Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 2420 1300401 1288031 2026-07-04T11:55:43Z QWERTY 20..99IN 41565 /* */ 1300401 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Башҡортостан (мәғәнәләр)}} {{Историческая область |Географический регион = Көньяҡ Урал |Название = Тарихи Башҡортостан |Иллюстрирование = |Подпись к иллюстрации = Тарихи Башҡортостандың |Другие названия = |Экзотопонимы = |Период = IX б. - бөгөнгө көндәр |Локализация = |Население = |Площадь = |В составе = |Включает = * '''[[Рәсәй]]:''' [[Башҡортостан]], [[Татарстан]] (өлөшләтә), [[Пермь крайы]](өлөшләтә), [[Ырымбур өлкәһе]], [[Силәбе өлкәһе]], [[Ҡурған өлкәһе]], [[Свердловск өлкәһе]] (өлөшләтә), [[Һамар өлкәһе]] (өлөшләтә), [[Һарытау өлкәһе]] (өлөштәтә) * '''[[Ҡаҙағстан]]:''' [[Аҡтүбә өлкәһе]] (өлөшләтә), [[Ҡостанай өлкәһе]] (шул иҫәптә элекке Турғай өлкәһенең нисә төбәге) (өлөшләтә) (XVIII быуатҡа тиклем), [[Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе]] (өлөшләтә) (XIX быуатҡа тиклем)<ref>Таймаҫов С.У.Башкирско-казахские отношения в XVIII веке.-М.:Наука,2009-С.43-50 </ref> |Карта региона |Государство-1 = [[Бороңғо Башҡортостан]] |Герб-1 = |Годы-1 = |Государство-2 = [[Алтын Урҙа]] |Герб-2 = |Годы-2 = 1236-1483 |Государство-3 = |Герб-3 = [[Ҡазан ханлығы]] (өлөшләтә) [[Нуғай Урҙа]] (өлөшләтә) [[Себер ханлығы]] (өлөшләтә) |Годы-3 = 1483-1581 |Государство-4 = [[Рус батшалығы]] |Герб-4 = [[Файл:Herb Moskovia-1 (Alex K).svg|36px]] |Годы-4 = 1554—1721 |Государство-5 = [[Рәсәй империяһы]] *[[Ҡазан губернаһы]], [[Өфө провинцияһы]] *[[Ырымбур губернаһы]] *[[Иҫәт губернаһы]] *[[Өфө губернаһы]] |Герб-5 = [[Файл:Greater Coat of Arms of the Russian Empire 1700x1767 pix Igor Barbe 2006.jpg|36px]] *[[Файл:Coat of Arms of Kazan gubernia (Russian empire).png|36px]] *[[Файл:Coat of Arms of Orenburg gubernia (Russian empire).png|36px]] *[[Файл:IlshatS Isetskaia provintsia gerb.jpg|36px]] *[[Файл:Coat of Arms of Ufa gubernia (Russian empire).png|36px]] |Годы-5 = 1721-1917 *1708-1744 *1744-1917 *1738-1781 *1865-1917(1920) |Государство-6 = [[Рәсәй Республикаһы]] |Герб-6 = [[Файл:Russian coa 1917 vrem.png|36px]] |Годы-6 = 1917 |Государство-7 = [[Рәсәй демократик федератив республикаһы]] |Герб-7 = [[Файл:Flag of Russia.svg|36px]] |Годы-7 = 1918 |Государство-8 = [[Башҡортостан автономияһы|Башкурдистан]] |Герб-8 = [[Файл:Flag of Bashkurdistan.svg|36px]] |Годы-8 = 1917-1919 |Государство-9 = [[СССР]] (1922 йылдан) *[[РСФСР]] ** [[Башҡорт АССР-ы]] |Герб-9 = [[Файл:State Emblem of the Soviet Union.svg|36px]] *[[Файл:COA Russian SFSR 1920-1978.svg|36px]] **[[Файл:Emblem of the Bashkir ASSR.svg|36px]] |Годы-9 = 1919 - 1990 |Государство-10 = [[Рәсәй Федерацияһы]] *[[Башҡортостан Республикаһы]] |Герб-10 =[[Файл:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|36px]] *[[Файл:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|36px]] |Годы-10 =1990-хәҙерге көнгә тиклем |Государство-11 = |Герб-11 = |Годы-11 = |Государство-12 = |Герб-12 = |Годы-12 = |Государство-13 = |Герб-13 = |Годы-13 = |Государство-14 = |Герб-14 = |Годы-14 = |Государство-15 = |Герб-15 = |Годы-15 = |Государство-16 = |Герб-16 = |Годы-16 = |Викисклад = }} [[Файл:Исторический Башкортостан.jpg|400px||thumb|right]] '''Тарихи Башҡортостан'''  — тарихи-географик өлкә, [[башҡорт халҡы]]ның тарихи биләгән ерҙәре. «Тарихи Башҡортостан» термины хәҙерге ваҡытта [[Башҡорттар|башҡорт этносының]], мәҙәниәтенең, [[Башҡорт теле|теленең]] таралыу өлкәһен билдәләү өсөн, [[Тел белеме|лингвистик]], этнографик, мәҙәни, [[тарих]]и эҙләнеүҙәр өсөн кәрәк. Ул шулай уҡ бөгөнгө [[Башҡортостан Республикаһы]]нан ситтә йәшәгән [[башҡорттар]] менән мәҙәни бәйләнештәрте нығытыу өсөн төбәк-ара сәйәсәттә ҡулланыла, шулай уҡ күрше төбәктәр халҡы менән тарихи берлекте күрһәтеү өсөн хеҙмәт итә. Терминдың синонимдары — был ерҙең әүәлерәк барлыҡҡа килгән атамалары: «Башгурд», «Башгирд», «Башгард», «Баскардия», «Башгирдия», «Фийафи Башкырт/Башкырт далалары», «Башҡорттар иле», «Бастарктар иле», «Башкырд», «Башджарды», «Башҡортостан», «Pascatir», «Bashirdi». Төбәкте «Башгурд» тип исемләгән иң тәүге хәбәр (VIII быуат) [[Рәшит әт-Дин|Фазылуллаһ Рәшид әд-Диндең]] «Уғыҙнамә»<ref>Фазлаллах Рашид-ад-дин. Огуз-наме. Баку, 1987. С. 68, 69.</ref> хеҙмәтендә осрай. Ҡайһы бер ғалимдарҙың фекеренсә, «Тарихи Башҡортостан» төшөнсәһе «Бөйөк Венгрия» (Major Hungaria, Magna Hungaria — венгрҙарҙың ата-бабалары торған ере тип фаразлана) төшөнсәһе менән уртаҡ. XIII быуат Франциск монахы Джованни дель Плано Карпиниҙың сәйәхәттән һуң яҙған эшендә телгә алына. Хәҙерге ғалимдар быны нигеҙләгән дәлилдәрҙең булмауын раҫлай<ref>{{статья |автор= [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Мажитов Н. А.]]|заглавие= К вопросу о происхождении башкирского народа|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-proishozhdenii-bashkirskogo-naroda|язык= |издание= Проблемы востоковедения|тип= журнал|год= 2011|месяц= |число= |том= |номер= 3(53)|страницы=20—32 |doi= |issn=2223-0564}}</ref><ref>{{статья |автор= [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Мажитов Н. А.]]|заглавие= К вопросу о «Большой Венгрии» на Южном Урале|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-bolshoy-vengrii-na-yuzhnom-urale|язык= |издание= Проблемы востоковедения|тип= журнал|год= 2011|месяц= |число= |том= |номер= 4(54)|страницы=41—50 |doi= |issn=2223-0564}}</ref>. == Географик урыны == Географик урыны Көньяҡ Урал һәм уның тирәһенә тап килә. Сиктәре рәсми билдәләнмәгән. Һәр тарихи осорҙа сиктәре яҡынса ғына күрһәтелгән. Иң боронғо мәғлүмәттәрҙе [[Диуану лөғәт әт-төрк|«Диуану лөғәт әт-төрк]]» (1072—1074) авторы [[Мәхмүд Ҡашғари]] күрһәтә. Китаптағы һыҙмаға ярашлы, был урындар «Фийафи Башҡырт» йәки «Башҡырт далалары»[7] тип атала. Һыҙма дөрөҫ географик урынды тасуирламай, ләкин көнбайыштан [[Каспий диңгеҙе]] һәм [[Волга]]ның Этил үҙәненең, көнбайыштан һәм төньяҡтан — [[Урал тауҙары]]ның, көнсығыштан — [[Иртыш]] үҙәненең булыуы "Башҡырт далалары"ның урынын билдәләргә ярҙам итә. Унан алда X быуат сәйәхәтсеһе [[Ибн Фаҙлан]] Әл-Башгирд дәүләте тураһында яҙа һәм сәйәхәт иткән саҡта үткән йылғаларҙы һанап китә [[Әхмәт-ибн-Фаҙлан|[8]]]. Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегенә ярашлы: {{Цитата|«Башкиры или башкирцы — народ тюркского племени, живут преимущественно на западных склонах и предгорьях Урала и в окрестных равнинах. Но во второй половине XVI стол. им, за небольшими исключениями, принадлежала вся земля между Камой и Волгой до Самары, Оренбурга и Орска (тогда ещё не существовавших), и на востоке по [[:ru:Миасс (река)|Миясу]], [[:ru:Исеть (река)|Исети]], [[:ru:Пышма (река)|Пышме]], [[Тубыл|Тоболу]] и [[Иртыш]]у до [[Обь|Оби]]».<ref>Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. Т. 3, Санкт-Петербург, 1891. с. 225-240.</ref>}} Ошо уҡ ваҡыттағы икенсе сығанаҡҡа ҡарағанда, территорияға ''«…Кама, Ағиҙел, Яйыҡтың ике яғынан бөтә урман һәм дала ерҙәр …»'' [[Ағиҙел (йылға)|[10]]] инәләр. Төрлө тарихи сығанаҡтар һәм рәсми документтарҙы, шул иҫәптән, Ҙур һыҙым китабын<ref>Книга Большого Чертежа. / Подготовка к печати и редакция К. Н. Сербиной. М.:Л., 1950. С. 139</ref> ҡулланып, заман тарихсылары тарихи территорияны XVII—XIX быуаттарҙа ошолай тасуирлайҙар: {{Цитата|«..Южная граница Исторического Башкортостна проходила примерно от нижнего течения реки [[:ru:Илек (приток Урала)|Илек]], далее — вверх до среднего течения [[Яйыҡ|Яик]], затем по реке [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] до верховьев [[Тубыл|Тобола]]. На западе башкирские земли доходили до Волги в районе Саратова и Самары, на северо-западе — до устья реки [[Оло Кинель|Кинель]], далее шли по среднему течению реки [[:ru:Сок (река)|Сок]], верховьев Кондурча, затем по реке [[:ru:Шешма (река)|Шешме]] и до реки [[Кама]]. Местами башкирские земли заходили за Каму. Известно, например, на правом берегу Камы в районе устьев реки [[:ru:Вятка (река)|Вятка]], [[:ru:Иж (приток Камы)|Иж]], и [[Очер (йылға)|Очёр]] располагались частично территория башкир Булярской, Байлярской, Енейской, Уранской, Гирейской, и Гайнинской волостей, и во второй половине XVIII в. на этих землях существовали башкирские аулы. На севере башкирские земли примерно доходили до устья реки [[:ru:Сылва (река)|Сылва]] и среднего течения [[:ru:Чусовая (река)|Чусовой]], далее на севере-востоке они сужались к югу и шли по северному берегу реки [[:ru:Исеть (река)|Исеть]], от верховьев до ее впадения в Тобол…»<ref>История Башкортостана с древнейших времен до наших дней: В 2 т. / И. Г. Акманов, Н. М. Кулбахтин, А. З. Асфандияров, и др.; Под ред. И. Г. Акманова. Т. 1. История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. — Уфа: Китап, 2004. — 488 с.: ил. — С. 111.</ref>.}}. == Дәүләт һәм административ-территориаль буйһоноуы == [[Көньяҡ Урал]] [[башҡорттар]]ында әүәлге осорҙа дәүләтселектең булыуы тураһында хаҡ дәлилдәр юҡ. Шул уҡ ваҡытта, [[Әхмәт ибн Фаҙлан|Ибн Фаҙлан]], [[Джиованни дель Плано Карпини]][13], [[Гийом де Рубрук]][14], башҡорт шәжәрәләре һәм эпостары бында [[XIII быуат]]ҡа тиклем үҙ аллы идара итеү формаһы булыуы тураһында һөйләй. [[С. И. Руденко]]<ref name="ReferenceB">Руденко С. И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. — [[Өфө|Уфа]]: Китап, 2006. — 376 с.:ил.</ref>, Әбү Зәид әл-Бәлхи<ref name="ReferenceB"/>гә һылтанып, Башҡортостандың көнбайыш райондары [[Волга буйы Болғары|Болғар дәүләтенә]] инеүе тураһында яҙа. [[Йәнекәев Зөфәр Ирғәле улы|З. И. Йәнекәев]], [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Ғ. Кузеев]]<ref name="ReferenceA">Башкирские шежере/ Сост. Р. Г. Кузеев. Уфа, 1960. С. 50-63, 166—173, 175—223</ref> ҡа һылтанып, ''«…бүләр (биләр), йәнәй, меңле, әйле ырыуҙары башҡорттары шәжәрәләрендә үҙ хакимдары итеп булғар хандарын Айҙар, Сәйет, Әмир, Сәлим, Илһам, Ғабдуллаларҙы яҙғандар…»''<ref name="ReferenceA"/>. З. И. Йәнекәев үҙ эшендә татар-монголдарҙың баҫып инеүенә тиклем төрки телле дәүләттәр конфедерацияһы Дәште-Ҡыпсаҡ составында көслө башҡорт дәүләте — Табын ханлығы булыуы тураһында яҙа. Автор Р. Ғ. Кузеевтың<ref>{{ПБН|страницы=261—265}}</ref> ғилми эшенә нигеҙләнә. Венгр монахы Юлиан [20] 1235—1236 ййылдарҙа башҡорттарҙың үҙ хакимы — ханы — булыуы тураһында яҙа. XIII быуатта Тарихи Башҡортостан Монгол дәүләтенең йоғонтоһона эләгә. Джиованни дель Плано Карпини һәм С. И. Руденко кеүек авторҙарға ярашлы, Башҡортостан [[Волга буйы Болғары|Волга Булғары]] дәүләтенең тарҡалыуынан һуң монголдар тарафынан яулап алына. С. И. Руденко фекеренсә, Болғар ханлығын 1229 йылда алынһа, 1236 йылда «…бар Башҡортостан яуланған…». Л. Н. Гумилев тасуирламаһында ''«… монгол-башҡорт һуғышы 14 йыл барған… Башҡорттар яуҙарҙа еңгәндәр һәм, ахырҙа, дуҫлыҡ һәм берләшмә тураһында килешеү төҙөп, артабанғы яулап алыуҙарҙа бергә ҡатнашҡандар…»''<ref>Гумилев Л. Н. Древняя Русь и Великая Степь. С. 459.</ref>. Уныңса, был ваҡиға 1220—1223 йылдарҙа булған. З. И. Йәнекәев ҡарашынса, был ике фекер бер-береһенә ҡаршы килмәй. [[Волга буйы Болғары|Волга Булғары]] йоғонтоһо аҫтында булған [[башҡорт ырыуҙары]], [[Биләр]]ҙең ҡолауынан һуң, бойондороҡлоҡто танырға мәжбүр була. Мөйтән бей башлығында башҡорт ырыуҙарының күпселеге Монгол дәүләтенә үҙ ирке менән ҡушыла. «Башҡортостан тарихы» авторҙары «…башҡорттарҙың монгол дәүләтенә ҡушылыуы…» 1207—1208 йылдарҙа булған, тип һанай. Шул уҡ ваҡытта ''«…башҡорттарҙың ҡушылыуында мәжбүр итеү һәм таныу акты ла бар…»''. Шуға күрә, [[Алтын Урҙа]] тарихын өйрәнеүсе Г. А. Федоров-Давыдовтың фекере иғтибарға лайыҡ. [[Монголдар]] яуланған ерҙәрҙә урындағы хакимдарҙы бер ҡасан да ҡалдырмағандар. Башҡорттарға ғына үҙ ханын ҡалдырыу мөмкинлеге бирелгән, сөнки үҙ иректәре менән монголдарҙың башлығын танығандар…"<ref>История Башкортостана с древнейших времен до наших дней: В 2 т. / И. Г. Акманов, Н. М. Кулбахтин, А. З. Асфандияров, и др.; Под ред. И. Г. Акманова. Т.1. История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. — Уфа: Китап, 2004. — 488 с.: ил. — С. 66.</ref>. Тарихи Башҡортостандың урындағы халҡы һәм буйһондороусылар араһындағы мөнәсәбәттең үҙенсәлеге тураһында башҡорттарҙың үҙ аллы халыҡ булып ҡалыуы һөйләй. Билдәле булыуынса, XIII быуатта [[Батый хан]] ҡорған үҙ аллы [[Алтын Урҙа]] дәүләте барлыҡҡа килгән, тарихи Башҡортостан уның эсенә ингән. В. Л. Егоров<ref>[http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410234058/http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm |date=2008-04-10 }} —М.:Наука, 1985. — 244 с.:ил.</ref> [http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm «Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410234058/http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm |date=2008-04-10 }} хеҙмәтендә, Әл-Омари һәм Рубрукка һылтанып, Алтын Урҙаның территорияһын (Башҡортостан өлкә тип әйтелгән ерен) шулай итеп тасуирлай — «…дәүләттең территорияһын тотош тасуирлағанда, иң билдәле ҡалаларҙың исемен килтерә. ''Улар араһында Хорезм, Сыгнак, Сайрам, Яркенд, Дженд, Сарай, Маджар, Азак, Акчакерман, Кафу, Судак, Саксин, Укек, Булғар, Дербент, шулай уҡ Себер һәм Ибирь өлкәләре, Башкырд, Чулыман»'' (С.29) һәм империяның төньяҡ сиге — ''«… төньяҡ сик булып '' ''Булғар һәм Башкырд (Башҡортостан) өлкәһе күрһәтелгән…»'' (с. 30). Ғәрәп тарихсыһы әл-Омариға һылтанып, шулай уҡ Греков һәм Якубовский «Алтын Урҙа һәм уның ҡолауы» тигән хеҙмәтендә: «…[[Джейхун]] яғынан был дәүләттең сиктәре — Хорезм, Саганак, Сайрам, Яркенд, Дженд, Сарай, Маджар ҡалаһы, Азак, Акча-кермен, Кафа, Судак, Саксин, Укек, Булгар, Себер өлкәһе, Ибирь, Башкырд һәм Чулыман… Баку ҡалаһы… — Ширван крайы ҡалаларының береһе, уның эргәһендә „Тимер ҡапҡалар“, уларҙы төрөктәр Димиркапу» тип атайҙар''[24]'' . Сәйәси-административ төҙөлөш тураһында: ''«…сығанаҡтарҙа Алтын Урҙаның уң һәм һул яҡ сигенең барлыҡҡа килеү сәбәптәре аныҡ билдәләнмәгән, ти автор '' . ''Г. А. Федоров-Давыдов ике яҡты Волга бүлгән тигән фекер менән ризалашмай. '' ''Моғайын, был сик Яйыҡ (Урал) [[й.]] тирәһенән үткәндер…» (160 б.). '' ''Яика (Урал) …"'' (С.160). ''«… Алтын Урҙаның ерле-административ бүленеше нигеҙендә улус системаһы булған. '' ''Уның асылында феодалдарҙың хандан биләмә (улус) алыу хоҡуғы тора, шуның өсөн биләүсе үҙенә хәрби һәм иҡтисади бурыстары алған…»'' (С. 162). Улустарҙың урынлашыу тасуирламаһын алғанда (163-сө б.), тарихи Башҡортостан туғыҙынсы һәм унынсы улустарға (Яйыҡтың (Урал) уң һәм һул ярҙары буйында) бүленгән, тип фаразларға була. Бәлки, ҡайһы бер ерҙәр Волганың һул яры буйлап урынлашҡан һигеҙенсе улусҡа (Батый хандың шәхси ере) ингәндер. [http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm «Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410234058/http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm |date=2008-04-10 }} китабындағы карталарға ярашлы, тарихи Башҡортостан ерҙәре Сарай һәм Шибан улустары ҡарамағында булған. XIII—XIV быуаттарҙа ерҙәр төрлө улустарға, йәғни урындағы хакимдарға, буйһонған. Улустарҙың аныҡ сиктәре булмаһа, Урал һырты йәки Ағиҙел йылғаһы буйлап үткәндер, тип фаразларға мөмкин. Алтын Урҙа тарҡалғас, тарихи Башҡортостан ерҙәре Нуғай урҙаһы, Ҡазан, Себер ханлыҡтарына ингән. XVI быуаттың икенсе яртыһында башҡорттар Рәсәйгә ҡушыла. === Рәсәй империяһы составында административ-территориаль төҙөлөшөнөң үҫеше === [[Башҡортостандың Рәсәйгә инеүе|Башҡорттар Рәсәй дәүләтенә ҡушылғас]], тарихи Башҡортостан ерҙәре [[Ҡазан өйәҙе]]нә инә. 1586 йылдан (XVI быуат аҙағы — XVIII быуат башы) төп ерҙәр — [[Өфө өйәҙе]]нә, төньяҡ-көнсығыш өлөш — [[Верхотур өйәҙе]]нә, Урал аръяғы ерҙәре [[Тубыл өйәҙе]]нә бүленә. Был өйәҙҙәр менән идара итеү Мәскәү ҡалаһында урынлашҡан Ҡазан һәм Себер приказдары тарафынан алып барылған. Бындай идара итеү системаһы XVIII быуатҡа тиклем һаҡланған. [[Пётр I|Пётр]] батша реформаһы (1708) нигеҙендә [[Рәсәй]] 8 ҙур губернаға бүленә. Башҡортостан ерҙәре бүленеп, [[Ҡазан губернаһы|Ҡазан]], [[Себер губернаһы|Себер]] губерналарына буйһона. Киләһе Петр реформаһы (1744) ваҡытында [[Ырымбур губернаһы]] барлыҡҡа килә, ул тәүҙә [[Өфө провинцияһы|Өфө]], [[Иҫәт провинцияһы|Иҫәт]], Ырымбур провинцияларынан, ә 1781 йылдан Ырымбур, Өфө, Стәрлетамаҡ, Бөрө, Минзәлә, Верхнеуральск, Троицк, Силәбе, Бөгөлмә өйәҙҙәренән тора. 1781 йылда [[Ырымбур губернаһы]] үҙгәртелеп, [[Өфө наместниклығы]]на әйләнә, ул Өфө һәм Ырымбур өлкәләренән тора. Өфө өлкәһе Өфө, Бөрө, Стәрлетамаҡ, Минзәлә, Бәләбәй, Силәбе, Бөгөлмә, Боғорослан өйәҙҙәренән торған. Ырымбур өлкәһе Ырымбур, Верхнеурал, Быҙаулыҡ, Серге өйәҙҙәренән торған. 1784 йылда Өфө наместниклығында Троицк өйәҙе барлыҡҡа килә. 1796 йылда Өфө наместниклығынан 10 өйәҙҙән торған [[Ырымбур губернаһы]]н төҙөгәндәр. [[Бәләбәй өйәҙе|Бәләбәй]], [[Боғорослан өйәҙе|Боғорослан]] һәм Серге өйәҙҙәре бөтөрөлә. 1804 йылда Бәләбәй һәм Боғорослан өйәҙҙәре яңынан төҙөлә. Тарихи Башҡортостандың сит ерҙәре [[Пермь өлкәһе]]нең Уса, Пермь, Красноуфимск, Екатеринбург, Шадрин өйәҙҙәренә, Вятка губернаһының Алабуға, Сарапул өйәҙҙәренә, Һарытау губернаһының Вольск, Хвалын, Хотинск өйәҙҙәре ерҙәренә инә. 1851 йылда [[Бөгөлмә өйәҙе|Бөгөлмә]], [[Быҙаулыҡ өйәҙе|Быҙаулыҡ]], Боғорослан өйәҙҙәре Һамар губернаһына күсә. 1865 йылда [[Ырымбур губернаһы]] Өфө һәм Ырымбур губерналарына бүленә. Өфө губернаһы составына Өфө, Бөрө, Бәләбәй, Стәрлетамаҡ, Златоуст, Минзәлә өйәҙҙәре инә<ref>Гатауллин Р. Ш. Динамика административно-территориального подчинения исторического Башкортостана // Организация территории: статика, динамика, управление: Материалы IV Всероссийской научно-практической конференции (Уфа, февраль 2007). — Уфа, 2007. — 288 с. — стр. 98-103.</ref>. [[Февраль революцияһы]]на тиклем башҡорттарҙың Рәсәй империяһы составындағы хоҡуҡи статусы [[1863 йыл]]дың [[14 май]]ында ҡабул ителгән «[[Положение о башкирах]]» исемдәге акт менән көйләнеп килә. Революциянан һуң республиканың дәүләт структураһын төҙөү процестары башлана. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостан тарихы]] * [[Башҡорттар]] * [[Башҡортостан Республикаһы]] * [[Башҡорт АССР-ы]] * [[Бәләкәй Башҡортостан]] * [[Оло Башҡортостан]] * [[Өфө губернаһы]] * [[Ырымбур губернаһы]] * [[Башҡортостан Ҡазан ханлығы составында]] * [[Башҡортостан Себер ханлығы составында]] * [[Башҡортостан Нуғай Урҙаһы составында]] * [[Башҡортостан Алтын Урҙа составында]] * [[Тарихи Башҡортостан ҡалалары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Статья|автор= Вахитов Р.|заглавие = Города башкир средневековья|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/2692.pdf|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2016|том = |номер= 1|страницы= 84—105|doi= |issn = 1683-3554}} * {{Статья|автор= Хамидуллин С. И.|заглавие = К вопросу о названии средневековой Уфы|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/2566.pdf|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2015|том = |номер= 6|страницы= 20—26|doi= |issn = 1683-3554}} * {{Статья|автор= Юсупов Ю.|заглавие = Письменные источники о городах средневековой Башкирии|ссылка = http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:4mS91yG6978J:vatandash.ru/index.php%3Farticle%3D1875+&cd=7&hl=ru&ct=clnk&gl=ru|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2009|том = |номер= 11|страницы= 37—40|doi= |issn = 1683-3554}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|index.php/component/content/article/8-statya/1921-bash-ortostan|Башҡортостан|автор=[[Псәнчин Айбулат Вәли улы|Псәнчин А. В.]]}} * [http://bashkorttar.ru/?p=105 Средневековые источники — о древних башкирских городах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161112203623/http://bashkorttar.ru/?p=105 |date=2016-11-12 }} * [http://bashkorttar.ru/?p=293 Институты государственного управления и самоуправления у башкир в XV—XVI вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114035733/http://bashkorttar.ru/?p=293 |date=2016-11-14 }} * [http://bashkorttar.ru/?p=287 Уфа намного древнее Казани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114031749/http://bashkorttar.ru/?p=287 |date=2016-11-14 }} * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1616 Южные башкирские территории в начале XVIII века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120322104158/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1616 |date=2012-03-22 }} * [http://bashkorttar.ru/?p=323 Название «Башкирия» в прошлом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901075942/http://bashkorttar.ru/?p=323 |date=2012-09-01 }} * [http://vatandash.ru/index.php?article=1900 ''Расселение народов Исторического Башкортостана.'' Статья в журнале Ватандаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085017/http://vatandash.ru/index.php?article=1900 |date=2016-03-10 }} {{Башҡорттар}} {{Башҡортостан темаларҙа}} [[Категория:Рәсәй тарихи өлкәләре]] [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан]] [[Категория:Башҡорттарҙың таралып ултырыуы]] p5fbu0qt7kopqgdrfcj15kibjbl79nk 1300402 1300401 2026-07-04T11:56:27Z QWERTY 20..99IN 41565 /* */ 1300402 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Башҡортостан (мәғәнәләр)}} {{Историческая область |Географический регион = Көньяҡ Урал |Название = Тарихи Башҡортостан |Иллюстрирование = |Подпись к иллюстрации = Тарихи Башҡортостандың |Другие названия = |Экзотопонимы = |Период = IX б. - бөгөнгө көндәр |Локализация = |Население = |Площадь = |В составе = |Включает = * '''[[Рәсәй]]:''' [[Башҡортостан]], [[Татарстан]] (өлөшләтә), [[Пермь крайы]](өлөшләтә), [[Ырымбур өлкәһе]], [[Силәбе өлкәһе]], [[Ҡурған өлкәһе]], [[Свердловск өлкәһе]] (өлөшләтә), [[Һамар өлкәһе]] (өлөшләтә), [[Һарытау өлкәһе]] (өлөштәтә) * '''[[Ҡаҙағстан]]:''' [[Аҡтүбә өлкәһе]] (өлөшләтә), [[Ҡостанай өлкәһе]] (шул иҫәптә элекке Турғай өлкәһенең нисә төбәге) (өлөшләтә) (XVIII быуатҡа тиклем), [[Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе]] (өлөшләтә) (XIX быуатҡа тиклем)<ref>Таймаҫов С.У.Башкирско-казахские отношения в XVIII веке.-М.:Наука,2009-С.43-50 </ref> |Карта региона |Государство-1 = [[Боронғо Башҡортостан]] |Герб-1 = |Годы-1 = |Государство-2 = [[Алтын Урҙа]] |Герб-2 = |Годы-2 = 1236-1483 |Государство-3 = |Герб-3 = [[Ҡазан ханлығы]] (өлөшләтә) [[Нуғай Урҙа]] (өлөшләтә) [[Себер ханлығы]] (өлөшләтә) |Годы-3 = 1483-1581 |Государство-4 = [[Рус батшалығы]] |Герб-4 = [[Файл:Herb Moskovia-1 (Alex K).svg|36px]] |Годы-4 = 1554—1721 |Государство-5 = [[Рәсәй империяһы]] *[[Ҡазан губернаһы]], [[Өфө провинцияһы]] *[[Ырымбур губернаһы]] *[[Иҫәт губернаһы]] *[[Өфө губернаһы]] |Герб-5 = [[Файл:Greater Coat of Arms of the Russian Empire 1700x1767 pix Igor Barbe 2006.jpg|36px]] *[[Файл:Coat of Arms of Kazan gubernia (Russian empire).png|36px]] *[[Файл:Coat of Arms of Orenburg gubernia (Russian empire).png|36px]] *[[Файл:IlshatS Isetskaia provintsia gerb.jpg|36px]] *[[Файл:Coat of Arms of Ufa gubernia (Russian empire).png|36px]] |Годы-5 = 1721-1917 *1708-1744 *1744-1917 *1738-1781 *1865-1917(1920) |Государство-6 = [[Рәсәй Республикаһы]] |Герб-6 = [[Файл:Russian coa 1917 vrem.png|36px]] |Годы-6 = 1917 |Государство-7 = [[Рәсәй демократик федератив республикаһы]] |Герб-7 = [[Файл:Flag of Russia.svg|36px]] |Годы-7 = 1918 |Государство-8 = [[Башҡортостан автономияһы|Башкурдистан]] |Герб-8 = [[Файл:Flag of Bashkurdistan.svg|36px]] |Годы-8 = 1917-1919 |Государство-9 = [[СССР]] (1922 йылдан) *[[РСФСР]] ** [[Башҡорт АССР-ы]] |Герб-9 = [[Файл:State Emblem of the Soviet Union.svg|36px]] *[[Файл:COA Russian SFSR 1920-1978.svg|36px]] **[[Файл:Emblem of the Bashkir ASSR.svg|36px]] |Годы-9 = 1919 - 1990 |Государство-10 = [[Рәсәй Федерацияһы]] *[[Башҡортостан Республикаһы]] |Герб-10 =[[Файл:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|36px]] *[[Файл:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|36px]] |Годы-10 =1990-хәҙерге көнгә тиклем |Государство-11 = |Герб-11 = |Годы-11 = |Государство-12 = |Герб-12 = |Годы-12 = |Государство-13 = |Герб-13 = |Годы-13 = |Государство-14 = |Герб-14 = |Годы-14 = |Государство-15 = |Герб-15 = |Годы-15 = |Государство-16 = |Герб-16 = |Годы-16 = |Викисклад = }} [[Файл:Исторический Башкортостан.jpg|400px||thumb|right]] '''Тарихи Башҡортостан'''  — тарихи-географик өлкә, [[башҡорт халҡы]]ның тарихи биләгән ерҙәре. «Тарихи Башҡортостан» термины хәҙерге ваҡытта [[Башҡорттар|башҡорт этносының]], мәҙәниәтенең, [[Башҡорт теле|теленең]] таралыу өлкәһен билдәләү өсөн, [[Тел белеме|лингвистик]], этнографик, мәҙәни, [[тарих]]и эҙләнеүҙәр өсөн кәрәк. Ул шулай уҡ бөгөнгө [[Башҡортостан Республикаһы]]нан ситтә йәшәгән [[башҡорттар]] менән мәҙәни бәйләнештәрте нығытыу өсөн төбәк-ара сәйәсәттә ҡулланыла, шулай уҡ күрше төбәктәр халҡы менән тарихи берлекте күрһәтеү өсөн хеҙмәт итә. Терминдың синонимдары — был ерҙең әүәлерәк барлыҡҡа килгән атамалары: «Башгурд», «Башгирд», «Башгард», «Баскардия», «Башгирдия», «Фийафи Башкырт/Башкырт далалары», «Башҡорттар иле», «Бастарктар иле», «Башкырд», «Башджарды», «Башҡортостан», «Pascatir», «Bashirdi». Төбәкте «Башгурд» тип исемләгән иң тәүге хәбәр (VIII быуат) [[Рәшит әт-Дин|Фазылуллаһ Рәшид әд-Диндең]] «Уғыҙнамә»<ref>Фазлаллах Рашид-ад-дин. Огуз-наме. Баку, 1987. С. 68, 69.</ref> хеҙмәтендә осрай. Ҡайһы бер ғалимдарҙың фекеренсә, «Тарихи Башҡортостан» төшөнсәһе «Бөйөк Венгрия» (Major Hungaria, Magna Hungaria — венгрҙарҙың ата-бабалары торған ере тип фаразлана) төшөнсәһе менән уртаҡ. XIII быуат Франциск монахы Джованни дель Плано Карпиниҙың сәйәхәттән һуң яҙған эшендә телгә алына. Хәҙерге ғалимдар быны нигеҙләгән дәлилдәрҙең булмауын раҫлай<ref>{{статья |автор= [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Мажитов Н. А.]]|заглавие= К вопросу о происхождении башкирского народа|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-proishozhdenii-bashkirskogo-naroda|язык= |издание= Проблемы востоковедения|тип= журнал|год= 2011|месяц= |число= |том= |номер= 3(53)|страницы=20—32 |doi= |issn=2223-0564}}</ref><ref>{{статья |автор= [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Мажитов Н. А.]]|заглавие= К вопросу о «Большой Венгрии» на Южном Урале|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-bolshoy-vengrii-na-yuzhnom-urale|язык= |издание= Проблемы востоковедения|тип= журнал|год= 2011|месяц= |число= |том= |номер= 4(54)|страницы=41—50 |doi= |issn=2223-0564}}</ref>. == Географик урыны == Географик урыны Көньяҡ Урал һәм уның тирәһенә тап килә. Сиктәре рәсми билдәләнмәгән. Һәр тарихи осорҙа сиктәре яҡынса ғына күрһәтелгән. Иң боронғо мәғлүмәттәрҙе [[Диуану лөғәт әт-төрк|«Диуану лөғәт әт-төрк]]» (1072—1074) авторы [[Мәхмүд Ҡашғари]] күрһәтә. Китаптағы һыҙмаға ярашлы, был урындар «Фийафи Башҡырт» йәки «Башҡырт далалары»[7] тип атала. Һыҙма дөрөҫ географик урынды тасуирламай, ләкин көнбайыштан [[Каспий диңгеҙе]] һәм [[Волга]]ның Этил үҙәненең, көнбайыштан һәм төньяҡтан — [[Урал тауҙары]]ның, көнсығыштан — [[Иртыш]] үҙәненең булыуы "Башҡырт далалары"ның урынын билдәләргә ярҙам итә. Унан алда X быуат сәйәхәтсеһе [[Ибн Фаҙлан]] Әл-Башгирд дәүләте тураһында яҙа һәм сәйәхәт иткән саҡта үткән йылғаларҙы һанап китә [[Әхмәт-ибн-Фаҙлан|[8]]]. Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегенә ярашлы: {{Цитата|«Башкиры или башкирцы — народ тюркского племени, живут преимущественно на западных склонах и предгорьях Урала и в окрестных равнинах. Но во второй половине XVI стол. им, за небольшими исключениями, принадлежала вся земля между Камой и Волгой до Самары, Оренбурга и Орска (тогда ещё не существовавших), и на востоке по [[:ru:Миасс (река)|Миясу]], [[:ru:Исеть (река)|Исети]], [[:ru:Пышма (река)|Пышме]], [[Тубыл|Тоболу]] и [[Иртыш]]у до [[Обь|Оби]]».<ref>Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. Т. 3, Санкт-Петербург, 1891. с. 225-240.</ref>}} Ошо уҡ ваҡыттағы икенсе сығанаҡҡа ҡарағанда, территорияға ''«…Кама, Ағиҙел, Яйыҡтың ике яғынан бөтә урман һәм дала ерҙәр …»'' [[Ағиҙел (йылға)|[10]]] инәләр. Төрлө тарихи сығанаҡтар һәм рәсми документтарҙы, шул иҫәптән, Ҙур һыҙым китабын<ref>Книга Большого Чертежа. / Подготовка к печати и редакция К. Н. Сербиной. М.:Л., 1950. С. 139</ref> ҡулланып, заман тарихсылары тарихи территорияны XVII—XIX быуаттарҙа ошолай тасуирлайҙар: {{Цитата|«..Южная граница Исторического Башкортостна проходила примерно от нижнего течения реки [[:ru:Илек (приток Урала)|Илек]], далее — вверх до среднего течения [[Яйыҡ|Яик]], затем по реке [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] до верховьев [[Тубыл|Тобола]]. На западе башкирские земли доходили до Волги в районе Саратова и Самары, на северо-западе — до устья реки [[Оло Кинель|Кинель]], далее шли по среднему течению реки [[:ru:Сок (река)|Сок]], верховьев Кондурча, затем по реке [[:ru:Шешма (река)|Шешме]] и до реки [[Кама]]. Местами башкирские земли заходили за Каму. Известно, например, на правом берегу Камы в районе устьев реки [[:ru:Вятка (река)|Вятка]], [[:ru:Иж (приток Камы)|Иж]], и [[Очер (йылға)|Очёр]] располагались частично территория башкир Булярской, Байлярской, Енейской, Уранской, Гирейской, и Гайнинской волостей, и во второй половине XVIII в. на этих землях существовали башкирские аулы. На севере башкирские земли примерно доходили до устья реки [[:ru:Сылва (река)|Сылва]] и среднего течения [[:ru:Чусовая (река)|Чусовой]], далее на севере-востоке они сужались к югу и шли по северному берегу реки [[:ru:Исеть (река)|Исеть]], от верховьев до ее впадения в Тобол…»<ref>История Башкортостана с древнейших времен до наших дней: В 2 т. / И. Г. Акманов, Н. М. Кулбахтин, А. З. Асфандияров, и др.; Под ред. И. Г. Акманова. Т. 1. История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. — Уфа: Китап, 2004. — 488 с.: ил. — С. 111.</ref>.}}. == Дәүләт һәм административ-территориаль буйһоноуы == [[Көньяҡ Урал]] [[башҡорттар]]ында әүәлге осорҙа дәүләтселектең булыуы тураһында хаҡ дәлилдәр юҡ. Шул уҡ ваҡытта, [[Әхмәт ибн Фаҙлан|Ибн Фаҙлан]], [[Джиованни дель Плано Карпини]][13], [[Гийом де Рубрук]][14], башҡорт шәжәрәләре һәм эпостары бында [[XIII быуат]]ҡа тиклем үҙ аллы идара итеү формаһы булыуы тураһында һөйләй. [[С. И. Руденко]]<ref name="ReferenceB">Руденко С. И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. — [[Өфө|Уфа]]: Китап, 2006. — 376 с.:ил.</ref>, Әбү Зәид әл-Бәлхи<ref name="ReferenceB"/>гә һылтанып, Башҡортостандың көнбайыш райондары [[Волга буйы Болғары|Болғар дәүләтенә]] инеүе тураһында яҙа. [[Йәнекәев Зөфәр Ирғәле улы|З. И. Йәнекәев]], [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Ғ. Кузеев]]<ref name="ReferenceA">Башкирские шежере/ Сост. Р. Г. Кузеев. Уфа, 1960. С. 50-63, 166—173, 175—223</ref> ҡа һылтанып, ''«…бүләр (биләр), йәнәй, меңле, әйле ырыуҙары башҡорттары шәжәрәләрендә үҙ хакимдары итеп булғар хандарын Айҙар, Сәйет, Әмир, Сәлим, Илһам, Ғабдуллаларҙы яҙғандар…»''<ref name="ReferenceA"/>. З. И. Йәнекәев үҙ эшендә татар-монголдарҙың баҫып инеүенә тиклем төрки телле дәүләттәр конфедерацияһы Дәште-Ҡыпсаҡ составында көслө башҡорт дәүләте — Табын ханлығы булыуы тураһында яҙа. Автор Р. Ғ. Кузеевтың<ref>{{ПБН|страницы=261—265}}</ref> ғилми эшенә нигеҙләнә. Венгр монахы Юлиан [20] 1235—1236 ййылдарҙа башҡорттарҙың үҙ хакимы — ханы — булыуы тураһында яҙа. XIII быуатта Тарихи Башҡортостан Монгол дәүләтенең йоғонтоһона эләгә. Джиованни дель Плано Карпини һәм С. И. Руденко кеүек авторҙарға ярашлы, Башҡортостан [[Волга буйы Болғары|Волга Булғары]] дәүләтенең тарҡалыуынан һуң монголдар тарафынан яулап алына. С. И. Руденко фекеренсә, Болғар ханлығын 1229 йылда алынһа, 1236 йылда «…бар Башҡортостан яуланған…». Л. Н. Гумилев тасуирламаһында ''«… монгол-башҡорт һуғышы 14 йыл барған… Башҡорттар яуҙарҙа еңгәндәр һәм, ахырҙа, дуҫлыҡ һәм берләшмә тураһында килешеү төҙөп, артабанғы яулап алыуҙарҙа бергә ҡатнашҡандар…»''<ref>Гумилев Л. Н. Древняя Русь и Великая Степь. С. 459.</ref>. Уныңса, был ваҡиға 1220—1223 йылдарҙа булған. З. И. Йәнекәев ҡарашынса, был ике фекер бер-береһенә ҡаршы килмәй. [[Волга буйы Болғары|Волга Булғары]] йоғонтоһо аҫтында булған [[башҡорт ырыуҙары]], [[Биләр]]ҙең ҡолауынан һуң, бойондороҡлоҡто танырға мәжбүр була. Мөйтән бей башлығында башҡорт ырыуҙарының күпселеге Монгол дәүләтенә үҙ ирке менән ҡушыла. «Башҡортостан тарихы» авторҙары «…башҡорттарҙың монгол дәүләтенә ҡушылыуы…» 1207—1208 йылдарҙа булған, тип һанай. Шул уҡ ваҡытта ''«…башҡорттарҙың ҡушылыуында мәжбүр итеү һәм таныу акты ла бар…»''. Шуға күрә, [[Алтын Урҙа]] тарихын өйрәнеүсе Г. А. Федоров-Давыдовтың фекере иғтибарға лайыҡ. [[Монголдар]] яуланған ерҙәрҙә урындағы хакимдарҙы бер ҡасан да ҡалдырмағандар. Башҡорттарға ғына үҙ ханын ҡалдырыу мөмкинлеге бирелгән, сөнки үҙ иректәре менән монголдарҙың башлығын танығандар…"<ref>История Башкортостана с древнейших времен до наших дней: В 2 т. / И. Г. Акманов, Н. М. Кулбахтин, А. З. Асфандияров, и др.; Под ред. И. Г. Акманова. Т.1. История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. — Уфа: Китап, 2004. — 488 с.: ил. — С. 66.</ref>. Тарихи Башҡортостандың урындағы халҡы һәм буйһондороусылар араһындағы мөнәсәбәттең үҙенсәлеге тураһында башҡорттарҙың үҙ аллы халыҡ булып ҡалыуы һөйләй. Билдәле булыуынса, XIII быуатта [[Батый хан]] ҡорған үҙ аллы [[Алтын Урҙа]] дәүләте барлыҡҡа килгән, тарихи Башҡортостан уның эсенә ингән. В. Л. Егоров<ref>[http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410234058/http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm |date=2008-04-10 }} —М.:Наука, 1985. — 244 с.:ил.</ref> [http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm «Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410234058/http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm |date=2008-04-10 }} хеҙмәтендә, Әл-Омари һәм Рубрукка һылтанып, Алтын Урҙаның территорияһын (Башҡортостан өлкә тип әйтелгән ерен) шулай итеп тасуирлай — «…дәүләттең территорияһын тотош тасуирлағанда, иң билдәле ҡалаларҙың исемен килтерә. ''Улар араһында Хорезм, Сыгнак, Сайрам, Яркенд, Дженд, Сарай, Маджар, Азак, Акчакерман, Кафу, Судак, Саксин, Укек, Булғар, Дербент, шулай уҡ Себер һәм Ибирь өлкәләре, Башкырд, Чулыман»'' (С.29) һәм империяның төньяҡ сиге — ''«… төньяҡ сик булып '' ''Булғар һәм Башкырд (Башҡортостан) өлкәһе күрһәтелгән…»'' (с. 30). Ғәрәп тарихсыһы әл-Омариға һылтанып, шулай уҡ Греков һәм Якубовский «Алтын Урҙа һәм уның ҡолауы» тигән хеҙмәтендә: «…[[Джейхун]] яғынан был дәүләттең сиктәре — Хорезм, Саганак, Сайрам, Яркенд, Дженд, Сарай, Маджар ҡалаһы, Азак, Акча-кермен, Кафа, Судак, Саксин, Укек, Булгар, Себер өлкәһе, Ибирь, Башкырд һәм Чулыман… Баку ҡалаһы… — Ширван крайы ҡалаларының береһе, уның эргәһендә „Тимер ҡапҡалар“, уларҙы төрөктәр Димиркапу» тип атайҙар''[24]'' . Сәйәси-административ төҙөлөш тураһында: ''«…сығанаҡтарҙа Алтын Урҙаның уң һәм һул яҡ сигенең барлыҡҡа килеү сәбәптәре аныҡ билдәләнмәгән, ти автор '' . ''Г. А. Федоров-Давыдов ике яҡты Волга бүлгән тигән фекер менән ризалашмай. '' ''Моғайын, был сик Яйыҡ (Урал) [[й.]] тирәһенән үткәндер…» (160 б.). '' ''Яика (Урал) …"'' (С.160). ''«… Алтын Урҙаның ерле-административ бүленеше нигеҙендә улус системаһы булған. '' ''Уның асылында феодалдарҙың хандан биләмә (улус) алыу хоҡуғы тора, шуның өсөн биләүсе үҙенә хәрби һәм иҡтисади бурыстары алған…»'' (С. 162). Улустарҙың урынлашыу тасуирламаһын алғанда (163-сө б.), тарихи Башҡортостан туғыҙынсы һәм унынсы улустарға (Яйыҡтың (Урал) уң һәм һул ярҙары буйында) бүленгән, тип фаразларға була. Бәлки, ҡайһы бер ерҙәр Волганың һул яры буйлап урынлашҡан һигеҙенсе улусҡа (Батый хандың шәхси ере) ингәндер. [http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm «Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410234058/http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm |date=2008-04-10 }} китабындағы карталарға ярашлы, тарихи Башҡортостан ерҙәре Сарай һәм Шибан улустары ҡарамағында булған. XIII—XIV быуаттарҙа ерҙәр төрлө улустарға, йәғни урындағы хакимдарға, буйһонған. Улустарҙың аныҡ сиктәре булмаһа, Урал һырты йәки Ағиҙел йылғаһы буйлап үткәндер, тип фаразларға мөмкин. Алтын Урҙа тарҡалғас, тарихи Башҡортостан ерҙәре Нуғай урҙаһы, Ҡазан, Себер ханлыҡтарына ингән. XVI быуаттың икенсе яртыһында башҡорттар Рәсәйгә ҡушыла. === Рәсәй империяһы составында административ-территориаль төҙөлөшөнөң үҫеше === [[Башҡортостандың Рәсәйгә инеүе|Башҡорттар Рәсәй дәүләтенә ҡушылғас]], тарихи Башҡортостан ерҙәре [[Ҡазан өйәҙе]]нә инә. 1586 йылдан (XVI быуат аҙағы — XVIII быуат башы) төп ерҙәр — [[Өфө өйәҙе]]нә, төньяҡ-көнсығыш өлөш — [[Верхотур өйәҙе]]нә, Урал аръяғы ерҙәре [[Тубыл өйәҙе]]нә бүленә. Был өйәҙҙәр менән идара итеү Мәскәү ҡалаһында урынлашҡан Ҡазан һәм Себер приказдары тарафынан алып барылған. Бындай идара итеү системаһы XVIII быуатҡа тиклем һаҡланған. [[Пётр I|Пётр]] батша реформаһы (1708) нигеҙендә [[Рәсәй]] 8 ҙур губернаға бүленә. Башҡортостан ерҙәре бүленеп, [[Ҡазан губернаһы|Ҡазан]], [[Себер губернаһы|Себер]] губерналарына буйһона. Киләһе Петр реформаһы (1744) ваҡытында [[Ырымбур губернаһы]] барлыҡҡа килә, ул тәүҙә [[Өфө провинцияһы|Өфө]], [[Иҫәт провинцияһы|Иҫәт]], Ырымбур провинцияларынан, ә 1781 йылдан Ырымбур, Өфө, Стәрлетамаҡ, Бөрө, Минзәлә, Верхнеуральск, Троицк, Силәбе, Бөгөлмә өйәҙҙәренән тора. 1781 йылда [[Ырымбур губернаһы]] үҙгәртелеп, [[Өфө наместниклығы]]на әйләнә, ул Өфө һәм Ырымбур өлкәләренән тора. Өфө өлкәһе Өфө, Бөрө, Стәрлетамаҡ, Минзәлә, Бәләбәй, Силәбе, Бөгөлмә, Боғорослан өйәҙҙәренән торған. Ырымбур өлкәһе Ырымбур, Верхнеурал, Быҙаулыҡ, Серге өйәҙҙәренән торған. 1784 йылда Өфө наместниклығында Троицк өйәҙе барлыҡҡа килә. 1796 йылда Өфө наместниклығынан 10 өйәҙҙән торған [[Ырымбур губернаһы]]н төҙөгәндәр. [[Бәләбәй өйәҙе|Бәләбәй]], [[Боғорослан өйәҙе|Боғорослан]] һәм Серге өйәҙҙәре бөтөрөлә. 1804 йылда Бәләбәй һәм Боғорослан өйәҙҙәре яңынан төҙөлә. Тарихи Башҡортостандың сит ерҙәре [[Пермь өлкәһе]]нең Уса, Пермь, Красноуфимск, Екатеринбург, Шадрин өйәҙҙәренә, Вятка губернаһының Алабуға, Сарапул өйәҙҙәренә, Һарытау губернаһының Вольск, Хвалын, Хотинск өйәҙҙәре ерҙәренә инә. 1851 йылда [[Бөгөлмә өйәҙе|Бөгөлмә]], [[Быҙаулыҡ өйәҙе|Быҙаулыҡ]], Боғорослан өйәҙҙәре Һамар губернаһына күсә. 1865 йылда [[Ырымбур губернаһы]] Өфө һәм Ырымбур губерналарына бүленә. Өфө губернаһы составына Өфө, Бөрө, Бәләбәй, Стәрлетамаҡ, Златоуст, Минзәлә өйәҙҙәре инә<ref>Гатауллин Р. Ш. Динамика административно-территориального подчинения исторического Башкортостана // Организация территории: статика, динамика, управление: Материалы IV Всероссийской научно-практической конференции (Уфа, февраль 2007). — Уфа, 2007. — 288 с. — стр. 98-103.</ref>. [[Февраль революцияһы]]на тиклем башҡорттарҙың Рәсәй империяһы составындағы хоҡуҡи статусы [[1863 йыл]]дың [[14 май]]ында ҡабул ителгән «[[Положение о башкирах]]» исемдәге акт менән көйләнеп килә. Революциянан һуң республиканың дәүләт структураһын төҙөү процестары башлана. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостан тарихы]] * [[Башҡорттар]] * [[Башҡортостан Республикаһы]] * [[Башҡорт АССР-ы]] * [[Бәләкәй Башҡортостан]] * [[Оло Башҡортостан]] * [[Өфө губернаһы]] * [[Ырымбур губернаһы]] * [[Башҡортостан Ҡазан ханлығы составында]] * [[Башҡортостан Себер ханлығы составында]] * [[Башҡортостан Нуғай Урҙаһы составында]] * [[Башҡортостан Алтын Урҙа составында]] * [[Тарихи Башҡортостан ҡалалары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Статья|автор= Вахитов Р.|заглавие = Города башкир средневековья|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/2692.pdf|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2016|том = |номер= 1|страницы= 84—105|doi= |issn = 1683-3554}} * {{Статья|автор= Хамидуллин С. И.|заглавие = К вопросу о названии средневековой Уфы|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/2566.pdf|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2015|том = |номер= 6|страницы= 20—26|doi= |issn = 1683-3554}} * {{Статья|автор= Юсупов Ю.|заглавие = Письменные источники о городах средневековой Башкирии|ссылка = http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:4mS91yG6978J:vatandash.ru/index.php%3Farticle%3D1875+&cd=7&hl=ru&ct=clnk&gl=ru|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2009|том = |номер= 11|страницы= 37—40|doi= |issn = 1683-3554}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|index.php/component/content/article/8-statya/1921-bash-ortostan|Башҡортостан|автор=[[Псәнчин Айбулат Вәли улы|Псәнчин А. В.]]}} * [http://bashkorttar.ru/?p=105 Средневековые источники — о древних башкирских городах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161112203623/http://bashkorttar.ru/?p=105 |date=2016-11-12 }} * [http://bashkorttar.ru/?p=293 Институты государственного управления и самоуправления у башкир в XV—XVI вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114035733/http://bashkorttar.ru/?p=293 |date=2016-11-14 }} * [http://bashkorttar.ru/?p=287 Уфа намного древнее Казани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114031749/http://bashkorttar.ru/?p=287 |date=2016-11-14 }} * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1616 Южные башкирские территории в начале XVIII века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120322104158/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1616 |date=2012-03-22 }} * [http://bashkorttar.ru/?p=323 Название «Башкирия» в прошлом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901075942/http://bashkorttar.ru/?p=323 |date=2012-09-01 }} * [http://vatandash.ru/index.php?article=1900 ''Расселение народов Исторического Башкортостана.'' Статья в журнале Ватандаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085017/http://vatandash.ru/index.php?article=1900 |date=2016-03-10 }} {{Башҡорттар}} {{Башҡортостан темаларҙа}} [[Категория:Рәсәй тарихи өлкәләре]] [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан]] [[Категория:Башҡорттарҙың таралып ултырыуы]] azxb0jyv5wmt1p8sjzk1psq6szyycv4 0 4047 1300390 1300280 2026-07-04T10:21:39Z ~2026-37990-68 48259 1300390 wikitext text/x-wiki {{Ил |Башҡортса исеме= <div style="text-align: center;">Ҡытай Халыҡ Йөмһүриәте</div> |Төп исеме= <div style="text-align: center;">{{small|{{lang-zh|中國 / 中国}},<br> {{small|[[ябай ҡытай теле|ябай]] 中华人民共和国</div>}}}} |Төп килеш=Ҡытай |Герб=中華人民共和國國徽.svg |Герб урынына = |Нигеҙ һалынған=[[1949]] |Аудио= |Девиз= |Гимн исеме= Ирекмән маршы |Гимн= |Аудио= |Идара итеү формаһы=[[Парламент республикаһы]] |Картала=China in its region (claimed hatched).svg |Телдәр=[[Ҡытай теле]] |Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы= |Бойондороҡһоҙ= |Башҡала=[[Пекин]] |Иң ҙур ҡалалары=[[Чунцин]], [[Шанхай]], [[Пекин]], [[Тяньцзинь]], [[Гуанчжоу]] |Етәкселәр вазифалары=Дәүләт башлығы<br>Премьер-министр |Етәкселәр= [[Си Дзиньпин]]<ref>[http://www.itar-tass.com/c512/675427.html Си Дзиньпин занял высший государственный пост в Китае, возглавив "пятое поколение" руководителей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020032642/http://www.itar-tass.com/c512/675427.html |date=2013-10-20 }}{{ref-ru}}</ref> <br> Ли Кецән<ref>[http://www.itar-tass.com/c512/676725.html ҠХР хөкүмәтен Ли Кецән етәкләй] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020031753/http://www.itar-tass.com/c512/676725.html |date=2013-10-20 }}{{ref-ru}}</ref> |Территория буйынса урын=3 |Территория=9 596 960 |Һыу %=8,62 |Халыҡ буйынса урыны=1 |Халыҡ=1 317 000 000 |Иҫәп йылы=2007 |Халыҡ тығыҙлығы=140 |[[ЭТП]]= 7,318 трлн<ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD|title=GDP|publisher=World Bank|accessdate=October 9,2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ESNTbD18|archivedate=2013-02-15}}</ref> <br> |ЭТП иҫәпләү йылы=2013 |ЭТП буйынса урын= |Кеше башына ЭТП=<ref name=autogenerated2>Data refer to the year 2013. [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?sy=2000&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=subject&ds=.&br=1&pr1.x=37&pr1.y=8&c=924%2C964%2C922%2C456%2C134%2C528%2C926%2C111&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CPPPSH%2CLP&grp=0&a= IMF database], [[IMF]].</ref> |Валюта=[[Женьминьби|юань (женьминьби)]] (CNY, код 156)<ref>Шулай уҡ [[Гонконг]]та гонконг доллары һәм [[Макао]]ла патака.</ref> |Домен=.cn, .中国, .中國, .公司, .网络 |Телефон коды=86 |Ваҡыт бүлкәте=+8 }} '''Ҡытай, Ҡытай Халыҡ Республикаһы (ҠХР)''' (ҡытайса ғәҙәти ''中國/中国，ябай 中华人民共和国'') — [[Азия|Көнсығыш Азиялағы]] социалистик дәүләт. Халыҡ һаны буйынса (1,36 млрд-тан күберәк<ref name=":0">{{Cite web|accessdate = 2015-11-10|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html|publisher = www.cia.gov}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011073205/https://www.cia.gov/library//publications/the-world-factbook/geos/ch.html |date=2016-10-11 }}</ref>) [[Ер|донъяла]] — беренсе, майҙаны буйынса [[Рәсәй]] менән [[Канада]]нан ҡала өсөнсө урында тора. Рәсми тел — [[Ҡытай теле|ҡытай]] (путунхуа; [[Тайвань|Тайванда]] һәм [[Макао]]ла — кантон) теле. Ил халҡының күпселеге — этник [[ҡытайҙар]], үҙатама — ''[[Хань (халыҡ)|хань]].'' Донъяла юғары бойондороҡһоҙ дәүләт (держава) булып иҫәпләнә, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] Именлек советының даими ағзаһы. [[Ер|Ер шарында]] космосты яулау буйынса алдынғы илдәрҙең береһе, хәрби хеҙмәткәрҙәренең һаны буйынса донъялағы иң ҙур армияға һәм йәҙрә ҡоралына эйә. 2014 йылдың декабренән [[Эске тулайым продукт]] күләме буйынса донъяла беренсе урынға сыҡты. Ҡытай төрлө халыҡ-ара ойошмаларҙың, шул иҫәптән [[БМО]], [[АТЭС]], [[G20]], [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]], [[ШОС]] һәм [[БРИКС]]-тың ағзаһы булып тора. 1949 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһы ойошторолғандан алып илде Комунистар партияһы етәкләй. Ҡытай 14 ил менән сиктәш. == Ил атамаһының сығышы == Дөйөм таралған фараз буйынса, «''Ҡытай''» «''Ҡатай''» һүҙенән алынған тип иҫәпләнә. Уның сығышы үҙ сиратында ''[[Кидандар|кидань (китай)]]'' исемле манжур күсмә ҡәбиләләренә барып тоташа. 907 йылда улар Төньяҡ Ҡытайҙы баҫып ала һәм унда үҙҙәренең [[Ляо]] дәүләтен ойоштора. XII—XIII быуаттарҙа уларҙың урынына башҡа күскенселәр — ''джурджендәр'' һәм [[монголдар]] килеп ултырһа ла, тәүге этноним Төньяҡ Ҡытай топонимы булып нығынып ҡала. [[Европа]] сәүҙәгәрҙәре, атап әйткәндә, [[Марко Поло]], был исемдең «''Катай''» («''Cathay''») формаһын урта быуат Көнбайыш Европаһына алып ҡайта, һәм ул унда быға тиклем ҡулланылған [[латин теле]]нән алынған «''China''» һүҙен ҡыҫырыҡлап сығара. Артабан был яңы исем [[славян телдәр]]гә күсә һәм уларҙа «Китай» булып нығына. Көнбайышта «''Катай''» Ҡытайҙың шиғри исеме булараҡ ара-тирә хәҙер ҙә ҡулланыла. == Тарихы == {{Төп мәҡәлә|Ҡытай тарихы}} [[Файл:Zhongguo.gif|мини|250px|справа|Джунго ''«Урталыҡтағы дәүләт»'' — Ҡытайҙың үҙатамаһы]] Ҡытай тарихы яҙма сығанаҡтарҙың төрлөлөгө менән үҙенсәлекле. Улар археологик мәғлүмәттәр менән берлектә сәйәси һәм социаль хәл-ваҡиғаларҙы бик боронғо замандарҙан алып тергеҙеү мөмкинлеген бирә. Изгеләр тип танылған дини-фәлсәфәуи һәм тарихи йөкмәткеле текстар — бигерәк тә [[Конфуций]] тәғлимәттәре яҙылғандары — үҙ сиратында ҡытай мәҙәниәтенең (цивилизацияһының) һәм ҡытай халҡын донъяға ҡарашының артабан үҫеүенә йоғонто яһаған. Һәр кешенең ерҙәге тормошта бәхеткә, байлыҡ һәм муллыҡҡа өлгәшеүгә йүнәлтелгән юғары социаль-сәйәси әүҙемлеге Ҡытай мәҙәниәтенә Конфуций осоронан уҡ хас була. Һәр кемдең яҙмышы хоҙайҙың алдан билдәләүенә түгел, ә уның үҙ тырышлығына бәйле. Ҡытай мәҙәниәте — донъялағы иң боронғоларҙың береһе. Ғалимдәр билдәләүенсә, уның йәше биш мең йылға тиң, ә булған яҙма сығанаҡтар бары 3500 йылдан кәм булмаған осорҙо яҡтырта. Бер-береһен алмаштырған династиялар тарафынан тағы камилләштерелгән административ идара системаһының бик борондан килеүе ҡытай дәүләте өсөн һис шикһеҙ өҫтөнлөк тыуҙырған. Шуға ла уның иҡтисады артта ҡалған күршеләре-күсмә ҡәбиләләр һәм таулы халыҡтар менән сағыштырғанда ныҡ үҫкән ауыл хужалығына нигеҙләнә. Беҙҙең эраға тиклем I быуатта конфуцианлыҡты дәүләт идеологияһы итеү һәм б. э. т. II быуатта берҙәм яҙма системаһы индереү ҡытай мәҙәниәтен тағы ла нығыта. [[Файл:The Great Wall of China at Jinshanling.jpg|thumb|[[Бөйөк Ҡытай диуары]]]] Сәйәси күҙлектән Ҡытай бер нисә мең йыллыҡтар барышында цикл рәүешендә ҡабатланған сәйәси берҙәмлек һәм тарҡалыу осорҙары аша үтә. Ул ғына ла түгел, ҡайһы бер осраҡта өлөшләтә йә тулыһынса сит ил дәүләте составына инә (миҫал өсөн [[Юань империяһы|Юань]] һәм [[Цин империяһы|Цин империялары]]). Ҡытай биләмәләре ситтән һөжүмдәргә даими дусар булһа ла, баҫҡынсыларҙың күбеһе иртәме-һуңмы барыбер «ҡытайлашып», ҡытай этносы эсендә юғала, ә улар дәүләттәрепнең ерҙәре ғәҙәттә Ҡытайға ҡушыла. Бөгөнгө Ҡытай дәүләте һәм йәмғиәте — быуаттар дауамында тирә яҡтағы күп һанлы Азия халыҡтарының миллионлаған вәкилдәренең күсенеп йөрөүе һәм хань ассимиляцияһына бирелеүе, мәҙәни һәм сәйәси үҙ-ара үтеп инеү һәм бер-береһенә йоғонто яһау һөҙөмтәһе. Бында шулай уҡ традицион ҡытай тарихнамәһенең башҡа халыҡтар (монголдар, манжурҙар) тарихын һанға һуҡмайынса, уларҙың үҙаллы дәүләттәрен Ҡытайҙың өлөшө итеп ҡарап, барыһын да Ҡытай хроникаль-династия тарихына индереүен иҫтә тоторға кәрәк. [[Файл:Raising an army.jpg|thumb|[[Цин династияһы]] ғәскәрҙәренең баш күтәреүселәр менән бәрелеше ''[[Мяо]]'']] [[Файл:Regaining the Provincial Capital of Ruizhou.jpg|thumb|Тайпиндәр ихтилалы]] [[Файл:Illustration of the Decapitation of Violent Chinese Soldiers by Utagawa Kokunimasa 1894.png|thumb|1894—1895 йылғы<br> япон-ҡытай һуғышы]] ; Ҡытай тарих фәнендә ҡабул ителгән ҡыҫҡаса хронологик таблица {|class="standard" ! Йылдар !! Дәүләт (династия) |- ! Беҙҙең эраға тиклем ! |- |б.э.т. 2353—2255 йылдар |Легендар хаким император Яо |- |б.э.т. 2255—2205 йылдар |Легендар хаким Шунь |- |б.э.т. 2205—1766 йылдар |Легендар [[Ся династияһы]] |- |б.э.т. 1766—1122 йылдар |[[Шан династияһы]]ның традицион даталары |- |б.э.т. 1122—249 йылдар |[[Чжоу династияһы]]ның традицион даталары |- |б.э.т. 221—206 йылдар |[[Цинь династияһы]]ның традицион даталары, милли ҡытай дәүләтенең ойошоуы |- |б.э.т. 206 — беҙҙең эраның 220 йылы |[[Хань династияһы]]ның традицион даталары<br> (шул иҫәптән [[Көнбайыш Хань]] — б.э.т. 206 йылдан беҙҙең эраның 25 йылы,<br> [[Көнсығыш Хань]] — беҙҙең эраның 25 — 220 йылдары) |- ! Беҙҙең эра ! |- |220—264 |Вэй династияһы, [[Өс батшалыҡ дәүере]] |- |265—420 |[[Цзинь (265—420)|Цзинь династияһы]] (265—420) ([[Цзинь (265—420)|Көнбайыш Цзинь]]: 265—316, Көнсығыш Цзинь: 317—420) |- |420—479 |Көньяҡ Сун династияһы |- |479—501 |Ци династияһы |- |502—556 |Лян династияһы |- |557—588 |Чэнь династияһы |- |581—618 |[[Суй династияһы]] |- |618—917 |[[Тан династияһы]], Ҡытай мәҙәниәтенең «Алтын быуаты» |- |907—959 |[[Биш династия һәм ун батшалыҡ дәүере]] |- |960—1279 |[[Сун династияһы]], Урта быуаттар өсөн ныҡ юғары иҡтисади үҫеш осоро |- |1280—1368 |[[Юань династияһы]] (монгол династияһы) |- |1368—1644 |[[Мин династияһы]] |- |1644—1911 |[[Цин династияһы]] (манжурҙар) |- |1912—1949<br> ([[Тайвань (утрау)|Тайванда]] — бөгөнгәсә) |[[Ҡытай Республикаһы]] |- |1949 йылдың 1 октябренән |Ҡытай Халыҡ Республикаһы |} == Дәүләт ҡоролошо == Ҡытай Халыҡ Республикаһы — унитар республика, демократик халыҡ диктатураһының социалистик дәүләте. Илдең төп ҡануны — 1982 йылда ҡабул ителгән [[конституция]]. Дәүләт власының юғары органы — 2979 депутаттан торған бер палаталы Халыҡ вәкилдәренең бөтөн ҡытай йыйылышы (урыҫса Всекитайское собрание народных представителей — ВСНП). Ул халыҡ вәкилдәренең төбәк йыйылыштары тарафынан биш йыллыҡ срокка һайлана. Йыйылыш сессиялары йыл һайын саҡрыла. Сессиялар араһында Йыйылыш вәкәләтлектәрен уның Даими комитеты атҡара. Һайлауҙарға бары тик Ҡытай коммунистар партияһы һәм Ҡытайҙың халыҡ сәйәси консультатив советына (урыҫса Народный политический консультативный совет Китая — НПКСК) ингән һәм «демократик» тип аталған һигеҙ сәйәси фирҡә депутаттары ғына үткәрелә. Гонкондағы КҠР-ҙың махсус администртив райондары биләмәләрендә һәм Макаола үҙҙәренең айырым закон сығарыу органдары бар. Халыҡ вәкилдәренең бөтөн ҡытай йыйылышы депутаттарның барыһы ла — коммунистар партияһы һәм демократтар блогы вәкидәре. Дәүләт башлығы — Ҡытай Халыҡ Республикаһы Рәйесе ([[Си Дзиньпин]] ({{lang-zh|习近平}}). Ул ил етәкселәренең бишенсе быуын вәкиле. Дәүләттең юғары башҡарма органы — ҠХР-ҙың Дәүләт советы (Үҙәк халыҡ хөкүмәте). Уның составы: премьер, уның урынбаҫарҙары, Дәүләт советы ағзалары, министрҙа, комитеттар рәйестәре, генераль ревтизор һәм яуаплы секретарь. Юғары Халыҡ Суды — юғары суд инстанцияһы, ә халыҡ судтары — беренсе инстанция һәм кассация судтары булып иҫәпләнә. Юғары Халыҡ Прокуратураһы һәм уның урындағы органдары — прокурор күҙәтеүен (надзоры) тормошҡа ашыра. Дәүләт власының урындағы органдары булып халыҡ вәкилдәре йыйылыштары, ә даими эшләүсе орган булып даими комитеттар һанала (улар волостарҙа юҡ). Урындағы халыҡ хөкүмәттәре башҡарыу-етәксе органдар булып иҫәпләнә. == Физик-географик характеристика == [[Файл:China topo.png|мини|300px|Ҡытайҙың топографик картаһы]] === Географик урыны === Ҡытай Көнсығыш Азияла урынлашҡан. Көнсығыштан уны [[Тымыҡ океан]]дың көнбайыш диңгеҙҙәре йыуа. Төньяҡ-көнсығышта ул [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы]] һәм [[Рәсәй]] менән, төньяҡта — [[Монголия]], төньяҡ-көнбайышта Рәсәй һәм [[Ҡаҙағстан]], көнбайышта — [[Ҡырғыҙстан]], [[Тажикстан]] һәм [[Афғанстан]] менән, көньяҡ-көнбайышта — [[Пакистан]], [[Һиндостан]], [[Непал]] һәм [[Бутан]] менән, көньяҡта — [[Мьянма]], [[Лаос]] һәм [[Вьетнам]] менән сиктәш. Ил биләмәләре майҙаны 9,6 млн км²<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html Сайт ЦРУ. The world factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011073205/https://www.cia.gov/library//publications/the-world-factbook/geos/ch.html |date=2016-10-11 }}</ref>. Был йәһәттән Ҡытай [[Азия]]ла иң ҙур дәүләт булһа, [[Ер|Ер шарында]], Рәсәй менән [[Канада]]нан ҡалып, өсөнсө урында тора. Ҡытайҙа бер дөйөм сәғәт бүлкәте билдәләнгән — UTC+8. Ҡытайҙың диңгеҙ буйы ярҙары төньяҡта Төньяҡ Корея менән сиктән башланып, көньяҡта Вьетнамға тиклем һуҙыла һәм дөйөм оҙонлоғо 14 500 киомет тәшкил итә. Ил биләмәләрен [[Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе]], Корея ҡултығы, [[Һары диңгеҙ]] Һәм [[Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе]] һыуҙары йыуа. [[Тайвань утрауы]] материктан [[Тайвань боғаҙы]] менән айырылған. === Рельефы === [[Файл:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|thumb|Гуйцзян (Лицзян) йылғаһы]] Ҡытайҙың ер өҫтө төҙөлөшө бик төрлө: бында бейек тауҙар ҙа, яҫы таулыҡ һәм уйпаттар ҙа, сүллек һәм киң тигеҙлектәр ҙә бар. Рельеф буйынса ил биләмәләре өс эре төбәккә бүленеп тикшерелә: * [[Тибет ҡалҡыулығы]] диңгеҙ кимәленән 2000 метр бейеклектә Ҡытайҙың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан; * 200—2000 метрлы тауҙар һәм юғарғы тигеҙлектәр бүлкәте илдең төньяғында ята; * төньяҡ-көнсығыш, көнсығыш һәм көньяҡтағы 200 метрҙан артмаған түбәнге тигеҙлектәр һәм тәпәш тауҙарҙа Ҡытай халҡының күп өлөшө йәшәй. Төньяҡта [[Пекин]]дан башлап көньяҡтағы [[Шанхай]]ға тиклем йәйелеп ятҡан [[Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге]], [[Хуанхэ]] йылғаһы һәм [[Янцзы]] дельтаһы диңгеҙ буйҙарында бергә ҡушыла. [[Джудзян|Ынйы йылғаһы]] (һәм уның төп ҡушылдығы Сидзяндең) бассейны Ҡытайҙың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм Янцзы йылғаһы бассейнынан ''Нанлинг'' тауҙары һәм ''Уйишан'' тау һырттары менән айырылған (һуңғылар [[ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мираҫының Ҡытай буйынса исемлегенә индерелгән). Көнбайыштан көнсығышҡа Ҡытайҙың ер йөҙө өс киртләс балыҡҡа килтерә. Уларҙың тәүгеһе диңгеҙ кимәленән 4000 метрҙан бейегерәк тауҙары булған Тибет ҡалҡыулығы. Бейеклектәре 1500 ҙән 3000 метрғаса булған Сычуань һәм Үҙәк Ҡытай тауҙары икенсе киртләсте хасил итә. Бында үҫемлектәр донъяһы ҡырҡа үҙгәрә: сағыштырмаса ҙур булмаған арауыҡта тәбиғәт зоналарынан бейек тауҙарҙағы һыуыҡ сүллектәрҙән башлап субтропик урманды осратырға мөмкин. Киртләстәрҙең өсөнсөһөнә диңгеҙ кимәленән 1500 метрҙан түбәнерәк ятҡан уңдырышлы тигеҙлектәр инә. === Климаты === [[Файл:Longji Terraces.JPG|thumb|Гуанси-Чжуан автономиялы районы]] Ҡытай климаты үҙенең төрлөлөгө менән айырыла: көньяҡ-көнсығышта ул субтропик булһа, илдең төньяҡ-көнбайышына ҡырҡа континенталь, сүллектәрҙәң ҡоро климаты хас. Көньяҡтағы яр буйҙарында һауа торошона океан һәм ҡоро ерҙең дымды төрлөсә тартыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән муссондар — йәйен диңгеҙҙән, ҡышын ҡоро ерҙән иҫкән елдәр тәьҫир тә. Нәтижәлә һауа һәм елдәр йәй көндәре үтә дымлы, ҡыштарын, киреһенсә, шаҡтай ҡоро була. Нәҡ ошо муссондарҙың килеп-китеүе юғары дәрәжәлә яуым-төшөм миҡдарын һәм уның ил буйынса бүленешен билдәләй ҙә инде. Ҡытай биләмәләренең күп өлөшө уртаса климат өлкәләренә тура килһә лә, географик киңлек, оҙонлоҡ һәм бейеклек буйынса ҙур айырымлыҡтар температура һәм һауа торошононоң төрлөлөгөн тыуҙыра. Илдең 2/3-нән күберәк өлөшөн тау һырттары, яҫы таулыҡ һәм уйпаттар, сүллек һәм ярым сүллектәр алып тора. Халыҡтың яҡынса 90 % Ҡытайҙың ни бары 10 % майҙанын биләгән диңгеҙ буйы райондарында һәм Янцзы, Хуанхэ (Һары йылға — Жёлтая река) һәм Перл кеүек ҙур йылға үҙәндәрендә йәшәй. Ауыл хужалығы ерҙәрен оҙаҡ һәм көсөргәнешле эшкәртеү һөҙөтәһендә һәм тирә яҡ мөхитте сәнәғәт тармағы бысратыуы нәтижәһендә был биләмәләрҙең экологик хәле үтә ауыр. [[Файл:Dunhuang Gisela Brantl 09.JPG|thumb|Ганьсу]] Ҡытайҙың иң төньяҡ провинцияһы ''Хэйлунцзян'' Рәсәйҙең [[Владивосток]] һәм [[Хабаровск]] ҡалаларыныҡына оҡшаш уртаса климатта булһа, көньяҡтағы ''Хайнань'' утрауы — [[Тропик климат]] зонаһында ята. Был ике төбәктең һауа температураһы араһындағы айырма ҡыштары бик ҙур булһа ла, йәйен аҙая төшә. Мәҫәлән, Хэйлунцзяндың төньяғында ҡышҡы һыуыҡ −38 °C етеүе мөмкин. Ғинуарҙың уртаса температураһы −16 °C тирәһе булһа, июлдеке +20 °C. ''Гуандун'' провинцияһының көньяғында уртаса температура ғинуарҙа 10 °C, июлдә 28 °C. Яуым-төшөм миҡдарындағы айырма температураға ҡарағанда ла күберәк: ''Циньлин'' тауҙарының көньяҡ биттәрендә яуған ямғырҙарҙың күбе йәйге муссонға тура килә. Төньяҡҡа һәм көнбайышҡа табан яуым-төшөм аҙая. Илдең төньяҡ-көнбайыш райондары — иң ҡоро һанала, нәҡ бында урынлашҡан [[Такла-Макан]], [[Гоби]] һәм ''Ордос'') сүллектәрендә ямғыр бөтөнләй юҡ дәрәжәлә. Ҡытайҙың көньяҡ һәм көнсығыш төбәктәре йылыына биш тапҡыр тиерлек емергес диңгеҙ ҡойоно (тайфундан), шулай уҡ һыу баҫыуҙан, муссондан, [[цунами]] һәм ҡоролоҡтан ҡаза күрә. Илдең төньяҡ райондарына һәр яҙ һары туҙан дауылдары ябырыла — улар төньяҡ сүлдәрҙә барлыҡҡа килеп, елдәр менән Корея һәм Япония тарафтарына йүнәлә. == Административ-территориаль бүленеше == Ҡытай 22 провинцияға бүленгән, [[Тайвань]] 23-сө итеп иҫәптә йөрөтөлә. Шулай уҡ аҙ һанлы милләттәр йәшәгән биш автономиялы район һәм үҙәк бойһоноуындағы һәм үҙ биләмәләренә эйә дүрт ҡала бар. {| class="standard" ! № !! Төбәк !! Пиньинь !! (кит.) !! Адм. үҙәк !! Пиньинь !! Халыҡ,<ref>[http://www.citypopulation.de City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World]</ref><br>(2010) кеше !! Майҙан,<ref>[http://www.statoids.com/ucn.html Provinces of China], Statoids.com</ref><br>км² !! Халыҡ тығ.,<br>кеше/км² |- !colspan="9" |Провинциялар |- |1 |Анхой |Anhui |安徽 |Хефей |Hefei |59 500 510 |140 455 |423,63 |- |2 |Фудзян |Fujian |福建 |Фуджоу |Fuzhou |36 894 216 |122 919 |300,15 |- |3 |Ғәнсу |Gansu |甘肃 |Ланджоу |Lanzhou |25 575 254 |459 233 |55,69 |- |4 |Гуаңдоң |Guangdong |广东 |[[Гуаңджоу]] |Guangzhou |104 303 132 |178 341 |584,86 |- |5 |Гуйджоу |Guizhou |贵州 |Гуйяң |Guiyang |34 746 468 |174 976 |198,58 |- |6 |Хайнан |Hainan |海南 |Хайкоу |Haikou |8 671 518 |34 438 |251,80 |- |7 |Хебей |Hebei |河北 |Шидзяджуаң |Shijiazhuang |71 854 202 |187 240 |383,75 |- |8 |Хэйлуңдзяң |Heilongjiang |黑龙江 |Харбин |Harbin |38 312 224 |431 767 |88,73 |- |9 |Хенан |Henan |河南 |Джеңджоу |Zhengzhou |94 023 567 |166 310 |565,35 |- |10 |Хубей |Hubei |湖北 |[[Вухан]] |Wuhan |57 237 740 |185 673 |308,27 |- |11 |Хунан |Hunan |湖南 |Чаңша |Changsha |65 683 722 |211 231 |310,96 |- |12 |Дзяңсу |Jiangsu |江苏 |[[Нанчиң]] |Nanjing |78 659 903 |98 285 |800,32 |- |13 |[[Дзяңси]] |Jiangxi |江西 |Нанчаң |Nanchang |44 567 475 |171 041 |260,57 |- |14 |Жирин |Jilin |吉林 |Чаңчун |Changchun |27 462 297 |191 038 |143,75 |- |15 |Ляониң |Liaoning |辽宁 |Шеньяң |Shenyang |43 746 323 |147 451 |296,68 |- |16 |Циңхай |Qinghai |青海 |Синиң |Xining |5 626 722 |720 459 |7,81 |- |17 |Шанси |Shanxi |山西; |Тайюан |Taiyuan |37 327 378 |204 846 |182,22 |- |18 |Шандуң |Shandong |山东 |Дзинан |Jinan |95 793 065 |156 219 |613,20 |- |19 |Шэньси |Shaanxi |陕西; |[[Сиань]] |Xi’an |35 712 111 |149 708 |238,55 |- |20 |Сычуань |Sichuan |四川 |[[Чеңду]] |Chengdu |80 418 200 |491 146 |163,74 |- |21 |Юннан |Yunnan |云南 |Кунминг |Kunming |45 966 239 |388 610 |118,28 |- |22 |Джедзян |Zhejiang |浙江 |Хаңджоу |Hangzhou |54 426 891 |106 078 |513,08 |- !colspan="9" |Ҡытай контроле аҫтында булған провинция <br> (сәйәси торошо билдәләнмәгән) |- |23 |[[Тайвань]] |Taiwan |台湾 |[[Тайбэй]] |Taipei |23 069 345<ref>[http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5 Official National Statistics Taiwan estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425183615/http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5 |date=2009-04-25 }}</ref> |36 178 |637,66 |- !colspan="9" |Автономиялы райондар |- |24 |Гуанси-Чжуан автономиялы районы |Guangxi |广西 |Нанниң |Nanning |46 026 629 |235 001 |195,86 |- |25 |Эске Монголия автономиялы районы (Эске Монголия) |Inner Mongolia |内蒙古 |Хух-Хото |Hohhot |24 706 321 |1 181 104 |20,92 |- |26 |Нинся-Хуэй автономиялы районы |Ningxia |宁夏 |Йинчуан |Yinchuan |6 301 350 |52 188 |120,74 |- |27 |Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы |Xinjiang |新疆 |Урумчи |Urumqi |21 813 334 |1 743 441 |12,51 |- |28 |Тибет автономиялы районы |Tibet |西藏 |Лхаса |Lhasa |3 002 166 |1 178 441 |2,55 |- !colspan="9" |Үҙәккә бойһонған ҡалалар |- |29 |[[Пекин]] |Beijing |北京 | | |19 612 368 |16 808 |1166,85 |- |30 |Чунцин |Chongqing |重庆 | | |28 846 170 |82 403 |350,06 |- |31 |[[Шанхай]] |Shanghai |上海 | | |23 019 148 |6 500 |3541,41 |- |32 |[[Тяньцзинь]] |Tianjin |天津 | | |12 938 224 |11 943 |1083,33 |- !colspan="9" |Махсус административ райондар |- |33 |[[Гонконг]] |Hong Kong (Xianggang) |香港 | | |6 864 346<ref>[[Гонконг]]</ref> |1 095 |6268,81 |- |34 |[[Макао|Макао (Аомен)]] |Macau (Àomén) |澳门 | | |541 200<ref>[http://www.dsec.gov.mo/Statistic/Demographic/DemographicStatistics/DemographicStatistics2009Q3.aspx Estimates of population]</ref> |27 |20 044,44 |- style="background: #CCC;" | ||Барлығы|| || || || ||1 363 249 758||9 662 593||141,09 |} == Халҡы == [[Файл:China-demography.png|мини|справа|250px|ҠХР-ҙың демографик үҫеше]] Ҡытайҙа үҙ мәҙәниәте, йолаһы, кейемдәре, күп осраҡта айырым теле булған бер нисә тиҫтә милләт халҡы йәшәй, шуларҙың 56-һы рәсми танылыу алған. Шулай ҙа уларҙың барыһы бергә илдә йәшәүселәрҙең ни бары 7 процентҡа яҡынын ғына тәшкил итә. Төп халыҡ — үҙҙәрен [[Хань (халыҡ)|хань]] тип атаусы ҡытайҙар. 2000 йылдың ноябрендә үткәрелгән иҫәп алыу буйынса улар абсолют күпселек йәғни 1 137 386 112 кеше. 2010 йылғы VI иҫәп алыу буйынса, континентта йәшәүселәрҙең һаны 1 млрд 339 млн 724 мең 852 кеше. Был шарттарҙа Ҡытай Коммунистар партияһы ғаиләне планлаштырыу буйынса ҡатғи сәйәсәт алып бара. Был бигерәк тә эшсе ҡулдар талап ителгән ауыл ерендә ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. [[Ир]]ҙәрҙең [[ҡатын-ҡыҙ]]ҙар менән нисбәте — 106,74:100 (сағыштырыу өсөн донъя буйынса 101,44:100). Дөйөм алғанда, ҡатын-ҡыҙҙарҙың уртаса ғүмер оҙонлоғо ирҙәргә ҡарағанда күберәк, бөтә илдә ул 71 йәшкә тиң. Ҡалала йәшәүселәр тәүге тапҡыр 2011 йылда бар халыҡтың 51,27 процентын тәшкил итте. {| class="wikitable" |+ '''1953-2010 йылдарҙағы Ҡытай халҡының милли яҡтан бүленеше''' |-bgcolor="#e0e0e0" ! rowspan="2" | Халыҡ ! colspan="2" | 1953 йылғы иҫәп алыу ! colspan="2" | 1964 йылғы иҫәп алыу ! colspan="2" | 1982 йылғы иҫәп алыу ! colspan="2" | 1990 йылғы иҫәп алыу ! colspan="2" | 2000 йылғы иҫәп алыу ! colspan="2" | 2010 йылғы иҫәп алыу [http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/excel/A0201.xls] |-bgcolor="#e0e0e0" ! Халыҡ һаны ! % ! Халыҡ һаны ! % ! Халыҡ һаны ! % ! Халыҡ һаны ! % ! Халыҡ һаны ! % ! Халыҡ һаны ! % |- | [[Хань (халыҡ)|Ханьдар]] | align="right" | 547 283 057 | align="right" | 93,94 | align="right" | 651 296 368 | align="right" | 94, 22 | align="right" | 936 703 824 | align="right" | 93,30 | align="right" | 1 042 482 187 | align="right" | 91,96 | align="right" | 1 159 400 000 | align="right" | 91,59 | align="right" | 1 225 932 641 | align="right" | 91,51 |- | Аҙ халыҡтар | align="right" | 35 320 360 | align="right" | 6,06 | align="right" | 39 883 909 | align="right" | 5,78 | align="right" | 67 233 254 | align="right" | 6,70 | align="right" | 91 200 314 | align="right" | 8,04 | align="right" | 106 430 000 | align="right" | 8,41 | align="right" | 113 792 211 | align="right" | 8,49 |- | Джуандар | align="right" | 6 611 455 | align="right" | 1,13 | align="right" | 8 386 140 | align="right" | 1,21 | align="right" | 13 378 000 | align="right" | 1,32 | align="right" | 15 489 630 | align="right" | 1,37 | align="right" | 16 178 811 | align="right" | 1,28 | align="right" | 16 926 381 | align="right" | 1,26 |- | Манжурҙар | align="right" | 2 418 931 | align="right" | 0,42 | align="right" | 2 695 675 | align="right" | 0,39 | align="right" | 4 299 159 | align="right" | 0,42 | align="right" | 9 821 180 | align="right" | 0,87 | align="right" | 10 682 263 | align="right" | 0,84 | align="right" | 10 387 958 | align="right" | 0,78 |- | Хуэйҙар | align="right" | 3 559 350 | align="right" | 0,61 | align="right" | 4 473 147 | align="right" | 0,64 | align="right" | 7 227 022 | align="right" | 0,71 | align="right" | 8 602 978 | align="right" | 0,76 | align="right" | 9 816 802 | align="right" | 0,78 | align="right" | 10 586 087 | align="right" | 0,79 |- | Мяо халҡы | align="right" | 2 511 339 | align="right" | 0,43 | align="right" | 2 782 088 | align="right" | 0,40 | align="right" | 5 036 377 | align="right" | 0,50 | align="right" | 7 398 035 | align="right" | 0,65 | align="right" | 8 940 116 | align="right" | 0,71 | align="right" | 9 426 007 | align="right" | 0,70 |- | [[Уйғырҙар]] | align="right" | 3 640 125 | align="right" | 0,62 | align="right" | 3 996 311 | align="right" | 0,58 | align="right" | 5 986 869 | align="right" | 0,59 | align="right" | 7 214 431 | align="right" | 0,64 | align="right" | 8 399 393 | align="right" | 0,66 | align="right" | 10 069 346 | align="right" | 0,75 |- | Туцзя ар халҡы | align="right" | | align="right" | | align="right" | 524 755 | align="right" | 0,07 | align="right" | 2 834 732 | align="right" | 0,28 | align="right" | 5 704 223 | align="right" | 0,50 | align="right" | 8 028 133 | align="right" | 0,63 | align="right" | 8 353 912 | align="right" | 0,62 |- | И халҡы | align="right" | 3 254 269 | align="right" | 0,56 | align="right" | 3 380 960 | align="right" | 0,49 | align="right" | 5 457 251 | align="right" | 0,54 | align="right" | 6 572 173 | align="right" | 0,58 | align="right" | 7 762 286 | align="right" | 0,61 | align="right" | 8 714 393 | align="right" | 0,65 |- | [[Монголдар]] | align="right" | 1 462 956 | align="right" | 0,25 | align="right" | 1 965 766 | align="right" | 0,58 | align="right" | 3 381 000 | align="right" | 0,33 | align="right" | 4 806 849 | align="right" | 0,42 | align="right" | 5 813 947 | align="right" | 0,46 | align="right" | 5 981 840 | align="right" | 0,45 |- | Тибеттар | align="right" | 2 775 622 | align="right" | 0,48 | align="right" | 2 501 174 | align="right" | 0,36 | align="right" | 3 874 035 | align="right" | 0,38 | align="right" | 4 593 330 | align="right" | 0,41 | align="right" | 5 416 021 | align="right" | 0,43 | align="right" | 6 282 187 | align="right" | 0,47 |- | Буй халҡы | align="right" | 1 247 883 | align="right" | 0,21 | align="right" | 1 348 055 | align="right" | 0,19 | align="right" | 2 122 389 | align="right" | 0,21 | align="right" | 2 545 059 | align="right" | 0,22 | align="right" | 2 971 460 | align="right" | 0,23 | align="right" | 2 870 034 | align="right" | 0,21 |- | Корейҙар | align="right" | 1 120 405 | align="right" | 0,19 | align="right" | 1 339 569 | align="right" | 0,19 | align="right" | 1 766 439 | align="right" | 0,17 | align="right" | 1 920 597 | align="right" | 0,17 | align="right" | 1 923 842 | align="right" | 0,15 | align="right" | 1 830 929 | align="right" | 0,14 |- | Башҡалар | align="right" | 6 718 025 | align="right" | 1,15 | align="right" | 7 015 024 | align="right" | 1,01 | align="right" | | align="right" | | align="right" | 16 531 829 | align="right" | 1,46 | align="right" | 20 496 926 | align="right" | 1,62 | align="right" | 22 363 137 | align="right" | 1,67 |-bgcolor="#e0e0e0" ! align="left" | Бөтәһе, ҠХР ! colspan="2" | 582 603 417 ! colspan="2" | 694 581 759 ! colspan="2" | 1 008 175 288 ! colspan="2" | 1 133 682 501 ! colspan="2" | 1 265 830 000 ! colspan="2" | 1 339 724 852 |} == Сит илдәр менән мөнәсәбәте == === Рәсәй һәм уның төбәктәре менән бәйләнештәр === ==== Башҡортостан Республикаһы менән хеҙмәттәшлек ==== Һуңғы йылдарҙағы мәғлүмәттәр раҫлауынса, Ҡытай Халыҡ Республикаһы Башҡортостандың сауҙа партнерҙары араһында бишенсе урынды алып тора. Мәҫәлән, 2014 йылда республиканың Ҡытай менән тышҡы сауҙа әйләнеше 685,1 миллион доллар тәшкил иткән, ошо сумманың 79 проценты (541,5 миллион доллар) экспорт тауарҙарына тура килә. Башҡортостандан Ҡытайға турбореактив двигателдәр, нефть һәм нефть продукцияһы, химия сәнәғәте продукцияһы, вертолеттар, көкөрт, бал һәм башҡа тауарҙар оҙатыла. Ә Ҡытайҙан насостар, электр ҡорамалдары, пластмасса әйберҙәр, торбалар, консерваланған йәшелсә һәм еләк-емеш, аяҡ кейемдәре һәм башҡа продукция килтерелә. [[Башҡортостан Хөкүмәте]] менән Хэйлунцзян, Ляонин һәм [[Цзянси]] провинциялары хөкүмәттәре араһында хеҙмәттәшлек тураһында бер нисә килешеү төҙөлгән. 2015 йылдың 28 ноябрендә Өфө ҡалаһы һәм Хэйлунцзян провинцияһының ҙурлығы һәм бар яҡтан әһәмиәт-мөһимлеге менән икенсе ҡалаһы булған Цицикар араһында туғанлыҡ бәйләнештәре урынлаштырылды.<ref name="ГПБ">[http://www.bashinform.ru/bash/790875/ Өфө менән Цицикар туғандаш ҡалалар тип иғлан ителде — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 1 декабрь]</ref> * 2015 йылдың 28 ноябрендә [[Өфө]] һәм Хэйлунцзян провинцияһының Цицикар ҡалаһы араһында туғанлашыу хаҡында Меморандумға ҡул ҡуйылды.<ref name="ГПБ" /> * «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, 2015 йылдың 30 ноябрендә Ҡытайҙың Рәсәйҙәге илселегендә [[Башҡортостан]] менән таныштырыу сараһы уҙҙы<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/790774/ Ҡытайҙың Рәсәйҙәге илселегендә Башҡортостан менән таныштырыу сараһы уҙҙы — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 30 ноябрь]</ref>. Унда ҡатнашҡан эшлекле даирә вәкилдәренә һәм рәсми кешеләргә республиканың сәнәғәт һәм туристик мөмкинлектәре хаҡында киң мәғлүмәт бирелде. Сарала билдәләнеүенсә, алдағы осорҙа 10-дан ашыу проектты тормошҡа ашырыу, шул иҫәптән Башҡортостанда металлургия заводы, ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеү, аҙыҡ-түлек етештереү, төҙөлөш материалдары предприятиеларын төҙөү ҡаралған. Бынан тыш, Ҡытай эшҡыуарҙары мәҙәни үҙәктәр, сауҙа йорттары һалырға тәҡдим итә. Ошо проекттарҙың күбеһе 2016 йылда ғәмәлгә ашырыла башлаясаҡ. * 2015 йылдың 10-11 ноябрендә Башҡортостанда Ҡытайҙың Ляонин провинцияһының рәсми делегацияһы эш сәфәре менән булды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/782778/ Өфөгә Ҡытайҙың Ляонин провинцияһы делегацияһы килде — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 10 ноябрь]</ref>. * 2015 йылдың 5-6 ноябрендә [[Өфө]]лә [[Башҡортостан]]да Ҡытайҙың Цзянси провинцияһы иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре үткәрелде<ref>[http://www.bashinform.ru/news/780533-bashkiriya-v-dni-ekonomiki-i-kultury-tszyansi-primet-bolee-200-gostey-iz-kitaya/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 3 ноябрь]{{ref-ru}}</ref>. Уның барышында [[Башҡортостан Хөкүмәте]] менән Ҡытай Халыҡ Республикаһы [[Цзянси]] провинцияһының Халыҡ хөкүмәте араһында хеҙмәттәшлекте киңәйтеү тураһында килешеүгә<ref>[http://www.bashinform.ru/news/780854-bashkortostan-i-tszyansi-realizuyut-20-sovmestnykh-proektov/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]{{ref-ru}}</ref> һәм республиканың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты менән Цзянси провинцияһының Туристик үҫеш комиссияһы араһында туризм өлкәһендә үҙ-ара хеҙмәттәшлек итеү хаҡында меморандумға ҡул ҡуйылды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/780803/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]</ref>. Провинция губернаторы Лу Синьше етәкселегендәге рәсми делегация вәкилдәре Өфө моторҙар эшләү берекмәһендә булды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/781607/ Цзянси провинцияһы вәкилдәре Өфө моторҙар эшләү берекмәһендә булды — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 6 ноябрь]</ref>, ә ике яҡтың эшҡыуарҙары үҙ-ара файҙалы булған төрлө һөйләшеүҙәр үткәрҙе<ref>[http://www.bashinform.ru/news/781016-bashkirskie-i-kitayskie-predprinimateli-proveli-delovye-vstrechi/?sphrase_id=789206 Башкирские и китайские предприниматели провели деловые встречи — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]{{ref-ru}}</ref>. Цзянси иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре барышында шулай уҡ баш ҡалала төҙөләсәк «Өфө—Янцзы» халыҡ-ара эш үҙәгенең нигеҙ ташы һалынды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/781412/ «Өфө—Янцзы» халыҡ-ара эшлекле үҙәгенә нигеҙ ташы һалынды — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 6 ноябрь]</ref>. * 2015 йылдың 21 сентябрендәге Ҡытай Халыҡ Республикаһына эш сәфәре барышында Башҡортостандың рәсми делегацияһы Ляонин провинцияһында республика менән таныштырыу үткәрҙе. Был сарала машиналар эшләү, нефть сығарыу һәм уны эшкәртеү, ауыл хужалығы һәм төҙөлөш тармаҡтарында мәшғүл булған эре компаниялар вәкилдәре ҡатнашты. Башҡортостан һәм Ляонин хөкүмәттәре ике яҡтың эшлекле даирәләрен үҙ-ара хеҙмәттәшлек мөмкинселектәрен өйрәненеүҙә һәм тәғәйен сараларҙы тормошҡа ашырыуҙа киләсәктә әүҙемерәк булырға саҡырҙы. Был эшмәкәрлеккә булышлыҡ итеү йөҙөнән ике төбәк хөкүмәттәре ҡарауы аҫтында [[урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[ҡытай теле|ҡытай телдәрендә]] инвестиция мәсәләләренә ҡағылған уртаҡ сайт булдырыу планлаштырыла. Ул тауар әйләнеше һәм капитал һалымдар күләмен арттырыу буйынса көнүҙәк тәҡдимдәрҙе туплаясаҡ үҙ-ара файҙалы мәғлүмәттәр майҙансығы буласаҡ тип күҙаллана<ref>[http://www.bashinform.ru/news/765463-bashkortostan-i-kitayskaya-provintsiya-lyaonin-sozdadut-edinyy-investitsionnyy-sayt/ Башкортостан и китайская провинция Ляонин создадут единый инвестиционный сайт — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 21 сентябрь]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Барлукова О. Д. Китайская интеллигенция в условиях модернизации общества (последняя четверть ХХ века): монография / ФГОУ ВПО «Бурятская ГСХА им. В. Р. Филиппова». — Улан-Удэ: Изд-во БГСХА, 2008. — 115 с.{{ref-ru}} * Барлукова О. Д. Китайская интеллигенция в условиях модернизации общества // Вестник БГУ. — Улан-Удэ: Издательство БГУ, 2012. — Вып. 6а. — С. 144—147.{{ref-ru}} * Барлукова О. Д. Образование и интеллигенция в Китае: социально-философский анализ: монография / М-во сельского хоз-ва Российской Федерации? ФГБОУ ВПО «Бурятская гос. сельско-хозяйственная акад. им. В. Р. Филиппова». — Улан-Удэ: Изд-во БГСХА, 2013. — 103 с. — ISBN 978-5-8200-0305-9.{{ref-ru}} * Барлукова О. Д. Условия и факторы трансформации интеллигенции в период модернизации китайского общества (последняя четверть XX в.) // Вестник Томского государственного университета. — Томск: ТГУ, 2014. — № 382. — С. 51-60.{{ref-ru}} * Чжан Би Юй. Тенденции развития туристического комплекса Китая. — Москва, 2015. — 200 с.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:China}} {{Wikiatlas|the People's Republic of China}} * [http://ru.china-embassy.org/rus Посольство КНР в РФ] * [http://www.russia.org.cn/rus Посольство России в Китае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150415010655/http://www.russia.org.cn/rus/ |date=2015-04-15 }} * [http://russian.people.com.cn Жэньминь Жибао онлайн] * [http://www.russian.xinhuanet.com/russian/index.htm Агентство Синьхуа] * [http://russian.cri.cn Международное радио Китая] * [http://russian.china.org.cn/russian/index.htm Китайский информационный Интернет-центр] * [http://bigchina.ru/ Каталог сайтов о Китае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423071604/http://www.bigchina.ru/ |date=2012-04-23 }} {{Navboxes (beta) |navbar = plain |state = collapsed |title = Ҡытай |titlestyle = background:{{цвет|Китай}} |list = {{Азия илдәре}} {{ШОС}} {{G20}} {{БРИКС}} }} {{вс}} {{Һайланған мәҡәлә|География}} [[Категория:Ҡытай| ]] [[Категория:Социалистик илдәр]] n8k2xkpr3ea1ui7hbihu10wx4qm4x6k 0 7264 1300388 1053991 2026-07-04T09:43:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300388 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаев | Оригинал имени = | Изображение = Джалиль Киекбаев.jpg | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 25.10.1911 | Место рождения = {{ТУ|Өфө губернаһы}}, [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]], [[Ҡаранйылға (Ғафури районы)|Ҡаранйылға]] ауылы<ref>Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{Место Рождения|Ғафури районы}}.</ref> | Дата смерти = 19.3.1968 | Место смерти = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ВБУ|Өфө|Өфөлә}} | Гражданство = {{Российская империя}} → {{Россия}} | Научная сфера = лингвистика | Место работы = |Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|филологических наук}} |Учёное звание = профессор | Альма-матер = Мәскәү дәүләт лингвистика университеты | Научный руководитель = [[Дмитриев Николай Константинович]] | Знаменитые ученики = | Известен как = {{Филолог|Башҡортостан|СССР|XX быуат}} | Награды и премии = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Ленина|1967}} {{!!}} {{Орден Знак Почёта|1961}} {{!}}} [[Башҡорт АССР-ы]]ның<br /> атҡаҙанған фән эшмәкәре | Сайт = }} '''Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы''' ([[25 октябрь]] [[1911 йыл]] — [[19 март]] [[1968 йыл]]) — күренекле [[Башҡорт тел ғилеме|башҡорт тел белгесе]], төркиәтсе, яҙыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1944 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1961), профессор (1961). БАССР-ҙың 7-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1967) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаев 1911 йылдың 25 октябрендә хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ғафури районы]]ның [[Ҡаранйылға (Ғафури районы)|Ҡаранйылға]] ауылында тыуған, [[1968]] йылда вафат булған. 1942 йылдан — КПСС һәм 1944 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1926 йылда Сәйетбаба ауылында башланғыс мәктәпте тамамлағас, Маҡар ауылында колхозсы йәштәр мәктәбендә уҡый. 1932 йылда Өфөлә Башҡорт педагогия техникумын тамамлай. Бер үк ваҡытта ул «Аллаһыҙ» журналының яуаплы секретары вазифаһын да башҡара. Жәлил Кейекбаев Башҡорт педагогия техникумын тамамланғандан һуң [[Мәскәү]]ҙә Беренсе сит ил телдәре институтында уҡый. Һуңынан мәктәптәрҙә, юғары уҡыу йорттарында [[немец теле]] уҡыта. 1932—1937 йылдарҙа Мәскәүҙә Сит телдәр педагогия институтында уҡый һәм герман филологияһы бүлеген уңышлы тамамлап сыға. Бер йыл Мәскәү өлкәһе Рошаль ҡалаһында урта мәктәптә уҡытыусы булып эшләгәндән һуң, Өфөгә ҡайтып, педагогия институтының сит телдәр факультетында уҡытыусы, өлкән уҡытыусы, уҡытыу бүлеге мөдире, кафедра мөдире булып эшләй. 1942—1943 йылдарҙа Жәлил Кейекбаев Ғафури районында Сәйетбаба урта мәктәбенең директоры булып эшләй. 1943-1944 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтендә баш редактор булып эшләгәндән һуң, Мәскәүҙә Фәндәр академияһының Тел ғилеме институтында аспирантурала уҡый. 1946—1949 йылдарҙа Өфө авиация институтында немец теле уҡытыусыһы булып эшләй, кафедра мөдире вазифаһын да башҡара. 1948 йылда ул [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда филология фәндәре кандидатлығына « Әҙәби башҡорт теленең орфоэпияһы» темаһына диссертация яҡлай. [[Файл:Хәҙерге башҡорт теле лексикаһы һәм фразеологияһы.jpg|thumb|right|120px|Хәҙерге башҡорт теле лексикаһы һәм фразеологияһы]] [[1949]] йылдан Тимирязев исемендәге [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]нда (1957 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]) башҡорт филологияһы кафедраһы мөдире, бер ни тиклем ваҡыт сит ил телдәре факультеты деканы, 1957 йылдан 1961 йылға тиклем университеттың проректоры булып эшләй. 1960 йылда Жәлил Кейекбаев, башҡорт интеллигенцияһынан иң беренсе булып, «Башҡорт теленең фонетикаһы (тасури һәм тарихи—сағыштырма тикшеренеү тәжрибәһе)» («Фонетика башкирского языка (опыт описательного и сравнительно-исторического исследования)») темаһы буйынса филология фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Ғалим башҡорт тел ғилеме, төрки Урал-Алтай телдәре буйынса артыҡ хеҙмәт яҙа. Башҡорт теленең тарихи фонетикаһы һәм Урал-Алтай телдәренең сағыштырма-тарихи морфология өлкәһендә уңышлы эшләй. Башҡорт теленең дөрөҫ әйтелеше, диалекттары, ер-һыу атамалары, лексикаһы һәм фразеологияһы буйынса тикшереүҙәр алып бара, дәреслектәр, уҡыу ҡулланмалары яҙа. Телсе-ғалим бер нисә сит телде яҡшы белә (12 теледе һәйбәт белә, 50-гә яҡын телде аңлай), мәҫәлән, [[немец теле|немец]] һәм венгр телдәренән башҡортсаға туранан-тура тәржемә итә. [[Башҡорт әҙәбиәте]] өлкәһендә лә уңышлы эшләй. «Туғандар һәм таныштар» романын, повестар, ҡобайырҙар, әкиәттәр яҙа. == Фәнни эшмәкәрлеге == Жәлил Кейекбаев утыҙынсы йылдарҙың башында шиғырҙары менән матбуғат биттәрендә йыш күренә башлай. Уның күп кенә шиғырҙарын Ж. Табын имзаһы менән газеталарҙа, журналдарҙа осратырға була. [[Файл:Введение в урало-алтайское языкознание.jpg|thumb|right|120px|Введение в урало-алтайское языкознание]] [[Мәскәү]]ҙәге Сит телдәр институтында уҡығанда, ул немец теленән башҡорт теленә тәржемә эше менән ныҡлап шөғөлләнә. Жәлил Кейекбаев ике телдең дә нескәлектәрен белә. Тел мәҙәниәте талаптарын яҡшы тоя. Шуға күрә, тәржемә иткәндә әҫәрҙең оригиналдағыса яңғырауына ирешә. Бөйөк художник [[Гете]], [[Гейне|Г. Гейне]] кеүек шағирҙарҙың шиғырҙарын, Эрих Вайнерт, Вилли Бределдең шиғыр һәм хикәйәләрен, Фр. Вольфтың «Доктор Мамлок» драмаһын, бер туған Гриммдарҙың айырым китап булып сыҡҡан әкиәттәрен немец теленән башҡорт теленә тәржемәләй. Шуның менән, оригиналдың стилен, дөйөм эске һулышын бар нескәлектәре менән һаҡлауға өлгәшә. Был осорҙа әле рус теленән тәржемә эше лә түбән була, ә инде башҡа сит телдәрҙән туранан-тура тәржемә итеү тағы ла һирәк ине. Жәлил Кейекбаев [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында төрлө темаға [[ҡобайыр]]ҙар, очерк һәм [[хикәйә]]ләр ижад итә. [[Советтар Союзы Геройы]] Зөбәй Үтәғолов тураһында очерк, Александр Матросов тураһында шиғырҙар яҙып, шул уҡ иҫемдәрҙә башҡорт һәм рус телдәрендә баҫтырып сығара. Ватан һуғышынан һуңғы йылдарҙа ул, юғары уҡыу йорттарында уҡытыусылыҡ һәм ғилми эштәр алып барыу менән бергә, балалар әҙәбиәтендә' даими эшләп килә. Уның халыҡ әкиәттәре ерлегендә яҙған әҫәрҙәре айырым йыйынтыҡтарға тупланып та сыға. Яҙыусының «Туғандар һәм таныштар» романы ҙур популярлыҡ яулай. [[Файл:Туғандар_һәм_таныштар.Ж.Кейекбаев.jpg|thumb|right|120px|Туғандар һәм таныштар. Роман]] Жәлил Кейекбаев республикала [[Дмитриев Николай Константинович|Н. К. Дмитриев]] башлап ебәргән башҡорт теле ғилеме фәнен дауам иттереүсе һәм артабан уңышлы үҫтереүсе, ошо фәнде юғары талаптарға яуап бирерлек хәлдә ойоштороусы. «Башҡорт теленең фонетикаһы» тигән ҙур монографик тикшеренеүе буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, профессор Жәлил Кейекбаев тирәһендә башҡорт теле фәнен өйрәнеү буйынса һәләтле йәш ғалимдар мәктәбе ойоша һәм белгестәр әҙерләүҙә әһәмиәтле эштәр башҡарыла. Күп тә , үтмәй, ул «Урал-алтай телдәренең сағыштырма грамматикаһы» тигән ҙур хеҙмәтең тамамлай. Жәлил Кейекбаевтың бөтәһе илленән ашыу ғилми хеҙмәте бар. Шулар араһында етеһе айырым китап булып сыға. Ул башҡорт теленән урта мәктәптәр, педучилище һәм юғары уҡыу йорттары өсөн яҙылған байтаҡ дәреслектәрҙең авторы ла. Жәлил Кейекбаев ундан ашыу филология фәндәре кандидатын һәм фән докторын әҙерләй. Илебеҙҙең төрлө ҡалаларында ғилми учреждениеларҙың эштәрендә булышлыҡ итә, башҡа университеттарҙың һорауы буйынса лекциялар менән сығыш яһай. Ғалим-яҙыусы республикала йәмәғәт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша. [[Азия]] һәм [[Африка]] илдәре теләктәшлек Советы комитеты ағзаһы, БАССР Верховный Советы депутаты була. Күрһәткән хеҙмәттәре өсөн [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе» орден]]дары менән наградланды, «Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән исемгә лайыҡ була. 1942 йылдан КПСС ағзаһы һәм [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы була. == Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре == * [[Ленин ордены]] * [[«Почёт Билдәһе» ордены]] * [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре * {{External media |image1=[https://img-fotki.yandex.ru/get/110545/36256508.48/0_8e7a1_b2fd0180_orig Кейекбаев портреты. Автор Илдар Шәйәхмәтов 1991 й.] |image2=[https://img-fotki.yandex.ru/get/142729/36256508.48/0_8e7a2_4e8eff39_orig «Урман әкиәттәре» китабы тышлығы. Төҙөүсөһе Шәйәхмәтов 2011. Художник Глеб Голубев] |image3=[https://img-fotki.yandex.ru/get/173476/36256508.48/0_8e7a0_5f3ea116_orig Мемориаль алтаҡта. 1986 йыл, автор Шәйәхмәтов И. Ғ.] |image4=[https://img-fotki.yandex.ru/get/110545/36256508.48/0_8e79b_a59fa4ea_orig Кейекбаев почта конвертында. 2011] |image5=[https://img-fotki.yandex.ru/get/197213/36256508.48/0_8e79d_ae5886b3_orig Кейекбаевтың йәш сығындағы Жәлил Табын псевдоним-измаһы.] }} == Ғалим хаҡында башҡалар == {{Цитата|Жәлил Кейекбаев ғорур, әммә нескә тәбиғәтле, кешелекле һәм кеселекле яҡты шәхес, бай күңелле кеше ине.|Әнүр Вахитов}} {{Цитата|Жәлилдең һәр эшенә, бигерәк тә ғилми эшмәкәрлегенә берәгәйле, етди проблемаларҙы ҡуя белеүсәнлек хас ине. Юҡ, тел ғилемендә ул бер ваҡытта ла һәүәҫкәр булманы, кеше рухи эшмәкәрлегенең иң ҡатмарлы өлкәһен тәрән өйрәнеүҙә иһә ғилми дәрәжә алыу маҡсатын ғына күҙәтмәне. Ул барлыҡ ҡылыҡ -һыпаты менән тел ғалимы, шул фән өсөн генә донъяға тыуған кешеләй ине.| Әмир Чаныш}} {{Цитата|Республикабыҙ тарихында яҡты йондоҙ булып балҡып уҙҙы был ғүмер.|Рәшит Шәкүр}} == Уның тураһында == * Фазлетдинов И. Бар доньяга танылган тюрколог. [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң» гәзите]], 2016, 25 октябрь{{V|30|10|2016}}{{ref-tt}}. * [[Зәйнуллин Марат Вәли улы|Зайнуллин М.]] Патриарх башкирской филологии. К 100-летию Джалиля Киекбаева. «[[Бельские просторы]]» журналы, 2011.{{ref-ru}}<ref>[http://bp01.ru/public.php?public=1959 «Бельские просторы» журналы, 2011]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref> *Башҡорт филологияһының беренсе докторы. «Башҡортостан уҡытыусыһы», 1960, № 2. » *Ғ. Әмир и. Сәсәңдәрҙең сәсәне. («Аҡ елкән» китабында.) Өфө, 1981. *Ә. Аҙнабаев. Ж- Кейекбаев — структуралист. «Башҡортостан уҡытыусыһы», 1971, № 11. *Ғ. Сәйетбатталов. Ғалим һәм яҙыусы. «Ағиҙел», 1971, № 11. *Вопросы башкирского языкознания. Сборник статей, посвящен-ных памяти профессора Дж. Киекбаева. Уфа, 1972, 172 стр. *С. Кулибай. Замандаштар тураһында. Өфө, 1972. *М. Зәкиев. Дәртле йыр. Ижады һәм тормошо. Өфө, 1972, 68 бит. *А. Вахитов. Джалиль Киекбаев и его роман. Предисловие к книге «Родные и знакомые». Уфа, 1981. == Төп фәнни хеҙмәттәре == * «Башкирское литературное произношение» (1954); * «Вопросы башкирской топонимики» (1956); * Ғәрәп һәм фарсы телдәренән ингән һүҙҙәрҙә сингармонизм.Башҡортостан уҡытыусыһы.-1957-№7.-24-28 б. * «Башкирские диалекты и краткое введение к их истории» (1958); * Башҡорт теленең фонетикаһы. Өфө, 1958, 212 бит. * Башҡорт әҙәби теленең дөрөҫ әйтелеше. Өфө, 1964, 88 бит. * Башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһы. Өфө, 1966, 276 бит. * О происхождении некоторых падежных форм в урало-алтайских языках в свете теории определенности-неопределенности//Вопросы методологии и методики лингвистических исследований.Уфа.1966, с.175-180. * Введение в урало-алтайское языкознание. Уфа, 1972, 152 стр. * Башҡорт теле фонетикаһы (тасури һәм сағыштырма- тарихи тикшеренеү тәжрибәһе). Уфа, 1958 (на башк. яз.); * Основы исторической грамматики урало-алтайских языков. Уфа, 1996; * Избранные статьи. Уфа, 2002. == Ижади мираҫы == *Зөбәй Үтәғолов. Очерк. Өфө, 1944, 47 бит; 1985, 64 бит. *Сталин тураһында ҡобайыр Өфө, 1944, 44 бит. *Урман әкиәттәре. Өфө, 1954, 24 бит. *Әкиәттәр. Өфө, 1960, 50 бит. *Две сказки. Уфа, 1958, 15 стр. *Лесные сказки. Уфа, 1966, 20 стр. *Две сказки. Уфа, 1971, 30 стр. *Туғандар Һәм таныштар. Роман. Өфө, 1975, 384 бит. *Родные и знакомые. Роман. Уфа, 1981, 464 стр. == Хәтер == [[Файл:Конверт с портретом Джалиля Киекбаева.jpg|thumb|right|250px|]] * [[Ғафури районы]]нда Жәлил Кейекбаев исемендәге премия булдырылған. * Өфө ҡалаһында һәм Ғафури районы Красноусольский ҡасабаһында Жәлил Кейекбаев урамдары бар. * Башҡорт дәүләт университетында Жәлил Кейекбаев музейы и мемориаль кабинеты бар. БДУ-ла уның исемендәге стипендия булдырылған (1997). * Өфөлә Жәлил Кейекбаев йәшәгән йортта таҡтаташ асылған. * Ғафури районы Ҡаранйылға ауылында профессор Жәлил Кейекбаевтың йорт-музейы бар. * Ғафури районы Ҡаранйылға ауылы урта мәктәбе Жәлил Кейекбаев исемен йөрөтә. * Стәрлетамаҡ ҡалаһы 3-сө һанлы гимназияға Жәлил Кейекбаев исеме бирелгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/6291-kejekbaev-zh-lil-ini-t-uly}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} {{ref-ru}} «Китап» нәшриәте, 1999, 157 с. ISBN 5-295-02294-3.''Ленина улица, 47'' == Һылтанмалар == ;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3546#Resource-16312 башҡорт телендәге әҫәрҙәре] ; башҡа сығанаҡтар * [http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=9204 «Вдохновенная песня» Джалиля Киекбаева. Вашвест, интернет-газета] * [http://www.vsesmi.ru/news/192652 Добрая память о профессоре: 25 октября исполняется 95 лет со дня рождения профессора Джалиля Киекбаева, первого из башкир доктора филологии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан ғалимдары]] [[Категория:Башҡорт теле белгестәре]] [[Категория:Маҡар мәктәбен тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре‏]] [[Категория:Сәйетбаба урта мәктәбе]] [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусылары]] r2t9mepabnyhfanvtdeynkfyjtrqzwi 0 14888 1300343 1290719 2026-07-03T13:11:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300343 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Еркәүек | regnum = Үҫемлектәр | image file = FilipendulaUlmaria.jpg | image title = Еркәүек | image descr = Сәскә атыусы үҫемлектең дөйөм күренеше, [[Германия]] | divisio = [[Ябыҡ орлоҡлолар]] | classis = [[Ике өлөшлөләр]] | ordo = [[Рауза сәскәлеләр]] | familia = [[Рауза һымаҡтар]] | genus = Еркәүек | species = ''' Еркәүек ''' | latin = {{btname|Filipendula ulmaria|([[L.]]) [[Maxim.]]}} | section name = | section text = | wikispecies = Filipendula ulmaria | commons = Category:Filipendula ulmaria | itis = 25171 | ncbi = 57917 }} '''Еркәүек, ерек ҡураһы, ерегүлән''' ({{lang-ru|лабазник}}, {{lang-la|Filipéndula}}) —{{bt-ruslat|рауза һымаҡтар|}} ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек [[Ырыу (биология)|ырыуы]], бейеклеге 2 метрға етергә мөмкин. Июнь-июль айҙарында сәскә ата. Кәм тигәндә 16 төрө бар, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса зонаһында үҫә. == Исеме == {{Биофото|Filipendula ulmaria Sturm12.jpg|left|{{Бот.илл.|2}}|color=lightgreen}} Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа (мәҫәлән, «Флора СССР» баҫмаһында, 1934—1964) ''Filipendula'' ырыуы өсөн берҙән-бер урыҫса атамаһы — ''Лабазник'' килтерелә{{Sfn|Юзепчук|1941}}, ә таволга атамаһы ''Spiraea'' атамаһы өсөн ҡулланыла {{Sfn|Пояркова|1939}}. Шул уҡ ваҡытта, башҡа күп кенә баҫмаларҙа ''Filipendula'' ырыуы өсөн урыҫ атамаһы булараҡ Таволга ла, Лабазник та күрһәтелгән, ҡайһы берҙә беренсе урында Лабазник тора, ә икенсе ерҙә — Таволга.<ref>Таволга и Лабазник в [[Толковый словарь живого великорусского языка|Толковом словаре живого великорусского языка]] В. И. Даля: {{Цитата башы}}ТАВОЛГА ж. куст Spirea; S. chamaedrifolia, тавольник сиб. таволга, таволожник, волжанка; S. crenata, таволга, таволожник, степная березка, степной лабазник; S. hipericifolia, каменная таволга, пужный таволжник; Spirea ulmaria, см. батер; но более известна под именем таволги S. crenata, коей тонкие и крепкие прутья идут у нас на шомпола и на кнутовища. Таволожка, таволжанка, сокращ. волжанка, таволжаная тросточка, посошок. Таволожный, таволжаный, к таволге относящ. Лабазник м., лабазка, кустарник Spirea ulmaria, таволга, иванов цвет, живокост, шламда (ошибочно донники), см. батер; она идёт на подожки, кнутовища, почему лабазина ж. хворостина, и посох, палка.{{Цитата аҙағы}}</ref> == Ботаник тасуирламаһы == [[Файл:Filipendula_floral_diagram.svg|слева|мини|150x150пкс|Таволга. Сәскә диаграммаһы]] Төҙ һабаҡлы һәм ҡыйғас, һирәгерәк бармаҡ һымаҡ [[япраҡ]]<nowiki/>лы күп йыллыҡ эре [[тамырһабаҡ]]лы үләндәр. [[Сәскә|Сәскәһе]] күп һанлы, ваҡ аҡ йәки алһыу төҫтә, һепертке башлы, йәйҙең беренсе яртыһында сәскә ата. Сәскә касаһы биш йәки алты телле, аҫҡы өлөшө юҡ. [[Сәскә|Сәскә эргәлеге]] ике ҡатлы. [[Емеш]]е — ваҡ ҡына күп төймәкәй. Башлыса дым яратыусы үҫемлек. Бөтә төрҙәре лә һыуыҡҡа сыҙамлы. == Таралыуы == Болондарҙа, һаҙлыҡтарҙа, йылға, күл буйҙарында үҫә. Европа һәм Көнбатын Азияла үҫә. Төняҡ Америкаға күсереп ултыртылған. == Ҡулланылышы == === Дауала ҡулланыу === Тубылғыны дарыу итеп ҡулланыу аскорбин кислотаһының юғары (яҡынса 300 мг%) миҡдарҙа, дуплаусы матдәләр, салицил кислотаһы һәм уның сығарылмалары булыуы менән бәйле,. Тубылғы төрлө характерҙағы баш һәм быуындар ауыртыуҙы баҫа. ОРЗ, грипп, герпес ваҡытында ҡулланыу бактерияларға һәм вирусҡа ҡаршы көслө тәьҫир бирә. Шулай уҡ шешеүгә һәм диабетҡа ҡаршы файҙаһы күҙәтелә. Тубылғы халыҡ медицинаһында киң ҡулланыла. Сәскә төнәтмәһе йөрәк, бәүел ҡыуығы һәм бөйөр ауырыуҙары, тын ҡыҫылыу, дизентерия ваҡытында, бабасырға ҡаршы, тир һәм бәүел ҡыуыу сараһы булараҡ ҡулланыла. Көслөрәк төнәтмә ағыуланыуға ҡаршы препарат булараҡ ҡулланыла, мәҫәлән, алкоголь менән ағыуланғанда, хатта йылан саҡҡанда. Үлән ҡайнатмаһын антисептик булараҡ, яраларҙы, язва, бетсә, шешектәрҙе йыуыу өсөн, тире ауырыуҙары ваҡытында ҡулланалар. Шулай уҡ тубылғы косметикала ҡулланыла, атап әйткәндә, төнәтмәне сәс үҫеүен көсәйтеү маҡсатында файҙаланалар. === Аҙыҡ-түлектә ҡулланыу === Тубылғыны (сәскәлекте) сәй итеп эсергә йә уға ҡушып мөмкин, ул тәмле һәм бал кеүек хуш еҫле. Скандинавияла тубылғы сәскәләрен хуш еҫ биреү өсөн һыраға һәм шарапҡа ҡушалар. Йәш үҫентеләрҙе һәм тамырҙарын ашарға мөмкин. === Баҡсала ҡулланыу === Себен-серәкәйҙәрҙе, ләпәкте бик яҡшы ҡурҡыта. {{Фоторяд|Filipendula ulmaria 07 ies.jpg|Filipendula ulmaria ies.jpg|Filipendula ulmaria 09 ies.jpg|Filipendula ulmaria 04 ies.jpg|Filipendula ulmaria3 ies.jpg|Filipendula ulmaria 12 ies.jpg|текст=|color=lightgreen}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == *[[Тубылғы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 732. Filipendula ulmaria (L.) Maxim. s.l. [incl. F. denudata (J. et C.Presl) Fritsch, F. stepposa Juz.] — Таволга вязолистная, или Лабазник вязолистный, ил Таволожник // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 368. — ISBN 9-87317-128-9. * Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1 * {{ФлораСССР|автор=[[Юзепчук, Сергей Васильевич|Юзепчук С. В.]]|часть=Род 754. Лабазник — Filipendula Adans.|том=10|стр=279—289|ref=Юзепчук}} * {{ФлораСССР|автор=[[Пояркова, Антонина Ивановна|Пояркова А. И.]]|часть=Род 718. Таволга — Spiraea L.|том=9|стр=283—305|ref=Пояркова}} * {{книга|автор=Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н.|заглавие=Иллюстрированный определитель растений Средней России|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/gubanov2003_illustr_opred_rast_sred_rossii_2.djvu|место=М.|издательство=Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований|год=2003|том=2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные)|страницы=336, 368, 369|isbn=9-87317-128-9}} * {{статья|автор=Дадыкин В.|заглавие=Чай из трав на каждый день|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/18151/|издание=[[Наука и жизнь]]|тип=журнал|год=2010|номер=6|страницы=132—134|issn=0028-1264}} == Һылтанмалар == * [http://flower.onego.ru/other/filipe_v.html Лабазник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230502003053/http://flower.onego.ru/other/filipe_v.html |date=2023-05-02 }} в [http://flower.onego.ru Декоратив баҡса үҫемлектәре энциклопедиялары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=2012-11-21 }} {{Тикшерелгән|19|1|2010}} * [http://www.efloras.org/browse.aspx?flora_id=0&name_str=Filipendula Род ''Filipendula'' eFloras сайтында]{{Ref-en}} * [http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Filipendula&SPECIES_XREF=&TAXON_NAME_XREF=&RANK= Рода төрҙәре исемлеге ''Filipendula'' Эдинбург король ботаника баҡсаһы сайтында] * [https://naked-science.ru/article/sci/uchenye-nashli-sposob-zashchititsya-ot Тикшеренеүселәр таволга төнәтмәһе баш һәм арҡа мейеһе яман шешенән яҡшы һаҡлай тигән һығымтаға килә] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Төркөм:Раузалар]] [[Төркөм:Евразия флораһы]] [[Төркөм:Дарыу үҫемлектәре]] [[Төркөм:Буяу үҫемлектәре]] [[Төркөм:Баллы үҫемлектәр]] 8jdyv6e3x63ycr4jwbqqa5wsvob1dso 0 15302 1300373 1216920 2026-07-04T03:25:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300373 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре| Йондоҙ (мәғәнәләр)}} {{Taxobox | name = Йондоҙ сәскә | image file = Aster amellus RF.jpg | image title = ''Aster amellus'' | image descr = [[Астра итальянская]] | regnum = Үҫемлектәр | divisio = [[Ябыҡ орлоҡлолар]] | classis = [[Ике өлөшлөләр]] | ordo = [[Йондоҙ сәскәлеләр]] | familia = [[Йондоҙ сәскәләр]] | genus = '''Йондоҙ сәскә''' | latin = {{btname|Aster|[[L.]]}}{{тип}} | section name = Төрҙәре | section text = * {{bt-ruslat|Альп йондоҙ сәскәһе|Aster alpinus}} * {{bt-ruslat||Aster baldwinii}} * {{bt-ruslat||Aster bellus}} * {{bt-ruslat||Aster × blakei}} * {{bt-ruslat||Aster sagittifolius}} * {{bt-ruslat|Тал япраҡлы йондоҙ сәскәһе|Aster salignus}} * {{bt-ruslat|Себер йондоҙ сәскәһе|Aster sibiricus}} * {{bt-ruslat|Татар йондоҙ сәскәһе|Aster tataricus}} * {{bt-ruslat||Aster trigonicus}} * {{bt-ruslat||Aster ursinus}} * {{bt-ruslat|Төрлө төҫтәрҙәге йондоҙ сәскәләр|Aster versicolor}} | wikispecies = Aster | commons = Category:Aster | itis = 35510 | ncbi = 41479 }} [[Рәсем:European honey bee extracts nectar.jpg|thumb|250px|right|[[Бал ҡорто]] йондоҙ сәскәлә]] '''Йондоҙ сәскә''' (А́стра) (лат. Aster) — ҡатмарлы сәскәлеләр ғаиләһенә кергән еҫһеҙ, эре сәскәле үҫемлек; июль- сентәбрь айҙарында сәскә ата; бал ҡорто өсөн иң һуңғы өҫтәмә аҙыҡ биреүселәр рәтенә инә. == Төрҙәре == На территории бывшего [[СССР]] произрастает 26 видов астр. В средней полосе [[Россия|России]] можно встретить следующие виды<ref name="Маевский">Маевский П. Ф. Флора средней полосы европейской части России. 10-е изд. — М., 2006. ISBN 5-87317-321-5</ref>: * {{bt-latrus|Aster tripolium|Астра солончаковая}} * {{bt-latrus|Aster laevis|Астра голая}} * {{bt-latrus|Aster novi-belgii|Астра ново-бельгийская}} * {{bt-latrus|Aster salignus|Астра ивовая}} * {{bt-latrus|Aster × versicolor{{!}}Aster versicolor|Астра разноцветная}} * {{bt-latrus|Aster lanceolatus|Астра ланцетная}} * {{bt-latrus|Aster alpinus|Астра альпийская}} * {{bt-latrus|Aster albosetus|Астра белощетинистая}} * {{bt-latrus|Aster amellus|Астра итальянская|Астра ромашковая|Астра дикая|Астра европейская|Астра степная|Астра звёздная}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://flower.onego.ru/other/aster.html Астра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120102200813/http://flower.onego.ru/other/aster.html |date=2012-01-02 }} в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=2012-11-21 }} * [http://www.sadovnica.ru/cvet/index.php?aid=10 Астра многолетняя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090620153109/http://www.sadovnica.ru/cvet/index.php?aid=10 |date=2009-06-20 }} {{botanics-stub}} [[Категория:Үҫемлектәр]] [[Категория:Астра һымаҡтар]] [[Категория:Үләндәр]] hcd80pss4zgrmkevw5evu9zptygagnz 0 26002 1300363 1291373 2026-07-03T20:55:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300363 wikitext text/x-wiki {{фамилиялаш|Ильясов}} {{Яҙыусы | Исеме = Йомабикә Ильясова | Төп исеме = | Рәсеме = Ilyasova.jpg | Ҡултамғаһы = | Тыуған ваҡыттағы исеме = | Тыуыу датаһы = 1.11.1957 | Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] {{Тыуған урыны|Хәйбулла районы}} [[Аҡъюл]] ауылы | Вафат булыу датаһы = | Вафат булған урыны = | Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}} | Эшмәкәрлек төрө = [[дәүләт]] эшмәкәре, [[шиғриәт|шағир]] һәм [[журналистика|журналист]] |Премиялары = |Наградалары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре|2008}}{{!!}}{{Орден Салавата Юлаева}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2002) {{!}}} | Викикитапхана = }} '''Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы''' ([[1 ноябрь]] [[1957 йыл]]) — дәүләт һәм матбуғат эшмәкәре, журналист һәм шағир. 1999—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналының баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дүртенсе (2008—2013 йылдар) һәм бишенсе (2013 йылдан) саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, 2013 йылдан — Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары. 1985 йылдан СССР Журналистар союзы, 1995 йылдан — [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт (2002) хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017). == Биографияһы == Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы Ильясова (ҡыҙ фамилияһы Аҡъюлова) 1957 йылдың 25 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъюл]] ауылында тыуған. 1974 йылда [[Өфө]]ләге 1-се мәктәп-интернатҡа (хәҙер [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]]) уҡырға килә. Уны тамамлағас, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында уҡый. 1979—1991 йылдарҙа [[Башҡортостан пионеры (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] республика балалар гәзитендә хәбәрсе, аҙаҡтан редакцияның әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире була. 1991 йылда етерлек тәжрибә туплаған журналист [[башҡорт теле]]ндә яңы сыға башлаған «[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]» кә, баҫманың әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире итеп саҡырыла, һуңынан гәзиттең баш мөхәррире урынбаҫары вазифаһына үрләтелә. 1994—1996 йылдарҙа «[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]» гәзитенең әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеген етәкләй. 1996 йылда [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] республика ҡатын-ҡыҙҙары журналына яуаплы сәркәтип итеп саҡырыла. 1999 йылда баҫманың баш мөхәррире итеп тәғәйенләнә һәм был яуаплы вазифала 2013 йылға тиклем эшләй. Республиканың гәзит һәм журналдарында күп йыллыҡ уңышлы хеҙмәте өсөн Йомабикә Ильясоваға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелгән. 2013 йылда икенсе саҡырылыш рәттән [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты итеп һайланған Йомабикә Ильясова беренсе ултырышта Ҡоролтай Рәйесе урынбаҫары вазифаһына тәҡдим ителә һәм ошо яуаплы эшкә бер тауыштан һайланып ҡуйыла. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 2008—2013 йылдар — Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. * 2013 йылдан — Башҡортостан Республикаһының бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары. == Әҙәби ижады == [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] ҡарамағындағы [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премиялары буйынса комиссия]] 2016 йылға конкурста ҡатнашыуға алты дәғәүәсе менән бер рәттән Йомабикә Ильясованы ла индерҙе. Уның «Мин үҙеммен һаман» һәм «Етегән» шиғыр йыйынтыҡтары премияға [[Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапхана|Башҡортостандың Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]] тарафынан тәҡдим ителде<ref>[http://ufatime.ru/news/2016/07/25/komissiya-utverdila-spisok-nominantov-na-premiyu-salavata-yulaeva/ «UfaTime.ru» сайты, 25.07.2016. Комиссия утвердила список номинантов на премию Салавата Юлаева]{{ref-ru}}{{V|11|08|2016}}</ref>. == Китаптары == * Яуа, яуа алтын япраҡтар: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. — 30 бит. * Серле төн: Әкиәттәр. — Өфө: Китап, 1993. — 24 бит. * Һарғайма, йәй: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 1994. — 80 бит. * Ҡабырсаҡта: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 1998. — 160 бит. * Бәхет эргәһендә: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2005. — 302 бит. * Елгә ҡаршы: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2007. * Мин үҙеммен һаман: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2013. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре. == Әҙип һәм уның әҫәрҙәре хаҡында == * Санъяров Ф. Донъяны һиҙгер тойған шағирә. ([[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына]] тәҡдим ителде). [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2016, 9 август<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23256-donyany-iger-toyan-shair.html «Башҡортостан» гәзите, 2016, 9 август] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015053857/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23256-donyany-iger-toyan-shair.html |date=2016-10-15 }}{{V|11|08|2016}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. {{ref-ru}} == Һылтанмалар == ;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3526#Resource-16631 башҡорт телендәге әҫәрҙәре] ; башҡа сығанаҡтар * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/3166-ilyasova-jomabik-s-l-khetdin-y-y}}{{V|20|10|2019}} * [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957428 Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Башкортостан» → Карточка персоны → Ильясова Юмабика Салахетдиновна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160512222026/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957428 |date=2016-05-12 }} * [http://viperson.ru/people/ilyasova-yumabika-salahetdinovna Ильясова Юмабика Салахетдиновна — биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171005013349/http://viperson.ru/people/ilyasova-yumabika-salahetdinovna |date=2017-10-05 }} * [http://www.onlinegazeta.info/bashkortostan/bashkortostan_gazeta_kizil_tan_online.htm «Дәүләт җыелышы-Корылтай — иң актив төбәк парламентларының берсе!». «Ҡыҙыл таң» гәзите, 2015 йыл, 26 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314030047/http://onlinegazeta.info/bashkortostan/bashkortostan_gazeta_kizil_tan_online.htm |date=2016-03-14 }} [[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:«Башҡортостан ҡыҙы» журналы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Башҡортостан ҡыҙы» журналы баш мөхәррирҙәре]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:4-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]] [[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]] 7zc1khg1zolyowdjxyoo3l78e2giv08 0 71495 1300352 1245480 2026-07-03T18:54:13Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1300352 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''4 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 185-се ([[кәбисә йыл]]ында 186-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 180 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|США}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: [[Думбыра]] көнө. * {{Флагификация|Сингапур}}: Йәштәр көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Хөкөм язаһын башҡарыу системаһының тыл көнө. * {{Флагификация|Киргизия}}: Медицина хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1865]]: [[Англия]] яҙыусыһы [[Льюис Кэрролл]]дың «[[Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары]]» әҫәренең беренсе баҫмаһы донъя күрә. * [[1920]]: [[Мәскәү]]ҙә «Маугли» спектакле менән хәҙерге Н. И. Сац исемендәге балалар музыкаль театры эшләй башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1950]]: [[Азатлыҡ радиоһы|«Азатлыҡ» радиоhы]] тәүге тапҡыр эфирға сыға. * [[1994]]: [[Башҡортостан]]да кеҫә телефоны аша тәүге һөйләшеү була. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Юхин Иван Петрович]] (1935—14.05.2016), [[Агрономия|агроном]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1977 йылдан техник культуралар лабораторияһы мөдире, 1984 йылдан — институт директорының фән буйынса урынбаҫары, 1998 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 2000 йылдан — бүлек мөдире. 2001 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (2000). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] Грачи ауылынан (1970-сы йылдарҙа бөткән). * [[Рәхмәтуллин Рим Хөрмәт улы]] (1940 ), [[Нефть|нефтсе]]-ғалим, хужалыҡ, [[дәүләт]], [[КПСС|партия]] һәм комсомол органдары хеҙмәткәре. 1983—1987 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Өфө ҡалаһы|Өфө ҡала]] комитетының беренсе секретары. Техник фәндәр кандидаты (1980). Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, Өфө ҡалаһы [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районының]] почётлы гражданы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Черкасов Андрей Геннадьевич]] (1970), [[спорт]]сы, тренер. [[Теннис]] буйынса 1988 йылдан — [[СССР]], 1992 йылдан — [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]], 1993—2001 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командалары ағзаһы. 2010 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге «Мегапрофи» спорт клубының тренер-уҡытыусыһы. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1988), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2001). [[Барселона]]лағы [[Олимпия уйындары]]ның бронза призеры (1992). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Комлев Пётр Александрович]] (1921—1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби осоусы, штурм авиацияһы полкының звено командиры, өлкән лейтенант (1944). [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовещен районы]] [[Воскресенка (Благовещен районы)|Воскресенка]] ауылынан. * [[Верхотуров Михаил Александрович]] (1961), [[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Системотехника|системотехник]]-[фән|ғалим]], [[спорт]]сы-[[Туризм|турист]]. 1983 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2022 йылдан [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]ның Информатика, математика һәм робототехника институты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007). Спорт туризмы буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ҡолмөхәмәтова Мәрйәм Муллабай ҡыҙы]] (1951), [[Педагогика|педагог]]. 1977—2006 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Мәсетле районы]] [[Ләмәҙтамаҡ]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан — мәктәптең уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы (1982). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2003). * [[Ғилажетдинов Вячеслав Африк улы]] (1956—7.08.2020), инженер-ғалим, дәүләт органдары хеҙмәткәре. 2014—2019 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Техник фәндәр кандидаты (1987). Сығышы менән Үзбәк ССР-ы Наманган өлкәһенең Өс ҡурған ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ушанова Гөлшат Ғилман ҡыҙы]] (1942), полиграфия ветераны. 1956—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] типорафияһы йыйыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988) һәм [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1984). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1977). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. * [[Ғиззәтуллина Гөлсирә Мирза ҡыҙы]] (1957), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]], [[тәржемә|тəржемəсе]]. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009), [[Рәми Ғарипов исемендәге премия]] лауреаты, [[Мәхмүт бине әл-Хөсәйен бине Мөхәммәт әл-Ҡашғари|Мәхмүт Ҡашғари]] исемендәге халыҡ-ара әҙәби конкурстың республика этабы еңеүсеһе һәм бәйгенең халыҡ-ара туры дипломанты. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Ғәлимшин Ильяс Әҡсәнвәли улы]] (1938), [[нефть|нефтсе]]. 1962 йылдан «Туймазабурнефть» тресы быраулау контораһының быраулаусы ярҙамсыһы, 1965 йылдан — «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы, скважиналарҙы ер аҫтында ремонтлау мастеры һәм өлкән мастеры. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Туймазы районы]]ның [[Иҫке Ҡандра]] ауылынан. * [[Әйүпов Рим Шәрип улы]] (1938—2.02.2015), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры. 1965—1996 йылдарҙа [[Киров (Киров өлкәһе)|Киров]] ҡалаһындағы драма һәм өлкә йәш тамашасы театрҙары хеҙмәткәре. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1984). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Учалы районы]]ның [[Поляковка (Учалы районы)|Поляковка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Архипов Юрий Владимирович]] (1968), [[спорт]]сы, [[тренер]]. 1997 йылдан [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] хакимиәтенең йәштәр эштәре буйынса комитетының уҡытыусы-тренеры. [[Яугирлыҡ сәнғәте]] буйынса халыҡ-ара мастер (2011) һәм атҡаҙанған тренер (2011), [[Карате]] буйынса Рәсәйҙең спорт мастеры (1998), Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы тренеры (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Ташкент өлкәһе Янгиабад ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Сәрүәрова Рима Фәйзи ҡыҙы]] (1954), [[журналистика]] ветераны, радиопроекттар авторы һәм тапшырыуҙар алып барыусы. 1989 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2005) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1994) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Рәсәй Журналистар союзы премияһы (2001) һәм [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (1997) лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Лаяшты]] ауылынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:4 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * 1610: Поль Скаррон, [[Франция]] [[проза|яҙыусыһы]], [[драма]]тург һәм [[Шиғриәт|шағир]]. * [[1765]]: Пьер-Антуан Дюпон де л’Этан, Францияның хәрби эшмәкәре, дивизия генералы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1790]]: сэр Джордж Эверест, [[Британия]] [[География|географы]], [[Геодезия|геодезист]]. * [[1815]]: Павел Федотов, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы, график. * [[1880]]: Стеллан Рюэ, [[Дания]] кинорежиссёры. * [[1900]]: Робер Деснос, [[Франция]] шағиры, яҙыусы һәм [[Журналистика|журналист]]. * [[1910]]: Зифа Басирова, [[СССР]]-ҙың театр актёры, [[йыр]]сы, [[Татарстан|Татар АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы, ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[1910]]: Глория Стюарт, [[АҠШ]] актрисаһы. * [[1927]]: [[Джина Лоллобриджида]], [[Италия]]ның кино актёры. * [[1930]]: [[Фрунзик Мкртчян]], СССР һәм [[Әрмәнстан]]дың [[театр]] һәм кино актёры, театр режиссёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1984). * [[1930]]: Юрий Тюкалов, СССР [[спорт]]сыһы, тренер, рәссам һәм [[Архитектура|архитектор]]. [[Академик ишеү]] буйынса атҡаҙанған спорт мастеры һәм атҡаҙанған тренер. СССР-ҙың беренсе [[олимпия|олимпия чемпионы]] * [[1930]]: Штефан Угер, [[Словакия]] кинорежиссёры, сценарист. * [[1940]]: Алла Латынина, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], әҙәби тәнҡитсе һәм [[Журналистика|журналист]]. * [[1945]]: Агнеш Храницки, [[Венгрия]] кинорежиссёры. * [[1950]]: Артём Тарасов, СССР һәм Рәсәй эшҡыуары, сәйәсмән, СССР-ҙың беренсе рәсми миллионеры. * [[1975]]: Армен Гаспарян, Рәсәй журналисы, радио тапшырыуҙар алып барыусы, яҙыусы һәм йәмәғәтсе. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:4 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж04]] [[Категория:4 июль]] ohwk5ohr18s7wbk4gwu01bxafgxs7et 1300353 1300352 2026-07-03T19:24:56Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү 1300353 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''4 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 185-се ([[кәбисә йыл]]ында 186-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 180 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|США}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: [[Думбыра]] көнө. * {{Флагификация|Сингапур}}: Йәштәр көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Хөкөм язаһын башҡарыу системаһының тыл көнө. * {{Флагификация|Киргизия}}: Медицина хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1865]]: [[Англия]] яҙыусыһы [[Льюис Кэрролл]]дың «[[Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары]]» әҫәренең беренсе баҫмаһы донъя күрә. * [[1920]]: [[Мәскәү]]ҙә «Маугли» спектакле менән хәҙерге Н. И. Сац исемендәге балалар музыкаль театры эшләй башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1950]]: [[Азатлыҡ радиоһы|«Азатлыҡ» радиоhы]] тәүге тапҡыр эфирға сыға. * [[1994]]: [[Башҡортостан]]да кеҫә телефоны аша тәүге һөйләшеү була. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Юхин Иван Петрович]] (1935—14.05.2016), [[Агрономия|агроном]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1977 йылдан техник культуралар лабораторияһы мөдире, 1984 йылдан — институт директорының фән буйынса урынбаҫары, 1998 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 2000 йылдан — бүлек мөдире. 2001 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (2000). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] Грачи ауылынан (1970-сы йылдарҙа бөткән). * [[Рәхмәтуллин Рим Хөрмәт улы]] (1940 ), [[Нефть|нефтсе]]-ғалим, хужалыҡ, [[дәүләт]], [[КПСС|партия]] һәм комсомол органдары хеҙмәткәре. 1983—1987 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Өфө ҡалаһы|Өфө ҡала]] комитетының беренсе секретары. Техник фәндәр кандидаты (1980). Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, Өфө ҡалаһы [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районының]] почётлы гражданы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Черкасов Андрей Геннадьевич]] (1970), [[спорт]]сы, тренер. [[Теннис]] буйынса 1988 йылдан — [[СССР]], 1992 йылдан — [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]], 1993—2001 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командалары ағзаһы. 2010 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге «Мегапрофи» спорт клубының тренер-уҡытыусыһы. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1988), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2001). [[Барселона]]лағы [[Олимпия уйындары]]ның бронза призеры (1992). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Комлев Пётр Александрович]] (1921—1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби осоусы, штурм авиацияһы полкының звено командиры, өлкән лейтенант (1944). [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовещен районы]] [[Воскресенка (Благовещен районы)|Воскресенка]] ауылынан. * [[Хатянович Олег Брониславович]] (1951), эшсе. [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе|«Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең]] слесаре-двигателдәр йыйыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] (2011) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Верхотуров Михаил Александрович]] (1961), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Системотехника|системотехник]]-[[фән|ғалим]], [[спорт]]сы-[[Туризм|турист]]. 1983 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]ның Информатика, математика һәм робототехника институты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007). Спорт туризмы буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ҡолмөхәмәтова Мәрйәм Муллабай ҡыҙы]] (1951), [[Педагогика|педагог]]. 1977—2006 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Мәсетле районы]] [[Ләмәҙтамаҡ]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан — мәктәптең уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы (1982). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2003). * [[Ғилажетдинов Вячеслав Африк улы]] (1956—7.08.2020), инженер-ғалим, дәүләт органдары хеҙмәткәре. 2014—2019 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Техник фәндәр кандидаты (1987). Сығышы менән Үзбәк ССР-ы Наманган өлкәһенең Өс ҡурған ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ушанова Гөлшат Ғилман ҡыҙы]] (1942), полиграфия ветераны. 1956—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] типорафияһы йыйыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988) һәм [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1984). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1977). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. * [[Ғиззәтуллина Гөлсирә Мирза ҡыҙы]] (1957), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]], [[тәржемә|тəржемəсе]]. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009), [[Рәми Ғарипов исемендәге премия]] лауреаты, [[Мәхмүт бине әл-Хөсәйен бине Мөхәммәт әл-Ҡашғари|Мәхмүт Ҡашғари]] исемендәге халыҡ-ара әҙәби конкурстың республика этабы еңеүсеһе һәм бәйгенең халыҡ-ара туры дипломанты. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Ғәлимшин Ильяс Әҡсәнвәли улы]] (1938), [[нефть|нефтсе]]. 1962 йылдан «Туймазабурнефть» тресы быраулау контораһының быраулаусы ярҙамсыһы, 1965 йылдан — «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы, скважиналарҙы ер аҫтында ремонтлау мастеры һәм өлкән мастеры. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Туймазы районы]]ның [[Иҫке Ҡандра]] ауылынан. * [[Әйүпов Рим Шәрип улы]] (1938—2.02.2015), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры. 1965—1996 йылдарҙа [[Киров (Киров өлкәһе)|Киров]] ҡалаһындағы драма һәм өлкә йәш тамашасы театрҙары хеҙмәткәре. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1984). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Учалы районы]]ның [[Поляковка (Учалы районы)|Поляковка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Архипов Юрий Владимирович]] (1968), [[спорт]]сы, [[тренер]]. 1997 йылдан [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] хакимиәтенең йәштәр эштәре буйынса комитетының уҡытыусы-тренеры. [[Яугирлыҡ сәнғәте]] буйынса халыҡ-ара мастер (2011) һәм атҡаҙанған тренер (2011), [[Карате]] буйынса Рәсәйҙең спорт мастеры (1998), Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы тренеры (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Ташкент өлкәһе Янгиабад ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Сәрүәрова Рима Фәйзи ҡыҙы]] (1954), [[журналистика]] ветераны, радиопроекттар авторы һәм тапшырыуҙар алып барыусы. 1989 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2005) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1994) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Рәсәй Журналистар союзы премияһы (2001) һәм [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (1997) лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Лаяшты]] ауылынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:4 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * 1610: Поль Скаррон, [[Франция]] [[проза|яҙыусыһы]], [[драма]]тург һәм [[Шиғриәт|шағир]]. * [[1765]]: Пьер-Антуан Дюпон де л’Этан, Францияның хәрби эшмәкәре, дивизия генералы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1790]]: сэр Джордж Эверест, [[Британия]] [[География|географы]], [[Геодезия|геодезист]]. * [[1815]]: Павел Федотов, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы, график. * [[1880]]: Стеллан Рюэ, [[Дания]] кинорежиссёры. * [[1900]]: Робер Деснос, [[Франция]] шағиры, яҙыусы һәм [[Журналистика|журналист]]. * [[1910]]: Зифа Басирова, [[СССР]]-ҙың театр актёры, [[йыр]]сы, [[Татарстан|Татар АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы, ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[1910]]: Глория Стюарт, [[АҠШ]] актрисаһы. * [[1927]]: [[Джина Лоллобриджида]], [[Италия]]ның кино актёры. * [[1930]]: [[Фрунзик Мкртчян]], СССР һәм [[Әрмәнстан]]дың [[театр]] һәм кино актёры, театр режиссёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1984). * [[1930]]: Юрий Тюкалов, СССР [[спорт]]сыһы, тренер, рәссам һәм [[Архитектура|архитектор]]. [[Академик ишеү]] буйынса атҡаҙанған спорт мастеры һәм атҡаҙанған тренер. СССР-ҙың беренсе [[олимпия|олимпия чемпионы]] * [[1930]]: Штефан Угер, [[Словакия]] кинорежиссёры, сценарист. * [[1940]]: Алла Латынина, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], әҙәби тәнҡитсе һәм [[Журналистика|журналист]]. * [[1945]]: Агнеш Храницки, [[Венгрия]] кинорежиссёры. * [[1950]]: Артём Тарасов, СССР һәм Рәсәй эшҡыуары, сәйәсмән, СССР-ҙың беренсе рәсми миллионеры. * [[1975]]: Армен Гаспарян, Рәсәй журналисы, радио тапшырыуҙар алып барыусы, яҙыусы һәм йәмәғәтсе. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:4 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж04]] [[Категория:4 июль]] tcs91rjb08ykqg0t993wd0pg4uvp4qi 1300354 1300353 2026-07-03T19:28:23Z Телсе 41238 өҫтәмә мәғлүмәт 1300354 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''4 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 185-се ([[кәбисә йыл]]ында 186-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 180 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * Кооперация көнө (июлдең беренсе шәмбеһе). ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|США}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: [[Думбыра]] көнө. * {{Флагификация|Сингапур}}: Йәштәр көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Хөкөм язаһын башҡарыу системаһының тыл көнө. * {{Флагификация|Киргизия}}: Медицина хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1865]]: [[Англия]] яҙыусыһы [[Льюис Кэрролл]]дың «[[Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары]]» әҫәренең беренсе баҫмаһы донъя күрә. * [[1920]]: [[Мәскәү]]ҙә «Маугли» спектакле менән хәҙерге Н. И. Сац исемендәге балалар музыкаль театры эшләй башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1950]]: [[Азатлыҡ радиоһы|«Азатлыҡ» радиоhы]] тәүге тапҡыр эфирға сыға. * [[1994]]: [[Башҡортостан]]да кеҫә телефоны аша тәүге һөйләшеү була. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Юхин Иван Петрович]] (1935—14.05.2016), [[Агрономия|агроном]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1977 йылдан техник культуралар лабораторияһы мөдире, 1984 йылдан — институт директорының фән буйынса урынбаҫары, 1998 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 2000 йылдан — бүлек мөдире. 2001 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (2000). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] Грачи ауылынан (1970-сы йылдарҙа бөткән). * [[Рәхмәтуллин Рим Хөрмәт улы]] (1940 ), [[Нефть|нефтсе]]-ғалим, хужалыҡ, [[дәүләт]], [[КПСС|партия]] һәм комсомол органдары хеҙмәткәре. 1983—1987 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Өфө ҡалаһы|Өфө ҡала]] комитетының беренсе секретары. Техник фәндәр кандидаты (1980). Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, Өфө ҡалаһы [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районының]] почётлы гражданы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Черкасов Андрей Геннадьевич]] (1970), [[спорт]]сы, тренер. [[Теннис]] буйынса 1988 йылдан — [[СССР]], 1992 йылдан — [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]], 1993—2001 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командалары ағзаһы. 2010 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге «Мегапрофи» спорт клубының тренер-уҡытыусыһы. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1988), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2001). [[Барселона]]лағы [[Олимпия уйындары]]ның бронза призеры (1992). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Комлев Пётр Александрович]] (1921—1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби осоусы, штурм авиацияһы полкының звено командиры, өлкән лейтенант (1944). [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовещен районы]] [[Воскресенка (Благовещен районы)|Воскресенка]] ауылынан. * [[Хатянович Олег Брониславович]] (1951), эшсе. [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе|«Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең]] слесаре-двигателдәр йыйыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] (2011) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Верхотуров Михаил Александрович]] (1961), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Системотехника|системотехник]]-[[фән|ғалим]], [[спорт]]сы-[[Туризм|турист]]. 1983 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]ның Информатика, математика һәм робототехника институты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007). Спорт туризмы буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ҡолмөхәмәтова Мәрйәм Муллабай ҡыҙы]] (1951), [[Педагогика|педагог]]. 1977—2006 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Мәсетле районы]] [[Ләмәҙтамаҡ]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан — мәктәптең уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы (1982). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2003). * [[Ғилажетдинов Вячеслав Африк улы]] (1956—7.08.2020), инженер-ғалим, дәүләт органдары хеҙмәткәре. 2014—2019 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Техник фәндәр кандидаты (1987). Сығышы менән Үзбәк ССР-ы Наманган өлкәһенең Өс ҡурған ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ушанова Гөлшат Ғилман ҡыҙы]] (1942), полиграфия ветераны. 1956—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] типорафияһы йыйыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988) һәм [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1984). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1977). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. * [[Ғиззәтуллина Гөлсирә Мирза ҡыҙы]] (1957), [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]], [[тәржемә|тəржемəсе]]. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009), [[Рәми Ғарипов исемендәге премия]] лауреаты, [[Мәхмүт бине әл-Хөсәйен бине Мөхәммәт әл-Ҡашғари|Мәхмүт Ҡашғари]] исемендәге халыҡ-ара әҙәби конкурстың республика этабы еңеүсеһе һәм бәйгенең халыҡ-ара туры дипломанты. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Ғәлимшин Ильяс Әҡсәнвәли улы]] (1938), [[нефть|нефтсе]]. 1962 йылдан «Туймазабурнефть» тресы быраулау контораһының быраулаусы ярҙамсыһы, 1965 йылдан — «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы, скважиналарҙы ер аҫтында ремонтлау мастеры һәм өлкән мастеры. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Туймазы районы]]ның [[Иҫке Ҡандра]] ауылынан. * [[Әйүпов Рим Шәрип улы]] (1938—2.02.2015), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры. 1965—1996 йылдарҙа [[Киров (Киров өлкәһе)|Киров]] ҡалаһындағы драма һәм өлкә йәш тамашасы театрҙары хеҙмәткәре. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1984). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Учалы районы]]ның [[Поляковка (Учалы районы)|Поляковка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Архипов Юрий Владимирович]] (1968), [[спорт]]сы, [[тренер]]. 1997 йылдан [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] хакимиәтенең йәштәр эштәре буйынса комитетының уҡытыусы-тренеры. [[Яугирлыҡ сәнғәте]] буйынса халыҡ-ара мастер (2011) һәм атҡаҙанған тренер (2011), [[Карате]] буйынса Рәсәйҙең спорт мастеры (1998), Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы тренеры (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Ташкент өлкәһе Янгиабад ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Сәрүәрова Рима Фәйзи ҡыҙы]] (1954), [[журналистика]] ветераны, радиопроекттар авторы һәм тапшырыуҙар алып барыусы. 1989 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2005) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1994) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Рәсәй Журналистар союзы премияһы (2001) һәм [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (1997) лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Лаяшты]] ауылынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:4 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * 1610: Поль Скаррон, [[Франция]] [[проза|яҙыусыһы]], [[драма]]тург һәм [[Шиғриәт|шағир]]. * [[1765]]: Пьер-Антуан Дюпон де л’Этан, Францияның хәрби эшмәкәре, дивизия генералы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1790]]: сэр Джордж Эверест, [[Британия]] [[География|географы]], [[Геодезия|геодезист]]. * [[1815]]: Павел Федотов, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы, график. * [[1880]]: Стеллан Рюэ, [[Дания]] кинорежиссёры. * [[1900]]: Робер Деснос, [[Франция]] шағиры, яҙыусы һәм [[Журналистика|журналист]]. * [[1910]]: Зифа Басирова, [[СССР]]-ҙың театр актёры, [[йыр]]сы, [[Татарстан|Татар АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы, ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[1910]]: Глория Стюарт, [[АҠШ]] актрисаһы. * [[1927]]: [[Джина Лоллобриджида]], [[Италия]]ның кино актёры. * [[1930]]: [[Фрунзик Мкртчян]], СССР һәм [[Әрмәнстан]]дың [[театр]] һәм кино актёры, театр режиссёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1984). * [[1930]]: Юрий Тюкалов, СССР [[спорт]]сыһы, тренер, рәссам һәм [[Архитектура|архитектор]]. [[Академик ишеү]] буйынса атҡаҙанған спорт мастеры һәм атҡаҙанған тренер. СССР-ҙың беренсе [[олимпия|олимпия чемпионы]] * [[1930]]: Штефан Угер, [[Словакия]] кинорежиссёры, сценарист. * [[1940]]: Алла Латынина, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], әҙәби тәнҡитсе һәм [[Журналистика|журналист]]. * [[1945]]: Агнеш Храницки, [[Венгрия]] кинорежиссёры. * [[1950]]: Артём Тарасов, СССР һәм Рәсәй эшҡыуары, сәйәсмән, СССР-ҙың беренсе рәсми миллионеры. * [[1975]]: Армен Гаспарян, Рәсәй журналисы, радио тапшырыуҙар алып барыусы, яҙыусы һәм йәмәғәтсе. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:4 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж04]] [[Категория:4 июль]] s0b1srunc6h2lmt5ok4egqhvj082eu1 0 72054 1300374 1295706 2026-07-04T03:28:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300374 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре| Йондоҙ (мәғәнәләр)}} {{Таксон | name = Йондоҙҡай | regnum = Үҫемлектәр | image file = 별꽃.JPG | image title = Уртансы йондоҙҡай | image descr = {{bt-ruslat|Звездчатка средняя|Stellaria media}}. <br />Общий вид цветущего растения | parent = Caryophyllaceae | ref = | rang = Ырыу | latin = Stellaria | author = [[L.]] [[1753]], Sp. Pl.:421 | syn = {{bt|Alsine|[[L.]]}} 1753 <br />{{bt|Larbrea|[[A.St.-Hil.]]}} 1815 <br />{{bt|Leucostemma|[[Benth.]] ex [[G.Don]]}} 1831 <br />{{bt|Tytthostemma|[[Nevski]]}} 1937 <br />{{bt|Mesostemma|[[Vved.]]}} 1941 <br /> | typus = {{bt|[[Stellaria holostea]]|[[L.]]}} | children = <center>[[#Виды|''См. текст'']] | range map = | range legend = | commons = Category:Stellaria | wikispecies = Stellaria | itis = 20163 | ncbi = 13273 | eol = 53230 | grin = 11505 | ipni = }} '''Йондоҙҡай''' (Stellaria) — ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. == Таралышы == Яҡынса 120 төрө билдәле, бөтә ер шарында таралған. Башҡортостанда 8 төрө үҫә: һаҙ йондоҙҡайы, ҡаты япраҡлы йондоҙҡайы, туғай йондоҙҡайы, йөнтәҫ касалы йондоҙҡай, йорт йондоҙҡайы, фин йондоҙҡайы, ҡаты япраҡлы йондоҙҡай, урман йондоҙҡайы һ.б. Һаҙлыҡтарҙа, болондарҙа, йылға ярҙарында, урмандарҙа үҫә. Туғай йондоҙҡайы, йөнтәҫ касалы йондоҙҡай, йорт йондоҙҡайы республиканың бөтә биләмәһендә; фин йондоҙҡайы, ҡаты япраҡлы йондоҙҡай, урман йондоҙҡайы башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында таралған. Бунге йондоҙҡайы башлыса Башҡортостандың Урал алдында, ҡалын япраҡлы йондоҙҡайы Йәрмәкәй һәм Ҡалтасы райондарында осрай. == Ботаник яҙма == Күп йыллыҡ, һирәгерәк бер һәм ике йыллыҡ үләндәр. Һабаҡтары 4 ҡырлы йәки йомро, төҙ йәки күтәрелеүсән, бейеклеге 5—60 см. Япраҡтары таҫма‑ланцет йәки йомортҡа формаһында, ултырма йәки һаплы, ҡапма‑ҡаршы урынлашҡандар. Сәскәләре аҡ төҫтә, дөрөҫ төҙөлөшлө, ике енесле, сәскәлектәре — дихазиялар. Май—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — тумалаҡ йәки йомортҡа формаһындағы ҡумта, июнь—октябрҙә өлгөрә. == Ҡулланылышы== Бунге йондоҙҡайы, туғай йондоҙҡайы — мал аҙығы һәм баллы үҫемлек, ҡаты япраҡлы йондоҙҡай, тәкәрлек йондоҙҡайы — ағыулы үҫемлек. Йорт йондоҙҡайы йәки йорт үләне — ҡыйүләне, составында С витамины, дуплаусы матдәләр, сапониндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. == Әҙәбиәт == * Edible and Medicinal Plants of the West, Gregory L. Tilford, ISBN 0-87842-359-1 * {{статья|автор=Цвелев Н.Н.|заглавие=Звездчатка|издание=Флора Восточной Европы |место=М.|издательство=Тов-во научных изданий КМК|год=2004|том=11|страницы=146}} {{БЭ}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == {{wikisource|Ботанический словарь (Анненков)/Stellaria/ДО|Stellaria}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=STELL ''Звездчатка'']{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте USDA NRCS{{ref-en}} <small>Проверено 4 февраля 2009 г.</small> * {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00027/41900.htm}} <small>Проверено 10 октября 2009 г.</small> * {{ВТ-ЭСБЕ|Звездчатка}} <small>Проверено 4 февраля 2009 г.</small> * [http://flower.onego.ru/other/steuaria.html Звездчатка] в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=2012-11-21 }} {{botanics-stub}} [[Категория:Ҡәнәферҙәр]] o2dlje4qw1268ltb9lx8dcacnrr4it5 0 84464 1300348 1297758 2026-07-03T16:09:06Z ~2026-37887-90 48257 /* Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре */ Рәхмәт хаты 1300348 wikitext text/x-wiki {{Персона |награды и премии = {{ряд-л|{{Заслуженный работник культуры Российской Федерации}}|[[Файл:Honoured artist of the Republic of Bashkortostan.png|21px|link=Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]}} |род деятельности=журналист }} {{Фамилиялаш|Сәғитов}} '''Сәғитов Рәсүл Хәсән улы''' ([[14 март]] [[1964 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] радиожурналисы, яҙыусы һәм тәржемәсе. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостандың Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт (2016), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), Башҡортостан Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (2005). == Биографияһы == Рәсүл Хәсән улы Сәғитов 1964 йылдың 14 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]) [[Бөрйән районы]] [[Нәби]] ауылында тыуған. 1981 йылда [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбе]]н тамамлағандан һуң, бер нисә ай [[«Ҡыҙыл таң» колхозы (Бөрйән районы)|«Ҡыҙыл таң» колхозы]]нда эшләй, ноябрҙә комсомол юлламаһы менән райондың [[Таң (гәзит)|«Таң» гәзите]] редакцияһына эшкә ебәрелә. Чита ҡалаһында Хәрби-Һауа Көстәрендә хеҙмәт итеп ҡайтҡас (1982—1984), [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында юғары белем ала (1990). 1990—1991 йылдарҙа — [[Белорет районы]]ның [[Урал (гәзит)|«Урал» гәзите]] хеҙмәткәре, [[Белорет]] ҡалаһының 1-се мәктәбендә уҡытыусы. 1991 йылда [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһына]] күсә: [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«]][[Башҡортостан]] эфиры» [[гәзит]]е хәбәрсеһе, радиотапшырыуҙар студияһында өлкән мөхәррир, телевидениела ижтимағи-сәйәси программалар ижад берекмәһе етәксеһе, «Башҡортостан эфиры» гәзитенең баш мөхәррире, радиола комментатор, БР «Башҡортостан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы дәүләт унитар предприятиеһының (2023 йылдың 17 февраленән "Башҡортостан" телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы акционерҙар йәмғиәте) «Юлдаш» радиоһында ижтимағи-сәйәси тапшырыуҙар бүлеге етәксеһе була. 2025 йылдың 3 февраленән — «Башҡортостан» телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы акционерҙар йәмғиәтенең [[Ашҡаҙар (радио)|«Ашҡаҙар» радиоһы]] баш белгесе<ref>[http://yuldashfm.ru/rsul-sgitov [[Файл:Юлдаш_радио.png|ссылка=|70x70пкс]] радиоһы сайты. Ижади төркөм. Рәсүл Сәғитов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204226/http://yuldashfm.ru/rsul-sgitov |date=2016-03-04 }}</ref>. [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы|‎Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының]] юридик факультетын (1998) тамамлай, [[Мәскәү]] Телевидение һәм радио хеҙмәткәрҙәре һөнәрен камиллаштырыу институтында уҡый (2001). == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * Башҡортостан Республикаһының Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы. * [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһы ағзаһы. * Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы. * [[«Шоңҡар» журналы]] мөхәрририәте ағзаһы. == Радиожурналистикалағы хеҙмәттәре == «Даирә», «Асыҡ студия», «Заман һулышы» радиотапшырыуҙары, «Үткән заман», «Мең туғыҙ йөҙ илле алты», «Мең туғыҙ йөҙ етмеш биш» күп сериялы документаль радиофильмдары, «Тарих теҙмәһе» күп сериялы документаль телевизион фильмы, кескәй радиоспектаклдәр, бер нисә нәфис кинофильмдың башҡортсаға тәржемәһе. === «Асыҡ студия» === {{Фоторяд|Юлдаш Асыҡ студия 01.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 02.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 03.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 04.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 05.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 06.jpg|текст= 30 октябрь 2017. «Асыҡ студия»ла ҡунаҡта Башҡорт Википедияһы ирекмәндәре Рөстәм Нурыев һәм Зәйтүнә Әйле. Рәсүл Сәғитов башҡортса сәй эсергә өйрәтә һәм эш өҫтөндә. |color=#BBDD99}} == Әҙәби ижады == Ун ике йыйынтыҡта баҫылған [[хикәйә]]ләре һәм новеллалары уҡыусылар тарафынан йылы ҡабул ителде. [[рус теле|Урыҫ теленд]]әге яҙмалары республикала нәшер ителгән [[Бельские просторы (журнал)|«Бельские просторы», «Ватандаш», «ЛИФФТ»]] журналдарында, шулай уҡ [[Мәскәү]]ҙә сыҡҡан «Журналист», «Журналистика и медиарынок» [[журнал]]дарында, «Литературная газета»ла донъя күрҙе. == Китаптары == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Күк томан : хикәйәләр һәм новеллалар. Коллектив йыйынтыҡ. — Өфө : Китап, 1998. — 288 бит. Башҡорт телендә. * Дөрөҫ һүҙ : кескәйҙәр өсөн хикәйәләр. — Өфө : Китап, 2009. — 24 бит. Башҡорт телендә. * Донъя йәме : хикәйәләр. — Өфө : Эшлекле династия, 2010. — 244 бит. Башҡорт телендә. * Ямғырҙан һуңғы ҡояш : хикәйәләр. — Өфө : Ғилем, 2011. — 128 бит. Башҡорт телендә. * Имен-аман тороғоҙ! / Әҙәби-документаль әҫәр. — Өфө : Китап, 2013. — 400 бит. Башҡорт телендә. * Словом красен человек : статьи, выступления, рассказы. — Уфа : Китап, 2017. — 216 с. Рус телендә. <ref name="БИ">[http://www.bashinform.ru/bash/980694/ Башҡорт журналисы Рәсүл Сәғитовтың алтынсы китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 4 апрель] {{V|04|04|2017}}</ref>. * Алтындан алдын мәсьәлә : мәҡәләләр, сығыштар, интервьюлар, хикмәтле хикәйәләр. — Өфө : Башҡорт энциклопедияһы, 2017. — 256 бит. Башҡорт телендә. <ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1049620/ Журналист һәм яҙыусы Рәсүл Сәғитовтың сираттағы китабы баҫылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 21 сентябрь]{{V|21|09|2017}}</ref>. * Такого я мнения : статьи, интервью, рассказы. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2019. — 176 с. Рус телендә. * Һүҙем менән сығам илемә. — Өфө : Прокопий, 2019. — 236 бит. Башҡорт телендә. * Бына шул бөгөн мөһим : сығыштар, мәҡәләләр, интервью, хикмәтле хикәйәләр. — Өфө : Прокопий, 2019. — 166 бит. Башҡорт телендә. * Уй туйы. / Кудрявый дымок за мотоциклом. / Wedding in dream. — Өфө : Прокопий, 2020. — 132 бит. Башҡорт, рус, инглиз телдәрендә. * Улыбка сквозь годы : рассказы, жизненные истории, статьи. — Уфа : Прокопий, 2020. — 160 с. Рус телендә. * Уйлағандың һүҙе уйнаған : хикәйәләр, мәҡәләләр, интервьюлар, сығыштар. — Өфө : Прокопий, 2021. — 166 бит. Башҡорт телендә. * Көләч сулар : хикәяләр. — Казан : Татарстан китап нәшрияты, 2021. — 304 бит. Татар телендә. }} == Йыйынтыҡтарҙа == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Башкирская журналистика на рубеже веков : материалы региональной научно - практической конференции (Уфа, 9 октября 2019 г.). — Уфа, 2019. — 152 с. * Современная литература народов России : Художественная публицистика / Антология. — Москва: Организационный комитет по поддержке литературы, книгоиздания и чтения в РФ; Объединенное гуманитарное изд-во, 2021. — 680 с. Рус телендә. * Исламова, З.Н. Яшәү яме: әдәби-публицистик язмалар. — Уфа, 2022. — 176 бит // "Мин йөрәгем белән язам..." Рәсүл Сәгыйтов белән әңгәмә. }} == Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре, мәҡәләләре, интервьюлары == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Нигеҙ буйында. Хикәйә // «Таң» гәзите, 1988 йыл, 10, 13, 16 декабрь. * Тыуған ауылым минең… // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 4 февраль. * Байрамдар еткән һайын // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 14 март. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 23 апрель. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 2 июль. * Һемәйҙек… Хикәйә // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 19 август. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 17 сентябрь. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1990 йыл, 11 февраль. * Әҙәм балаһы // Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1990 йыл, 7 июль. * Фильм о художнике // Газета «Эфир Башкортостана», 28 октября — 3 ноября 1991 года. * Вы нам писали // Газета «Эфир Башкортостана», 28 ноября 1991 года. * «Просто люблю это дело…» // Газета «Эфир Башкортостана», 9-15 декабря 1991 года. * «Трудности преодолеваются легче» // Газета «Эфир Башкортостана», 16-22 декабря 1991 года. * Бәхет килһен һиңә, Башҡортостан! // «Башҡортостан эфиры» гәзите, 23-29 декабрь, 1991 йыл. * Первые шаги уже сделаны // Газета «Эфир Башкортостана», 30 декабря 1991 года — 5 января 1992 года. * Что было и что будет? // Газета «Эфир Башкортостана», 6-12 января 1992 года. * Слово к читателю // Газета «Эфир Башкортостана», 20-26 января 1992 года. * Эфир — это тоже сцена// Газета «Эфир Башкортостана», 5 марта 1992 года. * Ҡарғыш. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1992 йыл, 8, 11 август. * Немецтар башҡортса өйрәнә // «Башҡортостан» гәзите, 1993 йыл, 10 июль. * А снег все шел… Рассказ. // Газета «Известия Башкортостана», 1995 год, 8, 9 февраля, № 26, 27. * Күтәрелеү. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1995 йыл, 23 март. * Һайлау. Хикәйә // «Таң» гәзите, 1995 йыл, 30 май. * Һайлау. Хикәйә // «Район тормошо» гәзите, 1995 йыл, 30 август. * Урап үтмә, алаша! Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1995 йыл, 14 сентябрь. * Һайлау. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 1996 йыл, 29 март. * Балыҡсы хәбәре. Хикәйә // «Шоңҡар» журналы, 1996 йыл, № 4. * Толом да ғына толом, ай… Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1996 йыл, 5 май. * Тормош спорттан ғына тормай… // «Йәшлек» гәзите, 1996 йыл, 7 май. * «Башҡортостан эфиры», һин миңә килеп йөрө! // «Йәшлек» гәзите, 1998 йыл, 8 декабрь. * Ирмен тигән ир кеше ҡулы менән ел ярҙы // «Йәшлек» гәзите, 1999 йыл, 29 май. * Тарихты үҙгәртеп булмай // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 16 март. * Ҡыңғырауҙы дуғаға тағалар… // «Киске Өфө» гәзите, 2005 йыл, 24 — 30 сентябрь. * Сират. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2005 йыл, № 12. * Эфир киңлектәрен иңләп // «Таң» гәзите, 2006 йыл, 14 февраль. * Ярҙам. Һыуы тәмлерәк. Хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 1 март. * Зиңгерләү. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 21 март. * Бөйөк ғәмәл. Хикәйә // «Аманат» журналы, 2006 йыл, май. * «Улар бирешмәгән. Беҙ ҙә сайҡалмайыҡ» // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 16 июнь. * Һабаҡ. Үҙгәреү. Ҡыҫҡа хикәйәләр // «Киске Өфө» гәзите, 2006 йыл, 17 — 23 июнь. * Хәтәр хәл. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 12 сентябрь. * Үткәндәрҙән фәһем дә, ғибрәт тә алайыҡ // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 26 октябрь. * Яҡты хәтирә. Хикәйә // «Киске Өфө» гәзите, 2006 йыл, 18 — 24 ноябрь. * Әсәй һабағы. Хикәйә // «Аманат» журналы, 2006 йыл, декабрь. * Менүме, төшүме? Урау гамәл. Хикмәтле хикәяләр // «Кызыл таң» гәзите, 2006 ел, 16 декабрь. * Уй туйы. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2007 йыл, № 2. * Кәбән йәл. Асыу һәм хөрмәт. Кем бәхетле? Хикмәтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2007, № 2. * Бәхетле песи. Хикәя // «Өмет» гәзите, 2007 ел, 8 февраль. * Телефон кешеһе. Килен. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2007 йыл, 14 апрель. * «Барыр ер барҙа барыр юл да табыла!» // «Йәшлек» гәзите, 2009 йыл, 19 март. * Көслөнөкө — замана. Бауҙа этме, бабаймы? Дөрөҫмө был, юҡмы? Хикәйәләр // «Киске Өфө» гәзите, 2009 йыл, 16 — 22 май. * Дөрөҫ эшләнекме? Ваҡытлы яуап. Оҫталыҡмы? Хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 6 август. * Тормош — иркен төшөнсә // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 5 сентябрь. * Сәбәп. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2009 йыл, 31 октябрь, 3 ноябрь. * Уйын һәм уймаҡ // «Аманат» журналы, 2009 йыл, № 12. * Кеше һәм уның эше // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 5 февраль. * Тутыҡ сөй. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2010 йыл, 16, 18, 20 февраль. * Донъя йәме. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 24 февраль. * Ҡылыҡ. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 4. * Яҡшыны күр. Эш һәм теш. Олоғая бел… Хикәмтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2010 йыл, № 4. * Яҙыусылар союзында ағзалар арта // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 1 май. * Менеүме, төшөүме? Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 22 май. * Һеҙҙеке! // «Һәнәк» журналы, 2010 йыл, июнь. * Ялҡынлы йыл // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 22 июнь. * Маһирлыҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 28 август. * Һабаҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 31 август. * Үҙебеҙҙе үҙебеҙ ҡәҙерләргә тейешбеҙ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 3 сентябрь. * Яҙатайымға китмәһен һүҙ // «Таң» гәзите, 2010 йыл, 1 сентябрь. * Төп сәбәп // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 25 сентябрь. * Эш һәм теш // Төҙәтеү // Төп сәбәп // Бар // Олоғая бел // Ҡатындар аҡылы // «Киске Өфө» гәзите, 2010 йыл, 25 сентябрь — 1 октябрь. * Һағыҙ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 30 октябрь. * Асыш // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 28 ғинуар. * Матурлыҡ. Даһи. Хикмәтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2011 йыл, № 2. * Һәйбәт түгел // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 24 февраль. * Әрләү аша йәлләү // Уныһы ла дөрөҫ // 2011 йыл, 18 март. * Насар яңылыҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 19 март. * Ямғырҙан һуңғы ҡояш // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 2 апрель. * Йәштәр ижады: табыштар, зарҙар һәм һығымталар // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 9 апрель. * Ялған көйәҙлек зыяны // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 29 апрель. * Күҙ тейеү. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 9 июль. * Тормошта — шулайыраҡ // «Шоңҡар» журналы, 2011 йыл, № 11. * 2011 йылға йомғаҡ // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 24 декабрь. * 2011 йылға рәхмәтлемен // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2011, 31 декабрь. * Самаһыҙ ҡыҙма. Хикмәтле хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 13 ғинуар. * Аждаһаға ғәйеп таҡмайыҡ, ул беҙҙе йотолоуҙан һаҡлаусы мифик зат // «Киске Өфө» гәзите, 2012 йыл, № 1. * Рухиәт — тормош имәненең тамыры // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 март. * Хикмәт // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2012 йыл, 13 апрель. * В деревне — живут! // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 5. * Рухи хазина тип йәшәү — үҙе батырлыҡ // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 6. * «Үҙ төбәгеңдеке мөһимерәк» // «Йәшлек» гәзите, 2012 йыл, 5 июнь. * Ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ ямғырға түгел, туған моңдарға ҡойондо // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 29 июнь. * Конь корреспондент // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 7. * Ножкой в глаз // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 8. * Асыуһыҙ шелтә. Бүтән өсөн. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 9 август. * Атака на барабанные перепонки // Журнал «Журналист», 2012 год, № 8. * Ғәҙел кеше. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2012 йыл, № 9. * Боҙолған күренеш // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 9. * Тәбиғи хәл. Сәнғәт көсө. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 7 сентябрь. * Ноша, которая не тянет // Журнал «Журналист», 2012 год, № 10. * Алтындан алдын мәсьәлә // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 27 октябрь. * Микрофон не обманешь // Журнал «Журналист» , 2012 год, № 11. * Фекер уртаҡлашыуҙан ялҡмайым // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 ноябрь. * Теманы дауам итеп… // «Киске Өфө» гәзите, 2012 йыл, 10 — 16 ноябрь. * Тот самый репортаж // Газета «Истоки», 2012 год, 28 ноября, № 48. * Открытым текстом. Красота. Больше прямых включений! Рассказы // [[Бельские просторы (журнал)|Бельские просторы]], 2012, № 12.{{ref-ru}} * Үҙең булып ҡалыр өсөн һүҙең булһын — алыр көсөң // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 12. * Открытым текстом // Газета «Истоки», 2012 год, 26 декабря. * Донъялар түңәрәк булһын. Хикмәтле хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 9 ғинуар. * Острые грани прямого эфира // Журнал «Журналист», 2013 год, № 1. * Камил тормош нигеҙе // Хикмәтле хикәйә // "Башҡортостан календары", 2013. 31 ғинуар бите. * Тутыҡ сөй. Хикәйә // «Шоңҡар» журналы, 2013 йыл, № 2. * Звуковых дел мастера // Журнал «Журналист», 2013 год, № 2. * Һутлы тел, утлы фекер // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 4 декабрь. * Ҡарғыш. Хикәйә // «Тулпар» журналы, 2014 йыл, № 2. * «Сначала был звук» // Журнал «Бельские просторы», 2014 год, № 2. * Ноша, которая не тянет, или Радио — моя работа! // Журнал «Ватандаш», 2014 год, № 3. * «Был донъяла һәр кем — хеҙмәтсе» // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 18 март. * «Тура эфир ул дошман һөжүменә тиң», Йәки ни өсөн Рәсүл Сәғитов обой һатып алмай? // «Йәшлек» гәзите, 2014 йыл, 21 март. * Имен-аман торайыҡ! // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 2 октябрь. * Давайте оправдывать надежду // Журнал «Ватандаш», 2015 год, № 10. * Оялмай, файҙалана белеү дөрөҫ // «Йәшлек» гәзите, 2015 йыл, 30 октябрь. * Һүҙһеҙ ҙә билдәле // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 24 ноябрь. * Һүҙҙәр күҙҙәрҙе аса // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 27 ноябрь. * Һорауҙар һәм яуаптар шарты // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 23 декабрь. * Вариантов ответа нет // Журнал «Бельские просторы», 2015 год, № 12. * Бөтә нәмә шәп булһын // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 22 ғинуар. * Только тогда шаги твои уверенны // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 1. * Һәр кемдең — үҙ ҡаҙаны // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 3 февраль. * Юл буйында — бөҙрә сауҡалар // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 5 февраль. * Һүҙҙәр ҡыйынһынмаһын // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 19 февраль. * Күндәм ярҙам итһендәр // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 4 март. * Ир-егеттәрбеҙ бит! // Тел ярҙамы // Һүҙҙәр хакимлығы // Бөтмәгән әле // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 11 март. * Вдоль дороги березки стояли… // Журнал «Ватандаш» // 2016 год, № 3. * Көләс һыуҙар // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 10 май. * Сафлыҡ ҡаршылаһын, таплыҡ түгел // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 3 июнь. * Я на него не в обиде // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 6. * Үҙеңде лә уйла, илеңде лә буйла // «Йәшлек» гәзите, 2016 йыл, 29 июль. * Көтөлгән хәл // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 2 август. * Бөтә донъя, гүйә, тамашасы ине… // «Йәшлек» гәзите, 2016 йыл, 14 октябрь. * Уйла, яуаплылыҡ той // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 30 ноябрь. * Великое искусство // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 11. * Байрамға иң шәп бүләктәр // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 30 декабрь. * Төшөндөм дә … ҡыуаныстан балҡыным! // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 18 ғинуар. * Һайлаған һаҙға батмай // «Вестник Центральной избирательной комиссии Республики Башкортостан», № 01/02, 2017 год. * Ситләшмә // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 15 март. * Йәлләнем // Һүҙе менән — үҙе // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 18 апрель. * Журналист булып ижади йәндәр эшләһен // «Киске Өфө» гәзите, 2017 йыл, 10-16 июнь. * Эҙләп алынып уҡылһын // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 14 июнь. * Ҡырҡмай торған үткерлек // «Йәшлек» гәзите, 2017 йыл, 18 август. * Ҡасан йыуаштан йыуан сыға? // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 25 август. * Етди ризыҡ ҡазаһы // Эләкмәгеҙ! // Улар күктә кәрәк // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 30 август. * Барыу ғына түгел, байыу ҙа… // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 8 сентябрь. * Әрәм булған китаптарым// Һәр йәштең үҙ шәплеге // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 29 сентябрь. * Шымараҡ та, шымыраҡ та // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 17 ноябрь. * Урынына ҡарап… // Юғарылыҡ нигеҙе // Эшеңде хөрмәт ит // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 15 декабрь. * Журналислыҡ бурысымды атҡарғанда… // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 2 февраль. * Ғүмерлек эшкингәнлек // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 23 март. * Сковорода с бриллиантами // «Литературная газета», 26 марта 2018 г. * Кешесә // Хаҡлыҡ итһен тантана // Шундайбыҙ // Йылмайыуһыҙ йылылыҡ // Эш менән һүҙ берлеге // Аҫтан — өҫкә // Күтәреп — күтәрелеү // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 11 май. * Белемдең телемгә йоғонтоһо // «Ағиҙел» журналы, 2018 йыл, № 6. * «Һәр раҫлауың иҫбатларлыҡ булһын» // «Ватандаш» журналы, 2018 йыл, № 6. * Вдоль дороги березки стояли. Я на него не в обиде. // Литературный журнал «ЛиФФт», 2018 год, декабрь. * Исемең матур, кемдәр ҡушҡан… // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 25 ғинуар. * Күркәм тел һәр кемгә кәрәк // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 2. * Тормош күренештәре // «Шоңҡар» журналы, 2019 йыл, март. * Уймаҡ хикәйәләр // «Башҡортостан ҡыҙы» журналы, 2019 йыл, март. * Күҙәтеүҙәрҙән күренештәр // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 15 март. * Креслоречие // Лучший отдых // Использовать строго по назначению // Газета «Республика Башкортостан», 2 июля 2019 г. * Журналистың яңы уйҙары // «Йәшлек» гәзите, 12 июль, 2019 йыл. * Журналистың ҡуйын дәфтәренән // Асылмаһын. Һаҡланырһың. // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 2 август. * Кәзә, ҡоралай һәм телевизор // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 12 ноябрь. * Әйтелгән һәм әйтелмәгәндәрҙән // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 14 ғинуар. * Әйткән һүҙ атҡан уҡ түгел // «Ағиҙел» журналы, 2020 йыл, № 2. * Журналистың ҡуйын дәфтәренән // Урынына ҡарап… Юғарылыҡ нигеҙе. Эшеңде хөрмәт ит // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 21 апрель. * Радиожурналист Расуль Сагитов: «Решай судьбу страны лично» // Газета «Республика Башкортостан», 7 июня 2020 г. * Дауам итеп шуны әйтәйем… // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 26 июнь. * Ялмап килгән ялҡынды туҡтата алған Йәншишмә // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 7 август. * Йәм сығанағы // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 28 август. * Тамырға ҡарау аңды яҡтырта // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 1 сентябрь. * Халыҡ радиоһы ул «Юлдаш»! // «Киске Өфө» гәзите, 2020 йыл, 3-9 октябрь. * Ғәйеп һүҙҙә түгел // Уйын һәм уймаҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 16 октябрь. * Төп нөсхәләй ҡабул ителһен әҫәрең // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 27 ноябрь. * Күңел ҡалһын тере // «Йәшлек» гәзите сайты, 2020 йыл, 24 декабрь. * Донъя тарайманы ла, ҡарайманы ла // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 5 ғинуар. * Ҡыҙыҡ әле, бик ҡыҙыҡ! // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 12 ғинуар. * Һүҙе барҙың үҙе бар // "Башҡортостан календары", 2021 йыл, 14 ғинуар бите. * Хөрмәт билдәһе // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 11 июнь. * Урок навсегда // «Литературная газета», 30 июня — 6 июля 2021 г., № 26 (6791). * Тауҙарҙағы яуҙар // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 17 август. * Етди мәҙәклек // «Башҡортостан ҡыҙы» журналы, 2021 йыл, август. * Яуап бирер мәл етә // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 3 сентябрь. * "Емерге"не емереп… Гармунлы проект популярлыҡ яулай! // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 21 сентябрь. * Интернетҡа ингәндә // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 24 сентябрь. * Күҙ алдындағы буйынса һүҙ алдым // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 1 октябрь. * Бөйөк тә ул, бер йөк тә ул // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 8 октябрь. * Һүҙҙең һүҙҙе йәмләгәне, йәнләгәне // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 15 октябрь. * Йөрәгем аша үтә һәр һүҙем // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 5 ноябрь. * Биләһен һәм биҙәһен // "Башҡортостан календары", 2021 йыл, 23 ноябрь бите. * Телен һаҡлаған — донъя бөтөнлөгөн яҡлаған // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 7 декабрь. * Күңел асыу түгел, күңелдең асылыуы // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 8 февраль. * Барыр юлын белгән — бәхетле // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 15 март. * Телең булһын кейемең // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 19 апрель. * "Мин йөрәгем менән яҙам..." «Ҡыҙыл таң» гәзите, 2022 йыл, 10 июнь. * Телде тәрән яратҡан — камил хәбәр яралтҡан // «Йәшлек» гәзите, 2022 йыл, 26 август. * Ир һәм ил — тамырҙаш һүҙҙәр // "Йәшлек" гәзите, 2022 йыл, 21 октябрь. * Көнүҙәк, телдә биҙәк // "Башҡортостан" гәзите, 2022 йыл, 25 октябрь. * Ил йөҙөнә сыҡҡанда // "Башҡортостан" гәзите, 2022 йыл, 9, 16 декабрь. * Һәр кем йөкмәр йөк түгел // "Йәшлек" гәзите, 2023 йыл, ғинуар. * "Йөрәгем аша үтә һәр һүҙем" // "Башҡортостан" гәзите, 2023 йыл, 13 июнь. * "Бала һәр саҡ мохтаж остазға" // "Ватандаш" журналы, 2023 йыл, октябрь. * "Өҫтән, юғары көстән" // "Башҡортостан" гәзите, 2024 йыл, 15 март. * "Тере жан бит ул сүз" // "Кызыл таң" гәзите, 2024 ел, 15 март. * "Һәйбәт телмәр һәр нәмәне ҡыҙыҡ яһай" // "Ватандаш" журналы, 2024 йыл, март. * Донъя менән, аңың менән ижадилыҡ идара итә // "Киске Өфө" гәзите, 2024 йыл, 12 - 18 апрель. * "Юлда табылған юлда төшөп тә ҡала" // "Ағиҙел" журналы, 2024 йыл, апрель. * "Мои турблокноты: белорецкие ноты". Часть 1-я // Журнал "Ватандаш", 2025 год, сентябрь. * "Мои турблокноты: белорецкие ноты". Часть 2-я // Журнал "Ватандаш", 2025 год, октябрь. * "Кеше булып ҡалыу баҡсаһы" // "Башҡортостан" гәзите, 2025 йыл, 18 ноябрь. * "Өндәмә генә түгел" // "Башҡортостан" гәзите, 2026 йыл, 3 февраль. <!-- Яңы мәғлүмәтте ике йәйәнән (}}) өҫтәрәк яҙығыҙ --> == Әҙип тураһында матбуғатта == {{Hider|title = ''Мәҡәләләр исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Яуаптар көтәбеҙ! // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 2 апрель. * «Кәзәһе түгел, мәҙәге ҡиммәт» // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 27 июнь. * Мөмкинлектәребеҙ арта // «Башҡортостан» гәзите, 1997 йыл, 6 май. * Бында — заман, ил һулышы // «Йәшлек» гәзите, 1997 йыл, 6 май. * На волнах // Газета «Пятница», 1997 год, 5 — 11 сентября.{{ref-ru}} * «Йөҙйәшәр» «Эфир…» һәр өйгә етер! // «Йәшлек» гәзите, 2000 йыл, 15 февраль. * Оҙон ғүмерле бул, уҡытыусым! // «Башҡортостан» гәзите, 2000 йыл, 23, 24 май. * Радио көнө, бөтә элемтә тармағы хеҙмәткәрҙәре байрамы менән! // «Башҡортостан» гәзите, 2003 йыл, 7 май. * «Говорит Уфа!» — семьдесят пять лет звучат эти слова по Радио Башкортостана // Газета «Вечерняя Уфа», 2003 год, 1 августа.{{ref-ru}} * Әйткән һүҙ… // «Башҡортостан» гәзите, 2003 йыл, 14 август. * По волнам эфира. Башкирскому радио — 75 лет // Газета Республика Башкортостан", 2004 год, 1 октября.{{ref-ru}} * Ҡотлайбыҙ! // «Башҡортостан» гәзите, 2004 йыл, 2 октябрь. * Поздравляем! // Газета «Республика Башкортостан», 2004 год, 2 октября.{{ref-ru}} * Ҡотлайбыҙ! // «Таң» гәзите, 2004 йыл, 7 октябрь. * Йәшәү йәмен эштә табалар // «Башҡортостан» гәзите, 2004 йыл, 28 октябрь. * Хөсәйенов Ғ. Етди, лайыҡ хеҙмәт. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияға тәҡдим ителде // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 22 сентябрь. * «Үткән заман» тапшырыуҙарының киләсәге // «Йәшлек» гәзите, 2005 йыл, 24 сентябрь. * Яҡташыбыҙ премияға тәҡдим ителде // «Таң» гәзите, 2005 йыл, 24 сентябрь. * Документальный сериал способен воспитать новых патриотов // Газета «Республика Башкортостан», 2005 год, 28 сентября. * Ҡотлайбыҙ! // «Йәшлек» гәзите, 2005 йыл, 1 октябрь. * Шатлыҡтар уртаҡ булды // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 7 октябрь. * За трудолюбие и талант // Газета «Республика Башкортостан», 2005 год, 7 октября.{{ref-ru}} * Голов В. «Служу Отечеству!» — словом и пером // Газета «Вечерняя Уфа», 2005 год, 7 октября.{{ref-ru}} * Хәмиҙуллина Х. «Улар бирешмәгән. Беҙ ҙә сайҡалмайыҡ» // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 16 июнь. * Хәсәнова З. Үткәндәрҙән фәһем дә, ғибрәт тә алайыҡ // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 26 октябрь. * Беҙҙе улар уята // «Башҡортостан» гәзите, 2007 йыл, 5 май. * Билдәле шәхестәр ниндәй телетапшырыуҙарҙы ҡарарға ярата? // «Аҙна» гәзите, 2008 йыл, 20 ноябрь. * Абдуллина Л. Кесе булһа ла кеше // Рәсүл Сәғитовтың «Дөрөҫ һүҙ» исемле китабы донъя күрҙе. «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 28 февраль. № 41 (25351). * Тынғыһыҙ ижадсы // «Таң» гәзите, 2009 йыл, 17 март. * Абдуллина Л. Телмәр һәм һүҙ оҫтаһы // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 28 март. № 62 (25372). * Рәсүл Сәғитовтың «Дөрөҫ һүҙ» китабы донъя күрҙе // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 3 апрель. * «Говорит Уфа!» Праздник объединяет работников всех отраслей связи // Газета «Республика Башкортостан», 2009 год, 7 мая.{{ref-ru}} * Абдуллина Л. «Тормош — иркен төшөнсә…» // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 5 сентябрь. * Талант ҡына түгел, тырышлыҡ та кәрәк // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 23 март. * Сибайҙа йәш прозаиктарҙың республика семинары уҙҙы // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 3. * Әлибаев З. Дәүер һулышын тойоп // Йәштәр прозаһының торошо һәм үҫеш перспективалары. «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 4. * Ҡотлайбыҙ! // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 5. * Донъя йәме // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 5 август. * Рәсүл Сәғитовтың «Донъя йәме» исемле китабы баҫылып сыҡты // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 14 октябрь. * Беҙҙең лауреаттар // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 31 декабрь. * Ҡәләм яҙа-яҙа ослана // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 8 ғинуар. * Әлибаев З. Донъя йәмен таба ижадта // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 13 апрель. * Бәйгеләрҙә сапҡан ат кеүек // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 23 апрель. * Лайыҡлылар беҙҙең арала // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 30 апрель. * Исем туйы була // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 4 июнь. * Йөрәк менән аҡыл аңлашҡанда // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 11 июнь. * Йылҡыбаева Н. Һиҙгер йөрәк һәм тәрән аҡыл аша // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 21 июнь. * Яңыраҡ, ябайыраҡ, халыҡҡа яҡыныраҡ… // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 23 июль. * Илһам сығанағы — мәктәбем // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 23 июль. * Лотфуллина С. "Арыҫлан"да — арыҫландай ир-егеттәр // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 10 сентябрь. * [[Абдуллина Лариса Хашим ҡыҙы|Абдуллина Л.]] Телмәр һәм һүҙ оҫтаһы // Йөрәк аҡылы: публицистик мәҡәләләр, ижади портреттар, әңгәмәләр. — Өфө: Китап, 2011. * [[Әбүзәров Салауат Нәзир улы|Әбүзәров С.]] Рәсүл Сәғитов автограф тарата // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2012 йыл, 26 ғинуар. * [[Ҡунафин Мөнир Сәхиулла улы|Ҡунафин М.]] Үҙ төбәгеңдеке мөһимерәк // «Йәшлек» гәзите, 2012 йыл, 5 июнь. * Мөхәррәмов Б. Фекер алышыуҙан ялҡмайым // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 ноябрь. * Беҙ ҙә — еңеүсе! // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 4 декабрь. * Нәзиров С. Һутлы тел, утлы фекер // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 12 декабрь. * Расуль Сагитов презентовал новую книгу // Информационно-аналитическая газета «Достояние Республики Башкортостан» // 2014 год, январь.{{ref-ru}} * Абдуллина Л. Һүҙ ҡәҙерен кемдәр ҡәҙерләй? // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2. * Сначала был звук // Журнал «Бельские просторы» , 2014 год, № 2.{{ref-ru}} * Бер минутлыҡ әңгәмә // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2. * Автор менән күрешеү // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2. * [[Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы|Баймөхәмәтов А.]] Һәйбәт әсбап булыр. Рәсүл Сәғитовтың «Имен-аман тороғоҙ!» тип аталған яңы китабының исем туйы булды // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 19 февраль. * Рәсүл Сәғитовҡа — 50 йәш // "Башҡортостан календары", 2014 йыл, 14 март. * Хәлитова Л. Тура эфир дошман һөжүменә тиң // «Йәшлек» гәзите, 2014 йыл, 21 март. * [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы|Әлибаев З.]] Бөрйән рухлы егет // «Ватандаш» журналы, 2014 йыл, № 3. * Алтынбаева А. Йәшәү девизын раҫлап // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 3. * Нәзиров С. Был донъяла һәр кем — хеҙмәтсе // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 18 март. * Абдуллина Л. Готов ли читатель к произведениям Расуля Сагитова? // «Бельские просторы», 2014, № 4. * «Имен-аман торайыҡ!» // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 5. * Сәйфетдинова Т. Булыр илдең балаһы… // «Таң» гәзите, 2014 йыл, 22 май. * Журналистар — Ҡырмыҫҡалы ерендә // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 11 июнь. * [[Аҡбулатова Фәрзәнә Фәтих ҡыҙы|Аҡбулатова Ф.]] Ижад йылғаһының инеше лә мөһим // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 22 июль. * Үткәне лә, бөгөнгөһө лә матур // «Таң» гәзите, 2015 йыл, 27 март. * «Моңдар иле, тиҙәр Бөрйәнемде, бында донъя моңдан ярала…» // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 25 август. * [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Башҡорт журналисы Рәсүл Сәғитовтың алтынсы китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 4 апрель<ref name="БИ" />. * [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Өфөлә билдәле журналист студенттарҙы үҙенең китабы менән таныштырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 27 апрель<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/992627/ Өфөлә билдәле журналист студенттарҙы үҙенең китабы менән таныштырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 27 апрель]{{V|27|04|2017}}</ref>. * Рәшитов З. Ташҡа баҫылған һүҙ йәшәйәсәк // «Йәшлек» гәзите, 2017 йыл, 12 май. * Йәмәғәт палатаһы ағзалары раҫланды // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 19 май, № 57 (27309). * Һүҙе биҙәй кешене // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 19 май, № 57 (27309). * Рәхимов И. Әҙәбиәт һәм әҙиптәр // Викторина. «Киске Өфө» гәзите. 2017 йыл, 3-9 июнь, № 22 (752). * Абдуллина Л. «Китапты йөкмәтке өсөн уҡымайым» // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 26 март. * Рәсүл Сәғитовҡа — 55 йәш // "Башҡортостан календары", 2019 йыл, 14 март бите. * Аманов Т. Журналистың яңы балҡышы // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 12 апрель. * [https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/k-p-yrly-a-yltash/ Камал Р. Күп ҡырлы аҫылташ // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 15 май] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703073708/https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/k-p-yrly-a-yltash/ |date=2019-07-03 }}. * Рәсүл Сәғитов сәхнә тотто // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 5. * «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы тапшырылды // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 6. * Аминев М. Чувство слова // Газета «Республика Башкортостан», 2 июля 2019 г. № 76 (29011). * Аманов Т. Журналистың яңы уйҙары // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 12 июль. * Рәсүл Сәғитовтың яңы һүҙе // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 11. * Аманов Т. Берҙе өсәү иткәне // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 28 август. * Тамырға ҡарау аңды яҡтырта. // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 1 сентябрь. * Слово знает себе цену. // Газета «Республика Башкортостан», 4 сентября 2020 года. * Төп нөсхәләй ҡабул ителһен әҫәрең // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 27 ноябрь. * Расуль Сагитов: «Главное в речи — естественность» // Сайт Союза журналистов РБ. 22 ноября 2021 г.{{ref-ru}} * Слова — они как люди // Газета «Республика Башкортостан», 7 декабря 2021 года.{{ref-ru}} * Новая творческая высота Расуля Сагитова // Сайт Союза журналистов РБ, 21 марта 2022 г.{{ref-ru}} * Вышел в свет очередной сборник прозы башкирского писателя Расуля Сагитова // ИА "Башинформ", 22 марта 2022 г.{{ref-ru}} * Көсләп асылған күҙҙең нуры юҡ, йәки Башҡорт әҙәбиәтен ниндәй киләсәк көтә?// «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 25 март. }} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = {{refbegin|2}} * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016)<ref>[http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/66469.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Сайт Главы Республики Башкортостан, 2016, 29 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717222804/http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/66469.html |date=2021-07-17 }}{{ref-ru}}{{V|29|12|2016}} </ref> * [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2004)<ref>[http://bashkortostan.regnews.org/doc/qw/ar.htm Информационный портал Республики Башкортостан. О присвоении почетного звания «Заслуженный работник печати и массовой информации Республики Башкортостан» работникам студии радиовещания Государственного унитарного предприятия «Телерадиовещательная компания „Башкортостан“». Указ Президента РБ от 01.10.2004 N УП-484.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924125345/http://bashkortostan.regnews.org/doc/qw/ar.htm |date=2019-09-24 }}{{ref-ru}}{{V|29|05|2018}}</ref> * Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2021) * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (2005) * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайының "Законлылыҡты нығытыуға айырыуса өлөш индергәне өсөн" Маҡтау билдәһе (2024). * [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай]]ҙың Почет грамотаһы (2019) * «2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (2012). Мәскәү ҡалаһы. * «Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл» юбилей миҙалы (2019) * Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы (2019) * Рәсәй Журналистар союзының "Намыҫ. Дәрәжә. Профессионаллек" Маҡтау билдәһе (2024). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» номинацияһы дипломы (2017) * «2006 йылдағы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа актив ҡатнашҡаны өсөн» билдәһе (2008). Мәскәү ҡалаһы. * Рәсәй мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профсоюзы Почет грамотаһы (2019) * Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Почет грамотаһы (2024) * Рәсәй Федерацияһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш идаралығы Почет грамотаһы (2005) * Рәсәй Федерацияһы Журналистар союзының Почет грамотаһы (2014). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының Почет грамотаһы (2014, 2019) * Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы (конгресы) Башҡарма комитеты Почет грамотаһы (2014) * Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы үткәргән «Мәғлүмәти киңлек: Власть — Йәмғиәт — Киң мәғлүмәт саралары» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе дипломы (2012). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһының һайлауҙарҙы яҡтыртыу буйынса үткәргән конкурсы еңеүсеһе дипломы (2012) * 2016 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙы киң мәғлүмәт сараларында иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында өсөнсө урын бирелеүе дипломы (2016) * Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһының Рәхмәт хаты (2018). Мәскәү ҡалаһы. * Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһы Рәхмәте (2019) * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайының 25 йыллығына арналған конкурста беренсе урын дипломы (2020) * «Янги Овоз» Үҙәк Азия Яҙыусылар һәм тарихсылар берлеге Ҡырғыҙстан бүлексәһенең «Туран Биримдиги» миҙалы (2020) * Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты Рәхмәт хаты (2020) * «Башҡортостан» гәзитенең 2020 йылғы лауреаты тип иғлан ителеүе айҡанлы баҫманың Почет грамотаһы (2020) * Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт палатаһы Почет грамотаһы (2021) * Киң мәғлүмәт сараларында милләт-ара һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәр мәсьәләләрен иң яҡшы яҡтыртыуға "СМИротворец" Бөтә Рәсәй конкурсында 3 урын (2023). Мәскәү ҡалаһы. * Рәсәй Федерацияһында Уҡытыусы һәм остаз йылы айҡанлы "Ватандаш" журналы редакцияһы ойошторған конкурста 1 урын (2023). * Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайы тарафынан парламент тематикаһы буйынса иң яҡшы материалға 2023 йылда үткәрелгән конкурста 1 урын (2023). * Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының Рәхмәт хаты (2024). * Социаль селтәрҙәрҙә иң яҡшы агросәнәғәт посына Башҡортостан ауыл хужалығы министрлығы ойошторған "Агро комплекста" республика конкурсында 3 урын (2024). * Федераль урман хужалығы агентлығы үткәргән 1 Бөтә Рәсәй "Лес-пресс" конкурсы еңеүсеһе (2024). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы урман хужалығы министрлығының Рәхмәт хаты (2024). * Киң мәғлүмәт сараларында террорға ҡаршы проблематиканы иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында II урын (2024). * "Хәбәрселәр урындағы үҙидара өсөн" Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе (2024). Мәскәү ҡалаһы. * Киң мәғлүмәт сараларында Башҡортостан Республикаһы дәүләт телдәре һәм уның халыҡтары телдәре үҫешен иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында 1 урын (2025). * Киң мәғлүмәт сараларында террорға ҡаршы тематиканы иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында II урын (2025). * "Вместе Медиа. Контент" федераль конкурсының "Иң яҡшы радио алып барыусыһы" номинацияһында 1 - се урын (2025 - 2026). Санкт-Петербург ҡалаһы. {{refend}} }} * Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары Рәхмәт хаты (2026). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Башкирская энциклопедия [http://www.wiki02.ru/encyclopedia/Sagitov_Rasul_Hasanovich/t/11946 . Сагитов Расуль Хасанович]{{ref-ru}} * Башҡорт энциклопедияһы. Сәғитов Рәсүл Хәсән улы{{ref-ba}} * [http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=3616 Башкирское издательство «Китап» имени Зайнаб Биишевой. Сайт. Главная > Наши авторы Расуль Сагитов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075858/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=3616 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}} * Журналисты России. XX—XI. Энциклопедия. * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Лауреаты премии имени Шагита Худайбердина (авт.-сост.: Ф. Ш. Кудакаев, Р. З. Хажиев. — Уфа: Китап, 2016.-192 с. ISBN 978-5-295-06511-8{{ref-ru}} * {{Бурзянская энциклопедия|Сагитов Расуль Хасанович|страница=453}} == Һылтанмалар == * [http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/board.html Союз писателей РБ Сайт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/news/1198646-vedushchiy-bashkirskogo-radio-yubiley-respubliki-khoroshiy-povod-dlya-pristalnogo-vnimaniya-k-istori/ Ведущий башкирского радио: «Юбилей республики — хороший повод для пристального внимания к истории родного края». «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018 йыл, 17 август]{{ref-ru}}{{V|17|08|2018}} * {{БГ}}, 2011, 31 декабрь. [http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/1054-2011-yyla-rhmtlemen.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БГ}}, 2012 йыл, 26 ғинуар. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1430-rsl-sitov-avtograf-tarata.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БГ}}, 2012 йыл, 13 апрель. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/2767-hikmt.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БГ}}, 2012 йыл, 7 сентябрь. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/4952-hikmtle-hikylr.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bp01.ru/public.php?public=2709 Бельские просторы, 2012, № 12]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * {{БГ}}, 2014 йыл, 19 февраль. [http://bash.bashgazet.ru/belem/11910-ybt-sbap-bulyr.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716031234/https://bash.bashgazet.ru/belem/11910-ybt-sbap-bulyr.html |date=2021-07-16 }} * [http://www.bashinform.ru/news/614724 Известному журналисту Расулю Сагитову — 50 лет]{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/bash/734382/ Башҡорт радиожурналисы федераль журналда мәҡәлә шәлкемен баҫтыра] [[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлаусылар]] [[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]] nc6p1yzjkzvni0kewvbvh8y28bw8nav 0 87336 1300375 1272594 2026-07-04T03:32:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300375 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name= Йорт сусҡаһы |image file=Sow and five piglets.jpg |image title=Инә сусҡа бәрәстәре менән |image descr= |regnum=Хайуандар |phylum=[[Хордалылар]] |classis=[[Һөтимәрҙәр]] |ordo=[[Ҡуш тояҡлылар]] |subordo=[[Көйшәмәүселәр]] |familia=[[Сусҡалар]] |genus=[[Ҡабандар]] |species=[[Ҡабан]] |subspecies= '''Йорт сусҡаһы''' |wikispecies= Sus scrofa domesticus |latin={{btname|Sus scrofa domestica|[[Linnaeus]], [[1758]]}} }} '''Йорт сусҡаһы ''' ({{Lang-la|Sus scrofa domesticus}}) — 7000 йылдар элек (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса күпкә алдараҡ) йортлаштырылған эре ҡуш тояҡлы ҡабан төрө. Күпселек [[Көнбайыш]], [[Көнсығыш Азия]] һәм [[Океания]] илдәрендә таралған. Резербек тип аталған ҡырағайланған сусҡалар [[Төньяҡ Америка]]ла, [[Австралия]]ла һәм [[Яңы Зеландия]]ла осрай. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 0,9 метрҙан 1,8 метрға тиклем, эре сусҡа 50 кг-нан 150 кг-ға тиклем тарта. Башҡа үҫемлек менән туҡланыусы ҡуш тояҡлы хайуандарҙан айырмалы булараҡ, сусҡа, үҙенең оло быуындағы вәкиле ҡабан кеүек, бөтә нәмәне ашаусы хайуан. Сусҡаны ит өсөн аҫырайҙар. АҠШ ауыл хужалығы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2005 йылда сусҡа ите етештереү 97,2 млн тоннаға етте. Һуңғы ваҡытта сусҡаның минипиги тип аталған декоратив карлик тоҡомон өйҙә аҫырау модаға кереп китте. [[Франция]]ла трюфель бәшмәген махсус өйрәтелгән сусҡалар эҙләй. == Ҡулға эйәләштереү тарихы == Археологик ҡаҙылмалар бынан 13 000—12 700 йылдар элек [[Ҡабан|ҡырағай сусҡаларҙы]] Яҡын Көнсығыштың [[Тигр]] йылғаһы бассейнында ҡулға эйәләштерә башлағандарын күрһәтә<ref>Sarah M. Nelson Ancestors for the Pigs. Pigs in prehistory. (1998)</ref>. Хәҙерге ваҡытта [[Яңы Гвинея]]лағы<ref>Rosenberg M, Nesbitt R, Redding RW, Peasnall BL (1998). Hallan Cemi, pig husbandry, and post-Pleistocene adaptations along the Taurus-Zagros Arc (Turkey). Paleorient, 24(1):25-41.</ref> кеүек уларҙы башта ярым ҡырағый хәлдә иректә тотҡандар. 11 400 йыл эле йәшәгән тип билдәләнгән ҡалдыҡтар Кипрҙа табылған. Утрауға сусҡалар [[Ҡулға эйәләштереү|ҡулға эйәләштерелгәс]] кеше менән генә күсеп килә алған[3]. [[Ҡытай]]ҙа сусҡаларҙы ҡулға эйәләштереү 8 000 мең йыл элек башланған<ref name="Giuffra">{{cite journal|last1=Giuffra|first1=E|last2=Kijas|first2=JM|last3=Amarger|first3=V|last4=Carlborg|first4=O|last5=Jeon|first5=JT|last6=Andersson|first6=L|title=The origin of the domestic pig: independent domestication and subsequent introgression|journal=Genetics|volume=154|issue=4|pages=1785–91|year=2000|pmid=10747069|pmc=1461048}}</ref><ref>{{cite journal|title=History of domestication|author=Jean-Denis Vigne, Anne Tresset and Jean-Pierre Digard|date=July 3, 2012|url=http://www2.mnhn.fr/archeozoo-archeobota/IMG/pdf/Cucchi_ChinaPig_JAS_Online.pdf}}</ref>. === Продуктлылығы === Тейешле туҡланыу һәм тәрбиә булғанда 6-7 айлыҡ сусҡаларҙың массаһы 100—110 кг һәм унан да күберәк була һәм һуйғанда 73-75 кг ауырлыҡта ит бирә. 2-6 мең инә сусҡаһы булған иң яҡшы сусҡа фермалары уларҙың һәр береһенән йыл һайын уртаса 15-20 центнер һәм унан да күберәк сусҡа ите ала, ә айырым хайуандарҙан — күпкә күберәк. Сусҡаларҙың үрсемле һәм тиҙ өлгөрөүсән булыуы, шулай уҡ бәләкәй йәштән тоҡом биреү һәләте арҡаһында, йыл башында хужалыҡта булған хайуандарҙың йыл һайын 100—150 проценттан ашыуы арҡаһында, уларҙың итен һатыу мөмкинлеге тыуа. Сусҡа үрсетеүҙә сусҡаларҙың шул уҡ биологик үҙенсәлектәре арҡаһында, аҙ етештереүсәнле хайуандарҙы етештереүсәнлеге юғарыраҡ булғандарға, үҙгәргән талаптарға яуап биргән продукция биргәндәргә алмаштырыу (атап әйткәндә, аҙыраҡ майлы сусҡа ите алынған мал үрсетеүгә күсеү) юлы менән, көтөүҙе тиҙ арала камиллаштырыу өсөн киң мөмкинлектәр бар. Һуйыу уңышы хайуандың тоҡомо, йәше, енесе, һимеҙлеге дәрәжәһенә, шулай уҡ түшкәне эшкәрткәндә юғалтыуҙар ҙурлығына бәйле. 90-100 килограммлыҡ сусҡа һуйғанда ул ғәҙәттә 72-75 процент тәшкил итә, 120—140 кг массалы һуйылған хайуандарҙа — яҡынса 75-77 %, ә яҡшы һимертелгән өлкән сусҡаларҙа — 80-85 % сигендә. === Итенең әһәмиәте === [[Файл:Bodleian Libraries, Imaginary Portrait.jpg|мини|150px|Сусҡа тиреһе менән ҡапланған китап тышлығы, 1894]] {{main|Свинина}} Сусҡа ите донъяның күп илдәрендә иттең төп төрҙәренең береһе булып тора. Ҡарамаҡҡа сусҡа ите тоноҡ алһыу төҫтә, һиҙелерлек май ҡатламдары бар. Тәм сифаттары буйынса сусҡа ите һыйыр һәм һарыҡ ите менән сағыштырғанда йомшағыраҡ һәм майлыраҡ. Ашау өсөн инә сусҡа итен, йәки (һирәгерәк) енси яҡтан өлгөргәнгә тиклем көйҙөртөлгән («бестерелгән») сусҡа итен ҡулланалар. Нәҫел ата сусҡаһының ите лә аҙыҡҡа яраҡлы, әммә тәме күпкә насарыраҡ. == Медицинала сусҡаларҙың әһәмиәте == [[Файл:Dissected pig heart.jpg|мини|150px|Сусҡа [[йөрәк|йөрәге]] киҫелештә]] Йорт сусҡалары медицина өсөн дә мөһим. Мәҫәлән, уларҙың ит эшкәртеү заводтарынан алынған күҙҙәренә күҙ микрохирургияһы буйынса буласаҡ белгестәр операция яһарға өйрәнәләр<ref>{{cite web |author = |url = https://russia.tv/video/show/brand_id/3956/episode_id/1007489/ |title = Выпуск программы «Очевидное — невероятное» от 16.10.2010 |lang = |website = russia.tv |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124060717/https://russia.tv/video/show/brand_id/3956/episode_id/1007489/ |date=2018-11-24 }} — беседа с доктором медицинских наук [[Тахчиди, Христо Периклович|Христо Тахчиди]]</ref>. Ҡайһы бер органдарының кешенеке менән анатомик оҡшашлығы арҡаһында сусҡалар [[Ксенотрансплантация|ксенотрансплантологияла]] эксперименталь ҡулланылалар<ref>[https://hightech.fm/2020/10/28/transplant-future Трансплантация органов от животных. Какие есть проблемы и реально ли это?] // Статья от 28.10.2020 г. «Хайтек». А. Никифорова.</ref><ref>[https://i-fakt.ru/pochemu-donorom-cheloveku-stala-svinya-a-ne-obezyana/ Почему донором человеку стала свинья, а не обезьяна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402023547/https://i-fakt.ru/pochemu-donorom-cheloveku-stala-svinya-a-ne-obezyana/ |date=2022-04-02 }} // «Интересные факты».</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/202368 Свиньи-доноры человека] // Статья в № 134 от 25.07.1998 г. газеты «[[Коммерсантъ]]». А. Таневицкий.</ref><ref>[https://ria.ru/20180523/1521181608.html Будущее трансплантологии: почему свиньи станут главными донорами людей] // Статья от 23.05.2018 г. «РИА Новости». В. Спиридонов.</ref>. Был маҡсаттарҙа шулай уҡ сусҡаларҙың генетик модификацияланған вәкилдәре лә ҡулланылырға мөмкин<ref>''Картель Н. А., Макеева Е. Н., Мезенко А. М.'' Генетика: Энциклопедический словарь / [[Институт генетики и цитологии НАН Беларуси|Институт генетики и цитологии]] [[Национальная академия наук Беларуси|НАНБ]] // Минск: Беларуская навука, 2011. — 992 с. ISBN 978-985-08-1311-4 (С. 226—227 «Генетическая инженерия свиней»).</ref><ref>[https://www.dw.com/ru/клонирована-свинья-с-новыми-свойствами/a-616285 Клонирована свинья с новыми свойствами] // Статья от 24.08.2002 г. «[[Deutsche Welle]]». В. Фрадкин.</ref><ref>[https://www.ferra.ru/news/techlife/v-ssha-razreshili-genno-modificirovannykh-svinei-15-12-2020.htm В США разрешили генно-модифицированных свиней] // Статья от 15.12.2020 г. К. Мурашева.</ref>. Шулай,, йөрәк дерматопластикаһында һәм клапандарын протезлауҙа ҡайһы бер уңыштар бар. <ref>[https://rg.ru/2019/10/16/gmo-kozha.html Человеку впервые пересадили кожу генетически модифицированной свиньи] // Статья от 16.10.2019 г. «Российская газета». М. Бровкина.</ref><ref>[https://ria.ru/20200205/1564243373.html Генетически совместимы. Человеку впервые пересадили органы свиньи] // Статья от 05.02.2020 г. «РИА Новости». А. Еникеева.</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/science/2019/08/19_a_12586897.shtml В 2011 году в Научном Центре сердечно-сосудистой хирургии имени Бакулева прошла историческая операция — врачи имплантировали пациентке клапан сердца, сделанный из митрального клапана свиньи] // Статья от 19.08.2019 г. «[[Газета.Ru]]». А. Салькова.</ref>. Шулай уҡ лаборатор (шул иҫәптән модель организмдарҙы ла индереп) хайуандар сифатында ҡулланылалар<ref>''Западнюк И. П., [[Западнюк, Виталий Игнатьевич|Западнюк В. И.]], Захария Е. А., Западнюк Б. В.'' Лабораторные животные. Разведение, содержание, использование в эксперименте / Изд. 3-е, перераб. и доп. // Киев: Вища школа, 1983. — 383 с. (С. 322—333).</ref>. Йорт сусҡалары ҡырағай ата-бабаларына ҡарағанда агрессив түгел, әммә ҡайһы берҙә тере кешеләрҙе тешләп һөжүм иткән һәм мәйет ашаған осраҡтары була.<ref>[https://inosmi.ru/usa/20121007/200488718.html Свиньи поедают людей] // Статья от 02.10.2012 г. «[[Slate]]». Б. Палмер. (в переводе «[[ИноСМИ.ру]]» от 07.10.2012 г.).</ref><ref>[https://regnum.ru/news/2831745.html В Польше свиньи загрызли фермера во время новогодних праздников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126182808/https://regnum.ru/news/2831745.html |date=2021-11-26 }} // Статья от 16.01.2020 г. «[[Regnum]]».</ref><ref>[https://news-r.ru/news/events/330790/ На Алтае четыре свиньи изорвали зубами 4-летнюю девочку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126181503/https://news-r.ru/news/events/330790/ |date=2021-11-26 }} // Статья от 12.07.2019 г. «Регион онлайн». Е. Микулова.</ref><ref>[https://www.ntv.ru/novosti/344736/ Свиньи съели хозяина, оставив лишь вставную челюсть] // Статья от 02.10.2012 г. «[[НТВ]]» (со ссылкой на «BBC»).</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2020/11/05/pig/ Свинья съела откармливавшего ее на убой хозяина] // Статья от 05.11.2020 г. «[[Lenta.ru]]» (со ссылкой на «The Yukatan Times»).</ref><ref>[https://myslo.ru/news/arhiv/article-3801 В Михалкове свиньи съели хозяина] // Статья от 22.01.2008 г. «Моя Слобода». А. Варенков.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Йорт хайуандары]] [[Категория:1758 йылда тасуирланған хайуандар]] [[Категория:Алфавит буйынса хайуандар]] [[Категория:Сусҡалар]] [[Категория:Ауыл хужалығы хайуандары]] 3kj7ifelqy6xrj6crdcwcjhrdatopwq 0 99121 1300376 1183557 2026-07-04T03:52:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300376 wikitext text/x-wiki {{фамилиялаш|Йосопов}} {{Театральный деятель | Имя = Бәҙәр Әхмәт ҡыҙы Йосопова | Оригинал имени = | Изображение = Юсупова Б.А.jpg | Описание изображения = | Дата рождения = 21.12.1901 | Место рождения = {{ТУ|Ырымбур губернаһы}}, [[Орск өйәҙе]], {{ТУ|Орск|Орскиҙа}} ҡалаһы | Дата смерти = 30.8.1969 | Место смерти = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы | Профессия = {{актриса|СССР|XX быуат}} | Гражданство = {{Флагификация|Российская Империя}}&nbsp;→<br/>{{Флагификация|СССР}} | Годы активности = | Театр = [[Башҡорт дәүләт академия драма театры|1-се Башҡорт дәүләт драма театры]] |Награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{орден Трудового Красного Знамени|1955}} {{!!}} {{Орден «Знак Почёта»|1944}} {{!}}- {{!}} {{Заслуженный артист РСФСР|1944}} {{!}}} | imdb_id = }} '''Йосопова Бәҙәр Әхмәт ҡыҙы''' ([[21 декабрь]] [[1901 йыл]] — [[30 август]] [[1969 йыл]]) — театр актёры. 1936 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1944), [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1940) һәм атҡаҙанған (1935) артисы. Башҡорт театрына нигеҙ һалыусыларҙың һәм тәүге актёрҙарының береһе<ref name="Сәйетов Һ. С.">{{БЭ2013|index.php/8-statya/6019-josopova-b-r-khm-t-y-y|автор=Сәйетов Һ. С.}}</ref>. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1955) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе]]» (1944) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Бәҙәр Әхмәт ҡыҙы Йосопова 1901 йылдың 21 декабрендә [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]]нең [[Орск]] ҡалаһында тыуған. 1915 йылда Орск уҡытыусылар курсын тамамлай һәм 1918 йылға ҡәҙәр татар мәктәбендә уҡыта. 1919—1929 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының төрлө мәктәптәрендә эшләй һәм Мәғариф халыҡ комиссариаты бүлектәрендә төрлө вазифалар башҡара. 1926—1969 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт академия драма театры|Башҡорт дәүләт драма театры]] актрисаһы. 1946—1949 йылдарҙа Бөтә Рәсәй театр йәмғиәте Башҡортостан бүлексәһенең яуаплы сәркәтибе, ә 1952—1961 йылдарҙа ошо ойошманың рәйесе була<ref name="Сәйетов Һ. С."/>. == Ижади эшмәкәрлеге == 1916 йылда «Йәмғиәти хәйриә» идаралығы ҡарамағындағы «Йәштәр союзы» ({{lang-ru|«Союз молодёжи»}}) эргәһендәге һәүәҫкәр театр сәхнәһендә «Юғалған ҡатын» ({{lang-ru|«Потерянная женщина»}}) драматик этюдында Люси псевдонимы менән тәүге тапҡыр сығыш яһай. 1918 йылда Орскиҙа [[Мирхәйҙәр Фәйзи]]ҙең «Ауыл байрамы» пьесаһында төп роль булған Мәғрүфкамал ролен башҡара<ref name="КМБ">[http://kulturarb.ru/ba/person/?ELEMENT_ID=5854 Культурный мир Башкортостана]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ғәлиәбаныу («Ғәлиәбаныу», М. Фәйзи) ролен тәүге башҡарыусы. Барлығы 120‑нән ашыу төрлө пландағы ролдәрҙә уйнай. Шулай уҡ ҡобайырҙар, башҡорт халыҡ йырҙары һәм бейеүҙәре менән концерттарҙа һәм спектаклдәрҙә сығыш яһай. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда фронтҡа концерттар менән сыға<ref name="Сәйетов Һ. С."/>. ;төп ролдәре: * Ғәлиәбаныу («Ғәлиәбаныу», [[Мирхәйҙәр Фәйзи|М. Фәйзи]]); * Мәғрүфкамал («Ауыл байрамы», М. Фәйзи); * Әминә («Салауат», [[Мортазин-Иманский Вәлиулла Ғәйназар улы|В. Мортазин-Иманский]]); * Елизавета («Ҡарағол», [[Дауыт Юлтый|Д. Юлтый]]); * Таңһылыу («Ашҡаҙар», [[Буранғолов Мөхәммәтша Абдрахман улы|М. А. Буранғолов]]); * Анна Андреевна («Ревизор», [[Гоголь Николай Васильевич|Н. В. Гоголь]]); * Кручинина («Ғәйепһеҙ ғәйеплеләр» — «Без вины виноватые», А. Н. Островский); * Огудалова («Бирнәһеҙ ҡыҙ» — «Бесприданница», А. Н. Островский); * Эмилия («Отелло», [[Уильям Шекспир|У. Шекспир]]); * Любовь Яровая («Любовь Яровая», К. А. Тренёв); * леди Мильфорд («Мәкер һәм мөхәббәт» — «Коварство и любовь», Фридрих Шиллер); * Лушка («Күтәрелгән сиҙәм» — «Поднятая целина», [[Шолохов Михаил Александрович|М. А. Шолохов]]); * Үлмәҫбикә («Һаҡмар», [[Мифтахов Сәғит Мифтах улы|С. М. Мифтахов]]); * Кубра («Ҡаһым түрә, йәки 1812 йыл», [[Баязит Бикбай|Б. Бикбай]]); * Елена Кошевая («Йәш гвардия» — «Молодая гвардия», А. А. Фадеев); * Масрура («Ҡара йөҙҙәр», [[Мәжит Ғафури|М. Ғафури]]); * Сәрби («Башмаҡтар», [[Ибраһимов Хәбибулла Кәлимулла улы|Х. К. Ибраһимов]]); * Шәмсинур («Ул ҡайтты», [[Атнабаев Әнғәм Ҡасим улы|Ә. Ҡ. Атнабаев]]) һ. б. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1940) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1944) * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1935) * Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1955) * «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1944) == Хәтер == * 2002 йылда [[Өфө]]ләге Актёрҙар йортона Бәҙәр Йосопова исеме бирелгән<ref>{{ЭБЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/601-aktjor-ar-jorto|Актёрҙар йорто|автор=Мөхәмәтшина Л. Р., Шәйғәрҙәнова Р. К.}}</ref>. * Өфөлә Бәҙәр Йосопова йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. * Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзы тарафынан Бәҙәр Йосопова исемендәге премия булдырылған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * '' Мәкәрим Мәһәҙиев '' Театр тураhында. Мәҡәләләр йыйынтығы. — Өфө, 1962. * ''[[Яҡуп Ҡолмой]].'' Бәҙәр Йосопова. — Өфө, 1984. * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} {{ref-ru}} «Китап» нәшриәте, 1999, 167-168 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Юсупова Б. А. Ленина улица, 72'' == Һылтанмалар == * {{БЭ|75577}}{{V|19|12|2021}} * [http://kulturarb.ru/ba/person/?ELEMENT_ID=5854 Культурный мир Башкортостана]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{книга |автор= |заглавие=Орская биографическая энциклопедия |ответственный=П. С. Коровин |ссылка=http://history.opck.org/lichnosti/ju/1939-jusupova-beder-ahmetovna.html |место=Оренбург |издательство=ОАО «ИПК «Южный Урал» |год=2005 |страниц=336 |страницы= |isbn=5-94162-045-4 |ref= }} * {{cite web|author=Аралбаева Л.|datepublished=2014-11-24|url=http://www.bashinform.ru/news/678268/|title=В Уфе перед Домом актера будет установлен бюст актрисы Бэдэр Юсуповой|lang=|publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2016-02-16}} [[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт академия драма театры]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының халыҡ артистары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Бәҙәр Йосопова]] ldp510u3b8iuecy15zcdzlp44c5i2yx 0 99976 1300366 1101515 2026-07-03T23:14:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300366 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Динис Исламов |Рәсеме = Динис Исламов.jpg |Рәсем аңлатмаһы = |Киңлек= 200px |Тыуған ваҡыттағы исеме = Исламов Динис Фәтхи улы |Тыуыу датаһы = 15.12.1921 |Тыуған урыны = [[Яңы Муса (Шишмә районы)|Яңы Муса]] ауылы, [[Шишмә районы]], [[Башҡорт АССР-ы]]<ref name="Х">Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]], {{ТУ|Шишмә районы}}.</ref> |Вафат булыу датаһы = 14.04.1973 |Вафат булған урыны = {{ВБУ|Өфө}} |Гражданлығы = {{USSR}} |Эшмәкәрлек төрө = [[журналистика|журналист]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]] |Әүҙемлек йылдары = 1947—1973 |Йүнәлеше = |Жанр = проза |Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]] |Дебют = | Наградалары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Красного Знамени|1943}} {{!!}} {{Орден Красного Знамени|1945}} {{!!}} {{Орден Отечественной войны 1-й степени|1945}} {{!!}}{{Орден Отечественной войны 2-й степени|1944}} {{!}}- {{!}} {{Орден Красной Звезды|1943}} {{!!}} {{Медаль За отвагу|1942}} {{!}}} |Викимилек = |Викикитапхана = }} {{ФШ|Исламов}} '''Исламов Динис Фәтхи улы''' ([[15 декабрь]] [[1921 йыл]] — [[14 апрель]] [[1973 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорттар|башҡорт]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[журналистика|журналист]] һәм [[проза]]ик. Ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. == Биографияһы == Динис Фәтхи улы Исламов 1921 йылдың 15 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шишмә районы]]) [[Яңы Муса (Шишмә районы)|Яңы Муса]] ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала, артабан күрше [[Иҫке Муса (Шишмә районы)|Иҫке Муса ауылы]] мәктәбендә уҡый. 1936 йылда [[Өфө]]ләге «Востоксталь» металлургия рабфагына уҡырға инә. Уны тамамлағандан һуң, ете йыллыҡ мәктәптәр өсөн тарих уҡытыусылары әҙерләй торған бер йыллыҡ курста уҡый. 1940 йылда Динис Исламов [[Көйөргәҙе районы]]ның [[Таймаҫ]] урта мәктәбендә уҡыта башлай. Оҙаҡ та тормай, хәрби хеҙмәткә саҡырылып, Архангельскиҙәге хәрби инженерҙар училищеһына уҡырға ебәрелә. Илдең төньяғында хеҙмәт иткән сағында [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башлана, һәм 1942 йылда Д. Исламов фронтҡа алына. Ул Донбасс өсөн һуғыштарҙа, Днепрҙы кисеүҙә ҡатнаша, тәүҙә рота командиры, унан һуң уҡсылар полкы инженеры булараҡ, Одессаны азат итеүҙә, [[Днестр]] плацдармын алыуҙа, Белоруссия, Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша. 1947 йылда демобилизациялана. Өфөгә ҡайтып «[[Кызыл таң]]» гәзитенә эшкә урынлаша. 1952 йылда Динис Исламовты икенсе тапҡыр хәрби хеҙмәткә саҡыралар. Совет Армияһы сафынан ҡайтҡас «Ҡыҙыл таң» гәзитендә эшләй. 1951—1955 йылдарҙа (өҙөклөк менән) «[[Совет Башҡортостаны (гәзит)|Совет Башҡортостаны]]» гәзитенең махсус хәбәрсеһе була. 1973 йылдың 14 апрелендә Өфөлә вафат була. == Ижады == Динис Исламов әҙәбиәткә шиғырҙар яҙып аяҡ баҫа. 1947 йылда «Октябрь» журналында уның «Бригадир», «Ағиҙелдә боҙ китә» һ.б. шиғырҙары баҫылып сыға. Ҡырҡынсы йылдар аҙағында очерк һәм шиғырҙары матбуғатта донъя күреп тора. Ә инде 1950 йылдарҙа Динис Исламов бөтөнләй проза жанрына күсә. «Ураҡ өҫтө» хикәйәһе сыҡҡандан һуң, ул үҙен прозаик итеп таныта. Был хикәйәһе «Гость из Кубани» тигән исем менән «Огонек» журналында баҫылып сыға. «Беренсе көн» тип аталған тәүге хикәйәләр йыйынтығы 1953 йылда донъя күрә. Динис Исламов артабан ауыл кешеләре тормошон, бигерәк тә, йәштәрҙең фиҙакәр хеҙмәтен, уларҙың үҙ-ара мөнәсәбәттәрен, дуҫлыҡ һәм мөхәббәт тойғоларын еңелсә юмор менән һүрәтләгән хикәйәләр һәм повестар ижад итә. «Юлда», «Яҙ», «Беренсе көн», «Йәй башында»һ.б. хикәйәләре, «Ҡыҙҙар», «Өс осрашыу» повестары шундай йүнәлештә ижад ителгән. Айырыуса «Ҡыҙҙар» повесы Динис Исламовты киң ҡатлам уҡыусыға алып сыға. Был әҫәр башҡорт әҙәбиәтенә йылы юморлы, лирик рухлы, киң ҡарашлы художник килеүен раҫлай. Д. Исламов артабан да повесть жанрында уңышлы ижад итә: «Ғүмер юлдары», «Ысын күңелдән һөйләшеү», «Зелов тауҙары», «Минең ауылдашым — Ибраһим ағай» кеүек заманы өсөн актуаль, социаль йәһәттән үткер зиһенле әҫәрҙәре донъя күрә. 1959 йылда баҫылып сыҡҡан «Йомарт ер» романында 1950-се йылдарҙың уртаһындағы ауыл тормошондағы үҙгәрештәр, шуға бәйле төрлө характерлы кешеләрҙең образдары тыуҙырыла. Был әҫәр буйынса [[Башҡорт академия драма театры]]нда «Ҡуштирәк, йәғни Йомарт ер» спектакле ҡуйыла. Яҙыусы Бөйөк Ватан һуғышының иң дәһшәтле тәүге осорон һүрәтләгән «Мәскәү юлы» (1968) романы менән башҡорт романистикаһын үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. Ғүмеренең һуңғы йылдарында әҙип «Көньяҡ ҡояшы» тигән романы өҫтөндә эшләй, тик уны тамамларға өлгөрмәй. Динис Исламовтың барлыҡ ижады өсөн кеше яҙмыштарына иғтибар, психологизм хас. == Китаптары == * Беренсе көн. Өфө, 1953 й.; * Ҡыҙҙар. Өфө, 1955 й.; * Девушки. Уфа, 1957 й.; * Йомарт ер. Өфө, 1959 й.; * Йылдар һәм юлдар. Өфө, 1960 й.; * Өс осрашыу. Өфө, 1964 й.; * Девушки. Өфө, 1965 й.; * Ысын күңелдән һөйләшеү. Өфө, 1967 й.; * Мәскәү юлы. Өфө, 1968 й.; * Три встречи. Москва. 1969 й.; * Зелов тауҙары. Өфө, 1970 й.; * Аға һыуҙар. Өфө, 1971 й.; * Три встречи. Кишинев, 1972 й.; * Йылдар тауышы. Өфө, 1981 й.; * Әҫәрҙәр. I том. Өфө, 1986 й.; * Әҫәрҙәр. II том. Өфө, 1986 й.. == Бүләктәре == * Ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (22.12.1943<ref>{{Подвиг Народа|26677494}}</ref>; 07.06.1945<ref>{{Подвиг Народа|40030709}}</ref>) * I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (13.04.1945)<ref>{{Подвиг Народа|40038765}}</ref> * II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (27.08.1944)<ref>{{Подвиг Народа|33397067}}</ref> * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (22.02.1943)<ref>{{Подвиг Народа|16630588}}</ref> * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (20.10.1942)<ref>{{Подвиг Народа|150355751}}</ref> == Исемен мәңгеләштереү == * Шишмә районы Яңы Муса ауылы урамдарының береһенә Динис Исламов исеме бирелгән; * Өфөлә Динис Исламов йәшәгән йортҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған. == Хәтер == * Романов В. Он познал всю тяжесть фронтовых дорог (К 95-летию со дня рождения писателя Диниса Исламова). «[[Башинформ]]» мәғлүмәт аагентлығы, 2016, 15 декабрь<ref>[http://www.bashinform.ru/news/935023-on-poznal-vsyu-tyazhest-frontovykh-dorog-k-95-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-pisatelya-dinisa-islamova/ Он познал всю тяжесть фронтовых дорог (К 95-летию со дня рождения писателя Диниса Исламова). {{Башинформ}}, 2016, 15 декабрь]{{ref-ru}}{{V|19|12|2016}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [[Вәхитов Әнүр Хисмәт улы|Вәхитов Ә. Х.]] Йылдар тауышы. // Ижади портреттар, Өфө, 1976й., 3—110-сы биттәр; * [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Байымов Р. Н.]] Һалдат рухлы тормошсан ижад. // Д. Исламов. Әҫәрҙәр. I том. Өфө, 1986 й., 5—10-сы биттәр; * Вәлиев Ә ([[Әкрәм Вәли]]). Уңышлы көн. — «[[Әҙәби Башҡортостан (журнал)|Әҙәби Башҡортостан]]» журналы, 1955, № 3; * Ғәбсәләмов З. Д. Исламовтың повесы һәм хикәйәләре. — «Әҙәби Башҡортостан» журналы, 1955, № 11; * Коптяева А. Повесть о девушках. — «Литератуная жизнь» гәзите, 1958, 9 апрель; * Латипов Р. «Ҡыҙҙар» повесы тураһында. — «Әҙәби Башҡортостан журналы», 1955 й., № 2; * [[Хәкимов Әхиәр Хәсән улы|Хәкимов Ә. Х.]] Еңеү юлының башы. — «[[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]]» журналы, 1968 й., № 2; * Баимов Р. Н. Послесловие к книге Д. Исламова. Уфа, 1974; * Атнабаев Ә. Ҡ. Инеш һүҙ. // Д. Исламов. Йылдар тауышы. Өфө, 1981 й.. == Сығанаҡтар == * Гайнуллин М. Ф., [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} * Ғәйнуллин М. Ф., [[Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 42 с. ISBN 5-295-02294-3. == Һылтанмалар == * {{БЭ|85457}}{{V|13|12|2021}} [[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]] [[Категория:XX быуат яҙыусылары]] [[Категория:«Ҡыҙыл таң» гәзите журналистары]] [[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]] [[Категория:СССР офицерҙары]] aaqi9tp6t36vekso90919qx7lfzr7e8 0 105707 1300365 1053320 2026-07-03T22:03:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300365 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Иоганн Штраус |Оригинал имени = Johann Strauß |Изображение = Johann Strauss II (3).jpg |Описание изображения = |Фон = non_performing_personnel |Дата рождения = 25.10.1825 |Место рождения = {{МестоРождения|Вена}} |Дата смерти = 3.06.1899 |Место смерти = {{МестоСмерти|Вена}} |Страна = {{Флагификация|Австро-Венгрия}} |Профессии = {{композитор|Австрия|XIX быуат}} |Жанры = [[Инструменталь музыка]], [[оперетта]] |Викисклад = }} '''Иоганн Штраус-ул''' ({{lang-de|Johann Strauß}}; [[25 октябрь]] [[1825 йыл]], [[Вена]] — [[3 июнь]] [[1899 йыл]], шунда уҡ) [[Австрия]] композиторы, дирижер һәм [[скрипка]]сы, танылған «вальс короле», күп бейеү әҫәрҙәре һәм бер нисә популяр оперетта авторы. == Биографияһы == Билдәле Австрия композиторы Иоганн Штраус — өлкәндең ғаиләһендә тыуа. Уның ҡартатаһы Иоганн Михаэль Штраус (1720—1800) Будалағы ([[Будапешт]]ың бер өлөшө) католицизмды ҡабул иткән еврей була. Кесе Штраустың дүрт ағаҙының икеһе (Йозеф һәм Эдуард) шулай уҡ билдәле композиторҙар булып киттеләр. Малай улын банкир итеп күрергә теләгән һәм улын ың ҡулдарында скрипканы күреү менән ярһыу ғауға ҡуптарған атаһынан йәшеренеп скрипкала уйнарға өйрәнә. Әммә әсәһе ярҙамында кесе -Иоганн үҙен музыкала камиллаштырыуын йәшенеп — боҫоп ҡына дауам итә. Тиҙ арала атаһы кесе- Иоганнды Юғары коммерция училищеһына бирә, ә кистәрен көсләп хисапсы булып эшләтә. [[1844 йыл]]да кесе — Иоганн профессияға лицензия алыу өсөн бик шәп рекомендациялар биргән билдәле педагогтарҙа музыкаль белемен тамамлай. Оркестр менән дирижерлыҡ итеү хоҡуғына эйә булырлыҡ лицензия алыу өсөн магистратҡа барырға баҙнат иткән улына атаһы, Иоганн — өлкән, ҡамасау булыр тип, әсәһе иренең күп йылдар дауамында уға хыянат итеүен сәбәп итеп унан айырылырға була. Өлкән Штраус үс итеп Аннанан булған балаларын мираҫлыҡтан мәхрүм итә һәм бөтә байлығын һөйәркәһе Эмилия Трампуштың балаларына ҡалдыра. Айырылышыуҙан һуң ул Эмилияға рәсми рәүештә өйләнә, был ваҡытта инде уларҙың ете балаһы була. [[Файл:Johann_Strauss_II_(4).jpg|слева|мини|<center>Йәш сағында</center>]] Бер аҙҙан Штраусҡа ҙур булмаған оркестр йыйырға форсат табыла һәм ул Веналағы Доммайер казиноһында бик уңышлы сығыштар яһай. Оркестр репертуары күпселек осраҡта уның үҙенең әҫәрҙәренән тора. Беренсе ваҡыт уға абруйлы атаһының көнсөллөгө ҡамасау итә: улы сығыш яһаған урындарҙы ҡара исемлеккә индерә, уны үҙенең биләмәһе тип һанаған батша һарайындағы балдарға һәм башҡа мөһим сараларға индертмәй. Әммә атаһының көсәнеүҙәренә ҡарамаҫтан һәм кесе -Иоганн талантын хөрмәт итеүселәре арҫаһында уны граждан милицияһы икенсе полҡының хәрби оркестрҙың капельмейстеры итеп төғөйенләйҙәр (атаһы беренсе полк оркестрының етәксеһе була). 1848 йылғы революция тағы ла нығыраҡ атаһы менә улдың үҙ — ара конфликтын тәрәнәйтә. Штраус — өлкән монархияны яҡлап сыға һәм "Радецкий марш"ын яҙа. Кесе Штраус революция көндәрендә "Марсельеза"ны уйнай һәм үҙе бер нисә революцион марш һәм вальстар яҙа. Революцияны баҫтырғас, уны судҡа тарттыралар, әммә ахыр сиктә аҡлайҙар. [[1849 йыл|1849]]: Штраус-өлкән скарлатинанан үлә. . Иоганн әтаһының ҡәберендә [[Вольфганг Амадей Моцарт|Моцарттың]] "Реквием"ын уйнай, атаһынынң иҫтәлегенә бағышланы хәтер әтәсенең вальс «Эол арфа»һы вальсын бағышлай һәм үҙ иҫәбенә атаһының әҫәрҙәренең тулы йыйынтығын сығара. Атаһының оркестры улының музыканттарныа ҡушылырға уйлай һәм бергә ҡушылған оркестр [[Австрия]], [[Польша]], [[Германия]] буйлап гастролдәргә сығып китә. Ҡайҙа барһалар ҙа, оркестр ҙур уңыш яулай. Яңы император [[Франц Иосиф I|Франц-Иосиф I]] мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыу өсөн уға ике марш бағышлай. Бер аҙҙан уға һарайҙағы балдарҙа һәм концерттарҙа атаһының вәкәләттәрен тапшыралар ([[1852 йыл|1852]]). Саҡырыуҙар шундай күп, хатта йыш ҡына ул үҙе урынына берәй ағаһын ебәрә. Атаһынан айырмалы, ул берәүгә лә көнләшмәй һәм шаяртып, ағайҙарым минән талантлыраҡ, ә мин тик популярлыраҡ ғына, тигән. [[Файл:Pavlovsk_Muzyk_vokzal.jpg|мини|250x250пкс|<center>Павловтағы музыкаль вокзалы</center>]] [[Файл:Olga_Smirnitskaya.jpg|слева|мини|<center>Ольга Смирнитская</center>]] [[1856 йыл|1856]]:Штраустың [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] беренсе гастролдәре. Ул бик ҙур эш хаҡы менән (сезонына 22 мең һум) Павловск вокзалы янындағы йәйге концерттарҙың даими дирижеры булып китә. Павловскиҙа биш йыл сығыштары дауамында Штраус рус ҡыҙы Ольга Смирнитскаяға етди мауығыу кисерә , әммә Ольганың ата — әсәләре уларҙың никахына ҡаршы була. Уларҙың романына совет фильмы «Петербург менән хушлашыу» («Прощание с Петербургом») һәм Айгнерҙың «Иоганн Штраус — Ольга Смирнитская. Мөхәббәт 100 хат тураһында» бағышлана.<ref>''Айгнер Томас''. [http://www.colibri.ru/binfo.asp?ch=1&cod=175489 Иоганн Штраус — Ольга Смирнитская. 100 писем о любви. Документальный роман.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828190230/http://www.colibri.ru/binfo.asp?ch=1&cod=175489 |date=2008-08-28 }} М.: Время, 2005, 240 с.</ref><ref>[http://www.club366.ru/books/html/82026.shtml ''club366.ru'' Томас Айгнер. Иоганн Штраус — Ольга Смирнитская. 100 писем о любви]</ref>. [[1862 йыл]]да Штраус, Ольганан рус офицеры менән туйы буласағы тураһында хәбәр алыуынан һуң, «Трефц» (Henrietta Treffz) псевдонимы аҫтында сығыш яһаған опера йырсыһы Йетти Халупецкаяға өйләнә. Биографтар Йетти тышҡы ҡиәфәте менән Ольга Смирнитскаяға оҡшаған тип билдәләп үтәләр<ref>''Владимирская А. Р.'' Звёздные часы оперетты, 1-е издание, стр. 44.</ref>. Йетти Штраустан 7 йәшкә олораҡ Һәм өҫтәүенә ете төрлө атанан никахтан тыш тыуған ете бала әсәһе була. Шуға ҡарамаҫтан, никахтары бәхетле булып сыға, Генриетта иренә тоғро һәм хәстәрлек ле ҡатын һәм импресарио була. 1860 йылдың аҙағы — 1870 йылдың башы: Штраустың гений ижадының сәскә атҡан осоро. Был ваҡыт арауығында ул үҙенең иң яҡшы вальстары: «Гүзәл зәңгәр Дунайҙа» ([[1866 йыл|1866]]) һәм «Вена урманы әкиәттәре» ([[1868 йыл|1868]]) һәм иң яҡшы оперетталарын ижад итә. [[1870 йыл|1870]]: Штраус үҙенең һарай янындағы бурыстарынан баш тарта (уларҙы ҡустыһы Эдуардҡа тапшыра) һәм тулыһынса үҙен опереттаға бағышлай. 43 йәшендә ҡапыл Йозеф ҡустыһы вафат була. 1870 йылдарҙа Штраус оркестры [[Бөйөк Британия]], [[Франция]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] буйынса гастролдәр менән йөрөй. [[Бостон]] музыка фестивалендә Штраус музыканттарҙан торған оркестр менән идара итеп 1000 донъя рекорды куя. [[1871 йыл]]да [[Жак Оффенбах|Оффенбах]] кәңәше буйынса Штраус үҙенең беренсе халыҡ бик яҡшы ҡабул иткән «Индиго һәм ҡырҡ юлбаҫар» опереттаһын ижад итә. Барлығы ул 15 оперетта яҙа. [[1874 йыл|1874]]: яңы «Ярғанат» опереттаһы баштараҡ бик ҙур популярлыҡ яуламай, шулай ҙа күп йылдар Вена театрҙар сәхнәләренән төшмәй. Әммә триумфаль уңыш 20 йылдан, яңыса редакторлауҙан һуң килә ([[Густав Малер]], Гамбург). [[1878 йыл|1878]]: Йетти вафат булғандан һуң Штраус йәш немец йырсыһы Анжелика Дитрихҡа өйләнә. Бер аҙҙан был никах тарҡала. [[1882 йыл]]да Штраус өсөнсө һәм һуңғы тапҡыр Адели Дойчҡа (1856—1930), банкир Антон Штраустың улының тол ҡатынына өйләнә.<ref>[http://www.aeiou.at/js-frau.htm Johann Strauß und seine drei Ehefrauen.]</ref>. Ул йәһүд була һәм христиан дтненә күсергә теләмәй. Католик сиркәүендә уларҙы никахламаҫтар ине, шуның өсөн никах тарҡауҙы һәм яңы никахты рәсмиләштереү өсөн Штраус протестант — евангелист булып китә һәм герцог Саксен — Кобург — Готский подданыйы булараҡ Германия гражданлығын ҡабул итә. Адель менән никахы тулыһынса тик 1887 йылда формалаша. Өс никахта булыуына ҡарамҫтан, Штраустың үҙ балалары булмай. [[1880 йыл|1880]]: Штраус Оффенбахты һуңғы юлға оҙатыу өсөн Парижға бара. [[1885 йыл|1885]]: яңы шедевр: Мора Йокаи «Саффи» повесы буйынса «Сиған бароны» опереттаһы. Оперетта музыкаһы ныҡ һиҙелерлек венгр колориты менән һуғарылған. Штраустың оперетталары араһында иң «опералыһы» һанала.<ref>''Владимирская А. Р.'' Звёздные часы оперетты, 1-е издание, стр. 57.</ref> [[1895 йыл|1895]]: Бөтә Европа Штраустың 70 йәшен билдәләй. Һуңғы йылдарҙа Штраус концерттар биреү менән шөғөлләнмәй һәм өйҙән сыҡмай тиерлек. Әммә «Ярғанат» опереттаһының 25 йыллығы уңайынан уны увертюра менән дирижерлыҡ итергә күндерәләр. Ул бик эҫәргәнеп китә һәм ҡайтҡан саҡта ныҡ һалҡын тейҙерә. Штраус Венала 73 йәшендә пневмониянан, «Золушка» балетын бөтөрә алмайынса, вафат була. Киләһе йылда Йозеф Байер балет өҫтөндә эште тамамлап ҡуя. Штраус [[Вена]]лағы Үҙәк зыяратта ерләнә. Бөтә үҙенең байлығын Штраус музыкаль йәмғиткә ҡалдыра. Аделиға рента ғына ҡала. Ул үҙен тулыһынса Штраус музейын ойоштороуға һәм уның әҫәрҙәрен сығарыуға бағышлай. Ул хатта иренең Ольгаға яҙған ғишыҡ хаттарын табып һәм һаҡлап алып ҡала. Штраус вафат булғандан һуң уның һәр төрлө оперетталарынан йыйылған бер нисә опереттаһы ҡуйыла. Улар араһынан беренсе булып Штраустың ошо уҡ исемле вальс лейтмотивынан торған «Вена ҡаны» була. Вафатына тиклем Штраус был әҫәрҙе булдырыуға үҙ рөхсәтен бирә, тик әҫәр сәхнә уңышын яуламай. == Ижады == [[Файл:JohannStrauss_02.jpg|справа|мини| Штраус һәйкәле Вена паркында]] Үҙ ғүмерендә Иоганн Штраус 496 әҫәр ижад итә, шул иҫәптән 168 вальс, 117 полька, 73 кадриль, 43 марш, 31 мазурка, 15 оперетта, комик [[опера]] һәм [[балет]]. Ул бейеү көйҙәре менән унан һуң Гершвиц джаз менән эшләгәнен эшләй: симфония бейеклектәренә тиклем күтәрә.ршин. Штраус ижад емештәре менән восхищались самые разные композиторы, от [[Жак Оффенбах|Оффенбахтан]] [[Рихард Вагнер|Вагнерға]] тиклем, [[Франц Легар|Легар]]ҙан алып [[Чайковский Пётр Ильич|Чайковскийға]] тиклем. === Оперетталар һәм башҡа театраль постановкалар === * Индиго һәм ҡырҡ юлбаҫар (Indigo und die Vierzig Räuber, 1871) * Римдәге карнавал (Der Karneval in Rom, 1873) * Ярғанат (Die Fledermaus, 1874) * Калиостро Венала (Cagliostro in Wien, 1875) * Принц Мафусаил (Prinz Methusalem, * Күҙ бәйләм (1877) (Blindekuh, 1878) * Королеваның селтәр яулығы (Das Spitzentuch der Königin, 1880) * Күңелле һуғыш (Der lustige Krieg, 1881) * Венециялағы төн (Eine Nacht in Venedig, 1883) * Сиған бароны (Der Zigeunerbaron, 1885) * Симплициус (Simplicius. 1887) * Рыцарь Пасман (Ritter Pásmán, опера, 1892) * Принцесса Нинетта (Fürstin Ninetta, 1893) * Алма байрамы (Jabuka, 1894) * Еҫле һырмауыҡ (Waldmeister) (1895) * Аҡыл алиһәһе (Die Göttin der Vernunft, 1897) * «Золушка» (Aschenbrödel, 1899, балет, үлгәндән һуң) — композитор ижадында берҙән — бер балет. Премьераһы 1901 йылдың 2 майында Берлинда Король операһы сәхнәһендә үтә (дирижёры Карл Мук, балетмейстеры Эмиль Греб, Золушка партияһын Антониетта Дель-Эра башҡара. * Вена ҡаны (Wiener Blut, 1899, үлгәндән һуң) === Данлыҡлы вальстары === * Мөхәббәт йырҙары (Liebeslieder, op. 114, 1852) * Петербург менән хушлашыу (Abschied von St Petersburg, op. 210, 1858) * Гүзәл зәңгәр Дунайҙа (An der schönen blauen Donau, op. 314, 1867) * Артист тормошо (Künstlerleben, op. 316, 1867) * Вена урманы әкиәттәре (G’schichten aus dem Wienerwald, op. 325, 1868) * Шарап, ҡатын-кыҙҙар һәм йырҙар (Wein, Weib und Gesang, op. 333, 1869) * Мең дә бер төн (Tausend und eine Beyer, op. 346, 1871) * Вена ҡаны (Wiener Blut, op. 354, 1873) * Калиостро (Cagliostro-Walzer, op. 370, 1875) * Йәмле май (Chloe schöner Mai!, op. 375, 1877) * Көньяҡтағы розалар (Rosen aus dem Süden, op. 388, 1880) * Үбеү (Kuss-Walzer, op. 400, 1881) * Яҙғы тауыштар (Frühlingsstimmen, op. 410, 1883) * Лагуналар (Lagunen-Walzer, op. 411, 1883) * Вена ҡатын-кыҙҙары (Wiener Frauen, op. 423, 1886) * Император вальсы (Kaiser-Walzer, op. 437, 1888) === Штраус музыкаһы кинола === * Фильм «Вена вальсы» ([[Инглиз теле|ингл.]] ''Waltzes from Vienna'', 1934) режиссеры [[Альфред Хичкок]]. Фильм Австрия композиторы кесе — Иоганн Штраустың «Гүзәл зәңгәр Дунайҙа» вальсын яҙылыуы тураһында һөйләй. * Популяр Америка фильмы «Ҙур вальс» (1938 йыл) Иоганн Штраустың тормошо һәм көйҙәренә арналған. Фильмдың сюжетының композиторҙың реаль тормошо менән уртаҡлығы бик аҙ. * Караян яҙҙырып алған «Гүзәл зәңгәр Дунайҙа» вальсы кинорежиссер [[Стэнли Кубрик|Стенли Кубрик]] тарафынан «2001 йылды космик Одиссеяһы» фильмына тауыш яҙҙырыуҙа ҡулланыла (Кубрик музыкаға «эләгер» өсөн кадрҙарҙы яңынан монтажлай). * «Вена ҡаны» вальсы (Wiener Blut) «Оффенбах, Жак балаһы Иоганн тураһында» мультфильмда, шулай уҡ Гай Ричи «Шерлок Холмс. Шәүләләр уйыны» фильмына саундтректа (бер аҙ композитор Гном Циммерман эшкәртеүе рәүешендә) ҡуллана. * «Петербург менән хушлашыу» (СССР) фильмы Штраустың Рәсәйҙә булыуы тураһында бәйән итә. == Һәйкәлдәр == [[Файл:Pavlovsk_1019.jpg|справа|мини|193x193пкс|Штраусҡа һәйкәл, Павловск]] Штраусҡа һәйкәлдәр Венала һәм Санкт — Петербург янында композитор 10 сезон гастролдәрҙә булған Павловскта ҡуйылған. == Ҡыҙыҡлы факттар == * Нацист режимы дәүерендә документтар фальсификацияһы ярҙамы менән Иоганн Штраустың йәһүд тамырҙарын йәшерергә маташҡандар.<ref>[http://www.russian-globe.com/N74/Klein.Shtraus.htm Забыть старого Вольфа.]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Штраус, Иоганн (сын)|Соловьёв Н. Ф.}} * {{книга |автор=Владимирская А. Р. |заглавие=Звёздные часы оперетты |ссылка=http://sunny-genre.narod.ru/books/zcho/contents.html |место = Л. |издательство=Искусство |год=1975 |страниц=136 }} * ''Трауберг Л.'' Жак Оффенбах и другие. М.: Искусство, 1987, глава 9: Штраус. * {{китап |автор=Ярон Г. М. |заглавие=О любимом жанре|ссылка=http://sunny-genre.narod.ru/books/olzj/contents.html|место = M. |издательство=Искусство |год=1963 |страниц=254+илл. }} * Айгнер Томас. «Иоганн Штраус — Ольга Смирнитская. 100 хаттар мөхәббәт тураһында.» Документаль роман. М.: Ваҡыт, 2005, 240 бит. [[:ru:Special:BookSources/5969100706|ISBN 5-9691-0070-6]] * Московская-Балашова. С. "Минең фәрештәм, минең шайтаным . Петербургтағы Иоганн Штраус һәм Ольга Смирнитская романы "Радуга ", ААЙ нәшриәте, 2002. == Һылтанмалар == {{навигация}} {{rodovid|54181}}* [http://www.classic-music.ru/straussjr.html Биография Иоганна Штрауса (сына)] * [http://www.informatics.ru/mshp/works/composer/7.htm Штраус — король вальса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070616211050/http://www.informatics.ru/mshp/works/composer/7.htm |date=2007-06-16 }} * [http://www.library.ru/2/liki/sections.php?a_uid=80 Library.ru] * [http://www.zabaznov.ru/strauss/muz/index1.htm Музыка Штрауса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216014218/http://zabaznov.ru/strauss/muz/index1.htm |date=2009-02-16 }} * {{IMSLP|id=Strauss_Jr.%2C_Johann|cname=Иоганн Штраус (сын)}} [[Категория:Австрия дирижёрҙары]] [[Категория:XIX быуат композиторҙары]] [[Категория:Австрия композиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]] [[Категория:Оперетталар композиторҙары]] 1uizj1dyu0r97hrvt46zan3deo8p9e9 0 110295 1300396 1228978 2026-07-04T11:49:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300396 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Кирәев}} '''Кирәй Мәргән''' (тулы исеме — Кирәев (Кирәйев) Әхнәф Нурый (Нурмөхәмәт) улы; [[28 июнь]] [[1912 йыл]] — [[24 ғинуар]] [[1984 йыл]]) — [[башҡорт]] яҙыусыһы, фольклорсы ғалим, әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре докторы ([[1963]]), профессор ([[1965]]). 1941 йылдан — КПСС һәм [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). == Биографияһы == Кирәев Әхнәф Нурый улы 1912 йылдың 28 июнендә [[Өфө губернаһы]]ның [[Бөрө өйәҙе]]<ref>хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Мишкә районы}}</ref> [[Ҡыйғаҙытамаҡ]] ауылында тыуған (). Атаһы — билдәле башҡорт сәсәне [[Нурмөхәмәт Йомрани]]. Урта белем биреү мәктәбен тамамлағандан һуң, бер йыл [[Тәтешле районы]]ның [[Аҡсәйет]] ауылы мәктәбендә уҡытыусы булып, унан һуң район гәзитендә эшләгән. 1932 йылда комсомол юлламаһы буйынса Өфөгә моторҙар эшләү заводын (хәҙерге [[УМПО]]) төҙөүгә ебәрелә, унда ташсы, бригадир булып эшләй. 1934 йылда Кирәй Мәргән «Ленинец» республика йәштәр гәзите редакцияһына саҡырыла (хәҙерге «[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]» гәзите). Унан һуң «Октябрь» журналы редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр була (хәҙерге «[[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]]» журналы), ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетында инструктор була<ref>[http://www.vatandash.ru/index.php?article=1478 Статья в журнале ''«Ватандаш»''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200713183611/http://vatandash.ru/index.php?article=1478 |date=2020-07-13 }}</ref>. 1949 йылда [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]н тамамлай. Һуғыш ваҡытында «Комсомольская правда» гәзите корреспонденты була, 1942—1943 йылдарҙа [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]на алына. 1946—1964 йылдарҙа ғилми хеҙмәткәр, СССР-ҙың Фәндәр академияһы Башҡорт филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты бүлек мөдире була. 1951—1954 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһының аспирантураһында уҡый һәм «Совет әҙәбиәтендә төҙөлөш һәм йөкмәтке берҙәмлеге проблемаһы» тигән темаға «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1965—1982 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт әҙәбиәте һәм фольклоры кафедраһы мөдире була. Кирәй Мәргән [[1984 йыл]]дың 24 ғинуарында [[Өфө]]лә үлеп ҡала. Мосолман зыяратында ерләнгән. == Ижады == 1930 йылдан баҫыла башлай, 1932 йылдан «Удар төҙөлөш», «[[Ленинец]]», «[[Ҡыҙыл Башҡортостан (гәзит)|Ҡыҙыл Башҡортостан]]» гәзиттәрендә сыға башлай. 1938 йылда тәүге «Бүләгем» исемле хикәйәләр йыйынтығы, унан һуң «Ҡабалан кеше» (1940), «Эзләнеү» (1939) хикәйәләре, «Ҡариҙел» (1949) повесы баҫтырыла. Шулай уҡ «Нарыштау итәгендә» (1951), «Бөркөт ҡанаты» (1981—1985) романдарын яҙған. «Башҡорттар» (1943) хикәйәләр һәм очерктар йыйынтығын, «Һуғыш фольклоры» (1944) китабын, «Бер ғаиләлә» (1942), «Ҡала иртәhе» (1950) пьесаларын, Шомбай тураһындағы әкиәт сюжетын ҡулланып, [[Шомбай|«Шомбай»]] комедияһын, [[Мифтахетдин Аҡмулла]] тураһындағы «Өҙөлгән моң» (1966) драмаһы һәм башҡаларҙы яҙа. «Башҡорт халыҡ ижады», 5 томлыҡ «Башҡортостан рус әҙәбиәтендә», «РСФСР халыҡтары фольклоры» һәм башҡа йыйынтыҡтар редколлегияһына инә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 45-46 с. ISBN 5-295-02294-3. == Һылтанмалар == ; [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3553 башҡорт телендәге әҫәрҙәре] ; башҡа сығанаҡтар * [http://encycl.bash-portal.ru/kirey_merg.htm Статья в ''Башкортостан: Краткая энциклопедия'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/95556/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2 Статья в ''Большой советской энциклопедии''] * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8658-m-rg-n-kir-j}} [[Категория:Башҡорт драматургтары]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Башҡорт фольклорсылары]] [[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Өфө мосолман зыяратында ерләнгән шәхестәр]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] p6olsvtl6gjm7xfigbww3e2r7gjxhaq 0 122859 1300387 1275925 2026-07-04T08:35:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300387 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название =Карфаген |статус =Финикийҙар дәүләте |описание =Карфаген сәскә атҡан сағында |карта =CarthageMapDe.png |столица =[[Карфаген (ҡала)|Карфаген]] |язык =пун теле |династия = |население = {{-}} |образовано = б. э. т. 814 йыл<ref name="СК">Ковалев С. История Рима. Курс лекций. Часть I. Республика. Глава XIII. I Пунийская война. Карфаген.</ref> |ликвидировано = б. э. т. 146 йыл |до = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |после = Lex Rubria |п2 = Рим республикаһы |п3 = Рим империяһы |п4 = Вандалдар һәм аландар короллеге |п5 = Византия }} '''Карфаген''' ({{lang-phn|}} ''Qart-ḥada(št)'', {{lang-la|Carthago}}, {{lang-gr|Καρχηδόνα}}) — борон заманда [[Африка]]ның төньяғында, хәҙерге [[Тунис]] территорияһында урынлашҡан финики дәүләте, баш ҡалаһының да атамаһы [[Карфаген (ҡала)|Карфаген]] булған. ''Qart-ḥadašt'' (пун яҙмаһында һуҙынҡыларһыҙ ''Qrtḥdšt'') финики теленән «Яңы ҡала» тип тәржемә ителә. Карфагенлы финикиҙарҙың латинса атамаһы — Poeni или Puni. Карфагенды беҙҙең эраға тиклем IX быуатта Тир тигән финики ҡалаһынан колониялаштырыусылар нигеҙләгән. Карфагенды нигеҙләү датаһы ике вариантта йөрөй: беҙҙең эраға тиклем 825—823 йылдар һәм беҙҙең эраға тиклем 814—813 йылдар, әҙәбиәттә һуңғыһы йышыраҡ ҡулланыла<ref>{{Книга|автор=Циркин Ю.Б.|заглавие=Карфаген и его культура|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Главная редакция восточной литературы изд-ва Наука|год=1986|страницы=25|страниц=287|isbn=|isbn2=}}</ref>. Риүәйәткә ярашлы, ҡалаға Дидона тигән батшабикә нигеҙ һала. Тир батшаһы булған ағаһы Пигмалион ире Сихейҙы байлығын тартып алыр өсөн үлтергәненән һуң Дидона Фестан ҡаса. Ҡаланың барлыҡҡа килеүе тураһындағы риүәйәткә ярашлы, Дидона был тирәлә йәшәгән ҡәбиләнән үгеҙ тиреһе ҙурлыҡ ер һатып алырға һөйләшә. Ул тирене тар ғына ҡайыштарға ҡырҡып сыға ла шулар еткән тиклем ер биләмәһен әйләндереп ала һәм шул биләмәгә хужа була. Ошо урынға ҡуйылған цитаделгә Бирса (тире) тигән атама бирелә. Көнбайыш Урта диңгеҙ буйында финики йоғонтоһо тамамланғас, географик урынының ҡулай булыуынан файҙаланып, Карфаген элекке финики колонияларын үҙенә буйһондора. Беҙҙең эраға тиклем III быуатҡа ул, Көньяҡ [[Испания]]ны, Төньяҡ Африка яр буйын, Сицилияны, Сардинияны һәм Корсиканы буйһондороп, [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙҙең]] көнбайышында эре дәүләткә әүерелә. [[Боронғо Рим|Римға]] ҡаршы пун һуғыштарынан һуң Карфаген үҙ яуланмаларын юғалта һәм беҙҙең эраға тиклем 146 йылда емертелә, территорияһы Римдың Африка тигән провинцияһына әйләнә. [[Юлий Цезарь]] уның урынында колония нигеҙләргә тәҡдим итә, колония уның вафатынан һуң булдырыла. 420—430-сы йылдарҙа айырымланыу маҡсатындағы фетнәләр һәм вандал тигән герман ҡәбиләһенең баҫҡыны һөҙөмтәһендә Көнбайыш Рим империяһының провинция өҫтөнән контроле юғалтыла. Вандалдар баш ҡалаһы Карфагенда булған үҙ короллеген ойоштора. Төньяҡ Африка [[Византия империяһы|Византия]] императоры Юстиниан тарафынан буйһондоролғас, Карфаген ҡалаһы Карфаген экзархатының баш ҡалаһы ителә. VII быуат аҙағында ғәрәптәр тарафынан тартып алынғас, ул әһәмиәтен тулыһынса юғалта. [[Файл:Quartier_Punique.JPG|мини|Бирса ҡалҡыулығында финики кварталы харабалары]] Карфаген моронда урынлашҡан була һәм төньяҡтан да, көньяҡтан да диңгеҙгә сыға ала. Уңайлы урыны уны Урта диңгеҙ төбәгендә диңгеҙ сауҙаһы лидерына әүерелдерә. Диңгеҙҙә йөҙгән бөтә суднолар мотлаҡ Сицилия менән Тунис яры араһынан үтер булған. Ҡала эсендә ике ҙур яһалма гавань ҡаҙыла: береһе — хәрби флот өсөн, икенсеһе сауҙа өсөн тәғәйенләнә. Хәрби гавань 220 хәрби карап һыйҙырышлы була. Гавандәрҙе айырып торған муйынға диуар менән уратылған мөһабәт башня төҙөлә. Ҡала диуарҙарының оҙонлоғо 37 километр була, ә бейеклеге ҡайһы бер урындарҙа 12 метрға етә. Диуарҙар башлыса яр буйлап тартылғанлыҡтан ҡаланы диңгеҙ яғынан яулау мөмкин булмай. Ҡалала ҙур зыярат, дин ҡоролмалары, баҙарҙар, муниципалитет, башнялар һәм театр була. Ул бер ҙурлыҡтағы дүрт торлаҡ районға бүленә. Ҡала уртаһында бейек цитадель ҡалҡып тора, ул Бирса тип атала. Карфаген эллин дәүерендәге иң ҙур ҡалаларҙың береһе була (ҡайһы бер баһалауҙар буйынса, [[Искәндәриә]]нән генә ҡалыша) һәм боронғо осорҙағы иң эре ҡалалар иҫәбенә инә. Сығанаҡтар әҙ булғанға Карфагендағы дәүләт ҡоролошон аныҡ ҡына билдәләп булмай. Шуның менән бергә уның сәйәси системаһын [[Аристотель]] менән Полибий һүрәтләгән. Карфагенда власты аристократия тота, ул бер-береһенә дошман аграр һәм сауҙа-сәнәғәт фракцияларына бүленгән була. Тәүгеләре Африкала биләмәләрҙе арттырыу яҡлы һәм башҡа төбәктәрҙе яулауға ҡаршы була, ә икенселәр нәҡ башҡа төбәктәргә ынтыла. Дәүләт хеҙмәтендәге вазифаларҙы һатып алырға мөмкин була. Аҡһаҡалдар советы юғарғы власть органы һанала, уның башында 10 (һуңынан — 30) кеше тора. Башҡарма власҡа ике суфет етәкселек итә. Улар йыл һайын һайлап ҡуйыла һәм башлыса армия менән флоттың баш командующийҙары вазифаларын башҡара. Карфаген сенаты закондар сығарыу власына эйә була, өс йөҙләп сенатор була, ә вазифа үҙе ғүмерлеккә бирелә. Сенат составындағы 30 ағзанан торған комитет ағымдағы эштәрҙе алып бара. Халыҡ йыйыны ла әһәмиәткә эйә була, әммә уға суфеттар менән сенат араһында фекер айырымлыҡтары килеп сыҡҡан һирәк осраҡтарҙа ғына мөрәжәғәт итәләр.. Яҡынса беҙҙең эраға тиклем 450 йылда ҡайһы бер ырыуҙарҙың (айырыуса Магондар ырыуының) аҡһаҡалдар советында тулы өҫтөнлөк алырға ынтылышын йүгәнләү маҡсатында судьялар советы төҙөлә. Ул 104 кешенән тора һәм вазифалағы мөҙҙәте тулған кешеләрҙе хөкөм итергә тейеш була, ә һуңынан контроль һәм суд менән шөғөлләнә. Буйһондоролған ҡәбиләләрҙән һәм ҡалаларҙан Карфаген яугирҙәр контингентын йыя, аҡсалата һәм натуралата һалым түләмдәре алып тора. Бындай ҡоролош Карфагенға байтаҡ аҡса килтерә һәм көслө армия булдырыу мөмкинлеген бирә. == Дин == [[Файл:Karthago_Tophet.JPG|мини|<div style="text-align:center">Тофеттағы изге Танит төшөрөлгән стела </div>]] Финикиҙар бөтә Көнбайыш Урта диңгеҙ буйына таралып йәшәһә лә, уларҙы уртаҡ дин берләштерә. Карфагенлылар үҙҙәренең финики ата-бабаларынан {{comment|ҡәнғәндәрҙең|хананейҙарҙың}} динен мираҫ итеп ала. Быуаттар дауамында йыл һайын Карфаген Мелькарт ҡорамында ҡорбан килтереү өсөн Тирға вәкилдәрен ебәрә. Карфагенда Баал Хаммон («эҫелек хужаһы» тигән мәғәнәлә) һәм Танит (Астартаға тиңләштерелгән илаһиә) төп илаһтар була. [[Файл:Karthago_Tophet_2.JPG|мини|<div style="text-align:center">Тофет</div>]] Балаларҙы ҡорбан итеү Карфаген диненең иң насар яғы була. Диодор Сицилиялы яҙыуынса, беҙҙең эраға тиклем 310 йылда ҡалаға һөжүм барғанда Баал Хаммондың күңелен күреү өсөн карфагенлылар аҡһөйәк ғаиләләрҙән 200-ләп баланы ҡорбан итә. "Дин энциклопедияһы"нда былай тиелә: «Гонаһһыҙ сабыйҙы пакланыу ҡорбаны итеп килтереү аллаларҙың күңелен табыу маҡсатындағы иң бөйөк сара һанала. Күрәһең, был сара ғаиләнең дә, йәмғиәттең дә именлеген тәьмин итергә тейеш булғандыр». 1921 йылда археологтар хайуандарҙың (кеше урынына уларҙы ҡорбан иткәндәр) һәм бәләкәй балаларҙың янған ҡалдыҡтары һалынған урналар теҙелеп киткән ерҙе таба. Был урынға Тофет тигән атама бирәләр. Һанап сығарыуҙарынса, бында 200 йыл самаһы эсендә ҡорбан ителгән 20 000-дән ашыу баланың ҡалдыҡтары һаҡланған. Әммә Карфагенда балаларҙы күпләп ҡорбан итеү тураһындағы теорияға ҡаршылар ҙа бар. 2010 йылда халыҡ-ара археологтар төркөмө 348 ерләү урнаһындағы материалды өйрәнә. Был урналарҙағы балаларҙың яртыһы тиерлек йә үле тыуған (кәм тигәндә 20 процент), йә тыуғас үлгән булып сыҡҡан. Тик бер нисәһендә генә 5-6 йәштәрҙәге бала ҡалдығы табылған<ref>{{cite web|url=http://archive.archaeology.org/1101/topten/tunisia.html|title=Child Burials — Carthage, Tunisia|author=Jarrett A. Lobell|date=2011|work=|publisher=archaelogy.org|accessdate=2015-09-08|lang=en}}</ref>. Шулай итеп, ни сәбәптән вафат булһа ла, баланы яндырғандар һәм церемония урналарына һалып ерләгәндәр. Тикшеренеү шулай уҡ карфагенлыларҙың һәр ғаиләләге беренсе ир баланы ҡорбан итеүе тураһындағы легенданы ла кире ҡаға<ref>[http://www.gazeta.ru/science/2010/02/18_a_3326371.shtml Боги Карфагена любили детей] "[//ru.wikipedia.org/wiki/Газета. Ru Газета.]</ref>. == Социаль ҡоролош == Бөтә халҡы хоҡуҡтар буйынса этник билдәгә ҡарап бер нисә төркөмгә бүленгән. Ливиялылар иң ауыр хәлдә була. Ливия территорияһы стратегтарға буйһонған өлкәләргә бүленә, [[Һалым|һалымдар]] бик юғары була, уларҙы йыйғанда ғәҙелһеҙлектәргә юл ҡуйыла. Ошо сәбәптәрҙән ихтилалдар йыш була, әммә уларҙы аяуһыҙ баҫтыралар. Ливиялылар армияға мәжбүри алына. Сикулиҙарҙың — сицилиялыларҙың (гректар?) — сәйәси хоҡуҡтары «сидон хоҡуғы» (йөкмәткеһе билдәһеҙ) менән сикләнә. Әммә сикулиҙар сауҙа иркенә эйә була. Карфагенға ҡушылған финики ҡалалары кешеләре тулы [[Кеше хоҡуҡтары|гражданлыҡ хоҡуҡтарына]] эйә була, ә ҡалғандар (финики түгелдәр) сикулиҙар кеүек — «сидон хоҡуғы» менән сикләнә. Халыҡ сыуалыштарын иҫкәртеү маҡсатында иң фәҡирҙәр ваҡыты-ваҡыты менән бойондороҡло өлкәләргә һөрөлөп тора. == Иҡтисады == Ҡала хәҙерге [[Тунис|Тунистың]] төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, ҙур ҡултыҡтың төпкөлөндә, уңдырышлы тигеҙлекте һуғарған Баград йылғаһы тамағы эргәһендә урынлашҡан була. Бынан Урта диңгеҙҙең көнсығышы менән көнбайышын тоташтырған диңгеҙ юлдары үтә, Карфаген Көнсығыштың һөнәрселек тауарҙарын Көнбайыш менән Көньяҡтың сеймалына алмаштырыу үҙәгенә әүерелә. Карфаген сауҙагәрҙәре үҙҙәре етештергән пурпур буяуы, Судандан килтерелгән фил һөйәге һәм ҡолдар, Африканың үҙәгенән дөйәғош ҡанаты һәм алтын ҡом менән сауҙа итә. Алмашҡа Испаниянан көмөш һәм тоҙло балыҡ, Сардиниянан икмәк, Сицилиянан зәйтүн майы һәм грек художестволы әйберҙәре килә. Мысыр менән Финикиянан Карфагенға келәм, керамика, эмаль һәм быяла мәрйендәр ташыла, мәрйендәрҙе Карфаген сауҙагәрҙәре ерле ҡәбиләләрҙән ҡиммәтле сеймал алмаштыра. Ҡала-дәүләт иҡтисадында сауҙанан тыш ауыл хужалығы мөһим урын алып тора. Баградтың уңдырышлы тигеҙлегендә Карфаген ер биләүселәре эре биләмәләр тота, уларҙа ҡолдар һәм урындағы ливиялылар эшләй. Ирекле ваҡ сауҙа, күрәһең, Карфагенда ҙур урын тотмағандыр. Карфагенлы Магондың ауыл хужалығы тураһындағы 28 китаплыҡ хеҙмәте һуңынан Рим сенаты бойороғо буйынса латин теленә тәржемә ителә. Карфаген сауҙагәрҙәре яңы баҙарҙар эҙләүҙән һис туҡтамай. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 480 йылда диңгеҙсе Гимилькон, Британияға килеп, ҡурғашҡа бай хәҙерге Корнуолл ярымутрауына аяҡ баҫа. Ә 30 йылдан Карфагендың билдәле затынан булған Ганнон 60 караплы экспедицияны етәкләй. Был караптарҙа 30 000 кеше була (ирҙәр ҙә, ҡатындар ҙа). Кешеләрҙе яр буйлап төрлө урынға төшөрөп ҡалдыралар, улар яңы колониялар нигеҙләргә тейеш була. Карфагенлыларҙың эшлеклелеге һәм сослоғо ҡаланы боронғо донъяның иң бай ҡалаһына әүерелдерә. «Беҙҙең эраға тиклем III быуат башында технологиялары, флоты һәм сауҙаһы менән… ҡала алдынғы урындарға сыға», — тиелә «Карфаген» («Carthage») тигән китапта. Грек тарихсыһы Аппиан карфагенлылар тураһында былай тип яҙа: «Ҡеүәте буйынса эллиндарға тиңләште, ә байлығы менән [[Әһәмәниҙәр дәүләте|фарсыларҙан]] ҡала икенсе урында булды». == Армияһы == Карфаген армияһы башлыса ялланмаларҙан тора, хәйер ҡала ополчениеһы ла була. Пехотала испан, африка, грек, галл ялланмалары хеҙмәт итә, карфаген аҡһөйәктәре «изге отрядта» — ауыр ҡоралланған атлы ғәскәрҙә хеҙмәт итә. Ялланма кавалерия антик донъяла иң оҫта һыбайлылар тип һаналған нумидиҙарҙан һәм ибериҙарҙан тора. Кельтиберҙар ҡәбиләһе галлдарҙың ҡоралы — ике яҡлы оҙон ҡылыс менән ҡоралланған була. Филдәр ҙур роль уйнай, уларҙың һаны 300 самаһы була. Армия катапульталар, баллисталар менән дә ҡораллана. Дөйөм алғанда пун армияһы эллин дәүләттәренең армияһына оҡшаш була. Армияға баш командующий етәкселек итә, уны аҡһаҡалдар советы һайлап ҡуя. Ихтыяж тыуһа, дәүләт бер нисә йөҙ биш палубалы ҙур караптан торған флотын тиҙ генә йыйып алған. Улар эллиндарҙың иң яҡшы диңгеҙ техникаһы һәм тәжрибәле экипаж менән тәьмин ителгән. == Тарихы == Карфаген беҙҙең эраға тиклем IX быуат аҙағында финикиҙарҙың Тир ҡалаһынан сыҡҡан кешеләр тарафынан төҙөлгән. Легенда буйынса, ҡалаға мәрхүм финики батшаһының Дидона тигән тол ҡатыны (Тир батшаһы Картондың ҡыҙы) нигеҙ һалған. "''{{Тәржемәһеҙ 3|Estoria de España|Estoria de España|es|Estoria de España}} (1282 йә 1284) тигән беренсе испан хроникаһында, уны король Альфонсо X [[Латин теле|латин]] сығанаҡтарына таянып эшләгән, «''carthon''» һүҙе «ул телдә тире тигәнде аңлата, шунлыҡтан ҡала Картаго [Carthago] тип аталған», тиелә<ref>Primera Crónica General. </ref>. Был китапта артабанғы колониялаштырыу тураһында ентекле мәғлүмәттәр бар. Үгеҙ тиреһе тураһында үрҙә һөйләнгән легенданың дөрөҫлөгө бер ерҙә лә раҫланмай, әммә ерле халыҡтың һәйбәт мөнәсәбәтенән башҡа бер төркөм сит күскенсе, етмәһә, үҙ илендә хупланмаған сәйәси партия вәкилдәре, ерегеп китә һәм ҡала төҙөй алмаҫ ине. [[Геродот]], Юстин һәм [[Овидий]] биргән мәғлүмәттәргә ярашлы, ҡаланы нигеҙләгәс, Карфаген менән ерле халыҡ араһында мөнәсәбәттәр боҙола. Макситан ҡәбиләһе башлығы Гиарб, һуғыш менән янап, Дидонаға өйләнмәксе була. Әммә Дидона никахҡа ингәнсе үлемде өҫтөн күрә. Һуғыш карфагенлылар файҙаһына булмай. [[Овидий]] яҙғанынса, Гиарб хатта ҡаланы яулай һәм бер нисә йыл үҙ буйһоноуында тота. Беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта Урта диңгеҙ буйында хәл ныҡ үҙгәрә. Финикияны [[Ассирия]] баҫып ала, күп һанлы колониялар бойондороҡһоҙға әйләнә. Ассирия хакимлығы халыҡтың боронғо финики ҡалаларынан колонияларға күсеүенә килтерә. Карфаген ҡасаҡтар менән шул тиклем ныҡ тулғандыр, хатта үҙе колониялар ойоштора алырлыҡ хәлгә килгәндер. Көнбайыш Урта диңгеҙ буйында Питиуз утрауҙарындағы Эбесс уның беренсе колонияһы була (беҙҙең эраға тиклем VII быуаттың беренсе яртыһы). Беҙҙең эраға тиклем VII һәм VI быуаттар сигендә грек колониялаштырыуы башлана. Гректарҙың үтеп инеүенә ҡаршы финики колониялары дәүләттәргә берләшә башлай. Сицилияла [[Панорм]], Солуент, Мотия беҙҙең эраға тиклем 580 йылда гректарға уңышлы ҡаршылыҡ күрһәтә. Испанияла Гадес етәкселегендә ҡалалар берләшмәһе Тартесс менән көрәшә. Ләкин берҙәм финики дәүләтенең нигеҙен көнбайышта Карфаген менән Утиканың берләшеүе тәшкил итә. Ҡулайлы географик урыны Карфагенға Көнбайыш Урта диңгеҙ буйында иң эре ҡалаға әйләнеү (халҡының һаны 700 000 кешегә етә), Төньяҡ Африкалағы һәм Испаниялағы бөтә финикий колонияларын үҙе тирәһендә ойоштороп, баҫып алыуҙар һәм колониялаштырыуҙар менән шөғөлләнеү мөмкинлеген бирә. === Беҙҙең эраға тиклем VI быуат === [[Файл:CarthageMap.png|мини|Пун һуғыштарына тиклемге Карфаген]] VI быуатта гректар [[Марсель|Массалия]] колонияһын нигеҙләй һәм Тартесс менән берләшә. Башта пундар гел еңелә, ләкин Магон I армияны реформалай (ғәскәрҙең төп өлөшө ялланмаларҙан тора), этрускылар менән союз төҙөлә һәм беҙҙең эраға тиклем 537 йылда Алалия эргәһендәге алышта гректар ҡыйратыла. Тиҙҙән Тартесс та юҡ ителә һәм бөтә финики ҡалалары Испанияға ҡушыла. Сауҙа — Карфаген сауҙагәрҙәре [[Боронғо Мысыр|Мысырҙа]], [[Италия]]ла, Испанияла, [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] һәм [[Ҡыҙыл диңгеҙ]]ҙәрҙә алыш-биреш итә — һәм [[Ҡоллоҡ|ҡолдар]] хеҙмәтен киң файҙаланған [[ауыл хужалығы]] төп байыу сығанағы була. Сауҙа ныҡлы көйләнә — Карфаген тауар әйләнешен үҙ ҡулында тоторға тырыша; ошо маҡсаттан бөтә буйһоноулы халыҡтар Карфаген сауҙагәрҙәре аралашсылығы аша ғына сауҙа итергә тейеш булалар. Был бик ҙур килемдәр килтерә, әммә буйһоноулы территорияларҙың үҫешен тотҡарлай һәм айырымланыу кәйефтәрен көсәйтә. Грек-фарсы һуғыштары ваҡытында Карфаген [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Фарсия]] менән бер яҡлы була, этрускылар менән бергәләп Сицилияны тулыһынса баҫып алырға итә. Ләкин Гимера эргәһендәге алышта грек ҡала-дәүләттәре берләшмәһенән еңелгәндән һуң (беҙҙең эраға тиклем 480 йыл) көрәш бер нисә тиҫтә йылға туҡтап ҡала. Сиракуз пундарҙың төп дошманы була (беҙҙең эраға тиклем 400 йылға был дәүләттең бик ҡеүәтләнгән һәм Карфаген тарафынан тулыһынса баҫып алынған көнбайышта сауҙа асырға ынтылған сағы була), һуғыш тәнәфестәр менән бөтәһе йөҙ йыл самаһы (беҙҙең эраға тиклем 394—306 йылдар) бара һәм Сицилияның пундар тарафынан тотошлай тиерлек баҫып алыныуы менән тамамлана. === Беҙҙең эраға тиклем III быуат === Беҙҙең эраға тиклем III быуатта Карфагендың мәнфәғәттәре ҡеүәтле дәүләткә әүерелгән Рим республикаһыныҡы менән һыйышмай башлай. Элек бер яҡлы булһалар ҙа, мөнәсәбәттәре боҙола. Беҙҙең эраға тиклем 264 йылда Беренсе пун һуғышы башлана. Ул башлыса Сицилияла һәм диңгеҙҙә бара. Римдар Сицилияны ярайһы уҡ тиҙ яулай, ләкин Римдың бер ниндәй флоты булмауы аяҡ сала. Беҙҙең эраға тиклем 260 йылда ғына римлылар флотлы була һәм, абордажға алыу тактикаһын ҡулланып, Мила мороно эргәһендә диңгеҙҙә еңеү яулай. Беҙҙең эраға тиклем 256 йылда римлылар хәрби хәрәкәттәрҙе Африкаға күсерә, карфагенлыларҙың флотын да, ҡоро ер ғәскәрен дә ҡыйрата. Ләкин консул Аттилий Регул яуланған өҫтөнлөктән файҙалана алмай һәм бер йылдан Спарта ялланмаһы Ксантипп командалығы аҫтындағы пун армияһы римлыларҙы тулыһынса ҡыйрата. Был алышта ла, элеккеләрендәге кеүек үк, уларға еңергә филдәр ярҙам итә. Тик беҙҙең эраға тиклем 251 йылда ғына [[Панорм]] эргәһендә (Сицилия) римлылар, 120 филде ҡулға төшөрөп, ҙур еңеү яулай. Ике йылдан карфагенлылар диңгеҙҙә ҙур еңеүгә өлгәшә һәм ике яҡтың да тулыһынса көсһөҙләнеүенә бәйле тынлыҡ урынлаша. === Гамилькар Барка === Беҙҙең эраға тиклем 247 йылда Гамилькар Барка (Йәшен) Карфагендың баш командующийы итеп тәғәйенләнә, уның сикһеҙ һәләттәре арҡаһында Сицилияла уңыш пундар яғына күсә башлай, әммә беҙҙең эраға тиклем 241 йылда Рим, бөтә көсөн туплап, яңы флот менән армияны ҡаршы ҡуя. Карфаген иһә уларға ҡаршы тора алмай һәм, Сицилияны Римға ҡалдырып, солох төҙөргә, 10 йыл эсендә 3200 талантлыҡ контрибуция түләргә мәжбүр була. Еңелеүҙән һуң Гамилькар отставкаға китә, власть уның сәйәси дошмандарына күсә, уларға Ганнон етәкселек итә. Карфаген хөкүмәте ялланмаларға түләүҙе кәметеү кеүек аҡылһыҙ аҙымға бара, был көслө ихтилалды тоҡандырып ебәрә. Ялланмаларҙың ихтилалы илде саҡ һәләк итмәй. Гамилькар ҡабат власҡа саҡырып алына. Өс йыллыҡ һуғыш һөҙөмтәһендә ул ихтилалды баҫтыра, ләкин Сардиния гарнизоны ихтилалсыларға ҡушыла һәм, утрауҙа йәшәгән сард ҡәбиләһенән шөрләп, Римдың власын таный. Карфаген утрауҙы ҡайтарыуҙы талап итә. Карфагенды нисек тә юҡ итергә һылтау эҙләгән Рим беҙҙең эраға тиклем 237 йылда уға һуғыш иғлан итә. Римлыларға хәрби сығымдарҙы ҡаплау иҫәбенә 1200 талант түләп һәм Сардиния менән Корсиканы уға биреп кенә Карфаген һуғыштан ҡотолоп ҡала. Аҡһөйәктәр хөкүмәтенең һөҙөмтәле идара итә алмауы Гамилькар етәкселегендәге демократик оппозицияның көсәйеүенә килтерә. Халыҡ йыйыны уға баш командующий вәкәләттәрен тапшыра. Беҙҙең эраға тиклем 236 йылда, бөтә Африка яр буйын буйһондороп, ул хәрби хәрәкәттәрҙе Испания еренә күсерә. Унда яуҙа һәләк булғансы 9 йыл буйы һуғыша. Гамилькарҙың вафатынан һуң армия баш командующий итеп уның кейәүе Гасдрубалды һайлай. 16 йыл эсендә (беҙҙең эраға тиклем 236—220 йылдар) Испанияның ҙур өлөшө буйһондорола һәм митрополияға ныҡлы бәйләнә. Көмөш рудниктары күп табыш бирә, яуҙарҙа армия сыныға, көсәйә. Һөҙөмтәлә Карфаген Сицилияны юғалтҡанға тиклемгенән дә ҡеүәтлерәк булып китә. === Ганнибал Барка === Гасдрубалдың вафатынан һуң армия Гамилькарҙың улы [[Ганнибал]]ды баш командующий итеп һайлай. Үҙенең бөтә улдарында — [[Магон Баркид|Магонда]], [[Гасдрубал Баркид|Гасдрубалда]] һәм Ганнибалда — Гамилькар Римға ҡарата нәфрәт тәрбиәләгән була, шунлыҡтан, армияға баш булғас та, Ганнибал һуғыш өсөн сыйыҡ эҙләй башлай. Беҙҙең эраға тиклем 218 йылда ул испан ҡалаһы һәм Римдың союздашы Сагунтты ала. Дошман көтмәгәнсә, Ганнибал армияһын [[Альп тауҙары|Альп]] аша Италияға алып сыға. Унда Тициндағы, Требиялағы, Тразимен күлендәге алыштарҙа еңә. Беҙҙең эраға тиклем 216 йылда Канн ҡалаһы эргәһендә Ганнибал римлыларҙы ҡырып һала, һөҙөмтәлә Италияның ҙур өлөшө, әһәмиәте буйынса икенсе урындағы Капуя ҡалаһы Карфаген ҡулына эләгә. Испанияла ла, Сицилияла яуҙар була. Карфаген башта уңыш артынан уңыш яулаһа ла, һуңынан римлылар бер нисә мөһим еңеүгә өлгәшә. Ганнибалдың ҡустыһы, уға яңы көстәр менән килә ятҡан Гасдрубал һәләк булғандан һуң, Карфагендың хәле ҡатмарлаша. Италияға килгән Магон да еңелә һәм яуҙа үлтерелә. [[Файл:Hannibal_route_of_invasion_-_ru.svg|слева|мини|300x300пкс|<div style="text-align:center">Ганнибалдың походтары</div>]] Тиҙҙән Рим хәрби хәрәкәттәрҙе Африкаға күсерә. Нумидиҙар батшаһы Массинисса менән союз төҙөп, Сципион пундарҙы бер нисә тапҡыр еңә. [[Ганнибал]]ды тыуған иленә саҡырталар. Беҙҙең эраға тиклем 202 йылда Зама эргәһендәге алышта насар өйрәтелгән ғәскәргә етәкселек итеп, ул еңелә, һәм карфагенлылар солох төҙөргә була. Уның шарттарына ярашлы, Римға Испанияны һәм бөтә утрауҙарҙы бирергә, 10 ғына хәрби карап тоторға һәм 10 000 талант контрибуция түләргә тейеш булалар. Бынан тыш, Римдың рөхсәтенән тыш берәү менән дә һуғышырға хоҡуҡтары булмай. Беҙҙең эраға тиклем 196 йылда Рим Карфаген яҡлы Македонияны еңә. Тағы бер союздашы, Селевктар империяһы батшаһы Антиох менән бергәләп Ганнибал яңы һуғыш башларға ниәтләнә, ләкин тәүҙә Карфагендағы олигархик власты юҡ итеү кәрәк була. Үҙенең суффетлыҡ вәкәләтенән файҙаланып, ул сәйәси дошманы менән низағ сығара һәм власты ҡулына ала. Коррупцияға ҡаршы көрәше аҡһөйәк чиновниктарының уға ҡаршы тороуына килтерә. [[Рим|Римға]] Ганнибалдың Антиох менән дипломатик бәйләнештәре тураһында шикәйәт китә. Ганнибал Антиох янына ҡасырға мәжбүр була. Уны ҙурлап ҡаршы алһалар ҙа, бер ниндәй вәкәләт тә бирмәйҙәр. Антиох еңелгәндән һуң ул Критта, Вифинияла ҡасып ята, римлылар тарафынан даими эҙәрләнеүҙән йонсоп, дошман ҡулына эләкмәҫ өсөн үҙен-үҙе үлтерергә мәжбүр була. === Карфагенды юҡ итеү === Ике һуғышта еңелеп тә, Карфаген тиҙ генә аяҡҡа баҫа һәм тиҙҙән иң бай ҡалаларҙың береһенә әүерелә. Римда сауҙа иҡтисадтың мөһим тармағына әйләнгәнлектән, Карфаген менән көнәркәшлек уға ныҡ ҡамасаулай. Уның тиҙ генә көсәйә башлауы ла борсой. Шулай итеп, Карфагенға ҡаршы һуғыш башларға ҡарар ителә, тик һылтау ғына кәрәк була. Нумидиҙар батшаһы Массинисса ул һылтауҙы бирә. Римдың Карфагенға ҡаршы булыуын күреп, Массинисса Карфаген биләмәләренә әленән-әле барымталар яһап тора, тиҙҙән туранан-тура һөжүмгә күсә. Пундар уға һуғыш менән яуап бирә. Рим хәрби хәрәкәттәргә рөхсәтһеҙ күскәне өсөн Карфагенға армияһын ебәрә. Ҡурҡып ҡалған карфагенлылар бөтә шарттарға риза булып солох һорай. Иң элек Рим консулы Луций Цензорин бөтә ҡоралды тапшырыуҙарын талап итә. Ҡорал тапшырылғас, ул Рим сенатының төп талабын ишеттерә: Карфаген емертелергә, халҡы таратылырға, ә яңы ҡала диңгеҙ буйынан кәм тигәндә 10 миль (16 км) алыҫлыҡта нигеҙләнергә тейеш. Ә был уның бер ҡасан да яңырып аяҡҡа баҫмаясағын аңлата, сөнки Карфагендың мул тормошо диңгеҙ сауҙаһына таянған була. Уйлау өсөн бер ай ваҡыт һорап, пундар һуғышҡа әҙерләнә башлай. Шулай итеп, Өсөнсө пун һуғышы башлана. Ҡала һәйбәт нығытылғас, римлылар уны тиҙ генә буйһондора алмай, ҡамауҙа һәм ауыр һуғыштарҙа үткән 3 йылдан һуң ғына Карфагенды яулайҙар. Карфаген тулыһынса емертелә, 500 000 кешелек халҡының 50 000-е (Орозий мәғлүмәтенә ярашлы, 55 000-е) әсирлеккә алынып, ҡол ителә<ref name="Шифман">И. Ш. Шифман. Карфаген. — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского университета. 2006. </ref>. Һуғыш утында Карфагендың әҙәбиәте юҡҡа сыға, тик Магондың ауыл хужалығы тураһындағы трактаты ғына иҫән ҡала, сөнки уны Рим сенаты ҡарары менән латин теленә тәржемә итергә тейеш булалар. Карфаген ерендә Рим провинцияһы барлыҡҡа килә, уға Утиканан килгән наместник идара итә. == Рим Африкала == [[Файл:Karthago.JPG|мини|Ҡала кварталдарының харабалары. Антонин Пийҙың {{comment|термаһы|мунса}}. ]] Карфагенды юҡ иткәндән һуң 100 йыл үткәс, [[Юлий Цезарь]] ҡала урынында колония төҙөргә уйлай. Был план уның үлеменән һуң ғына тормошҡа аша. Уның хөрмәтенә колония «Colonia Julia Carthago» йәки «Юлийҙың Карфаген колонияһы» тип атала. Рим инженерҙары үткәндәрҙең эҙен юйыу өсөн Бирса түбәһен емереп, 100 000 куб метр тупраҡты сығарып, ерҙе тигеҙләй. Ҡорамдар һәм матур-матур йәмәғәт биналары төҙөлә. Бер аҙҙан Карфаген Рим империяһының иң затлы ҡалаларының береһенә әүерелә. [[Файл:Roman-Villas-Carthage.jpg|слева|мини|Римдың Карфаген провинцияһы]] Христианлыҡ Карфагенға беҙҙең эраның II быуаты тирәһендә килеп етә. Беҙҙең эраның сама менән 155 йылында Карфагенда билдәле теолог һәм апологет [[Тертуллиан]] тыуа. Беҙҙең эраның V быуаты башына Рим империяһы бөлгөнлөккә төшә, Карфаген да шул хәлгә ҡала. Беҙҙең эраның 439 йылында ҡаланы вандалдар буйһондора һәм талай. Йөҙ йылдан [[Византия империяһы|византийҙар]] ҡулына эләккәс, ҡыйралыш туҡталып тора. Беҙҙең эраның 698 йылында ҡаланы [[ғәрәптәр]] ала, уның таштары [[Тунис (ҡала)|Тунис]] ҡалаһын төҙөү өсөн ҡулланыла. Киләһе быуаттарҙа ҡасандыр ҡаланы биҙәгән мәрмәр һәм гранит ташылып бөтә. Һуңынаныраҡ был таштар Генуяла, Пизала соборҙар төҙөүҙә, шулай уҡ [[Англия|Англиялағы]] Кентербери соборын һалыуҙа файҙаланыла. Әлеге ваҡытта был ерҙәр [[Карфаген (ҡала)|Тунистың биҫтәһе]] һәм туристар күптәп килә торған урын булып тора. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Библиография == === Сығанаҡтар === * {{Китап|автор=[[Марк Юниан Юстин]]|заглавие=Эпитома сочинения Помпея Трога «История Филиппа»|оригинал=Epitoma Historiarum Philippicarum Pompei Trogi|ответственный=Ред. М. Грабарь-Пассек. Пер. с лат.: А. Деконский, Моисей Рижский|место={{СПб.}}|издательство=[[Санкт-Петербургский государственный университет|Из-во Санкт-Петербургского университета]]|год=2005|страниц=496|isbn=5-288-03708-6}} === Тикшеренеүҙәр === * ''Ашери Д.'' Карфагеняне и греки // Кембриджская история древнего мира. Т. IV: Персия, Греция и Западное Средиземноморье ок. 525—479 гг. до н. э. М., 2011. С. 875—922. * ''Волков А. В.'' Загадки Финикии. — М.: Вече, 2004. — 320 с. — Серия «Таинственные места Земли». — ISBN 5-9533-0271-1 * ''Волков А. В.'' Карфаген. Белая империя черной Африки. — М.: Вече, 2004. — 320 с. — Серия «Таинственные места Земли». — ISBN 5-9533-0416-1 * ''Дриди Эди.'' Карфаген и Пунический мир / Пер. Н. Озерской. — М.: Вече, 2008. — 400 с. — Серия «Гиды цивилизаций». — ISBN 978-5-9533-3781-6 * ''Зелинский Ф. Ф.'' Римская республика / Пер. с пол. Н. А. Папчинского. — СПб.: Алетейя, 2002. — 448 с. — Серия «Античная библиотека». * [http://www.sno.pro1.ru/lib/korab/index.htm ''Кораблев И. Ш.'' Ганнибал. — М.: Наука, ГРВЛ, 1976. — 400 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170705084558/http://www.sno.pro1.ru/lib/korab/index.htm |date=2017-07-05 }} * ''Левицкий Г.'' Рим и Карфаген. — М.: НЦ «ЭНАС», 2010. — 240 с. — Серия «Культпросвет». — ISBN 978-5-93196-970-1 * ''Майлз Ричард.'' Карфаген должен быть разрушен. — М.: ООО «АСТ», 2014. — 576 с. — Серия «Страницы истории». — ISBN 9785170844135 * ''Маркоу Гленн.'' Финикийцы / Пер. с англ. К. Савельева. — М.: Гранд-Фаир, 2006. — 328 с. * [http://ancientrome.ru/publik/article.htm?a=1271072582 Моммзен Т. История Рима. СПб.: Наука, Ювента, 1997.] * ''Ревяко К. А.'' Пунические войны. — Минск, 1985. * ''Сансоне Вито.'' Камни, которые надо спасти / Пер. с итал. А. А. Бангерского. — М.: Мысль 1986. — 236 с. * ''Ур-Мьедан Мадлен.'' Карфаген / Пер. А. Яблокова. — М.: Весь мир, 2003. — 144 с. — Серия «Весь мир знаний». — ISBN 5-7777-0219-8 * ''Харден Дональд''. Финикийцы. Основатели Карфагена. — М.: Центрполиграф. 2004. — 264 с. — Серия «Загадки древних цивилизаций». — ISBN 5-9524-1418-4 [http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/1003064/Harden_Donald_-_Finikiycy._Osnovateli_Karfagena.html] * ''Циркин Ю. Б.'' Финикийская культура в Испании. — М.: Наука, ГРВЛ, 1976. — 248 с.: ил. — Серия «Культура народов Востока». * ''Циркин Ю. Б.'' Карфаген и его культура. — М.: Наука, ГРВЛ, 1986. — 288 с.: ил. — Серия «Культура народов Востока»[http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/handle/123456789/1997] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806200136/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/handle/123456789/1997 |date=2020-08-06 }}. * ''Циркин Ю. Б.'' От Ханаана до Карфагена. — М.: ООО «АСТ», 2001. — 528 с. * ''Шифман И. Ш.'' Финикийские мореходы. — М.: Наука, ГРВЛ, 1965. — 84 с.: ил. — Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Шифман И. Ш.'' Карфаген. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2006. — 520 с. — ISBN 5-288-03714-0 * Huß W. Geschichte der Karthager. München, 1985. == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Карфаген}}(урыҫ.) * [http://www.livius.org/carthage.html Articles on ancient Carthage at LIVIUS.ORG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170703231526/http://www.livius.org/carthage.html |date=2017-07-03 }} [[Категория:Африка тарихи дәүләттәре]] [[Категория:Төньяҡ Африка тарихы]] [[Категория:Карфаген]] olt3ey876ib0gvqt09ml9u6revoebqf 0 124282 1300341 1267983 2026-07-03T12:29:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300341 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Игорь Александрович Елисеев |Төп исеме = |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 29.12.1952 |Тыуған урыны = [[Дондағы Ростов]] |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = <!-- {{ВафатБулыуУрыны |}}--> |Гражданлығы = {{URS}} → <br> {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = шиғриәт |Әҫәрҙәренең телдәре = русса |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} ''' Игорь Александрович Елисеев ''' ([[1952 йыл]]дың [[29 декабрь|29 декабре]]ндә), [[Дондағы Ростов]]та тыуған)&nbsp;— шағир, тәржемәсе, [[Рәсәй]] Яҙыусылар союзы ағзаһы ([[1992 йыл]]). == Биографияһы == Игорь Александрович [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. Айырым фәндәр немец телендә уҡытылған 53-сө мәктәптә уҡый. Пятигорск ҡалаһындағы педагогия институтының сит телдәр факультетын тамамлай. Институтты тамамлағас, Тамбов һәм [[Ростов өлкәһе]]нең ауылдарында уҡытыусы булып эшләй. Фәнни-тикшеренеүҙәр институтында тәржемәсе, артабан почта таратыусы, инженер, топограф, турклубта методист, "Приазовский край" нәшриәтендә баш мөхәррир урынбаҫары булып эшләй. == Ижады == Тәүге шиғыры "Ростсельмашевец" гәзитендә [[1971 йыл]]да баҫыла. Артабан уның әҫәрҙәре [[Дондағы Ростов]]та, Магаданда, Алтайҙа, Пятигорскиҙа, Дербентта, Сухумиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа "[[Дон]]", "Подъём" (Воронеж), "Пионер йук" (Чебоксары), "Идель" (Казань), "[[Москва]]", "Литературное обозрение" ([[Мәскәү]]) журналдарында, күп һанлы коллектив йыйынтыҡтарҙа баҫылып сыға. [[1987 йыл]]да Ростиздатта "Троектория полёта" тигән тәүге китабы баҫыла, шунда уҡ [[1990 йыл]]да "Хитрый Петр" (югослав яҙыусыһы Джордже Катич китабының тәржемәһе) һәм [[Мәскәү]]ҙә "Преданность" исемле шиғырҙар китабы, [[1996]] һәм [[1997 йыл]]дарҙа йәнә [[Дондағы Ростов]]та "Идущий путём заката и книга верлибров "Славянские руны" исемле поэмалар китабы, [[2000 йыл]]да [[Дондағы Ростов]]та "Поднялся ветер" шиғырҙар китабы, [[2001 йыл]]да "Перевалы Западного Кавказа" китабы, [[2005 йыл]]да "Мыс Рока" шиғырҙар китабы донъя күрә. [[2004 йыл]]да Ингушетияның халыҡ шағире Магомед Вышегуровтың шиғырҙарын тәржемәләп сығара. 1-3 Бөтә [[Рәсәй]] йәш тәржемәселәренең Мәскәү янында, Юрмалала һәм Пицундала Рәсәй Яҙыусылар союзы үткәргән семинарында ҡатнаша. Игорь Александрович Елисеев - "Рукопись" альманахының баш мөхәррире. Был альманах [[Америка]]ла, [[Европа]]ла, [[Африка|Африкала]] һәм [[Рәсәй|Рәсәйҙең]]күп төбәктәрендә таратыла. '''В. А. Закруткин исемендәге премия лауреаты ([[1998]]). [[2000 йыл]]дың майында [[Мәскәү|Мәскәүҙәге]] "Неизвестные поэты России" Бөтә [[Рәсәй]] конкурсы сиктәрендә [[ЮНЕСКО]] эгидаһы аҫтында үткән ПЕН Клубтың 67-се Бөтә донъя конгресында '''лауреат''' була. == И.А. Елисеев әҫәрҙәре == '''Отдельные издания''' * Траектория полёта. Стихи. {0}[13]{/0}} (1936) * Преданность. Стихи. {0}[13]{/0}} (1936) * Идущий путём заката. Стихи. {0}[13]{/0}} (1936) * Славянские руны. Книга верлибров. {0}[13]{/0}} (1936) * Поднялся ветер. Стихи. {0}[13]{/0}} (1936) * Перевалы Западного Кавказа. Стихи. {0}[13]{/0}} (1936) * Мыс Рока. Стихи. {0}[13]{/0}} (1936) * Хитрый Петр. Пер. югослав. писателя Джорджа Катича. - 1990. * Книга стихов в переводе народ. поэта И.М. Вышегурова. {0}[13]{/0}} (1936) == Әҙәбиәт == * Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5 == Һылтанмалар == * [http://baza.vgdru.com/1/8079/50.htm ЕЛИСЕЕВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170718072427/http://baza.vgdru.com/1/8079/50.htm |date=2017-07-18 }} * [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1557051_Eliseev Елисеев, Игорь Александрович]{{Недоступная ссылка|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://enc-dic.com/enc_biography/Eliseev-igor-aleksandrovich-91555/ Елисеев, Игорь Александрович] * [http://www.biografija.ru/biography/eliseev-igor-aleksandrovich.htm Елисеев Игорь Александрович] * [http://samlib.ru/e/eliseew_i_a/stihi.shtml Игорь Елисеев] {{изолированная статья}} [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Дондағы Ростов]] [[Категория:Ростов өлкәһе]] qsnxke43xsydx04ug7sfbsvj6guiavz 0 129707 1300359 769733 2026-07-03T19:44:01Z Bababashqort 34664 [[Пятигорск]] битенең исемен [[Биштау (ҡала)]] тип Bababashqort алыштырҙы: Хаталы атама 769733 wikitext text/x-wiki {{универсальная карточка}} '''Пятигорск''' ({{lang-ru|Пятигорск}}) — [[Ставрополь крайы]]ндағы ҡала. [[Подкумок]] йылғаһы ярында урынлашҡан. Пятигорскиҙа 146 мең кеше йәшәй, Ставрополь крайы ҡалалары араһында [[Ставрополь]]дән һуң 2-се урында. [[Кавказ Минераль Һыуҙар]]ы экологик-курорт регионының иң ҙур шифахана-ҡалаһы. == Тарих == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Биштау]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ставрополь крайы}} [[Категория:Пятигорск|*]] [[Категория:Рәсәй шифаханалары]] r1m28hxpfkhnedqxwjbezyy712mdvpc 1300362 1300359 2026-07-03T19:46:15Z Bababashqort 34664 1300362 wikitext text/x-wiki {{универсальная карточка}} '''Биштау ҡалаһы''' ({{lang-ru|Пятигорск}}, {{Lang-krc|Бештау}}) — [[Ставрополь крайы]]ндағы ҡала. [[Подкумок]] йылғаһы ярында урынлашҡан. Биштауҙа 146 мең кеше йәшәй, Ставрополь крайы ҡалалары араһында [[Ставрополь]]дән һуң 2-се урында. [[Кавказ Минераль Һыуҙар]]ы экологик-курорт регионының иң ҙур шифахана-ҡалаһы. == Тарих == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Биштау|Биштау (тау)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ставрополь крайы}} [[Категория:Пятигорск|*]] [[Категория:Рәсәй шифаханалары]] rg9plkpjrnvihhqyu3xcw8ibrtbilas 0 131567 1300364 1252173 2026-07-03T21:36:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300364 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Инка империяһы''' ({{lang-qu|Tawantin Suyu}}, {{lang-qu2|Tawantinsuyu}}, '''Тауантинсу́йу''', '''Тавантинсу́йу''', '''Тавантинсу́йю''') — Көньяҡ Америкала XI—XVI быуаттарҙа майҙаны, халҡының һаны буйынса иң эре, синыфтарға иртә бүлгеләнгән [[индеецтар]] [[дәүләт]]е. Хәҙерге Пастонан [[Колумбия]]ға — Чилилағы Мауле йылғаһына тиклемге территорияны биләй. Империя биләмәләре үҙ эсенә хәҙерге [[Перу]], [[Боливия]] һәм [[Эквадор]] (үтеп сыҡҡыһыҙ дымлы тропик урман — [[сельва]] менән ҡапланған көнсығыш райондарының бер өлөшөнән башҡа), өлөшләтә [[Чили]], [[Аргентина]], [[Колумбия]]ны ала. Европалыларҙан беренсе булып инкылар империяһына португал Алежу Гарсия 1525 йылда үтеп инә. 1533 йылда испан конкистадорҙары империяның күпселек өлөшөнә контроль урынлаштыра, ә 1572 йылда инкылар дәүләте йәшәүҙән туҡтай. Ошоға тиклем табылмаған Пайтити ҡалаһы (иле, XVIII быуат уртаһында йәки аҙағында тиклем)<ref>{{cite web|author=Хуан де Лисарасу.|url=http://kuprienko.info/juan-lizarazu-informaciones-hechas-por-don-juan-de-lizarazu-sobre-el-descubrimiento-de-los-mojos-1636-fragmentos-de-paititi-al-ruso/|title=«Сообщения, сделанные Доном Хуаном де Лисарасу об открытии Мохос, 1636 год»|publisher=www.kuprienko.info|datepublished=2009-12-06|accessdate=2009-12-06|description=Отрывки о легендарном Пайтити (пер. - В.В. Тюленева, 2008)|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BPOrrYZ?url=http://kuprienko.info/juan-lizarazu-informaciones-hechas-por-don-juan-de-lizarazu-sobre-el-descubrimiento-de-los-mojos-1636-fragmentos-de-paititi-al-ruso/|archivedate=2011-08-24}}</ref> инкылар һыйынған һуңғы төбәк булған, тигән гипотеза бар. Археологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, инкыларҙың күпселек ҡаҙаныштары уларҙан алда булған цивилизацияларҙан, шулай уҡ үҙҙәренә буйһондоролған күрше халыҡтарҙан ҡалған. Көньяҡ Американың тарихи аренаһында инкылар барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк унда байтаҡ цивилизациялар булған: Моче (төҫлө керамикаһы һәм һуғарыу системалары менән билдәле мочик мәҙәниәте), Уари (халҡы башҡа — аймара телендә һөйләшһә лә был дәүләт инкылар империяһының прототибы булып тора), Чим (үҙәге — Чан-Чан ҡалаһы, уларға ғына хас керамика, архитектура), Наска (Наска һыҙаты тип аталған ҡоролма булдырыуҙары, шулай уҡ үҙҙәренең ер аҫты һыу үткәргес системалары, керамикаһы менән танылған), Пукин (40 меңгә яҡын халҡы булған Тиауанако ҡалаһы цивилизацияһы, ул [[Титикака]] күленән көнсығышҡа табан урынлашҡан), Чачапояс («Туч яугирҙары», улар үҙҙәренең ныҡ нығытылған Куэлап крепосы менән билдәле, уны төньяҡтың «Мачу-Пикчуһы», тип тә атайҙар). [[Файл:Capitulo-XXXVIII.jpg|справа|мини|258x258пкс|Тәүге европа һүрәт инк. Сьеса де Леон, пед. Хроника Перу, 1553 йылда]] == Империяның атамаһы == Кечуа телендә был илдең атамаһын, ''Тауантинсуйу'', ''берләшкән дүрт провинция, тип тәржемә итергә мөмкин ''(Tawantin — «дүрт әйберҙән торған төркөм» (tawa «дүрт» суффиксы -ntin, «йыйылмаһы»); suyu — «ил», «өлкә» йәки «провинция»). Кечуан лингвисы Деметрио Тупак Юпанки күрһәтеүенсә: "-ntin — «''тулыһынса интеграцияланған''», «''бер бөтөндө тәшкил итеүсе''» тигән мәғәнәне аңлата. Бер бик яҡшы интеграцияға — бер бөтөнгә урын биреү өсөн унан алдағылары юҡҡа сыға. Беҙ «''юридик шәхес''», тип атаған субъект барлыҡҡа килә, һәм ул бер-береһенән айырылып торған состав өлөштәре өсөн яуаплы. Быны шулайыраҡ күҙ алдынан килтерергә мөмкин: предприятиеларҙың береһе, «юридик шәхес булараҡ яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала һәм башҡаларҙы был яуаплылыҡтан азат итә»<ref>{{cite web|url=http://kuprienko.info/demetrio-tupac-yupanqui-el-curso-quechua-al-ruso/|title=Деметрио Тупак Юпанки. Учебник языка кечуа: пункт. 3.10. (пер. А.Скромницкий, 2007, Киев)|archiveurl=https://archive.is/20120711082040/http://kuprienko.info/demetrio-tupac-yupanqui-el-curso-quechua-al-ruso/|archivedate=2012-07-11}}</ref> Йәғни был атамаһы илдең дүрт провинцияға бүленеүенә бәйле: Кунтинсуйу (кечуа{{lang-qu|Kunti Suyu}}Kunti Suyu) , Кольясуйу (кечуа{{lang-qu|Qulla Suyu}}Qulla Suyu), Антисуйу (кечуа{{lang-qu|Anti Suyu}}Anti Suyu) һәм Чинчасуйу (кечуа{{lang-qu|Chinchay suyu}}Chinchay suyu). Бынан тыш, Кусконан (кечуа{{lang-qu|Qusqu}}Qusqu) дүрт яҡҡа дүрт юлға сыға, һәм уларҙың һәр береһе империяның ҡайһы өлөшөнә табан бара шуның исеме менән атала. == Тарихы == === Хронологияһы === [[Файл:Genealogia-de-los-incas-11.jpg|справа|мини|267x267пкс|Сарьменто де Гамбоа, манко капак{{sfn|Источники инков|2013|с=355}}.]] [[Файл:Genealogia-de-los-incas-22.jpg|справа|мини|267x267пкс|Сарьменто де Гамбоа, Инкылар шәжәрәһе. Рокка Синчи, Юпанка Льоки, Майта Капак, Капак Юпанка{{sfn|Источники инков|2013|с=356}}.]] [[Файл:Genealogia-de-los-incas-33.jpg|справа|мини|267x267пкс|Сарьменто де Гамбоа, Инкылар шәжәрәһе. Рокка Инк, Тит Куси Вальп, Виракотать, Пачакутить{{sfn|Источники инков|2013|с=357}}.]] [[Файл:Genealogia-de-los-incas-44.jpg|справа|мини|267x267пкс|Сарьменто де Гамбоа, Инкылар шәжәрәһе. Пачакутить, Тупак Юпанка Инктар, Вайн Капак, Васкар, Атавальп{{sfn|Источники инков|2013|с=358}}.]] * яҡынса 1200 — Манко Капака (кечуа{{lang-qu|Manqu Qhapaq}}Manqu Qhapaq) идара итә, Кускола төпләнгән була. * яҡынса 1240 — Синчи Роки (кечуа{{lang-qu|Sinchi Ruq'a}}Sinchi Ruq’a) идара итә. * яҡынса 1260 — Льоке Юпанки (кечуа{{lang-qu|Lluq'i Yupanki}}Lluq’i Yupanki) идара итә. * яҡынса 1290 — Майта Капака (кечуа{{lang-qu|Mayta Qhapaq}}Mayta Qhapaq) идара итә. * яҡынса 1320 — Капака Юпанки (кечуа{{lang-qu|Qhapaq Yupanki}}Qhapaq Yupanki) идара итә. * яҡынса 1350 — Инка Роки (кечуа{{lang-qu|Inka Ruq'a}}Inka Ruq’a) идара итә. * яҡынса 1380 — Яуар Уакака (кечуа{{lang-qu|Yawar Waqaq}}Yawar Waqaq) идара итә . * яҡынса 1410 — Виракочи Инка (кечуа{{lang-qu|Wiraqucha Inka}}Wiraqucha Inka) идара итә. * 1438—1471 — Пачакутека Юпанки (Пачакути) (кечуа{{lang-qu|Pachakutiq}}Pachakutiq) идара итә. * 1471—1493 — Тупака Инка Юпанки (кечуа{{lang-qu|Tupaq Inka Yupanki}}Tupaq Inka Yupanki) идара итә. * 1492 — Колумбтың Американы асыуы. * 1493—1527 — Уайна Капакан (кечуа{{lang-qu|Wayna Qhapaq}}Wayna Qhapaq) идара итә. * 1513 — Васко Нуньес де Бальбоа "Көньяҡ Диңгеҙ"ен (Тымыҡ океан)ды аса. * 1515 — Васко Нуньеса де Бальбоаның конкистадорҙар отряды яңы асылған ерҙәргә «[[Перу]]» исемен бирә. Уайна Капак аҡ кешеләр тураһында тәүге хәбәрҙе ала. * 1522 — Паскуаля де Андагойиның Инкылар Империяһына үтеп инергә тырышыуы. * 1527—1532 — Уаскара (кечуа{{lang-qu|Waskhar}}Waskhar) идара итә. * 1526—1528 — Писарро, 1526 йылда Альмагро һәм Бартоломе Руисменән бергә, Тумбеста булғандан һуң, Панамаға кире ҡайта. Граждандар һуғышы башланғанға тиклем [[Атауальпа]] 1528 йылда европалылар менән шәхсән таныша, уға Писарроның ике кешеһен — территорияға разведка яһау өсөн Тумбес эргәһендә төшөрөп ҡалдырылған Родриго Санчес һәм Хуан Мартинды килтерәләр. 4 көн эсендә уларҙы Китоға килтерергә бойорола, шунан һуң Ломас уйһыулығында был тотҡондар алла Тикси Виракоча Пачакамакуға ҡорбан ителә<ref>Cabello Valboa, Miguel. Miscelánea antártica. Una historia del Perú antiguo. — Lima: Universidad nacional mayor de San Marcos. UNMSM, Instituto de etnología, 1951. — p. 422—423.</ref>. Ошо аллаға ҡорбан килтереү фактына бәйле испандарҙы — «виракоча» тип атау башланғандыр. * 1528 — тәхеттең законлы вариҫтары Уаскар һәм уның ҡустыһы Атауальпа ({{lang-qu|Ataw Wallpa}}) яҡлылар араһында граждандар һуғышы башлана. * 1533 — [[Атауальпа]] идара итә. ** 13 май — Франсиско Писарро Тумпис ҡалаһы янына йөҙөп килә, Тауантинсуйуға испандарҙың баҫып инеүе башлана. ** 18 июнь — Атауальпаны аҡса биреп ҡотҡарыу, уның бөтә байлығы донъя тарихында иң эре һуғыш табышы, тип һанала.<ref>{{cite web|url=http://kuprienko.info/pedro-sancho-an-account-of-the-conquest-of-peru/|title=Педро Санчо «Доклад о распределении выкупа Атауальпы». 18 июня 1533 г.|archiveurl=https://archive.is/20120710034855/http://kuprienko.info/pedro-sancho-an-account-of-the-conquest-of-peru/|archivedate=2012-07-10}}{{ref-en}}(англ.)</ref> ** 20 йәки 27 июль — Кахамаркала конкистадорҙар әсирлеккә алған Атауальпаны язалау. * 1534 — Кусконы конкистадорҙар баҫып ала. * 1535 — Франсиско Писарро Сихырсылар ҡалаһына (Лима)ға нигеҙ һала. Инкыларҙың Империяһы баҫып алына, испандар тәхеткә Тауантинсуйу Манко Инка Юпанкины (кечуа{{lang-qu|Manqu Inka Yupanki}}Manqu Inka Yupanki) ултырта. Манко Инка Юпанки Вилькабамбела халыҡты испандарға ҡаршы ихтилалға күтәрә. * 1543 — [[Перу]] Бразилиянан башҡа тотошо менән тип әйтерлек Көньяҡ Американы берләштергән вице-короллек тип иғлин ителә. * 1544 — Манко Инка Юпанкиның үлеме. * 1544—1561 — Сайри Тупака (кечуа{{lang-qu|Sayri Tupaq}}Sayri Tupaq) Вилькабамбела (кечуа{{lang-qu|Willka Pampa}}Willka Pampa) идара итә. * 1561—1570 — Титу Куси Юпанки (кечуа{{lang-qu|T'itu Kusi Yupanki}}T’itu Kusi Yupanki) в Вилькабамбела идара итә. * 1569 — Титу Куси Юпанки христианлыҡты ҡабул итә һәм миссионерҙарға Вилькабамбе территорияһында эшмәкәрлек алып барырға рөхсәт бирә. * 1570 — Тупак Амару I (кечуа{{lang-qu|Tupaq Amaru}}Tupaq Amaru) Вилькабамбе хакимы була. * 1572 — испандар Вилькабамбелағы индеецтар дәүләтенең ҡалдыҡтарын ҡыйрата. * 1609 — Лиссабонда Инки Гарсиласо де ла Вегиның "Төп нөхсәгә тап килгән комментарийҙар"ы сыға.<ref>[http://www.memoriachilena.cl/temas/documento_detalle.asp?id=MC0014755 Memoria Chilena — Documentos]</ref> * 1780—1782 — Тупак Амару II (Хосе Габриэля Кондорканки) етәкселегендә индеецтарҙың ихтилалы<ref>{{cite web|url=http://kuprienko.info/relacion-historica-de-la-rebelion-de-jose-gabriel-tupac-amaru/|title=Исторический доклад о ходе событий восстания Хосе Габриеля Тупак-Амару в провинциях Перу 1780 года|archiveurl=https://archive.is/20120709170206/http://kuprienko.info/relacion-historica-de-la-rebelion-de-jose-gabriel-tupac-amaru/|archivedate=2012-07-09}}{{ref-es}}(исп.)</ref> === Империяның барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше === [[Файл:Late-intermediate-peru.png|слева|мини|Анд инктар цивилизацияһы тиклем, 14.]] [[Анд тауҙары|Анд]] өлкәһендә һәм уның итәгендәге диңгеҙ буйҙарында беҙҙең эраға тиклем 1 мең йыл элек игенселек үҫешкән Чавин, Паракас, Наско, Мочик, Тиауанако һ. б. цивилизациялар барлыҡҡа килә. [[XII быуат]]та [[Титикака]] күле буйына юғары хаким Инка етәкселегендәге халыҡтар килеп төпләнә. Ул яңы баш ҡалаға — Кускоға күсә һәм (Л. Е. Гринин күрһәтеүенсә, XV быуаттың икенсе яртыһында ни бары 30 йыл эсендә Инкылар дәүләте территорияһы йөҙләгән тапҡырға арта<ref>Раннее государство, его альтернативы и аналоги. Волгоград, 2006. С. 134.</ref>) [[XV быуат|XV]]—[[XVI быуат|XVI]] бб. күпселек өлөшө хәҙерге [[Эквадор]], [[Перу]], [[Боливия]]ның ҙур ғына өлөшөн, [[Чили]], [[Аргентина]], шулай уҡ [[Колумбия]]ның ҙур булмаған районын үҙ эсенә алған бик ҙур территорияны үҙ йоғонтоһо аҫтына ала. Дәүләтте Инка Манко Капак<ref>Сьеса де Леон, Педро. Хроника Перу. Часть Вторая: Владычество Инков. Главы VI—VIII</ref>, барлыҡҡа килтергән, тигән фекер йәшәй, ул диңгеҙ кимәленән 3416 метр бейеклектә, ике тау һырты араһындағы тәрән үҙәндә [[Баш ҡала|баш ҡалаһы]] — Куско<ref>Pedro Sarmiento de Gamboa. Historia de los Incas. Madrid 2007, стр. 54-64</ref> ҡалаһына ла нигеҙ һала. Дәүләт булдырылғандан һуң уның территорияһы даими рәүештә киңәйә, Инка Яуар Уакак империяла регуляр армия булдырғандан һуң был бигерәк тә даими төҫ ала. Инка Пачакути бик ҙур территорияларҙы баҫып ала. Ул ысын мәғәнәһендә империя булдыра, сөнки быға тиклем инкылар индеецтарҙың күп һанлы ҡәбиләләренең береһе генә, ә Куско — ғәҙәти ҡала ғына була. Инкылар контроллек иткән ерҙәрҙең күбеһен Пачакути һәм уның улы Тупак Инка Юпанки яулап ала. Ун беренсе Инка — Уайна Капак ҙур булмаған территорияны баҫып ала. Хакимдар Уаскар һәм [[Атауальпа]] — Уайна Капактың улдары. Ул үлгәндән һуң был ике бер туған үҙ-ара йонсотҡос һуғыш башлай. Испандар килгәндә һуғышты Атауальпа еңеп сыҡҡан була. Әммә ул еңеүе емештәре менән әллә ни оҙаҡ файҙалана алмай, сөнки инкылар империяһын тамырынан юҡҡа сығарған испан баҫҡынсылары уны хакимлыҡтан алып ташлай һәм язалап үлтерә. Күрше ҡәбиләләрҙе баҫып алғанда инкылар, бер яҡтан, үҙҙәренең көслө һәм күп һанлы армияһын файҙалана, икенсе яҡтан, буйһондоролған төбәктәрҙең аҡһөйәктәрен үҙҙәре яғына ауҙарырға тырыша. Һуғыш хәрәкәттәрен башлағанға тиклем инкылар өс тапҡыр буйһондороласаҡ төбәктең хакимдарына үҙ теләктәре менән империяға ҡушылырға тәҡдим итә. Буйһондоролған ҡәбиләләрҙең кечуа телен өйрәнеүе талап ителә, үҙ йолаларын һәм закондарын индерә.<ref>Chiara Albertin (ed.). De las costumbres antiguas de los natureles del Peru. — Iberoamericana, Vurvuert, 2008, стр. 58-59</ref> Буйһондоролған халыҡтарҙың аҡһөйәктәре һәм жрецтары үҙ вазифаларында ҡала, дөйөм империяның Ҡояш аллаһы Интиға мотлаҡ буйһонған осраҡта урындағы динде тотоу ҙа тыйылмай. Инкылар урындағы халыҡ кәсептәрен һәм кейемен һаҡлап ҡалыуға ҙур иғтибар бүлә, сөнки Тауантинсуйуның кешеһен, күлдәгенә ҡарап ҡына ла уның сығышын һәм социаль статусын билдәләп була. Инкылар өсөн власты һәм йәмғиәтте яугирҙарға һәм яугир булмағандарға бүлеү хас. Империяның хакимдары йәки хакимлыҡ итеүсе этнос — инкылар араһынан улар һайлаған кешеләр генә ғәсҡәр башлыҡтары һәм хәрби начальниктар була ала. Әммә барыбер ниндәйҙер кимәлдә ике власлылыҡ булған күрәһең: Империяның хужалыҡ эшмәкәрлеге, ғәсҡәрҙе тәьмин итеү менән Куско ҡалаһы хакимы (губернаторы) шөғөлләнгән, был хаҡта тарихсы Хуан де Бетансос бер нисә тапҡыр иҫкә алып китә.<ref>Juan de Betanzos. Suma y Narracion de los Incas. — Madrid, Ediciones Polifemo, 2004. Edicion, introduccion y notas: Maria del Carmen Martin Rubio. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/8486547717 ISBN 84-86547-71-7]</ref> Инкылар империяһы йәшәйештәре сәскә атҡан йылдарҙа [[Ер|Ерҙәге]] иң эре дәүләттәрҙең береһе була. Төрлө сығанаҡтар буйынса империяның граждандарының һаны 5-6 млн-дан 12 млн-ға тиклем еткән була.<ref>[http://www.k12.hi.us/~jowalton/inca.ppt The Inca Empire. Created by Katrina Namnama & Kathleen DeGuzman] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227081710/http://www.k12.hi.us/~jowalton/inca.ppt|date=2008-02-27}}</ref> === Испандарҙың буйһондороуы === [[Файл:Pizarro.jpg|слева|мини|Франсиско Писарро.]] 1521 йылда [[Эрнан Кортес]] [[Ацтектар|ацтектарҙы]] буйһондора. Был уңыш Франсиско Писарроны илһамландыра. Карла V-тең секретары Хуана де Самано докладына ярашлы, '''Перу '''тураһында беренсе тапҡыр 1525 йылда Франсиско Писарро һәм Диего де Альмагроларҙың<ref>{{cite web|author=Хуан де Самано.|url=http://kuprienko.info/juan-de-samanos-relacion-de-los-primeros-descubrimientos-de-francisco-pizarro-y-diego-de-almagro-1526-al-ruso/|title=Доклад о первых открытиях Франсиско Писарро и Диего де Альмагро, 1526 г.|publisher=www.kuprienko.info (А.Скромницкий)|datepublished=2009-11-08|accessdate=2009-11-08|description=Первый документ об обнаружении Перу, из книги "Colleccion de documentos ineditos para la historia de España". – Tomo V, Madrid, Imprenta de la viuda de Calero, 1844. pp. 193-201|archiveurl=https://www.webcitation.org/6177YmTO4?url=http://bloknot.info/juan-de-samanos-relacion-de-los-primeros-descubrimientos-de-francisco-pizarro-y-diego-de-almagro-1526-al-ruso/|archivedate=2011-08-21}}</ref> беренсе Көньяҡ экспедицияһы тамамланыуға бәйле билдәле була. Экспедиция 1524 йылдың 14 ноябрендә Панаманан сыға, ләкин 1525 йылда кире ҡайтырға мәжбүр була. Шунан һуң тағы ла ике сәйәхәт ойошторола. 1532 йылда Писарро 200 йәйәүле яугир һәм ни бары 27 ат менән хәҙерге [[Перу]]ның яр буйына килеп туҡтай. Армия юлда уларҙан риза булмаған инкылар менән тулыландырыла. Инкылар илбаҫарҙар менән асырғанып һуғыша, ләкин империя үҙ-ара низағ һәм һуғыштарҙан йонсоған була, бынан тыш инкыларҙың күп кенә яугирҙары испандар менән килгән сәсәк һәм ҡыҙылса ауырыуҙарынан ҡырыла. [[Файл:Luis_Montero_-_The_Funerals_of_Inca_Atahualpa_-_Google_Art_Project.jpg|слева|мини|Атауальпаны ерләү, 1533 йылдың 29 авгусы.]] Писарро алдыҡ юл менән Бөйөк инка Атауальпаны тотоп язалай, шунан һуң 2 йыл буйы ҡаршылыҡ күрһәтеүселәргә хәрби начальник Руминьяви етәксеклек итә. Инкыларҙың баш ҡалаһы булған Кусконы испандар 1536 йылда буйһондора. Инка Манко Инка Юпанки уның яҡлылыларҙың ҙур булмаған төркөмө менән таулы Вилькабамба төбәгенә ҡаса, инкылар был территорияны 30 йылға яҡын үҙ ҡулдарында тота. 1572 йылда инкыларҙың һуңғы хакимы — Тупак Амаруның башы сабып ташлана. Был Тауантинсуйу империяһының юҡҡа сығыуын аңлата. Дәүләт талана, инкыларҙың мәҙәниәте ҡыйратыла. Буйһондоролған инкылар кечуа халҡы составына инә. испандарҙың баҫып алыуында барлыҡҡа килгән һөҙөмтәне хроникасы Сьеса де Леон билдәләп үтә. == Административ бүленеш == [[Файл:Inca_Empire_South_America.png|справа|мини|228x228пкс|Карта Тавантинсуйу: Чинчайсуйу (красный), Кольасуйу (синий), Антисуйу (зелёный) и Кунтисуйу (жёлтый).]] Империя 4 өлөшкә бүленә: Чинчайсуйу — ул ҡыҙыл төҫтә, Кольасуйу — күк төҫтә, Антисуйу — йәшел төҫтә, Кунтисуйу — һары төҫтә, һәр өлөш провинцияларҙан тора: Кусконан төньяҡҡа табан: Вилькас (Vilcas), Хауха (Xauxa), Бомбон (Bombon), Кахамарка (Caxamalca), Гуанкабамба (Guancabamba), Томебамба (Tomebamba), Латакунга (Latacunga), [[Кито]] (Quito), Каранке (Carangue); Кусконан көньяҡҡа табан: Атункана (Hatuncana), Атункольа (Hatuncolla), Айявире (Ayavire), Чукиабо (Chuquiabo), Чукуито (Chucuito), Париа (Paria) һәм Чилиға тиклем һуҙылған башҡалар. Һәр провинцияның үҙенең баш ҡалаһы була. Һалымдар шунда йыйыла, Ҡояш ғибәҙәтханаһы, ҡорос ҡойоу һәм ювелир оҫтаханалары, гарнизон, эре Юлаусылар йорттары, келәттәр ошонда урынлашҡан була, шулай уҡ Хакимдың вәкиле — губернатор ҙа ошонда уҡ йәшәй.<ref>Сьеса де Леон, Педро. Хроника Перу. Часть Вторая: Владычество Инков. Глава XX</ref> Административ бүленештә Куско баш ҡала булараҡ атала. Ул һары төҫ менән билдәләнә. Провинция баш ҡалаһы булған һәр бер тораҡ пунктына һан ҡуйыла. Провинцияның баш ҡалаға яҡыныраҡ урынлашыуы отошло була. Мәҫәлән, яҡын провинцияларҙың хаким-куракалары Инка хакимы хеҙмәттәрендә, хәрби походтарында, йола һәм төрлө церемонияларҙа йышыраҡ ҡатнаша. Тавантинсуйу Империяһының провинциялары кипу яҙмаһы менән билдәләнелә (кипу яҙмаһы — ул төрлө мәғәнәне аңлатҡан төҫлө ептәр йыйылмаһы). Йыйылмалағы ҡыҙыл ептәр теге йәки был провинциянан һәләк булған яугирҙарҙы билдәләй. Империя провинцияларындағы статистика һәм һалым һалыу ҙа кипу яҙмаһы менән күрһәтелә<ref>Инка Гарсиласо де ла Вега. «История государства Инков», — Л., 1974, книга Пятая, Глава XII, стр.294-295</ref>. Был система Империяны географик һәм иҡтисади йәһәттән һүрәтләү өсөн дә ҡулланыла<ref>Инка Гарсиласо де ла Вега. «История государства Инков», — Л., 1974, книга Пятая, Глава XIV, стр.298</ref>. Педро де Сьеса де Леон үҙенең "Перу хроникаһы"нда кипу ярҙамында иҫәпләүҙәрҙең ни тиклем теүәл булыуы хаҡында яҙа: «Провинцияларҙың баш ҡалаларында эшләүсе хисапсылар — кипукамайокилар [quiposcamayos] һалымдарҙы ептәрҙәге төйөндәргә ҡарап иҫәпләй, еп төйөндәренә ҡарап күпме көмөш, алтын, кейем һәм йорт хайуардары йыйылыуын да, шулай уҡ һалымдарҙы кемдең йыйып тапшырасағын да белеп була. Был хисаплау системаһын ҡулланғанда хатта бер генә альпаргатты ла йәшереп ҡалыу мөмкинлеге лә булмай»<ref name="Педро Сьеса де Леон">''Педро Сьеса де Леон.''&#x20;[http://kuprienko.info/pedro-cieza-de-leon-cronica-del-peru-parte-segunda-al-ruso/ Хроника Перу. Часть Вторая: Владычество Инков.].&#x20; www.kuprienko.info (А. Скромницкий)&#x20;(14 января 2009).&#x20;<small>Проверено 12 ноября 2009.</small>&#x20;<small><span class="nowrap"> 21 августа 2011 года.</span></small>{{cite web|author=Педро Сьеса де Леон.|url=http://kuprienko.info/pedro-cieza-de-leon-cronica-del-peru-parte-segunda-al-ruso/|title=Хроника Перу. Часть Вторая: Владычество Инков.|publisher=www.kuprienko.info (А. Скромницкий)|datepublished=2009-01-14|accessdate=2009-11-12|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615r1W9qT?url=http://kuprienko.info/pedro-cieza-de-leon-cronica-del-peru-parte-segunda-al-ruso/|archivedate=2011-08-21}}</ref>. == Закондар == Инкыларҙың закондары өҙөк-өҙөк булып ҡына һаҡланған, әммә уларҙың эстәлеге испан колониялары сығанаҡтарында бик ныҡ тәфсирләп яҙылған. Закондарҙы айырым тәғәйенләнгән чиновниктар, кипу яҙмаһын ҡулланып, теркәй, ә башҡа чиновниктар — глашатайҙар — Империяның баш ҡалаһы Куско — Римактың майҙандарының береһендә халыҡҡа еткерә, йәғни иғлан итә. Инкылар хоҡуғы яза ҡулланыуға ҡағылышлы мәсьәләләрҙә айырыуса ҡаты булыуын күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта индеецтар араһында бурлыҡ, коррупция, үлтереү кеүек енәйәттәрҙең булмауын да раҫлай. Инкылар закондарының испан закондарынан өҫтөн булыуҙары тураһында беренсе хроникасылар билдәләй: == Иҡтисад == === Юлаусылар йорттары, келәттәр һәм һаҡлағыстар === Кочабамбе уйһыулығындағы Котапачи тораҡ пункты тирәһендә 2076 колька (йомро формалағы һаҡлағыстар) була, улар Инкылар империяһынан ҡалған 9395 келәт ҡоролмаларының 22,09%-ын тәшкил итә, йәғни был тораҡ пункты империяның стратегик райондарының береһе булған. Котапачилағы һаҡлағыстарҙың уртаса диаметры 3,5 м, ә яҡынса бейеклеге — 2 м була. Тимәк Кочабамбе уйыһыулығындағы йомро һаҡлағыстарҙың дөйөм майҙаны 45000 м³ тәшкил иткән (ғәмәлдә был һаҡлағыстар тулыһынса аҙыҡ-түлек менән тултырылыр булған), Инкылар империяһының башҡа провинция үҙәктәре менән сағыштырғанда ла был ғәйәт ҙур һан.{{sfn|Куприенко2013j|2013|}}. === Малсылыҡ === {{Main|Скотоводство инков}}(«Инкыларҙың малсылығы») === Сауҙа === Ацтектарҙан айырмалы рәүештә инкылар йәмғиәтендә ирекле һөнәрселәр (ремеслинниктар) ҡатламы, шуға бәйле шәхси үҙалмаш, сауҙа һәм сауҙа аралашсылары ла булмай. Быны инкыларҙың тауҙар араһында йәшәүе менән аңлатып була: уларҙа әйбер алмашыу хужалыҡ итеүҙең мөһим өлөшө булып торған, һәм власть бик иртә был ресурсты үҙ ҡулына алып өлгөрә. Бөтә аҙыҡ-түлек һәм көнкүреш әйберҙәре йәмәғәт (дәүләт) һаҡлағыстарына ташыла, шунан һуң ғына билдәләнгән нормалар буйынса дәүләт поставкалары формаһында бүлеп бирелә. ==== Аҡса ==== Эске сауҙала аҡса ҡулланылмай, ә тышҡы сауҙала ''мульу ҡабырсыҡтары'', кока япраҡтары, кейем, шулай уҡ бәләкәй баҡыр балтасыҡтар файҙаланыла. Чонос ([[Эквадор]]) мәҙәниәте индеецтары [[XV быуат|XV]]—[[XVI быуат|XVI быуаттарҙа]] уҡ 99,5%-ы баҡырҙан торған бәләкәй балталар етештерә (ҡалынлығы 0,5 см һәм 2х2 см) һәм уларҙы аҡса урынына файҙалана. Көньяҡ Американың көнбайыш яр буйҙарында ошо аҡса ҡулланыла<ref>Espinoza Soriano, Waldemar. Etnohistoria ecuatoriana: estudios y documentos. — Quito: Abya-Yala, 1988. — p. 135.</ref>, шул иҫәптән Инкылар дәүләтенең Чинча провинцияһында ла, ә унда 6000 сауҙагәр йәшәгән була<ref>María Rostworowski de Díez. Mercaderes del Valle e Chincha en la época prehispánica // Revista española de antropología americana. — Nº 5. — 1970. — págs. 170—171.</ref>. == Социаль структура == === Дәүләт башлығы === [[Файл:Skromnitsky_The_state_management_system_of_economy_of_Inka_Empire_rus.png|слева|мини|300x300пкс|Инкылар империяһында хужалыҡҡа дәүләт идираһы системаһы (С. А. Куприенко реконструкцияһы).]] Ер индеецтарҙыҡы тип иҫәпләнелә, шул уҡ ваҡытта хаким — Сапа Инка (кечуа{{lang-qu|Sapa Inka}}Sapa Inka, тәрж. «Берҙән-бер Инка»), ҡәбиләләр эшенән йыйылған табыш (һалым) тулыһынса уға тапшырыла;<ref name="kuprienko.info">{{cite web|url=http://kuprienko.info/relacion-de-los-incas-de-juan-polo-de-ondegardo-1572/|title=Хуан Поло де Ондегардо. Доклад о происхождении Инков, и о том, как они расширили свои завоевания, 1572" (пер. А.Скромницкий — Киев, 2009)|archiveurl=https://archive.is/20120718204810/http://kuprienko.info/relacion-de-los-incas-de-juan-polo-de-ondegardo-1572/|archivedate=2012-07-18}}</ref> Инканың власы изге ореол менән уратып алынған була. Инка башҡаларҙан, маңлай өҫтөнә өс ҡауырһын ҡуйып, башына йөн таҫма бәйләп йөрөүе менән айырыла — был таҫма маскапайча (кечуа{{lang-qu|maskhapaycha}}maskhapaycha) тип атала. Беренсе Сапа Инка — Манко Капак — Ҡояш батшаһы Интиҙың улы булараҡ хөрмәт ителә.<ref>Discurso sobre la Descendescia y Gobierno de los Incas, 1542 // Juan de Betanzos. Suma y Narracion de los Incas. — Madrid, Ediciones Polifemo, 2004, стр. 363—364</ref> Тауантинсуйула хакимдарҙың ҡан таҙалығын һаҡлауҙы ныҡ хәстәрләгәндәр: Инканың, ҡануни версия буйынса<ref>[http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/V.phtml «История государства Инков», стр. 49]</ref> (башҡа төрлө версиялар ҙа булған) тик бер генә законлы ҡатыны һәм ул уның бер туған апаһы йә һеңлеһе булырға тейеш. Башҡа ҡатындарҙан тыуған балалар ҙа законлы балалар, тип иҫәпләнелә, әммә улар тәхеткә дәғүә итә алмай. Инка үлгәндән һуң уға аллаға күрһәткәндәй хөрмәт күрһәтелә, үлгән Сапа Инкаларҙы бәлзәмләп Кусколағы кәшәнәләренә урынлаштыралар, һәр береһенә айырым жрец ҡуйыла; уларҙың таш һындары ла эшләнә, уға тере Инкаға күрһәтелгән хөрмәт күрһәтелә. Батшалар мумияларын беренсе булып лиценциат Поло де Ондегардо таба. === Социаль синыфтар һәм һөнәрҙәр<ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B8%D0%B5%D0%B3%D0%BE_%D0%93%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B8%D0%BD Диего Гонсалес Ольгин].''&#x20;[http://kuprienko.info/files/Textos/IberoAmerica/Vocabvlario-Quechua-Holguin.pdf Словарь языка кечуа (1608).].&#x20; www.kuprienko.info (А. Скромницкий).&#x20;<small>Проверено 6 декабря 2009.</small>&#x20;<small><span class="nowrap">[https://web.archive.org/web/20120111111648/http://bloknot.info/files/Textos/IberoAmerica/Vocabvlario-Quechua-Holguin.pdf Архивировано] 20 августа 2011 года.</span></small>{{cite web|author=[[Диего Гонсалес Ольгин]].|url=http://kuprienko.info/files/Textos/IberoAmerica/Vocabvlario-Quechua-Holguin.pdf|title=Словарь языка кечуа (1608).|publisher=www.kuprienko.info (А. Скромницкий)|datepublished=|accessdate=2009-12-06|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615fD1DHX?url=http://bloknot.info/files/Textos/IberoAmerica/Vocabvlario-Quechua-Holguin.pdf|archivedate=2011-08-20}}</ref> === {| class="mw-collapsible mw-collapsed wikitable" style="width: 90%; margin-bottom: 10px;" !Социаль синыфтар !Вәкилдәре |- bgcolor="#EDDA74" | Инкалар (кечуа{{lang-qu|inka}}inka) (юғары ҡатлам — Апакуна, Сапаккуна, Авкикуна, Инкакуна) | * Сапа Инка, йәки Сапай Инка, йәки Сапай апу, йәки Сапа Капак Инка — «батша», «юғары хаким һәм судья» * Инкак сапай чурин — вариҫ булыусы принц. * Авки: Сапа Инканың улы. * Сапай Койя: Сапа Инканың ҡатыны-һеңлеһе, батшабикә. * Сапай Ньюста — принцессалар. * Батша нәҫелдәр: Һәр панакиҙың беренсе быуындары (туғандары) — Сапай капак айлью, Инка айлью, Инка авки айлью. * Ҡан буйынса инкалар: Һәр панакиҙың ҡалған ағзалры (туғандары). ** Сапай авки — юғары ҡатдам рыцарҙары башлығы. ** Иньака Ньюста — Инка нәҫеленән йәки юғары ҡатламдан байбисә. ** Ринкрийук авки — юғары ҡатлам орехондары. ** Курипаку куриринкри — орехон-полководецтар. ** Учакта камакта йачак, йәки Уча йачак — Инктың сәркәтибе. ** Пачака — Инка һарайы министры: Инканың биләмәләре менән шөғөлләнә. * Өҫтөнлөктәр буйынса инктар: үҙҙәренең күрһәткән эше өсөн «инк» титулы бирелгән кешеләр. ** Пакуйук, йәки Пакуринри, йәки Пакуринкрийок — һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн орехон индеец булғандар. ** Ринкрийок куна — орехондар. * Инки-бастарды: Инканың сығышы буйынса инка булмаған ҡатындан тыуған балалары. * Юғары ҡатлам нәҫелдәре: Капак или Кольана айлью, Атун айлью, Альин Йавар айлью, Авки айлью. ** Пальа — юғары ҡатламға ҡараған, нәфис ҡатын. |- bgcolor="#D2B9D3" | Түбәнге ҡатлам һәм һалымдар азат ителгәндәр | * Курака (кечуа{{lang-qu|kuraka}}kuraka), или Пачак курака, йәки Атун курака, йәки Акапак курака — сығыштары буйынса инк булмаған, мәҫәлән, инкалар буйһондорған халыҡтарҙың аҡһөйәктәре. Тораҡ пункттары хакимдары. ** Турикук / Токрикок — Инка яғынан тораҡ пунктын күҙәтеп тороусы/Инка йәки урындағы халыҡ ҡуйған идарасы. ** Льактайук апу — ауыл башлығы, куракаға буйһона. ** Льакта камайук — хаким итеүсенең урынбаҫары йәки хаким итеүсенең вазифаһын башҡарыусы. |- bgcolor="#A4E333" | Ғибәҙәт әһелдәре | * Жрецтар: ** Вильяк Ума: Юғары жрец. Сығышы буйынса инк. ** Атун Вилька — 1-се категориялағы юғары дин әһелдәре. ** Ватук, Амурпа, Ичури — 2-се категориялағы дин әһелдәре. ** Уму, Накак — 3-сө категориялағы дин әһелдәре. ** Тарпунтай. ** Укумайу — ваки жрецы. ** Вакакамайо — хеҙмәтсе/вакины ҡараусы. Вакиның ерҙәре менән дә шөғөлләнә, тик малдар ҡарауға тотонмай. Был вазифа нәҙел буйынса тапшырыла. * Акльаваси вәкилдәре — «Инктың һайлап алған ҡыҙҙары»: ** Мамакуна (Ҡояш ҡыҙҙарын күҙәтеп тороусылар)<ref>[https://archive.org/stream/revistahistrica01pergoog#page/n193/mode/1up Revista histórica; órgano del Instituto Histórico del Perú]</ref> ** Өлкән тәрбиәсе ҡатындар. ** Хеҙмәтсе ҡыҙҙарҙың тәрбиәселәре. ** Йана вилькас — хеҙмәтселәр. ** Дин юлынан китергә теләүсе ҡатын-ҡыҙҙар: *** Юғары ҡатлам һәм яугирҙарҙың буласаҡ ҡатындары. *** Акльас. |- bgcolor="#B9B111" | Юғары ҡатламға ҡарамаһалар ҙа һалым түләүҙән азат ителгәндәр. | * Сихырсылар һәм күрәҙәселәр — жрецтарҙың иң түбән ҡатламы<ref>Revista histórica; órgano del Instituto Histórico del Perú, Volume 1. — Lima, 1906, стр. 219—220</ref>. |- bgcolor="#B4E344" | Мәғариф/фәйләсуф ғилеме | * Амаута (мөғәллимдәр, фәйләсуфтар, астрологтар) * Йачачик — мөғәллимдәр. |- bgcolor="#A2B9D3" | Хеҙмәткәрҙәр | * Кипукамайоки — кипу ярҙамында отчет төҙөү менән шөғөлләнеүселәр. * Альпа тупук апу, йәки Секек апу — ер үлсәп бүлеүсе. * Часки — почта хеҙмәткәрҙәре, хәбәр итеүселәр. |- bgcolor="#A9A9D3" | Суд власы, тәфтиш | * Тукрикук апу — ''идара итеп, ҡул ҡуйыусы һәм насар эштәрҙең булыуына юл ҡуймаусы судья''. * Камачикук апу — ''идара итеп, ҡул ҡуйыусы һәм мәжбүр итеүсе судья''. * Патачак апу — суд тикшеренеүҙәрендә хөкөм сығарыусы судья. * Уча танпак апу — ауыр енәйәттәр буйынса судья. * Нина кукта вакичак, йәки Ньинакук пурап рантин — третей судьяһы, арбитр. * Мануманта, йәки Рунап какенмантапас патачак апу — гражданлыҡ хоҡуғы буйынса судья. * Курак апу — юғарғы кимәлдә торған судья. * Сулька апу — түбәнге кимәлдә торған судья. * Арарива апу — ялан судьяһы. * Тапупакук апу — сатраш һорау алыуҙа инспектор. |- bgcolor="#B4ECCF" | Руна (кечуа{{lang-qu|runa}}runa) (шәхсән иреклеләр) | * Хатун Руна: Халыҡ (крәҫтиәндәр). Йайай руна — оло, аҡыл менән эш иткән кеше. ** Льактайок руна — ауылда йәшәүсе. ** Куско льактайок — Куско ҡалаһында йәшәүсе. * Вакча паккарик — сығыштары буйынса ярлылар. * Митимаи (кечуа{{lang-qu|mitmaqkuna}}mitmaqkuna): күсенеп килгән-колонистар. * Һөнәрселәр. |- bgcolor="#C5ECCF" | Һалдаттар — авкак руна<ref>[http://images.google.cl/imgres?imgurl=http://aukawasi.rumimaki.org/image/ejercitoinca.jpg&imgrefurl=http://aukawasi.rumimaki.org/page/historia2.htm&usg=__uEhIDOwMnu6QW18yXBiaMznEb5Q=&h=359&w=300&sz=36&hl=es&start=11&um=1&tbnid=mTzHB_pxQJ_l1M:&tbnh=121&tbnw=101&prev=/images%3Fq%3Dejercito%2Binca%26hl%3Des%26sa%3DX%26um%3D1 Resultados de la Búsqueda de imágenes de Google de http://aukawasi.rumimaki.org/image/ejercitoinca.jpg].&#x20;<small>Проверено 14 февраля 2009.</small>{{cite web|url=http://images.google.cl/imgres?imgurl=http://aukawasi.rumimaki.org/image/ejercitoinca.jpg&imgrefurl=http://aukawasi.rumimaki.org/page/historia2.htm&usg=__uEhIDOwMnu6QW18yXBiaMznEb5Q=&h=359&w=300&sz=36&hl=es&start=11&um=1&tbnid=mTzHB_pxQJ_l1M:&tbnh=121&tbnw=101&prev=/images%3Fq%3Dejercito%2Binca%26hl%3Des%26sa%3DX%26um%3D1|title=Resultados de la Búsqueda de imágenes de Google de http://aukawasi.rumimaki.org/image/ejercitoinca.jpg |accessdate=2009|autor=|publisher=}}</ref><ref>[http://images.google.cl/imgres?imgurl=http://i94.photobucket.com/albums/l115/chassepot/Inca20Warriors202.jpg&imgrefurl=http://www.batallas.org/viewtopic.php%3Ft%3D21030%26sid%3D7ed0fd4bc0e54b0a43992ce876c51063&usg=__VAmtjvhmgGFZ1dplSzya8G9RIPc=&h=800&w=576&sz=79&hl=es&start=5&um=1&tbnid=fzydyunPFW8fVM:&tbnh=143&tbnw=103&prev=/images%3Fq%3Dejercito%2Binca%26hl%3Des%26sa%3DX%26um%3D1 Resultados de la Búsqueda de imágenes de Google de http://i94.photobucket.com/albums/l115/chassepot/Inca20Warriors202.jpg].&#x20;<small>Проверено 14 февраля 2009.</small>{{cite web|url=http://images.google.cl/imgres?imgurl=http://i94.photobucket.com/albums/l115/chassepot/Inca20Warriors202.jpg&imgrefurl=http://www.batallas.org/viewtopic.php%3Ft%3D21030%26sid%3D7ed0fd4bc0e54b0a43992ce876c51063&usg=__VAmtjvhmgGFZ1dplSzya8G9RIPc=&h=800&w=576&sz=79&hl=es&start=5&um=1&tbnid=fzydyunPFW8fVM:&tbnh=143&tbnw=103&prev=/images%3Fq%3Dejercito%2Binca%26hl%3Des%26sa%3DX%26um%3D1|title=Resultados de la Búsqueda de imágenes de Google de http://i94.photobucket.com/albums/l115/chassepot/Inca20Warriors202.jpg |accessdate=2009|autor=|publisher=}}</ref><ref>[http://www.ejercitodelecuador.mil.ec/images/pdf/Historia/hejer1.pdf Historia del Ejército Ecuatoriano. Pág.14] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150330050611/http://www.ejercitodelecuador.mil.ec/images/pdf/Historia/hejer1.pdf|date=2015-03-30}}</ref>. | * Һалдат ғәсҡәре — авкак айуктакуска: ** Апускипай — армия генералы. Империяның бөтә ҡораллы көстәре уның ҡул аҫтындаВ подчинении имел все вооружённые силы Империи. ** Авкак кунап апун — баш полководец. ** Апуски Рандин — дивизияй генералы. Уға 10000 кеше буйһона. ** Атун Апу — бригада генералы. Уға 4000-5000 кеше буйһона. ** Ваминка руна пусарикен апу — Бҡтә капитандар өҫтөнән капитан, йәғни полковник. ** Авкак пусарик, йәки Авкаман пусарик, йәки Апу — капитан. ** Атун Апу Рандин — командующий урыбаҫары. ** Апу Рандин — өлкән лейтенант; командир урынбаҫары. ** Камайук — офицер. ** Варанка Камайук — батальонн командиры. Уға 1000 кеше буйһона. ** Пачак Камайук — йөҙсө, центурион. Ҡул аҫтында 100 кеше. ** Пичка Чунка Камайук — лейтенант. Ҡул аҫтында 50 кеше. ** Авкакта йачачик (йәки пульячикук) апу — испандарҙың «''маэстро-де-кампо''» чинының аналогы (ул замандағы испан армияһында 29 кешенән торған «терция» подразделениеһы командиры вазифаһы була). Функциялары билдәле түгел. ** Чунка Камайук — кесе лейтенант. Ҡул аҫтында 10 кеше. ** Унанчайанак — прапорщик, байраҡ йөрөтөүсе. Ҡул аҫтында 5 кеше. ** Инантин авкакта суйучакапу — өлкән сержант. ** Суйу чункачак — ғәсҡәр смотрын үткәреүсе өлкән сержант. ** Авкакнинта суйучак — сержант. ** Рунанча — йүнәлтеүсе. ** Авкаманка аркайкамайук, йәки Амачайкамайук — гарнизон һалдаттары. ** Пукара Камайук — копейщик. ** Авкай пинкульу — хәрби музыкант-флейтасы. ** Авкай ванкар, Ванкар Камайук — барабансы. ** Кипа Камайук — һорнайсы (ағас һорнай ярҙамында сигнал бирә). ** Чору Камайук — һорнайсы (диңгеҙ ҡабырсығы ярҙамында сигнал бирә). ** Авканакуй камайу — тәжрибәле һалдат, ветеран. ** Вамак авкак[руна] — яңы хәрби хеҙмәткә алынған һалдат. * Чапатиак или чапа — йәшерен гвардия: ** Каумива — шпион. |- bgcolor="#B4CFEC" | Азат булмағандар | * Акльяс (кечуа{{lang-qu|aqllasqa}}aqllasqa): «Ҡояш ҡыҙҙары», инктарҙың әсиргә алған ҡатын-ҡыҙы (һалымдан азаттар). * Янаконы (кечуа{{lang-qu|yanakuna}}yanakuna): Инктың һәм Дәүләттең хеҙмәтселәре. * Пиньяс, ҡолдар (кечуа{{lang-qu|piñakuna}}piñakuna): Инктарға ҡараған, әммә янакон булмаған хәрби әсирҙәр. |- bgcolor="#A2CFEC" | Башҡа категориялар | * Инкап мичускан руна — сит илдән килгәндәр, урындағы халыҡ менән буталғандар. * Сару руна — бик алыҫ илдәрҙән килгән кешеләр. * Льактанак апуннак аму мантапурик — ватаны булмаған берәҙәктәр. * Апускиннак мана апускийок — нәҫелдәре булмаған, бер ниндәй кастаға ла ҡарамаған кешеләр. * Ача руна, или Пурумруна — батшаһы ла, закондары ла булмаған варварҙар. |} === Урындағы власть === === Панаки === Панакиҙар хакимлыҡ итеүсе Инкының икенсе улынан дауам иткән нәҫел; улар үлгән Инкының мумияһын һаҡлай, шулай уҡ хакимдың эштәре тураһында хәбәрҙәр була. Панакиҙар хаҡында тарихсы Сармьенто де Гамбоа төплө мәғлүмәт ҡалдырған.<ref>Pedro Sarmiento de Gamboa. Historia de los Incas. Madrid 2007. Miraguano, Polifemo. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788478132287 ISBN 978-84-7813-228-7], [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788486547578 ISBN 978-84-86547-57-8]</ref> == Халыҡты контролдә тотоу системаһы == Инкылар төрлө этностарға йоғонтоһон киңәйткәндән-киңәйтә, әммә инкылар закондарының айырым системаһына ярашлы, ғәмәлдә ҡатнаш никахтарға юл ҡуйылмай. Бының өсөн махсус рәүештә халыҡты контролләү системаһы булдырыла<ref>[http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/V.phtml «История государства Инков», стр. 95-96]</ref> {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+'Халыҡты контролдә тотоу системаһы' |- bgcolor="#669966" !Яуаплы !Ғаиләләр һаны |- bgcolor="#99CC99" | ''Puriq'' | 1 ғаилә |- bgcolor="#99CC99" | ''Pichqa kamayuq'' | 5 ғаилә |- bgcolor="#99CC99" | ''Chunka kamayuq'' | 10 ғаилә |- bgcolor="#99CC99" | ''Pichqa chunka kamayuq'' | 50 ғаилә |- bgcolor="#99CC99" | ''Pachaka kamayuq'' | 100 ғаилә |- bgcolor="#99CC99" | ''Pichqa pachaka kamayuq'' | 500 ғаилә |- bgcolor="#99CC99" | ''Waranqa kamayuq'' | 1.000 ғаилә |- bgcolor="#99CC99" | ''Pichqa waranqa kamayuq'' | 5.000 ғаилә |- bgcolor="#99CC99" | ''Hunu kamayuq'' | 10.000 ғаилә |} == Ҡаҙаныштар == [[Файл:Inca_roads-es.svg|справа|мини|176x176пкс|Дороги Инков]] Инкылар империяһында үҫешкән транспорт һәм һуғарыу селтәрҙәре була. === Инкыларҙың юлдары === Инкылар юл бәйләнештәрен булдыра, хатта тау һуҡмаҡтары аша ла юл һалына. Империя армияһы шул юлдарҙан бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ хәрәкәт итә ала. Уларҙың юлдарының дөйөм оҙондоғо 25 мең км-ға етә. Көньяҡ Америкала аттар булмау сәбәпле, йөк ташыу өсөн лама ҡулланыла. Юлдар махсус рәүештә кодҡа (кипу) һалынған мәғлүмәттәрҙе тапшырыу өсөн дә ҡулланылған. === Почта === Тавантинсуйула юлдарҙың оҙон булыуын иҫәпкә алғанда, 5-7 мең почта станцияһында '''10-14 мең кеше'''<ref>Сьеса де Леон, Педро. Хроника Перу. Часть Вторая: Владычество Инков. Глава XXI</ref> эшләүен күҙалларға була. Был почта станциялары 2,8 км — 2,3 км аша урынлаша, һәр станцияла ике кеше эшләй. === Инкыларҙың һуғарыу системаһы === === Һыу үткәргес === Империяла хәрби, административ һәм дини ҡоролмалар әүҙем төҙөлә. Кускола һәм башҡа күп кенә ҡалаларҙа сифаты буйынса Римдәгеләренән ҡалышмаған һыу үткәргес һалына, тик инкылар сәләмәтлеккә зарарлы ҡурғаш ҡулланыуҙан баш тарта. === Металлургия === Тауантинсуйу — Колумбҡа тиклемге Америкала бронза (ул ваҡытта [[Мезоамерика|Месоамерика]]ла тик баҡырҙы ғына беләләр) менән таныш берҙән-бер ил. Баҡыр менән бронзанан тыш инкылар бик ҙур күләмдә [[Көмөш|көмөш, алтын]] һәм уларҙың башҡа металдар менән иретмәләрен иретеү менән шөғөлләнә. Инкылар хатта платина менән дә таныш була. === Керамика === Ҡарарға: Төп мәҡәлә «Керамика инков» («Инкылар керамикаһы») === Медицина === Энрике Облитас Поблете [[1963 йыл]]да үҙенең «''Кальавайа мәҙәниәте''» тигән китабында индеецтар бағымсыларының (кальавайа халҡы вәкиле) инкылар хакимлыҡ иткән осорҙа ([[XV быуат|XV]]—[[XVI быуат|XVI]]) өҫтөнлөк менән файҙаланыусы каста булыуҙары һәм хакимды дауалауҙары тураһында бәйән итә. Инкылар осоронда калавайа бағымсылары [[бәшмәктәр]] һәм төрлө үҫемлектәр (унту, кукуруз һәм башҡалар)<ref>''Edwin Conde Villarreal.''&#x20;[http://www.cambio.bo/noticia.php?fecha=2011-03-04&idn=40097 El Periódico Boliviano]&#x20;(4 марта 2011).&#x20;<small>Проверено 5 апреля 2011.</small>&#x20;<small><span class="nowrap"> 25 августа 2011 года.</span></small>{{cite web|author=Edwin Conde Villarreal.|url=http://www.cambio.bo/noticia.php?fecha=2011-03-04&idn=40097|title=El Periódico Boliviano|datepublished=2011-03-04|accessdate=2011-04-05|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CqOQz6N?url=http://www.cambio.bo/noticia.php?fecha=2011-03-04|archivedate=2011-08-25}}</ref> ҡушылмаһынан пенициллинды аса. == Инкыларҙың дәүләт символдары == [[Файл:Flag of Cusco (1978–2021).svg|мини|Инкылар флагының тура дүртмөйөш варианты]] Инкылар мәҙәниәтендә флаг әллә ни йыш ҡулланылмай, дәүләттең патриотик символы булыуға ҡарағанда ул, моғайын, император штандарты булараҡ файҙаланылғандыр. Уларҙың флагы йәйғәрҙоң ете төҫөндә булған, тигән фекер бар. Бындай флаг випхала.тип аталған Беҙҙең көндәрҙә флагты Куско ([[Перу]]) һәм Көньяҡ Американың ҡайһы бер дәүләттәрендә инкылар мәҙәниәте мираҫы символы булараҡ файҙаланалар. Инкыларҙың рәсми дәүләт гербы булмай<ref name="flag">[https://vseonauke.com/1199676437552171748/flag-imperii-inkov-rekonstruktsiya-ili-novodel/ Флаг и герб Империи Инков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170807152232/https://vseonauke.com/1199676437552171748/flag-imperii-inkov-rekonstruktsiya-ili-novodel/ |date=2017-08-07 }}</ref>. == Хәрби эш == === Ғәсҡәр башлыҡтары === == Мәҙәниәт һәм фән == === Дин === [[Файл:Космология-инков.jpg|справа|мини|200x200пкс|Космология инков. Три мира: Ханан Пача, Кай Пача, Уку Пача.]] Инкылар төп алла булараҡ Ҡояшҡа (Инти) табына. Инкыларҙа хаким Ҡояш аллаһының ерҙәге кәүҙәләнеше тип ҡабул ителә, шуға күрә хаким тейгән һәр нәмә яндырылырға тейеш була. Ҡояш культына бәйле алтын әйберҙәр киң таралыу ала. === Инкыларҙың үлсәү берәмектәре === Көнкүрештә, хужалыҡта, идара итеүҙә улар ҡулланған төп үлсәү берәмектәрен билдәләү бик ауыр, шулай ҙа «теләһә ниндәй әйберҙе үлсәү универсаль сараһы»<ref>[http://kuprienko.info/files/Textos/IberoAmerica/Vocabvlario-Quechua-Holguin.pdf Диего Гонсалес Ольгин. Словарь языка кечуа. 1608 г.]</ref> булыуы билдәле. * тупу — оҙонлоҡто һәм майҙанды үлсәү берәмеге. === Календарь === Ҡарарға: Төп мәҡәлә: «Календарь инков» («Инкылар календары»). === Астрономия === Ҡарарға: Төп мәҡәлә: «Астрономия инков» («Инкыларҙың астрономияһы»). === Математика === Ҡарарға:{{Main|Математика инков}} Инкыларҙа юпана универсаль хисаплау ҡоролмаһы тип иҫәпләнелә.. === Кипу яҙмаһы === [[Файл:Inca_Quipu.jpg|справа|мини|150x150пкс|Кипу яҙмаһы өлгөһө]] Статистика мәғлүмәттәрен тапшырыу, эшкәртеү һәм дөйөмләштереү өсөн кипу (кечуа{{lang-qu|khipu}}khipu) төйөнлө яҙма уйлап табыла, һәм ул ғәйәт ҙур империяға нәҡ шул ваҡыт арауығында ярҙам итә һәм уны хәҙерге заман ERP-системаларының прообразы тип иҫәпләргә мөмкин. Кипу яҙмаһы менән индеец начальниктары файҙалана, әммә 1583 йылдан, Өсөнсө Лима Соборынан һуң уны тотошлайы менән юҡҡа сығарыу башлана.<ref>[http://kuprienko.info/fernando-murillo-de-la-cerda-carta-sobre-los-caracteres-usados-por-los-indios-antes-de-la-conquista-1589/ Фернандо Мурильо де ла Серда. Письмо о знаках, использовавшихся Индейцами до завоевания, 1589 (пер. А.Скромницкий).].&#x20;<small><span class="nowrap"> 28 июня 2012 года.</span></small>{{cite web|url=http://kuprienko.info/fernando-murillo-de-la-cerda-carta-sobre-los-caracteres-usados-por-los-indios-antes-de-la-conquista-1589/|title=Фернандо Мурильо де ла Серда. Письмо о знаках, использовавшихся Индейцами до завоевания, 1589 (пер. А.Скромницкий).|archiveurl=https://archive.is/20120628235258/http://kuprienko.info/fernando-murillo-de-la-cerda-carta-sobre-los-caracteres-usados-por-los-indios-antes-de-la-conquista-1589/|archivedate=2012-06-28}}</ref> Оҙаҡ ваҡыт инкыларҙың яҙмаһы булмаған, тип иҫәпләнелә.<ref>[http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/V.phtml «История государства Инков», стр. 356—361]</ref> Әммә 1923 йылда тарихсы Локк инкыларҙың төйөнлө ептәренең (кипу) ысынында иһә яҙма булыуын иҫбат итә. ==== Токапу ==== [[Файл:All-tocapu-sin-BV.png|справа|мини|200x200пкс|Инкыларҙың күлдәктәренә, плащтарына, келәмдәренә, керо вазаларына төшөрөлгәнТокапу; инкыларҙың ҡалҡаны]] Инкыларҙың туҡымаларындағы һәм керамикаһындағы һүрәттәр (токапу) идеографик яҙманың бер төрө булыуы ихтимал, тигән мәғлүмәт бар, шулай уҡ инкыларҙың алтын киҫәктәрендә йылъяҙма алып барыуҙары тураһында хроникасыларҙың күрһәтеүе күп нимә тураһында һөйләй. === Архитектура === [[Файл:Inka_mauern_cuzco.jpg|слева|мини|150x150пкс|Кускола стенаның бер өлөшө.]] [[Файл:Sacsahuaman_wall2.jpg|мини|150x150пкс|Саксайуаман крепосы.]] Инкыларҙың архитектураһы һүрәтләүҙәр һәм күп һандағы төҙөлөш ҡалдыҡтарынан билдәле. Ифрат ҙур таштарҙан төҙөлгән ҡоролмалар (Саксайуаман крепосы) юнылған граниттан эшләнгәндәре менән алышына (Писак крепосы). Был гранит плиталар бер-береһенә тығыҙ итеп һалына, улар араһына һалыу өсөн бер ниндәй иҙмә лә ҡулланылмай. Был плиталар араһынан хатта бысаҡ та үтә алмай. Стеналары эскә ҡарай бер аҙ ауыш булған был ҡоролмалар хатта ер тетрәүҙәргә лә бирешмәй. === Музыка === Тауантинсуйула бик бай [[Музыка|музыка сәнғәте була.]] Империя халыҡтары төрлө тынлы һәм һуҡма инструменттарҙа уйнай: оҙонса һәм арҡыры флейталарҙа (кена, тарка{{нп5|Тарка (флейта)|тарка|en|Tarka (flute)}}, пинкулью һәм башҡалар), төрлө ҙурлыҡтағы һәм юғарылыҡтағы флейта-Пана (сику — ч’ули, мальта, санка, туйу; шулай уҡ антара и чириуано), ҙур [[Дөңгөр|барабан]] (уанкар) һәм бәләкәй барабан (тинья), шулай уҡ төрлө идеофондар.<ref>[http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/V.phtml «История государства Инков», стр. 128—131]</ref> Инкыларҙың музыкаһы төрлө жанрҙа була, күпселеге тынлы инструменттарҙа уйнаусылар һәм ауыл хужалығы циклы йолаларына бәйле. Тауантинсуйуның музыка сәнғәте беҙҙең көндәргә тиклем анд халыҡтарының традицион музыкаһында һаҡланған. Әлбиттә, бер ни тиклем испан йоғонтоһо һиҙелгән өлөштәре булыуға ҡарамаҫтан, күпселек өлөшө йөҙәр йыл элек башҡарылғанса яңғырай. Тауантинсуйула яңғыраған музыка өлгөләре: * [[Медиа:Kantu.mid|K’antu (церемония маршы)]], * [[Медиа:Antara.mid|Pacha Siku (йола музыкаһы)]], * [[Медиа:Sikuri.mid|Sikuri (парлы бейеү)]] === Театр === Инкыларҙың бер нисә пьесаһы булыуы билдәле: Апу-Ольянтай, Уткха-Павкар, Суримана. == Инкыларҙың көнкүреше == === Кухняһы === {{Main|Кухня инков}} === Кейеме === {{main|Одежда инков}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} === Һылтанмалар === [[Категория:Колумбҡа тиклемге мәҙәниәттәр]] [[Категория:Инктар]] [[Категория:Боливия тарихы]] [[Категория:Перу тарихы]] [[Категория:Эквадор тарихы]] [[Категория:1438 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Урта быуаттар]] [[Категория:Инка империяһы]] [[Категория:Көньяҡ Американың тарихи дәүләттәре]] g6a6oltpmghz41ftcypxeqtvbylgwa7 0 132790 1300386 922666 2026-07-04T08:23:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300386 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Видерстрём Каролина Оливия''' (''Widerström Olivia Karolina'', [[10 декабрь]] [[1856 йыл]] — [[4 март]] [[1949 йыл]]) — швед гинекологы. Швецияла университет белемле беренсе рәсми ҡатын-ҡыҙ табип. Шулай уҡ [[Феминизм|феминистка]] һәм сәйәсмән була, енси тәрбиә һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың һайлау хоҡуғы мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Видерстрем Швецияның Ҡатын-ҡыҙҙарҙың һайлау хоҡуғы йәмғиәте рәйесе һәм Стокгольм ҡала советы ағзаһы була. Ҡатын-ҡыҙҙарға Швеция университетында уҡырға [[1870 йыл]]да рәсми рөхсәт ителә. [[1873]]—[[1875]] йылдарҙа Каролина Gymnastiska ''centralinstitutet студенты була'', [[1875]]—[[1877]] йылдарҙа — профессор Брантинг ассистенты, шул уҡ ваҡытта гимнастика өйрәнә. [[1879]] йылда Wallinska Skolan-да, [[1880]] йылда — Уппсала университетында медицина философияһы буйынса имтихан тапшыра. [[1884 йыл]]дың майында [[Стокгольм]]да Каролина университетында медицина имтиханы бирә. Видерстрем ҡыҙҙар һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың үҙҙәренең тәне тураһында күберәк белеүен, кейемдәре һаулыҡтары өсөн файҙалы булыуын, ир-аттарға бирелгән мөмкинлектәргә һәм хоҡуҡтарға эйә булыуын теләй. Уның эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше булып гинекология һәм ҡатын-ҡыҙ сәләмәтлеге тора. Каролинаның иң билдәле хеҙмәте булып ''Kvinnohygien'' (ҡатын-ҡыҙ гигиенаһы) китабы тора. Ул [[1899 йыл]]да тәүге тапҡыр баҫыла һәм 1932 йылға тиклем ете тапҡыр сығарыла. [[1912 йыл]]да Каролина Видерстрем Стокгольм ҡала советына [[Либерализм|либералдарҙан]] һайлана, [[1915 йыл]]ға тиклем шунда эшләй. [[1918]]—[[1921]] йылдарҙа, йәғни һайлау хоҡуғы гарантияланғанға тиклем швед ҡатын-ҡыҙҙарының һайлау хоҡуғы йәмғиәтенә рәйеслек итә. Ойошма маҡсатына өлгәшеп, [[1921 йыл]]да таратылғанға тиклем уның һуңғы рәйесе була. == Сығанаҡтар == * Lena Hammarberg, ''Karolina Widerström — sexualreformator och föreningskvinna'' * ''Ny svensk historia: Oscar II och hans tid, 1872—1907'', Erik Lindorm 1936 s.231 * ''Sveriges befolkning 1890'', (CD-ROM) Riksarkivet 2003 * http://www.ub.gu.se/kvinn/portaler/rostratt/biografier/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103004132/http://www.ub.gu.se/kvinn/portaler/rostratt/biografier/ |date=2012-11-03 }} [[Категория:XX быуат медиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса медиктар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Швеция сәйәсмәндәре]] [[Категория:10 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:1856 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 мартта вафат булғандар]] [[Категория:1949 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] hioggff0iws8dbjvu79zvi9tmftv3zb 0 133394 1300349 1243197 2026-07-03T16:37:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300349 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Зорин Сергей Иванович''' ([[11 сентябрь]] [[1911 йыл]], [[Өфө губернаһы]], Крюковская ауылы, хәҙерге Башҡортостандың [[Благовещен районы]] — [[6 февраль]] [[1954 йыл]], [[Өфө]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, танк полкының механик-водителе, старшина. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). == Биографияһы == Ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Атаһы 1914 йылда [[Беренсе донъя һуғышы]] фронтында һәләк була. [[1924 йыл|1924 йылға]] тиклем Благовещен балалар йортонда тәрбиәләнә. 7 класты тамамлай. Ялланып эшләй, һуңынан тракторсыға уҡып ала. [[1937 йыл]]дың 30 ғинуарында Өфөлә беренсе трамвай ҡыңғырауы яңғырай. Алты саҡрымға һуҙылған бер колеялы линияға биш моторлы һәм биш тағылмалы вагон сыға. Бер вагонда трамвай йөрөтөүсе булып егерме алты йәшлек Зорин Сергей, буласаҡ Советтар Союзы Геройы, була. Яратҡан эшенә совет-фин һуғышы ҡамасаулай Ул ошо һуғышта ҡатнаша. Демобилизациянан һуң, [[1940 йыл]]да трамвай маршруты начальнигы булып эшләй. Һәм тағы ла һуғыш — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]. Ҡыҙыл армия сафына саҡырыла, һәм Сергей Ивановичты танк училищеһына уҡырға ебәрәләр. [[1943 йыл|1943 йылдың]] ноябрь айынан механик-водитель старшина Зорин үҙ танкын Бөйөк Ватан һуғышының ауыр юлдарынан алып бара. [[1944 йыл]]да коммунистар партияһы сафына инә Армиянан демобилизацияланғас, Зорин хәрәкәт хеҙмәте начальнигы, һуңынан № 1 [[Өфө трамвайы|трамвай депоһы]] директоры була. Өфө ҡала советына депутат һәм партия бюроһы ағзаһы булып һайлана == Наградалары == * СССР Юғары Советы Президиумының [[1945 йыл]]дың 24 мартындағы Указы менән немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн һәм командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн старшина Зорин Сергей Ивановичҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены, «Алтын йондоҙ» миҙалы тапшырыла (№ 7234)<ref>{{Подвиг Народа|46761784|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686046/793756|дело=29/18|лист=4, 258, 259}}.</ref>. * Ҡыҙыл Йондоҙ Ордены (11.10.1943)<ref>{{Подвиг Народа|21960457|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686044|дело=4629|лист=35, 36}}.</ref>. * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (29.06.1944)<ref>{{Подвиг Народа|150709414|title=Приказ о награждении|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=717037|дело=16|лист=4}}.</ref>. * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (12.10.1944)<ref>{{Подвиг Народа|45946672|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=6940|лист=5, 163, 164}}.</ref>. * башҡа миҙалдар. == Хәтер == * Геройҙың иҫтәлеген мәңгеләштереү өсөн Өфө № 1 трамвай депоһы коллективы уның исемен депоға биреү тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә. РСФСР Министрҙар Советы үтенесте ҡәнәғәтләндерә. Шулай уҡ территорияла С. Зорин иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ һәм һәйкәл ҡуйыла. * Район үҙәге — [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһында — һәләк булған яугир-яҡташтар мемориалында геройға бюст ҡуйыла, ҡала тарихи-крайҙы өйрәнеү музейында уға арнап стенд сығарыла. * Благовещен районының Рождественское ауылында, С. Зорин уҡыған элекке башланғыс мәктәп бинаһында уның хаҡта мемориаль таҡта хәтерләтә. * Өфө Электр транспорты депоһы Советтар Союзы Геройы Зорин С. И. исемен йөрөтә == Әҙәбиәт == * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 87 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Здние, где работал Герой Советского Союза Зорин С. И. Хадии Давлетшиной, сквер''. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|86620}}{{V|9|09|2021}} * Зорин, Сергей Иванович. Сайт «Герои страны» * [http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&000/Src/0007/e48bcec2 Зорин Сергей Иванович]. * Статья Ю. Узикова в интернет-газете «БАШвестЪ».<br /> * [https://zen.yandex.ru/media/transport_bash/sergei-ivanovich-zorin-601d528086f4e2220878bdf8 Өфө транспорты] * [http://www.muet-ufa.ru/news/novosti-muet/segodnya-6-dekabrya-v-depo-imeni-zorina-proshlo-meropriyatie-posvyashchyennoe-geroyu-otchestva-zorin/?month=03&year=2019 Өфө ҡалаһының электр транспорты]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Өфөлә ерләнгәндәр]] [[Категория:11 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1911 йылда тыуғандар]] [[Категория:Благовещен районында тыуғандар]] [[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы танкистары]] [[Категория:6 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1954 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] go3pcwd9um31cjjqi7zswhc6mg5fghw 0 133770 1300342 1288046 2026-07-03T12:49:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300342 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Епифанцев Сергей Николаевич''' ([[1953]]) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары ([[1985]]—[[1987]]). Епифанцев Сергей Николаевич 1953 йылдың май айында [[Өфө]]лә тыуған. 1975 йылда [[Өфө авиация институты]]н тамамлай, һөнәре буйынса инженер-электромеханик. Психология фәндәре кандидаты, социология фәндәре докторы<ref name="випперсон">[http://viperson.ru/people/epifantsev-sergey-nikolaevich Епифанцев Сергей Николаевич. Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171219093251/http://viperson.ru/people/epifantsev-sergey-nikolaevich |date=2017-12-19 }}</ref>,<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01002883399 Диссертация Епифанцева]</ref>. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1975 йылда инженер-технолог булып башлай, 1975−1976 йылдарҙа СССР-ҙың 50-йыллығы исемендәге Өфө агрегат производство-конструкторлыҡ берекмәһендә мастер булып эшләй. 1978 йылдан — коммунистар партияһы ағзаһы. Артабан йәмәғәт-партия ойошмаларында етәксе вазифаларын биләй. 1976−1979 йылдарҙа ВЛКСМ-дың агрегат производство-конструкторлыҡ берекмәһендә секретарь урынбаҫары; секретары. 1979−1980 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитетының ойоштороу бүлегенеъ мөдире. 1980−1981 йылдарҙа КПСС-тың Өфө ҡалаһы Ленин район комитетының ойоштороу бүлеге мөдире. 1981−1985 йылдарҙа КПСС-тың өлкә комитетының ойоштороу-партия эше бүлегенең инструкторы. 1985 йылдың ғинуарынан алып 1987 йылдың ғинуарына тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары. 1987 йылда ВЛКСМ-дың Үҙәк Комитетының эшсе йәштәр бүлеге мөдире. 1987−1990 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Үҙәк Комитеты секретары. 1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Үҙәк комитеты секторы мөдире. 1991 йылдан «АРТЕЛЬ» акционерҙар йәмғиәтенең идараһының рәйесе, «МАГНА ЛТД» акционерҙар йәмғиәтенең вице-президенты, «НЕФТЕГАЗ» акционерҙар йәмғиәте директоры урынбаҫары, «Реформа» фондының советнигы<ref>http://baza.vgdru.com/1/8142/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820134907/https://baza.vgdru.com/1/8142/ |date=2019-08-20 }}</ref>, Мәскәү президент программалары фонды директоры, «МЕГАПИР» фонды идараһының рәйесе, «СКАФ» сәнәғәт-финанс компанияһы" ЯАЙ-нең генераль директоры урынбаҫары булып эшләй. 2000 йылдан — Көньяҡ федераль округында Рәсәй Федерацияһының Президентының тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары, 2004 йылдан — Ростов өлкәһе буйынса баш федераль инспекторы. 2008 йылдың декабренән — «Рәсәй тимер юлдары» («РЖД») ААЙ-ының президенты советнигы<ref name="випперсон"></ref>. 2009 йылдың апрелендә «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ-ы президенты бойороғо буйынса Епифанцев Сергей Николаевич «Рәсәй тимер юлдары» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең вице-президенты — статс-секретары итеп тәғәйенләнә<ref>[https://1prime.ru/Transport_communications/20090421/756374097-print.html НОВЫЕ НАЗНАЧЕНИЯ В ОАО «РЖД»] </ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_sekrbashobkomavlksm.pdf ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208212038/http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_sekrbashobkomavlksm.pdf |date=2017-12-08 }} {{ref-ru}} * [http://viperson.ru/people/epifantsev-sergey-nikolaevich Епифанцев Сергей Николаевич. Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171219093251/http://viperson.ru/people/epifantsev-sergey-nikolaevich |date=2017-12-19 }} {{ref-ru}} * [https://1prime.ru/Transport_communications/20090421/756374097-print.html НОВЫЕ НАЗНАЧЕНИЯ В ОАО «РЖД»] {{ref-ru}} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01002883399 Диссертация Епифанцева] {{ref-ru}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1953 йылда тыуғандар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]] hr1kkpsbwrp7yr0f6g1jatspkjpj46k 0 142332 1300346 1292260 2026-07-03T15:35:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300346 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Заһиров Наил Ғамил улы''' ([[10 ғинуар]] [[1958 йыл]]) — хужалыҡ эшмәкәре. «Енер хорлдинг» ЯСЙ-нең (компанияның) генераль директоры. == Биографияһы == 1958 йылдың 10 ғинуарында Башҡортостан Республикаһының [[Баҡалы районы]]нда тыуған. Заһиров Наил Ғамил улы В. В. Куйбышев исемендәге Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Мәскәү инженер-төҙөлөш институтында уҡый. «Енер хорлдинг» ЯСЙ-нең йәғни компанияһының генераль директоры. == Хеҙмәт юлы == 1973—1977 йй. — Нальчик кооператив-төҙөлөш техникумында уҡый. 1977—1979 йй. — Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1984 йылда В. В. Куйбышев исемендәге Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Мәскәү инженер-төҙөлөш институтын тамамлағандан һуң, 1984—1990 йй. — Башҡорт АЭС-ы төҙөлөш Идаралығының «Спецмонтаж» участкаһында мастер, прораб, өлкән прораб булып эшләй. 1990—1999 йй. — «Башурал-энергострой» тресының «Башуралспецэнергомонтаж» СМУ-һында баш инженер 1999—2001 йй. — «Башкирэнерго» ААЙ-ының филиалы — «Энергостройремонт» подразделениеһы директоры урынбаҫары 2001—2008 йй. — «Энергостройсервис» ЯСЙ-ы директоры 2008 йылдың февраленән — ООО ХК «Башуралэнергострой» ЯСЙ Холдинг компанияһының генераль директоры. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй Сәйәси партияһы ағзаһы статусында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты <!--== Холдинг компанияһы тураһында == Энергия системаһын реструктуризациялау һөҙөмтәһендә уның составынан профилһеҙ ремонт һәм сервис предприятиелары сығарыла. Нигеҙҙә баҙар һынауына бирешмәгән шул ойошмаларҙан холдинг барлыҡҡа килә. Бер нисә йыл дауамында ҙур булмаған генподряд ойошмаһы булараҡ эш башланыҡ. Баҙар ваҡ эшҡыуарлыҡ төҙөлөш фирмалары менән тулған була. Һис шикһеҙ, уларҙың юғары маневрлылығы һәм төҙөлөш-монтаж эштәренең арзан {{comment|үҙҡиммәте|себестоимость}} кеүек ыңғай яҡтары булыуға ҡарамаҫтан, был ойошмаларҙа {{comment|әйләнештәге әйберҙәр|оборотные средства}} (сеймал, яғыулыҡ, төҙөлөш материалдары, аҡса) етерлек дәрәжәлә булмай һәм квалифицикациялы персоналға эйә түгел, һәм иң мөһиме — улар конкрет участка өсөн яуап бирә, шунлыҡтан уларҙың эшмәкәрлеге ахырғы һөҙөмтәгә йүнәлтелмәгән була. Бер аҙҙан хәҙерге заман энергетика төҙөүселәренең төрлө белгестәрен берләштереү кәрәклеге өлгөрә. Ә ҙур предприятие — Холдинг — энергетиканың һәр объектында ышаныслы, хәүефһеҙлек һәм проектта һалынған эксплуатация характеристикаларына өлгәшә. Ойоштороуҙың яңы ысулын да уйлап сығармайҙар. Тарихтан белеүебеҙсә, илдең энергетика ҡеүәтен үҫтереүҙә танылған ГОЭЛРО планы һәм артабанғы программаларын махсуслаштырылған төҙөлөш-монтаж трестар тормошҡа ашырған. Ул ваҡытта таршырылған объекттар масштабы бөгөн дә тәьҫир итә. Шулай итеп энергетик объекттарҙы «асҡысы-ние менән» тапшыра торған холдинг компанияһын булдырыу ҡарары ҡабул ителә. 1990-сы йылдарҙа Наил Ғамил улы"Башуралэнергострой" махсуслаштырылған генподряд тресында эшләй. Заманында трест Яңы Стәрлетамаҡ ТЭЦ-ын, Өфө эргәһе ТЭЦ-ын, Һаҡмар ТЭЦ-ын, Йошкар-Ола ТЭЦ-ын, Ҡарман һәм Ирекле ГРЭС-ын, Башҡорт АЭС-ын төҙөгән. Төҙөлөш баҙарында уңышлы эшләгән өс — «Энергостройсервис», «Энерготехсервис» һәм «Энергомост» белгестәре компанияның нигеҙен тәшкил итә. Артабан яңы төҙөлөш объекттарының тулы комплексын үтәй алған «Башуралэнергостроймеханизация», «Башуралспецэнергомонтаж», «Башуралотделстрой», «Строительное управление ТЭЦ» кеүек {{comment|төп предприятиенан бүленгән|дочерние}} ойошмаларының булыуы коллективты формалаштырыуҙы тамамлай. Персоналдың дөйөм һаны мең ярымға етә. Ете бүлендек ойошманың һәр береһе үҙенең махсуслашыуына эйә һәм яйға һалынған схемала үҙ урынын биләй эйә. Заказ биреүселәрҙе компания эшендәге берҙәм техник һәм хаҡтар сәйәсәте, килешеү һәм гарантиялы йөкләмәләрҙе үтәүҙең консолидацияланған яуаплы булыуы йәлеп итә. Һуңғы йылдарҙа генерация объекттары, атап әйткәндә, төп дөйөм ҡеүәте 140 МВт тәшкил иткән газ турбиналы һәм газ поршенлы ТЭЦ, улар менән бер рәттән — дөйөм ҡеүәте 1170 МВА тәшкил иткән подстанциялар, 220/110 кВ ҡеүәтле һауа һәм кабель линиялары төҙөлгән. Республиканың баш ҡалаһында өс йыл эсендә үҙ проекттары буйынса ПС 110 кВ и ПС 220 кВ-лы биш подстанция төҙөлдө. Өфөләге бик күптән төҙөлгән ТЭЦ-1-гә реконструкция үткәрелгән, ГТЭС-25П газ турбиналы электростанцияһы төҙөлә, Урал аръяғы газ поршенлы ТЭЦ-ын, ике ҡаҙанлыҡ һәм газ турбиналы ҡоролма монтажлап, киңәйтеү, Өфөлә система булдырыусы 220 кВ ҡеүәтле «Затон» подстанцияһын, 60 км оҙонлоғондағы, ВЛ 220 кВ ҡеүәтле Өфө-Өмәт система-ара төҙөй. Өфөлә 440 МВт ҡеүәтле ПГУ төҙөлә.--> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһының почётлы төҙөүсеһе * «Салауат Юлаев» ордены * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [www.enerholding.ru/company/rukovodstvo.html] * [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957214] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160317012722/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957214 |date=2016-03-17 }} * [https://www.rusprofile.ru/id/5526984] * https://www.eprussia.ru/epr/149/11504.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117185943/https://www.eprussia.ru/epr/149/11504.htm |date=2021-01-17 }} * [https://regnum.ru/news/968392.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808121858/https://regnum.ru/news/968392.html |date=2020-08-08 }} [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:10 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Баҡалы районында тыуғандар]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүселәре‎]] akxd12gkamtivjohbwvzc4qiu4st94b 0 144896 1300381 1123978 2026-07-04T07:12:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300381 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Каменев Сергей Сергеевич''' ([[16 апрель]] [[1881 йыл]] — [[25 август]] [[1936 йыл]]) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре. 1-се ранг командармы (1935). == Биографияһы == Сергей Сергеевич Каменев 1881 йылдың 16 апрелендә [[Киев]]та хәрби инженер ғаиләһендә тыуған. 1898 йылда Киев Владимир кадет корпусын тамамлай. Шул уҡ йылдың 1 сентябрендә [[Мәскәү]]ҙәге Александровск хәрби училищеһына уҡырға инә. 1900 йылдың 9 авгусында беренсе разрядлы подпоручик дәрәжәһендә Луцк 165-се пехота полкына тәғәйенләнә һәм 1900 −1904 йылдарҙа шунда батальон полкы адьютанты булып хеҙмәт итә. 1907 йылда Каменев Сергей Петербургтағы генераль штабы Николаев хәрби академияһын беренсе разряд буйынса тамамлай<ref name="sme">{{Книга:Советская военная энциклопедия|4|51—52}}</ref>. Пётр Махровтың Каменев тураһында фекере:<ref>Махров П. С. В Белой армии генерала Деникина. СПб.: Логос, 1994. Стр. 56.</ref>: {{Цитата|Каменев Генераль штабы Академияһында минең менән бер сығарылышта ине, һәм беҙ уның менән дуҫтарса мөнәсәбәттәрҙә булдыҡ. Тырышлығына ҡарамаҫтан, Академия уға ауыр бирелә ине… Ул генераль штабының һәйбәт офицеры булды һәм һуғыш аҙағында полк менән бик шәп етәкселек итте. Уның сәйәси ҡараштарын мин белмәнем, әммә революция ваҡытында ул комитеттар менән эш итә белде, ә һуңғараҡ, Ҡыҙыл Армияға эләккәс, нисек батшаға йәки Ваҡытлы хөкүмәткә хеҙмәт иткән, шулай уҡ большевистик хөкүмәтенә намыҫлы хеҙмәт итте.}} 1907 йылдың 7 майында штабс-капитан дәрәжәһе бирелә. 1909 йылдың 26 ноябренән алып Иркутск хәрби округы штабында өлкән адъютант ярҙамсыһы була. 1909 йылдың 6 декабренән — [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]]. 1910 йылдың 10 февраленән 2-се кавалерия дивизияһы өлкән адъютанты булып хеҙмәт итә. Сергей Каменев баштағы хеҙмәте буйынса пехота командиры булараҡ, тырышып кавалерия эшен өйрәнә, бөтә кавалерия маневрҙарында һәм сәфәрҙәрендә ҡатнаша. 1911 йылдың 26 ноябренән — Вилен хәрби округы штабының оператив-мобилизацион бүлегендә өлкән адъютанттың ярҙамсыһы. 1912 йылдың 6 декабрендә 3-сө дәрәжә изге Станислав ордены менән бүләкләнә. 1914 йылда һуғыш планы инсценировкаһы — Киев хәрби уйындарында ҡатнаша. === Беренсе донъя һуғышы === 1914 йылдың 4 сентябренән алып — 1-се армияһы генерал-квартирмейстер штабы бүлегенең өлкән адъютанты. Полковник (чин старшинлығы 06.12.1915)<ref>На 03.01.1917 [[Старшинство в чине офицеров|ст. в чине]] Полковника установлено с 06.12.1914.</ref>. {{Цитата|Каменевтың выжданлы һәм тырыш офицер тигән абруйы булды. Әллә ниндәй һәләттәр унда юҡ ине. Ул...башҡаларҙан яҡшыраҡ та, насарыраҡ та түгел ине. Бер аҙ йомоҡ, аҙ һүҙле, хеҙмәттәштәренән бер нимә менән дә айырылманы...<br>[[Гончаренко, Георгий Иванович|Юрий Галич]].<ref>Ю. Галич. Красный хоровод. М, Вече, 2008. Стр. 236.</ref>}} Артабан 1-се армия штабының оператив бүлеге начальнигы вазифаһын биләй. 1917 йылда Каменевтың ҡулдарына [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Григорий Зиновьев]] һәм [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ленин]] яҙған «Ағымға ҡаршы» йыйынтығы килеп эләгә, был китап, уның һүҙҙәренсә, «иҫ китерлек тәьҫир ҡалдыра, яңы горизонттар аса». Һалдатар менән уртаҡ тел таба белгән Каменев шул уҡ йылдың 4 апрелендә 30-сы Полтава пехота полкы командиры итеп һайлана. 1917 йылдың 25 ноябренән — 15-се армия корпусы штабы начальнигы. 1918 йылдың апреленә тиклем — 3-й армия штаб начальнигы, был вазифаға уны армия комитеты тәҡдим итә. 3-сө армия демобилизацияһы һәм хәрби мөлкәтте эвакуациялау буйынса эшләй. Немецтар Полоцкиҙы яулап алғандан һуң Каменев армия комитеты менән бергә менән [[Түбәнге Новгород]]ҡа күсә һәм шунда 3-сө армияһын бөтөрөү буйынса эштәрҙе тамамлай. === Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы === [[Файл:Красная_площадь_07_11_1922_парад.png|мини|C. C. Каменев парадта 1922 йылың 7 ноябрендә.]] 1918 йылдың апреленән — РККА-ла. Невель районында завеса отрядтарының көнбайыш участкаһы етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 1918 йылдың июненән — 1-се Витебск пехота дивизияһы командиры. Л. Д. Троцкийҙың ярҙамында Каменев даими рәүештә РККА-лағы юғары вазифаларға ҡуйыла. 1918 йылдың авгусынан — элееке эше менән бер рәттән Смоленск районының хәрби етәксеһе. 1918 йылдың авгусынан (сентябренән) 1919 йылдың июленә тиклем<ref>Командующим Восточным фронтом 19 июля 1919 г. был назначен [[Фрунзе, Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]].</ref> (1919 йылдың майындағы өҙөклөк менән) — Көнсығыш фронты ғәскәрҙәре командующийы. [[Волга]]ла һәм [[Урал]]да Ҡыҙыл Армияһының һөжүме менән етәкслелек итә. Тап ошонда, [[Көнсығыш фронтының контрһөжүме|Рус армияһының яҙғы һөжүме]] ваҡытында һәм адмирал [[Колчак]]тың армияларына ҡаршы операцияларҙа ҡатнаша һәм үҙенең хәрби талантын күрһәтеүгә өлгәшә. 1919 йылдың 8 июленән 1924 йылдың апреленә тиклем — Республика Ҡораллы көстәренең Баш командующийы. РКП(б)-ның Үҙәк комитеты, В. И. Лениндың директиваларына ярашлы Каменев етәкселегендә Деникин һәм Врангелдең ғәскәрҙәренә ҡаршы операциялар үткәрелә. 1920 йылда Каменев Алтын хәрби ҡорал һәм [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнгән. Шул уҡ йылда ул Польшаға һөжүм итеү планын әҙерләй, әммә ҡаршы тороусы көстәргә дөрөҫ баһа бирмәү һәм шулай уҡ Көньяҡ-Көнбайыш фронты командованиеһы — А. И. Егоровтың һәм [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталиндың]] ҡаршылашыуы арҡаһында әлеге план тормошҡа ашмай ҡала. Уның ҡатнашлығында [[Карелия]]ла, [[Бохара]]ла, [[Фирғәнә]]лә — болалар һәм Тамбов ихтилалы баҫтырыла. {{начало цитаты}}С. С. Каменев, һис шикһеҙ, һәләтле хәрби етәксе булды, бай хыяллы һәм тәүәккәл. Уға тәрәнлек һәм ҡатылыҡ етешмәй ине. Лениндың һуңынан уға ҡарата бик ныҡ күңеле ҡайтты һәм ул уның донесениеларын бик ҡәтғи ҡылыҡһырлай торғайны: «Яуабы аҡылһыҙ һәм урыны менән наҙан».{{конец цитаты|источник=Л. Д. Троцкий, «Сталин»<ref>[http://www.1917.com/Marxism/Trotsky/Stalin/Stalin-00-02-03.html Л. Д. Троцкий: «Сталин» — ГРАЖДАНСКАЯ ВОЙНА]</ref>}} === РККА-ла һуғыштан һуң хеҙмәт итеү === [[Файл:Miembros_Revvoensoviet_URSS_1927.jpg|мини| СССР-ҙың [[Революцион хәрби совет|Революцион-хәрби советы]] ағзалары. Беренсе рәт (һулдан уңға): И. Э. Якир, А. И. Егоров, С. С. Каменев, [[Ворошилов Климент Ефремович|К. Е. Ворошилов]], [[Будённый Семён Михайлович|С. М. Буденный]], М. К. Левандовский; икенсе рәт (торалар): К. А. Авксентьевский, [[Шапошников Борис Михайлович|Б. М. Шапошников]], И. П. Белов, И. П. Уборевич. Декабрь 1927]] 1924 йылдың апреленән — РККА инспекторы, ә 1925 йылдың мартынан — РККА штабы начальнигы. 1925 йылдың ноябренән — баш инспектор, 1926 йылдың авгусынан — РККА-ның баш идаралығы начальнигы , Фрунзе исемендәге Хәрби академияһының тактика циклы баш етәксеһе, 1924 йылдың апреленән 1927 йылдың майына тиклем бер үк ваҡытта СССР-ҙың РХС-ының хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса нарком урынбаҫары һәм СССР Реввоенсоветы рәйесенең урынбаҫары. 1930 йылда XVI съезында Каменев ВКП(б)-ға ҡабул ителә<ref>Советская военная энциклопедия в 8-ми томах, том 4</ref>. С переформированием в марте 1934 йылдың мартында хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса наркомат оброна наркоматы итеп үҙгәртеп ҡороу арҡаһында Каменев биләгән вазифалар бөтөрөлә. 1934 йылдың 1 июленән оборона наркомы фарманына ярашлы Сергей Сергеевич Каменев РККА ПВО-һы идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә һәм шулай итеп вазифа дәрәжәһе буйынса түбәнәйтелә. 1935 йылда Каменевҡа 1-се ранглы командарм званиеһы бирелә. Шул уҡ ваҡытта [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждан һуғышы]] осоронда Каменев етәкселегендә хеҙмәт иткән биш хәрби етәкселәренә ([[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошиловҡа]], [[Будённый Семён Михайлович|Будённыйға]], Блюхерға, Егоровҡа һәм [[Тухачевский Михаил Николаевич|Тухачевскийға]]) юғары ''маршал'' званиеһы бирелде. Каменев С. С. — «Граждандар һуғышы һәм хәрби төҙөлөш тураһында яҙмалар» мемуарҙары, Ленин тураһында хәтирәләр авторы. Осоавиахимды ойоштороусыларының береһе, Умберто Нобиле етәкләгән итальян экспедицияһына һәм боҙ араһында ҡыҫылып ҡалған «Челюскин»ға ярҙам итеп, Арктиканы үҙләштереү мәсьәләләре менән бик күп шөғөлләнә<ref name=shikman>Шикман А. П. Деятели отечественной истории. Биографический справочник. Москва, 1997 г.</ref>. [[Файл:Kremlin Wall Necropolis - Kamenev, Sergey 01.jpg|мини|Кремль диуарындағы ҡәбер ташы]] 1936 йылдың 25 авгусында йөрәк өйәнәгенән вафат була. Урна хәрби ҙурлау менән<ref>[http://www.shukach.com/en/node/37882 Анатационная доска С. С. Каменева в г. Киеве.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208032039/http://www.shukach.com/en/node/37882 |date=2015-02-08 }}</ref> Кремль диуарында ерләнә. Ҡыҙы — Наталья Сергеевна. == Хеҙмәттәре == * Записки о Гражданской войне и военном строительстве. М., Воениздат, 1963. * Воспоминания о Владимире Ильиче Ленине. (М., 1972) * Очередные военные задачи. М., 1922 == Хәтер == Киевта ике урам Сергей Каменев хөрмәтенә уның исемен йөрөттө: 1936—1937 йылдарҙа — Печерскиҙа Мәскәү урамы, 1977—2015 йылдарҙа — хәҙерге Петр Болбочан урамы. Зарайск ҡалаһында уның исемендәге урам бар. == Наградалар == * 3-сө дәрәжә Изге Станислав ордены (06.12.1912). * 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены (05.03.1915) * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены ҡылыстар менән (15.04.1916). * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1920) * Хорезм халыҡ совет республикаһының Ҡыҙыл Байраҡ ордены * Бохара халыҡ совет республикаһының 1-се дәрәжә Ҡыҙыл ярым-ай ордены * Алтын хәрби ҡорал Ҡыҙыл Байраҡ ордены билдәһе менән бергә * Почётлы революцион ҡорал (1919) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * «К-22» — Линейный крейсер / [под общ. ред. <span class="nowrap">Н. В. Огаркова</span>]. — <abbr title="Москва">М.</abbr> : Военное изд-во М-ва обороны СССР, 1979. — 654 с. — (Советская военная энциклопедия : [в 8 т.] ; 1976—1980, т. 4). == Һылтанмалар == [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Кремль стенаһы некрополендә ерләнгәндәр]] [[Категория:16 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1881 йылда тыуғандар]] [[Категория:Киевта тыуғандар]] [[Категория:25 августа вафат булғандар]] [[Категория:1936 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]] apa90jtmv1hcl9ngcc3wx9wctvfypa8 0 145902 1300382 875188 2026-07-04T07:19:23Z EUPBR 48111 /* Иҫтәлекле урындары */ 1300382 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вараждин''' ({{lang-hr|Varaždin}}, {{Lang-de|Warasdin}}, {{Lang-la|Varasdinum}}, {{Lang-hu|Varasd}}) — [[Хорватия|Хорватияның]] көнбайышындағы ҡала. [[Загреб]]тан төньяҡҡа табан 81 км алыҫлыҡта Драва йылғаһы буйында урынлашҡан. Вараждин жупанлығының административ үҙәге. [[2011 йыл]]дағы мәғлүмәттәр буйынса ҡала халҡы 47 055 кеше тәшкил итә; [[2001 йыл]]да унда 49 075 кеше иҫәпләнә. == Тарих == [[Файл:Stari_grad_Varaždin.JPG|слева|мини|Вараждин замогы]] Археологик ҡаҙылмалар был ауыл [[Рим империяһы|римлеләр]] ваҡытында уҡ булған. 1181 йылда беренсе тапҡыр яҙма рәүештә телгә алына. 1209 йылда хорват-венгр короле Андрей II [[Вараждин]]ға — Хорватиялағы беренсе ҡалаға — королдең ирекле ҡалаһы тигән грамота бирә. [[1756 йыл|1756]]—[[1776 йыл]]дарҙа император ҡатын [[Мария Терезия]] батшалыҡ иткәндә [[Вараждин]] [[Хорватия]]ның баш ҡалаһы булып хеҙмәт итә. Был ваҡытта ҡалала бик күп һарайҙар төҙөлә, һәм улар әлегә тиклем һаҡланып ҡалған. Был ҡалаға «асыҡ күк йөҙө аҫтындағы [[барокко]] музейы» тигән исем йөрөтөү хоҡуғын бирә. 1776 йылда ҡала янғындан ныҡ ҙур зыян күрә, шунлыҡтан баш ҡала [[Загреб]]ҡа күсерелә. == Иҡтисад == Әлеге ваҡытта [[Вараждин]] — [[Хорватия]]ның мәҙәниәт һәм эре сәнәғәт үҙәге. Бында ҙур «Виндия» һөт заводы, билдәле «Вартекс» туҡыу фабрикаһы эшләй. == Мәҙәниәт == Ҡала үҙенең «барокко музыка кисәләре» менән билдәле, уға бик күп илдәрҙән музыка башҡарыусылар һәм тыңлаусылар килә. Концерттар боронғо замоктарҙа һәм сиркәүҙәрҙә үткәрелә. Шулай уҡ бында «Шпанцирфест» (Špancirfest) — урам артистары фестивале йыл һайын үткәрелә. [[Вараждин]]да тыуған [[Имре Кальман]] Марицаның оперетталарының геройы булып барон Коломан Зупан тора, ә иң билдәле оперетта дуэты «Поедем в Вараждин» тип атала. == Иҫтәлекле урындары == * Вараждин замогы(XIV—XVI быуаттарҙа төҙөлгән), 1925 йылға тиклем Эрдеди магнаттары биләмәһендә торған * Вараждин католик соборы XVII быуатта Драшкович аҡсаһына төҙөлгән * Георгий Победоносец православие сиркәүе (1884) * Ҡаланан 40 километр алыҫлыҡта Тракошчан неоготик сиркәүе урынлашҡан. * Виндия мәмерйәһе <gallery> Файл: HŽ 2044 007.jpg |Вокзал Файл:Herzer.JPG|Херцер һарайы Файл:Varazdin Castle in summer 2009.jpg|Иҫке ҡала замогы. Файл:HNK Varaždin.jpg|Ҡала театры Файл:Zupnacrkva.JPG|Изге Николай сиркәүе </gallery> == Билдәле кешеләр == * Ватрослав Ягич — филолог-телсе, лингвист, археограф һәм палеограф * Иван Кукулевич-Сакцинский — сәйәси эшмәкәр, тарихсы, шағир, драматург * Иван Падовец — композитор һәм гитарасы * Каролина Шпрем — теннисистка * Давор Вугринец — футболсы * Златко Далич — футболсы, Хорватия футбол буйынса йыйылма командаһының баш тренеры * Ямбрешич, Андрей — иезуит, педагог, прозаик, тел белгесе == Туғанлашҡан ҡалалары == * {{Флаг|Австрия}} Бад-Радкерсбург, [[Австрия]] * {{Флаг|Франция}} Осер, [[Франция]] * {{Флаг|Германия}} Равенсбург, [[Германия]] * {{Флаг|Германия}} Кобленц, [[Германия]] * {{Флаг|Венгрия}} Залаэгерсег, [[Венгрия]] * {{Флаг|Италия}} Монтале, [[Италия]] * {{Флаг|Македония}} Куманово, [[Македония Республикаһы]] * {{Флаг|Словакия}} [[Трнава]], [[Словакия]] * {{Флаг|Словения}} Птуй, [[Словения]] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == {{Official|https://varazdin.hr|Вараждина|lang=hr}} * [http://www.gmv.hr/ Вараждин ҡала музейы]{{ref-hr}}{{ref-en}} [[Категория:Элекке баш ҡалалар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Хорватия ҡалалары]] ijbcp4jwis80a13u5myb1louo0gb8hq 0 146199 1300361 1291321 2026-07-03T19:44:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300361 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Изге Ламберт базиликаһы''' (нем.<span lang="de" style="font-style:italic;">Basilika St. Lambertus</span>) —Дюссельдорфта [[Католицизм|католик]] сиркәүе ([[Германия]]), иң боронғо ҡоролмаларҙан һанала, бик күп мәҙәни һәм дини иҫтәлекле урындарҙы үҙ эсенә ала. == Тарихы == VIII быуатта Дюссель йылғаһының [[Рейн]]ға ҡойған урынында изге Виллеик бәләкәй сиркәүгә нигеҙ һала, ул изге миссионер епископ Маастрихтский Ламберт хөрмәтенә изгеләндерелә. Ул Дюссельдорфтың беренсе культ ҡоролмаһынан хәҙерге ваҡытҡа тиклем бер нәмә лә килеп етмәй. [[XIII быуат]]та беренсе сиркәү урынында роман стилендә ауыл сиркәүе яңынан төҙөлә. 1288 йыл ҡала өсөн тарихи була. Ворринген янында яланда ҡан ҡойошло һуғыш үтә, унда граф Адольф V фон Берг (уның ғәскәрҙәренә Кёльн ҡалаһы һәм Дюссель ауылы халҡы ҡушыла) һәм кёльн архиепискобы Зигфрид Вестербургский бер-береһенә ҡаршы тора. Граф Адольф алышта еңеү яулай. Рәхмәт йөҙөнән ул Дюссель ауылына, Кёльн быға ҡырҡы ҡаршы булһа ла, ҡала статусы бирә. 1288 йылдың 14 авгусында документҡа ҡул ҡуйыла, ә инде бер айҙан сиркәү яңы ҡаланың үҙәгенә әйләнә, дөрөҫ,тик монастырь ҡоролошо сифатында. Граф Адольф фон Берг ғүмере буйына Дюссельдорф ҡалаһын төҙөүгә юғары ҡыҙыҡһыныу күрһәтә һәм ҡаланың үҙәк сиркәүен төҙөү өсөн ҙур сумма аҡса бирә. Әммә ҡала ысынында тик 1380 йылда ғына үҫә башлай. Шул саҡта Берг мираҫы герцог Вильгельм Беренсегә эләгә, ул Дюссельдорфты үҙенең резиденцияһы итергә ҡарар итә. Хәҙерге сиркәү Божья Матерь хөрмәтенә 1394 йылдың 13 июлендә изгеләндерелә. Сиркәүҙе ҡурсалаусылар сифатында изгелә Ламберт, Аполлинарий, Фома һәм Панкратий таныла. Сиркәүҙә бик күп сиркәү ҡомартҡылары һәм изгеләрҙең мәйеттәре һаҡланған, шуға күрә [[XIV быуат]]тың аҙағында сиркәү хаж ҡылыуға килеүселәрҙең иң билдәлеһе була. Әммә сиркәү христиан эштәре менән генә билдәле түгел. Унда ике тапҡыр мөһим донъяуи ваҡиғалар булып үтә. 1585 йылда герцог Ян Веллем менән Якоба Баденскаяның туй тантанаһын байрам итеү үҙәгенә әүерелә, ә 1592 йылда унда герцог Вильгельм V ерләнә. [[1805 йыл]]дың 31 авгусында сиркәү тағы изге Ламберт хөрмәтенә изгеләндерелә. [[1974 йыл]]дан сиркәүгә кесе базилика папа титулы бирелә. == Сиркәү сәнғәте әҫәрҙәре == * Богородицаның мөғжизәле һүрәте («Еңеүсе Мария»), 1100 йыл. * Богородицаның мөғжизәле һүрәте («Мария ашығыс ярҙамсы»), 1334 йыл. * Готика Дарохранительница, [[XV быуат]] аҙағы. * Герцог Бергскийҙарҙың төрбәһендә герцог Вильгельм V ҡәбер ташы, 1596—1599 йылдар. * 1394 йылдан Дюссельдорфтың ҡурсалаусыһы булған изге Аполлинарий Равеннскийҙың мәйете менән саркофагы. Изгенең мәйетенең өлөштәре Изге Аполлинарий (Дюсселбдорф) сиркәүенә тапшырыла * Изге Свитбергтан һуң икенсе изге Виллеик башы менән төрбә * Эвальд Матаре эшләгән төп инеү урыны (портал). * Сиркәүҙең тышҡы төньяҡ яғынан Голгофа == Изгеләр мәйете == Изге Аполлинарий Равеннскийҙың һәм Виллеик Кайзерсвертскийҙың мәйеттәренән тыш базиликаның алтарь өлөшөндә һәр кем хөрмәтләй алырлыҡ урында изгеләрҙең мәйеттәре һаҡлана: * рухани Хоэнбургская Одилияның (Эльзасская);<ref><div>[http://www.palomnik.org/Germany/Svjatye/Odilia/0.html Хоэнбургский Преподоб Одилия (Исемләү)]</div></ref> * ыҙа сигеүсе Патрокл Трикассинскийҙың (Труасский), шулай уҡ православие сиркәүе данлаған;<ref>[http://pravoslavie.name/index.php?download/saints/Aug/17/life01.html Страдание святого мученика Патрокла] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051243/http://pravoslavie.name/index.php?download%2Fsaints%2Faug%2F17%2Flife01.html|date=2016-03-05}}</ref> * архиерей Серватий Маастрихтскийҙың; * архиерей Ламберт Маастрихтскийҙың; * ыҙа сигеүселәр, изге Урсула юлдаштарының; * Фивея легионы ыҙа сигеүселәренең<ref><div>[http://drevo.pravbeseda.ru/index.php?id=3347 Легион Фивейский]</div></ref> == Әҙәбиәт == * Basilika St. Lambertus Düsseldorf-Altstadt. Fink Kunstverlag Josef, Lindenberg. 1. 2004 Auflage. <nowiki>ISBN 3-89870-203-0</nowiki> * Düsseldorfer Kirchen. B. Bachem Verlag J., 2009 Köln. 10-12 S.. <nowiki>ISBN 978-3-7616-2219-3</nowiki> * Herzlich in der Basilika willkommen St. Lambertus, Düsseldorf-Altstadt. Kirchengemeinde St. Lambertus, Düsseldorf, 2000. * Kirchen-Führer. Kirchen katolischen Ihr Düsseldorf Begleiter die in durch. Düsseldorf, 2001. * ''Jakob Schlafke'': im Köln Wallfahrt Erzbistum. E. Verlag Vey, 1989 Köln. 38-43 S.. <nowiki>ISBN 3-9802360-0-5</nowiki> * ''Jorg Heimeshoff'': Düsseldorf Denkmalgeschützte in Häuser. Nobel Verlag, Essen, 2001, ' s. 235-237. <nowiki>ISBN 3-922785-68-9</nowiki> * ''Udo Achten'': Düsseldorf zu Fuß. VSA-Verlag, Hamburg, 1989, ' s. 23. <nowiki>ISBN 3-87975-485-3</nowiki> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.lambertuskirche.de/ Официальный сайт базилики св. Ламберта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181213123402/http://www.lambertuskirche.de/ |date=2018-12-13 }} (нем.) * [http://www.belocal.de/duesseldorf/sehenswertes/st_lambertus/seite_1,14466,2,1760.html St. Lambertus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223060117/http://www.belocal.de/duesseldorf/sehenswertes/st_lambertus/seite_1,14466,2,1760.html |date=2009-02-23 }} (нем.) * [http://www.cl-historia.de/archivportal/lambertus.html Pfarrarchiv St Lambertus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304070116/http://www.cl-historia.de/archivportal/lambertus.html |date=2016-03-04 }} (нем.) * [http://www.gcatholic.org/churches/europe/1063.htm Страница церкви Святого Ламберта на сайте gcatholic.org]{{ref-en}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] 3kdl634j3qfvqjvqgeohh9n0gn4waav 0 148194 1300347 1299687 2026-07-03T15:51:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300347 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Халыҡ-ара "Звартноц"''' '''аэропорты''' (әрм. <span lang="hy">Օդանավակայան Զվարթնոց Միջազգային</span>; IATA: '''EVN''', ICAO: '''UDYZ''') — [[Әрмәнстан]]дың баш ҡалаһы [[Ереван]]дың халыҡ-ара аэропорты. Звартноц ҡалаһынан алыҫ түгел, Еревандан көнбайышҡа ҡарай 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Тарихы == [[Файл:Zvartnots-international.jpg|мини|Һулдан иҫке терминал бинаһы (файҙаланылмай) һәм осоп килеү залы (уңда) 2007 йыл]] Аэропорттың һаҡланмаған терминалы [[1961 йыл]]да төҙөлгән.<ref>{{Cite web|url=http://www.zvartnots.aero/en/about-us|title=About us - Zvartnots|publisher=|accessdate=25 February 2017}}</ref> [[1970 йыл]]да архитектура проектына асыҡ конкурс үтә. Беренсе призға конструктор Багдасарян һәм А. Тарханян, С Хачикян, Ж. Шехлян, Л Черкезян ингән архитекторҙар төркөмө лайыҡ була. Һуңыраҡ архитекторҙар А. Тигранян һәм А. А. Месчян тарафынан проектҡа үҙгәртештәр индерелә<ref>''Zvartnots on Image caption Airport'', in [[Soviet Armenian Encyclopedia|Encyclopedia Armenian Soviet]]. Yerevan, Armenian SSR, 1986. vol. xii, 512.</ref> 1980 йылда аэропорт яңыртыла, аэровокзалдарҙың терминалдары өҫтәлә. 1991 йылда Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәндән һуң, йөк ағымы арта.1998 йылда йылына 100 000 тонна йөк ташыу һәләте менән яңы йөк терминалы асыла.<ref name="aviation.am">{{Cite web|url=http://www.aviation.am/index.php/en/activities/airports|title=Airports|author=administrator|publisher=|accessdate=7 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627140254/http://www.aviation.am/index.php/en/activities/airports|archivedate=27 June 2015}}</ref> 2001 йылда Әрмәнстан хөкүмәте әрмән сығышлә аргентиналы Эдуардо Эрнекянға ҡараған аргентина компанияһының «Америка Корпорасьон» тарафынан аэропорт менән идаралыҡ тураһында 30 йылға килешеү төҙөй. Килешеү сиктәрендә компания аэропорттың яңыртыу буйынса эштәр башҡара. [[2004 йыл]]дан яңы терминал төҙөлә һәм 2007 йылдың 1 июнендә асыла, ә [[2011 йыл]]дың 16 сентябрендә тағы ла бер терминал асыла. 2017 йылда аэропорт 2 448 250 пассажирҙы хеҙмәтләндергән, 10 621 рейс башҡарған һәм 22 324 тонна йөк эшкәрткән<ref>{{Cite web|url=http://www.aviation.am/index.php/en/statistics|title=Statistics|author=administrator|publisher=|accessdate=7 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627075829/http://www.aviation.am/index.php/en/statistics|archivedate=27 June 2015}}</ref> Аэропорт 225 Ан-225, Boeing 747-400 һәм Airbus_A380 һауа судноларын хеҙмәтләндереүгә иҫәпләнгән.<ref name="aviation.am"/><ref>{{Cite web|url=http://www.armats.com/arm/aviation/products/eAIP/graphics/UDYZ%20AD%202-2-1-13.pdf|title=Armats.am – Aerodrome ground Movement and Aircraft Parking Chart|accessdate=6 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160404051911/http://www.armats.com/arm/aviation/products/eAIP/graphics/UDYZ%20AD%202-2-1-13.pdf|archivedate=4 April 2016}}</ref><ref>[http://www.aia-zvartnots.aero/ Airport website — Handles any type of modern commercial aircraft] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510070648/http://www.aia-zvartnots.aero/|date=10 May 2008}}</ref> [[2013 йыл]]дың 30 ғинуарында Arabian Reach ойошмаһы тарафынан Дубайҙа үткәрелгән конкурс һөҙөмтәһендә «Звартноц» аэропорты «Балтия һәм БДБ-ның иң яҡшы аэропорты» исеменә лайыҡ була.<ref>{{Cite web|url=http://www.panarmenian.net/eng/news/143675/Armenias_Zvartnots_named_best_airport_in_CIS/|title=Armenia’s Zvartnots named best airport in CIS|work=PanARMENIAN.Net|accessdate=7 June 2015}}</ref> == Киңәйтелеүе == 2004 йылда 100 миллион долларға төшкән яңы терминал төҙөлә. Терминалдың майҙаны — 19 200 м², үткәреү һәләтлеге — йылына 2 миллион пассажир. 2006 йыл 14 сентябрендә осоп килеүселәр өсөн тәғәйенләнгән яңы зал асыла, ә 2007 йылдың 1 июнендә халыҡ-ара яңы зал асыла. Аэропорттың артабанғы үҫеше 164 млн евроға торошло буласаҡ, уның 70 млн евронан ашыу аҡса беренсе фазала — киңәйтеүгә 19 000 м² һәм 45 000 м² йүнәтеүгә тотонолған. Аэропорт төҙөлөшөнөң беренсе фазаһы тамамланыу менән осоу-ултырыу һыҙаты 54 000 м² һәм майҙаны 45 000 м² тәшкил итәсәк, шуларҙың 25 000 метр² яңы терминалдар биләйәсәк. 1000 машина һыйҙырышлы яңы парковка зонаһы төҙөләсәк. Осоп килеү залы ике тапҡырға арттырыла, ул сәғәтенә 1000 ашыу пассажир ҡабул итә ала. . Көтөү зонаһы модернизацияланған, яңы терминал территорияһында бушлай Wi-Fi бар, пошлинаһыҙ сауҙа магазиндары һәм ресторандар эшләй. Ултырыу һыҙаты 09/27 II категориялы курс -глиссад системаһы менән йыһазландырылған<ref>{{Cite web|url=http://www.armats.com/eng/activity/services/ta.htm|title=armats|publisher=|accessdate=7 June 2015}}</ref> [[Файл:Yerevan_Zvartnots_International.jpg|мини|Рейсҡа теркәлеү зонаһы]] [[Файл:Yerevan_-_Zvartnots_International_(EVN_-_UDYZ)_AN2224107.jpg|мини|Оҙатыу залы]] [[Файл:Zvartnots_Yerevan_airport_EVN.jpg|мини|Аэропорттың аэродромы]] 2008 йылдың пассажирҙар өсөн яңы терминал төҙөлә. Проект 2011 йылдың сентябрендә тамамлана. 2000 метр² майҙаны менән 800-ҙән ашыу машина һыйҙырырға һәләтле яңы ер аҫты парковкаһы төҙөлгән. Терминалдың төҙөлөшө тамамланыу менән "Звартноц" аэропорты [[Кавказ]] төбәгендә B категорияһы талаптарына яуап биргән берҙән-бер аэропорт була . Әлеге ваҡытта аэропорт йылына 3,5 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндереүгә һәләтле<ref name="terminal" />, проектты тормошҡа ашырыуға 160 миллион доллар аҡса тотонолған, был сумманың бер өлөшө — [[Азия үҫеш банкыһы]] ссудаһы<ref>11</ref> Яңы терминал [[2011 йыл]]дың 16 сентябрендә эшл.әй башлай<ref name="terminal">{{Cite web|url=http://www.panarmenian.net/eng/news/78349/|title=Zvartnots hi-tech airport terminal opens in Yerevan|accessdate=7 June 2015}}</ref> Хөкүмәт аэропортта йүнәтеү-тергеҙеү эштәрен финанслауҙы дауам итә<ref>{{Cite web|url=http://arka.am/ru/news/economy/pravitelstvo_armenii_odobrilo_master_plan_rabot_v_aeroportakh_zvartnots_i_shirak/|title=Правительство Армении одобрило мастер-план работ в аэропортах "Звартноц" и "Ширак"|publisher=ARKA News Agency|accessdate=2018-12-27}}</ref> == Хәүефһеҙлек системаһы == Халыҡ-ара һауа стандарттарына тап килһен өсөн, аэропорт етәкселеге хәүефһеҙлек системаһын яҡшырта. 150 күҙәтеү камераларыурынлаштырылған. Бинаны Әрмәнстан ҡораллы көстәре һаҡлай.<ref>[[European Commission against Racism and Intolerance]] «[http://hudoc.ecri.coe.int/XMLEcri/ENGLISH/Cycle_04/04_CbC_eng/ARM-CbC-IV-2011-001-ENG.pdf ECRI REPORT ON ARMENIA (fourth monitoring cycle)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425142417/http://hudoc.ecri.coe.int/XMLEcri/ENGLISH/Cycle_04/04_CbC_eng/ARM-CbC-IV-2011-001-ENG.pdf|date=25 April 2012}}.» 8 February 2011. p. 23.</ref> Модернизациялау процесында автоматлаштырылған теркәлеү системаһы һәм пассажирҙар ағымының биометрик контроле программаһы ҡуйылған. Көтөү залы өс баҫҡыслы хәүефһеҙлек системаһы — пре-контроль (билет), паспорт контроле һәм рентген күҙәтеүе менән һаҡланған. == Терминалдары == "Звартноц" аэропорты өс терминалдан тора. 1-се терминал 1971 йылда төҙөлгән һәм 2011 йылда ябылған. терминал ике бинанан тора — осоп килеү залы һәм ебәреү залы. 3-сө терминал дәүләт башлыҡтары һәм рәсми дәүләт делегациялары өсөн тәғәйенләнгән 1-се терминал (хәҙер эшләмәй) — түңәрәк формала. Килеүселәр өсөн зал аҫҡы ҡатта урынлашҡан, ҡараңғы һәм тар булған. Осоп килеүселәр өсөн тәғәйенләнгән зал икенсе терминал бинаһына күсерелә. Икенсе терминалдың осоп китеүселәр өсөн тәғәйенләнгән залы асылғас, ултырыуға сығыу урындары 1-се терминал менән күпер ярҙамында тоташтырыла. Терминалда ултырыуға 9 сығыу урыны бар, улраҙың өсәүһе телетрап, 21 теркәү пункты, 2 багаж таҫмаһы менән йыһазландырылған. Терминал 2011 йылда ябылған, терминалдың деконструкцияһы буйынса эштәр башланған, башняһы йүнәтелгән һәм урынында ҡаласаҡ. Өс терминал асылды. 2 этап: 2006, 2007, 2011 йыл. Терминал йылда 3,5 миллионға тиклем кешене хеҙмәтләндерә ала. Теркәлеү пункты икенсе ҡатта урынлашҡан, 42 торош урыны бар. Аэропорт заманса ҡорамалдар менән йыһазландырылған. == Авиакомпаниялар һәм тәғәйенләнештәре == {| class="sortable wikitable toccolours" id="160" ! id="163" width="20%" |Авиакомпания ! class="unsortable" id="165" width="80%" |Пункты назначения <br /><br /> |- |[[Aegean Airlines]] |[[Элефтериос Венизелос|Афина]] <br /><br />'''Миҙгелле:''' [[Никос Казандзакис|Ираклион]], [[Диагорас (аэропорт)|Родос]], [[Македония (аэропорт)|Салоники]] |- |[[Aeroflot]] |[[Шереметьево|М]]әскәү |- |[[Air Arabia]] |[[Шарджа (аэропорт)|Шардж]] |- |[[Air Cairo]] |[[Шарм-эш-Шейх (аэропорт)|Шарм-эш-Шейх]] <br /><br />'''Миҙгелле:''' [[Хургада (аэропорт)|Хургада]] |- |[[Air France]] |[[Париж - Шарль-де-Голль]] |- |[[Air Malta]] |'''Миҙгелле чартер рейстары:''' [[Мальта (аэропорт)|Мальта]] |- |[[AMC Airlines]] |'''Миҙгелле чартер рейстары:''' [[Хургада (аэропорт)|Хургада]],<ref name="Slaq"><span class="citation">[http://www.slaq.am/arm/news/1176440/ Ուղիղ չվերթներ Եգիպտոսից Երևան] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171001151149/http://www.slaq.am/arm/news/1176440 |date=2017-10-01 }}.&#x20;Проверено 29 сентября 2017.</span></ref> [[Шарм-эш-Шейхаэропорт|Шарм-эш-Шейх]]<ref name="Slaq" /> |- |[[Arkia]] |'''Миҙгелле:''' [[Аэропорт имени Бен-Гуриона|Тель-Авив]] |- |[[Armenia Airways]] |[[Багдад (аэропорт)|Багдад]], [[Аэропорт имени Рафика Харири (Бейрут)|Бейрут]], [[Международный аэропорт Эрбиля|Эрбиль халыҡ-ара аэропорты]], [[Лионский аэропорт имени Сент-Экзюпери|Лион]], [[Минеральные Воды (аэропорт)|Минеральные воды]], [[Аэропорт имени Бен-Гуриона|Тель-Авив]], [[Воронеж (аэропорт)|Воронеж]] <br /><br />'''Миҙгелле:''' [[Аэропорт Араксос|Араксос]] (2018 йылдың 8 июненән), [[Барселона - Эль-Прат|Барселона]] (2018 йылдың 4 июненән), [[Никос Казандзакис|Ираклион]] (2018 йылдың 5 июненән), [[Ипократис|Кос]] (2018 йылдың 17 июненән), [[Ларнака (аэропорт)|Ларнака]] (2018), [[Ницца Лазурный Берег (аэропорт)|Ницца]] (2018), [[Диагорас (аэропорт)|Родос]] (2018), [[Международный аэропорт имени Федерико Феллини|Римини]] (2018),[[Македония (аэропорт)|Салоники]] (2018), [[Тиват (аэропорт)|Тиват]] (2018), [[Варна (аэропорт)|Варна]] (2018), [[Венеция (аэропорт)|Венеция]] (2018)<ref name="автоссылка1"><span class="citation"><span lang="und">[http://www.gdca.am/article/219#prettyPhoto Ամռանն ընդառաջ մի շարք ուղղություններով ոչ կանոնավոր չվերթներ կիրականացվեն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180521124931/http://www.gdca.am/article/219#prettyPhoto |date=2018-05-21 }}</span><span class="hidden-ref" style="display:none">'''&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>.</span></ref> |- |[[Austrian Airlines]] |[[Вена-Швехат (аэропорт)|Вена]] |- |[[Belavia]] |[[Минск (аэропорт)|Минск]] |- |[[Brussels Airlines]] |[[Брюссель (аэропорт)|Брюссель]] (2018 июненән яңыртыла)<ref><span class="citation"><span lang="und">[http://panarmenian.net/eng/news/253210/ Brussels Airlines sets sail for Armenia in 2017]</span><span class="hidden-ref" style="display:none">'''&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>.</span></ref> |- |[[Bulgaria Air]] |'''Миҙгелле чартер рейстар:''' [[Бургас (аэропорт)|Бургас]], [[Варна (аэропорт)|Варна]] (2018 июенән) |- |[[Bulgarian Air Charter]] |'''Миҙгелле чартер рейстар'''[[Бургас (аэропорт)|Бургас]] (2018 июненән)<ref name="автоссылка1" /> |- |[[Cham Wings]] |[[Дамаск (аэропорт)|Дамаск]] |- |[[Czech Airlines]] |[[Прага (аэропорт)|Прага]] (2018 йылдың июненән яңыртыла)<ref><span class="citation"><span lang="und">[https://armenpress.am/eng/news/927422/chekhakan-aviauxinery-sksum-e-praha-erevan-praha-kanonavor.html Czech Airlines launches Prague-Yerevan-Prague regular flights]</span><span class="hidden-ref" style="display:none">'''&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>.</span></ref> |- |[[EgyptAir]] |'''Миҙгелле чартер рейстар:''' [[Шарм-эш-Шейх (аэропорт)|Шарм-эш-Шейх]] (2018 июненән яңыртыла)<ref><span class="citation"><span lang="und">[https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/277300/egyptair-plans-armenia-charters-in-s18/?highlight=yerevan EGYPTAIR plans Armenia charters in S18]</span><span class="hidden-ref" style="display:none">'''&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>.&#x20; routesonline.com&#x20;(23 February 2018).&#x20;Проверено 23 февраля 2018.</span></ref> |- |[[Enter Air]] |'''Миҙгелле чартер рейстар:''' [[Вена-Швехат (аэропорт)|Вена]], [[Тбилиси (аэропорт)|Тбилиси]] |- |[[flydubai]] |[[Дубай (аэропорт)|Дубай]] |- |[[FlyEgypt]] |'''Миҙгелле чартер рейстар:''' [[Хургада (аэропорт)|Хургада]] (2018 июненән)<ref name="автоссылка1" /> |- |[[Georgian Airways]] |[[Тбилиси (аэропорт)|Тбилиси]] |- |[[Germania (airline)|Germania]] |[[Берлин-Тегель (аэропорт)|Берлин]] (2018 июненән) |- |[[Karun Airlines]] |'''Миҙгелле:''' [[Ахваз]], [[Международный аэропорт Исфахан|Исфахан]] |- |[[Kish Air]] |'''Миҙгелле:''' [[Шираз (аэропорт)|Шираз]], [[Международный аэропорт имени Имама Хомейни|Тегеран]] |- |[[Korean Air]] |'''Seasonal charter:''' [[Инчхон (аэропорт)|Сеул]] |- |[[LOT Polish Airlines]] |[[Варшавский аэропорт имени Фредерика Шопена|Варшава]]<ref><span class="citation"><span lang="und">[http://airlineroute.net/2015/06/18/lo-jan16/ LOT Polish Airlines Restores 4 Cancelled Routes from Jan 2016 :: Routesonline]</span><span class="hidden-ref" style="display:none">'''&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>.&#x20; Airlineroute.net.&#x20;Проверено 25 февраля 2017.</span></ref> |- |[[Mahan Air]] |[[Международный аэропорт имени Имама Хомейни|Тегеран]] |- |[[Middle East Airlines]] |[[Аэропорт имени Рафика Харири (Бейрут)|Бейрут]] |- |[[Nordwind Airlines]] |[[Шереметьево|Мәскәү-Шереметьево]],<ref><span class="citation"><span lang="und">[http://zvartnots.am/new/index.php?dir=arr&lg=en&tp=t Yerevan Armenia &#x7C; airport &#x7C; arrivals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170225211402/http://zvartnots.am/new/index.php?dir=arr&lg=en&tp=t |date=2017-02-25 }}</span><span class="hidden-ref" style="display:none">'''&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>.&#x20; Zvartnots.am.&#x20;Проверено 25 февраля 2017.</span></ref> [[Сочи (аэропорт)|Сочи]] |- |[[Qatar Airways]] |[[Хамад (аэропорт)|Доха]] |- |[[Red Wings Airlines]] |[[Домодедово (аэропорт)|Мәскәү-Домодедово]] <ref><span class="citation">[https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/277418/red-wings-plans-armenia-launch-from-march-2018/ Red Wings plans Armenia launch from March 2018], ''Routesonline''&nbsp;(2 March 2018).&#x20;Проверено 2 марта 2018.</span></ref> |- |[[S7 Airlines]] |[[Домодедово (аэропорт)|Мәскәү-Домодедово]], [[Толмачёво (аэропорт)|Новосибирск]] |- |[[SCAT Airlines]] |[[Актау (аэропорт)|Актау]], [[Нурсултан Назарбаев (аэропорт)|Астана]] |- |[[Taban Air]] |'''Миҙгелле чартер рейстар:''' [[Международный аэропорт Исфахан|Исфахан]], [[Мешхед (аэропорт)|Мешхед]], [[Шираз (аэропорт)|Шираз]], [[Сари]], [[Тебриз]] |- |[[TAROM]] |[[Международный аэропорт имени Анри Коанды|Бухарест]] (с 1 июня 2018) <ref><span class="citation"><span lang="und">[https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/278755/tarom-files-preliminary-new-routes-info-in-2018 Tarom files preliminary new routes info in 2018]</span><span class="hidden-ref" style="display:none">'''&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>.&#x20; routesonline.com.&#x20;Проверено 23 мая 2018.</span></ref> |- |[[Turkmenistan Airlines]] |[[Ашхабад (аэропорт)|Ашхабад]],<ref name="ASB-EVN-FRA"><span class="citation">''Liu, Jim''.&#x20;[https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/276442/turkmenistan-airlines-adds-yerevan-frankfurt-from-late-dec-2017 Turkmenistan Airlines adds Yerevan – Frankfurt from late-Dec 2017], ''Routesonline''&nbsp;(29 December 2017).&#x20;Проверено 29 декабря 2017.</span></ref> [[Франкфурт-на-Майне (аэропорт)|Франкфурт]]<ref name="ASB-EVN-FRA" /> |- |<span class="nowrap">[[Ukraine International Airlines]]</span> |[[Борисполь (аэропорт)|Киев-Борисполь]]<br /><br /> '''Миҙгелле:''' [[Одесса (аэропорт)|Одесса]] (2018 йылдың 7 июлендә яңыртыла) |- |[[Ural Airlines]] |[[Международный аэропорт Краснодар (Пашковский)|Краснодар]], [[Домодедово (аэропорт)|Мәскәү-Домодедово]], [[Платов (аэропорт)|Дондағы Ростов]], [[Пулково (аэропорт)|Санкт-Петербург]], [[Курумоч (аэропорт)|Һамар]], [[Сочи (аэропорт)|Сочи]], [[Кольцово (аэропорт)|Екатеринбург]] |- |[[Utair]] |[[Внуково (аэропорт)|Мәскәү-Внуково]]<ref><span class="citation"><span lang="und">[http://corp.vnukovo.ru/press/news/bazovyy-perevozchik-vnukovo-aviakompaniya-yuteyr-anonsiruet-plany-na-vesenne-letniy-sezon/ Базовый перевозчик Внуково авиакомпания "ЮТэйр" анонсирует планы на весенне-летний сезон]</span><span class="hidden-ref" style="display:none">'''&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>.&#x20; Corp.vnukovo.ru.&#x20;Проверено 25 февраля 2017.</span></ref><br /><br />'''Миҙгелле:''' [[Сургут (аэропорт)|Сорғот]] (2018 йылдың июнненә) |- |[[Wataniya Airways]] |[[Кувейт (аэропорт)|Кувейт]] (2018 июненән)<ref><span class="citation"><span lang="und">[http://www.gdca.am/article/212 ՀՀ քաղաքացիական ավիացիայի գլխավոր վարչություն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180531105810/http://www.gdca.am/article/212 |date=2018-05-31 }}</span><span class="hidden-ref" style="display:none">'''&nbsp;<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>.</span></ref> |} == Аэропорт статистикаһы == {| class="wikitable" !Йыл !2005<ref>[http://www.aviation.am/eng/doc/2005-2006December.zip General Department of Civil Aviation of Armenia — 2005—2006 Statistics] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110531152801/http://www.aviation.am/eng/doc/2005-2006December.zip|date=31 May 2011}}</ref> !2006<ref name="pax">[http://www.aviation.am/eng/doc/2006-2007December.zip General Department of Civil Aviation of Armenia — 2006—2007 Statistics] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110531152804/http://www.aviation.am/eng/doc/2006-2007December.zip|date=31 May 2011}}</ref> !2007<ref name="pax" /> !2008<ref>[http://groong.usc.edu/news/msg255789.html 2008 Zvartnots airport Statistics for]{{dead link|date=July 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Dead link</ref> !2009<ref name="stats">{{Cite web|url=http://www.panarmenian.net/eng/economy/news/59977/|title=Overall passenger transportation via Zvartnots airport reached 1.6mln in 2010|work=PanARMENIAN.Net|accessdate=7 June 2015}}</ref> !2010<ref name="stats" /> !2011<ref>{{Cite web|url=http://www.panarmenian.net/eng/news/91067/|title=Zvartnots Airport serviced over 1,6 million passengers in 2011|work=PanARMENIAN.Net|accessdate=7 June 2015}}</ref> !2012<ref>{{Cite web|url=http://www.panarmenian.net/eng/news/144088/|title=Zvartnots Airport posts passenger traffic of 1,7 mln in 2012|work=PanARMENIAN.Net|accessdate=7 June 2015}}</ref> !2013 !2014 !2015 !2016 !2017<ref>{{Cite web|url=http://www.aviation.am/projects/p/statistics|title=Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական ավիացիայի կոմիտե|accessdate=2018-12-27}}</ref> |- !Дөйөм пассажирҙар ағымы |1 111 400 |1 125 698 |1 387 002 |1 480 000 |1 447 397 |1 612 016 |1 600 891 |1 691 815 |1 691 710 |2 045 058 |1 879 667 |2 105 540 |2 448 250 | |- !Пассажирҙар ағымы (китеү) |546 000 |562 825 |698 614 |751 310 |729 835 |816 866 |807 953 |845 700 |830 000 |1 019 765 |944 373 |1 048 153 |1 218 340 |- !Пассажирҙар ағымы (килеү) |547 400 |562 873 |688 388 |628 690 |717 562 |795 150 |792 944 |846 115 |861 710 |1 025 293 |935 294 |1 057 387 |1 229 910 |- !Йөк ташыу |9119 |9276 |10 004 |10 774 |8400 |8800 |10 014 |12 251 |10 361 |10 345 |10 123 |18 269 |22 324 |- !Сығарыла торған йөк (тонна) |3701 |4080 |3515 |4000 |3100 |3300 |4741 |6687 |6109 |6450 |6607 |13 784 |16 983 |- !Индерелә торған йөк (тонна) |5418 |5196 |6489 |6700 |5200 |5500 |5273 |5564 |4252 |3895 |3516 |4485 |5341 |- !Һауа судноһы хәрәкәте (китеү һәм килеү) |6897 |6746 |7953 |8624 |8699 |9783 |9858 |10 392 |8721 |10 409 |9012 |9266 |10 621 |} == Ер өҫтө транспорты: == Аэропорттың рәсми "Звартноц" сервисы — был Airport Taxi хеҙмәте, ул аэропорт йүнәлешенән ҡаланың теләһә ҡайһы нөктәһенә илтә һәм кире юлды хеҙмәтләндерә. Ҡала буйлап ташыуҙар менән шөғөлләнмәй. 2017 йылдан автобус маршруты эшләй: "Звартноц" аэропорты — Ереван үҙәге. Автобус һәр ярты сәғәт һайын иртәнгә сәғәт 7 алып 22 сәғәткә тиклем һәм сәғәт һайын 22 сәғәттән 7 сәғәткә тиклем йөрөй. Маршрутты Elitebus автобусы хеҙмәтләндерә, бер йүнәлешкә йөрөү хаҡы 300 драм тора<ref>{{Cite news|title=Yerevan: New Schedule for Zvartnots Airport Express Bus - Hetq - News, Articles, Investigations|url=http://hetq.am/eng/news/83453/yerevan-new-schedule-for-zvartnots-airport-express-bus.html|accessdate=2018-01-13|language=en}}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Әрмәнстан Транспорт. * Ширак Аэропорт (Гюмри) * Скачать постсовет киңлегендә иң аэропорты пассажирҙарҙың исемлеге == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.zvartnots.aero Официальный сайт аэропорта]{{en icon}} * [http://www.zvartnots.am/ Онлайн табло аэропорта "Звартноц"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925121459/http://www.zvartnots.am/ |date=2009-09-25 }} * {{Cite web|url=http://www.arabianreach.com/online%20versions/Airport%20Cities%20Magazine/Airport%20Cities%20Jan-Feb.%202013/index_02.html|title=Zvartnots international airport|date=Jan-Feb 2013|publisher=Airport Cities|accessdate=2013-02-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EiZd63vQ?url=http://www.arabianreach.com/online%20versions/Airport%20Cities%20Magazine/Airport%20Cities%20Jan-Feb.%202013/index_02.html|archivedate=2013-02-26}} <references /> [[Категория:Еревандың биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] bqx0rnd2wbhil97nhmr12sf3qlottjz 0 149376 1300391 1285352 2026-07-04T10:40:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300391 wikitext text/x-wiki {{Ук}} ''' «Кешелектең Изге Фәрештәһе» скульптураһы''' — [[Донецк]] ҡалаһында Щербаков исемендәге үҙәк ҡала паркында ҡуйылған һәйкәл. == Скульптураның һүрәтләмәһе == [[2008 йыл]]да [[Донецк]] ҡалаһында Ҡала көнө уңайынан Щербаков исемендәге үҙәк ҡала паркында «Кешелектең Изге Фәрештәһе» монументы ҡуйыла. Һәйкәлдең уртаһында гранит колонна урынлашҡан, уның өҫтөндә Ерҙе кәүҙәләндереүсе ярымсферала баҫып тороусы фәрештәнең алтын һыны ҡуйылған. Фәрештәнең ҡулында күгәрсен — тыныслыҡ һәм өмөт символы. Гранит һәйкәлдең нигеҙе ҡырҙарында алтын хәрефтәр менән меценаттарҙың исеме яҙылған күпҡыр формаһында яһалған. * Әхмәтов Ринат Леонидович— «Шахтер» футбол клубы президенты, Донецк ҡалаһының почетлы гражданы, «Украина үҫеше» хәйриә фонды президенты. * Василий Тарановский (1837—1899) — мәҙәни йәмәғәт эшмәкәре, Чернигов ҡалаһындағы боронғо украин ҡомартҡылары музейына нигеҙ һалыусы (хәҙер тарихи музей), меценат, коллекционер; * Фадей Рыльский (1841—1902) — иҡтисадсы, этнограф, меценат, фольклорсы, мәҙәни-ағартыу эшмәкәре; * Никола Терещенко (1819—1903) — дәүләт һәм мәҙәни-ағартыу эшмәкәре, шәкәр сәнәғәтсеһе, меценат. Черниговщинала таҙартыу һәм шәкәр заводтарына нигеҙ һалыусы; * Богдан Ханенко (1848—1917), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, эшҡыуар, сәнғәт белгесе-коллекционер, меценат. Киев художество-сәнәғәт һәм фәнни музейға нигеҙ һалыусы (хәҙер Киевтың ике заманса музейы — милли һынлы сәнғәт музейы һәм Украинаның милли музейы). Р. Әхмәтов фамилияһы өҫтөндә ««Кешелектең Изге Фәрештәһе» һәйкәле — [[Украина]] һәм [[Донецк]] крайы тарихында изге эштәре менән сағыу эҙ ҡалдырғандарға ихтирам йөҙөнән» тип яҙылған. Композицияның художество концепцияһы авторҙары Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамдары Стронский Петр Тимофеевич һәм Олейник Олег Витальевич. == Проект == Алдан «Комсомольская правда» гәзите төп фәрештә [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] буласаҡ тип хәбәр итә. Проект Рәсәйҙеке булараҡ барлыҡҡа килә — йәмәғәт ойошмалары уны күтәреп алалар һәм патриарх Алексий II фатиха бирә. Әммә ваҡыт үтеү менән ул сит илдәргә тарала башлай. Мәҫәлән, Донецк менән бер рәттән (Украинала Донецк беренсе булып) үҙҙәренең фәрештәләрен [[Ҡырғыҙстан]], [[Греция]] һәм [[Панама]] ала. Үткән быуаттың 50-се йылдарына тиклем фәрештә урынында [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] һәйкәле торған<ref name="feb-web.ru">{{Cite web|url=http://donjetsk.com/oskolki/2155-operaciya-trest-park-scherbakova.html|title=Операция «Трест». Парк Щербакова|author=Евгений Ясенов|authorlink=Ясенов, Евгений Юрьевич|date=2013-10-30|work=donjetsk.com|accessdate=2016-12-26|description=Журналист Ясенов описывает этот факт на своем сайте|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. <br> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://donjetsk.com/life/1993-pamyatniki-voroshilovskogo-rayona-chast-2.html Памятник Добрый Ангел Мира<small>Архивировано из первоисточника 23.12.2016</small>] * [http://www.donbass-info.com/content/view/3404/3411/ Скульптура «Добрый ангел Мира» в ДонецкеАрхивировано из первоисточника 23.12.2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410173137/https://donbass-info.com/content/view/3404/3411/ |date=2019-04-10 }} * [http://doneck-news.com/main/sights-of-donetsk/7601-dostoprimechatelnosti-donecka-dobryy-angel-mira.html ТОП Новости Донецка: Установлен памятник в парке им. Щербакова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410173129/http://doneck-news.com/main/sights-of-donetsk/7601-dostoprimechatelnosti-donecka-dobryy-angel-mira.html |date=2019-04-10 }} * [http://doneck-news.com/main/sights-of-donetsk/7601-dostoprimechatelnosti-donecka-dobryy-angel-mira.html Архивировано из первоисточника 23.12.2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410173129/http://doneck-news.com/main/sights-of-donetsk/7601-dostoprimechatelnosti-donecka-dobryy-angel-mira.html |date=2019-04-10 }} [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Донецк һәйкәлдәре]] [[Категория:Һынлы сәнғәттә фәрештәләр]] djrxuic82rraljl43ozkl3zvgg52yb5 0 150181 1300340 884127 2026-07-03T12:29:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300340 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Елизаветов ҡаласығы''<ref>Не путать с [[Елизаветинское городище|Елизаветинским городищем]], которое находится в 15 км к западу от г. [[Краснодар]]а, у станицы с таким же названием [[Елизаветинская (Краснодарский край)|Елизаветинская]].</ref> — [[Ростов өлкәһе]]нең [[Аҙау]] районында Елизавета станицаһы янында боронғо ауыл ҡалдыҡтары. [[Дон]] йылғаһы дельтаһында, [[Дондағы Ростов]]тан яҡынса 4 км алыҫлыҡта, Городище утарының көнбайыш ситендә, Елизавета станицаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан. Б.э. тиклем VI быуаттан III быуатҡа тиклем булған. == Тарихы == Б.э. тиклем VI—V быуат сиктәрендә Елизаветов ҡаласығы төбәгендә скиф мәҙәниәтенең локаль варианты һәм ауыл барлыҡҡа килә<ref name="a">[http://www.sno.pro1.ru/lib/zubar_na_beregakh_bospora/5.htm ''Зубарь В. М.'', ''Русяева А. С.'' На берегах Боспора Киммерийского. — Киев: ИД «Стилос», 2004. — 239 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170116091705/http://www.sno.pro1.ru/lib/zubar_na_beregakh_bospora/5.htm |date=2017-01-16 }}</ref>. Башлыса ҡаласыҡҡа Дарий I менән һуғыштан һуң нигеҙ һалына. Башта был күскенселәрҙең миҙгелле торағы була, б.э. тиклем V быуаттың күп өлөшө дауамында ауыл ярым күскенсе халыҡтың ҡышлағы була, торлаҡ ҡоролмалар был ваҡытта булмай. Беҙҙең эраға тиклем IV быуат сиктәренә грек- варварҙар сауҙаһы йоғонтоһо аҫтында ауыл ярымултыраҡҡа һәм һуңынан ҡала тибындағы даими ултыраҡҡа әйләнә. Отошло урынлашыуы күскенселәргә Түбәнге Дон буйлап үткән мөһим сауҙа коммуникацияларын контроль аҫтына ҡуйырға мөмкинлек бирә. Беҙҙең эраға тиклем IV быуаттың икенсе яртыһында Елизаветов ҡаласығы ҙур Төньяҡ-Көнсығыш Аҙауға әүерелә. Ул ҙур ауыл хужалығы, балыҡ һәм һөнәрселек үҙәге булған. Ҡаласыҡ аша Боспор гректары һәм Дон буйы ҡәбиләләре менән сауҙа үткән. Ҡаласыҡ структураһына был ваҡытта ҙур булмаған Боспор колонияһы — үҙенә күрә айырым грек-эмпорий кварталдары ингән<ref>[http://www.sno.pro1.ru/lib/greki_i_varvary_severnogo_prichernomorja/3.htm Греки и варвары Северного Причерноморья в скифскую эпоху / Отв. ред. Марченко К. К. — СПб.: Алетейя, 2005. — 463 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221105911/http://www.sno.pro1.ru/lib/greki_i_varvary_severnogo_prichernomorja/3.htm |date=2016-12-21 }}</ref>. Ауылдың йәшәйеше б.э. тиклем IV—III быуаттарҙа туҡтай, был үҙ-ара һуғыштар менән бәйле, низағтар был ваҡытта бөтә Боспор батшалығын солғап ала һәм уға күрше күскенсе халыҡтар йәлеп ителә. Елизаветов ҡаласығы тарихының һуңғы осоро б.э. тиклем III быуаттың 90-сы йылдар аҙағында ташлап кителгән ҡаласыҡ биләмәһендә боспор гректары тарафынан грек колонияһына-эмпорийҙарына нигеҙ һалыу менән бәйле<ref>''Федосеев Н. Ф.'' О времени сосуществования Елизаветовского городища и Танаиса // [http://ancientrome.ru/publik/article.htm?a=1339517176 Античный мир и археология. — Саратов, 1990. — Вып. 7.] — С. 154—160.</ref>. Ҡаласыҡтың үҙәк өлөшөндә берҙәм план нигеҙендә торлаҡтар һәм хужалыҡ ҡаралтылары төҙөлә. Бөтә йорттар эллин төҙөлөш техникаһын ҡулланып ҡорола һәм кирбес диуарҙар менән ер өҫтө ҡоролмаларҙан тора. Әммә эмпорийҙар оҙаҡ йәшәмәй. Ауыл б.э. тиклем 270—260 йылдарҙа Перисад II ваҡытында Скифия биләмәһенә ҡарай юлында сармат ҡәбиләләренең хәрби тар-мар итеүе һөҙөмтәһендә юҡҡа сыға<ref name="a" />. Тиҙҙән эргәһендә [[Танаис (ҡала)|Танаис]] ҡалаһы барлыҡҡа килә. == Археологик мәғлүмәттәр == Төрлө баһалар буйынса Елизаветов ҡаласығы майҙаны 40 гектарҙан алып 55 гектарға тиклем еткән. Трапеция формаһында булған. Ҡаласыҡ территорияһы сиктәрендә түбәндәге компоненттар бүленә. * Беренсеһе: ҡаласыҡ территорияһы ике оборона бүлкәте менән уратып алынған, һәр береһе тәрән йырындан һәм яҡтарында өйөмдәрҙән торған. * Икенсеһе: Дон йылғаһының иҫке үҙәнендә урынлашыуы ҡаласыҡтың порт өлөшөнөң бүленеүен тәьмин итә. * Өсөнсөһө: «Акрополь», ауылдың ҡалҡыу үҙәк өлөшө. Уның майҙаны — 12 гектар самаһы. Бөтә тиерлек «акрополь» б.э. тиклем III быуаттың тәүге сирегендә Ҙур грек колонияһы тарафынан биләнә. Елизаветов ҡаласығы ҡала тибындағы ауыл булған тигән фекер бар. (беҙҙең эраға тиклем IV быуат уртаһын да һуң түгел). Артабан унда грек колонияһы урынлашҡан айырым өлөш барлыҡҡа килгән. Әммә, был өлөш шартлы рәүештә «акрополь» тип атала. * Дүртенсеһе: ҡәберлектәр һәм ҡурғандар, шуларҙың иң билдәлеһе — «Биш туған» ҡурған төркөмө<ref>''Кияшко Я. В.'', ''в. м. Косяненко'', ''е. в. Максименко'' курган Легенда һәм дон быль. — Ростов-на-дону: Ростов китап нәшриәте, 1972.</ref>, ҡәберлектәрҙең береһендә б.э. тиклем IV быуатта скиф батшаһының бөтөнләй тейелмәгән бик бай ҡәберлеге табылған. Ҡаҙыу эштәре 1824 йылдан үткәрелә. Акрополь сиктәрендә иң ҙур мәҙәни ҡатламлау (2,5—3 м).1964 йылдан Елизаветов ҡаласығын тикшереүҙәрҙе йыл һайын Көньяҡ-Дон археологияэкспедицияһы үткәрә. 1994 йылдан тикшеренеүҙәр менән [[Рәсәй]] археологы, И.Б. Брашинскийҙың уҡыусыһы, [[XX быуат]] башында бөйөк рус археологы А.А. Миллер эшләгән ҡаласыҡтың ҡаҙыу эштәре алымдарын һаҡлап алып ҡалған профессор Виктор Павлович Копылов етәкселек итә. 2009 йылға ярашлы яҡынса 2 гектар ҡаҙып алына, уларҙан яҡынса 0,6 гектар мәҙәни ҡатламлауҙың бөтә тәрәнлегенә тиклем асалар. Ҡалған ҡаҙыу эштәренең уртаса тәрәнлеге 0,25—0,45 метр тәшкил итә (грек колонияһы ҡалдыҡтары ятҡылығының кимәленә тиклем). == Этник сығышы == <br /><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"></blockquote>Тарихсылар фекеренсә, былар савроматтар, [[скифтар]], меоттар, йә булмаһа ҡатнаш халыҡ булыуы мөмкин. Тикшереүселәр И. Б Брашинский, К. К. Марченко, В. Г. Житников һәм В.П. Копылов төп халҡы скифтар тәшкил иткән тигән фекреҙә. Елизавета ҡаласығы биләмәһендә ике грек колонияһы йәшәгән тип һанала. Беренсеһе б.э. тиклем IV быуаттың икенсе яртыһында, икенсеһе б.э. тиклем III быуаттың тәүге яртыһында. Икенсе грек колонияһы «акрополь» биләмәһендә урынлашҡан, уның барлыҡҡа килеүе Боспор батшалығы менән бәйле. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Танаис (ҡала)|Танаис]] * [[Кобяково ҡаласығы|Кобяково городище]] == Әҙәбиәт == * БСЭ 1969—1978 гг., статья «Елизаветовское городище». == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == [[Категория:Азов районы]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] bs7lto7ez4zblmy07d9q9dleoh7i4oe 0 152926 1300371 1233974 2026-07-04T02:10:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300371 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иҫке Тбилиси''' ({{Lang-ka|ძველი თბილისი}}) — административ район — [[Тбилиси|Тбилисиның]] тарихи үҙәге. Ул ҡаланың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Төрлө сығанаҡтарҙа район сиге төрлөсә күрһәтелә — [[XII быуат]]та Тифлис биләмәһе<ref>{{Cite web|url=http://tbilisi.iwan.ru/Gorod.html|title=Архивированная копия|accessdate=2008-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070830142629/http://www.tbilisi.iwan.ru/Gorod.html|archivedate=2007-08-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070830142629/http://www.tbilisi.iwan.ru/Gorod.html |date=2007-08-30 }}</ref>, боронғо ҡәлғә диуары сиктәрендә ҡала биләмәһе, төньяҡтан Куранан Сололак һыртына тиклем, көкөрт мунсаларын (Абанотубани) һәм көньяҡтан Харпугины индереп, Пушкин-Бараташвили урамдары линияһындағы биләмә, Грузияның Рәсәйгә ҡушылғанға (1801) тиклемге биләмәһе. Был районда урамдар кәкере, тар, биналар [[Урта быуаттар|урта быуат]] төҙөлөшө һыҙаттарын һаҡлаған. Иҫке Тбилиси ҡалаһында архитектура һәйкәлдәре туплаған, хатта V быуат йорто ла бар, әммә [[XIX быуат]]<nowiki/>та төҙөлгән биналар күберәк. Район биләмәһендә [[XVI быуат|XVI]]—[[XVII быуат|XVII быуаттарҙа]] өҫтәп төҙөлгән Нарикала цитаделе емереклектәре, түбәнге ҡәлғә диуарҙары ҡалдыҡтары<ref>[http://kartli.info/?p=651 Остатки стен нижней крепости]</ref>, боронғо [[Анчисхати сиркәүе]] (VI быуат) һәм Метехи (яҡынса V быуат), Сиони кафедраль соборы (VI быуат) һәм батша Ростом мунсалары (XVII быуат) урынлашҡан. Архитектура ҡомартҡыларының ҡайһы берҙәре Бөтә донъя һәйкәлдәр фондының һаҡ исемлегенә индерелгән. == Тарихы == «Боронғо Тбилиси» һүҙбәйләнеше телдә элек-электән ҡаланың тарихи өлөшөн билдәләү өсөн ҡулланылһа ла, был исемдәге административ район [[2007 йыл]]да ғына ойошторола<ref>[https://regnum.ru/news/society/742649.html «Старый Тбилиси» будет выделен в отдельный административно-территориальный район столицы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612154509/https://regnum.ru/news/society/742649.html |date=2018-06-12 }} Информационный портал Соотечественник</ref> һәм элек баш ҡаланың башҡа райондары составына индерелгән дүрт административ-территориаль район — Мтацминда-Крцаниси, Исани-Самгори, Дидубе-Чугурети һәм Ваке-Сабурталоның урамдары һәм кварталдарынан барлыҡҡа килә<ref>[http://www.newsgeorgia.ru/geo1/20070105/41863514.html Вице-мэр Тбилиси представил глав администраций новых районов столицы]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Иҫке ҡала борондан Кура йылғаһынан Сололак һыртына тиклемге арала ҡәлғә диуары менән уратып алына. Тәүге стеналарҙы Дачи батша (499—514) һалдырта. Ул күп тапҡырҙар емертелә һәм ҡайтанан тергеҙелә. Батшалар төҙөгән ҡеүәтле диуар Ростом батша (XVII быуат) бик ҡеүәтле диуар һалдыра, уның бейеклеге 4-5 сажен, ҡалынлығы яҡынса 2,5 [[аршын]] була. Стеналарҙа һигеҙ ҡапҡа уйыла — Сеидабад, Ганжа (Эриван), Ҡәлғә, Сололак, Коджор, Картлий, Дигом, Курск. Стеналар 1820—1840 йылдарҙа һүтелә<ref>Иосселиани П. Описание древностей города Тифлиса. — 1866</ref> Ҡала 1795 йылда [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға-Мөхәмәд-шах]] баҫып алған ваҡытта бик ныҡ талана. Ҡаланы реконструкциялау планын А. С. Грибоедов төҙөй. XX быуат башына ҡала халҡының күпселек өлөшө сауҙа менән шөғөлләнгән әрмәндәрҙән (40%-ҡа тиклем) тора, халыҡтың дүрттән бер өлөшөн ауылда йәшәгән грузиндар, тағы ла дүрттән бер өлөшөн чиновниктар һәм хәрби вазифалар биләгән урыҫтар тәшкил итә, уларҙан тыш бында фарсы, татар, немец, йәһүдтәр һәм башҡа милләт вәкилдәре лә йәшәй. == Районды реконструкциялау == Социализи заманында ҡайһы бер урамдар һәм майҙандар киңәйтелә, күперҙәр төҙөлә, мөһим транспорт объекттары янында бер ниндәй планһыҙ төҙөлгән объектар һүтелә, Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер архитектура ҡомартҡылары (шииттар мәсете, каруан-һарайҙар) юҡҡа сығарыла. 1960-сы йылдарҙан Иҫке ҡала архитектор Ш. Кавлашвили етәкселегендәге план буйынса реконструкциялана<ref>[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2120/ Журнал «Вокруг света» / Октябрь 1983 / «…внутри драгоценного круга»]</ref>. Реконструкциялауҙың беренсе этабы 1980 йылда «Тбилисоба» байрамы менән тамамлана<ref>[https://tbilisi.media/tbilisi-week/38863-moya-zhizn-v-arhitekture-tbilisi/ Моя жизнь — в архитектуре Тбилиси]</ref> Ҡаланы реконструкциялау пландары артабан да ҡабул ителеп ғәмәлгә ашырыла<ref>[http://novost.ge/2010/06/24/novaya-zhizn-starogo-tbilisi/ Новая жизнь старого Тбилиси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180709154858/http://novost.ge/2010/06/24/novaya-zhizn-starogo-tbilisi/ |date=2018-07-09 }}</ref> == Галерея == <div align="center"> {| | {| |[[Файл:Tiflis,_Tatar_square_and_bazaar_(A).jpg|альт=|граница|центр|260x260пкс]] |- |<div class="gallerytext"> </div> |} {| |[[Файл:Maidan,_place_du_Bazar,_a_Tiflis_(A).jpg|альт=|граница|центр|260x260пкс]] |- |<div class="gallerytext"> </div> |} {| |[[Файл:Old_Tbilisi_001.jpg|альт=|граница|центр|180x180пкс]] |- |<div class="gallerytext"> </div> |} {| |[[Файл:Tbilisi,_Altstadt.jpg|альт=|граница|центр|240x240пкс]] |- |<div class="gallerytext"> </div> |} |} </div> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20110721025925/http://www.oldtbilisi.gov.ge/ Райондың рәсми сайты] [[Категория:Алфавит буйынса административ берәмектәр]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Тбилисиҙың географияһы]] [[Категория:Тбилисиҙың иҫтәлекле урындары]] l3pf1g7hk3vtz5aeb7fh72etdaor5p7 0 154875 1300369 1145443 2026-07-04T01:09:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300369 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = (10.09.1948 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Көйөргәҙе районы|Көйөргәҙе районында}},<br> [[РСФСР]], [[СССР]] | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = СССР, Рәсәй | Научная сфера = | Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|медицинских наук}}&nbsp;([[1986]]) | Учёное звание = профессор | Место работы = | Альма-матер = | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} {{!}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы}} {{!!}} {{Заслуженный деятель науки РФ|1999}} {{!}}} | Сайт = http://m-aznabayev.narod.ru/ }} {{фамилиялаш|Ишмөхәмәтов}} '''Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы''' ([[10 сентябрь]] [[1948 йыл]]) — табип-ғалим, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы<ref>http://viperson.ru/people/ishmuhametov-gafur-shakurovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707095518/http://viperson.ru/people/ishmuhametov-gafur-shakurovich |date=2022-07-07 }}</ref>. == Биографияһы == 1948 йылдың 10 сентябрендә БАССР-ҙың [[Көйөргәҙе районы]] [[Зәк-Ишмәт]] ауылында тыуған; [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|Башҡорт дәүләт медицина институтының]] дауалау эше факультетын һәм хирургия һөнәре буйынса интернатура тамамлай. === Хеҙмәт юлы === * 1973—1977 — [[Дүртөйлө районы]] [[Әңгәсәк]] участка дауаханаһының баш табибы * 1977—1987 — Ҡырмыҫҡалы район дауаханаһының баш табибы * 1987 йылда — [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты|Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтының]] баш табибы * 1987—1999 йылдарҙа — [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһының]] баш табибы * 1999 йылдан — Өфө ҡалаһының 22-се ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһының баш табибы<ref>http://runetbook.ru/catalog/ishmuhametov-gafur-shakurovich</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. * Медицина фәндәре кандидаты == Һылтанмалар == * http://moip.viperson.ru/people/ishmuhametov-gafur-shakurovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191030183007/http://moip.viperson.ru/people/ishmuhametov-gafur-shakurovich |date=2019-10-30 }} * https://www.erbp.ru/people/14854 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} k1iox7yxv9mfxa17654xmqdwr1uibs2 0 155025 1300380 1149796 2026-07-04T06:39:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300380 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Калашников Юрий Васильевич''' ([[19 август]] [[1939 йыл]] — [[16 октябрь]] [[2018 йыл]]) — ғалим-тарихсы, лектор, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның тарих кафедраһы доценты. == Биографияһы == Юрий Васильевич Калашников БАССР-ҙың [[Ҡыйғы районы]] [[Ләүйылға]] ауылында 1939 йылдың 19 авгусында тыуған. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]], [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Рәйесе ярҙамсыһы вазифаһын башҡара, уға тиклем ул 20 йыл лектор булып эшләй<ref>[http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemab/dok_kerqeo.htm Постановление Президиума Верховного Совета Республики Башкортостан от 20.01.1994 N 6-3/15 «О Калашникове Ю. В.»]</ref>. Республиканың юғары закондар сығарыу органы Секретариатында 1993 йылдан алып 2002 йылға тиклем тырыш хеҙмәте өсөн уға [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Почет грамотаһы тапшырыла<ref>[https://agidel.ru/pdf/2009/7/RB-11-7-2.pdf Калашников Юрий Васильевич награжден Почетной грамотой Государственного Собрания — Курултая за значительный вклад в развитие законодательства Республики Башкортостан и активную общественно-политическую деятельность]</ref>. Башҡортостан Республикаһы буйынса Федераль яза башҡарыу хеҙмәте Баш идаралығы начальнигы ярҙамсыһы, шул уҡ Федераль яза башҡарыу хеҙмәтенең Баш идаралығы ойоштороу-аналитика идаралығының советнигы. Халыҡ депутаттарының Өфө ҡала советы депутаты булып һайланған. Ҡазан дәүләт универстетында кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлаған. КПСС-тың Башҡортостан Өлкә Комитеты аппаратында лектор эше алып бара, лекторҙар төркөмө етәксеһе була. 1975 йылдың 25 мартынан алып Башҡортостан «Белем» йәмғиәтенең идара президиумы ағзаһы булып тора<ref>[https://web.archive.org/web/20140223085414/http://znanierb.ru/o_nas/obshchestvo_znaniya_v_litsah/ Общество «Знание» в лицах]</ref>. 2018 йылдың 16 октябрендә, 79 йәшендә, [[Өфө]] ҡалаһында вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == Ике «Почёт билдәһе» ордены, БАССР Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы, Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы, Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы Почет грамоталары, В. И. Лениндың 100 йыллығы айҡанлы маҡтаулы хеҙмәте өсөн","Хеҙмәт ветераны" миҙалдары менән бүләкләнгән. Республиканың иң яҡшы лекторы исеменә лайыҡ булған. Мәғрифәтлек өлкәһендәге ҙур хеҙмәттәре өсөн ул Бөтә Союз «Белем» йәмғиәтенең «Әүҙем эшмәкәрлек өсөн» күкрәк билдәһе, Рәсәй «Белем» йәмғиәтенең академик И. И. Артоболевский миҙалы менән бүләкләнгән<ref>[http://www.bashinform.ru/news/208665-yuriy-kalashnikov-udostoen-pochetnoy-gramoty-gossobraniya-rb/ Юрий Калашников удостоен Почётной Грамоты Госсобрания]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [https://search.rsl.ru/ru/search#q=isbn9785295049361 Калашников Юрий Васильевич. Послания с фронта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=isbn9785295049361 |date=2019-11-26 }} [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] 8p41o6t1t1ocu9zo7gwjkqxnfp225id 0 156360 1300344 1252379 2026-07-03T13:52:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300344 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Жаринов Виктор Викторович''' ([[4 ғинуар]] [[1942 йыл]]) — Рәсәй [[Математика|математигы]], профессор, физика-математика фәндәре докторы, Рәсәй Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институты (МИРАН) баш ғилми хеҙмәткәре, экология һәм тәбиғи фәндәр институтының математика кафедраһы профессоры. МИРАН ҡарамағындағы ғилми дәрәжәләр биреү буйынса Совет ағзаһы, Мәскәү өлкә дәүләт университеты ҡарамағындағы ғилми дәрәжәләр биреү буйынса Совет ағзаһы, Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фондының (РФФИ) Эксперт советы ағзаһы, [[:ru:Теоретическая и математическая физика|«Теоретическая и математическая физика»]] журналының яуаплы секретары. Рецензияланыусы журналдарҙа 58 хеҙмәте, 2 монографияһы, дәреслеге (авторҙашлыҡта) һәм юғары уҡыу йорттары өсөн ике уҡыу әсбабы баҫылып сыҡҡан. [[1997 йыл]]дан башлап Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды гранты етәксеһе. == Уҡытыусы эшмәкәрлеге == [[1972]]—[[1997 йыл]]дарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Мәскәү энергетика институты]]нда математик анализ, һыҙыҡлы алгебра, комплекслы анализ, математик физика буйынса курстар уҡый, 1997—[[1999 йыл]]дарҙа Рәсәй технология университетында (МИРЭА) математик анализ буйынса курстар уҡый, 1997 йылдан әлеге ваҡытҡа тиклем экология һәм тәбиғи фәндәр институтында (ИНЕСНЭК) һыҙыҡлы алгебра һәм комплекслы анализ буйынса курстар уҡый Ике уҡыусыһы фән кандидаты, бер уҡыусыһы фән докторы. == Библиография == * {{Мәҡәлә|автор=Жаринов В. В.|заглавие=Дистрибутивные структуры и их приложения в комплексном анализе|оригинал=|ссылка=|издание=Труды МИАН|тип=|место=М.|издательство= Наука|год=1983|том=162|номер=|страницы=3–81}} * {{Мәҡәлә|автор=Zharinov V. V.|заглавие=Lecture notes on geometrical aspects of partial differential equations|оригинал=|ссылка=|издание=World Scientific|тип=|место=Singapore|год=1992|том=|номер=|страницы=}} * {{Китап|автор=Владимиров В. С., Жаринов В. В.|часть=|заглавие=Уравнения математической физики|оригинал=|ссылка=|издание=|место=[[Москва|М.]]|издательство=Наука|год=[[2000]]|том=|страницы=|страниц=|isbn=}} * {{Мәҡәлә|автор=Жаринов В. В.|заглавие=О когомологиях алгебры Гейзенберга|оригинал=|ссылка=|издание=Труды МИАН|тип=|место=|год=2000|том=228|номер=|страницы=61–75}} * {{Мәҡәлә|автор=Жаринов В. В.|заглавие=Когмологии алгебры Ли векторных полей на прямой|оригинал=|ссылка=|издание=ТМФ|тип=|место=|год=2001|том=128|номер=2|страницы=147—160}} == Әҙәбиәт == * [https://web.archive.org/web/20111123231630/http://www.fnti.kiae.ru/content/zharinov.htm Жаринов Виктор Викторович] * [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=17604&option_lang= Жаринов Виктор Викторович. Персоналии. mathnet.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130701095604/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=17604&option_lang= |date=2013-07-01 }} * [http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=8q3a2q4i3 Библус — Виктор Викторович Жаринов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111215081320/http://biblus.ru/Default.aspx?auth=8q3a2q4i3 |date=2011-12-15 }} [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәү физика-техник университетының уҡытыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Рәсәй математиктары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 ғинуарҙа тыуғандар]] 2rjuc4ozqx012upvacv91cemc8zfcob 0 161955 1300394 1063821 2026-07-04T11:10:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300394 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кинйә Арыҫланов музейы''' — [[музей]], муниципаль бюджет мәҙәниәт һәм сәнғәт учреждениеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Көйөргәҙе районы]] [[Кинйәабыҙ]] ауылында урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|85376}}</ref>. == Тарихы == Музей [[2001]] йылда ойошторола. [[2006 йыл]]ға тиклем [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы]] филиалы була. [[2006 йыл]]да Көйөргәҙе районы муниципаль районы ҡарамағына ҡайтарыла һәм үҙ аллы юридик шәхес итеп теркәлә. Рәсми исеме — Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы муниципаль районының [[Свобода ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)|Свобода ауыл Советы]] ауыл бермәгенең «Кинйә Арыҫланов» муниципаль бюджет мәҙәниәт һәм сәнғәт учреждениеһе. [[2007 йыл]]дың [[13 июль|13 июлендә]] музей урамында башҡорт халҡының милли батыр Кинйә Арыҫлановҡа бюст ҡуйыла (скульпторы Р. Н. Зиннуров). === Музей директорҙары === * Гүзәлиә Фәнил ҡыҙы Биктимерова == Музей фонды == Музей фондында 900‑ҙән ашыу экспонат һаҡлана, улар дүрт тематик залда урынлашҡан. [[Ғәли Ибраһимов]]тың «Кинйә» романының беренсе һәм киләһе баҫмалары (1977, 1982, 1987; бөтәһе лә — Өфө), [[ҡыпсаҡ]] ҡәбиләһенең ҡара‑ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе, нумизматик коллекция бар. Шулай уҡ [[Кинйә Арыҫланов]] һәм [[Емельян Пугачев]]тың беренсе осрашыуын һүрәтләгән диарама бар. Диараманың авторы рәссам И. П. Федоров. Беренсе зал — этнография күргәҙмәһе, башҡорт халҡының мәҙәниәтен һәм көнкүрешен сағылдыра. Икенсе зал — [[Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775)|Крәҫтиәндәр һуғышы]]на (1773—1775) бағышланған. Өсөнсө зал — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугирҙарына бағышланған. Көйөргәҙе районы биләмәһендә тыуған өс [[Советтар Союзы Геройы]]: [[Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы]], [[Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы]], [[Ғайсин Хәсән Назар улы]] тураһында стендтар бар. Дүртенсе зал — күргәҙмә залы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|85376}} * [https://vk.com/kinziarslanova «Вконтанкте» социаль селтәрендә Кинйә Арыҫланов музейы сәхифәһе] * [https://kultura-kuyurgaza.ru/muzei/mbukii-muzej-kinzi-arslanova/ Көйөргәҙе районының мәҙәниәт бүлеге сайтында Кинйә Арыҫланов музейы тураһында белешмә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223202028/http://kultura-kuyurgaza.ru/muzei/mbukii-muzej-kinzi-arslanova/ |date=2020-02-23 }} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] [[Категория:1991 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Көйөргәҙе районының иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Башҡортостан музейҙары]] 3um031kuwhf5n23xj3vc5tw0bbarjpb 0 161959 1300379 1292292 2026-07-04T06:14:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300379 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кабальнов Юрий Степанович''' (6 сентябрь 1948 йыл — 20 июль 2009 йыл) — электрон техника инженеры. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997). == Биографияһы == Юрий Степанович Кабальнов 1948 йылдың 6 сентябрендә [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуа. 1971 йылда [[Өфө авиация институты]]н (хәҙерге [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]) тамамлай һәм шунда уҡ эшкә ҡала. Ошо институтта инженер, аспирант, ассистент, өлкән уҡытыусы була, 1993 йылда техник фәндәр буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1997 йылда институттың информатика кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә, фәнни тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. 1995 йылдан техник кибернетика кафедраһы профессоры. Фәнни эшмәкәрлеге ҡатмарлы динамик объекттарға идара итеүҙең оптималь һәм адаптив системаларын тикшереүгә арналған. Кабальнов тарафынан реаль ваҡыт системаларында [[мәғлүмәт]]те синтаксик һәм семантик ҡыҫыу ысулдары; электрон (дистанцион) идара итеүҙең алгоритмик һәм дидактик нигеҙҙәре эшләнә. Ул күп бәйләнешле координацияланған идара итеү системалары өсөн уларҙың тотороҡлолоғон синтезлау һәм тикшереү моделдәрен һәм ысулдарын тәҡдим итә. Кабальнов тәҡдим иткән оптималь һәм адаптив идара итеү алгоритмдарының яңы кластары хәрби һәм ике төр буйһоноуҙағы осоу аппараттарында (Ан-70, МиГ-23 һәм башҡалар)[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Кабальнов_Юрий_Степанович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ҡулланыла. Юрий Кабальновтың уйлап табыуҙары Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһындағы башҡа төбәктәрҙең авиация, нефть эшкәртеү сәнәғәте предприятиеларында ҡулланыуға индерелгән. Юрий Кабальнов — 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/6319-kabalnov-yurij-stepanovich] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205231315/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/6319-kabalnov-yurij-stepanovich |date=2020-12-05 }}. 2009 йылдың 20 июлендә Өфө ҡалаһында вафат була. == Маҡтаулы исемдәре == 1997 — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. 1997 — Навигация һәм хәрәкәткә идара итеү академияһының ғәмәли ағзаһы. == Хеҙмәттәре == * Оптимизация многомерных систем управления газотурбинных двигателей летательных аппаратов. М., 1989 (авторҙаш); * Управление динамическими системами в условиях неопределённости. М., 1998 (авторҙаш); * Проблемы проектирования и развития систем управления и контроля авиационных ГТД. М., 1999 (авторҙаш). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://bashenc.online/ru/articles/86860/ О нём] в Башкирской энциклопедии {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205231315/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/6319-kabalnov-yurij-stepanovich |date=2020-12-05 }} * [http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Кабальнов_Юрий_Степанович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.mathnet.ru/rus/person72879 Его труды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260412005627/https://www.mathnet.ru/rus/person72879 |date=2026-04-12 }} на {{iw|Math-Net.Ru||ru|Math-Net.Ru}} [[Категория:Башҡортостан инженерҙары]] ficydptc4bqlfyi30wia17u0r2jt657 0 162588 1300383 1299733 2026-07-04T07:36:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300383 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Леонид Витальевич''' '''Канторович''' (6 (19) ғинуар 1912 йыл — [[7 апрель|7 апрель,]] [[1986 йыл]], [[Мәскәү]]) — совет [[Математик|математигы]] һәм иҡтисадсыһы, Һыҙыҡлы программалауға нигеҙ һалыусыларҙың береһе<ref>{{Китап|автор=Вечканов Г. С.|заглавие=Экономическая теория: Учебник для вузов|ссылка=https://books.google.ru/books?id=5ssfSU_Yx8UC&pg=PA47&dq=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,+%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4+%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&hl=ru&sa=X&ei=mC43UaOUCeuO4gTB4IDgDw&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%2C%20%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4%20%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=false|издание=3-е изд.|место=СПб.|издательство=Питер|год=2011|серия=Учебник для вузов|страниц=512|isbn=9785459003024}}</ref>. [[1975 йыл]]да «ресурстарҙы оптималь бүлеү теорияһына индергән өлөшө өсөн» иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаты була. [[Фән докторы|Физика-математика фәндәре докторы]] (1935), СССР Фәндәр академияһы академигы (1964), профессор.Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса эзотерик мальцевизмға йәшерен нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора. == Биографияһы == [[Файл:Kantorovich_plaque.jpg|мини|435x435пкс|М новосибирскиҙа мемориаль таҡтаташ]] Леонид Канторович 1912 йылда Петербургта табип-[[Венерология|венеролог]] Хаим (Виталий) МоисеевичКанторович (1855—1922) һәм теш табибы Песя Гиршевна (Паулина Григорьевна) Закс (1874—1942) ғаиләһендә кинйә бала булып тыуа. Ғаилә Петербургҡа [[Вильнюс|Вильнонан]]<ref>[http://cshistory.nsu.ru/?int=VIEW&el=1734&templ=INTERFACE Паулина Григорьевна Закс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125123259/http://cshistory.nsu.ru/?int=VIEW&el=1734&templ=INTERFACE |date=2021-01-25 }}</ref><ref>[http://www.jewishgen.org/ jewishgen.org]: На сайте еврейской генеалогии (база данных по Литве, требуется бесплатная регистрация) приводится свидетельство о браке Хаима Мовшевича Канторовича, уроженца города [[Узда (город)|Узда]], и Песи (Паулины) Гиршевны Закс, уроженки Вильны; выдано канцелярией [[Вильнюс|виленского]] городского [[раввин]]а 20 июля 1899 года. В записях о рождении матери, её братьев и сестёр, указывается, что её отец — Гирш-Хаим Нотелевич Закс — был купеческим сыном из [[Расейняй|Россиен]]; мать — Ривка Янкелевна Закс.</ref><ref>[http://www.apmath.spbu.ru/ru/staff/nogin/kantorovich.pdf Леонид Витальевич Канторович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514013300/http://www.apmath.spbu.ru/ru/staff/nogin/kantorovich.pdf |date=2013-05-14 }}</ref> күскән була. Уның табип-психиатр, медицина фәндәре докторы Николайағаһы (1901-1969) һәм шәфҡәт туташы, һуңынан билдәле инженер-төҙөүсе Лидия апаһы була<ref>[http://www.fesmu.ru/elib/Article.aspx?id=67612 Николай Витальевич Канторович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202233242/http://www.fesmu.ru/elib/Article.aspx?id=67612 |date=2013-12-02 }} родился ещё в Вильне.</ref>. Ғаилә 1913 йылда архитектор Я. З. Блувштейн (1878—1935) докторы Х. М. Канторович өсөн Барокко урамында төҙөгән 6-сы йортта йәшәй<ref>[http://www.mirpeterburga.ru/faq/?iframe=true&width=900&height=450 Мир Петербурга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313043832/http://mirpeterburga.ru/faq?height=450&iframe=true&width=900 |date=2016-03-13 }}: Дом № 6 принадлежал доктору Хаиму Моисеевичу Канторовичу.</ref><ref>[http://www.citywalls.ru/house2753.html Весь Петроград на 1917 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202235919/http://www.citywalls.ru/house2753.html |date=2013-12-02 }}: В 1917 году дом № 6 принадлежал Хаиму Моисеевичу Канторовичу. Хаим Моисеевич Канторович вёл приём больных на Большом проспекте, дом № 31.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.rumvi.com/products/ebook/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B-%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%B0-%D0%B8-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8/757bb76c-c4b9-4fc1-967a-d8c326f4ad1f/preview/preview.html|title=Валентин Привалов «Улицы Петроградской стороны»|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180216015234/http://www.rumvi.com/products/ebook/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B-%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%B0-%D0%B8-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8/757bb76c-c4b9-4fc1-967a-d8c326f4ad1f/preview/preview.html|archivedate=2018-02-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180216015234/http://www.rumvi.com/products/ebook/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B-%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%B0-%D0%B8-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8/757bb76c-c4b9-4fc1-967a-d8c326f4ad1f/preview/preview.html |date=2018-02-16 }}</ref><ref>[http://www.citywalls.ru/house6832.html Дом врача Х. М. Канторовича (архитектор Я. З. Блувштейн, 1913)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202225356/http://www.citywalls.ru/house6832.html |date=2013-12-02 }}</ref>. Граждандар һуғышы осоронда бер йылды Белоруссияла үткәрәләр. 1922 йылда Хаим Моисеевич вафат була, Леонид әсәһе ҡарамағында ҡала. 1926 йылда ун дүрт йәшендә Ленинград университетына уҡырға инә{{Sfn|Биобиблиографический указатель|2012}}. Математика факультетын тамамлай (1930){{Sfn|Биобиблиографический указатель|2012|с=3}}, аспирантурала уҡый. 1930—1939 йылдарҙа — уҡытыусы, һуңынан Ленинград сәнәғәт төҙөлөшө инженерҙары институты профессоры була. 1934 йылда Ленинград дәүләт университеты профессоры була (22 йәшендә){{Sfn|Биобиблиографический указатель|2012|с=3}}, 1935 йылда, академик дәрәжәләр системаһы тергеҙелгәс, уға диссертация яҡламаһа ла физика-математика фәндәре докторы дәрәжәһе бирелә{{Sfn|Биобиблиографический указатель|2012|с=3}}. 1938 йылда Канторович табип Наталья Ильинаға, өйләнә (уларҙың өс балаһы тыуа — ҡыҙҙары Ирина, улдары Виталий менән Всеволод. 9 айлыҡ Виталий 1942 йылда Ленинградтан эвакуацияланған ваҡытта һәләк була). 30-сы йылдарҙа, СССР-ҙың интенсив иҡтисади һәм индустриаль үҫеше осоронда Канторович математик тикшеренеүҙәр авангардында була һәм үҙенең теоретик эшләнмәләрен үҫеешә барған совет иҡтисадында ҡулланырға тырыша. 1938 йылда фанера тресына консультациялар биргән ваҡытта, Канторович бик күп үҙгәреүсәндәрҙең һыҙыҡлы тигеҙлектәр һәм тигеҙһеҙлектәр формаһында сикләүҙәр һаны ҙур булғанда һыҙыҡлы формаларын максималләштереү кәрәклеген аңлай. Ул уны хәл итеү өсөн Лагранж ҡабатлаусыларына рөхсәт биргән ысулды модификациялай һәм иҡтисадтың күп проблемалары шундай мәсьәләгә бәйле икәнен асыҡлай. 1939 йылда «Производствоны ойоштороу һәм планлаштырыуҙың математик ысулдары» хеҙмәтен баҫтыра{{Sfn|Биобиблиографический указатель|2012|с=3}}, унда иҡтисадтың үҙе асҡан математик ысулға буйһоноуын һүрәтләй һәм һыҙыҡлы программалауға нигеҙ һала. 1939 йылда Канторович Хәрби инженер-техник университетының математика кафедраһы мөдире урынына саҡырыуын ҡабул итә{{Sfn|Биобиблиографический указатель|2012|с=3}}. Канторович — Ленинградты обороналауҙа ҡатнаша. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Һуғыш]] йылдарында Ленинградтан Ярославлгә эвакуацияланған Хәрби-Диңгеҙ флотының Хәрби инженер-техник университетында уҡыта, ғаиләһе лә эргәһендә була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Леонид Витальевич Канторович: человек и учёный. В 2 т. Редакторы-составители В. Л. Канторович, [[Кутателадзе, Самсон Семёнович|С. С. Кутателадзе]], Я. И. Фет. — Новосибирск: Изд-во СО РАН, Филиал «Гео», 2002. — Т. 1. — 544 с., ISBN 5-7692-0502-4 (т. 1), ISBN 5-7692-0501-6 * [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&paperid=2433&what=fullt&option_lang=rus Мой путь в науке (предполагавшийся доклад в Московском математическом обществе)]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — ''Л. В. Канторович'', Москва, январь—март 1986 года // [[Успехи математических наук]], 1987, том 42, выпуск 2 (254) * {{статья|автор=Даугавет О. К., Романовский И. В.|заглавие=О деятельности и работах Л. В. Канторовича в области программирования|ссылка=http://journal.econorus.org/pdf/NEA-13.pdf|издание=Журнал Новой экономической ассоциации|тип=журнал|место=М.|издательство=|год=2012|номер=1 (13)|страницы=185—190|issn=2221-2264}} * {{статья|автор=[[Полтерович, Виктор Меерович|Полтерович В. М.]]|заглавие=Теория оптимального распределения ресурсов Л. В. Канторовича в истории экономической мысли|ссылка=http://journal.econorus.org/pdf/NEA-13.pdf|издание=Журнал Новой экономической ассоциации|тип=журнал|место=М.|издательство=|год=2012|номер=1 (13)|страницы=176—180|issn=2221-2264}} * {{статья|автор=Самокиш Б. А.|заглавие=Л. В. Канторович и вычислительная математика|ссылка=http://journal.econorus.org/pdf/NEA-13.pdf|издание=Журнал Новой экономической ассоциации|тип=журнал|место=М.|издательство=|год=2012|номер=1 (13)|страницы=181—185|issn=2221-2264}} * [http://www.cemi.rssi.ru/publication/e-publishing/kantarovich/index.html Электронная версия книги «Леонид Витальевич Канторович. К 100-летию со дня рождения»] (фотографии, документы, цитаты) — Издательство РМП, 2012 * {{книга|заглавие=Леонид Витальевич Канторович: Биобиблиографический указатель|ссылка=http://www.math.nsc.ru/LBRT/g2/english/ssk/lvk_bio.pdf|ответственный=Ред. ''[[Кутателадзе, Семён Самсонович|Кутателадзе С.C.]]''|издание=2-е изд., перераб. и доп.|место=Новосибирск|издательство=Издательство Института математики|год=2012|страниц=204|isbn=978-5-86134-184-4|ref=Биобиблиографический указатель}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1975/kantorovich/biographical/ Автобиография на Нобелевском сайте]{{Ref-en}} * [http://math.nsc.ru/LBRT/u2/nauka/kant.html Биография на сайте Института математики им. С. Л. Соболева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060726232745/http://math.nsc.ru/LBRT/u2/nauka/kant.html |date=2006-07-26 }} * {{Сотрудник РАН|50625|Леонида Витальевича Канторовича}} * [http://kantorovich.vixpo.nsu.ru Виртуальный музей академика Л. В. Канторовича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401211619/http://kantorovich.vixpo.nsu.ru/ |date=2022-04-01 }} * [http://www.mathsoc.spb.ru/pantheon/kantorov/ Страница в разделе «Пантеон петербургских математиков»] [[Санкт-Петербургское математическое общество|Санкт-Петербургского математического общества]] * {{статья |ссылка=http://www.youblisher.com/p/2015738-Talant-eto-slishkom-malo/ |заглавие=«Талант — это слишком мало» |издание=Сбербанк России: Журнал «Прямые инвестиции» |том=11 |номер=31 |страницы=106—111 |год=2004 }} (интервью с сыном Л. В. Канторовича, В. Л. Канторовичем) * [http://journal.spbu.ru/?p=6167 Л. В. Канторович: «Не всё должно быть в каждом блюде…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190123010131/http://journal.spbu.ru/?p=6167 |date=2019-01-23 }} (воспоминания родственников) * [[Аганбегян, Абел Гезевич|А. Г. Аганбегян]]. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/BIO/LVK/LVK07.HTM Учитель, учёный, человек] * [[Вершик, Анатолий Моисеевич|А. М. Вершик]]. [http://www.mmonline.ru/articles/1893/ O Леониде Канторовиче и линейном программировании] * [[Гельфанд, Израиль Моисеевич|И. М. Гельфанд]]. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/BIO/LVK/LVK09.HTM Леонид Канторович и синтез двух культур] * [[Залгаллер, Виктор Абрамович|В. А. Залгаллер]]. [http://www.vestnik.com/issues/2003/0820/win/zalgaller.htm О замечательном человеке — Леониде Витальевиче Канторовиче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060513033835/http://www.vestnik.com/issues/2003/0820/win/zalgaller.htm |date=2006-05-13 }} * [[Тихомиров, Владимир Михайлович|В. М. Тихомиров]]. [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=mp&paperid=100&option_lang=rus «Л. В. Канторович (1912—1986)»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309001957/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=mp&paperid=100&option_lang=rus |date=2016-03-09 }} * [[Кутателадзе Семён Самсонович|С. С. Кутателадзе]]. [http://www.math.nsc.ru/LBRT/g2/english/ssk/lvk100.html Математика и экономика Канторовича (2011)] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:XX быуат иҡтисадсылары]] [[Категория:СССР иҡтисадсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1986 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:1912 йылда тыуғандар]] [[Категория:19 ғинуарҙа тыуғандар]] bpswkzvagvckodvg9zzxqf8ygmyyao5 0 165074 1300385 1288635 2026-07-04T07:56:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300385 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Карбышев Дмитрий Михайлович''' ([[14 октябрь]] ([[26 октябрь]]) [[1880 йыл]] — [[18 февраль]] [[1945 йыл]], Өсөнсө рейхтағы Маутхаузен концентрацион лагеры, хәҙер [[Австрия]]) — [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] фортификаторы, ғалим—хәрби инженер{{sfn|Корышко|2009|с=110}}. Инженер ғәскәрҙәре генерал-лейтенанты. РККА (хәҙер — Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең) Генераль штабы Хәрби академияһының хәрби фәндәр докторы, профессор. КПСС (ВКП(б) ағзаһы (1940). [[Советтар Союзы Геройы]] (1946, үлгәндән һуң){{sfn|Корышко|2009|с=110}}. == Биографияһы == === Бала сағы, үҫмер йылдары, хәрби хеҙмәтенең башы === Дми́трий Миха́йлович Ка́рбышев 1880 йылды 14 октябрендә [[Рәсәй империяһы]]ның [[Омск]] ҡалаһында керәшен татарҙары<ref>«Кряшенами были генерал Карбышев, герой Бреста Гаврилов, летчица Санфирова.» — {{книга |автор= |заглавие=Татарский век глазами национальной элиты. 100 выдающихся татар |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=А. Б. Абсалямова, М. А. Абсолямова, А. М. Ахунов и др.; под ред. С. Н. Бессчетновой, Р. З. Галямова |издание= |место=Казань |издательство=Парадигма |год=2005 |том= |страницы=219|столбцы= |страниц=656 |серия= |isbn=5-85247-081-3|тираж=3000|ref= }}</ref><ref>''Сидорова Т.'' [http://www.kazan.aif.ru/culture/details/85855 Кряшены в Татарстане: быть ли им отдельной нацией] // Аргументы и факты, № 49 04.12.2012</ref><ref>[http://www.diletant.ru/blogs/6663/6274/ Православные татары — особый народ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150120175126/http://diletant.ru/blogs/6663/6274/ |date=2015-01-20 }}</ref>: Омск (Себер) кадет корпусын тамамлаған Ҡырым һуғышы ветераны, хәрби чиновник Михаил Ильич Карбышев (1829—1892) һәм бай 2-се гильдия Омск сауҙагәрҙәренән коллежский советник ҡыҙы Лузгина Александра Ефимовна ғаиләһендә тыуған<ref>[http://ru.rodovid.org/wk/Запись:680272 Лузгина Александра Ефимовна]</ref>. Олатаһы Ильяның ике туған ағаһы Иван Семёнович Карбышев — Верный (Алма-Аты) ҡалаһына нигеҙ һалған<ref>[http://ka-z-ak.ru/index/biografii/8396-karbyshev-ivan-semjonovich-karbyshevy?start=40 «Иван Карбышев в сибирской истории»] (изд. Сытина Н. И., Павлодар, 2015 г., 180с.)</ref>. Атаһы ҡалын нәҫелле себер казактарынан — төп сығышы менән Дон дворяндары<ref>То есть, являясь представителями военного сословия казаков, принадлежали не к гражданскому сословию сельских обывателей, как большинство казаков, или иным низшим сословиям, а к гражданскому сословию российского дворянства, хотя Манифест о вольности дворянства, предусматривающий право не служить, на казаков-дворян не распространялся.</ref> Омск станицаһы Карбышевтарҙан<ref>[http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1296814026 Карбышев Михаил Ильич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171111205602/http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1296814026 |date=2017-11-11 }}</ref><ref>''Миркискин В.'' [http://nvo.ng.ru/history/2003-11-14/5_karbyshev.html Несломленный генерал.] // Независимое военное обозрение, 14.11.2003</ref><ref name="Карбышев">{{cite web|title=Карбышев Дмитрий Михайлович|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=413|publisher=Интернет проект "Герои Страны"|accessdate=2013-01-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Da3Pm2gK|archivedate=2013-01-11}}</ref>{{sfn|Решин|1987|с=}}<ref>Сифоров В. [http://www.ruvek.ru/?module=articlesp&action=view&id=10090 Неприступная крепость генерала Карбышева.] // Русский век. 2015</ref> Атаһы хәрби хеҙмәте өсөн Изге Станислав, III дәрәжә Изге Анна ордендары, миҙалдар менән бүләкләнгән. Өлкән улы мәктәп йәшенә еткәндә, Михаил Ильич хәрби жеҙмәттән китә, Омскиҙа Себер казак ғәскәрендә хәрби чиновник була. Уның дүрт улы, ике ҡыҙы була (Дмитрий — кинйә улы). Михаил Ильич тәүҙә бухгалтер ярҙамсыһы, артабан Ҡарасуҡ тоҙло күлдәренең ҡараусыһы була: далала кәсепселек, тоҙ табыу, геология разведкаһы менән шөғөлләнә. Фотография менән мауыға. Өлкән балалары гимназияла, ике улы Михаил һәм Сергей — Себер кадет корпусында уҡый. Өлкән ағаһы отличие менән гимназияны тамамлағанда, ксе улы ладшему Дмитрийға 4 йәш була. Владимир врач булырға хыяллана, Митяны сәсәк сиренән терелтә<ref>[http://biofile.ru/his/28677.html Дмитрий Михайлович Карбышев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190207020032/http://biofile.ru/his/28677.html |date=2019-02-07 }}</ref>. Юғары мәғрифәтле әсәһе Дмитрийҙы әҙәби рус телендә лә, керәшен татар телендә лә акцентһыҙ һөйләшергә өйрәтә<ref>Майор Гаврилов немец концлагерында Дмитрий Михайлович менән үҙ-ара бер кем дә аңлап өлгөрмәһен өсөн керәшен,</ref>, француз һәм немец елдәрендә һөйләшеп алғандарын хәтерләп яҙған. Митя ун ике йәштә саҡта атаһы вафат була. Дмитрий казак балаларын әйҙәүсе смфатына эйә булып, ҡарҙан йә ерҙән ҡәлғәләр төҙөп уйнайҙар. Өлкән ағаһы Владимир Казан университетының медицина факультетында уҡығанда, А. Ульяновтың реводюцион хәрәкәтендә ҡатнашҡаны өсөн 1887 йылда ҡулға алына, һуңынан төрмә, Себер казак атлылар полкы һәм туберкулёз сиренән вафат була. Дмитрийҙың ике туған ағаһы Александр Дмитриевич Шайтанов та Архангель губернаһына һөргөнгә ебәрелгән була. Карбышевтар ғаиләһе полиция департаменты күҙәтеүе аҫтында булғанлыҡтан{{sfn|Сидорчик}}<ref>При аресте Владимира Карбышева была захвачена его переписка, из которой выяснилось, что многие поколения семьи Карбышевых не использовали свою дворянскую (обер-офицеров и потомственных дворян) привилегию и не приватизировали свой земельный надел не только из-за занятости по службе и нежелания причинять неудобства другим станичникам, но и потому, что были противниками частной собственности на святую русскую землю. Из переписки следовало также, что все Карбышевы и Лузгины несмотря на преданность православию и принадлежность к высшему слою общества были ультралевыми, и симпатии Владимира Карбышева к партии «Пролетариат» и даже «Народной воле» А. И. Ульянова за пропаганду идей марксизма в России были не случайными. Поскольку семья состоявшего в той же организации Владимира Ильича Ульянова считалась благонадёжной несмотря на казнь старшего брата Александра, деятельность которого полицейские рассматривали как совершенно случайный эксцесс, то сам В. И. Ульянов был только сослан в семейное имение Кокушкино. Владимир Карбышев же вернулся в Омск домой больным туберкулёзом и умер в тюрьме, куда был без суда и следствия профилактически заключён на несколько дней во время визита в Омск [[Николай II|наследника престола]]. Д. М. Карбышев всю жизнь был верен взглядам и идеалам своей семьи, и даже в ВКП(б) вступил только после присоединения Западной Белоруссии и Западной Украины и связанным с этим изменением отношения ВКП(б) к православным, так как именно православие связывало западнорусские земли с СССР.</ref>, Дмитрийҙы Омск кадет корпусына дәүләт иҫәбенә уҡырға алмайҙар. 1891 йылда уны түләүле уҡыуға ҡабул итәләр. Дмитрий Карбышев дәрес ҡалдырмай, уҡыу отличнигы булып китә һәм ике йылдан тулы хоҡуҡлы кадет итеп алына. Омск (Себер) кадет корпусын уңышлы тамамлағас, Дмитрий, атаһы кеүек, хәрби инженер профессияһын һайлай. 1898 йылда Николаев инженер училищеһына уҡырға инә. 1900 йылда 1-се Көнсығыш-Себер сапёр батальонына телеграф ротаһының кабель бүлеге начальнигы итеп ебәрелә. Батальон Маньчжурияла урынлашҡан була. 1903 йылда поручик. 1903 йылда [[Нагасаки]] ҡалаһында отпускыла була<ref>[https://books.google.ru/books?id=Dd9aONENAxgC&pg=PA632&lpg=PA632&dq=Лузгины+и+Карбышевы&source=bl&ots=C-ju6GzWF8&sig=ACfU3U3NyKCHpDmAM34DlUt2wqDgSH_CeA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjh8On3v6ngAhWqiqYKHQ3UBagQ6AEwD3oECAoQAQ#v=onepage&q= Карбышев, Дмитрий Михайлович] // Кто есть кто в мире. — М.: Олма медиа групп, 2003. — С. 632.</ref><ref>[https://glory.rin.ru/cgi-bin/person.pl?act=more&id=458&start=21&page=21 Карбышев Дмитрий Михайлович — Омск].</ref><ref>Решин Е. Г. [http://www.molodguard.ru/heroes19.htm Генерал Карбышев. Документальная повесть.] — М.: Издательство ДОСААФ, 1987</ref>. === Рус-япон һәм Беренсе донъя һуғышы === Рус-япон һуғышында батальон составында позицияларҙы нығыта, элемтә сараларын ҡора, күперҙәр төҙөй, һуғыш разведкаһына бара. Мукденское алышында батырлыҡ күрһәтә. Офицер Карбышев — IV дәрәжә Изге Владимир орденын — Вафангоу эргәһендәге алыш өсөн ала. 1-се Көнсығыш-Себер сапёр батальонының 4-се телеграф ротаһы кабель бүлеге менән командалыҡ итеп, (гелиограф (телеграф) ҡоломалары ярҙамында сигналдар биреү), ул техника һәм ҡоралдары менән 60 хәрбиҙе ҡамауҙан сығара<ref>{{статья |автор = Анна Кривошеина |заглавие = Первая награда Карбышева |язык = ru |издание = Москва. Северо-Запад |тип = газета |год = 2017 |месяц =2 |номер = 7 (330) |страницы = 14 }}</ref>. Һуғышты биш хәрби награда һәм өс миҙал менән поручикчинында тамамлай<ref>[http://топвор.ru/20450-d-m-karbyshev-geroy-ne-slomlennyy-nemeckimi-konclageryami.html Дмитрий Карбышев — герой, не сломленный концлагерями.//Военное обозрение]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1906 йылда һалдаттар араһында агитация алып барыуҙа (дөрөҫөрәге һалдаттарҙың кәйефе тураһында ошаҡламағаны өсөн — ул үҙ ғүмерендә бер ваҡытта ла кеше өҫтөнән ялыу менән шөғөлләнмәй) ғәйепләп маташалар, уға хәрби суд һәм төрмә йә атып үлтереү янай. Әммә намыҫ хәрби (офицер) суды ҡыйыу офицерҙы яҡлап алып ҡала. Ул запасҡа китә. Владивостокта йәшәй, һыҙым чертёж эше менән шөғөлләнә. 1906 йылдың 27 октябрендә Алиса Карловна Троянович-Пиотровскаяны йәрәшә. 1907 йылда Владивостокта яңы формалашҡан ҡәлғә сапёр батальонында рота командиры була. 1908 йылдың көҙөндә Санкт-Петербургтағы Николаев инженер академияһына уҡырға инә. 1911 йылда отличие менән Николаев хәрби-инженер академияһын тамамлай. Штабс-капитан Карбышев йүнәлтмә буйынса империяның көнбайыш сиктәрен нығытыу менән шөғөлләнгән 1-се Севастополь ҡәлғә мина ротаһына ебәрелә, 1912 йылдың октябрендә Варшава хәрби округы начальнигы ҡарамағына Брест-Литовскиға мина ротаһы командиры вазифаһына күсерелә<ref>[http://топвар.ru/69384-neslomlennyy-dmitriy-mihaylovich-karbyshev.html Непокорённый]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ике вазифала ла ул Брест ҡәлғәһе форттарын һәм оборона һыҙыҡтарын төҙөү эштәрен атҡарыусы була. Тәүге көнөнән башлап [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнаша. Карпатта [[8-я армия генерал Алексей Алексеевич Брусиловтың 8-се армияһы (Көньяҡ-Көнбайыш фронт) составында ҡатнаша. 78-се пехота дивизияһы һәм 69-сы пехота дивизияларының дивизион инженеры, һуңғараҡ 22-се финлянд армия корпусының инженер хеҙмәте начальнигы була. 1915 йыл башында Перемышль ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. Аяғы яралана. Батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Изге Анна ордены менән бүләкләнә һәм подполковник исеменә лайыҡ була. 1916 йылда күренекле Брусилов һөжүмендә ҡатнаша. 1917 йылда — Румыния менән сиктәге позицияларҙы нығытыу эштәрен башҡарыусы. === Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына килеүе === 1917 йылдың декабрендә Могилёв-Подольскийҙа подполковник Д. М. Карбышев Ҡыҙыл гвардия сафына баҫа<ref>{{cite web | url = http://www.hrono.ru/biograf/karbyshev.html | title = Карбышев Дмитрий Михайлович | author = | publisher = интернет-сайт «Хронос» | date = | archiveurl = https://www.webcitation.org/65OTOuMEn | archivedate = 2012-02-12 }}</ref>. 1918 йылдан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафтарында. Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1918 йылдың апрелендә Д. М. Карбышев РККА-ның Баш хәрби-техник идаралығы ҡарамағындағы илдең оборонаһы Коллегияһына тәғәйенләнә<ref>[https://karbyshev.3dn.ru/index/0-2 Юные Карбышевцы — Биография].</ref>. 1918 йылдың июлендә Д. М. Карбышев Төньяҡ-Кавказ хәрби округының айырым инженер идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1919 йылдың яҙында Д. М. Карбышев Көнсығыш фронттың бөтә оборона эше баш етәксеһе итеп тәғәйенләнә, Сембер, Һамар, Һарытау, Силәбе, Златоуст, Троицк, Ҡурғанского нығытылған райондарын төҙөүҙә ҡатнаша; Өфө һәм Ағиҙел йылғаларын аша сығыуҙы, Себергә Һөжүм итеүҙең башын тәьмин итә, Уральскиҙың оборона ҡоролмаларын проектлай. 1920 йылдың ғинуарынан Д. М. Карбышев — Хәрби-ялан төҙөлөшө идаралығы начальнигы. Омскиҙа Иртыш йылғаһы аша тимер юл күперен тергеҙеү эштәре менән етәкселек итә, Байкал аръяғы плацдармын нығыта. 1920 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы Көнсығыш фронтының 5-се армия инженерҙары начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1920 йылдың октябренән Көньяҡ фронт инженерҙары начальнигы вазифаһында, Каховка плацдармында нығытмалар төҙөү менән етәкселек итә. 1920 йылдың ноябрендә Чонгар һәм Перекоп нығытмаларын инженер тәьмин итеү менән етәкселек итә. 1921—1923 йылдарҙа — башта ярҙамсы, урынбаҫар, ә һуңыраҡ Украина һәм Ҡырым ҡораллы көстәре инженерҙары начальнигына тиклем үрләй. === Фрунзе исемендәге академия, Генштаб Академияһы === 1923—1926 йылдарҙа — РККА-ның Баш хәрби-инженер идаралығының Инженер комитеты рәйесе. 1926 йылдан — М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияның преподавателе. 1929 йылда Советтар Союзының көнбайыш сиге буйында нығытылған райондарҙы (Сталин линияһы) проектлауҙа ҡатнаша. 1934 йылдың февралендә Генераль штаб Хәрби академиһының хәрби-инженер эше кафедраһы начальнигы итеп тәғәйенләнә. «Ростовты алыу» диорамаһын булдырғанда һәм «Перекопты штурмлау» тигән беренсе совет панорамаһын әҙерләгәндә хәрби-техник консультант була<ref>Востоков Е. И. Грековцы. — 2-е изд, доп. — М.: Воениздат, 1983. — С. 23</ref>. 1935 йылдың 5 декабрендә дивизион инженеры исеме бирелә<ref>{{cite web | url = http://rkka.ru/ihandbook.htm | title = Приказ Народного комиссара обороны Союза ССР по личному составу армии № 2514 | author = | publisher = | date = | archiveurl =| archivedate =}}</ref>. 1936 йылдан Ҡораллы Көстәрҙең Генштабы К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академияһының инженер ғәскәрҙәре буйынса юғары соединениелар тактикаһы кафедраһы начальнигы ярҙамсыһы була. 1938 йылда Генштабтың Юғары Хәрби академияһын тамамлай. 1938 йылдың 23 октябрендә ғилми профессор исемендә раҫлана. 1930-сы йылдар ахырына Дмитрий Карбышев СССР-ҙа ғына түгел, ә бөтә донъяла хәрби-инженер сәнғәтенең күренекле белгесе булып таныла{{sfn|Сидорчик}}. 1940 йылда уға инженер ғәскәрҙәре генерал-лейтенанты исеме, 1941 йылда — хәрби фәндәр докторы ғилми дәрәжәһе бирелә. Бөйөк Ватан һуғышы башланыр алдынан П К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академияһының инженер ғәскәрҙәре буйынса юғары соединениелар тактикаһы кафедраһының өлкән преподавателе вазифаһында<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_prikaz9205481/|title=Донесение о безвозвратных потерях :: Карбышев Дмитрий Михайлович, __.07.1941, пропал без вести,|publisher=Память народа|accessdate=2016-10-20}}</ref>. Карбышев емереү һәм кәртәләр ҡороу мәсьәләләрен тулыһынса тикшерә һәм эшләй. Йылғаларҙы һәм башҡа һыу кәртәләрен аша сығыуҙы фәнни эшләүгә лә ул әһәмиәтле өлөш индерә. Ул хәрби-инженер сәнғәте һәм хәрби тарих буйынса 100-ҙән артыҡ фәнни хеҙмәт яҙҙы. Һуғыш алды йылдарында уның алышты йә операцияны инженер тәьмин итеү теорияһы мәсьәләләре, инженер ғәскәрҙәренең тактикаһы буйынса яҙылған мәҡәләләре Ҡыҙыл армия командирҙарын әҙерләгәндә төп материал булып торҙо. Бынан тыш, Карбышев тимер юлдар, күперҙәр, туннелдәр төҙөү, эксплуатациялау һәм тергеҙеү, боронғо ҡәлғәләрҙе һәм ҡорамдарҙы реставрациялау өлкәһендә ҙур белгес була, Троице-Сергиева лавраһындағы реставрациялау эштәренең Ғилми советы консультанты була. Д. М. Карбышевтың лавраны ҡәлғә тип таныған эксперт һығымтаһынан һуң, уны ретаврациялауға 6 млн аҡса бүленә<ref>{{Cite web|url=https://www.брендомска.рф/karbyshev|title=Карбышев Д.М.|author=|website=Бренд Омска|date=|publisher=}}</ref>. === Совет-фин һуғышы һәм тыныс осор === Совет-финлянд һуғышында (1939—1940) ҡатнаша. Оборона төҙөлөшө буйынса Баш хәрби-инженер идаралығы начальнигы урынбаҫары төркөмө составында Маннергейм һыҙатын йырып сығыуҙы инженер тәьмин итеү тәҡдимдәрен биргән. 1940 йылдан КПСС (ВКП(б) ағзаһы<ref>[https://nsportal.ru/ap/drugoe/muzei-dmitriya-mikhailovicha-karbysheva Музей Дмитрия Михайловича Карбышева].</ref>. 1940 йылда Брест ҡәлғәһе цитаделен камиллаштырыу буйынса фортификацион эштәр менән етәкселек итә. === Бөйөк Ватан һуғышы === [[Файл:Okn-167-1.jpg|thumb|Ҡурған ҡалаһында Карбышев һәйкәле. Скульпторы Анатолий Иванович Козырев, архитекторы Б. А. Воропай]] 1941 йылдың июнь башында Д. М. Карбышев Көнбайыш махсус хәрби округҡа командировкаға ебәрелә, бында ул 68‑се Гродненский нығытылған районының фортификацион ҡоролмаларына инспекция үткәрә. Мәскәүҙән киткәндә ул, дошманды тиҙ арала еңеүгә иҫәп тотҡанлығын белдерә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғанда, ул Гроднолағы 3-сө армияның штабында була. 2 көндән ул 10-сы армия штабына күсә. 27 июндә армия штабы ҡамауға эләгә. 1942 йылдың июнендә Ҡыҙыл армияның инженер ғәскәрҙәре штаб начальнигы Ҡыҙыл армияның формалашыу һәм комплектлау Баш идаралығына Д. М. Карбышев «1941 йылдың июль уртаһында, граждан кейемендә, Константин Дмитриевич Голубевтың (10-сы армия командующийы) отряды ҡамауҙан сығыуынан бер аҙна элек, Смоленск йүнәлешендә отрядтан киткән» тип хәбәр итә<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie50825927/|title=Донесение о безвозвратных потерях :: Карбышев Дмитрий Михайлович, в середине июля 1941 г., пропал без вести, Смоленская обл., г. Смоленск|publisher=Память народа|accessdate=2016-10-20}}</ref>. 1941 йылдың 8 авгусында ҡамауҙан сығырға тырышҡанда, генерал Карбышев [[Днепр]] йылғаһы буйындағы Добрейка ауылы эргәһендәге (Белорусия ССР-ының Могилёв өлкәһе) алышта ҡаты контузия ала. Аңынан яҙған килеш әсирлеккә эләгә. === Концлагерҙар буйлап үткән юлы һәм һәләк булыуы === Карбышев Острув-Мазовецк ҡалаһы янындағы (филиалы Гроднола була) Шталаг-324 хәрби әсирҙәр өсөн лагерҙа, Берлинда гестапо төрмәһендә, Бреслауҙа Рәсәй азатлыҡ Армияһының (РОА) пересыльный пункты лагерында<ref>[http://russian7.ru/post/general-karbyshev-podvig-generala-v-ne/ Я. Рыбаков. Генерал Карбышев: подвиг генерала в немецком плену.] // Русская семёрка.</ref>, немец концентрацион лагерҙарында: Замостье (Замосць), Хаммельбург, Флоссенбюрг, Майданек, Освенцим (Аушвиц), Заксенхаузен, Маутхаузен тотола. Күп тапҡырҙар лагерь администрациялары хеҙмәттәшлек итергә саҡыра. Андрей Андреевич Власовтың шәхси һаҡсыһы, хәүефһеҙлек хеҙмәткәре, СД офицеры Хмыров-Долгорукий күрһәткәнсә, гитлерсылар тәүҙә «Рус Азатлыҡ Армияһы» командующийы посын Власовҡа түгел, ә тәүге ҡатыны немка булған һәм немец телен туған теле кеүек белгән Дмитрий Карбышевҡа, элекке батша армияһының православие динендә торған подполковнигына йөкмәтергә уйлай<ref>[http://panteon-istorii.narod.ru/polk/karb.htm Дмитрий Карбышев.] // Пантеон истории</ref>. Гитлерсыларҙың архивта табылған яҙыуҙарынан күренеүенсә:{{sfn|Давыдов|1984|с=24}}<ref>Агитатор армии и флота. — 1980. — [https://books.google.ru/books?hl=ru&id=83Z61EoEa44C&dq=%D0%AD%D1%82%D0%BE%D1%82+%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%84%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%2C+%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9+%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%86%D0%B5%D1%80+%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9+%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%B8%2C+%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA%2C+%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%83+%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%BE+%D0%B7%D0%B0+%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%8F%D1%82+%D0%BB%D0%B5%D1%82%2C+%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%8F+%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B5+%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83+%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D1%83+%D0%B8+%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D1%83&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%BE С. 28]</ref><ref>журнал «Знамя». — Вып. 1-3. Гослитиздат, 1982. — [https://books.google.ru/books?hl=ru&id=eSE0AAAAIAAJ&dq=%D0%AD%D1%82%D0%BE%D1%82+%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%84%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%2C+%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9+%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%86%D0%B5%D1%80+%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9+%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%B8%2C+%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA%2C+%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%83+%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%BE+%D0%B7%D0%B0+%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%8F%D1%82+%D0%BB%D0%B5%D1%82%2C+%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%8F+%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B5+%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83+%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D1%83+%D0%B8+%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D1%83&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B8%D0%B9+++ С. 192]</ref> «… Был бик ҙур совет фортификаторы, элекке рус армияһының кадровый офицеры, йәше алтмыштан уҙған кеше, фанатик рәүештә хәрби бурысҡа һәм патриотлыҡ идеяһына тоғро булып сыҡты… Карбышевты беҙҙә хәрби-инженер белгесе итеп файҙаланыуға өмөт юҡ». Һәм ике йыл буйы димләгәндән һуң, 1943 йылда нацистар вердикт сығара:{{sfn|Давыдов|1984|с=24}}{{sfn|Солдат, герой, учёный.|1961|с=6}}<ref>Агитатор армии и флота. — 1980. — [https://books.google.ru/books?hl=ru&id=83Z61EoEa44C&dq=%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%BA+%D0%BD%D0%B0+%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82&focus=searchwithinvolume&q=+%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%BA++ С. 28]</ref> «Флоссенбург концлагерына каторга эштәренә ебәрергә, вазифаһы һәм йәше буйынса бер ниндәй ҙә ташлама ҡулланмаҫҡа». Өлкән йәштә булыуына ҡарамаҫтан, лагерҙаҡы ҡаршылыҡ зүхәрәкәтенең иң әүҙем ҡатнашыусыларының береһе була. Ул совет әсирҙәрен генә түгел, Гитлерға ҡаршы тороу коалицияһы илдәренең әсирҙәрен дә үҙ Ватандарын иҫтәренән сығармаҫҡа һәм дошман менән хеҙмәттәшлеккә ризалашмаҫҡа өндәй. Һуңғы тотҡонлоҡ урыны Маутхаузен була. 1945 йылдың 18 февраленә ҡаршы төндә Маутхаузен концлагерында, башҡа 500 әсирҙәр менән бергә, йыртҡыстарса язаланғандан һуң, ҡышҡы һыуыҡта (һауа температураһы −12 °C) һыу һиптереп, туңдырып үлтерелә {{sfn|Корышко|2009|с=110}}<ref name="Карбышев" /><ref>[https://rusplt.ru/articles/greatpeoples/Ne_slomlennyi_general.html Юлия Авдеева. Несломленный генерал.] // Русская планета</ref>{{sfn|Сидорчик}}. Д. М. Карбышевтың кәүҙәһе Маутхаузен мейестәрендә яндырыла. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * 22.02.1938 — Ҡыҙыл Йондоҙ ордены<ref name = "Карбышев"/>. * 1938 — «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына XX йыл»]]<ref name = "Карбышев"/>. * 1940 — Ҡыҙыл Байраҡ ордены<ref name = "Карбышев"/>. * 16.08.1946 — Ленина ордены, үлгәндән һуң<ref name = "Карбышев"/>. * 16.08.1946 — [[Советтар Союзы Геройы]], үлгәндән һуң<ref name = "Карбышев"/>. ==== Һәйкәлдәре ==== [[Файл:Mauthausen - Memorial to General Karbyshev.JPG|thumb|Элекке Маутхаузен концлагеры территорияһында генерал Д. М. Карбышевҡа һәйкәл, Австрия.]] * Маутхаузен концлагеры булған урынға ингән ерҙәге мемориал * Мәскәүҙә генерал Карбышев бульварында Карбышев һәйкәл * [[Санкт-Петербург]]та Д. М. Карбышевҡа һәйкәл == Әҙәбиәт == * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. Здание, где находился штаб1-го военно-полевого строительства под командованием Карбышева Д. М. (''Верхне-Торговая площадь, 45'') [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 65-66 с. ISBN 5-295-02294-3. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|ответственный=Сост. Иванова Т. Н.|заглавие=Дмитрий Михайлович Карбышев: реквизитный указатель: к 100-летию со дня рождения|место=Омск|издательство=Омская областная научная библиотека им. А. С. Пушкина|год=1980|ref=Кринов}} * {{книга|автор=Колл. авт.|заглавие=Солдат, герой, учёный. Воспоминания о Д. М. Карбышеве|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=rC8-AAAAIAAJ&dq=%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%BA+%D0%BD%D0%B0+%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82&focus=searchwithinvolume&q=+%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%BA++|место=М.|издательство=Воениздат|год=1961|страниц=196|ref=Солдат, герой, учёный.}} * {{книга|автор=Колл. авт. |заглавие=Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь |ответственный=Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов |том=1 |место=М. |издательство=Воениздат |год=1987 |страниц=911 |ref=Шкадов}} * {{книга|автор=Голубов С. Н.|заглавие=Когда крепости не сдаются|издание=2-е издание|ссылка=https://karbyshev.3dn.ru/book/o_generale/golubov_s.n-kogda_kreposti_ne_sdajutsja.pdf|место=М.|издательство=Воениздат|год=1954|ref=Голубов}} * {{книга|автор=Голубов С. Н.|заглавие=Снимем, товарищи, шапки!|место=М.|издательство=Детская литература|страниц=240|тираж=100000|серия=Школьная библиотека|год=1965|ref=Голубов|nodot=1}} * {{книга|автор=Давыдов Л. Д.|заглавие=Верность: о Д. М. Карбышеве|ref=Давыдов|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=bgcyAQAAIAAJ&dq=%D0%AD%D1%82%D0%BE%D1%82+%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%84%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%2C+%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9+%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%86%D0%B5%D1%80+%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9+%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%B8%2C+%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA%2C+%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%83+%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%BE+%D0%B7%D0%B0+%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%8F%D1%82+%D0%BB%D0%B5%D1%82%2C+%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%8F+%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B5+%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%B2%D0%BE%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83+%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D1%83+%D0%B8+%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D1%83&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%BE|издание=2-е изд., доп|место=М.|издательство=Политиздат|ответственный=|год=1984|страницы=|страниц=127|серия=Герои Советской Родины|isbn=|тираж=200000}} * {{БРЭ|автор=Корышко В. И.|заглавие=Карбышев, Дмитрий Михайлович|ссылка=https://bigenc.ru/military_science/text/2045753|том=13|год=2009|страницы=110|ref=Корышко}} * ''Кружков В. А.'' [http://www.ruvek.info/?module=articles&action=view&id=9669 Кто же он — генерал Карбышев?] // Новый венский журнал. 2015. № 3. ([http://ricolor.org/journal/42/istoria/1/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421015607/https://ricolor.org/journal/42/istoria/1/ |date=2021-04-21 }} в журнале «Россия в красках». 2015. № 2.) * {{книга|автор=Пиляр Ю. Е.|заглавие=Честь|место=М.|издательство=Современник|страниц=432|год=1987|ref=Пиляр}} * {{книга|автор=Решин Е. Г.|заглавие=Генерал Карбышев: Документальная повесть|издание=4-е издание, исправленное|ссылка=http://molodguard.ru/heroes19.htm|место=М.|издательство=ДОСААФ|год=1987|страниц=317|ref=Решин}} * {{Cite web|url=http://www.aif.ru/society/history/neslomlennyy_zabytyy_podvig_generala_karbysheva|title=Несломленный. Забытый подвиг генерала Карбышева|author=Сидорчик А. |publisher=Аргументы и факты|date=2014-02-18|accessdate=2017-02-18|ref=Сидорчик}} * [https://novayagazeta.ru/articles/2004/03/22/22653-dve-smerti-generala-karbysheva Две смерти генерала Карбышева]. // «Новая газета» № 19 от 22 Марта 2004 г. == Һылтанмалар == * [https://karbyshev.3dn.ru/index/biography/0-10/ Межрегиональное детское военно-патриотическое общественное движение «Юные карбышевцы»] Человек-легенда. * [http://www.mauthausen.ru/ Общество бывших российских узников концлагеря Маутхаузен]. История подвига Д. М. Карбышева * [http://www.ravnenie-nе-pobedu.ru/regions/55/arxiv4.html Дмитрий Михайлович Карбышев]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (из фондов Омского государственного историко-краеведческого музея). * [http://www.oschatz-vizite.narod.ru Бывшая школа 109 ГСВГ им. Д. М. Карбышева, Ошац]. * ''Александр Дьяченко'', священник. [http://novchronic.ru/4303.htm «Значок Карбышева»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003083518/http://novchronic.ru/4303.htm |date=2018-10-03 }}. — 06.02.2010 (о последних днях Д. М. Карбышева и о карбышевцах). * [https://www.youtube.com/watch?v=TtRaGM0MYLs&feature=colike Генерал Карбышев — Смерть и жизнь 1/2] и [https://www.youtube.com/watch?v=KOXlX-AHJA4&feature=colike 2/2]. {{Внешние ссылки}} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Себер кадет корпусын тамамлаусылар]] 56d87kvi92r4m64sjni9qffgvsjmqof 0 165976 1300384 1286826 2026-07-04T07:40:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300384 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Turkey.Uçhisar07.jpg|мини|300x300пкс| Ҡаяға уйылып яһалған {{Тәржемәһеҙ 3|Учхисар||tr|Uçhisar, Nevşehir}}, ҡәлғәһе күренеше ([[Византия империяһы|византия]] һәм [[Ғосман империяһы|ғосман]] осоронда кеше йәшәгән)]] [[Файл:Каппадокия_положение_в_Римской_империи.png|мини|299x299пкс|<center>[[Рим империяһы]] составында Каппадокия провинцияһы</center>]] '''Каппадокия''' (грекса Καππαδοκία, {{Lang-la|Cappadocia}}, {{Lang-hy|Գամիրք}} [Gamirk']<ref name="Richard Nelson Frye">{{Китап|автор=[[Фрай, Ричард Нельсон|Richard Nelson Frye]]|год=1984|тираж=|isbn=|серия=|allpages=|columns=|pages=70|volume=|издательство=Verlag C.H.Beck|часть=|место=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=https://books.google.am/books?id=0y1jeSqbHLwC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|оригинал=|заглавие=The History of Ancient Iran|ссылка часть=|ref=}}: «The position of the Cimmerians in the great power struggle between Assyria and Urartu is not easy to determine, but it seems that they moved westward against Phrygia and into Cappadocia, from whence probably the name Gomer came into the Bible and Gamirk ' in Armenian.»</ref>/Կապադովկիա, төр. <span lang="tr" style="font-style:italic;">Kapadokya</span>, фарс. <span lang="fa" dir="rtl" style="font-size: 110%;font-style: normal; line-height: 1em;">کاپادوکیه</span> [Кападо(у)кья]) — хәҙерге [[Төркиә]] территорияһында [[Кесе Азия]]<nowiki/>ның көнсығышында антик осорҙан бөгөнгө көнгә тиклем атамаһын үҙгәртмәй ҡулланылған тарихи урын (Нәүшәһир, Кайсери, Аҡһарай һәм Нигде иле ерҙәренең бер өлөшө). Вулкандан хасил булған бик ҡыҙыҡлы ландшафт, б. э. т. I быуатта ойошторолған ер аҫты ҡалалары һәм үҙ тарихын иртә христианлыҡ осоронда башлаған мәмерйә монастырҙары менән ҡылыҡһырлана. Гөреме милли паркы һәм Каппадокияның мәмерйә ауылдары [[Бөтә донъя мираҫы]] [[ЮНЕСКО]] исемлегенә индерелгән == Этимологияһы == Каппадокияны тәүге тапҡыр б. э. тиклем VI быуатта иртә әһәмәни батшалары Дарий I һәм Ксеркс I — [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Фарсы державаһы]] илдәренең "дахью"лары ({{Lang-peo|dahyu-}}) өс телдәге яҙмаһының береһе сифатында килеп еткән. Был исемлектә күрһәтелгән боронғо фарсы атамаһы '''Хаспадуйя''' (''Haspaduya''), ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, иран теленән {{Lang-peo2|Huw-aspa-dahyu-}} — "матур аттар иле"килеп сыҡҡан. Башҡалар төбәк атамаһы лувий телендәге ''Kat-patuka'', тимәк, был «түбәнге ил»<ref>{{Мәҡәлә|автор=Coindoz, M.|заглавие=Archeologia|язык=fr|издание=Préhistoire et archéologie|год=1988|номер=241|страницы=48—59}} </ref>тигәндән килеп сыҡҡан тип фаразлай. Артабанғы тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, «аҫҡа, аҫтараҡ» тигәнде аңлатҡан ''katta'' хетт, теленән икәне асыҡланды, ә уның лувий телендәге эквиваленты ''zanta''<ref>{{Китап|автор=Goedegebuure, Petra|часть=The Luwian Adverbs ''zanta'' ‘down’ and *ānni ‘with, for, against’|заглавие=Acts of the VIIIth International Congress of Hittitology|ответственный=A. Süel (ed.)|место=Ankara|год=2008|pages=299—319}}</ref>була. Шуға күрә был йүнәлештә һуңыраҡ яҙылған хеҙмәттәрҙә хеттса ''katta peda-'' (һүҙмә-һүҙ "[баш ҡаланан] түбәнерәк ") Каппадокия топонимын үҫтереүгә башланғыс итеп алына<ref>{{Мәҡәлә|автор=Yakubovich, Ilya|заглавие=From Lower Land to Cappadocia|ссылка=https://www.academia.edu/6798289/From_Lower_Land_to_Cappadocia|язык=en|ответственный=M. Kozuh (ed.)|издание=Extraction and Control: Studies in Honor of Matthew W. Stolper|место=Chicago|издательство=Oriental Institute|год=2014|страницы=347–352}}</ref>. [[Геродот]] каппадокиялыларҙың үҙатамаһы уларға ҡарата фарсылар тарафынан ҡулланыла, тип яҙған шул уҡ ваҡытта эллиндар Каппадокияла йәшәгәндәрҙе «аҡ сүриәле» (Λευκόσυροι, {{Тәржемәһеҙ 3|левкосиры|||Leucosyri}}) тип атаған. Каппадокияның Флавий Иосиф яҙған тәүрат Иафет улы Мешехты бер ҡәбилә— мосх, менән тиңләштерәләр: "Башында Мосох торған мосохенлылар хәҙер каппадокийлы "<ref>''Иосиф Флавий''. [[Иудейские древности]]. I, 6</ref>. Урта быуат әрмән сығанаҡтары Каппадокия ерҙәрен ''Гамирк'' ({{Lang-hy|Գամիրք}}) тип йөрөткән, һәм башында тәүрат Гомеры торған борондан төпләнгән киммерийсылар ҡәбиләләрен күҙ уңында тотҡан<ref name="Richard Nelson Frye">{{Китап|автор=[[Фрай, Ричард Нельсон|Richard Nelson Frye]]|год=1984|тираж=|isbn=|серия=|allpages=|columns=|pages=70|volume=|издательство=Verlag C.H.Beck|часть=|место=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=https://books.google.am/books?id=0y1jeSqbHLwC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|оригинал=|заглавие=The History of Ancient Iran|ссылка часть=|ref=}}: «The position of the Cimmerians in the great power struggle between Assyria and Urartu is not easy to determine, but it seems that they moved westward against Phrygia and into Cappadocia, from whence probably the name Gomer came into the Bible and Gamirk ' in Armenian.»</ref>. == Урынлашыуы == [[Файл:Asia_minor_p20.jpg|мини|298x298пкс|<center>''Каппадокия Кесе Азия картаһында. '' Эллинистик дәүләттәрҙең һәм рим провинцияларының башҡа сиктәре билдәләгән</center>]] Төрлө ваҡыт осорҙарында Каппадокияның сиктәре үҙгәргән. Хәҙерге ваҡытта был исем аҫтында уның төп үҙәге аңлашыла. Өлкә [[Кесе Азия]] ярымутрауының үҙәгендә урынлашҡан, диңгеҙгә сығыу юлы юҡ. Күпселек өлөшөндә был үҫемлеге юҡ тиңендәге диңгеҙ кимәленән 1000 метр бейеклектә ятҡан континенталь климатлы, һирәк йылғалы яҫы таулыҡ (яйла). Көньяҡтан ул Эржияс (3864 м, Аргей тауы) һәм Хәсәндағ (3253 м) ([[Тавр һырты]]) менән сикләнгән һәм үҙәндәр теҙмәһе булып, төньяҡҡа, Ҡызылырмаҡ йылғаһына һәм Тоз тоҙло күленә йәйелеп китә. Каппадокияның йылғаларынан төп йылға Галис (хәҙерге Ҡызылырмаҡ) һәм мул һыулы ҡушылдығы Лик (хәҙер Кәлкит) Ирис (хәҙерге Йәшелырмаҡ). Элекке Кесе Азияның Каппадокияны уратҡан тарихи өлкәләре шундай: төньяҡтан Понт, төньяҡ-көнсығыштан — [[Әрмәнстан]], көнсығышта [[Месопотамия|Месопотамияға]], көньяҡта [[Сүриә]] һәм Киликия. Борон был ерҙәр ''Бөйөк Каппадокия'' йәки У''рта диңгеҙ биләмәләре'' булараҡ билдәле була. Каппадокия составына әлдән-әле [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара диңгеҙгә]] сыҡҡан ерҙәр индерелә торған булған, улар ''Кесе Каппадокия, Понтий'' йәки ''Үрге'', (тарихта улар күберәк ваҡыты менән бойондороҡһоҙ дәүләт булған үҙ аллы Понт исеме аҫтында ла билдәле булған). === Ҡалалары === Каппадокияның күп ҡалалары боронғо осорҙан билдәле һәм антик заман сығанаҡтарында телгә алына, йә булмаһа ислам баҫып алыусылары XIII быуат тирәһендә уларға нигеҙ һалған. [[Файл:Classical_antiquity_historical_territory_of_Minor_Asia_(ru).jpg|мини|298x298пкс|Классик антиклыҡ дәүерендәге Кесе Азия тарихи өлкәләре]] ** ''[[:ru:Кайсери|Кайсери]]'' — Кесария Каппадокийская, {{lang-hy|Մաժաք}} (Мажак) ** ''[[:ru:Невшехир|Невшехир]]'' — стар. Мускара, [[:ru:Нисса (Каппадокия)|Нисса]] ** ''[[:ru:Ургюп|Үргүп]]'' — Прокопион ** ''[[:ru:Гёреме|Гөреме]]'' — боронғо Корама ** ''[[:ru:Аванос|Аванос]]'' — боронғо Венасса ** ''Султанханы'' — 1229 й. билдәле ** ''[[:ru:Гюзельюрт (Турция)|Гүзәлйорт]]'' — антик Гельвери ** ''Ағзыҡарахан'' ** ''Алайхан'' — 1292 й. билдәле ** ''Оресин-Хан'' — XIII б. билдәле ** ''Хажибекташ'' — боронғо Доара ** ''[[:ru:Конья|Конья]]'' (айырым тарихи осорҙарҙа шулай уҡ Каппадокия составына ингән) — боронғо Иконион ** ''Мустафапаша'' — боронғо Синассос ** ''[[:ru:Аксарай|Аҡсарай]]'' — Каппадокия Колонияһы === Теле һәм халҡы === Бигерәк тә антик һәм урта быуаттар Каппадокияһы, төбәк бер нисә мөһим: һинд-европа һәм һинд европалы булмаған халыҡтарҙың миграция ағымы киҫелешендә урынлашҡанлыҡтан, бай тел тарихына эйә. Урта быуаттар Каппадокияһына һинд-европалылар ([[Әрмәндәр|әрмән]], грек)<ref name="step"> {{Мәҡәлә|автор=Степаненко, В. П.|заглавие=Государство Филарета Варажнунии|ссылка=http://elar.usu.ru/bitstream/1234.56789/2278/1/adsv-12-08.pdf|издание=Античная древность и средние века|место=Свердловск|год=1975|выпуск=12|страницы=86—103|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120409150543/http://elar.usu.ru/bitstream/1234.56789/2278/1/adsv-12-08.pdf|archivedate=2012-04-09}} </ref><ref name="autogenerated1">{{Китап|автор=Мутафян, Клод|заглавие=Последнее королевство Армении|место=М.|издательство=Mediacrat|год=2009|страницы=21|страниц=161|isbn=978-5-9901129-5-7}}</ref> менән һинд европалы булмағандарҙың ([[төрөктәр]]) аҡрынлап ассимиляцияһы хас. Б. э. т. IV быуатта төбәкте [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] баҫып алғандан һуң, Каппадокияла урындағы халыҡтың алдынғы ассимиляцияһы йәки эллинизация осоро урынлаша. Шуға ҡарамаҫтан, антик осорҙа ла, [[Византия империяһы|Византия]] дәүерендә лә, бында грек теленең айырым формаһы — византия теле — таралған, автохтон халыҡ тулы ассимиляцияға бирелмәй. Шулай, моғайын, гректар халыҡтың өстән бер өлөшөнән дә артыҡ булмағанлыҡтан һәм агрессив лингвистик сәйәсәт үткәрмәгәнлектән, [[грек теле]] төбәктә генә лингва франкаһы була. 1071 йылдан, Манцикерт янындағы алышта еңгәндән һуң, төрөктәргә Кесе Азияға ҡапҡа асылғандан һуң, хәл ҡырҡа үҙгәрә. Күсмә төрөктәрҙең үтеп инеүе һәм уларҙың хәрби өҫтөнлөгө урындағы халыҡтың [[ислам]]лашыуына, ә һуңынан күпселек халыҡтарҙың төрөктәр тарафынан йотолоуына килтерә. Шул уҡ ваҡытта күпселек гректар [[төрөк теле]]<nowiki/>нә, дөрөҫөрәге уның айырым ҡараман диалектына күсә, (ҡара: «Караманлиды»). Урта грек телендә аралашыу һәләтен һаҡлаған һирәк грек крәҫтиәндәре һөйләшенә көслө төрөк йоғонтоһо булғанлыҡтан, [[XX быуат]] уртаһына тиклем йәшәп килгән каппадокий теле үҫешкән. Милли аҙсылыҡ телдәренән карманлидтарҙы һәм катаондарҙы (Көньяҡ Катаония халҡы) билдәләргә кәрәк. Булған мәғлүмәт буйынса, [[1813 йыл]]да, Кесария халҡының 60 %-ҡа яҡынын һаман да әрмәндәр тәшкил иткән, ә Эржияс тауы өлкәһендә 34 әрмән ауылы иҫәпләнгән<ref>{{Cite web|url=http://www.genocide.ru/enc/caesaria.htm|title=Кесария|publisher=www.genocide.ru|accessdate=2018-01-17}}</ref>. [[Файл:Чудо-Георгия-о-Змие-(икона).jpg|мини|181x181пкс|Изге Георгий Победоносец]] 1912 й. Каппадокияла (хәҙерге Кайсери, Нигде, Аҡсарай һәм Невшехир илдәре) йәшәгән: төрөктәр — 202 927 кеше, гректар — 78 719 кеше, әрмәндәр — 39 489 кеше<ref>{{Китап|автор=Sotiriadis, George|заглавие=An Ethnological Map Illustrating Hellenism in the Balkan Peninsula and Asia Minor|место=London|издательство=Edward Stanford|год=1918}}</ref>. Империя [[1919 йыл]]да үҙгәртелгәндән һуң, төбәк [[Төркиә|Төрөк республикаһы]] ([[1923 йыл]]дан рәсми) составында була. Административ реформа һөҙөмтәһендә төбәк бер нисә административ провинция: Невшехир, Кайсери, Аҡһарай һәм Нигде араһында бүленә. [[1923 йыл]]да Грек-төрөк халыҡ алмашыуы үткәрелгәндә, ошо ерҙә быуаттар дауамында йәшәүсе грек телендә һөйләшкән православие динендәге халыҡ был ерҙе ташлап китә, һәм төбәктә фәҡәт төрөктәр генә ҡала. Бынан тыш, төбәккә әрмәндәрҙе ҡырыу ҙа ҡағыла. III быуатта Каппадокияла был исемдең иң хөрмәт ителгән христиан бөйөк яфа сигеүсеһе Георгий Победоносец тыуған. ==== Каппадокияла әрмәндәр ==== Күп кенә тикшеренеүселәр [[әрмәндәр]] һәм фригийлыларға<ref>{{Мәҡәлә|автор=Немировский А. А.|заглавие=Каппадокийцы и Каппадокия: к формированию этнополитической карты древней Анатолии|издание=Oriens|год=1999|номер=6|страницы=5—15}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Габелко О. Л.|заглавие=К династической истории Эллинистической Каппадокии: царский дом Ариаратидов|издание=[[Античный мир и археология]]|место=Саратов|год=2009|выпуск=13}}</ref>туғандаш халыҡты Каппадокияның аҫаба халҡы тип һанай. [[Әрмәндәр|Әрмәндәргә]] ҡарата Византия сәйәсәте Каппадокия тарихында мөһим роль уйнай. Төньяҡ-көнсығышта Кесе Әрмәнстан, ә көнсығышта — Бөйөк Әрмәнстан менән сиктәш булғанлыҡтан, Каппадокия элек-электән был милләттең демографик йоғонтоһон кисерә, әммә ошо ваҡыттарға ул айырыуса ҙур ҡолас ала. Византия империяһы [[Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге|Бағдад хәлифәлеге]] менән көрәш шарттарында Әрмәнстандан әрмәндәрҙе Кесе Азияға мәжбүри күсереү менән шөғөлләнә. Һәм шул уҡ һуғыш тыуҙырған ғәрәптәр яулап алған Әрмәнстандан ғәҙәти һәм етерлек интенсив эмиграция ла барған. Византия территорияһына, башлыса Каппадокияға (VII—IX бб.), шулай уҡ [[Месопотамия|Месопотамияға]], Киликия һәм [[Сүриә|Сүриәгә]] күсеү тормошҡа ашырылған. «Мәҫәлән, византия полководецы Лев 688 йылда Әрмәнстандың 25 округын бөлгөнлөккә төшөргән һәм унан Кесе Азияға 8000 әрмән ғаиләһен күсерә. 747 йылда, 751 йылда, 752 йылда әрмәндәр Мелитена һәм Кариндан (Эрзурум)»<ref name="sukias">{{Китап|автор=[[Сукиасян, Алексей Григорьевич]]|заглавие=История Киликийского Армянского государства и права (XI—XIV вв.)|ссылка=http://www.armenianhouse.org/suqiasyan/cilicia/intro.html|место=Ереван|издательство=«Митк»|год=1969}}</ref>Кесе Азияға күсерелә. Византия агрессияһы һәм сәлжүктәр баҫып инеүе арҡаһында килеп тыуған көсөргәнеш осоро XI быуатҡа тура килә. Мәҫәлән, 1020—1021 йылдарҙа император Василий [[:ru:Василий II (византийский император)|II]] Ванский өлкәһенән Себастияға (Кесе Азия) 15 мең әрмән ғаиләһен күсерә. Византия императорҙары, Васпуракан, Аний һ. б. әрмән батшалыҡтарын емереп, Багратидтарға, Арцрунидтарға һәм башҡа батша һәм кенәз ырыуҙарына империя территорияһында яңы биләмәләр бирә. Византия көсһөҙләнә барған һайын, уның көнсығыш сиге буйлап, әрмәндәр йәшәгән ерҙәрҙә, шул иҫәптән Каппадокияла, был хакимдар, үҙҙәренең власын туплай. [[Файл:Istanbul_-_Chiesa_Pammacaristos_(Fetiye_camii)_-_San_Gregorio_armeniaco_-_Foto_G._Dall'Orto_26-5-2006.jpg|мини|300x300пкс|<center>Әрмәнстанды суҡындырыусы равноапостольный Григорий Мәғрифәтсе сығышы менән Каппадокиянан. Константинополдәге мозаика</center>]] Шуға оөшаш вассал дәүләттәрҙең береһе 1016—1020 йылдарҙа Себастияла Сенекерим батша осоронда барлыҡҡа килгән Арцрунид батшалығы була, был хаким үҙенең Васпуракан крайы халҡының өстән бер өлөшө менән бергә үҙ ерҙәрен ташлап күсеп Ҡызыл-Ирмакка күсеп китә. Был Каппадокияла барлыҡҡа килгән беренсе вассал әрмән батшалығы, уның составына Себастия, һәм шулай уҡ Понтий тауҙары һәм Евфрат араһынағы бер нисә ҡала һәм өйәҙҙәр ингән. Византия уны сәлжүктәргә ҡаршы барьер итеп ҡулланырға өмөт иткән. Әрмәндәр Сенекеримды «әрмәнстан батшаһы», шул уҡ ваҡытта Константинополь уға «патрик» титулы ғына (Византия хөкүмәт иерархияһында 11-се ранг), Каппадокия «полководецы» йәки «Каппадокия дукаһы йәки Месопотамия стратегы» титулдарын биргән<ref name="sukias">{{Китап|автор=[[Сукиасян, Алексей Григорьевич]]|заглавие=История Киликийского Армянского государства и права (XI—XIV вв.)|ссылка=http://www.armenianhouse.org/suqiasyan/cilicia/intro.html|место=Ереван|издательство=«Митк»|год=1969}}</ref>. Был хаким 1026 йылда вафат булғандан һуң, сәлжүктәр 1080 йылда.баҫып алғанға тиклем, уның вариҫтары дәүләт сиктәрен киңәйтеүен дауам иткән. 1045 йылда Каппадокияла Багратид батшалығы хасил була. Ул 1044 йылда, Константин Мономах батшалыҡты яулағандан һуң, уны хаким Гагик II -гә ике ҡала (йәки хатта ҡәлғә һарайы) замогы — Пиза һәм Колонпалатты бүләк итә. Гагик II үҙенең власын, Сенекерим батшаның ейәнсәре, Давид Арцруни ҡыҙы өсөн бирнә сифатында алған Кесарияға Цамндав һәм Хавартанекка йәйелдерә. Был вассаллыҡ дәүләте, Гагикты грек феодалдары 1079 йылда һәләк иткәнгә тиклем, йәшәй. Цамндав батшалығы 1065 йылда, Карс батшаһы Абас улына, Гагикка, уның юғалған биләмәләренә алмашҡа бирелгән ваҡыттан барлыҡҡа килә. Улар Цамндав (элекке Кидн) һәм Ларисса ҡалалары була. Был дәүләт ҡоролошо византийлылар Гагикты 1081 йылда үлтергәнгә тиклем йәшәй. Был өс әрмән батшаһынан башҡа был ерҙәргә үҙҙәренең вассалдары һәм подданныйҙары менән күп һанлы әрмән кенәз ырыуҙары күсеп килгән. Был тема буйынса Смбат Спарапет хеҙмәттәре мөһим сығанаҡ булып тора<ref>{{Китап|автор=[[Смбат Спарапет]]|заглавие=Летопись|ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Smbat_Sparapet/vved2.phtml?id=2178}}</ref>. Арабский историк [[Абу-ль-Фарадж бин Харун]] отзывается об армянских поселенцах X века в Сивасе следующим образом: {{цитата|Сивас, в Каппадокии, доминировал армянами, чьё число увеличилось настолько, что они стали жизненно важными членами имперской армии. Армяне использовались в сильно укреплённых крепостях, отвоёванных у арабов в качестве часовых. Они отличались как опытные солдаты пехоты в имперской армии и постоянно боролись с выдающейся храбростью и успехом у Римлян, другими словами Византийцев.}} Византияның артабанғы хәрби кампаниялары һөҙөмтәһендә, әрмәндәрҙең Каппадокияла ла, шулай уҡ көнсығыш йүнәлештә — Киликияла ла, төньяҡ Сүриә һәм Месопотамияның таулы өлкәләрендә — тәре йөрөтөүселәр дәүләтәре ойошторолған осорға тиклем дауам иткән. == Геологик характеристика == [[Файл:Uchisar_valley.jpg|мини|259x259пкс|<center>''Учхисарҙан төньяҡҡараҡ йылға үҙәне. Тау тоҡомдарының ҡатламлы урынлашыуы яҡшы күренә''</center>]] Каппадокия уникаль геологияһы менән айырыла. Үҙенең төҙөлөшөн ул 62-65 млн йылдар самаһы элек [[кайнозой]] осоронда ике ҡапма-ҡаршы тәбиғәт көстәренең эҙмә-эҙлекле хәрәкәте арҡаһында алған: # [[Вулкан|Янартауҙар]] атылыуҙары һәм лавалар ағымы һөҙөмтәһендә уның өҫтөн туфтар һәм башҡа геологик тоҡомдары ҡаплай. # Эрозиялар осоро. Тауҙар, атап әйткәндә, урта [[Кесе Азия|Анатолияла]] [[Тавр һырты|Тавр тау һырттары]], хасил булған осорҙа, Каппадокия уның бер өлөшө булып тора, тәрәнгә киткән ватылған урындар барлыҡҡа килә. [[Магма]], ер өҫтөнә урғылып сығып, вулкандар барлыҡҡа килтерә, шулай итеп, Таврға параллель рәүештә яңы вулкандар һыҙаты (Эржиес, Дәүәт, Мелендиз, Кейчибойдуран, Хәсән һәм Гөллөдағ) барлыҡҡа килгән. Янартауҙар әүҙемлеге һуңғы миоцен<ref>[http://cappadociavisit.com/cappadocia-turtsiya/ География Каппадокии]</ref>осорона тура килгән. Лава һәм туф, рельефтың түбән урындарын тултырып, тау үҙәндәрен һәм тау битләүҙәрен тигеҙләп, таулы ил урынына яҫы таулыҡ ойошторған. Шулай һүнгән янартауҙар конустары, ҡатып ҡалған лава ағымы, һоро көл ҡатламдары һәм [[пирит]] һыныҡтары бөртөктәре барлыҡҡа килә. Киләһе осорға эрозия һәм ашалыу хас. Ҡапыл һәм күпкә үҙгәреүсән температуралы Каппадокияның ҡырҡа континенталь климаты арҡаһында урғыла, тау тоҡомдарында ярыҡтарында барлыҡҡа килә. Һыу һәм боҙ, ҡойма ямғырҙар менән бер рәттән йылғалар йоғонтоһо (был урында үҙәндәр барлыҡҡа килтереүҙә Ҡызылырмаҡ һәм уның ҡушылдыҡтары Невшехир, Дамса һәм уларҙың ҡушылдыҡтары айырым роль уйнаған) ҡаяларҙың емерелеүенә булышлыҡ итә. Улар вулкан тоҡомдарын емерә. Ваҡыт үтеү менән вулкан тоҡомдарынан айырым ҡалҡыулыҡтар барлыҡҡа килгән. === Таш бағаналар === Билдәле булыуынса, нәҡ шул рәүешле ойоштороуға һуд, йәки ''перибажалар'' (төр. <span lang="tr" style="font-style:italic;">Peri bacaları, «фея каминдары»</span>, — таш бәшмәктәр һәм сәйер һыҙатлы һәм формалы "таш бағана"лар төрөндәге тау тоҡомдары ҡалдыҡтары. Был тоҡом ойоштормаларының геологик киҫелеше түбәндәгесә: ** өҫкө ҡатламда [[:ru:Базальт|базальттар]] и [[:ru:Андезит|андезиттар]] ** ә түбәндә — [[:ru:Туф|туфтар]] [[Файл:Pasa_Baglari_2008.JPG|слева|мини|430x430пкс|''Паша Бағлари Үҙәне (Пашабағ). '' ''Невшехир, Аванос, Чавушин, Гөреме милли паркы'']] Элегерәк базальт һәм андезиттар туф нигеҙен тулыһынса ҡаплаған, ә хәҙер (емерелеү процесы арҡаһында) уны ҡаяларҙың айырым бер өлөшөндә генә күрергә мөмкин: улар конусҡа оҡшаған туф бағаналарҙа эре блоктар («эшләпә») һымаҡ урынлашҡан. Улар аҫтында, ҡаяның һәм туфтың сиген билдәләүсе анеыҡ горизонталь һыҙыҡ күренә. Туф конустың муйынсығы ваҡыт үтеү менән яйлап нәҙегәйә, шул сәбәпле был «эшләпә» емерелә. Өҫтән яҡланмаған тау тоҡомо ҡалдыҡтары тотош емерелеп төшә. Уларҙың [[Дүртенсел осор|дүртенсел осорҙа]] башланған емерелеү процесы беҙҙең көнгә тиклем дауам итә<ref>[http://www.swisseduc.ch/stromboli/perm/turkey/chimney-formation-en.html Formation of «Fairy Chimneys»]</ref>. Туф конустары йә тотош стена, йә айырым төркөмдәр булып ҡалҡып тора. Был ҡаяларҙың ҡайһы беренең бейеклеге 40 м-ға етә. Бындай тоҡом ойоштормалары фәҡәт Каппадокияға ғына хас: Ҡызылырмаҡ, Дамс-Чайы (көнсығышта), Невшехир-Чайы (көнбайышта) 18 километрлы территорияһы, ә көньяҡта Ойлы һәм . Кермиль тауҙары араһындағы 288 кв. м. Типик формаһы — «бәшмәк», бынан да экзотик формалары ла осрай. Шулай, Гөременың тирә-яғында ''Love Valley'' (Түбәнге үҙән, Пенистар Үҙәне, Penis Valley)<ref>[http://news.tut.by/summer/153821.html Penis Valley: Малоизвестная Турция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091203075429/http://news.tut.by/summer/153821.html |date=2009-12-03 }}</ref> аңлайышлы фаллос (ҡара. илл.<ref>[http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:Göreme_Love_Valley.jpg Фото из Love Valley]</ref>) формаһына оҡшаған ҡая ойоштормалары бар. Төркиәнең Эгей төбәгендә Кула ҡалаһының тирә-яғында 37,5 га майҙан биләгән, Кападоккияға оҡшатып, «Куладоккия» тип аталған өлкәһендә вулкан тоҡомдарынан барлыҡҡа килгән оҡшаш урын бар. === Климаты һәм үҫемлектәр донъяһы === Каппадокияла Климат уртаса континенталь, эҫе һәм ҡоро йәйе һәм һыуыҡ ҡышы менән. Ҡыш (декабрҙән февралгәсә) температура төнгө сәғәттәрҙә кире ҡиммәттәргә (0 −15…) тиклем кәмей, көндөҙ аҙ ғына ыңғай була (1-ҙән 5-кә тиклем йылы). Йылдың иң эҫе ваҡыты июндән сентябргә тиклем (төндә +15…+20-гә, көндөҙ 30 градус тирәһе). Иң ҡоро ай — август, ул осорҙа айлыҡ яуым-төшөм күләме 10 мм ғына, яуым-төшөм уртаса 3 көндән артмай. Апрель һәм май айҙарында яуым-төшөм күберәк (40-50 мм), 12-13 көн эсендә яуым-төшөм күҙәтелә.<ref name="Климат и Погода в Каппадокии">[http://cappadociavisit.com/cappadocia-pogoda/ Климат и Погода в Каппадокии],</ref> Үҫемлек аҙ, әммә тупраҡ виноград үҫтереү өсөн бик яҡшы тап килә (Төркиәнең бик аҙ төбәктәренең береһе). Тау яйлаһы континенталь климаты менән айырылып торғанлыҡтан, көньяҡ иген бөртөклөләре һәм емеш ағастары үҫтереүгә уңайһыҙ һанала. == Тарихы == [[Файл:Maps_of_the_Armenian_Empire_of_Tigranes.gif|справа|мини|300x300пкс|Каппадокия Бөйөк Тигран II Әрмән Империяһы власы аҫтында ]] Каппадокия үҙ тарихын б. э. т. 5 мең йыллыҡ башынан ала. Был осор эсендә, Хетт, Фарсы, Рим һәм Ғосман империялары һәм башҡа дәүләттәр составына сиратлап инеп һәм күп һуғыш аренаһына әйләнеп, төбәк цивилизация сатында урынлашҡан була. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> У скифов между тем двое юношей царского рода Плин и Сколопит, изгнанные из отечества вследствие происков вельмож, увлекли за собой множество молодых людей и поселились на берегу Каппадокии Понтийской около реки Термодонта, заняв покоренную ими Темискирскую равнину. Отсюда они в течение многих лет совершали грабительские набеги на соседние племена, которые, договорившись между собой, заманили их в засаду и перебили.<templatestyles src="Шаблон:Оригинальный текст/styles.css" /><div class="ts-oq"><div class="NavFrame collapsibleBox collapsed" style="border:none;"><div class="NavHead collapsibleBox-title collapsibleBox-title-leftTitle collapsibleBox-title-rightHideLink" style="text-align:left;background-color:#eaecf0; color:#72777d;">Оригинальный текст <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на латинском языке">(лат.</span><span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на латинском языке">)</span></div><div class="NavContent" style=""> <div lang="la" style="font-style:italic;">Sed apud Scythas medio tempore duo regii iuvenes, Plynos et Scolopitus, per factionem optimatum domo pulsi ingentem iuventutem secum traxere et in Cappadociae ora iuxta amnem Thermodonta consederunt subiectosque Themiscyrios campos occupavere. Ibi per multos annos spoliare finitimos adsueti conspiratione populorum per insidias trucidantur<ref><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">[https://digital.slub-dresden.de/werkansicht/dlf/103736/24/ M. Iuniani Iustini Epitoma Historiarum Philippicarum Pompei Trogi; accedunt Prologi in Pompeium Trogum] &#x2F; Post Franciscum Ruehl edidit Otto Seel. — [[Лейпциг|Lipsia]]: In aedibus B. G. Teubneri, 1935. — P. 20.</span></ref>.</div> </div></div></div><templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>Юстин, «Эпитома сочинения Помпея Трога „История Филиппа“»</cite></div></blockquote>Тәүратта Каппадокия менән бәйле ҡайһы бер тарихи ваҡиғалар һүрәтләнгән: мәҫәлән, Каппадокия вәкилдәре соборҙа торғанда, апостолдарға Изге Рух (Тәүрат, иИге апостол ғәмәлдәре, гл. 2, 8-9-сы ст.), Каппадокия шулай уҡ башҡа яҙмала ла телгә алына: Пётрҙың Беренсе мөрәжәғәтнамәһе, гл 1, ст. 1 Б. э. т. 302 йылда, әрмәндәр ярҙамы менән файҙаланып, Ариарат II македон полководецы Аминтаны ҡыйрата, һәм гректар ғәскәрен ҡыуып, һаман да Сәләүкиҙәр йоғонтоһо зонаһында ҡалһа ла, биләмә тергеҙелә. Каппадокия, ысынбарлыҡта бойондороҡһоҙ булһа ла, тәүге әҙер понтий батшалары власын таный. ике дәүләт араһында һуңғы бүленеш яҡынса б. э. т. 255 йылға, Ариарат III батша титулын ҡабул иткәс, була<ref name="vse">[http://slovari.yandex.ru/~книги/Монархи.%20Древний%20Восток/Каппадокии%20цари/ Все монархи мира. Древний Восток. Каппадокии цари]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}{{мёртвая ссылка|число=14|месяц=06|год=2016}}</ref>. Б. э. т. III быуат башына Каппадокия Страбон исемдәрен һаҡлап ҡалған 10 провинцияға бүленә. Уларҙың бишәүһе Таврҙа: Мелитена, Катаония, Киликия, Тианитида һәм Гарсавритида. Башҡа биш атама: Лавинсена, Саргаравсена, Саравена, Хаманена һәм Моримена. Тәҡүәле Ариарат III б. э. т 193 йылда Антиох менән берлектә [[Боронғо Рим|римлеләргә]] ҡаршы һуғышта ҡатнаша, һәм Сүриәгә һалынған контрибуцияның бер өлөшөн түләргә тейеш була. Шул ваҡыттан алып ул пергамлыларҙың һәм римлеләрҙең тоғро союздашы була. Римлеләр менән дуҫлыҡ, Тит Ливий билдәләүенсә, 189—187 йылдарҙа төҙөлгән<ref name="тит">''Тит Ливий''. [http://ancientrome.ru/antlitr/livi/periohae.htm История Рима от основания города]</ref>. Был Б. э. т. 182 йылда уның Понтий Фарнагы менән ыҙғышы бөтә кесе азия дәүләттәренең һуғышына алып килә. Фарнак Каппадокияға һөжүм итә, ләкин Пергамбатшалары Эвмен һәм Аттал көтмәгәндә Ариарат яҡлы булып сығыш яһай. Был коалицияға ҡаршы көрәштә Фарнак б. э. т. 179 йылда еңелә һәм үҙе өсөн файҙаһыҙ шарттарға ҡул ҡуйырға: галаттар менән барлыҡ тиң булмаған килешеүҙәрҙе өҙә, Пафлагонияны һәм Каппадокияның баҫып алынған өлөшөн кире ҡайтарырға, шулай уҡ еңеүселәргә 1200 талант контрибуция түләргә<ref name="vse"/>. Тит Ливий билдәләүенсә, ҡалған 160—153 йылдарҙа хәйләкәрлек һәм көс ҡулланып үҙ батшалығынан Деметрий тарафнан ҡыуылған Ариарат, Сенат ихтыяры ярҙамында тәхеткә ҡайтарыла<ref name="тит"/>. Ариараттың үҙенең әрмән биләмәләрен яңы барлыҡҡа килгән дәүләттәргә— Бөйөк Әрмәнстанға һәм Софенаға бирергә мәжбүр була. Ариарат IV (156—131) үлгәндән һуң сыуалыштар дәүерендә Каппадокия Понт хакимлығы аҫтында ҡала, һәм был үрҙә иҫкә алынған понтий батшаһы Фарнак I<ref name="молев">[http://militera.lib.ru/bio/molev_el/index.html Молев Е. В. Властитель Понта]</ref> әүҙем эшмәкәрлеге арҡаһында ойошторола. Ариарат V Филопатор б. э. т. 133 йылда римлеләргә ҡаршы ихтилал башлаған һәм булған Пергамский Аристоник менән һуғыша, шул һуғышта һәләк булһа ла, рәхмәтле вариҫтары биләмәләренә Ликаония һәм Киликия ҡушыла. Ариарат V Филопаторҙың тол ҡатыны Лаодика (Ниса?), үҙенең идара итеү ваҡытын оҙайтыу өсөн, бер-бер артлы биш улын үлтерә<ref name="молев"/>. Б. э. т. 130—129 йылдарҙа илдәге власть ғәмәлдә, алтынсы улына Ариарат VI -ға ҡалдырылыр өсөн, уның ҡулында була. Күрше Понт батшаһы Митридат V Эвергет Каппадокияға, «сабый вариҫҡа ярҙам» йөҙөнән, ғәскәр индерә, ә аҙаҡтан уға үҙенең ҡыҙы Лаодиканы кейәүгә бирә. Тарихсылар билдәләүенсә, илдең килем сығанағы булып ҡолдар менән сауҙа итеү торған, һәм был эште Каппадокия һәм Вифиния батшалары ойошторған. Улар үҙҙәренең «тере тауары» менән, мәҫәлән, Делос утрауындағы ҡол баҙарын тултырған<ref>[http://www.sno.pro1.ru/lib/levec/002.htm Левек П. Эллинистический мир.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007030457/http://www.sno.pro1.ru/lib/levec/002.htm |date=2008-10-07 }}</ref>. Каппадокия ҡолдары тураһында [[Гораций]], Персий, Марциал, Ювенал телгә ала [[Файл:Малая_Азия_1097_г..svg|мини|450x450пкс|Кесе Кесе Азия 1097 йылда]] === Төп даталар === Б. э. т. +. 25 0 — в 20/17 — Хаттар (Анатолия) йәшәгән, ил халҡы Хаттар * б. э. т. яҡынса 18 б. — хеттар баҫып алыуы * б. э. т. 585 йыл— мидийҙар баҫып алыуы * б. э. т. 363—370 йылдар — фарсылар баҫып алыуы * б. э. т. 350 йыл Ариарат II Каппадокия батшалығын төҙөй * б. э. т. 333 йыл—[[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] баҫып алыуы * б. э. т. 301 йыл— Ариарат II Каппадокия батшалығын булдыра; * б. э. т. 93 йыл —әрмәндәр баҫып алыуы * б. э. 17 йылы — рим провинцияһы Каппадокия (Понт һәм Кесе Әрмәнстан менән тоташтырыла). * 1071 й.- Филарет Варажнуни әрмән дәүләте составына инә * 1087 й. — территория сәлжүктәр тарафынан яулана. * 1515 й. —Каппадокия Ғосман империяһына бер юлы ҡушыла. * [[1915 йыл|1915]] й. —әрмәндәр геноциды барышында әрмән халҡын юҡ итеү. * [[1923 йыл|1923]] й. — грек халҡын ҡыуып сығарыу депортация * [[1919 йыл]]дан [[Төркиә|Төркиә республикаһы]]. составында (Рәсми рәүештә [[1923 йыл]]дан). === Каппадокия хакимдарының исемлеге === ; Каппадокияның [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Фарсы]] сатраптары * ''Кесе Кир'' (б. э. т. 401 йылда үлә) * ''Митридат'' (б. э. т. 362 йылда үлә) — Каппадокия (Понтий?) Ликаония сатрабы<ref>[http://slovari.yandex.ru/~книги/Монархи.%20Древний%20Восток/Понта%20цари/ Все монархи мира. Древний Восток: Понта цари] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010135825/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA/%D0%9F%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%20%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8/ |date=2013-10-10 }}{{мёртвая ссылка|число=14|месяц=06|год=2016}}</ref> — Понтий династияһына башланғыс һалған (күрәһең, уның улы Ариобарзан, Фригия һәм Даскилейҙың билдәле сатрабы, б. э. т. 360 йылда үлгән, ә бүләһе — Понттың беренсе батшаһы Митридат I Ктист) * ''Ариобарзан'', сатрап (б. э. т. 362—360 йылдар) * '''Датамн''' (б. э. т. яҡынса 380—362 йылдар; үҙенең нәҫел башын Отандан башлаған, ҡабырға династияһы — Понтий батшалары). * '''Ариамн''' (Ариарамн I; б. э. т. 362—350 йылдар) * '''Ариарат''' '''I''' (фарсы сатрабы: б. э. т. 350—331 йылдар) ; Македония сатраптары * '''Эвмен''' (б. э. т. 323—316 йылдар) * '''Аминта''' (б. э. т. 302—301 йылдар) — наместник ; Ариартидтар (б. э. т. 350-95 йй.) * '''Ариарат''' '''I''' (бойондороҡһоҙ батша: б. э. т. 331—322 йылдар) * '''Ариарат''' '''II''' (б. э. т. 301—280 йылдар) * '''Ариарамн''' (Ариамн II; б. э. т. 280—250 йылдар) * '''Ариарат III''' (б. э. т. 250—220 йылдар) * '''Ариарат IV Эвсеб''' (б. э. т. 220—163 йылдар) * '''Ариарат V Филопатр''' (б. э. т. 163—130 йылдар) * ''Ороферн Никифор'' (самозванец; б. э. т. 160—156 йылдар) * ''Лаодика'' батшабикә (Ариарат V-нең тол ҡатыны; б. э. т. 130—129 йылдар) * '''Ариарат VI Эпифан Филопатр''' (б. э. т. 130—116 йылдар) * '''Ариарат VII Филометор''' (б. э. т. 116—101 йылдар) * '''Ариарат''' '''VIII''' (б. э. т. 101-96 йылдар; Ариартидтар ырыуынае булмай, Митридат VI Евпатор Понтийлының улы)<ref name="vse"/>) [[Файл:Цари_каппадокии.jpg|мини|400x400пкс]] * Регент ''Гордий'' (б. э. т. 101-96 йылдар) * '''Ариарат IX''' (б. э. т. 96-95 йылдар) * '''Ариарат''' '''VIII''' (икенсе тапҡыр; б. э. т. 95-86 йылдар) ; Ариобарзанидтар (б. э. т. 95-36 йылдар) * '''Ариобарзан I Филороман''' (б. э. т. 95—62 йылдар) * '''Ариобарзан II Филопатр''' (б. э. т. 62—52 йылдар) * '''Ариобарзан III''' (б. э. т. 52—42 йылдар) * '''Ариарат X''' (б. э. т. 42—36 йылдар) * '''Архелай''' (б. э. т. 36 йыл — б. э. 17 йыл; Ариобарзанидтар ырыуынан сыҡмаған). Ҡатыны — Пифодорида '''Исемлектәр:''' ; Әрмән батшалары һәм хакимдары * Сенекерим Арцруни (1022—1026). * '''Давид''', улы (1026—1065). * '''Атом''', улы (1065—1083) ** '''Абусахл''', ағаһы (ҡуш хакимлыҡ ҡылғандар: 1065—1083) ''1083 йыл — сәлжүктәр баҫып алыуы.'' == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Файл:Cappadocian_Greeks.JPG|справа|мини|250x250пкс|Каппадокия гректары традицион кейемендә]] Христиан дине ҡабул ителгәнгә тиклем, Каппадокия эллинизация, романизацияға ла бирелмәй, төрлө империяларҙың артҡы өлөшөндә ҡала килгән. Илгә төрлө мәжүсилек культтары хас булған. Беҙҙең эраның тәүге быуаттарынан, монастырҙар киң таралыуы арҡаһында, христиан диненең төп үҙәктәренең береһенә әйләнә. IV быуатта христианлыҡҡа әһәмиәтле Троица тәғлимәтен эшләүсе, шулай уҡ [[Раштыуа]] байрамын индереүсе, готтар, әрмән һәм грузиндар мәғрифәтселәре: Вульфила, Мәғрифәтсе григорий һәм Нино Каппадокийская, иҫәпһеҙ-һанһыҙ изгеләр, шулай уҡ Бөйөк каппадокийлылар (Бөйөк Василий, Григорий Нисскийҙың һәм Григорий Дин белгесе Богослов) Каппадокиянан сыҡҡан. Апокрифик сығанаҡтарҙа билдәле христиан изге яугир-яфа сигеүселәр изгеләр Георгий һәм Лонгинкаппадокийлылар булған. XI—XV бб. был ерҙәрҙең халҡын исламға әүҙем ылыҡтырыу эше алып барылған. == Каппадокиялағы мәмерйә ауылдары == == Донъя мәҙәниәтендә == === Әҙәбиәттә === * Мережковский, Дмитрий Сергеевич. ''«Смерть богов. Юлиан Отступник»'' — место действия * [[Иосиф Бродский]]. Стихотворение ''«Каппадокия»'' — о войнах Митридата === Кинематографта === * В Каппадокии, долина Гёреме, состоялись съёмки фильма Пазолини «Медея» с Марией Каллас в главной роли. * В Каппадокии состоялись съёмки фильма «Призрачный гонщик» (Ghost Rider). Фильм 2007 года, основанный на персонаже Marvel Comics.В роли гонщика снялся Николас Кейдж. * Согласно упорной легенде, именно странными ландшафтами Каппадокии и её пещерными домами вдохновлялся Лукас при создании пустынных ландшафтов Татуина в ''«Звёздные войны. Эпизод IV. Новая надежда».'' Более того, местные жители даже показывают места, где «происходили и сами съёмки». * В сериале «Спаси меня, Святой Георгий» часть событий происходит в этом регионе. === Компьютер уйындарында === * Каппадокия является одной из локаций в игре Assassin’s Creed: Revelations == Иҫтәлекле урындары һәм туризм == Каппадокия [[Төркиә|Төркиәнең]] туристик үҙәктәренең береһе. Был тәбиғәт көстәре һәм кеше ҡулы менән булдырылған уникаль иҫтәлекле урындар булыуына бәйле. Провинцияның иҫтәлекле урындарының төп төркөмдәре: * Янартауҙар ландшафты —Ашалыу процесында барлыҡҡа килгән ғәжәйеп формалы ҡаялар һәм тау тоҡомдары ҡалдыҡтары. * Мәмерйә һәм ер аҫты ҡалалары — йомшаҡ тоҡомло ҡая уйылған йәки ер аҫтында ҡырҡылып эшләнгән ауылдар. * Каньондар — үҙҙәре эсенә ашалыуҙың үҙенсәлекле фигураларын һәм йыш ҡына мәмерйә торлаҡтарын берләштерә. Каппадокияның иҫтәлекле урындарының күпселеге Ургүп ҡалаһы округында урынлашҡан. Бында Гөреме, Зельве, Чавушин, Учхисар һ. б. асыҡ һауалағы музейҙар бар<ref>[http://guide-travel.info/turkey_cappadocia1.html Пещерные города, каньоны и монастыри Каппадокии]</ref>. Каппадокияла туристик сервис Төркиәнең төп курорттары кимәлендә яйға һалынған. Бөтә төр отелдәр, усадьба тибындағы өйҙәрҙән башлап үҙенсәлекле мәмерйә ҡунаҡханаларына тиклем. Транспорт бәйләнеше — автомобиль, автобус йәки маршрут таксиҙарҙа, төп иҫтәлекле урындарға тиклем барыу мөмкинлеге бирә. Төрлө компанияларҙың бөтә ҡалаларҙа ла урынлашҡан туристик офистары, провинциялар буйлап һәр төрлө экскурсияларға йөрөтөүсе гидтар хеҙмәтен тәҡдим итә. * Великие каппадокийцы — Отцы Церкви * Каппадокийский греческий язык — считается возможно вымершим языком. * Караманлиды — одна из населявших Каппадокию народностей. * Монастыри Метеоры — другой пещерный монашеский комплекс * [[Византия империяһы|Византия]] * [[Греция]] * Великая Армения * Киликийское царство * Понт * Понтийское царство * Трапезундская империя * Кандован * ''[[:ru:Список правителей Каппадокии|Список правителей Каппадокии]]'' == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2|height=200}} == Әҙәбиәт == * Hisely, «Disp. Cappadociae historia de» (1883) * Ҡаралған, «Hellenici Fasti» (III, 429—438) * E. Meyer, «Kappadokien» (энцикл була. Груб һәм Эрша, II, 32) * Neslihan Asutay-Fleissig: ''den Kappadokiens Höhlenkirchen in Templonanlagen''. 1996 Frankfurt am Main. ISBN 3-631-49656-7 * Roberto Bixio (Hrsg.): ''Cappadocia — le sotterranee città. '' 2002 Rom. ISBN 88-240-3523-X * Andus Emge: ''den Wohnen Göreme Höhlen in von. Traditionelle Bauweise Zentralanatolien Symbolik in und. '' 1990 Berlin. ISBN 3-496-00487-8 * Michael Henke: ''hellenistischer Kappadokien in Zeit. '' 2005 Münster * Friedrich Hild, Restle Marcell: ''Kappadokien (Kappadokia, Charsianon, und Sebasteia Lykandos). '' Tabula Byzantini Imperii. 1981 Wien. ISBN 3-7001-0401-4 * Catherine Jolivet-Lévy: ''byzantines Cappadoce églises de Les. Iconographique abside de l abords ses programme Le de et. '' 1991 Paris. ISBN 2-222-04451-0 * Catherine Jolivet-Lévy: ''La Cappadoce. Mémoire de Byzance. '' 1997 Paris. ISBN 2-84272-021-0, ISBN 2-271-05500-8 * Catherine Jolivet-Lévy: ''La Cappadoce médiévale. '' 14. St.-Léger-2001 Vauban. ISBN 2-7369-0276-9 * Catherine Jolivet-Lévy: ''cappadociennes Etudes. '' Press Pindar, 2002 London. ISBN 1-899828-48-6 * Brigitte LeGuen-Pollet (Hrsg.): ''Romaine à La fin de la l époque Cappadoce jusqu’méridionale, des Ètat recherches; d. colloque actes istanbul du.'' Anatoliennes Etudes Français Institut d', 13. — 14. 1987 avril. 1991 Paris. ISBN 2-86538-225-7 * Lyn Rodley: ''Byzantine Cappadocia monasteries of Cave. '' 1985 Cambridge. ISBN 0-521-26798-6 * Jürgen Süß, Emge Andus, ед.  a.: ''Kappadokien — Land Höhlenkirchen Vulkane und der. '' 2004 Brühl, CD-ROM, ISBN 3-00-013413-1, [http://www.mediacultura.de/ Infos] * Thierry Nicole: ''moyen Haut-en Cappadoce âge. Çavusin de la région de Les églises. '' Bibliothèque historique archéologique et. Bd.  102 (2 Bde.). 1983 Paris, 1994. * Thierry Nicole: ''Age de l ' au Moyen Cappadoce antiquité La. '' Bibliothèque tardive de l antiquité. 4 Bd. 2002 Turnhout. ISBN 2-503-50947-9 * Thierry Nicole (Hrsg.): ''Cappadoce Mystérieuse''. Dossiers archéologie Les d. 283 Bd. 2003 Dijon. * Wiemer Hanna-Enis: ''Die kappadokischen einer Höhlenkirche Wandmalerei. Tokalı Göreme Die in neue. '' 1993 Frankfurt am Main. ISBN 3-631-46260-3 * Wiemer Hanna-Enis: ''den Türkei Kappadokiens in der Höhlenkirchen Spätbyzantinische in Wandmalerei. '' Petersberg 2000. ISBN 3-932526-70-8 * Susanne Oberheu, Michael Wadenpohl: ''Kappadokien: Felsenburgen und der Ein Land das Feenkamine durch Reiseführer. '' GmbH on Demand Books, Norderstedt 2007, ISBN 978-3-8334-8086-7, [https://web.archive.org/web/20130602125732/http://kappadokien-reisefuehrer.com/ Buchinfos] * Каппадокияла. Путеводитель. Русс.язы. Авторы — Cuhadar Mehmet. Turkey, 2007. ISBN 975-285-108-8 * Каппадокияла M. Бибиков Византия B.: төп йүнәлештәре үҫеше геополитик // Каптеревский уҡыу — 7. Мәҡәләләр йыйынтығы / Отв. М. ред. м. в. Бибиков: ИВИ ӨФӨ, 2008. С 5-17. == Һылтанмалар == * [http://nasledie-rus.ru/podshivka/8610.php Каппадокия как место сплетения культурных традиций: роспись древних подземных храмов и монастырей.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241008124003/https://www.nasledie-rus.ru/podshivka/8610.php |date=2024-10-08 }} * [http://history.kubsu.ru/pdf/ar_kuz.pdf Кузнецов И. В. Pontica Caucasica Ethnica. Центр понтийско-кавказских исследований. Краснодар, 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050529174103/http://history.kubsu.ru/pdf/ar_kuz.pdf |date=2005-05-29 }} * [http://tengrinews.kz/science/ogromnyiy-drevniy-podzemnyiy-gorod-obnarujen-v-kappadokii-272334/ Огромный древний подземный город обнаружен в Каппадокии] [[Категория:Кесе Азия тарихи өлкәләре]] ttuwzpf54aenfjpzub7zhjenchg8uwp 0 167616 1300370 1299720 2026-07-04T01:47:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300370 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Фрагмент_фрески_в_церкви_Георгия_Победоносца_в_Старой_Ладоге,_полностью.jpg|мини|Иҫке Ладогала Георгий победоносец сиркәүендә фреска фрагменты]] '''Иҫке Ладога''' ([[1703 йыл]]ға тиклем ''' Ладога''') — [[Ленинград өлкәһе]]нең Волхов муниципаль районында ауыл, Иҫке Ладога ауыл биләмәһенең административ үҙәге [[1703 йыл]]ға тиклем Ладога ҡала була. [[2003 йыл]]да Иҫке Ладоганың 1250-йыллығы билдәләнә, уның барышында ауыл «Төньяҡ Рустең боронғо баш ҡалаһы» тип иғлан ителә<ref name="1250sl">[http://news.stroit.ru/v-text/i-1752.html Президент распорядился…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191128234351/http://news.stroit.ru/v-text/i-1752.html |date=2019-11-28 }}// Стройка, 16.12.2002..</ref>. == Исеменең килеп сығышы == Ладоганың скандинав исеме — ''Альдейгья, Альдейгьюборг'', тәүге яҙма телгә алыныуы<ref name="Lih">Комментарии к Повести временных лет (подготовили А. Г. Бобров, С. Л. Николаев, А. Ю. Чернов, А. М. Введенский, Л. В. Войтович) стр. 213 в книге Повесть временных лет, Перевод с древнерусского Д. С. Лихачева, О. В. Творогова. Комментарии А. Г. Боброва, С. Л. Николаева, А. Ю. Чернова при участии А. М. Введенского и Л. В. Войтовича. Статьи А. Г. Боброва, С. В. Белецкого, С. Л. Николаева. Иллюстрации М. М. Мечева; СПб., Вита Нова, 2012. </ref>. Уның яҡынса 1010 йылдарҙа ижад ителгән Эйольв Дадаскальдтың «Bandadrapa» поэмаһында осрай. ''Ладоганан'' исемен йылға, күл һәм ҡала йөрөтә. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы атама беренсел икәне асыҡ түгел. Ҡала исемен Ладога күле ( {{Lang-fi|*aaldokas, aallokas}} «тулҡынлана» — баш ''aalto'' «тулҡын») исеменән, йәки Ладога йылғаһы (хәҙер Ладожка, {{lang-fi|*Alode-joki}}, унда ''alode, aloe'' — «түбән урын» һәм ''jok(k)i'' — «йылға») исеменән сығаралар Тел Белгестәре Е. А. Хелимский герман этимологияһын тәҡдим итә. Уның фекере буйынса, тәүге булып күл исеме тора — «иҫке сығанаҡтар буйынса, асыҡ диңгеҙгә оҡшаған». Был гидроним [[Нева]] атамаһы менән бәйле, герман телдәрендә — «новая». Аралаш формалар аша *''Aldaugja'' {{Lang-on|Aldeigja}} һүҙен, ә һуңынан ''Ладога'' һүҙен бирә<ref>''Helimski E.'' [http://docs.exdat.com/docs/index-141222.html Ladoga and Perm revisited] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722134139/http://docs.exdat.com/docs/index-141222.html |date=2015-07-22 }} // Studia Etymologica Cracoviensia 13 (2008) P. 75-88.</ref>. == Тарихы == [[2015 йыл]]да ауыл биләмәһендә неолит дәүерендәге боронғо кеше торағы табыла, ул беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡ менән даталана<ref>[https://lenta.ru/news/2015/09/10/ladoga/ В древнейшем городе Руси нашли поселение XXX века до нашей эры]</ref>. Тупраҡ ҡаласыҡта быраулауҙан һуң 4 метр ҡалынлыҡта торф ҡатламы һәм Ладога трансгрессияһы ҡатламдары табыла. 2000 йыл элек Волховта һыу кимәле абсолют бейеклектә 10 метрға түбән төшә. Буласаҡ Иҫке Ладога территотрияһы йәшәү өсөн һыуҙың артабанғы кәмеүенән һуң I меңйыллыҡ уртаһынан да ҡалмай яраҡлы була<ref>''Шитов М. В., Бискэ Ю. С., Носов Е. Н., Плешивцева Э. С.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/prirodnaya-sreda-i-chelovek-nizhnego-povolhovya-na-finalnoy-stadii-ladozhskoy-transgressii-1 Природная среда и человек нижнего Поволховья на финальной стадии ладожской трансгрессии] // Вестник Санкт-Петербургского университета. Сер. 7. Вып. 3. 2004</ref>. Тупраҡ ҡаласыҡта ер һөрөү VI быуаттан алдараҡ башҡарыла. Беренсе Ладога кешеләренең игенселек менән шөғөлләнеүе бойҙай, арыш, арпа, тары һәм етен орлоҡтарының табылыуы раҫлай<ref name="КирпичниковКурбатов2014">''Кирпичников А. Н., Курбатов А. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/novye-dannye-o-proishozhdenii-ladozhskogo-poseleniya-i-o-poyavlenii-slavyan-v-povolhovie Новые данные о происхождении Ладожского поселения и о появлении славян в Поволховье] // Stratum plus, №5. 2014</ref>. VII быуаттарға 2013 йылда Иҫке Ладогала табылған Меровинг дәүере һырты ҡарай<ref>[http://www.vesti.ru/videos?vid=530265&cid=1 Старая Ладога оказалась древнее, чем предполагали]</ref>. Славян ултыраҡтары Тупраҡ ҡаласыҡта яҡынса 700 йылдарҙайәки унан да иртәрәк барлыҡҡа килеүе мөмкин. I яруста өс каркас-бағана конструкциялы торлаҡ («ҙур йорттар») уртаһында усағы менән 753 йыл дендродатаһына эйә<ref name="Кузьмин">''Кузьмин С. Л.'' [http://www.archaeology.ru/Download/Kuzmin/Kuzmin_2008_Ladoga.pdf Ладога в эпоху раннего средневековья (середина VIII — начало XII в.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210807124435/http://www.archaeology.ru/Download/Kuzmin/Kuzmin_2008_Ladoga.pdf |date=2021-08-07 }} // Исследование археологических памятников эпохи средневековья. — СПб.: Нестор-История, 2008. — С. 69—94.</ref>. Ҡаласыҡта караптар етештереу һәм ремонтлау оҫтаханалары, күрәһең Төньяҡ Европа кешеләре тарафынан төҙөлгән. Ҡаҙыныуҙар Ладогала беренсе ултыраҡҡа яҡынса скандинавтар нигеҙ һалыуын күрһәтә. (Е. А. Рябинин фекере буйынса— готландтар тарафынан)<ref>''Носов Е. Н.'' Современные археологические данные по варяжской проблеме на фоне традиций русской историографии {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412070222/http://www.mubiu.ru/ogd/ISTORIA/5/Liter/nosov.htm|date=2008-04-12}} // Раннесредневековые древности Северной Руси и её соседей. — СПб., 1999. — С. 151—163.</ref>. Ауыл Волхов йылғаһының һул ярында урынлашҡан Беренсе архаик иртә ҡала ултырағы гавань тирәләй урынлашҡан, һәм VIII быуат уртаһынан IX быуат уртаһына тиклем нығытмалары булмаған<ref name="Жих2017">''Жих М. И.'' [https://www.academia.edu/37145260/Восточнославянский_политогенез_и_реформы_княгини_Ольги_Исторический_формат._2017._3-4._С._175-234 Восточнославянский политогенез и реформы княгини Ольги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200726145927/https://www.academia.edu/37145260/%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7_%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D1%8B_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B8_%D0%9E%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B8_%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82._2017._3-4._%D0%A1._175-234 |date=2020-07-26 }} // Исторический формат. 2017. № 3-4. С. 175-234</ref>. Тораҡ Төньяҡ Европала аналогтары булған бағана конструкциялы бер нисә ҡаралтынан торған, һәм Любша ҡәлғәһенән көньяҡҡа ҡарай 2 км алыҫлыҡта ҡуйылған<ref name="lakalaka">''Лебедев Г. С.'' Археология Ладоги // Эпоха викингов в Северной Европе и на Руси. — СПб.: Евразия, 2005. — ISBN 5-8071-0179-0</ref>. Баштағы Иҫке Ладога торағы майҙаны 2-4 гектар майҙандан артмаған<ref>''Лебедев Г. С.'' Археология Ладоги // Эпоха викингов в Северной Европе и на Руси. — СПб.: Евразия, 2005. — ISBN 5-8071-0179-0</ref>. VIII быуатта ҡатламдарҙа ҡаҙыныуҙарҙа бөтөн етештереү комплексы табыла. Был осорҙа тораҡ урындағы ҡәбиләләр менән һатыу итә. VIII быуат ҡатламдарынан янған амбарҙа бойҙай орлоҡтары табыла: 80 % был двузернянка бойҙай (борай), 20 % — йомшаҡ бойҙай була. Скандинавияла борайҙы бер ҡасан да үҫтермәгәндәр, өҫтәүенә Иҫке Ладога борайы Европаныҡынан ныҡ айырыла, ләкин морфологик яҡтан Волга буйы борайына яҡын тора<ref>''Якубцинер М. М.'' [http://www.archaeolog.ru/media/books_ksia/ksia_057.pdf О составе зерновых культур из Старой Ладоги]. — Краткие сообщения о докладах и полевых исследованиях Института истории материальной культуры, LVII, 1955. — 17.</ref>. 760 йылдарҙа Ладога торағы Көньяҡ-көнбайыштан иртә славян мәҙәниәте вәкилдәре тарафынан емерелә һәм бура йорттар һәм ҡоролмалар төҙөлә<ref>''Лебедев Г. С.'' Археология Ладоги // Эпоха викингов в Северной Европе и на Руси. — СПб.: Евразия, 2005. — ISBN 5-8071-0179-0</ref>. Ладогала, Рустең төньяҡ-көнбайышындағы башҡа урындарҙағы кеүек, ([[Изборск]], Камно, Рыуг, [[Псков]]) VIII—IX быуатта эзбизташтан ҡойолған формалар киң тарала<ref>''Лопатин Н. В.'' [http://secrethistory.su/199-o-fenomene-drevneyshego-letopisnogo-upominaniya-beloozera-i-izborska.html О феномене древнейшего летописного упоминания Белоозера и Изборска (Из сборника материалов Международной научной конференции «Северная Русь и проблемы формирования Древнерусского государства», состоявшейся в городах Вологда, Кириллов и Белозерск 6-8 июня 2012 г.)]</ref>. Археологик мәғлүмәттәр буйынса Ладога халҡының күпселеге игенселек һәм һөнәрселек менән шөғөлләнгән<ref>''Ляпушкин И. И.'' Славяне Восточной Европы накануне образования Древнерусского государства (VIII — первая половина IX в.): Историко-археологические очерки // Материалы и исследования по археологии СССР. Л., 1968. № 152, с. 167.</ref>. 780 йылдан Ладогала күҙле мунсаҡтар — беренсе урыҫ аҡсалары эшләнә. Улар өсөн Ладога халҡы ҡиммәтле тире һатып ала. Ә ҡиммәтле тирене көмөш [[дирһәм]]дәргә алмаштыра. 786 йылға Ладогала табылған ғәрәп дирһәмдәренең хазинаһы ҡарай. X быуаттың ғәрәп сәйәхәтсеһе бер быяла «мунсаҡ» өсөн ҡолдо һатып алырға мөмкин, тип раҫлай<ref>См. Комментарии к Повести временных лет, стр. 217.</ref>. VIII быуаттың икенсе яртыһында — IX быуат Ладога халҡы бер нисә тиҫтәнән 100-гә тиклем тәшкил итә. Иҫке Ладога Тупраҡ ҡаласыҡтың ҙур булмаған участкаһында урынлаша<ref name="Кузьмин"/>. Яҡынса 840 йылда тораҡ, дошман баҫып инеүе һөҙөмтәһендә һәләкәткә тарый. Яҡынса 840 — 865 йылдар самаһы, тораҡтың күпселек өлөшө ташландыҡҡа әйләнә. Икенсе өлөшө скандинав традицияларында яңынан төҙөлә.<ref name="Kuzmin">''Кузьмин С. Л.'' [http://www.archaeology.ru/Download/Kuzmin/Kuzmin_2008_Ladoga.pdf Ладога в эпоху раннего средневековья(середина VIII — начало XII в.). 2008 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210807124435/http://www.archaeology.ru/Download/Kuzmin/Kuzmin_2008_Ladoga.pdf |date=2021-08-07 }}</ref>. Яҡынса 870 йылдарҙа Иҫке Ладогала Ладожка йылғаһының Волховҡа ҡойған урынында беренсе ағас ҡәлғә төҙөлә<ref name="Кузьмин"/>. Тупраҡ ҡаласыҡ ҡатламдарында 870 йылдар башы—890 йылдар аҙағының ҡойолған төйөрсөктәре, сикә балдаҡтары, нәҙек метал ҡалайҙан ҡырҡылған сулпылар табыла, был Ладогала I меңйыллытың икенсе яртыһында Көнсығыш Европаның урман һәм урман-дала зоналарынан славяндарҙың булыуы тураһында һөйләй<ref>''Григорьева Н. В.'' [https://www.academia.edu/35352812/Вещи_славянской_культуры_в_материалах_Ладожского_поселения_последней_четверти_IX_в._из_раскопок_в_южной_части_Земляного_городища_ Вещи славянской культуры в материалах Ладожского поселения последней четверти IX в. (из раскопок в южной части Земляного городища)] // Новые материалы и методы археологического исследования: Материалы III Международной конференции молодых учёных. – М.: ИА РАН, 2015.</ref>. IX—X быуаттар сиктәрендә инде [[Любша ҡәлғәһе]]<ref>''Жих М. И.'' Восточнославянский политогенез и реформы княгини Ольги // Исторический формат. 2017. № 3-4. С. 175-234</ref> функцияһын үтәүҙән туҡтаған мәлдә, ағас нығытмалар урынына шул ваҡыттағы көнбайыш Европа нығытмаларына оҡшаған таш ҡәлғә төҙөлә<ref>''Сурмина И. О.'' Самые знаменитые крепости России. — Москва «Вече», 2002. — С. 68-75.</ref>. Боронғо тораҡтың дөйөм күләме Х быуатта 6-8 гектарҙан ашыу булмай<ref name="Кузьмин"/>. === Варягтарҙың булмышы === «Повесть временных лет» йылъяҙмаларының ҡайһы бер исемлегендә Ладога ҡала тип атала, унда 862 йылда кенәзлеккә варяг Рюрик саҡырыла: {{Цитата башы}}{{Script/Slavonic|… и придоша къ словѣномъ первое · и срубиша городъ Ладогѫ и сѣде въ Ладозѣ старѣишии Рюрикъ …}}{{Цитата аҙағы}} <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <span class="script-slavonic" lang="… и придоша къ словѣномъ первое · и срубиша городъ Ладогѫ и сѣде въ Ладозѣ старѣишии Рюрикъ …" style="font-family: Monomakh, Ponomar, Fedorovsk, Menaion, Noto Sans Gothic, Segoe UI Historic, BukyVede, 'Kliment Std', 'RomanCyrillic Std', 'Hirmos Ponomar', Dilyana, Menaion, 'Menaion Medieval', Lazov, Code2000, 'DejaVu Sans', 'DejaVu Serif', Code2001, FreeSans, FreeSerif, 'TITUS Cyberbit Basic', 'Charis SIL', 'Doulos SIL', 'Chrysanthi Unicode', 'Bitstream Cyberbit', 'Bitstream CyberBase', Thryomanes, 'Lucida Grande', 'Arial Unicode MS', 'Microsoft Sans Serif', 'Lucida Sans Unicode', 'Noto Sans';">… и придоша къ словѣномъ первое · и срубиша городъ Ладогѫ и сѣде въ Ладозѣ старѣишии Рюрикъ …</span><templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /></blockquote> Иҫке Ладога Елена (Ладожка) йылғаһының Волхов йылғаһы ҡойған урында тора. Ул [[Рюрик Дәүләте|Новгород Русе]] осоронда мөһим стратегик урын була. 1499 йылда Ладога Водская пятина китабына ярашлы посад һәм ҡәлғәнән торған, ул Новгород кеүек Никольский, Рязань, Семеновск, Климятский һәм Спасскийға бүленгән. 1590—1595 йылдарҙа рус-швед һуғышы тамаланғандан һуң Тявзин тыныслыҡ килешеүе буйынса Ладога Рәсәйҙеке тип таныла. 1610 йылда Ладоганы швед хеҙмәтендә булған Пьер Делалвиллдең француз ялланыусылары баҫып ала, әммә ике йылдан һуң воевода И.М.Салтыков тарафынан кире яуланып алына<ref>«Памятная книжка Санкт-Петербургской губернии. 1905 г.», стр. 202</ref>. 1613—1617 йылдарҙағы рус-швед һуғышын тамамлаусы [[Столбово солохо]]нан һуң Швеция Ладогаға дәғүәһенән баш тарта. == Географияһы == Ауыл райондың төньяҡ өлөшөндә {{Табличка-ru|41А-|006}} автомобилдәр юлында урынлашҡан (Зуево — Яңы Ладога) уға {{Табличка-ru|41К-|194}} (Иҫке Ладога — Кисельня) һәм {{Табличка-ru|41К|-196}} (Иҫке Ладога — Трусово) автомобиль юлдары йәнәш. Волхов ҡалаһы административ район үҙәгенә тиклем ара — 12 км<ref name="adm2">[http://old.reglib.ru/Files/file/administrativno-territorialnoe%20delenie%20leningradskoi%20oblasti_%201990%20g_6.pdf Административно-территориальное деление Ленинградской области. — Лениздат. 1990. ISBN 5-289-00612-5. С. 45]</ref>. == Иҫтәлекле урындары == * Иҫке Ладога тарихи-мәҙәни һәм археология музей-ҡурсаулығы, уның составына [[Иҫке Ладога ҡәлғәһе]] инә * Георгий сиркәүе (1165) * Иҫке Ладога Никола монастыры * Иоанн Предтеча Раштыуаһы сиркәүе * Успение монастыры ** Успение соборы (1160-е) * Ҡурғандар: ** Олег ҡәбере * Кварц ҡомон сығарыу өсөн яһалма мәмерйәләр * 2015 йылда Варягтар урамында кенәздәр Рюрик һәм Олегҡа һәйкәл ҡуйыла (скульпторы О. Шоров). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == *Новая Ладога * [[Иҫке Ладога ҡәлғәһе|Староладожская крепость]] * [[Любша ҡәлғәһе|Любшанская крепость]] * [[Рюрик ҡаласығы|Рюриково Городище]] * Городок на Маяте * Новгородская земля * [[Словендар|Ильменские словене]] * Прибалтийско-финские народы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Старая Ладога}} * ''Самохвалов А. Н.'' Ладога, и не только Ладога // Самохвалов А. Н. Мой творческий путь. — Л.: Художник РСФСР, 1977. * ''Бучкин Д. П.'' О доме творчества «Старая Ладога» // Бучкин Д. П. Гравюры и рассказы. — СПб.: Библиотека «Невского альманаха», 2004. * ''Мурашова Н. В., Мыслина Л. П.'' Дворянские усадьбы Санкт-Петербургской губернии. Южное Приладожье. Кировский и Волховский районы. — СПб.: Алаборг, 2009. * ''Кузьмин С. Л.'' [http://www.archaeology.ru/Download/Kuzmin/Kuzmin_2008_Ladoga.pdf Ладога в эпоху раннего средневековья (середина VIII — начало XII в.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210807124435/http://www.archaeology.ru/Download/Kuzmin/Kuzmin_2008_Ladoga.pdf |date=2021-08-07 }} // Исследование археологических памятников эпохи средневековья. — СПб.: Нестор-История, 2008. — С. 69—94. == Һылтанмалар == [[Категория:Элекке баш ҡалалар]] [[Категория:VIII быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] 464zbvsvpcif5lhznxipfbept2sd9nl 0 169263 1300355 1183296 2026-07-03T19:31:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300355 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет учреждениеһы «Ижевск дәүләт ауыл хужалығы академияһы»''' ('''ФГБОУ ВА Ижевская ГСХА''') — [[Ижевск]] ҡалаһында урынлашҡан Рәсәй Федерацияһы ауыл хужалығы министрлығы (Рәсәй Минсельхозы) хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү, белемдәрен арттырыу һәм квалификацияһын күтәреү системаһы ҡарамағындағы юғары уҡыу йорто (мәғариф учреждениеһы, ВУЗ). == Тарихы == [[Файл:Golitsyno-vokzal.jpg|слева|мини|XX быуат башында Л. Кекушев проекты буйынса төҙөлгән Голицыно станцияһы вокзалы]] [[Файл:ВНИИФ.jpg|мини|230x230пкс|'''''МЗИК''''' бинаһы, Большие Вязёмы, хәҙер Фитопатология Бөтә Рәсәй тикшеренеү университеты (ВНИИ)]] 1919 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1920 йылда<ref>[http://bse.sci-lib.com/article040015.html Животноводство в БСЭ.]</ref>) [[Мәскәү зоотехния институты|Мәскәү юғары зоотехния институты]] (МВЗИ) (Смоленск бульвар, 19-сы йорт) асыла, ойоштороу комитеты рәйесе (ректоры) (1920—1921 йылдарҙа) профессор М. М. Щепкин, 1923 йылда ректоры һәм идара рәйесе һәм ректоры Маргарита Васильевна Фофонова<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1021369 Сайт А. Яковлева, Ходатайство ячейки РКП(б) Московского зоотехнического института в Наркомпрос об откомандировании М. М. Щепкина в распоряжение Института.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171228135914/http://alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1021369 |date=2017-12-28 }}</ref><ref>[http://rusgenealogy.clan.su/_fr/0/9840010.jpg Вся Москва — 1923 год, стр. 241.]</ref> була. 1930 йылда [[Мәскәү зоотехния институты]]н (МЗИ, исеме үҙгәртелә, ошо адрес буйынса урынлашҡан: [[Мәскәү]], Тверь бульвары, 57 йорт<ref>Справочник Вся Москва на 1929 год.</ref> (1929 йылда ректоры Соколов Василий Николаевич, Главпрофобр<ref>[http://rusgenealogy.clan.su/_fr/0/8309901.jpg Вся Москва — 1929 год.]</ref> ҡарамағында) үҙгәртеп ҡороу башлана, уның нигеҙендә дүрт махсуслаштырылған институт: ''йылҡысылыҡ'' йылҡысылыҡ факультеты базаһында<ref name="ReferenceA">{{Cite web|url=http://do.gendocs.ru/docs/index-250435.html|title=К 90 летию кафедры коневодства Московской ветеринарной академии.|accessdate=2013-03-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222132041/http://do.gendocs.ru/docs/index-250435.html |date=2015-12-22 }}</ref>, эре мөгөҙлө мал, һарыҡсылыҡ һәм зооветеринария<ref>Постановлением ЦИК и СНК СССР № 40/237 «О реорганизации вузов, техникумов и рабфаков», от 23 июля 1930 года.</ref> барлыҡҡа килә. СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының ат үрсетеү хужалығын үҫтереү тураһындағы ҡарары (1931 йыл) буйынса 1931/32 уҡыу йылында [[йылҡысылыҡ]] һәм йылҡы заводы (''Мәскәү'' һәм [[Пятигорск]]ий (Пятигорский ипподромы территорияһында Ҡабарҙы ат заводы бинаһында 1932 йылдың яҙында асыла) өсөн [[Йылҡысылыҡ|йылҡысылыҡ зоотехниктары]] әҙерләү маҡсатында ике юғары уҡыу йорто һәм ат эшен алып барырлыҡ техниктар һәм ветеринария фельдшеры әҙерләү өсөн ун техникум асырға планлаштырыла. '''Мәскәү йылҡысылыҡ һәм йылҡы заводтары зоотехниктары институты''' ('''МЗИКК''') СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1931 йылдың 2 сентябре 765-се ҡарары<ref>[http://www.izhgsha.ru/img/UserFiles/File/Zoo%20fakultet/History.htm История зооинженерного факультета.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501051904/http://izhgsha.ru/img/UserFiles/File/Zoo%20fakultet/History.htm |date=2017-05-01 }}</ref> нигеҙендә барлыҡҡа килә. Урынлашҡан ере — Беренсе Мәскәү ат заводы (1-се Ат заводы, Мәскәү ат заводы, элекке Тәжрибә ат заводы) базаһында [[Мәскәү өлкәһе|Мәскәү өлкәһе Одинцов районының]] Голицыно ҡасабаһы һәм Успенское ауылы. Студенттарҙы уҡытыу шул уҡ 1931/1932 уҡыу йылында башлана. Институт директоры (бергә атҡарылған вазифа) итеп ат заводы директоры А. Х. Зарин раҫлана. Институт билдәле Левитан картиналары аша билдәле Морозов һарайында<ref>[http://tarbeev-mikhail.livejournal.com/1687.html История кафедры зоологии Нижегородского государственного университета, 1918—1921 гг..]</ref> урынлаша. Уҡытыусыла В. О. Витт<ref name="ReferenceA"/><ref>[http://ua-loshadka.com/forum/33-1765-1 Владимир Оскарович Витт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140411195749/http://ua-loshadka.com/forum/33-1765-1 |date=2014-04-11 }}</ref>, А. А. Скворцов, П. Н. Кулешов, Н. А. Юрасов, А. А. Яковлев һәм башҡа күптәр. Бәлки ул институты архивында һәм Бөйөк Ватан һуғышы осоронда, моғайын, институт архивы юҡ ителгән, бәлки, һуғышҡа тиклем, 1937 йылда, ябылғандыр, ''академия'' тарихының был өлөшө үҙ тикшеренеүселәрен көтә. [[Будённый Семён Михайлович|С. М. Будённый]] башланғысы менән 1943 йылда '''Мәскәү йылҡысылыҡ зоотехнияһы институты''' ('''МЗИК''') СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм ВКП (б) ҮК-ның 1943 йылдың 12 майындағы 510-сы ҡарары менән тергеҙелә. Уның өсөн уҡытыусыларҙы бөтә ил буйынса йыялар, эвакуацияланған урындарынан саҡыртып алалар. Башҡа ҡалаларҙан килгән уҡытыусыларҙы фән һәм сәнғәт хеҙмәткәрҙәренең (РАНИС) Николина гора ҡасабаһындағы дача өйҙәренә төшөрәләр. Имел [[учебно-опытное хозяйство]], 38 [[Гектар|га]], рядом с институтом, хороший [[коровник]] с силосной башней на 300 тонн, показательная [[конюшня]] с 30-ю чистопородными лошадьми верховых, рысистых и тяжеловозных пород, манеж для показа животных и занятий со студентами. Также занятия проходили на базе [[Московский конный завод|Московского конного завода]].<ref name=autogenerated1>Источник: Ижевский сельскохозяйственный институт., Ижевск, Издательство «Удмуртия», 1974 год, 124 страницы с иллюстрациями;</ref><ref>[http://www.mkz1.ru/press/publication/1400000009/?lang=ru «Коневодство и конный спорт»]</ref> ''МЗИК'' единственный в [[СССР|Союзе ССР]] выпускал специалистов по коневодству. В разное время его окончили [[Лемешев, Михаил Яковлевич|М. Я. Лемешев]] ([[Депутат Государственной Думы]], Председатель Комитета Госдумы России по экологии), [[Шамборант, Владимир Петрович|В. П. Шамборант]]<ref>[http://www.tekeclub.ru/index.php?module=pages&id=61 В. П. Шамборант] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304224450/http://www.tekeclub.ru/index.php?module=pages&id=61 |date=2016-03-04 }}</ref>, Б. Д. Камбегов, М. Н. Эфрос, М. Н. Ширяев, Е. Е. Готлиб, А. З. Саламов и многие другие известные коневоды.<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin-ksk.ru/stati-nashih-partnerov/o-konnozavodstve-sovetskogo-perioda-i-istorii-karachaevskogo-konnogo-zavoda.html |title=Кремлёвская школа верховой езды |accessdate=2011-06-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713203050/http://www.kremlin-ksk.ru/stati-nashih-partnerov/o-konnozavodstve-sovetskogo-perioda-i-istorii-karachaevskogo-konnogo-zavoda.html |archivedate=2011-07-13 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713203050/http://www.kremlin-ksk.ru/stati-nashih-partnerov/o-konnozavodstve-sovetskogo-perioda-i-istorii-karachaevskogo-konnogo-zavoda.html |date=2011-07-13 }}</ref> В 1955 году после убытия ''МЗИК'' на его площадях разместился другой ВУЗ, ныне [[Московский государственный университет печати]] имени [[Иван Федоров|Ивана Федорова]] ([[МГУП имени Ивана Федорова]]), позднее ВНИИ Фитопатологии. {{Цитата башы}}на учёбу в ''Московский зоотехнический институт коневодства (МЗИК)''. ''Институт'' считался молодым, но учёные там были маститые, [[интеллигент]]ы старой русской закалки, с мировыми именами — корифеи коневодства Владимир Оскарович Витт, [[Калинин, Виктор Иванович|Виктор Иванович Калинин]], [[Лакоза, Иван Иванович|Иван Иванович Лакоза]], [[Добрынин, Петр Федорович|Петр Федорович]] и [[Добрынин, Вадим Петрович|Вадим Петрович Добрынины]]. Парадоксально, но записывать их лекции было подчас просто невозможно. Только и хотелось слушать, слушать и слушать. Зато помнится почти каждая до сегодняшнего дня. В учёность там не играли, но внушали крепко, что знания, не рождённые опытом и не связанные с производством, бесплодны, никчемны, полны ошибок. И если «театр начинается с вешалки», то ''МЗИК'' начинался с отличной лаборатории производственного обучения, каковой являлась учебная конюшня на 60 спортивных лошадей. Имелись там ещё верблюды, мулы и даже один осёл.{{Цитата аҙағы}}Институттың ваҡытлы матбуғаты — «Мәскәү йылҡысылыҡ зоотехния институтының Хәбәрҙәре» журналы. Большие Вязёмы һәм Успенское ауылдарында эшләү дәүерендә (1929—1941, 1943—1954 йылдар) институт 4000 ашыу белгес әҙерләне<ref>[http://odinews.ru/news/123-vitt/ Сайт одиневс. ру, Валера Шабля, «Владимир Витт — конная легенда нашего времени».]</ref>. [[Файл:Izhevsk_Agricultural_Academy-1.jpg|слева|мини|250x250пкс|Ижевскиҙың Киров урамындағыИжГСХА-ның 2-се корпусы]] Ҡарар нигеҙендә СССР Министрҙар Советының, 1954 йылдың 5 авгусы<ref name="ReferenceB">Краткий справочник по фондам ГУ «ГАСПД УР»</ref>, СССР Юғары белем биреү министрлығының 1954 йылдың 18 авгусы бойороғо менән, ''Мәскәү йылҡысылыҡ зоотехния институты'' (''МЗИК'') Удмурт автономиялы Совет Социалистик Республикаһы (УАССР) Ижевск ҡалаһына күсерелә һәм 1954 йылдың 1 сентябрендә, автономиялы республиканы үҫтереү маҡсатында '''Ижевск ауыл хужалығы институты''' ('''ИжСХИ''') тип үҙгәртеп ҡорола. Ошо ваҡыттан башлап Удмурт АССР-ында юғары ауыл хужалығы белеменә нигеҙ һалына. Зоотехния бүлегендә (элекке МЗИК-тың килгән 2-се һәм 3-сө курс , 4-5-се курс студенттары Мәскәү ветеринария академияһына күсерелә) һәм яңы булдырылған агрономия факультетында яңы алынған студенттар уҡый башлай. Уҡыу майҙандары етмәү сәбәпле, дәрестәр сменалап [[М. Т. Калашников исемендәге Ижевск дәүләт техник университеты|Ижевск механика институты]] аудиторияларында уҙғарыла. Республика етәкселеге институтҡа Постышев исемендәге Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе бинаһын (почта адресы: Свердлов урамы, 30-сы йорт — хәҙер иҡтисад факультеты урынлашҡан) һәм техник училище өсөн төҙөлгән бинаны (хәҙер 2-се уҡыу корпусы урынлашҡан — Киров урамы, 16 йорт) тапшырырға ҡарар итә. Һуңыраҡ ауыл хужалығы белгестәрен 4 уҡыу факультетында: агрономия, зооинженерия, ауыл хужалығын механикалаштырыу һәм электрлаштырыу һәм вуз эргәһендәге СССР Оборона министрлығының хәрби кафедраһында әҙерләгәндәр. Уҡыу йорто СССР Юғары һәм махсус урта белем биреү министрлығының Ауыл хужалығы юғары уҡыу йорттарының Баш идаралығы ҡарамағында булған, ә 1956 йылдан — СССР Ауыл хужалығы Министрлығының Ауыл хужалығы юғары һәм махсус урта белем уҡыу йорттарының Баш идаралығы (СССР Ауыл хужалығы министрлығының 1956 йылдың 22 июнь бойороғо нигеҙендә) ҡарамағында. Ижевск ауыл хужалығы институты эргәһендә эшләне: * Удмурт колхоздар һәм совхоздар етәксе кадрҙарын әҙерләү мәктәбе (бер йыллыҡ); * УАССР-ның колхоз һәм совхоз етәксе кадрҙарын әҙерләү курстары (алты айлыҡ). 1984 йылдың 27 декабренән 1987 йылдың 19 июненә тиклем осорҙа '''Устиновка ауыл хужалығы институты''' ('''УстСХИ''') тип аталған, һуңыраҡ Ижевск исеме ҡайтарыла, ә 1995 йылда институт үҙгәртелә һәм '''Ижевск дәүләт ауыл хужалығы академияһы''' ('''ИжГСХА''') тип атала. Рәсәй ҡануниәтендәге үҙгәрештәр менән бәйле академияның исемдәре артабан да үҙгәртелде: — 2003 йылдан ''Федераль дәүләт юғары һөнәри белем биреү мәғариф учреждениеһы «Ижевск дәүләт ауыл хужалығы академияһы»''; — ә 2011 йылдың 1 июленән, Академия Уставының яңы редакцияһын дәүләт теркәүе менән бәйле, һәм әлеге көнгә тиклем — ''Юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет учреждениеһы «Ижевск дәүләт ауыл хужалығы академияһы»''. Академияның ваҡытлы матбуғаты — студент газета «Минең академиям» студент гәзите «Рәсәй ауыл хужалығы министрлығы юғары уҡыу йорттарының иң яҡшы матбуғат баҫмаһы» Бөтә Рәсәй конкурсының «Ғилми эҙләнеү» номинацияһында еңеү яуланы. 2001 йылда ИжГСХА ауыл хужалығы юғары уҡыу йорттары категорияһында 19-20 урынды биләне<ref>Масленникова М. В российском рейтинге фигурирует только один ижевский вуз : [на 19 — 20 месте Ижев. с.-х. акад.] // [[АиФ]] Удмуртии. — 2003. — 5 июня. — С. 9.</ref>. 2012 йылда [[Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы|Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығы]] үткәргән Юғары профессиональ белем биреү учреждениеларының белем биреү эшмәкәрлегенә федераль мониторинг йомғаҡтары буйынса, академия эшмәкәрлеге һөҙөмтәле тип танылды<ref>[http://img.rg.ru/pril/article/69/21/72/Monitoring_vuz.pdf Итоги мониторинга деятельности федеральных образовательных учреждений высшего профессионального образования, Министерство образования и науки Российской Федерации, 2012 год.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211101102201/http://img.rg.ru/pril/article/69/21/72/Monitoring_vuz.pdf |date=2021-11-01 }}</ref>. Рәсәй Федерацияһының мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәте бойороғона ярашлы, Ижевск дәүләт ауыл хужалығы академияһы [[бакалавр]]иат, специалитет һәм магистратураға ҡағылған иғлан ителгән 28 белем биреү программалары буйынса дәүләт аккредитацияһын үтте, һәм 2021 йылға тиклем таныҡлыҡ алды. == Етәкселеге == Ректорҙар (директорҙар), вазифа башҡарған йылдары{{Колонки}} * [[Зарин, Арнольд Христианович|А. Х. Зарин]] (1931—1937) * [[Перов,Сергей Васильевич|С. В. Перов]] * [[Морыганов, Алексей Николаевич|А. Н. Морыганов]] * [[Колпаков, Пётр Афанасьевич|П. А. Колпаков]] * [[Яковлев, Алексей Афанасьевич|А. А. Яковлев]] (1949—1954) * [[Меньшов, Б Г|Б. Г, Меньшов]] (1954—1958) * [[Богданов, Федор Петрович|Ф. П. Богданов]] (1958—1964) * [[Ковриго, Вячеслав Павлович|В. П. Ковриго]] (1964—1988) * [[Фокин, Валентин Васильевич|В. В. Фокин]] (1988—2001) * [[Любимов, Александр Иванович|А. И. Любимов]] (2001—2020) * А. А. Брацихин, врио ректора с 2020 года<ref>{{Cite web|url=https://izhgsha.ru/news/novosti/4293-v-izhevskoj-gskha-naznachen-novyj-vrio-rektora.html|title=В Ижевской ГСХА назначен новый врио ректора|website=izhgsha.ru|accessdate=2020-11-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624084248/https://izhgsha.ru/news/novosti/4293-v-izhevskoj-gskha-naznachen-novyj-vrio-rektora.html |date=2021-06-24 }}</ref>. {{Конец кол}} == Факультеттары (ойошторолоу датаһы) == {{Колонки}} * Агрономический (1954); * Зооинженерный (1931); * Энергетики и электрификации; * Агроинженерный; * Экономический; * Лесохозяйственный; * Ветеринарной медицины; * Заочный; * Подготовительный; * Переподготовки; * Военная кафедра при ФГОУ ВПО Ижевская ГСХА (1931), обучение прекращено. {{Конец кол}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:ИжГСХА-Ижевск (баскетбольный клуб)|ИжГСХА-Ижевск]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Постановлением ЦИК и СНК СССР № 40/237 «О реорганизации вузов, техникумов и рабфаков», от 23 июля 1930 года; * Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР; * Ижевский сельскохозяйственный институт., Ижевск, Издательство «Удмуртия», [[1974 йыл|1974 год]], 124 страницы с иллюстрациями; * Удмуртская Республика: Энциклопедия., Ижевск, Издательство «Удмуртия», [[2000 йыл|2000 год]], 800 страниц с иллюстрациями, стр. 357; * Удмуртская республика: Энциклопедия / гл. ред. В. В. Туганаев. — 2-е изд., испр. и доп. — Ижевск : Удмуртия, 2008. — 767 с. — 2200 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-7659-0486-2</nowiki>. * Масленникова М. В российском рейтинге фигурирует только один ижевский вуз : [на 19-20 месте Ижев. с.-х. акад.] / М. Масленникова // АИФ Удмуртии. — 2003. — 5 июня. — С. 9.; * И. Ш. Фатыхов, Международные связи академии / И. Ш. Фатыхов, С. Е. Ценева // Вестник Ижевской государственной сельскохозяйственной академии. — 2005. — № 1. — С. 3 : табл.; * Федеральное государственное образовательное учреждение высшего профессионального образования Ижевская государственная сельскохозяйственная академия. Факультет повышения квалификации и переподготовки. 25 лет. — Ижевск, 2006. — 11 с. : ил.; * Музейная деятельность Ижевской государственной сельскохозяйственной академии: история и современное состояние // Вестник Ижевской государственной сельскохозяйственной академии., 2007 год, № 2, стр. 68-74; == Һылтанмалар == * [http://www.izhgsha.ru Ижевск рәсми сайттарындағы бөтә гсха фгбоу.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110211/http://izhgsha.ru/img/UserFiles/File/Agronom%20fakultet/AGROHIM-POCHVOVED/KafPREPODAVATELS.htm |date=2016-03-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=zonMMJ4ILi0&feature=plcp/ Владимир МЗИК Витта фото һәм архив — ТВ видеотаҫма.] * [https://www.youtube.com/watch?v=9mjpiFKy1LQ МЗИК тураһында документаль фильм Ипполог] [[Категория:1931 йылда асылған уҡыу йорттары]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] 9p7vgi9krb66p0juoaolmj3lt4ocvcg 0 171615 1300367 1180024 2026-07-04T00:34:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300367 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Башҡортостан Республикаһы]] '''Ишембай районының гидрографияһы''' географик урыны менән, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы бассейнында урынлашыуы һәм таулы райондар булыуы менән билдәләнә. == Йылғалары == Район буйынса 90-ға яҡын йылға аға. Уларҙың иң ҙурҙары: — [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]], [[Һәләүек]], [[Егән]], [[Тәйрүк (йылға)|Тәйрүк]], [[Үрек (Нөгөш ҡушылдығы)|Үрек]]<ref name="Туристский паспорт">{{Cite web|url=http://www.ishimbaimr.ru/attachments/article/56/Туристский%20паспорт%20Ишимбайского%20района.pdf|title=Туристский паспорт города Ишимбая и Ишимбайского района|author=|format=pdf|publisher=Официальный портал города Ишимбая|accessdate=2012-01-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/64voxkk4I?url=http://www.ishimbaimr.ru/attachments/article/56/%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%20%D0%98%D1%88%D0%B8%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE|archivedate=2012-01-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622153929/http://www.ishimbaimr.ru/attachments/article/56/%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%20%D0%98%D1%88%D0%B8%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0.pdf |date=2020-06-22 }}</ref>. == Күлдәре == Тәбиғи һәм яһалма күлдәр [[Туғарсалған|Туғар-Салған]] (Туғарсалған<ref>[https://rosreestr.ru/site/activity/geodeziya-i-kartografiya/naimenovaniya-geograficheskikh-obektov/gosudarstvennyy-katalog-geograficheskikh-nazvaniy/ Реестр наименований географических объектов на территорию Республики Башкортостан по состоянию на 26.09.2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141226235734/https://rosreestr.ru/site/activity/geodeziya-i-kartografiya/naimenovaniya-geograficheskikh-obektov/gosudarstvennyy-katalog-geograficheskikh-nazvaniy/ |date=2014-12-26 }}</ref><ref>{{Карта|N-40-89}}</ref> (шулай уҡ '''Туғар Салған'''<ref>[http://www.7pearls.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=334:2011-09-03-15-44-02&catid=35:-7-&Itemid=55 ОЗЕРО ТУГАР-САЛГАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928071937/http://www.7pearls.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=334:2011-09-03-15-44-02&catid=35:-7-&Itemid=55 |date=2013-09-28 }}</ref><ref>[http://www.tour102.ru/index.php?catalog=ozera&go=tugar-salgan Озеро Тугар-Салган и его шихан-покровитель, отдых на озере в Башкирии]</ref><ref>[http://int-46.ucoz.ru/blog/2011-08-30-17 Озеро Тугар-Салган — 30 Августа 2011 — Золотой город России — int-46 Сайт учителя химии Сафиканова А.Ф]</ref><ref name="autogenerated1">[http://www.bashturist.ru/gallery/details.php?image_id=739 Тугар-Салган — БАШТУРИСТ. Туризм и отдых в Башкортостане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170828105048/http://www.bashturist.ru/gallery/details.php?image_id=739 |date=2017-08-28 }}</ref> (урыҫса<span id="cxmwCQ" tabindex="0"> </span>Тугарсалган), экологтарҙа ''Туғар-салған''<ref>[http://www.ecorb.ru/271 Памятники природы / Экологический портал РБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304101900/http://www.ecorb.ru/271 |date=2016-03-04 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130929063145/http://www.mprrb.ru/downloaddocuments/upload/OOPT/PamPr_01012012.doc Главная страница]</ref>)), Соленый, Ат күле, Ишембай карьеры (Стәрлетамаҡ районында). 27 быуа иҫәпләнә. Иң эреләре: Ромадановка быуаһы ([[Ромадановка (Ишембай районы)|Ромадановка]] ауылы, Торғаҫ йылғаһын быуып эшләнгән), Татьяновка быуаһы (Татьяновка ауылы), [[Торғаҫ]] быуаһы ([[Торғаҫ]] ауылы), [[Ураҙбай (Ишембай районы)|Ураҙбай]] быуаһы ([[Ураҙбай (Ишембай районы)|Ураҙбай]] ауылы). == Һаҙлыҡтар == Ағиҙел йылғаһының һул яҡ яр буйы һыубаҫар туғайын исемһеҙ һаҙлыҡтар биләй. Маҡар урмансылығының (райондың таулы урманлы өлөшө) ярайһы ҡуйы гидрографик селтәре тупраҡтың яҡшы дренимлылығын (тупраҡтың дымлылығын нормала тота алыу һәләтлеген) билдәләй. Шуға күрә, йылғаларҙың һыубаҫар туғайҙарындағы айырым түбән урындарҙан тыш, тау тайгаһында һаҙмат юҡ. '''Урман хужалығы''' урынлашҡан биләмәлә Васильевский, Күтәренке, Тау, Көҙән — 1; 2, Маҡар, Оло-Һаҙбаш, Хазан һаҙлыҡтары урынлашҡан. Улар һыу ятҡылыҡтарын туҡландыралар һәм һаҡланырға тейештәр. == Шарлауыҡтар == [[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]] ауылы янында Ҡаран-Йылға, Кургунтуй, [[Ҡуҡрауыҡ шарлауығы|Ҡуҡрауыҡ]] шарлауыҡтары урынлашҡан. Күкҡарауыҡ (Ҡуҡрауыҡ) шарлауығы Ишембай районының Маҡар ауылынан ете саҡрым ситтә урынлашҡан. Яҙғы ташҡындар ваҡытында бар үҙәнде тыуышы менән тултыра, йәй айҙарында тынып ҡала. Атамаһы ла ''«күкрәү», «күкрәүек»'' һүҙенән алынған<ref>Башҡорт теленең академик һүҙлеге. IV том. Өфө. 2012. Китап. 793-сө бит.</ref>. Шарлауыҡтың атамаһы буйынса тағы ла бер фараз: исем ''ҡуҡрайыу'' һүҙенән дә алыныуы ихтимал, сөнки был тәбиғәт ҡомартҡыһы [[Кәлимосҡан ҡаяһы]]на ҡаршы ғына ҙур-ҙур таштарын ҡабартып, ҡуҡрайып ултыра (ҡуҡрайыу — (Р.: торчать; И.:protrude; Т.: ҫikik olmak))<ref>Башҡорт теленең академик һүҙлеге. V том. Өфө. 2013. Китап. 549-сы бит</ref>. Шарлауыҡ 10-12 метрлыҡ бер нисә һикәлтәнән тора. Яҙ айҙарында был һикәлтәләрҙән һыу 15-20 метрға тиклем атыла, тауышы хатта 5-6 километрҙан да ишетелеп тора. == Айырыуса һаҡланған биләмәләр (ООП) == Ҡуҡрауыҡ шарлауығы — гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Маҡар ауылынан ете саҡрым ситтә урынлашҡан. (БАССР Министрҙар Советының 1965 йылдың 17 авгусындағы 465-се номерлы ҡарары). [[Хажы мәмерйәһе|Тирмән-Таш мәмерйәһе]] һәм [[Берғамыт]] шишмәһе — геологик тәбиғәт ҡомартҡылары, Хажи ауылына яҡын урынлашҡандар, майҙаны — 100 га (БАССР Министрҙар Советының 1965 йылдың 17 авгусындағы 465-се номерлы ҡарары). [[Туғарсалған]] күле һәм уның эргә тирәһе — комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ҡурсаулыҡ урыны майҙаны 100 гектар (БАССР Министрҙар Советының 1985 йылдың 26 декабрендәге 212-се номерлы ҡарары). [[Туғарсалған]] күле [[Ишембай]] ҡалаһынан 7 км алыҫлыҡта [[Торатау]] тауы итәгендә урынлашҡан. Тәрән һыулы карст күле ҙур фәнни (гидрогеологик) әһәмиәткә эйә. Ағиҙел йылғаһы бассейнында һыу һаҡлау зонаһы бар (1992 йылдан). ; Төрлө категориялы айырыуса һаҡланған биләмәләр булдырыу өсөн перспективалы ҡиммәтле тәбиғәт биләмәләре Ағиҙел йылғаһы үҙәне. («III Интернационал», «Искра» колхоздары. «Маяҡ» совхозы) Һәләүек йылғаһы үҙәне. («III Интернационал», «С. Юлаев», «Ағиҙел», «Коммунар», «Родина» колхоздары. Маҡар урман хужалығы. Верхоторский урмансылығы, 3 кв. (ОЗУЛ)) Егән йылғаһы буйынса урман һәм үҙән. (Ленин, Әрмет колхоздары. Маҡар урман хужалығы. Шихан урмансылығы, 48, 50-53 кв. өлөштәре. Маҡар урмансылығы, 60-67 кв. өлөштәре), Тор йылғаһы буйынса урман һәм үҙән, [[Рәүҙәк]] йылғаһы буйынса урман һәм үҙән (Оло һәм Кесе Рәүҙәк ҡушылдыҡтарын да индереп), [[Үрек (Нөгөш ҡушылдығы)|Үрек]] йылғаһы буйынса урман һәм үҙән. Йылға буйы урмандары: [[Һикәҙе (Егән ҡушылдығы)|Һикәҙе]] йылғаһы буйлап, (Әрмет колхозы), Ямаш йылғаһы буйлап, Оло Нөгөш йылғаһы буйлап, Оло Шешәнәк йылғаһы буйлап. == Дауалау-һауыҡтырыу сығанаҡтары == Райондың шишмәләре араһында айырыуса баһаланалар: [[Берғамыт]] һәм Исемһеҙ ([[Хажы (Ишембай районы)|Хажы]] ауылы эргәһендә), Изге шишмә ([[Скворчиха (Ишембай районы)|Скворчиха]] ауылы), Тереһыу ([[Арлар]]), Ресторан ([[Ҡолғона]] ауылы), Селтербей-Урта-Таш ([[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]] ауылы), Ҡайнауыҡ ([[Һарғай (Ишембай районы)|Һарғай]] ауылы), Аллағыуат шишмәһе (Маҡар ауылы). Был шишмәләр дауалау-һауыҡтырыу сифатына эйә булған һыу сығанаҡтары == Әҙәбиәт == * Башҡорт теленең академик һүҙлеге. IV том. Өфө. 2012. Китап. Т. 10 000. 943 б. * Башҡорт теленең академик һүҙлеге. V том. Өфө. 2013. Китап. Т. 3100. 887 б. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Ишембай районы һыу объекттары]] [[Категория:Ишембай районы йылғалары]] 54tmx722olbbfadeq7z518nvdknefyf 0 174646 1300372 1066677 2026-07-04T02:59:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300372 wikitext text/x-wiki {{Ғалим|Имя=Йозеф Шумпетер|Оригинал имени=Joseph Schumpeter|Изображение=Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|Ширина=200px|Описание изображения=|Место рождения={{МР|Тршешть|Высочина крайында}}, {{МР|Моравия}}, [[Чехия]]|Место смерти=Таконик, {{МестоСмерти|Коннектикут|Литчфилд округында}}, [[США]]|Гражданство={{Флагификация|Австро-Венгрия}}→ <br>{{Флагификация|Австрия}}→ <br>{{Флагификация|США}}|Научная сфера={{Экономика|Австрия}}|Место работы=[[Гарвард университеты]]<br> [[Грацский университет имени Карла и Франца]] <br> [[Черновицкий национальный университет имени Юрия Федьковича|Черновицкий университет]]|Альма-матер=[[Вена университеты]]|Учёная степень=[[Философия докторы]] (Ph.D.)|Научный руководитель=[[Бём-Баверк, Ойген фон|О. фон Бём-Баверк]], [[Визер, Фридрих фон|Ф.&nbsp;фон Визер]]|Знаменитые ученики=|Известен как=[[Экономические циклы]]<br>[[Созидательное разрушение]]|Награды и премии=}} '''Йозеф Алоиз Шумпетер''' ({{Lang-de|Joseph Alois Schumpeter}}; [[8 февраль]] [[1883]] [[йыл]] — [[8 ғинуар]] [[1950 йыл]]) — [[Австрия]] һәм [[Америка]]<nowiki/>ның иҡтисадсыһы, политолог, [[Социология|социолог]] һәм иҡтисади фекерҙәге тарихсы. Иҡтисади теорияла «ижади емерелеү» һәм [[политология]]ла «элита демократияһы» терминдарын популярлаштырған ғалим. 1986 йылда ғалимдың ҡаҙаныштары хөрмәтенә һәм уның ижадын өйрәнеү өсөн « Йозеф Шумпетер халыҡ-ара йәмғиәте» төҙөлгән; 2001 йылда [[Берлин|Берлинда]] Шумпетер Институты асыла. Шәхси китапханаһының бер өлөшө Токионың Хитоцубаши университетында (Шумпетер китапханаһы) һаҡлана. == Биографияһы == Йозеф Шумпетер 1883 йылдың 8 февралендә ҙур булмаған Моравияла Тршешть ҡалаһында тыуған. Ул ваҡытта Моравия [[Австро-Венгрия|Австро-Венгрия империяһы]] составында булған. Ғаиләһе - немец, әммә Шумпетер Йозефтың ике өләсәһе, ҡатын-ҡыҙи яғынан булған башҡа ҡайһы бер ата-бабалары чех сығышлы булғандар . Йозефтың атаһы, шулай уҡ Йозеф, туҡыма етештереү буйынса ҙур булмаған фабриканы биләгән. Ул Шумпетерға дүрт йәш сағында мәрхүм була.<ref>{{Китап|автор=Reisman D.|заглавие=Schumpeter's Market: Enterprise and Evolution|место=Cheltenham, UK|издательство=Edward Elgar|год=2004|pages=4|allpages=249|isbn=1-84376-164-5}}</ref>. 1893 йылда әсәһе Йоганна Шумпетер ( ҡыҙ фамилияһы Грюнер) менән бергә [[Вена|Венаға күсеп киләләр]]<ref>{{Китап|автор=Shionoya Y.|часть=Shumpeter and his surroundings: on overview|ссылка часть=https://books.google.co.uk/books?id=4tpDcLNE1OsC&pg=PA14#v=onepage&q&f=false|заглавие=Schumpeter and the Idea of Social Science: A Metatheoretical Study|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|год=2007|pages=14|allpages=354|isbn=978-0-521-43034-0|ref=Shionoya}}</ref>. Бер аҙҙан әсәһе фельдмаршал-лейтенант Зигмунд фон Келерға кейәүгә сыға. Зигмунд Йозефтың әсәһенән 33 йәшкә өлкән була. Әсәһенең юғары дәрәжәле хәрби менән никахлашыуы Шумпетерға Венаның иң элаталы Терезианум мәктәбенә уҡырға инергә мөмкинселек бирә.{{Sfn|Shionoya|2007|}}. Терезианумда Шумпетер боронғо грек, [[Латин теле|латин]], [[Француз теле|француз]], [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Итальян теле|итальян телдәре]] буйынса яҡшы белем ала. Тел белеме уға киләсәктә бик ныҡ ярҙам итә<ref name="Автономов">{{Китап|автор=Шумпетер Й.|часть=Предисловие В. С. Автономова "Несвоевременные" мысли Йозефа Шумпетера|заглавие=Капитализм, социализм и демократия|ответственный=Предисл. и общ. ред. В. С. Автономова|место=М.|издательство=Экономика|год=1995|страниц=540|isbn=5-282-01415-7}}</ref>. [[Файл:Bohmbawerk4.jpg|слева|мини|Шумпетер уҡытыусыһы О. фон Бём-Баверк]] Урта мәктәпте тамамлағас,1901 йылда ул [[Вена университеты]]<nowiki/>ның юридик факультетҡа уҡырға инә. Уның уҡытыусылары араһында Австрия иҡтисади мәктәбенә нигеҙ һалыусылар [[Фридрих фон Визер]] һәм Бём-Баверк,Ойген фон<ref name="Автономов">{{Китап|автор=Шумпетер Й.|часть=Предисловие В. С. Автономова "Несвоевременные" мысли Йозефа Шумпетера|заглавие=Капитализм, социализм и демократия|ответственный=Предисл. и общ. ред. В. С. Автономова|место=М.|издательство=Экономика|год=1995|страниц=540|isbn=5-282-01415-7}}</ref> булалар. 1906 йылда хоҡуҡ докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлаған. Вена университетын тамамлағандан һуң, уҡыуын Берлинда дауам итә, унда Густав фон Шмоллер лекцияларын тыңлай., ә аҙаҡ Лондонда уҡый. 1907 йылда англичанка Глэдис Сиверға (инглизса <span lang="en" style="font-style:italic;">Seavers</span>) өйләнә. Никах уңышһыҙ була, 1920 йылда Шумпетер ҡатыны менән айырылышҡан. 1907-1908 йылдарҙа Ҡаһирә ҡалаһында адвокат булып эшләй. 1908 йылда [[Лейпциг]] ҡалаһында уның тәүге ҙур монографияһы «Сущность и основное содержание теоретической национальной экономии» баҫылып сыға. Китап немец һәм австрия иҡтисадсылары яғынан һалҡын ҡабул ителә. Ул ваҡытта ике фәнни мәктәп араһында — тарихи һәм австрия — бик көсөргәнешле дискуссия тарихҡа «спор о методах».булып инеп ҡалған. Һөҙөмтәлә дәүләт кимәлендә Австрия вәкилдәренә Герман империяһының университеттарында уҡытыу тыйылған<ref>{{Китап|автор=Селигмен Б.|часть=Менгер, фон Визер и возникновение австрийской школы|ссылка часть=http://gallery.economicus.ru/cgi-bin/frame_rightn.pl?type=in&links=./school/austria/lectures/austria_l3.txt&img=lectures_small.jpg&name=menger|заглавие=Основные течения современной экономической мысли|место=М.|издательство=Прогресс|год=1968|страниц=600}}</ref>. Шумпетерҙың эше маржиналистарҙың теоритик ҡаҙаныштарын һүрәтләүҙән тора. Ул иҡтисади анализда математик алымдар кеүек үк австрия мәктәптәренең вәкилдәре тарафынан инҡар ителә. Һөҙөмтәлә Шумпетер Вена университетында урын ала алмай.<ref name="Автономов">{{Китап|автор=Шумпетер Й.|часть=Предисловие В. С. Автономова "Несвоевременные" мысли Йозефа Шумпетера|заглавие=Капитализм, социализм и демократия|ответственный=Предисл. и общ. ред. В. С. Автономова|место=М.|издательство=Экономика|год=1995|страниц=540|isbn=5-282-01415-7}}</ref>. Ҡаһирәнән ҡайтҡас, Австро-Венгрия империяһының Вена университетында приват-доцент, һуңынан 1909 йылда — [[Юрий Федькович исемендәге Черновцы милли университеты|Черновцы университеты]]<nowiki/>нда сәйәси иҡтисад профессоры вазифаһын ала. 1911 йылда Грацский университетында сәйәси иҡтисад посын ала. Был вазифаны уҡытыусыһы фәндәр академияһы президенты, экс-финанс министры Бём-Баверк ярҙамында ғына ала, сөнки уның кандидатураһына факультет ҡаршы тауыш биргән була<ref name="Автономов">{{Китап|автор=Шумпетер Й.|часть=Предисловие В. С. Автономова "Несвоевременные" мысли Йозефа Шумпетера|заглавие=Капитализм, социализм и демократия|ответственный=Предисл. и общ. ред. В. С. Автономова|место=М.|издательство=Экономика|год=1995|страниц=540|isbn=5-282-01415-7}}</ref>. 1913-1914 йылдарҙа Нью-Йорктың Колумбия университетында алмашыу буйынса эшләй.. 1916 йылда ғилми журнал «{{Тәржемәһеҙ 3|Архив социальной науки и социальной политики|Архив социальной науки и социальной политики|de|Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik}}» ({{Lang-de|Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik}}) баҫмаһын әҙерләүҙә ҡатнаша. Шул уҡ йылда Грац университетының юридик факультетына декан итеп һайлана. С 1917 йылдан I бөтә донъя һуғышы 1918 йылда тамамланыуға тиклем һуғыш ваҡытының комиссариат хеҙмәткәре булып эшләЙ ({{Lang-de|Generalkommissariats für Kriegs- und Übergangswirtschaft}}). 1919 йылдың 15 мартынан алып 17 октябренә тиклем Австрияның финанс буйынса министры вазифаһын биләй. Был вазифала декретҡа ҡул ҡуя, уға ярашлы һуғышҡа тиклемге бурыстар, закон буйынса осһоҙланған крондар һаны менән тигеҙләшеп түләнергә тейеш тиелгән. Был, иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаты Хайек Фридрих Август фон иҫтәлеге буйынса, бик популяр булмай. Финанс министры президент вазифаһынан киткәндән һуң бер банктың президенты була, банк тәүҙә уңышлы эшләй, әммә тиҙ арала банкротҡа сыға<ref>{{Китап|автор=[[Хайек, Фридрих Август фон|Хайек Ф. А.]]|часть=2. Пролог. Экономическая теория 1920-х годов: взгляд из Вены|ссылка=http://lib.web-malina.com/getbook.php?bid=5048|заглавие=Судьбы либерализма в XX веке|место=М.|издательство=ИРИСЭН|год=2009|страниц=337|страницы=|тираж=1000|isbn=978-5-91066-028-5}}</ref>. 1925 йылда Анна Жозефина Райзингерға өйләнә. Шулай уҡ Шумпетерҙың икенсе никахы ла оҙаҡҡа бармай. Уның ҡатыны туйҙың икенсе йылында вафат була. 1937 йылда Шумпетер өсөнсө тапҡыр иҡтисад тарихсыһы Элизабет Фирускийгә өйләнгән. Һуңынан Рейн ([[Бонн]], 1925-1932) һәм [[Гарвард университеты|Гарвард университеттарының]] (1932 йылдан ) профессор вазифаһын биләй. АҠШ-та ғалимдың хеҙмәте юғары баһалана. Ул төрлө йылдарҙа эконометрик йәмғиәтенең (1940-1941) президент посын билй һәм 1948 йылда Америка ассоциацияһы иҡтисады президенты бул[[1948 йыл|а]]. == Фәнни ҡаҙаныштары == Йозеф Шумпетерҙың иғтибар үҙәгендә Баҙар системаһының үҫеше динамикаһы проблемалары, иҡтисади үҫеш һәм алға китеш тәьмин иткән факторҙар тора. Ғалим беренсе тапҡыр иҡтисади динамиканы неоклассик йүнәлештәге вәкилдәрҙең статистик анализына ҡаршы ҡуйып өйрәнә башлай.{{Sfn|Базилевич|2006}}. === Инновациялар, яңылыҡтар, эшҡыуар функцияһы === Сәнәғәт революциялары даими рәүештә яңылыҡҡа ынтылыш тыуҙырып, системаларҙы үҙгәртеп тора.Шумпетер фекеренсә, иҡтисади динамика хужалыҡ тормошоноң төрлө өлкәләрендә инновация таратыуға нигеҙләнгән. Инновацияның һөҙөмтәһе иҡтисади процесҡа йәки продукцияға туранан-тура йоғонто яһау булып тора {{Sfn|Базилевич|2006}}. [[Файл:Joseph_Schumpeter_innovation.jpg|слева|мини|400x400пкс| Й. Шумпетерға ярашлы инновация типтары]] Иҡтисади новаторлыҡ — индивидтар функцияһы, уларҙы Шумпетер эшҡыуарҙар тип атай. Эшҡыуарлыҡ — хужалыҡ итеү субъекттары, уның функцияһы туранан-тура яңы комбинацияларҙы тормошҡа ашырыу һәм был процестың әүҙем элементы булып тора Эшҡыуарҙың иҡтисади функцияһы даими түгел, комбинация иҫкергәнгә тиклем генә башҡарыла. Эшҡыуарлыҡ һөнәр була алмай. Шумпетер эшҡыуарҙың новаторлыҡ функцияһын капиталист функцияһынан айыра, сөнки эшҡыуарға мөлкәт хоҡуғына эйә булыу мотлаҡ түгел. Хәүеф аҫтында аҡса биргән капиталистар булыра мөмкин. Эшҡыуар шулай уҡ уйлап табылған түгел. Бары тик уларҙы эш һөҙөмтәһен тормошҡа ашыра. Шулай уҡ эшҡыуарҙарҙы менеджерҙарҙан айыра белергә кәрәк. Һатыусылар яңылыҡты тормошҡа ашырмай, иҫкергән эште башҡара.{{Sfn|Базилевич|2006|с=317—318}}. Эшҡыуарлыҡ ғәҙәти «ағым ыңғайынан» китеп, ижади ҡараш талап итә, шуға күрә эшҡыуарҙың шәхес үҙенсәлектәре менән бәйле. Шумпетер үҙенсәлекле мотивацияны билдәләй, ул тиҙ ихтыяжды ҡәнәғәтләндереүҙе талап итеүҙә түгел, ә предприятиенең әүҙем эшмәкәрлеген төҙөү, көндәштәрҙе еңеү, килеп тыуған ауырлыҡтарҙан сыға белеү. Быға көслө ихтыяр, үҫешкән интуиция һәм алдан күрә белеүсәнлек нигеҙендә ирешергә мөмкин. Яңылыҡҡа ынтылыу, үҙ көсөңә ышаныу, тәүәккәллек, үҙеңде үҙ аллы тойоу — был эшҡыуар шәхесте ҡылыҡһырлаған һыҙаттар уны синфи һәм социаль бәйлелектән азат итә. Шул уҡ ваҡытта Шумпетер эшҡыуары, мотлаҡ, көслө интеллектҡа эйә түгел, оҙаҡ уйлап һәм төрлө варианттарҙы сағыштырып, ҡарар ҡабул итәлмәҫкә лә мөмкин {{Sfn|Базилевич|2006|с=318}}. === Иҡтисади концепциялар циклы динамикаһы === Циклдың динамика концепцияһы тип цикллылыҡ иҡтисади үҫеш законы ҡарала, инновациялар индереүгә бәйле төп капиталға инвестициялар үҫеше этәргес көс булыуын таный. Яңылыҡты тормошҡа ашырыу өсөн шарттар булдырыу һәм өҫтәмә капитал йәлеп итеү, кредит барлыҡҡа килтерә.Теория циклы төҙөүҙән тыш, Шумпетер хәҙерге замандағы иҡтисадтар циклдар классификацияһының авторы булып тора, уға ярашлы, «оҙон тулҡын» Кондратьев (55 й. тиклем), урта Жюгляр сәнәғәт циклдары (10 йылға тиклем), бәләкәй (аҡса) Китчин циклдары 3-4 йыл оҙайлығында{{Sfn|Базилевич|2006}}. Һөҙөмтәлә Шумпетер парадокс һығымтаға килгән: тотороҡһоҙландырыу факторҙары тип һаналған — монополия, иҡтисади циклдар, конкурентлы көрәш — ысынында прогресс тиҙләтеүҙе күрһәтеүсе факторҙар булып торалар. Ғалим фекеренсә, көслө конкуренция, йоғонто өсөн көрәш, фирмаларҙың сикләнгән эшмәкәрлеге (реклама, патент) прогресты тотҡарламай , ә оҙайлы үҫеш процесын тиҙләтә{{Sfn|Базилевич|2006}}. Шумпетер үҙенең тәғлимәтендә иҡтисад моделендә камил конкуренция өҫтөнлөгөнән баш тарта, сөнки ул тигеҙлеккә килтерә һәм табыш килтермәй, динамик файҙа ҡарашына. Шумпетер гипотезаһын раҫлаусы билдә булып шул тора: әгәр эшҡыуар төп этәргес мотив булып килем хеҙмәт итә, тип һанай икән, ул үҙен новатор итеп күрһәтә. Ғалим элек өҫтөнлөк иткән Вальрас Леон тигеҙлек баҙар теорияһын, эшҡыуарлыҡ буйынса ла айырым мәғәнәгә эйә. булмаған, теорияны кире ҡаға. «Шумпетер эшҡыуары» үҙенә табыш алыу өсөн шарттар булдыра, етештерелгән һәм һатылған продукция процесын үҙгәртә, һәм шул рәүешле үҫеш шарты тәьмин итә{{Sfn|Базилевич|2006|с=320}}. Шумпетер беренсе иҡтисадсы була. Ул индергән төшөнсәләр «яңылыҡ» һәм «инновация» һәм уларҙы иҡтисади үҫеш темпы менән бәйләй. Микроэкономик кимәлдә яңылыҡтар килем алыуҙы тәьмин итәләр һәм инновацион процеста әүҙем ҡатнашыу арҡаһында тормошҡа ашырыла. Был макроиҡтисади — дөйөм иҡтисади үҫешкә йоғонто яһай һәм [[Иҡтисад үҫеүе|иҡтисади үҫеше]] {{Sfn|Базилевич|2006}}нигеҙендә ята. === Ижади емерелеү === Шумпетер өсөн төп мәсьәләләрҙең береһе — [[капитализм]] ниндәй ысул менән даими рәүештә иҫкергән элеметтарҙы бөтөрә һәм иҡтисади структураһын яңырта ала. Иҡтисади системаның башланғыс хәле булып тигеҙләнеш хәле тора. Үҫеш сығанағы булып эске процестар хеҙмәт итә. Производство ресурстарының яңы комбинациялары инновациялар индереүгә килтерә. Тигеҙлек эшҡыуар-новаторҙың .эш-хәлдәре менән боҙола. Ул инновацияларҙы индереү өсөн «иҫке» компанияларҙан һәм фирмаларҙан кредит ала. Инвенстициялар яңы өлкәләргә йүнәлтелә, аҡрынлап яңы ҡатнашыусылар йәлеп ителә. Тупланыу даими һәм өҙлөкһөҙ процесс була алмай. Киреһенсә, Шумпетерға ярашлы, үҫеш процесы һикерешле барлыҡҡа килә, сөнки ул яңы техник яңылыҡтарҙы һәм яңы инвестиция проекттарын үҙләштереү менән билдәләнә{{Sfn|Базилевич|2006}}. Башта бер нисә йәки бер эшҡыуар яңы формаларҙы һәм килем алыу юлдарын файҙалана, ваҡыт үтеү менән уларҙың миҫалын башҡалар ҡабатлай башлай.. Й. Шумпетер иҫәпләүенсә , берәүҙең уңышы башҡаларҙы йәлеп итә, һөҙөмтәлә иҡтисадты үҙгәртеп ҡороу процесы барлыҡҡа килә. Табыш иһә яңылыҡтың бүләге булып тора, сөнки яңы комбинациялар сығымды кәметергә мөмкинлек бирә. Килемде шул ала, кем алдан яңылыҡтар ҡуллана. Шуға ярашлы, килем категория була - ул барлыҡҡа килә лә һәм юғала ла. Яңылыҡтар таралғанда етештереү сығымдары тигеҙләшә, ә килем алыу ҡыйынлаша. Табыш алыу өсөн хаҡ йәки сифат конкуренцияһы хәл иткес була алмай, ә яңы продукция, яңы технологиялар, яңы сығанаҡтар менән тәьмин итеү, яңы формалар өйоштороу конкуренциялары тора.{{Sfn|Базилевич|2006|с=319}} Нәтижәлә уйлап табылғандарҙы, яңы асыштарҙы һәм яңылыҡтарҙы ҡулланыу, система тигеҙлек торошонан китә башлай, икенсе техник база кимәлендә тағы ла яңы тигеҙләнешкә ынтыла. Иҫке продукттар һәм алдағы ойоштороу формалары ҡыҫырыҡлап сығарыла, «ижади емереү» процесы барлыҡҡа килә. Экономик системаның яңы торошо формалаша, фирмалар уға яраҡлаша, ә иҡтисад үҫеше дөйөм алғанда, циклик характер ала.{{Sfn|Базилевич|2006}} === Китап «Капитализм, социализм һәм демократия» ===  Мин иҫбат итергә тырышҡан тезис шунан тора, капиталистик система иҡтисади емерелеүҙән юҡҡа сыҡмай, ләкин уңышы үҙе уны яҡлаусы йәмғиәт институттарын емерә, «кисекмәҫтән» артабан ул йәшәй алмаҫлыҡ шарттар тыуҙырасаҡ һәм социализмға урын бирәсәк. Шулай итеп, минең аҙҙаҡҡы һөҙөмтәм,күпселек социалистар,шулай уҡ марксистар яҙғандан айырылмай, шулай ҙа минең аргументтар бөтөнләй уларҙыҡына оҡшамаған. Бынан мине социалист тигән һығымта яһауҙың кәрәге юҡ.Минең күҙаллау (прогноз) шундай ваҡиғалар үҫешен хуплай тигәнде аңлатмай. Әгәр ҙә табип ауырыу үлә тип әйтә икән,был уның шундай нәтижә теләй тигәнде аңлатмай.Социализмды күрә алмаҫҡа була, ахыры сиктә уға һалҡын тәнҡит менән ҡарарға мөмкин, ләкин уның килерен күрә {{Врезка|Выравнивание=right|Ширина=300px|Заголовок=|Содержание=Тезис, который я постараюсь доказать, заключается в том, что капиталистическая система не погибает от экономического краха, но зато сам её успех подрывает защищающие её общественные институты и "неизбежно" создаст условия, в которых она не сможет выжить и уступит место социализму. Таким образом, мой конечный вывод не отличается от того, что пишут большинство социалистов и, в частности, все марксисты, хотя моя аргументация совсем не такая, как у них. Но из этого вовсе не следует, что я социалист. Мой прогноз не подразумевает, что я приветствую такое развитие событий. Если врач говорит, что больной умирает, это не значит, что он желает такого исхода. Можно ненавидеть социализм или, по крайней мере, относиться к нему с холодным критицизмом, но все же предвидеть его приход<ref>{{книга |автор = Шумпетер Й. |часть = Часть вторая. Может ли капитализм выжить? Пролог |заглавие = Капитализм, социализм и демократия |ответственный = Предисл. и общ. ред. В.С. Автономова |место = М. |издательство = Экономика |год = 1995 |страниц = 540 |isbn = 5-282-01415-7}} </ref>.}}белергә кәрәк <ref>{{книга |автор = Шумпетер Й. |часть = Часть вторая. Может ли капитализм выжить? Пролог |заглавие = Капитализм, социализм и демократия |ответственный = Предисл. и общ. ред. В.С. Автономова |место = М. |издательство = Экономика |год = 1995 |страниц = 540 |isbn = 5-282-01415-7}} </ref>. Биш бүлектән торған китап. ==== Беренсе бүлек. Марксистик тәғлимәт ==== Һуңыраҡ китаптың маркиситик тәғлимәткә арналған беренсе бүлеге «Десять великих экономистов» китабына ингән. Шумпетер марксизмды ысын тормошта ожмах вәғәҙә иткән диндең яһалмаһы,тип атай.. Марксизмдың уңышы шундай шарт менән сикләнә: унда насар йәшәгәндәргә иррациональ өмөттәр рационалистик тендиция эпохалары менән яраштырып ғилми анализ менән аңлатыла. ==== Икенсе бүлек. Капитализм иҫән ҡала алырмы? ==== «Капитализм иҫән ҡала алырмы?» һорауына Шумпетер кире яуап бирә. Капитализмдың үҙ-үҙен емереү идеяһын ул капитализм мөнәсәбәттәренең уңышлы үҫеш һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән тендициялар менән дәлилләй{{Sfn|Базилевич|2006}}. Капиталистик система ҙур бизнес барлыҡҡа килтерә. Әммә ул шәхси инициативаға ҡурҡыныс янай. Шәхси инициатива капиталистик система үҫешенең иң айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. Акционерҙар йәмғиәте формалашыуы шәхси милекселәр класын юҡ итә, сөнки менеджерҙар ҙа, акционерҙар ҙа предприятиеның ысын хужаһы түгел. Шул уҡ ваҡытта шәхси милек производство факторҙарына капитализм билдәһе булып тора. Улай ғына ла түгел, йәмғиәттең ҡатламдарға бүленеүе һәм урта синыфтың юғалыуы , (ул капитализмды «һаҡлай») , социаль көсөргәнешле атмосфера формалашыуға килтерә һәм «радикалдар интеллектуалдар» барлыҡҡа килә.{{Sfn|Базилевич|2006}}. Был үҙ сиратында потенциаль конфликтҡа нигеҙ һала, Ул конфликт йә революция, йә капитализм яғынан ташламалар менән хәл ителәсәк. Ваҡыт үтеү менән социалистик йәмғиәттең формалашыу процесы менән тамамланасаҡ.. «Социалистик йәмғиәт ойошмаһы ул шундай уҡ капиталистик йәмғиәттең ҡотолғоһоҙ тарҡалыу процесынан ҡотолғоһоҙ үҫеп сығасаҡ », — тип яҙа Шумпетер<ref>{{Китап|автор=Шумпетер Й.|часть=Предисловие|ссылка часть=|заглавие=Капитализм, Социализм и Демократия|оригинал=Capitalism, Socialism and Democracy|ответственный=Предисл. и общ. ред. В.С. Автономова|место=М.|издательство=Экономика|год=1996}}</ref>. == Маркс теорияһына тәнҡит == Шумпетер марксизмдың иң сағыу тәнҡитселәренең береһе О. Бём фон-Баверктың уҡыусыһы була.. Австрия иҡтисади мәктәбе тәғлимәте Карл Маркс тәғлимәте менән иделогик ҡапма-ҡаршылыҡтар менән характерлана һәм социализмды ҡабул итмәй. Был иҡтисади фекер йүнәлешенең иң күренекле вәкилдәренең береһе Нобель премияһы лауреаты . Хайек Фридрих фон үҙенең «Дорога к рабству» эшендә совет коммунистар һәм националь-социалистик системалар араһында тигеҙлек билдәһе ҡуя. Үҙ коллегаларынан айырмалы рәүештә, Шумпетер тәнҡит менән бер рәттән, марксизмдың ыңғай һыҙаттарын да күрһәтә.. Шуға ҡарамаҫтан, «Капитализм, социализм һәм демократия» китабы (беренсе бүлеге Маркс тәғлимәтен тикшереүгә бағышланған) СССР-ҙа киң публика өсөн ябыҡ була. Ул китапханаларҙың «махсус һаҡлағысында» ята.<ref name="Автономов">{{Китап|автор=Шумпетер Й.|часть=Предисловие В. С. Автономова "Несвоевременные" мысли Йозефа Шумпетера|заглавие=Капитализм, социализм и демократия|ответственный=Предисл. и общ. ред. В. С. Автономова|место=М.|издательство=Экономика|год=1995|страниц=540|isbn=5-282-01415-7}}</ref>. Беренсе бүлектә «Маркс - әүлиә» Шумпетер марксизмды религия тип атай. «Капитал» авторы миллионлаған кешеләр йөрәгенә ысын тормошта уҡ социалистик ожмах тураһында тәғлимәт бирҙе. Диндән яҙған кешеләр өсөн яңы йүнәлеш яҡтылыҡ нуры һәм йәшәү мәғәнәһе булды <ref name="ГлаваI">{{книга|автор=Шумпетер Й.|часть=Глава I. Маркс — пророк|ссылка часть=http://www.libertarium.ru/lib_capsocdem_1|заглавие=Капитализм, Социализм и Демократия|оригинал=Capitalism, Socialism and Democracy|ответственный=Предисл. и общ. ред. В.С. Автономова|место=М.|издательство=Экономика|год=1996|страниц=540|серия=Экономическое наследие|isbn=5-282-01415-7|тираж=5000}}</ref> == Рәсәй революцияһына ҡарашы == 1918 йылда Вена кафеһы «Ландманда» немец социологы Макс Вебер менән Йозеф Шумпетер һәм билдәле Вена банкиры Феликс Зомари осрашалар һәм улар араһында бәхәс ҡыҙа. Феликс Зомариға беҙ бурыслыбыҙ, сөнки ул был бәхәстең ҡиммәтле шаһиты. Һүҙ урыҫ революцияһы тураһында бара. Йозеф Шумпетер шатланып: "Ниһайәт, социализм «ҡағыҙ дискуссия » булыуҙан туҡтаны һәм хәҙер үҙенең йәшәү һәләтлеген иҫбат итергә мәжбүр,"- тип хәбәр итә.М.Вебер Рәсәйгә социализм индереү,уның иҡтисади кимәлен иҫәпләгәндә, ысын мәғәнәлә, был енйәт һәм был уны һәләкәткә килтерә, тип ҡаршы төшә. Ф.Зомари хәтерләүенсә, Й.Шумпетер һалҡын ғына был шулай булырға ла мөмкин,ти, ләкин Рәсәй үҙен «бик яҡшы лаборатория» итеп күрһәтә,тип билдәләй. Яуапты ишеткәс, М.Вебер бик ҡыҙа һәм:«Тау өйөмө мәйеттәр менән лаборатория» Й.Шумпетер: «Шулай анатомия театры кеүек»,- ти<ref>''Дмитриев Т. А.'' [http://www.perspektivy.info/book/osparivaja_liberalnuju_demokratiju_jan-verner_muller_o_politicheskom_opyte_jevropy_xx_veka_2014-02-06.htm Оспаривая либеральную демократию: Ян-Вернер Мюллер о политическом опыте Европы XX века]</ref>. == Үлеме == Шумпетер [[1950 йыл|1950 йылда]] Коннектикут штатындағы ҙур булмаған ҡалала вафат була.. == Хәтер == [[Файл:Parental_home_of_Josef_Alois_Schumpeter_in_Třešť.jpg|мини|Тршештала Шумпетер тыуған йорт . Хәҙер уның исемендәге музей]] 1986 йылда төҙөлгән халыҡ-ара иҡтисади ойошмаға ғалим хөрмәтенә Й.Шумпетер исеме бирелә. Ғалим уҡыған [[Бонн]] ҡалаһында бер аллеяға уның исемен бирәләр. 2004 йылда иҡтисадсы тыуған йортта ( Тршешть ҡалаһы) Чехия президенты В. Клаус тарафынан Шумпетер музейы асыла (J. A. dům Rodný Schumpetera). 2009 йылда [[The Economist]] баҫмаһы Шумпетер хөрмәтенә бер колонкаһын атай. Унда бизнес һәм менеджмент мәсьәләләр мәсьәләләре тикшерелә<ref>[http://www.economist.com/blogs/schumpeter The Economist]</ref>. 2010 йылда Рәсәйҙә халыҡ-ара фәнни-практик конференциялар «Шумпетеров уҡыуҙаы» проект серияһы Пермь милли тикшеренеү политехник университетының кафедра мөдире профессор А. В. Молодчик еткселегендә асыла. Уҡыу ҡатнашыусылар араһында РАН академигы И. Татаркин, ағза-корреспондент РАН Е. В. Попов, РАН иҡтисад Институтының ғилми хеҙмәткәре О. С. Сухарев. == Библиография == {{Начало скрытого блока}} * О математическом методе в теоретической экономике ({{Lang-de|Über die mathematische Methode der theoretischen Ökonomie}}) 1906 * Рента в учении распределения ({{Lang-de|Das Rentenprinzip in der Verteilungslehre}}) 1907 * Сущность и основное содержание теоретической национальной экономики ({{Lang-de|Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie}})<ref>{{книга|автор=Шумпетер Й.|заглавие=Das Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie|ссылка=https://archive.org/stream/daswesenundderh00schugoog#page/n7/mode/2up|место=Лейпциг|издательство=Verlag von Duncker & Humblot|год=1908}}</ref> 1908 * Методологический индивидуализм<ref>{{cite web|url=http://mises.org/books/schumpeter_individualism.pdf|title=Methodological Individualism|publisher=mises.org|accessdate=2013-04-09|lang=en}}</ref> 1908 * К концепции социальной ценности ({{Lang-en|On the Concept of Social Value}})<ref>{{статья|автор=Шумпетер Й.|заглавие=On the Concept of Social Value|ссылка=http://www.marxists.org/reference/subject/economics/schumpeter/value.htm|язык=en|издание=Quarterly Journal of Economics|год=1908|volume=23|pages=213—232}}</ref> 1908 * Как изучать социальные науки ({{Lang-de|Wie studiert man Sozialwissenschaft}})<ref>{{статья|автор=Шумпетер Й.|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs12115-003-1039-3#page-1|издание=Vorträge und Abhandlungen; hrsg. vom Sozialwissenschaftlichen akademischen Vereine in Czernowitz|место=Czernowitz|год=1910|выпуск=2}}</ref> 1910 * Мари Эспри Леон Вальрас ({{Lang-de|Marie Esprit Leon Walras}})<ref>{{статья|автор=Шумпетер Й.|заглавие=Marie Esprit Leon Walras|язык=de|издательство=Zeitschrift für Volkswirtschaft, Sozialpolitik und Verwaltung|год=1910|том=19|страницы=397—402}}</ref> 1910 * О сущности экономических кризисов ({{Lang-de|Über das Wesen der Wirtschaftskrisen}})<ref>{{статья|автор=Шумпетер Й.|заглавие=Marie Esprit Leon Walras|язык=de|издательство=Zeitschrift für Volkswirtschaft, Sozialpolitik und Verwaltung|год=1910|том=19|страницы=271—325}}</ref> 1910 * [[Теория экономического развития (книга)|Теория экономического развития]] ({{Lang-de|Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung}}) 1911 * Экономическая доктрина и метод ({{Lang-en|Economic Doctrine and Method: An historical sketch}})<ref>{{cite web|url=https://mises.org/document/3063/Economic-Doctrine-and-Method-An-Historical-Sketch|title=Economic Doctrine and Method: An Historical Sketch|publisher=mises.org|accessdate=2013-04-09|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130329145629/https://www.mises.org/document/3063/Economic-Doctrine-and-Method-An-Historical-Sketch|archivedate=2013-03-29|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130329145629/https://www.mises.org/document/3063/Economic-Doctrine-and-Method-An-Historical-Sketch |date=2013-03-29 }}</ref> 1912 * Научная жизнь Ойгена фон Бём-Баверка ({{Lang-de|Das wissenschaftliche Lebenswerk Eugen von Böhm-Bawerks}})<ref>{{статья|автор=Шумпетер Й.|заглавие=Das wissenschaftliche Lebenswerk Eugen von Böhm-Bawerks|издание=Zeitschrift für Volkswirtschaft, Sozialpolitik und Verwaltung|год=1914|том=23|страницы=454—528}}</ref> 1914 * Прошлое и будущее социальной науки ({{Lang-de|Vergangenheit und zukunft der sozialwissenschaften}})<ref>{{книга|автор=Шумпетер Й.|заглавие=Vergangenheit und zukunft der sozialwissenschaften|ссылка=http://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/book/lookupid?key=ha001306080|место=München und Leipzig|издательство=Duncker & Humblot|год=1915}}</ref> 1915 * Кризис налоговой системы ({{Lang-en|The Crisis of the Tax State}}) 1918 * Социология империализма ({{Lang-en|The Sociology of Imperialisms}}) 1919 * Работа Макса Вебера ({{Lang-en|Max Weber's Work}}) 1920 * Карл Менгер ({{Lang-de|Carl Menger}}) * Разъяснение бизнес-циклов ({{Lang-en|The Explanation of the Business Cycle}}) * Социальные классы в этнически однородном окружении ({{Lang-en|Social Classes in an Ethnically Homogeneous Environment}}) * Нестабильность капитализма ({{Lang-en|The Instability of Capitalism}}) * Немецкая финансовая проблема ({{Lang-de|Das deutsche Finanzproblem}}) * Бизнес-циклы Митчелла ({{Lang-en|Mitchell's Business Cycles}}) * Современная мировая депрессия. Предварительный диагноз ({{Lang-en|The Present World Depression: A tentative diagnosis}}) * Общий смысл эконометрики ({{Lang-en|The Common Sense of Econometrics}}) * Депрессии: Можем ли мы учиться на прошлом опыте? ({{Lang-en|Depressions: Can we learn from past experience?}}) * Природа и необходимость системы цен ({{Lang-en|The Nature and Necessity of a Price System}}) * Обзор экономики несовершенной конкуренции Робинзона ({{Lang-en|Review of Robinson's Economics of Imperfect Competition}}) * Анализ экономического обмена ({{Lang-en|The Analysis of Economic Change}}) * Профессор Тауссиг о заработной плате и капитале ({{Lang-en|Professor Taussig on Wages and Capital}}) * Обзор общей теории Кейнса ({{Lang-en|Review of Keynes's General Theory}}) * Бизнес-циклы: теоретический, исторический и статистический анализ капиталистического процесса", в 2-х тт. ({{Lang-en|Business Cycles: a Theoretical, Historical, and Statistical Analysis of the Capitalist Process}}, [[1939]]); Том II [http://ia600202.us.archive.org/13/items/businesscyclesvo033061mbp/businesscyclesvo033061mbp.pdf Digital Book Index]{{Ref-en}} * Влияние протекционистских тарифов на промышленное развитие США ({{Lang-en|The Influence of Protective Tariffs on the Industrial Development of the United States}}) * Принципы Альфреда Маршалла. Полувековая оценка ({{Lang-en|Alfred Marshall's Principles: A semi-centennial appraisal}}) * Франк Вильям Тауссиг ({{Lang-en|Frank William Taussig}}) * Капитализм, социализм и демократия ({{Lang-en|Capitalism, Socialism and Democracy}}, [[1942]]). * [[Десять великих экономистов (книга)|Десять великих экономистов]] ({{Lang-en|Ten Great Economists}}, [[1951]]). * История экономического анализа ({{Lang-en|History of Economic Analysis}})<ref>{{cite web|url=http://seinst.ru/page259/|title=История экономического анализа|author=Й. Шумпетер|publisher=schumpeter.ru|accessdate=2013-03-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131011172728/http://seinst.ru/page259/|archivedate=2013-10-11|deadlink=yes}}</ref> — 1954. Опубликовано посмертно супругой Элизабет Буди Шумпетер * [http://seinst.ru/page259/ История экономического анализа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131011172728/http://seinst.ru/page259/ |date=2013-10-11 }} в 3 тт. — СПб.: Экономическая школа, 2004. — ISBN 5-900428-65-6, 5-900428-61-3, 5-900428-60-5, 0-415-10888-8, 5-900428-64-8. * [http://www.libertarium.ru/lib_capsocdem Капитализм, социализм и демократия]: пер. с англ. / Предисл. и общ. ред. [[Автономов, Владимир Сергеевич|В. С. Автономова]]. — М.: [[Экономика (издательство)|Экономика]], 1995. — 540 с — ISBN 5-282-01415-7. * Теория экономического развития (Исследование предпринимательской прибыли, капитала, кредита, процента и цикла конъюнктуры): пер.с англ. — М.: Прогресс, 1982. — 455 с. * Теория экономического развития. Капитализм, социализм и демократия / предисл. В. С. Автономова. — М.: ЭКСМО, 2007. — 864 с — (Антология экономической мысли). — ISBN 978-5-699-19290-8. * {{Китап|автор=|год=2011|тираж=1000|isbn=978-5-91129-075-7|серия=|страниц=400|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Издательство Института Гайдара]]|часть=|место={{М.}}|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=Ten Great Economists: From Marx to Keynes|заглавие=Десять великих экономистов от Маркса до Кейнса|ссылка часть=|ref=}} * {{Китап|автор=|год=1939|тираж=|isbn=|серия=|allpages=|columns=|pages=|volume=|издательство=[[McGraw-Hill]]|часть=|место=New York - London|издание=1-е изд|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process|ссылка часть=|ref=}} ** {{Китап|автор=|год=|тираж=|isbn=|серия=|allpages=XVI, 448|columns=|pages=|volume=|издательство=|часть=|место=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=http://classiques.uqac.ca/classiques/Schumpeter_joseph/business_cycles/business_cycles.html|оригинал=|заглавие=Volume I|ссылка часть=|ref=}} ** {{Китап|автор=|год=|тираж=|isbn=|серия=|allpages=IX, 647|columns=|pages=|volume=|издательство=|часть=|место=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=https://archive.org/details/businesscyclesvo033061mbp|оригинал=|заглавие=Volume II|ссылка часть=|ref=}} {{Конец скрытого блока}}{{Начало скрытого блока|Заголовок=Работы Йозефа Шумпетера:|Выравнивание_заголовка=left|Выравнивание_текста=left}} * О математическом методе в теоретической экономике ({{lang-de|Über die mathematische Methode der theoretischen Ökonomie}}) 1906 * Рента в учении распределения ({{lang-de|Das Rentenprinzip in der Verteilungslehre}}) 1907 * Сущность и основное содержание теоретической национальной экономики ({{lang-de|Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie}})<ref>{{книга|автор=Шумпетер Й.|заглавие=Das Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie|ссылка=https://archive.org/stream/daswesenundderh00schugoog#page/n7/mode/2up|место=Лейпциг|издательство=Verlag von Duncker & Humblot|год=1908}}</ref> 1908 * Методологический индивидуализм<ref>{{cite web|url=http://mises.org/books/schumpeter_individualism.pdf|title=Methodological Individualism|publisher=mises.org|accessdate=2013-04-09|lang=en}}</ref> 1908 * К концепции социальной ценности ({{lang-en|On the Concept of Social Value}})<ref>{{статья|автор=Шумпетер Й.|заглавие=On the Concept of Social Value|ссылка=http://www.marxists.org/reference/subject/economics/schumpeter/value.htm|язык=en|издание=Quarterly Journal of Economics|год=1908|volume=23|pages=213—232}}</ref> 1908 * Как изучать социальные науки ({{lang-de|Wie studiert man Sozialwissenschaft}})<ref>{{статья|автор=Шумпетер Й.|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs12115-003-1039-3#page-1|издание=Vorträge und Abhandlungen; hrsg. vom Sozialwissenschaftlichen akademischen Vereine in Czernowitz|место=Czernowitz|год=1910|выпуск=2}}</ref> 1910 * Мари Эспри Леон Вальрас ({{lang-de|Marie Esprit Leon Walras}})<ref>{{статья|автор=Шумпетер Й.|заглавие=Marie Esprit Leon Walras|язык=de|издательство=Zeitschrift für Volkswirtschaft, Sozialpolitik und Verwaltung|год=1910|том=19|страницы=397—402}}</ref> 1910 * О сущности экономических кризисов ({{lang-de|Über das Wesen der Wirtschaftskrisen}})<ref>{{статья|автор=Шумпетер Й.|заглавие=Marie Esprit Leon Walras|язык=de|издательство=Zeitschrift für Volkswirtschaft, Sozialpolitik und Verwaltung|год=1910|том=19|страницы=271—325}}</ref> 1910 * [[Теория экономического развития (книга)|Теория экономического развития]] ({{lang-de|Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung}}) 1911 * Экономическая доктрина и метод ({{lang-en|Economic Doctrine and Method: An historical sketch}})<ref>{{cite web|url=https://mises.org/document/3063/Economic-Doctrine-and-Method-An-Historical-Sketch|title=Economic Doctrine and Method: An Historical Sketch|publisher=mises.org|accessdate=2013-04-09|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130329145629/https://www.mises.org/document/3063/Economic-Doctrine-and-Method-An-Historical-Sketch|archivedate=2013-03-29|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130329145629/https://www.mises.org/document/3063/Economic-Doctrine-and-Method-An-Historical-Sketch |date=2013-03-29 }}</ref> 1912 * Научная жизнь Ойгена фон Бём-Баверка ({{lang-de|Das wissenschaftliche Lebenswerk Eugen von Böhm-Bawerks}})<ref>{{статья|автор=Шумпетер Й.|заглавие=Das wissenschaftliche Lebenswerk Eugen von Böhm-Bawerks|издание=Zeitschrift für Volkswirtschaft, Sozialpolitik und Verwaltung|год=1914|том=23|страницы=454—528}}</ref> 1914 * Прошлое и будущее социальной науки ({{lang-de|Vergangenheit und zukunft der sozialwissenschaften}})<ref>{{книга|автор=Шумпетер Й.|заглавие=Vergangenheit und zukunft der sozialwissenschaften|ссылка=http://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/book/lookupid?key=ha001306080|место=München und Leipzig|издательство=Duncker & Humblot|год=1915}}</ref> 1915 * Кризис налоговой системы ({{lang-en|The Crisis of the Tax State}}) 1918 * Социология империализма ({{lang-en|The Sociology of Imperialisms}}) 1919 * Работа Макса Вебера ({{lang-en|Max Weber's Work}}) 1920 * Карл Менгер ({{lang-de|Carl Menger}}) * Разъяснение бизнес-циклов ({{lang-en|The Explanation of the Business Cycle}}) * Социальные классы в этнически однородном окружении ({{lang-en|Social Classes in an Ethnically Homogeneous Environment}}) * Нестабильность капитализма ({{lang-en|The Instability of Capitalism}}) * Немецкая финансовая проблема ({{lang-de|Das deutsche Finanzproblem}}) * Бизнес-циклы Митчелла ({{lang-en|Mitchell's Business Cycles}}) * Современная мировая депрессия. Предварительный диагноз ({{lang-en|The Present World Depression: A tentative diagnosis}}) * Общий смысл эконометрики ({{lang-en|The Common Sense of Econometrics}}) * Депрессии: Можем ли мы учиться на прошлом опыте? ({{lang-en|Depressions: Can we learn from past experience?}}) * Природа и необходимость системы цен ({{lang-en|The Nature and Necessity of a Price System}}) * Обзор экономики несовершенной конкуренции Робинзона ({{lang-en|Review of Robinson's Economics of Imperfect Competition}}) * Анализ экономического обмена ({{lang-en|The Analysis of Economic Change}}) * Профессор Тауссиг о заработной плате и капитале ({{lang-en|Professor Taussig on Wages and Capital}}) * Обзор общей теории Кейнса ({{lang-en|Review of Keynes's General Theory}}) * Бизнес-циклы: теоретический, исторический и статистический анализ капиталистического процесса", в 2-х тт. ({{lang-en|Business Cycles: a Theoretical, Historical, and Statistical Analysis of the Capitalist Process}}, [[1939]]); Том II [http://ia600202.us.archive.org/13/items/businesscyclesvo033061mbp/businesscyclesvo033061mbp.pdf Digital Book Index]{{ref-en}} * Влияние протекционистских тарифов на промышленное развитие США ({{lang-en|The Influence of Protective Tariffs on the Industrial Development of the United States}}) * Принципы Альфреда Маршалла. Полувековая оценка ({{lang-en|Alfred Marshall's Principles: A semi-centennial appraisal}}) * Франк Вильям Тауссиг ({{lang-en|Frank William Taussig}}) * Капитализм, социализм и демократия ({{lang-en|Capitalism, Socialism and Democracy}}, [[1942]]). * [[Десять великих экономистов (книга)|Десять великих экономистов]] ({{lang-en|Ten Great Economists}}, [[1951]]). * История экономического анализа ({{lang-en|History of Economic Analysis}})<ref>{{cite web|url=http://seinst.ru/page259/|title=История экономического анализа|author=Й. Шумпетер|publisher=schumpeter.ru|accessdate=2013-03-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131011172728/http://seinst.ru/page259/|archivedate=2013-10-11|deadlink=yes}}</ref> — 1954. Опубликовано посмертно супругой Элизабет Буди Шумпетер * [http://seinst.ru/page259/ История экономического анализа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131011172728/http://seinst.ru/page259/ |date=2013-10-11 }} в 3 тт. — СПб.: Экономическая школа, 2004. — ISBN 5-900428-65-6, 5-900428-61-3, 5-900428-60-5, 0-415-10888-8, 5-900428-64-8. * [http://www.libertarium.ru/lib_capsocdem Капитализм, социализм и демократия]: пер. с англ. / Предисл. и общ. ред. [[Автономов, Владимир Сергеевич|В. С. Автономова]]. — М.: [[Экономика (издательство)|Экономика]], 1995. — 540 с — ISBN 5-282-01415-7. * Теория экономического развития (Исследование предпринимательской прибыли, капитала, кредита, процента и цикла конъюнктуры): пер.с англ. — М.: Прогресс, 1982. — 455 с. * Теория экономического развития. Капитализм, социализм и демократия / предисл. В. С. Автономова. — М.: ЭКСМО, 2007. — 864 с — (Антология экономической мысли). — ISBN 978-5-699-19290-8. * {{книга|автор=|год=2011|тираж=1000|isbn=978-5-91129-075-7|серия=|страниц=400|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Издательство Института Гайдара]]|часть=|место={{М.}}|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=Ten Great Economists: From Marx to Keynes|заглавие=Десять великих экономистов от Маркса до Кейнса|ссылка часть=|ref=}} * {{книга|автор=|год=1939|тираж=|isbn=|серия=|allpages=|columns=|pages=|volume=|издательство=[[McGraw-Hill]]|часть=|место=New York - London|издание=1-е изд|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process|ссылка часть=|ref=}} ** {{книга|автор=|год=|тираж=|isbn=|серия=|allpages=XVI, 448|columns=|pages=|volume=|издательство=|часть=|место=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=http://classiques.uqac.ca/classiques/Schumpeter_joseph/business_cycles/business_cycles.html|оригинал=|заглавие=Volume I|ссылка часть=|ref=}} ** {{книга|автор=|год=|тираж=|isbn=|серия=|allpages=IX, 647|columns=|pages=|volume=|издательство=|часть=|место=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=https://archive.org/details/businesscyclesvo033061mbp|оригинал=|заглавие=Volume II|ссылка часть=|ref=}} {{Конец скрытого блока}} === Әҙәбиәт === * ''В. с. Автономов'' «Несвоевременный» мысли Йозефа Шумпетера. — В кн.: ''Шумпетер Й. '' Капитализм, социализм и демократик: пер. с ингл. / . Предисл. в һәм с автономов общ. ред. — М.: Иҡтисад, 1995. — ISBN 5-282-01415-7. * {{Китап|автор=Базилевич В. Д.|часть=12. 1. 2 Неортодаксальна теорія Й. А. Шумпетера|заглавие=Історія економічних учень: У 2 ч.|издание=3-е издание|место=К.|издательство=Знання|год=2006|том=2|страницы=312—324|страниц=575|isbn=966-346-150-0|ref=Базилевич}} * {{Китап|автор=[[Блауг, Марк|Блауг М.]]|год=2008|тираж=1500|isbn=978-5-903816-01-9|серия=Библиотека «Экономической школы», вып. 42|страниц=352|столбцы=|страницы=332—335|том=|издательство=Экономикус|часть=Шумпетер, Йозеф А.|место={{СПб.}}|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=Great Economists before Keynes: An introduction to the lives & works of one hundred great economists of the past|заглавие=[[100 великих экономистов до Кейнса]]|ссылка часть=http://gallery.economicus.ru/cgi-bin/frame_rightn_newlife.pl?type=in&links=./in/schumpeter/biogr/schumpeter_b2.txt&img=bio.jpg&name=schumpeter|ref=Блауг}} * ''Р. Нуриев М.'' Й. А. Шумпетер: схоластиканы тарихындағы роле иҡтисади анализ // вестник экономики Ростов дәүләт университетында уҡый. — 2005. — 3-сө том. — № 4. — 20-27 с. * {{Китап|автор=[[Селигмен, Бен|Селигмен Б.]]|часть=Йозеф А. Шумпетер и его новатор|ссылка часть=http://gallery.economicus.ru/cgi-bin/frame_rightn_newlife.pl?type=in&links=./in/schumpeter/lectures/schumpeter_l1.txt&img=lectures_small.jpg&name=schumpeter|заглавие=Основные течения современной экономической мысли|место=М.|издательство=Прогресс|год=1968|страниц=600|ref=Селигмен}} * {{Китап|автор=[[Хайек, Фридрих Август фон|Хайек Ф. А.]]|часть=Глава 5. Джозеф Шумпетер (1883—1950). Методологический индивидуализм|ссылка часть=http://lib.web-malina.com/getbook.php?bid=5048&page=36|заглавие=Судьбы либерализма в XX веке|место=М.|издательство=ИРИСЭН|год=2009|страниц=337|страницы=|тираж=1000|isbn=978-5-91066-028-5|ref=Хайек}} * {{БСЭ3|автор=Козлова К. Б.|том=29|страницы=|ref=Козлова}} == Һылтанмалар == * Hedtke, U. Alois Schumpeter Joseph – Kurzbiographie (нем.)  (недоступная ссылка). schumpeter.info. Мөрәжәғәт ваҡыты: 22 ғинуар, 2013. Көндө-төнгә 7 март 2013 йыл. * [mirslovarei.com/content_eco/IOZEF-ALOIZ-SHUMPETER-32273.html Иҡтисади һүҙлеге: АЛОИЗ ШУМПЕТЕР ИОЗЕФ]. * [http://institutiones.com/personalities/207-2008-06-17-10-51-24.html В. Черковец «Йыры. Шумпетер хеҙмәт һәм үрнәк»]. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:АҠШ иҡтисадсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] [[Категория:Вена университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Австрия иҡтисадсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1950 йылда вафат булғандар]] [[Категория:8 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1883 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 февралдә тыуғандар]] cwnr6ummdd4lu1falfrjlo7iqwsf3mr 0 175134 1300392 1299184 2026-07-04T10:47:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300392 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название = Киев Русе<br> ru/Киевская Русь<br>Древнерусское государство<br>Древняя Русь |самоназвание = {{lang-orv2|рѹсьскаѧ землѧ}} |статус = Тарихи дәүләт |карта = Rus-1015-1113.png |герб = - |флаг = - |размер = 300px |p1 = |столица = [[Бөйөк Новгород|Новгород]] <!-- Д. А. Гутнов Популярный обзор русской истории. VI—XVI вв; Введенский А. М. [http://slovene.ru/2014_1_Vvedenskiy.pdf Стольный город в древнерусских и фольклорных источниках] // Slověne = Словѣне.- № 1. — 2014. — С. 207.-->(862—882),<br>[[Киев]] (882—1240) |города = [[Киев]], [[Великий Новгород|Новгород]], [[Чернигов]], [[Переяславль Киевский|Переяславль]], [[Полоцк]], [[Туров]], [[Владимир-Волынский]], [[Смоленск]], [[Псков]], [[Новгород-Северский]], [[Пшемысль|Перемышль]], [[Теребовля|Теребовль]], [[Галич (Ивано-Франковская область)|Галич]], [[Ростов]], [[Суздаль]], [[Владимир (ҡала)|Владимир-на-Клязьме]], [[Муром]], [[Старая Рязань|Рязань]] |образовано = [[862]]/[[882]] |ликвидировано = [[1132]]/[[1240]] |династия = [[Рюриковичтар]] |язык = [[Древнерусский язык|древнерусский]] <small>(разговорный, деловой, язык государственного управления, права)</small>,<br>[[Древнерусский извод церковнославянского языка|древнерусский извод церковнославянского]] <small>(язык книжной культуры)</small><ref name="Крысько">{{БРЭ|автор=[[Крысько, Вадим Борисович|Крысько В. Б.]]|заглавие=Древнерусский язык|том=9|страницы=339—340|год=2007|id=2631460|ref=БРЭ}}</ref><ref name="Калугин">{{БРЭ|автор=Калугин В. В.|заглавие=Древнерусская литература|том=Россия|страницы=703—712|год=2004|id=5061392|ref=БРЭ}}</ref> |площадь = ок. {{num|1330000|км²}} (к 1000 году){{sfn|Урланис|1941|с=85}} |население = 5,4 млн чел. (1000){{sfn|Урланис|1941|с=86}} |валюта = [[Куна (аҡса берәмеге)|куна]], [[Гривна (аҡса берәмеге)|гривна]], [[Ногата (монета)|ногата]] |до = Көнсығыш славяндарҙың ҡәбилә союзы <!-- |д2 = Новгород Русе |д3 = --> |после = Рус кенәзлектәре |форма_правления=[[Иртә феодаль монархия]]}}{{Историческое государство |название = Киев Русе<br>Боронғо Русь дәүләте<br>Боронғо Русь |самоназвание = {{lang-orv2|рѹсьскаѧ землѧ}} |статус = Тарихи дәүләт |карта = Rus-1015-1113.png |герб = - |флаг = - |размер = 300px |p1 = |столица = [[Бөйөк Новгород|Новгород]] <!-- Д. А. Гутнов Популярный обзор русской истории. VI—XVI вв; Введенский А. М. [http://slovene.ru/2014_1_Vvedenskiy.pdf Стольный город в древнерусских и фольклорных источниках] // Slověne = Словѣне.- № 1. — 2014. — С. 207.-->(862—882),<br>[[Киев]] (882—1240) |города = [[Киев]], [[Бөйөк Новгород|Новгород]], [[Чернигов]], [[Переяславль Киевский|Переяславль]], [[Полоцк]], [[Туров]], [[Владимир-Волынский]], [[Смоленск]], [[Псков]], [[Новгород-Северский]], [[Пшемысль|Перемышль]], [[Теребовля|Теребовль]], [[Галич (Ивано-Франков өлкәһе)|Галич]], [[Ростов]], [[Суздаль]], [[Владимир (ҡала)|Владимир-на-Клязьме]], [[Муром]], [[Старая Рязань|Рязань]] |образовано = [[862]]/[[882]] |ликвидировано = [[1132]]/[[1240]] |династия = [[Рюриковичтар]] |язык = [[Древнерусский язык|древнерусский]] <small>(разговорный, деловой, язык государственного управления, права)</small>,<br>[[Древнерусский извод церковнославянского языка|древнерусский извод церковнославянского]] <small>(язык книжной культуры)</small><ref name="Крысько">{{БРЭ|автор=[[Крысько, Вадим Борисович|Крысько В. Б.]]|заглавие=Древнерусский язык|том=9|страницы=339—340|год=2007|id=2631460|ref=БРЭ}}</ref><ref name="Калугин">{{БРЭ|автор=Калугин В. В.|заглавие=Древнерусская литература|том=Россия|страницы=703—712|год=2004|id=5061392|ref=БРЭ}}</ref> |площадь = ок. {{num|1330000|км²}} (к 1000 году){{sfn|Урланис|1941|с=85}} |население = 5,4 млн кеше. (1000){{sfn|Урланис|1941|с=86}} |валюта = [[Куна (денежная единица Древней Руси)|куна]], [[Гривна (денежная и весовая единица Древней Руси)|гривна]], [[Ногата (монета)|ногата]] |до = Көнсығыш славяндарҙың ҡәбилә союзы <!-- |д2 = Новгород Русе |д3 = --> |после = Рус кенәзлектәре |форма_правления=Иртә феодаль монархия}} '''Ки́ев Русе''', йәки '''Боронғо Рус дәүләте''', йәки '''Боронғо Русь''' ({{lang2|orv|chu|[[Русь (название)|рѹсь]], {{s|рѹсьскаѧ землѧ}}}}<ref name="Комм1" group="Комм">[[Киевская Русь#Название|§ Название]], а также [[Наименования Российского государства#Употребление «Русь», «Русия», «Россия» в исторических документах|Наименования Российского государства § Употребление «Русь», «Русия», «Россия» в исторических документах]], показ изображений должен был включён.</ref>, ''{{lang-el|Ῥωσία}}''<ref name="Комм2" group="Комм">Впервые использовано [[Константин Багрянородный|Константином Багрянородным]] в трактате «[[Об управлении империей]]» (948—952 годы). — {{статья|автор=Соловьёв А. В.|заглавие=Византийское имя России|издание=«[[Византийский временник]]»|ссылка=http://www.hist.msu.ru/Byzantine/BB%2012%20(1957)/BB%2012%20(1957)%20136.pdf|год=1957|номер=12|страницы=134—155}}</ref>, {{lang-la|Russia, Rossia, Рутения|Ruthenia, Ruscia, Ruzzia}}<ref name="Комм3" group="Комм">Написание ''Ruscia'' характерно для латинских текстов из Северной Германии и Центральной Европы, ''Ruzzia'' — для Южной Германии, различные вариации ''Rus(s)i, Rus(s)ia'' — для романоязычных стран, Англии и Скандинавии. Наряду с этими формами с начала XII века в Европе начинает использоваться книжный термин ''Rut(h)enia'', образованный по созвучию от имени античного племени [[рутены (кельтское племя)|рутенов]]. — {{sfn0|Назаренко|2001|loc=С. 49—50.}}</ref><ref name="Комм4" group="Комм">Форма ''Rossia'' встречается с XII века в немецких, итальянских, венгерских и французских текстах и возникла под влиянием переводов из греческого. — {{статья|автор=Соловьёв А. В.|заглавие=Византийское имя России|издание=«[[Византийский временник]]»|ссылка=http://www.hist.msu.ru/Byzantine/BB%2012%20(1957)/BB%2012%20(1957)%20136.pdf|год=1957|номер=12|страницы=139}}</ref>, [[Древнескандинавский язык|др.-сканд.]] ''Garðar, позже [[Гардарики|Garðaríki]]''<ref name="Комм5" group="Комм">Обозначение Руси в шведских, норвежских и исландских источниках, включая рунические надписи, скальды и саги. Впервые встречается в висе Халльфреда Трудного скальда (996 год). В основе топонима лежит корень ''garđ-'' со значением «город», «укреплённое поселение». С XII века вытесняется формой ''Garðaríki'' — букв. «Страна городов» — {{sfn0|ДРСЗИ|1999|loc=С. 464—465.}}</ref>) — IX быуатта бер нисә көнсығыш славян<ref name="Комм6" group="Комм">Среди славянских племён в призвании варягов участвовали [[ильменские словене]] и балто-славянское племя [[кривичи|кривичей]]; в 882 году Олег Вещий захватил землю [[Поляне|полян]] с Киевом и в 883—885 годах подчинил также [[древляне|древлян]], [[северяне|северян]] и [[радимичи|радимичей]].</ref> һәм фин-уғыр<ref name="Комм7" group="Комм">Среди финно-угорских племён в [[Призвание варягов|призвании варягов]] участвовали [[чудь]], [[меря]] и [[Весь (племя)|весь]]; среди подвластных Рюрику племён названа также [[мурома]]</ref> ҡәбиләләрен [[Рюриковичтар|Рюрикович]] кенәз династияһы власы аҫтында берләштереү һөҙөмтәһендә формалашҡан [[Көнсығыш Европа]] [[Урта быуаттар|урта быуат]] дәүләте. Киев Русе үҙенең юғары үҫеше ваҡытында көньяҡта Тамань ярымутрауы, көнбайышта [[Днестр]] һәм [[Висла]] үренә, төньяҡта [[Төньяҡ Двина]] үренә һәм көнсығышта [[Волга]] ҡушылдыҡтарына тиклем территорияларҙы биләй. XII быуат урталарында феодаль тарҡаулыҡ хәленә килә һәм ысынбарлыҡта Рюриковичтар династияһының төрлө тармаҡтары идара иткән тиҫтә ярым кенәзлектәргә тарҡала. Яңы көс үҙәктәре файҙаһына йоғонтоһон юғалтҡан Киев монгол ябырылыуына (1237—1240) тиклем формаль рәүештә Рустең төп «баш ҡалаһы» тип һаналған, ә Киев кенәзлеге рус кенәздәренең коллектив биләмәһендә ҡала. Этномәҙәни үҙәк булараҡ, сәйәси дезинтеграциянан һуң да Русь йәшәүен дауам итә, һәм был артабан рус ерҙәренең берләшеүе<ref>''Флоря Б. Н.'' Древнерусские традиции и борьба восточнославянских народов за воссоединение // {{Sfn0|Пашуто и др.|1982|}}</ref> процесында мөһим роль уйнай. == Исеме == Дәүләт исеменең төрлө дәүер әҙәбиәтендә — «Боронғо Русь дәүләте», «Боронғо Русь», «Киев Русе», «Киев дәүләте» тип өҫтөнлөк алған бер нисә [[Тарихнамә|тарихнамәһе]] бар. «Боронғо Русь» билдәләмәһе боронғолоҡто һәм [[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙы]] [[Көнбайыш Европа|Көнбайыш]] һәм [[Үҙәк Европа]] тарихнамәһендә дөйөм ҡабул ителгән һәм уға ярашлы, боронғолоҡ традицион антик мәҙәниәт һүнеүгә, б. э. т. 1-се мең йыллыҡ уртаһына тамамлана, тигән мәғәнә менән бәйле түгел. Ғәҙәттә Рускә ҡарата боронғо тип ''монголғаса'' йәғни IX—XIII быуат уртаһы осоро ҡулланыла. «Киев Русе» термины, үҙенең ҡулланыу тарихында ҙур эволюция үтеп, XIX быуаттың тәүге яртыһында барлыҡҡа килгән{{Sfn|Толочко|1999}},. Уны тәүгеләрҙән беренсе булып М. А. Максимович үҙенең «Рус ере ҡайҙан килә» (1837) тигән хеҙмәтендә «Червонная Русь», «Суздальская Русь» һ. б.һүҙбәйләнештәре менән бер рәттән Киев кенәзлеген тар географик мәғәнәлә билдәләү маҡсатында ғына ҡулланған. Терминды ошо уҡ мәғәнәлә С. М. Соловьёв («Киев Русе», «Русь Черниговская», «Русь Ростовская или Суздальская»){{Sfn|Соловьёв|1851—1879}}, Костомаров һәм Д. Иловайский ҡулланған. XIX быуаттың икенсе яртыһында термин өҫтәмә, хронологик — рус тарихы һәм дәүләтселеге стадияһын үлсәү берәмеге булараҡ ҡулланылды. Был осраҡта, ғәҙәттә, революцияға тиклемге осорҙаынды тарихнамәлә алынғанса, Русь баш ҡалаһының Киевтан Владимирға күсереүеүе йәки 1169 йыл менән тамамлана<ref name="Комм8" group="Комм">«''„Киевская Русь“ — термин происхождения книжного и учёного и ведёт своё начало не из источников, а со страниц исторических трудов первой половины XIX века — именно тогда история, окончательно освободившись из объятий изящной словесности и любительских упражнений, превратилась в академическую науку. Понятие „Киевская Русь“ возникло в российской науке как элемент более общих представлений об исторических судьбах России, как необходимое звено в периодизации её бытия''» — цит. по: {{Sfn0|Толочко|1999}}</ref>. В.Ключевская был терминды, ҡайһы берҙә тар географик һәм хронологик сиктәрҙе берләштереп һәм "Боронғо Киев Русе"н менән "Үрге Волга Яңы Русе"нән айырып, ҡай саҡта шуға ярашлы осор Русенең бөтә ерҙәрен күҙ уңында тотоп<ref name="Комм9" group="Комм">{{Китап|автор=Ключевский В. О.|заглавие=Боярская дума древней Руси|год=1882}} ''Сознание или, скорее, чувство народного единства Русской земли — не новый факт XV—XVI вв.: это дело Киевской Руси XI—XII вв.'', «''Старая Киевская Русь представляла собой цельную страну, части которой были тесно связаны между собой многообразными нитями''» — цит. по:{{Sfn0|Ключевский|1904—1922}}</ref>, системалы рәүештә түгел, һирәк ҡулланған. С.Ф.Платонов, А.Е.Пресняков һ. б. XX быуат башы авторҙарында термин дәүләт- сәйәсәт мәғәнәһендә Киев көнсығыш славяндарҙың уртаҡ сәйәси үҙәге булған осорҙа бөтә көнсығыш славяндарының дәүләте атамаһы булараҡ ҡулланылған. Шул ваҡыттың украин милләтсе тарихнамәһендә «Киев Русе» тигән аныҡлаусы термин айырыуса популяр булмаған, сөнки Русь тарихында башҡа үҙәктәр һәм осорҙар барлығын күҙ уңында тотҡан. Украин тарихи мәктәбенә нигеҙ һалыусы М.С. Грушевский уны файҙаланмаған тиерлек, «Киев дәүләте» йәки «Руська держава» (ул фаразлағанса, Мәскәү дәүләтен "Урыҫ дәүләте"нә ҡаршы ҡуйған). Ул үҙе был тарихтың дауамы Грушевский буйынса, был дәүләт Бөйөк Владимир кенәзлегендә түгел, ә XIII быуатта Галиция-Волынь кенәзлегегендә һәм ХIV—ХV быуаттарҙа литва-поляк осоронда дауам иткән тип һанайҙар. Хәҙерге заман украин тарихсылары Грушевский схемаһын, "Киев Русе"н фәҡәт украин этносы тыуҙырған һәм уның ғына дәүләте, тип ябайлаштыралар<ref>''Долгова В. Н.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/kievskaya-rus-v-rabotah-sovremennyh-ukrainskih-i-rossiyskih-istorikov Киевская Русь в работах современных украинских и российских историков] // Учёные записки Орловского государственного университета. № 4 (73) 2016.</ref>{{Sfn|Толочко|1999}}. «Киев Русе» төшөнсәһен дәүләт-сәйәси мәғәнәлә совет осоронда академик Д. Б Грековтың хрестоматия дәреслегенә әйләнгән төп хеҙмәттәре: «Киевская Русь» (1939) һәм «Культура Киевской Руси» (1944)<ref>''Гайда Ф.'' [http://ostkraft.ru/ru/articles/514 Кто придумал Киевскую Русь и чьим учеником является Филарет Денисенко? // Сайт «OSTKRAFT. Восточное агентство» (ostkraft.ru) 15.04.2013]. [http://medievalrus.csu.ru/sborniks/SR_2014_V.11.shtml ''Горский А. А.'' Политическое развитие Средневековой Руси: проблемы терминологии // Средневековая Русь. Вып. 14. — М., 2014. — С. 9.] «Эпитет „Киевская“ по отношению к Руси появился только в историографии XIX столетия (а популярность обрёл и вовсе в веке двадцатом) […] С 1930-х годов это словосочетание начинает выноситься в заголовки обобщающих монографий по домонгольской эпохе». (там же, С.9, прим.9).</ref>нәшер ителгәндән һуң ахырғы раҫланды. Терминының мәғәнәһен аныҡлап, Греков түбәндәгене билдәләй{{Sfn|Греков|1953|loc=Киевская Русь}}:<blockquote> Тағы бер ҡабат күрһәтеп үткем килә: хеҙмәтем Киев Русенә мөнәсәбтле, тик был терминды тар территориаль мәғәнәлә (Украина) генә түгел, ә тап Бөйөк Карлдың көнбайыш европа империяһы менән сағыштырырлыҡ — артабан бер нисә үҙ аллы дәүләт берәмектәре барлыҡҡа килгән бик ҙур территорияны һыйҙырған «Рюриковичтар империяһы» мәғәнәһендә, ҡарайым. </blockquote>Шул уҡ йылдарҙа совет тарихсыларының икенсе өлөшө (М. И. Артамонов<ref>История СССР. Т. 1. С древнейших времен до образования древнерусского государства. Макет / Под общей редакцией М. И. Артамонова. — Кн. 1−2. — М.−Л.: Изд-во АН СССР, 1939.</ref>, В. В. Мавродин<ref>''Мавродин В. В.'' Образование древнерусского государства — Л., 1945.</ref>, А. Н. Насонов<ref>''Насонов А. Н.'' «Русская земля» и образование территории древнерусского государства: историко-географическое исследование. — М., 1951.</ref>) «Боронғо урыҫ дәүләте» (тәүҙә сифат бәләкәй хәреф менән яҙыла, тиҙ арала яңғыҙлыҡ исемгә әйләнә) терминын фәнни әйләнешкә индерә. Совет тарихсылары араһында был терминды В. Т. Пашуто һәм уның мәктәбе вәкилдәре{{Sfn|ДГМЗ|1965}} әүҙем файҙалана. Әлеге ваҡытта «Киев Русе» термины аҡрынлап ҡулланыуҙан сыға<ref>{{Мәҡәлә|автор=[[Чубарьян, Александр Оганович|Чубарьян А.&nbsp;О.]]|заглавие=«Норманская теория» в законе. Российские и украинские историки решили, кто будет отмечать юбилей Древнерусского государства|ссылка=http://www.rg.ru/2011/11/02/rus.html|издание=[[Российская газета]]|тип=|год=2011-11-02|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}</ref><ref>''Котышев Д. М.'' Киевская Русь, Древняя Русь, Русская земля (из истории становления восточнославянской государственности) // Преподавание истории в школе. — 2013. — № 3. — С. 27.</ref><ref name="voy">''Войтович Л. В.'' [http://mykolaiv.info/statti-ta-naukovi-pratsi/seredni-viki-v-ukrayini-hronologiya-problemi-periodizatsiyi.html Середни віки в Украінi: хронологія, проблеми періодізацii] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721225244/http://mykolaiv.info/statti-ta-naukovi-pratsi/seredni-viki-v-ukrayini-hronologiya-problemi-periodizatsiyi.html |date=2011-07-21 }} // «[[Украинский исторический журнал|Український історичний журнал]]<nowiki/>». — 2003. — № 4 — С.134−139.</ref>. Рустә йәшәгән халыҡтың эндоэтнонимы йылъяҙмаларҙа ''русин'' һүҙе менән, шул уҡ ваҡытта күплек формаһы ''русь'' йә ''[https://ru.wiktionary.org/wiki/русьскъ русьскыи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151027024232/https://ru.wiktionary.org/wiki/%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%8A |date=2015-10-27 }} (кешеләре)''<ref name="gerovsky">{{Мәҡәлә|автор=[[Геровский, Георгий Юлианович|Геровский Г. Ю.]]|заглавие=О слове «Русин»|ссылка=http://www.ukrstor.com/ukrstor/gerovskij_osloverusin.htm1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707093552/http://www.ukrstor.com/ukrstor/gerovskij_osloverusin.htm1|archivedate=2015-07-07}}</ref> тип билдәләнә. == Боронғо Русь дәүләтенең барлыҡҡа килеүе == Боронғо урыҫ дәүләте «варягтарҙан гректарға» сауҙа юлында, көнсығыш славян ҡәбиләләре — [[Словендар|ильмен словендары]], [[кривичтар]], поляндар һәм фин-уғыр ҡәбиләләре — [[Чудь|чуди]], мери һәм [[Весь (ҡәүем)|веси]] ерҙәрендә, һуңынан башҡа көнсығыш славян ҡәбиләләре ерҙәрен — древляндар, дреговичтар, полочандар, радимичтар, северяндар һәм вятичтар<ref>{{Мәҡәлә|автор=[[Новосельцев, Анатолий Петрович|Новосельцев А. П.]]|заглавие=Образование древнерусского государства и первый его правитель|ссылка=|издание=[[Вопросы истории]]|тип=|год=1991|том=|номер=2—3|страницы=3—17|doi=|issn=}}</ref>ерҙәрендә барлыҡҡа килгән. === Варягтарҙы саҡырғанға тиклем === Русь һәм рустар дәүләте тураһында беренсе датаһы күрһәтелгән ышаныслы хәбәр IX быуаттың тәүге өстән бер өлөшөнә тура килә: Бертинский анналдарында 839 йылдар тирәһендә башта Константинополгә, ә унан франк императоры Людовик Тәҡүәле Диндар һарайына рос халҡы ҡағаны (rhos) илсеһе килеүе хаҡында әйтелә. Император уларҙың килеү маҡсатын белә һәм уларҙың свей (шведтар, йәғни скандинавтар)<ref>[[Бертинские анналы|Анналы Сен-Бертенского монастыря]], год 839. Древняя Русь в свете зарубежных источников. Хрестоматия. Т. 4. Западноевропейские источники. Сост., пер. и комм. [[Назаренко, Александр Васильевич|А. В. Назаренко]]. М., 2010. — С. 19—20.</ref><ref>{{Китап|автор=[[Горский, Антон Анатольевич|Горский А. А.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Русь: От славянского Расселения до Московского царства|ссылка=|викитека=|ответственный=|место=М.|издательство=Языки славянской культуры|год=2004|том=|страницы=55|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}</ref> халҡынан икәнлеге асыҡлана. 860 йылда<ref name="Vasiliev1">''Васильев А. А.'' История Византийской империи — Т. 1. Время до крестовых походов до 1081 г. — [http://gumilevica.kulichki.net/VAA/vaa153.htm#vaa153para09 § Первое русское нападение на Константинополь].</ref> («Повесть временных лет» ҡомартҡыһын яңылыш 866 йылға ҡараталар) русь Константинополгә беренсе тапҡыр поход ойоштора. Грек сығанаҡтары уның менән Рустең беренсе һыуға сумдырылыуын бәйләй, һәм ошо ваҡиғанан һуң Рустә, бәлки, епархия һәм идара итеүсе (бәлки, Аскольд етәкселегендәге) юғары ҡатлам барлыҡҡа килә һәм [[христианлыҡ]] ҡабул ителә. Әгәр «Повесть временных лет» ҡомартҡыһына эйәрһәк,[[Рюрик Дәүләте|Рюрик Дәүләтенән]] алдараҡ славян һәм фин-уғыр ҡәбиләләре конфедерацияһы тәүҙә ҡыуған, ә һуңынан варягтарҙы саҡырған<ref name="Пашуто">''[[Пашуто, Владимир Терентьевич|Пашуто В. Т.]]'' Летописная традиция о «племенных княжениях» и варяжский вопрос // Летописи и хроники. 1973 г. М., 1974. С. 103—114.</ref>. === Рюрик идаралығы === [[Файл:Radzivill_chronicle_015.jpg|мини|306x306пкс|Варягтарҙы саҡырыу. Радзивиллов йылъяҙмаһынан бер миниатюра]] 862 йылда, «Повесть временных лет» ҡомартҡыһына ярашлы (урыҫ йылъяҙмаларының бөтә иртә хронологияһы кеүек, дата яҡынса алынған), элек варягтарҙы ҡыуып сығарған славян һәм фин-уғыр ҡәбиләләре уларҙы кенәзлек башына ултырырға саҡырҙы: {{Цитата башы}} 6370 (862) йыл. Варягтарҙы диңгеҙ аръяғына ҡыуҙылар, һәм яһаҡ бирмәнеләр, үҙҙәре үҙҙәрен биләнеләр, һәм улар араһында дөрөҫлөк булманы, ырыу ырыуға ҡаршы баҫты һәм низағ ҡыҙҙы, бере-береһе менән һуғышты. Һәм әйттеләр: «Үҙебеҙгә үҙебеҙ кенәз эҙләйек, ул беҙҙе биләһен, рәткә һалһын, законға таянып идара итһен». Диңгеҙ аръяғына варягтарға, рускә барҙылар. Ул варягтар, башҡалар швед тип аталған кеүек, русь тип атала ине, ә бәғзеһе — нормандар һәм англдар, ә тағы готтар. Русь, чудь, славяндар, кривичтар һәм весь былай тине: «Һеҙҙең ерегеҙ бик ҙур һәм бай, әммә унда тәртип юҡ. Кенәзлек итергә, бегә эйә булырға килегеҙ». Һәм өс ағалы-энеле үҙ ырыуҙары менән һайландылар, һәм үҙҙәре артынан бөтә русте алдылар, һәм иң тәүҙә славяндарға килделәр. Һәм Ладога ҡалаһына нигеҙ ҡорҙолар. Өлкәне, Рюрик, Иҫке Ладогала, ә икенсеһе — Синеус, — Белое озерола,ә өсөнсөһө, Трувор, — Изборскиҙа. Һәм шул варягтарҙан Рус ере тип аталды<ref name="ИРЛИ">[[Повесть временных лет]] (Подготовка текста, перевод и комментарии [[Творогов, Олег Викторович|О. В. Творогова]]) // [[Библиотека литературы Древней Руси]] / [[Российская академия наук|РАН]]. [[Пушкинский Дом|ИРЛИ]]; Под ред. [[Лихачёв, Дмитрий Сергеевич|Д. С. Лихачева]], [[Дмитриев, Лев Александрович|Л. А. Дмитриева]], [[Алексеев, Анатолий Алексеевич (филолог)|А. А. Алексеева]], Н. В. Понырко. СПб.: Наука, 1997. Т. 1: XI—XII века. ([[Ипатьевская летопись|Ипатьевский список]] Повести временных лет на языке оригинала и с синхронным переводом). [http://lib2.pushkinskijdom.ru/tabid-4869 Электронная версия издания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210805214042/http://lib2.pushkinskijdom.ru/tabid-4869 |date=2021-08-05 }}, публикация [[Пушкинский Дом|Института русской литературы (Пушкинский Дом)]] [[Российская академия наук|РАН]].</ref>. {{Oq|orv|В 6370 год. И изгнаша варягы за море, и не даша имъ дани, и почаша сами в собѣ володѣти. И не бѣ в нихъ правды, и въста родъ на род, и быша усобицѣ в них, и воевати сами на ся почаша. И ркоша: «Поищемъ сами в собѣ князя, иже бы володѣлъ нами и рядилъ по ряду, по праву.» Идоша за море к варягом, к руси. Сице бо звахуть ты варягы русь, яко се друзии зовутся свее, друзии же урмани, аньгляне, инѣи и готе, тако и си. Ркоша руси чюдь, словенѣ, кривичи и вся: «Земля наша велика и обилна, а наряда въ ней нѣтъ. Да поидете княжить и володѣть нами». И изъбрашася трие брата с роды своими, и пояша по собѣ всю русь, и придоша къ словѣномъ пѣрвѣе. И срубиша город Ладогу. И сѣде старѣйший в Ладозѣ Рюрикъ, а другий, Синеусъ на Бѣлѣ озерѣ, а третѣй Труворъ въ Изборьсцѣ. И от тѣхъ варягъ прозвася Руская земля<ref name="ИРЛИ" />.}} {{Цитата аҙағы}} Шул уҡ 862 йылда (дата яҡынса алынған) Константинополгә йүнәлгән варягтар һәм Рюрик дружинниктары Аскольд һәм Дир, үҙҙәренә мөһим [[:ru:Путь из варяг в греки|«варягтарҙан гректарға» сауҙа юлын]] тулы контролдә тотоу маҡсатында, [[Киев]]ты буйһондора. Шул уҡ ваҡытта Новгород һәм Никонов йылъяҙмалары Аскольд һәм Дирҙы Рюрик менән бәйләмәй, ә Ян Длугош хроникаһы һәм Густынский йылъяҙмаһы уларҙы Кий вариҫтары тип атай. 879 йылда Новгородта Рюрик вафат була. Кенәзлек итеү Олегҡа, Рюриктың кескәй улы Игорҙең регентына, бирелә. === Дәүләтселек барлыҡҡа килеү проблемалары === [[Файл:Expansion_of_Rus.png|мини|400x400пкс|IX—X быуаттарҙа Боронғо рус дәүләте территорияһының Рюриковичтар династияһы власы аҫтында киңәйеүе. Тарихсыларҙың бер өлөшө уның барлыҡҡа килеүен Новгород менән Киевтең бер идаралыҡ аҫтында берләшеү осоронан алып иҫәпләй (2-се карта)]] Боронғо Рус дәүләтенең барлыҡҡа килеүе тураһында ике төп фараз бар. Норман теорияһына ярашлы, XII быуатта төҙөлгән «Повесть временных лет» ҡомартҡыһына, күп һанлы көнбайыш европа һәм византия сығанаҡтарына, шулай уҡ ономастика һәм археология тикшереүҙәре һөҙөмтәһенә таянғанда, ул ағалы-энеле Рюрик, [[Синеус һәм Трувор]] етәкләгән варягтар тарафынан 862 йылда йәки 882 йылда Киевты баҫып алған Рюриктың туғаны Олег тарафынан ситтән булдырылған<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/317574/Kievan-Rus Kievan Rus. Encyclopædia Britannica]</ref>. Шул уҡ ваҡытта норманизмдың В. О. Ключевский кеүек ҡайһы бер вәкилдәре Урыҫ дәүләтенең тәүге башланғыс формаһы тип, урындағы һәм ҡыҫҡа ваҡытлы варяг кенәзлеге булған Рюриктың Новгород кенәзлеген түгел, ә көнсығыш славян ҡәбиләләре һәм кенәзлектәрен берҙәм дәүләткә туплаған Аскольд һәм Дирҙың киев варяг кенәзлеген атай{{Sfn|Ключевский|1904—1922|loc=[http://www.magister.msk.ru/library/history/kluchev/kllec09.htm Лекция IX]}}. [[Файл:Nicholas_Roerich,_Guests_from_Overseas.jpg|слева|мини|200x200пкс|«Диңгеҙ аръяғы ҡунаҡтары», [[Рерих Николай Константинович|{{S|Н. К. Рерих}}]]]] Антинорманизм дәүләтселекте тыштан индереү мөмкинлеген кире ҡағыу концепцияһына, дәүләтселек йәмғиәттең эске үҫеш этабында барлыҡҡа килеү идеяһына нигеҙләнә. Рус тарихнамәһендә был теорияға нигеҙ һалыусы тип [[Ломоносов Михаил Васильевич|М. В. Ломоносов]] иҫәпләнә. Бынан тыш, варягтарҙың үҙ сығышына төрлө ҡараш йәшәп килә. Норманист тип аталған ғалимдар уларҙы скандинав (ғәҙәттә шведтар) тип иҫәпләй, Ломоносовтан башлап, антинорманистарҙың бер өлөшө уларҙың сығышын көнбайыш славян ерҙәренән тип тәҡдим итә. Локалләшеүҙең башҡа урында — [[Финляндия]]ла, [[Пруссия]]ла, [[Балтик буйы|Балтик буйының]] икенсе өлөшөндә тигән фараздары ла бар. Варягтарҙың этник сығышы проблемаһы дәүләтселек барлыҡҡа килеү мәсьәләһенә бәйле түгел. [[Файл:Варяги.jpg|мини|200x200пкс|«Варягтарҙы саҡырыу»]] Хәҙерге фән күҙлегенән ҡарағанда, «норманизм» һәм "антинорманизм"ды ҡаты ҡаршы ҡуйыу күп осраҡта сәйәсиләштерелгән ҡараштың өҫтөнлөгөн күрһәтә. Көнсығыш славяндарҙа ысын дәүләтселек тәүшарттарын Г.Ф.Миллер ҙа, А.Шлёцер ҙә, [[Карамзин Николай Михайлович|Н. М. Карамзин]] да кире ҡаҡмай, ә идара итеүсе династияның тышҡы (скандинав йәки башҡа) сығышын — ошо халыҡтың дәүләт йәки [[монархия]] институтын булдыра алмауын иҫбатлай тип әйтерлек нигеҙ бирмәй, Урта быуаттарҙа киң таралған феномен булған был. Иң яңы осорҙа тарихҡа цивилизациялы ҡараш һәм этномәҙәни теориялар контексында «норманистар» һәм «антинорманистар»ҙың ҡаршы тороуы байтаҡ дәрәжәлә ғилми мәғәнәгә эйә түгел инде. Дәүләтселектең аяҡҡа баҫыуы төрлө факторҙар комплексы тәьҫире аҫтында политогенез менән тамаланыусы йәмғиәттең оҙайлы стратификацияланыуын тәрәнәйтеү процесы формалашыуы тип ҡарала<ref>{{БРЭ|статья=Варяги|id=1901099|автор=[[Мельникова, Елена Александровна|Е. А. Мельникова]]|том=4|страницы=621—622}}</ref>. [[Файл:Scandinavians_in_Rus'_01.png|мини|330x330пкс| X—XI быуат ултыраҡтарының мәҙәни ҡатламында скандинавия комплекстарын һәм әйберҙәрен индергән Русь археологик һәйкәлдәре (Г.С. Лебедев һәм В. А. Назаренко)]] Ғәрәп, византия, көнбайыш европа, рус һәм башҡа яҙма сығанаҡтары нигеҙендә күп кенә ғалимдар (шул иҫәптән, замандаштары русьте швед йә норманға оҡшатыусы), шулай уҡ [[Тел ғилеме|лингвистика]] мәғлүмәттәре варяг-русьтәрҙе скандинав менән тиңләштерә. Көнсығыш славян территорияһының төньяғында скандинавтар йәшәгәне VIII быуат [[Археология|археологик]] материалдар: IX—XI быуат [[Рюрик ҡаласығы]]нда, [[Иҫке Ладога|Иҫке Ладогалағы]] (VIII быуат уртаһынан алып) ҡаҙылған табылдыҡтар һәм Гнёздовтағы<ref name="historik.ru">[http://historik.ru/books/item/f00/s00/z0000021/st050.shtml Путь из варяг в греки.] // Славяне и скандинавы : сборник / Е. А. Мельникова. — М. : [[Прогресс (издательство)|Прогресс]], 1986. — 416 с.</ref> ҡурған-ҡәберҙәр ярҙамында билдәләнә. Шул уҡ V III быуатта [[Скандинавия]]нан [[Көнсығыш Европа|Көнсығыш Европаға]] (Волга сауҙа юлы), ә һуңғараҡ — «варягтарҙан гректарға юл» — Скандинавиянан Көнсығыш Европа аша [[Византия империяһы|Византияға]]<ref name="Мельникова">''Мельникова Е. А.'' Древняя Русь и Скандинавия : Избранные труды / под ред. Г. В. Глазыриной и [[Джаксон, Татьяна Николаевна|Т. Н. Джаксон]]. М. : Русский Фонд Содействия Образованию и Науке, 2011.</ref> сауҙа юлы. Е.Петрухин фекеренсә, [[Рюриковичтар|кенәз нәҫеле]] аяҡҡа баҫыуына тиклем славяндар һәм [[Фин-уғыр халыҡтары|фин-уғырҙарҙың]] социаль-иҡтисади мөнәсәбәттәренең оҙайлы үҫеше торған, һәм унда Скандинавиянан [[Көнсығыш Европа|Көнсығыш Европаға]] сауҙа маршруты булдырыуҙа ҡатнашҡанлыҡтан, скандинавия дружиналары катализаторҙан да артыҡ бурыс үтәмәгән. Рюриктың кенәз итеп саҡырылыуын ғалимдар бер яҡтан көнсығыш славян ҡәбиләләре юғары ҡатламының һәм фин-уғырҙарҙың һәм икенсе яҡтан башында кенәз торған варяг дружинаһының килешеү мөнәсәбәттәрен (''бор. урыҫ'' ''Ряд (договор) рядъ'') фольклор аша сағылдырыу тип ҡарай<ref>''Мельникова Е. А., [[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В. Я.]]'' «Легенда о призвании варягов» в сравнительно-историческом аспекте // XI Всесоюзная конференция по изучению истории, экономики, литературы и языка Скандинавских стран и Финляндии / редкол.: Ю. В. Андреев и др. — М., 1989. — Вып. 1. — С. 108—110.</ref><ref>''Мельникова Е. А.'' Ряд в Сказании о призвании варягов и его европейские и скандинавские параллели // Мельникова Е. А. Древняя Русь и Скандинавия: Избранные труды / под ред. Г. В. Глазыриной и Т. Н. Джаксон. — М.: Русский Фонд Содействия Образованию и Науке, 2011. — С. 249—256.</ref><ref name="Петрухин2014">''Петрухин В. Я.'' Русь в IX—X веках. От призвания варягов до выбора веры. — 2-е изд., испр. и доп. М. : Форум : Неолит, 2014.</ref>. Совет тарихнамәһендә [[Марксизм|марксистик]] [[Ижтимағи-иҡтисади формация|формация ҡарашына]] ярашлы, дәүләт яйлап барлыҡҡа килеүсе синфи йәмғиәт нигеҙендә генә булдырыла һәм уның алдынан барлыҡҡа килеүе мөмкин түгел, тип һаналған. Шул уҡ ваҡытта сығанаҡтар, ижтимағи-иҡтисади формациялар теорияһына ярашлы, Рустә синфи йәмғиәт үҫешендәге иң иртә, ҡол биләүселек, ҡоролошо тураһында һөйләү мөмкинлеген бирмәй (Рустә ҡол хеҙмәте осраштырғылаған, әммә иҡтисадтың нигеҙен тәшкил итмәгән), шуға күрә Боронғо Рустең социаль-иҡтисади ҡоролошо феодаль булараҡ ҡарала. 1960—1980 йылдарҙағы совет тарихсылары (Б. Д. Греков, Б. А. Рыбаков, Л. В. Черепнин, В. Т. Пашуто) урыҫ тарихының иң тәүге осоронда феодализм эҙҙәрен табырға ынтылған.{{Sfn|Греков|1953|loc=Киевская Русь}}. Тәүтормош-община ҡоролошонан феодаль ҡоролош стадияһына күсеүҙән алдағы этап «варвар», «феодализм алды», «ярымпатриархаль-ярымфеодаль» айырылған<ref>Историография этого вопроса и обоснование существования такого периода: ''[[Горский, Антон Анатольевич|Горский А. А.]]'' О переходном периоде от доклассового общества к феодализму у восточных славян // [[Российская археология|Советская археология]]. 1988. № 2. С. 116—131.</ref>. Феодализмдың төп билдәһе булып эре ер биләү, дәүләт йәки ерҙең хосуси милек итеп ҡаралыуы тора, һәм туранан-тура етештереүсене ер хужаларына буйһондора, һәм өҫтәмә хаҡты мәжбүрилек ысулы менән, иҡтисадты ҡыҫтырмай ғына, үҙләштереү мөмкинлеген бирә. Әммә Рустә кенәз индивидуаль ер биләүселек XI быуаттың икенсе яртыһында, ә вотчина (аҫаба — XII быуатта<ref>''[[Черепнин, Лев Владимирович|Черепнин Л. В.]]'' Русь. Спорные вопросы истории феодальной земельной собственностив IX—XV вв. // ''Новосельцев А. П., Пашуто В. Т., Черепнин Л. В.'' Пути развития феодализма (Закавказье, Средняя Азия, Русь, Прибалтика). М., 1972. С. 155, 157—159.</ref> барлыҡҡа килә. Был мәсьәләне хәл итеү өсөн совет тарих фәне феодализм булғанын билдәләүсе ергә юғары дәүләт милеге итеп ҡарау тарихи этабы тип һанала. Л. В. Черепнин фекере буйынса, был милек X быуатта формалаша, ә А.А. Горскийға ярашлы— X быуат башынан уҡ, ҡәбилә ерҙәренән, яһаҡ һымаҡ «феодаль рента» йыйыу йәки уларҙы кенәздекенә әйләндереү күҙәтлә<ref>''Горский А. А.'' Древнерусская дружина. М., 1989. С. 31—32.</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, сығанаҡтар был осор өсөн өҫтәмә хаҡты ситләштереү ергә юғары милекселеккә нигеҙләнә тип фаразлау мөмкинлеген бирмәй. Өҫтәмә хаҡты мәжбүри көслөк менән ситләштереү дәүләтселеккә тиклем осорҙа уҡ, ранжирланған йәмғиәттә, йәмғиәттең функциональ дифференциацияланыуы менән бәйле (башлыҡтарыбыҙ, ҡанбабаларыбыҙ һ. б. айырылыуы), барлыҡҡа килә, социаль һәм мөлкәт айырымланыуы менән нығына<ref>''[[Черных, Евгений Николаевич|Черных E. H.]]'' От доклассовых обществ к раннеклассовым // От доклассовых обществ к раннеклассовым. М., 1987. С. 250.</ref>. Ергә дәүләт милке барлыҡҡа килһен өсөн, социаль төркөмдәр етештереү сараларына (феодализмда -ергә) түгел, ә етештереү продуктына ҡарата мөнәсәбәте менән айырыла. Ҡәбилә ҡоролошонда уҡ юғары власть хоҡуғын бирә һәм уны һатып алыу өҫтәмә продуктты яңынан бүлеү йәки үҙләштереү кеүек өҫтөнлөклө хоҡуҡҡа эйә. Артҡан продукты файҙаланыуҙағы социаль тигеҙһеҙлек ижтимағи һәм мөлкәт айырымланыуын тыуҙыра. Статустар иерархияһында уның шулай нығыныуы нигеҙәнгән дәүләт власының айырым функцияларын үтәгән стратифицирланған йәмғиәт барлыҡҡа килә<ref>Fried М. The Evolution of Political Society. N.Y., 1967. P. 185—186.</ref><ref>Fried М. The State, the Chicken, and the Egg: or, What Came First? // Origins of the State. P. 49—68.</ref><ref>''[[Хазанов, Анатолий Михайлович (1937)|Хазанов A. M.]]'' «Военная демократия» и эпоха классообразования // [[Вопросы истории]]. 1968. № 12. С. 87—97.</ref>. Был этапта яңынан бүлеү менән бер рәттән күләме күрһәтелгән яһаҡ формаһында өҫтәмә продуктты йыйыу ойошторола. Власытң төп функцияһы булып биләмәне һаҡлау кәрәк була, шул сәбәпле община һәм ҡәбилә ойоторолоуына бәйле булмаған һөнәри хәрби ҡатлам бленә. Хәрби страта эсендә хәрби аристократия барлыҡҡа килә, һәм ул өлөшләтә ырыу юғары ҡатламы менән берләшә йә өлөшләтә ҡыҫырыҡлай <ref>''[[Куббель, Лев Евгеньевич|Куббель Л. Е.]]'' Возникновение частной собственности, классов и государства // История первобытного общества. С. 231—235.</ref><ref>''Куббель Л. Е.''Этнические общности и потестарно-политические структуры доклассового и раннеклассового общества // Этнос в доклассовом и раннеклассовом обществе. М., 1982. С. 124—146.</ref>. Был этапта дәүләт функцияһын башлыса хәрби ойошма үтәй. Әммә йәмғиәттең социаль стратификацияһы, элеккесә етештереү сараларына мөнәсәбәткә түгел, ә өҫтәмә продуктыға мөнәсәбәткә нигеҙләнгәнлектән, синфи характерҙа түгел әлегә. Хәҙерге заман тарих фәненә ярашлы, иртә осорҙа, яҡынса XI быуат уртаһынан, киев кенәзенең юғары власы таралһа ла, ерҙе «кенәзләштереү» ергә кенәздең юғары милекселеге күсмәгән була. Ер оҙайлы осорға ҡәбилә милеге булып ҡалған. Ергә кенәз власын булдырыу беренсе сиратта халыҡ етештергән өҫтөмө продуктты килемде ситләштереүҙә — полюдье кеүек сағыштырмаса үҫешкән формала яһаҡ йыйыуҙа сағыла<ref name="МельниковаКтипологии">''Мельникова Е. А.'' К типологии предгосударственных и раннегосударственных образований в Северной и Северо-Восточной Европе (Постановка проблемы) // ''Мельникова Е. А.'' Древняя Русь и Скандинавия : Избранные труды / под ред. Г. В. Глазыриной и Т. Н. Джаксон. М. : Русский Фонд Содействия Образованию и Науке, 2011. С. 15—18.</ref>. Бынан тыш, XI быуат уртаһына тиклем сиркәү фәҡәт дисәтинәгә эйә булған<ref>''[[Щапов, Ярослав Николаевич|Щапов Я. Н.]]'' Государство и церковь Древней Руси X—XIII вв. М., 1989. С. 76—90.</ref>, һәм был осорҙа община ерҙәренең ситләштерелмәүен, йәғни феодаль мөнәсәбәттәрҙең булмауын күрһәтә. Ергә хосуси милекселек нығына барған һайын синфи йәмғиәт формалаша. Рустә был XI быуат уртаһынан һуң (сағыштырыу өсөн: Данияла — XII быуатта, Швецияла — ХII—XIII бб.) күҙәтелгән<ref name="МельниковаКтипологии" />. VII—X быуаттарҙа, ике-өс йөҙйыллыҡ дауамында славяндар үҙләштергән ерҙәргә Көнсығыш Европа тигеҙлегенән, Бөйөк Моравиянан (Мораское Подунавье) күп һанлы славян төркөмдәренең күсеүе барған, һәм был Көнсығыш Европа славян халҡының тупланыуына килтергән һәм боронғо рус халҡын формалашыуы менән тамамланған<ref name="СедовИаи99">''[[Седов, Валентин Васильевич|Седов В. В.]]'' [https://www.academia.edu/31006567/Седов_В._Древнерусская_народность._Историко-археологическое_исследование_Staroruské_národnosti._Historický_a_archeologický_výzkum_Old_Russian_nationality._Historical_and_archaeological_research Древнерусская народность. Историко-археологическое исследование (Миграция славян из Дунайского региона)]. М., 1999.</ref>. «Икенсел» дәүләт ойоштормалары, һәм уларға электән формалашҡан дәүләттәр менән бәйләнеш тотҡан Боронғо рус, герман һәм боронғо скандинавия дәүләттәре ҡарай, етештереүсе хужалыҡ тыуҙырған һәм йәмғиәттең стратификацяһына килтергән эске факторҙар һәм шулай уҡ тышҡы факторҙар — хәрби эшмәкәрлек, сауҙа һ. б. барлыҡҡа килеүенә һәм үҫешенә ярҙам иткән<ref>Rice В. J. Secondary State Formation: An Explanatory Model // Origins of the State. P. 161—186.</ref><ref>Service E. R. Classical and Modern Theories of the Origins of Government // Origins of the State. P. 21—34.</ref><ref name="МельниковаКтипологии" /> Шул уҡ ваҡытта башында уға ингән ҡәбиләләрҙең нобилитеты торған һәм туранан-тура Боронғо Рус дәүләтенең элгәреһе булған «Ҡәбиләләрҙең төньяҡ конфедерацияһы»<ref name="Пашуто" />бер тикшеренүсенең хеҙмәтендә лә төбәктең иҡтисади үҫеше менән бәйләнгән тип күрһәтелмәгән. Етештереүсе хужалыҡ бында «конфедерация» осоронан алдараҡ, фәҡәт славян колонизацияһы менән индерелгән. Төбәктең тәбиғи үҙенсәлектәре, климаты, ҡуйы урмн баҫҡанлығы, уңдырышлы тупраҡтың аҙ булыуы<ref>''[[Конецкий, Владимир Яковлевич|Конецкий В. Я.]]'' Некоторые вопросы исторической географии Новгородской земли в эпоху средневековья // НИС. 1989. Вып. 3. С. 3—19</ref><ref>''Кирьянов А. В.'' История земледелия в Новгородской земле. X—XV вв. // МИА. М., 1959. № 65. С. 306—362.</ref> игенселектең интенсив үҫешен булдырмаған. Шуға ҡарамаҫтан, VIII быуат уртаһынан — аҙағынан башлап төньяҡ-көнбайыш төбәк шәп үҫешә. VIII быуат уртаһынан бында сауҙа-һөнәрселек һыҙатына эйә ҡалаға оҡшаш ултыраҡтар, шул иҫәптән Иҫке Ладога кеүектәре лә ҡалҡып сыға. Был төбәктә атап үтелгән процесс менән бер тапта барған берҙән-бер ҙур масштаблы күренеш булып, Нева йылғаһы, Ладога күле һәм Волга йылғаһы аша үтеп, Балтиканы Волга буйы, Болғар иле, Хазария һәм Ғәрәп хәлифәлеге менән бәйләү булған, һәм был ғәрәп көмөшө таралыуҙан күренә. Балтик-Волга сауҙа юлы б э. т. I меңйыллыҡ уртаһынан бирле йәшәп килгән һәм үҙәк европа, төньяҡ диңгеҙ һәм балтика төбәген бәйләүсе сауҙа коммуникациялары системаһының көнсығышҡа дауамы булған. VI—VII быуаттарға юлдың балтик участкаһы Свеаландҡа еткән. VIII быуат уртаһына был сауҙа маршруты Ладога менән тамамланған<ref name="МельниковаКтипологии" />. IX быуат дауамында Волгаға тиклемге территорияла скандинав этник компоненты ҡатнашҡан сауҙа-һөнәрселек ултыраҡтарының һәм хәрби туҡталыштарҙың барлыҡҡа килеүе сауҙа маршрутының арттырылыуы һәм уның Болғар иленә сығыуы тураһында һөйләй<ref>''Седов В. В.'' Роль скандинавов в начальной истории древнейших городов Северной Руси // XII Скандинавская конференция. М., 1993. Ч. 1. С. 104—106.</ref>. Археологтар «Рюриково» Городище, Белоозер янындағы Крутик, Сарское городище тип йөрөткән IX быуат ултыраҡтары, һуңғараҡ — [[Псков]]тағы, Волховтағы Холопий городо, Петровское, Тимерёв археологик комплексы һ. б. — сауҙа магистралендә йә уның тармаҡтарында урынлашҡан <ref name="МельниковаКтипологии" />. Күп кенә тикшеренүсе ғалимдар Балтик-Волга юлының әһәмиәте трансъевропа кимәлендә булған һәм Көнсығыш Европаның һәм Скандинавияның иҡтисади үҫешенә ҙур йоғонто яһаған ти<ref>Hodges R., Whitehouse D. Mohammed, Charlemagne and the Origin of Europe. L., 1983.</ref><ref>''Виллинбахов В. Б.'' Балтийско-Волжский путь // Советская археология. 1963. № 3. С. 126—135.</ref><ref>''[[Дубов, Игорь Васильевич|Дубов И. В.]]'' Великий Волжский путь. Л., 1989.</ref><ref>''[[Леонтьев, Андрей Евгеньевич|Леонтьев А. Е.]]'' Волжско-балтийский торговый путь в IX в. // [[Краткие сообщения Института археологии]]. М., 1986. Вып. 183. С. 3—9.</ref>. Сауҙа магистрале буйлап сауҙагәрҙәрҙе тәьмин итерлек һәм хәүефле часткаларҙы контролдә тотоусы ауылдар һәм урындағы халыҡ менән сауҙа итеү урындары (йәрминкәләр) барлыҡҡа килгән<ref>Polanyi К. Ports of Trade in Early Societies // JEH. 1963. Vol. XXIII. P. 30—45.</ref><ref>Polanyi К. Trade, Market and Money in the European Early Middle Ages // NAR. 1978. Vol. II. P. 92—117.</ref>. Урындағы тауарҙар йәнлек тиреһе һәм урман кәсебе аҙыҡтарынан, балдан, балауыҙҙан һ. б. торған. Тирә-яҡ территория сауҙаға һәм сауҙа маршрутын хеҙмәтләндереүгә йәлеп ителгән, ҡәбилә юғары ҡатламы был эшмәкәрлекте контролдә тотҡан, шуның һөҙөмтәһендә социаль стратификация үҫкән. Сауҙа пункттарында һатырға ҡуйырлыҡ урындағы тауарҙарға ихтыяж яһаҡ ролен көсәйткән. Потестар структураларҙың ҡатмарлашыуы һәм үҙәк властың көсәйеүе йыйылған яһаҡ күләмен арттырыу эҙемтәһе булып торған<ref name="МельниковаКтипологии" />. Был төбәктә сауҙаның мөһим әһәмиәте тураһында IX быуат сығанаҡтарына (Ибн Руста, «Худуд ал-Алам» авторы, Әбү Исхҡ әл-Истахри, Ибн Һәүкәл, Ибн әл-Факих һ. б.) һылтанып, X быуат ғәрәп авторҙары жәбәр иткән.<ref>''Новосельцев А. П.'' Восточные источники о восточных славянах и русах // ''Новосельцев А. П. и др.'' Древнерусское государство и его международное значение. М., 1965. С. 397—403.</ref>. == Тарихы == === Вещий Олег кенәзлек иткән осор === [[Файл:Oleg tsargrad.jpg|thumb|right|«Олег 907 йылда ғәскәрен Црьград диуарҙарына килтерә», Радзивиллов йылъяҙмаһы мииатюраһы]] Йылъяҙма хронологияһы буйынса, 882 йылда кенәз Олег (''Вещий Олег''), Рюриктың туғаны, Новгородтан көньяҡҡа походҡа сыға, юл ыңғайы [[Смоленск]] һәм Любечты яулай, унда кенәзлеккә үҙенең кешеләрен ултырта. Артабан Олег новгород ғәскәре һәм ялланған варяг дружинаһы менән [[Киев]]ты баҫып ала, Аскольд һәм Дирҙы үлтерә, Киевты илдең баш ҡалаһы тип иғлан итә («Һәм ултырҙы Олег, Киевта кенәзлек итеп, һәм Олег былай тине: „Булһын әйҙә рус ҡалаларына әсәй“»). Киевта христиан общинаһы булһа ла, төп дин итеп мәжүсилек һайлана. Олег хәрби көс ҡулланып древлян һәм северяндар ерендә үҙенең власын тарата, әлегә тиклем хазарҙарға яһаҡ түләгән радимичтар Олегтың шарттарын көрәшеп тормайса ҡабул итә: {{начало цитаты}} 6391 (883) йыл. Олег древляндар менән һуғышҡан һәм улар яһаҡты ҡара һуҫар тиреһе менән түләгән. 6393 (885). Олег древляндарҙы, поляндарҙы, радимичтарҙы буйһондорған, уличтар һәм тиверҙар менән һуғышҡан<ref name="ИРЛИ" />. {{oq|orv|В лѣто 6391. Поча Олегъ воевати на древляны, и примучивъ я, поча на них дань имать по черьнѣ кунѣ. В лѣто 6392. Иде Олегъ на сѣвяры, и побѣди сѣверы, и възложи на нихъ дань легъку, и не дасть имъ козаромъ дани даяти, рекъ: «Азъ имъ противенъ, а вамъ не чему». В лѣто 6393. Посла Олегъ к радимичем, ркя: «Кому дань даете?» Они же рѣша: «Козаром». И рече имъ Олегъ: «Не давайте козаромъ, но мнѣ давайте». И вдаша Олгови по щелягу, якоже и козаромъ даяху. И бѣ обладая Олегъ деревляны, полями, радимичи, а со уличи и тиверьци имѣяше рать<ref name="ИРЛИ" />. }} {{конец цитаты}} Еңеүгә өлгәшелгән 907 йылғы Рус-византия һуғышы һөҙөмтәһендә [[Византия]] менән 907 һәм 911 йылдарҙа тәүге яҙма килешеүҙәр төҙөлә, урыҫ сауҙагәрҙәре ташламалар менән файҙалана алған (сауҙа пошлинаһы юҡҡа сығарыла, судноларҙы йүнәтеү, ҡуналҡала туҡалыу тәьмин ителә), хоҡуҡи һәм хәрби мәсьәләләр хәл ителә. Йылъяҙмалар фаразына ярашлы, Бөйөк кенәз титулына эйә Олег 30 йылдан ашыу хаким булып торған. Рюриктың улы [[Игорь]] Олег 912 йылда вафат булғандан һуң тәхеткә ултыра һәм 945 йылға саҡлы идара итә. === Игорь Рюрикович === 941-944 йылдарҙа Игорь [[Византия]]ға ҡаршы ике поход ойоштора. 941 йылғы һуғыш уңышһыҙ тамамлана. Унан алда Византия үтенесе буйынса [[Хазар ҡағанаты]]ның Тамань ярымутрауындағы Самкерц ҡалаһына һөжүм итә, һәм хазар полководецы Песах уны тар-мар итә. 944 йылдағы икенсе поход тәүге килешеүҙәрҙә ҡабул ителгән күп кенә положениеларҙы раҫлай ләкин пошлинаһыҙ сауҙаны юҡҡа сығара. 943 әллә 944 йылда рустар Кавказ аръяғы Барда (Бердаа) ҡалаһына сапҡын яһай. 945 йыда древляндарҙан яһаҡ йыйған ваҡытта Игорь үлтерелә. === Ольга === Игорь үлтерелгәндән һуң, улы Святослав Игоревич кескәй булғанлыҡтан, власть ғәмәлдә уның тол ҡалған ҡатыны Ольга ҡулына күсә. Ул Киев Русенең рәсми рәүештә византия йолалары христианлығын ҡабул итә (957 йыл һ. б. даталар). Ольга 959 йыл тирәһендә Рускә герман епискобы Адальберт Магдебургскийҙы һәм башҡа латин ғөрөфө руханиҙарын саҡыра (мисия уңышһыҙлыҡҡа осрай). === Святослав Игоревич === 960 йыл тирәһендә ир ҡорона ингән Святослав Игоревич власҡа килә. Ул көнсығыш славяндарҙан һаман да хазарҙарға яһаҡ түләгән вятичтарҙы буйһондора (964). 965 (әллә 968/969) йылда Святослав Игоревич Хазар ҡағанатына, ҡала ҡәлғәләренә: Саркел, Семендер һәм баш ҡалаһы Итилгә һөжүм итә. Саркел урынында боронғо рус торағы Саркел (Белая Вежа) нигеҙләнә. Моғайын, шул поход менән Тмутаракань кенәзлегендә русь власы урынлаштырылыуы ла бәйлелер. Святослав Болгарияға ике поход эшләй, унда баш ҡалаһы Дунай буйы өлкәһендә урынлашҡан үҙ дәүләтен төҙөү ниәт иткән булған, Болгарияға һөжүме сәбәпле Святослав Игоревич Византия менән һуғыша. 972 йылда һуғыштан көсһөҙләнгән ғәскәре менән Киевҡа ҡайтып барған саҡта бәшнәктәр һөжүм итә, һәм Святослав алышта һәләк була. === Владимир һәм Ярослав Мудрый. Русте суҡындырыу === [[Файл:Lebedev baptism.jpg|thumb|250px|«Киевлыларҙы суҡындырыу», Лебедев Клавдий Васильевич]] [[Файл:Yarthewise.png|120px|мини|справа|Ярослав Владимирович Мудрыйҙың көмөш тәңкәһе]] После смерти Святослав вафат булғандан һуң, уның улдары араһында тәхеткә ултырыу хоҡуғы өсөн низағ (972—978 йәки 980) сыға. Өлкән улы Ярополк Святославич бөйөк киев кенәзе була, Олег Святославич древлян ерҙәренә, ә Владимир Святославич — Новгородҡа эйә була. 977 йылда Ярополк разбил дружину Олегтың дружинаһын ҡыйрата, Олег һәләк була. Владимир «диңгеҙ аръяғына» ҡаса, әммә ике йылдан варяг дружинаһы менән ҡайта. Низағ барышында Владимир Святославич тәхеткә хоҡуғын яҡлай (980—1015). Ул идара иткән осорҙа Боронғо Рустең дәүләт территориияһы формлашыуы тамамлана, червен ҡалалары һәм Карпат Русе ҡушыла. Кенәз Владимир I Святославичидара иткән осорҙа, 988 йылда христианлыҡ Рустең рәсми дине тип ҡабул ителә. Киев кенәзе Владимирҙы бәшнәк хәүефе борсоған. Күскенселәрҙән һаҡланыр өсөн ул сик һыҙығында ҡәлғәләр төҙөтә, гарнизонда хеҙмәт итергә төньяҡ ҡәбиләләренең «иң яҡшы ир-егеттәрен» саҡыра. Баһадирҙар батырлығын данлаған рус былиналарындағы ваҡиғалар тап Владимир идаралығы осоронда тип һүрәтләнә. [[Файл:Europe 1000.jpg|мини|275px|слева|Меңйыллыҡтар сигендә Киев Русе Европала]] Владимир вафат булғандан һуң, Святополк Окаянный 1015 йылда туғандарын Изге Борис Владимировичты (икенсе фараз буйынса, Бористы Ярославтың скандинав ялсылары үлтерә), Муромский Глеб Владимировичы һәм древлян кенәзе Святослав Владимировичты үлтертә. Святополк үҙе ике тапҡыр еңелә һәм һөргөндә үлә. Борис һәм Глеб 1071 йылда изге тип иғлан ителә. Ярослав Мудрый (1019—1054) идара иткән осор дәүләттең юғары үҫеш дәүере була. Йәмғиәттәге мөнәсәбәттәр Русская Правда закондар йыйынтығы һәм кенәз уставтары менәән яйға һалынған. Ярослав Мудрый әүҙем тышҡы сәйәәсәт үтәргән. Ул Европаның хакимлыҡ атҡарыусы күп династиялары менән туғанлаша, һәм был Русте европа христиан донъяһында киң танылыуын күрһәтә. Иң ҙур ҡалалар һаналған [[Киев]]та, Новгородта, Иҫке Ладогала, [[Смоленск]]иҙа, Полоцкта, Изборскиҙа, [[Чернигов]]та, Переяслав-Хмельницкийҙа, Туровта, Ростовта, Белоозерола, Псковта, [[Муром]]да, Овручта, Владимир-Волынскийҙа һ. б. һөнәрселек һәм сауҙа үҫешә. Яҙма ҡомартҡылар һәйкәлдәре барлыҡҡа килә («Слово о законе и благодати», Новгородский кодекс, Остромирово евангелие, житиелар һәм тәүге йылъяҙмалар (летопись)). Биналарҙы таштан төҙөү башлана (күренекле архитектура ҡомартҡыһы тип Десятинная сиркәүе, Киевтағы София соборы һәм бер үк исемле Новгородтағы София соборы һәм Полоцктағы София соборы). Рустә йәшәүселәрҙең юғары кимәлдә уҡый-яҙа белеүе тураһында беҙҙең көнгә тиклем килеп еткән [[туҙға яҙылған грамоталар]] һөйләй. Русь Көньяҡ славяндар һәм Көнбайыш славяндар, Скандинавия, Византия, Көнбайыш Европа, Кавказ һәм Урта Азия халыҡтары менән сауҙа иткән. 12 йылға һуҙылған айырым йәшәгәндән һәм вариҫ ҡалдырмаған кенәз Мстислав Владимирович Храбрый вафат булғандан һуң, Чернигов кенәзлеге Ярослав власына буйһона, Ярослав Новгородтан Киевҡа күсә һәм бәшнәктәрҙе тар-мар итә. Артабан Рускә бәшнәктәрҙең сапҡындары бөтөнләй туҡтай (1036). === Ярославичтар триумвираты. Любеч съезы === Беренсе булып XI ьыуат башында Киевтан Полоцк кенәзлеге айырыла. Ҡалған урыҫ ерҙәрен үҙенең власы аҫтында туплаған Ярослав Мудрый, атаһы вафатынан 21 йыл үткәс кенә, 1054 йылда, биш улына бүлеп биргән. Ике кинйә улы үлгәндән һуң, бөтә ергә өлкән өс улы: Изяслав Ярославич Киевский, Святослав Ярославич (Киев кенәзе) Черниговский һәм Всеволод Ярославич Переяславский («Ярославичтар триумвираты») хужа була. 1061 йылда (далала урыҫ кенәздәре тар-мар иткән торктарҙан һуң) Балкан ярымутрауына күсенәгән бәшнәктәр урынына ҡыпсаҡтар (половцы) сапҡын башлай. Урыҫ-ҡыпсаҡ һуғыштарында көньяҡ кенәздәре, ҡыйралыш-юғалтыуҙар менән, (Альта йылғаһындағы алыш (1068), Стугна йылғаһындағы алыш (1093)) дошманға ҡаршы тора. 1076 йылда Святослав үлгәндән һуң, киев кенәздәре уның улдарынан Чернигов кенәзлеген тартып алырға уйлаған, ҡыпсаҡтарҙы ярҙамға саҡырғандар (әйтер кәрәк, Владимир Мономах Всеслав Полоцкйға ҡаршы ҡыпсаҡтарҙы яллаған булған). Был көрәштә Изяслав Киевский (1078) һәм Владимир Мономахтың улы Изяслав (1096) һәләк булған. Низағтарҙы туҡтатып, илде ҡыпсаҡтарҙан һаҡлау өсөн берләшергә саҡырған Любеч съезында (1097) «''Каждый да держит отчину свою''» принцибы иғлан ителгән. Шулай итеп, лествичное правоны һаҡлағанда, кенәздәрҙең берәйһе һәләк булғанда, вариҫтарҙың күсеүе уларҙың аҫаба ере (вотчина) менән сикләнгән. Был сәйәси тарҡаулыҡҡа килтергән (феодаль тарҡаулыҡ), сөнки һәр ерҙә айырым династия раҫланған, ә Киев бөйөк кенәзе, сюзерен ролен юғалтып, тиңдәр араһында беренсегә әйләнгән. Әммә был да шулай уҡ (көнсығыш ерҙәрен бүлеп бөткәндән һуң, көнбайыш улустарын бүлеү өсөн низағ (1097—1100)) үҙ-ара низағты туҡтатып, дала төпкөлөнә күскән ҡыпсаҡтарға ҡаршы көрәшкә көс тупларға (Долобский съезы — 1103) өндәгән. Бынан тыш, союздаш күсмә халыҡтар — «ҡара клобуктар» (торк ҡәбиләләре, берендейҙәр һәм даланан ҡыуылған һәм көньяҡ урыҫ сиктәрендә урынлашҡан бәшнәктәр менән килешеү төҙөлә). === X быуат аҙағында — XII быуат башында дәүләт идаралығындағы үҙгәрештәр === [[Файл:Golden Gate Kiev 2018 G1.jpg|thumb|200px|Киевтәге Алтын ҡапҡаларҙың реконструкцияһы]] [[Файл:Софійський собор 43.jpg|thumb|right|200px|Киевтәге София соборының тәүге күренешен сағылдырған макет-реконструкция]] Русте суҡындырыу барышында уның бөтә ерҙәренә лә киев митрополитына буйһонған православный епископтар власы урынлаштырылған. Шуның менән бер рәттән бөтә ерҙәргә лә Владимир I Святославичтың улдары наместник итеп ултыртылған. Хәҙер Киев бөйөк кенәзе өлөшсөләәре (удельники) булып сығыш яһаусы кенәздәр фәҡәт Рюриковичар ырыуынан ғына булырға тейеш булған. Скандинавия сагаларында викингтарҙың биләмәләре (феод) тураһында иғкә ала, әммә улар Рустең ситендә һәм яңы ҡушҡан ерҙәрҙә урынлашҡан булған, шуның өсөн «Повести временных лет» яҙылған осорҙа был инде бик боронғо һаналған. Рюрикович ырыуы кенәздәре ҡәбилә кенәздәре менән ҡаты көрәш алып барған (Владимир Мономах вятичтәр кенәзе Ходот һәм уның улын иҫкә ала). Был властың үҙәкләштерелеүенә килтергән. Киев кенәхенең власы иң нығынған осор Владимир I Святославич һәм Ярослав Мудрый, (артабан бер ни тиклем өҙөклөк менән — Владимир Мономах) идара иткәндә. [[Династия]] хәле күп һанлы халыҡ-ара династик никахтар: Анна Ярославна һәм француз короле, Всеволод Ярославич һәм Византия бтшаһы ның ҡыҙы һ. б. менән нығытыла. Владимир I Святославич, йәки, ҡайһы бер мәғлүмәт буйынса, Ярополк Святославич осоронда микән, дружинниктарға аҡсалата эш хаҡы урынына кенәз ер бирә башлаған. Быға тиклем «туҡлана» торған (кормление) ҡалалар булһа, XI быуатта дружинниктарға ауылдар бүләк ителә башлай. ВВотчина тип аталған ошо ауыл ғына түгел, бояр титулы ла бирелгән. [[Бояр]]ҙар өлкән дружина хеҙмәтендә торған. Боярҙарҙың хеҙмәте, ер бүлендегенең (надел) ҙурлығы менән түгел, ә кенәзгә шәхсән тоғролоғо менән үлсәнгән (Бенефиций йәғни шартлы ер биләүселек күҙгә ташланырлыҡ киң таралыш алмаған). Кенәз янында йөрөгән кесе [[дружина]] («отроки», «детские», «гриди») кенәз ауылдарында «туҡланып» һәм һуғыштарҙа ҡатнашып ғүмер кисергән. XI быуатта һуғыш ваҡытында кенәз тарафынан атлы һәм ҡораллы булып киткән ополчение төп хәрби көскә әйләнгән. Ялланған [варяг]] дружинаһынан Ярослав Мудрый дәүерендә баш тарталар. [[Файл:Russkaya pravda razvorot.jpg|thumb|right|200px|Пространный мөхәррирләү башы.<ref>Правда Русская / Под общ. ред. академик Греков Борис Дмитриевич. М.; Л.: [[Наука (издательство)|Изд-во АН СССР]]. Т. III: Факсимильное воспроизведение текстов. 1963.</ref><ref>[http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4947 Русская Правда (Пространная редакция)] / Подготовка текста, перевод и комментарии [[Свердлов, Михаил Борисович|М. Б. Свердлова]] // Библиотека литературы Древней Руси. [Электронное издание] / [[Пушкинский Дом|Институт русской литературы (Пушкинский Дом)]] [[РАН]]. Т. 4: XII век.</ref><ref>[[s:Русская Правда/Пространная Русская Правда|Пространная редакция Русской Правды]] в [[Викитека|Викитеке]].</ref> Русская Правда]] Ярослав Мудрыйҙан һуң, Рюриковичтар ырыуында ерҙе мираҫ итеп алыу «лествичный» принципҡа таяна. Ырыуҙа өлкәне (йәш буйынса ғына түгел, ә туғанлыҡ һыҙығы буйынса), [[Киев]]те ала, ҡалған бөтә башҡа ерҙәр ырыу ағзалары араһында һәм өлкәдән кесеһенә тиклем бүленә. Власть ағаһынан энеһенә, бабайынан — туғанының улына (племянник) күсә. Столдар иерархияһында икенсе урында Чернигов кеәзлеге торған. Ырыу ағзаларының береһе үлһә, уға ҡарата йәшерәк Рюриковичтар, йәштәренә ярашлы, уның еренә күсенгән. Ырыуҙың яңы ағзалары барлыҡҡа килгәндә, уларға, ере менән, ҡала — (волость) билдәләнгән. Теге йәки был кенәз фәҡәт атаһы кенәзлек иткән ҡалала ғына кенәз була алған, шуның киреһе күҙәтелһә, ул [[изгой]] тип һаналған. Ваҡыт үткән һайын байтаҡ ерҙәргә сиркәү клиры эйә була барған («монастырь вотчиналары»). 996 йылдан халыҡ руханиҙар файҙаһына ''сиркәү дисәтинәһе''н түләй башлай. Епархиялар һаны артҡан. Константинополь патриархы тәғәйенләгән митрополит кафедраһы [[Киев]]та урынлаша, [[Ярослав Мудрый]] осоронда митрополит тәүге тапҡыр урыҫ руаниҙар араһынан һайланған. 1051 йылда Владимир I Святославич һәм уның улына яҡын торған Иларион (Русин) митрополит була. Монастырҙар һәм уларҙың һайланған башлыҡтар, игумендарҙың йоғонтоһо ҙур була. Киев-Печера лавраһы (монастырь) православие үҙәгенә әүерелә. Кенәз янындағы боярҙар һәм дружина айырым советтар булдырған. Кенәз шулай уҡ Поместный соборҙы тәшкил иткән митрополит, епископтар һәм игумендар менән кәңәш тотҡан. XI быуат уртаһынан кенәз иеррхияһы ҡатмарлаша барған һайын Урыҫ кенәздәренең съездары («снемдар») йыйыла башлай. Ҡалаларҙа үҙҙәренең сәйәси талаптарын хуплатыу мөмкинлеге булһын өсөн, боярҙар [[вече]]ға таянған (1068 йылғы Киев ихтилалы һәм 1113 йылғы Киев ихтилалы). XI—XII быуат башында беренсе Закондар йыйынтығы — Русская Правда барлыҡҡа килә, ул эҙмә-эҙлекле мәҡәләләр менән тулыландырыла: «Древнейшая Правда» (яҡынса 1015—1016 йылдар), «Правда Ярославичей» (1072 йыл тирәһе) һәм «Устав Владимира Всеволодовича» (1113 йыл тирәһе) формалаша. Русская Правдала халыҡтың ижтимағи иерархияһын, дифференциацияһын сағылдыра (хәҙер үлтерелгән кешенең статусынан вира алына, челядь, холоптар, смердтар, закуптар һәм рядовичтарҙың уйнаған роле регламентлана. «Древнейшая Правда (Правда Ярослава)» «русь йәки русиндарҙы» һәм «словениндарҙы» тигеҙ тип һанай («словендәр» тип йылъяҙма фәҡәт новгородлыларҙы — «ильмен словендарын» атай). Был, христианлаштырыу һәм башҡа факторҙар менән бергә, үҙенең берҙәмлеген һәм тарихи сығышын аңлаған яңы этнос формалаштырыуға булышлыҡ итә. X быуат аҙағынан Русь үҙенең аҡсаһын — Владимир I Святославичтың, Святополк Окаянныйҙың, Ярослав Мудрыйҙың һ. б. кенәздәрҙең көмөш һәм алтын тәңкәләрен етештергән. === Тарҡалыуы === [[Файл:Europe-1139.jpg|thumb|300px|Русь, 1139 йылда Польша һәм Литва]] [[Файл:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132) ru2.svg|thumb|300px|Киев Русенең яҡынса 1160 йыл тирәһендәге картаһы]] Владимир Мономах (1125) вафат булыу менән, ул идара иткән ваҡытта Төньяҡ кавказға сигенгән ҡыпсаҡ (половцы) урҙаларының береһе менән ҡабат килә. Тиҙҙән көньяҡ урыҫ ерҙәренә ҡайһы бер урыҫ кенәздәре, тәү сиратта, чернигов Ольговичтары, менән союз төҙөгән ҡыпсаҡ сапҡындарының баҫҡынсылығы яңыра. XII быуаттың икенсе сирегендә Киев Русе үҙ аллы кенәзлектәргә тарҡала. Хәҙерге тарихнамә йолаһы буйынса, тарҡаулыҡтың хронологик башы — 1132 йылда Владимир Мономахтың улы Бөйөк Мстислав үлгәндән һуң, киев кенәзе власын Полоцк кенәзлеге (1132) һәм Новгород республикаһы (1136) танымай башлаған осор. Новгород тәүге йылъяҙмаһында 1134 йылда Мономаховичтар араһындағы низағ менән бәйле, «''бөтә Русь ере талаша-тартыша''» тип яҙған. Башланған ыҙғыш бөйөк кенәзлеккә ҡағылмаған, әммә Ярополк Владимирович үлгәндән һуң (1139), артабанғы Мономахович — Вячеслав Владимировичты Киевтан Всеволод Ольгович Черниговский ҡыуған. Шунан башлап киев кенәзе титулы Рюриковичтарҙың төрлө династик төркөмдәре һәм территориаль берләшмәләре араһында бүлешеү объектына әйләнгән. XII—XIII быуаттар дауамында даланан даими янаған ҡурҡыныс арҡаһында һәм шулай уҡ Киев ерҙәренә булашып туҡтамаған кенәз тарҡаулығы менән бәйле, X быуаттағы беренсе кривич-новгород миграция тулҡынын тулыландырып, көньяҡ урыҫ ерҙәренән төньяҡ-көнсығышҡа (Төньяҡ-Көнсығыш Русте славяндар колониалләштереүе), Залесье йәки Ополье тип аталған сағыштырмаса тынысыраҡ Ростов-Суздаль ерҙәренә күсенгән.<ref>''[[Горюнова, Екатерина Ивановна|Горюнова Е. И.]]'' Этническая история Волго-Окского междуречья, с. 36—37;<br>её же. К истории городов Северо-Восточной Руси. — МИА, 1955. — Вып. 59 — С. 11—18.</ref>Көньяҡтан күсеп килеүселәр был ерҙә күпселекте тәшкил иткән һәм <ref>''Дубов И. В.'' Спорные вопросы этнической истории северо-восточной Руси IX—XIII веков. // «Вопросы истории» — 1990. — № 5.</ref><ref>{{статья|автор=Третьяков П. Н.|заглавие=На финно-угорских окраинах Древней Руси|ссылка=http://www.kirsoft.com.ru/mir/KSNews_342.htm|издание=У истоков древнерусской народности|издательство=МИА|год=1970|выпуск=179|страницы=111−137|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101129112819/http://www.kirsoft.com.ru/mir/KSNews_342.htm|archivedate=2010-11-29}}</ref> аҙ һанлы фин-уғыр халҡын ассимиляцияға дусар иткән. XII быуат һуҙымында рус миграцияһының күп булыуын йылъяҙма мәғлүмәттәре һәм археология ҡаҙыныуҙары раҫлай<ref name="Makarov1">''[[Макаров, Николай Андреевич|Макаров Н. А.]]'' [http://144.206.159.178/ft/7693/647605/12989702.pdf Археологическое изучение Северо-Восточной Руси: колонизация и культурные традиции]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }} // «[[Вестник РАН]]», 2009. — № 12.</ref><ref>''Овсянников Н. Н.'' О колонизации в Суздальском крае с точки зрения археологии // Труды III Областного историко-археологического съезда — Владимир. 1909. — С. 2−9.</ref>. Тап ошо осорҙа Ростов-Суздаль ерендә күп ҡалалар (Владимир, Мәскәү, Переяславль-Залесский, Юрьев-Опольский, Дмитров, Звенигород, Клязьмалағы Стародуб, Ярополч-Залесский, Галич һ. б.) барлыҡҡа килә, уларҙың атамалары йыш ҡына күсеп килеүселәр сыҡҡан ҡалалар атамаларын ҡабатлаған. Көньяҡ Рустең көсһөҙләнеүе, арта барған ҡыпсаҡ ҡурҡынысы, кенәздәр тарҡаулығы һәм халыҡтың күсенеүенән башҡа, тәүге Тәре походтарының уңышы һәм Көнбайыш Европа һәм Азия араһында Урта диңгеҙҙең көнсығыш яр буйҙары аша сауҙа юлы асылыуы менән дә бәйләйҙәр<ref name="PSF">''[[Платонов С. Ф.]]'' <!-- Учебник русской истории — {{СПб}}: «[[Наука (издательство)|Наука]]», 1994. — ISBN 5-02-027401-1.-->[http://www.magister.msk.ru/library/history/platonov/plats003.htm#gl8 Полный курс лекций по русской истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161113071819/http://www.magister.msk.ru/library/history/platonov/plats003.htm#gl8 |date=2016-11-13 }}</ref>. Киев кенәзлеге өсөн көрәш уның тирәләй бөтә рус еренең мәнфәғәттәрен бер епкә бәйләй һәм был үҙәктән ҡасыуҙың бер формаһы булған, ләкин шул уҡ сәбәп менән Киевҡа эйә булыу байтаҡ компромистар хаҡы менән генә мөмкин булған<ref>БРЭ, Том «Россия», стр. 275</ref>. XII быуат уртаһындағы ике ҙур һуғыш барышында Киев кенәзлегеВолынь кннәзлеген (1154), Переяслав кенәзлеген (1157) һәм Туров кенәзлеген (1162) юғалтҡан<ref name="PAE">''[[Пресняков А. Е.]]'' Княжое право в Древней Руси. Лекции по русской истории. Киевская Русь — М.: Наука, 1993. — ISBN 5-02-009526-5.</ref>. Галицкий кенәзлеге (1140 йылдан) Волынь һәм Киевты бер ҡулда берләштереүгә ҡаршы торған<ref name="PAE" />. Суздаль кенәзе Юрий Долгорукий вариҫтары, галицк кенәздәренекенә оҡшаған — Киевте көсһөҙләндереү сәйәсәтенә күсә<ref name="PAE" />. 1169 йылда Владимир Мономахтың ейәне, владимир-суздаль кенәзе Андрей Боголюбский көньяҡҡа улы Мстислав Андреевич етәкселегендә ғәскәр ебәрә (уларға смоленск һәм северский дружиналары ҡушыла), һәм улар Киевты баҫып алалар. Ҡала тәүге тапҡыр аяуһыҙ талана, киев ҡорамдары яндырыла, кешеләр әсирлеккә алына. Киев кенәзе итеп Андрейҙың энеһе Глеб Юрьевич ҡуйыла. Новгородҡа (1170 йыл) һәм Вышгородҡа (1173 йыл) уңышһыҙ походтарҙан һуң, владимир кенәзенең башҡа ерҙәрҙәге йоғонтоһо ваҡытлыса көсһөҙләнә, әммә Андрейҙың туғаны һәм вариҫы — Мономах вариҫтары араһында үҙененң өлкәнлеген таныуҙы ҡайтарған Всеволод Большое Гнездо уны тергеҙә. XII быуатта, киев кенәзенән башҡа, бөйөк кенәз титулын шулай уҡ владимир кенәздәре, ә XIII быуатта шулай уҡ (эпизодик рәүештә) галицк, чернигов һәм рязань кенәздәре йөрөтә башлай. [[Файл:Desjatynna westerfeld.jpg|thumbnail|250px|right|Абрахам ван Вестерфельд һүрәттәрендә Десятинный сиркәүенең емереклектәре, XVII быуат]] 1203 йылда был юлы Галицк-Волынск кенәзе Роман Мстиславичҡа һәм Ингварь Ярославичҡа ҡаршы торған Смоленск Бөйөк кенәзе Рюрик Ростиславич (Ольговичтар һәм ҡыпсаҡтар менән берлектә) Киевты икенсе тапҡыр талай. Шуға ҡарамаҫтан, дөйөм урыҫ сәйәсәтендә Киевтең көслө позицияһы минимум сирек быуат һаҡланып ҡала. Мстислав Романович Старый (1212—1223) һәм Владимир Рюрикович (1223—1235) (икеһе лә Рюриковичтарҙың смоленск тармағынан) идара иткән йылдарҙа үҙ-ара низағтар ваҡытлыса туҡталып торған. Киевтең әһәмиәтлелеген һаҡлауҙа мөһим фактор булып «Рус еренә мөнәсәбәтлек (причастий)» институты торған. Төрлө һыҙыҡ кенәздәре, Киевтең үҙенә һонолмаһалар ҙа, то на часть земель Киев кенәзлеге ерҙәренең бер өлөшөнә өмөт итә алғандар, һәм бының өсөн көньяҡ сиктәрҙе һаҡлауҙа ҡатнашырға йөкләмә алғандар. Оҙаҡ тынлыҡтан һуң, ҡыпсаҡтарға ҡаршы походтар 1168 һәм 1183 йылдарҙа ойошторолған. Көньяҡ рус кенәздәренең барыһы ла ҡатнашҡан Калка йылғаһы янындағы алышта (1223) Русь тәүге тапҡыр монголдар менән бәрелешә. Рускә монгол яуы алдынан (1237—1241 годы) Русь территорияһында 25-кә яҡын дәүләт, шуларҙың 19 ҙур дәүләт тип һаналған<ref name="КучкинНаселение" />. 1240 йылдың 6 декабрендә монголдар Киевте яндыра. Монгол яуы алдынан Киев тәхетендә владимир кенәзе Юрий Всеволодовичтың энеһе Ярослав Всеволодович (1236—1238), 1240 йылда — галицк наместнигы Дмитр, ә 1243 йылда монголдар Ярослав Всеволодович владимирскийҙы Рус ерҙәрендә иң өлкәне тип танығандан һуң — владимирский наместниктары ултыра. 1254 йылдан галицк-волынск кенәздәре «Русь короле» титулын йөрөткән. XIV быуат башынан владимир бөйөк кенәздәре «бөтә Русь бөйөк кенәздәре» титулын йөрөтә башлаған. 1299 йылда Киев уңғы баш ҡала атрибутын — митрополит резиденцияһын юғалта. Ул [[Владимир (ҡала)]]ға күсерелә. Ҡайһы бер сиркәү һәм әҙәби сығанаҡтарҙа — мәҫәлән, константинополь патриархы һәм Витовттың в конце XIV быуат аҙағында әйтелгән һүҙҙәрендә, — Киевте хатта һуңғараҡ та баш ҡала итеп ҡарау дауам иткән, әммә ул дәүергә инде Бөйөк Литва кенәзлегенең провинциаль ҡалаһы булған<ref>[http://litopys.org.ua/ivakin/ivak.htm ''Івакін Г. Ю.'' Історичний розвиток Києва XIII—середина XVI ст. (історико-топографічні нариси) — К., 1996. — 272 с.] — ISBN 5-85654-047-6.</ref><ref>«''…после перенесения в 1300 году митрополичьей кафедры во Владимир-на-Клязьме Киев сохранил за собой номинальное значение религиозного центра всей Руси. Как разъяснял в 1380 году константинопольский патриарх Нил, нельзя было стать архиереем Руси, „не получив сначала наименования по Киеву, который есть соборная церковь и главный город всей Руси“. Примерно так же определяли значение Киева и правители Великого княжества Литовского. Например, Витовт, который на рубеже XIV—XV веков стремился к усилению политики территориальных приобретений на Руси, отзывался о нём как о „главе всех русских земель“. Подчинение Киева власти великих литовских князей должно было „узаконить“ их притязания на все территориальное наследство Древнерусского государства''» — {{sfn0|Шабульдо|1987|loc=[https://web.archive.org/web/20030518180928/http://www.tuad.nsk.ru/~history/Author/Russ/SH/ShabuldoFM/VKL/11.html#1 Гл. 1., § 1.]}}</ref>. Совет тарихнамәһендә «Киев Русе» төшөнсәһен XII быуат уртаһына тиклем тип тә<ref name="Комм10" group="Комм">Относительно даты распада существуют разные точки зрения. Часть историков, начиная с [[Карамзин, Николай Михайлович|Н. М. Карамзина]], датируют его моментом смерти [[Ярослав Мудрый|Ярослава Мудрого]] в 1054 году. [[Альфред Никола Рамбо|А. Рамбо]] сопоставляет Ярослава с [[Карл Великий|Карлом Великим]], после смерти которого в 843 году и раздела между тремя его внуками прекратила своё существование [[Франкская империя]]. Из современных историков такой точки зрения придерживается историк [[Кучкин, Владимир Андреевич|В. А. Кучкин]]. В советской историографии классической датой конца Киевской Руси и началом периода политической раздробленности ([[феодальная раздробленность|феодальной раздробленности]]) считался 1132 год — год смерти [[Мстислав Великий|Мстислава Великого]]. — {{sfn0|Рыбаков|1982|loc=С. 468.}}; {{sfn0|Горинов и др.|1994}};<br>В [[БРЭ]] Древнерусское государство описывается до 1139 года. Пришедшая ему на смену политическая структура в основных чертах просуществовала до рубежа XIV—XV веков: «''К рубежу 14—15 вв. прежняя, унаследованная от домонгольских времён структура, основой которой были княжества-земли, управлявшиеся определёнными ветвями рода Рюриковичей, ушла в прошлое…Большая часть русских земель оказалась поделённой между Великим княжеством Литовским и Московским великим княжеством''», — {{sfn0|БРЭ|2004|loc=Т. «Россия», С. 277—278.}}</ref>, XII быуат уртаһы — XIII быуат уртаһына тиклем тип тә алынған<ref name="Комм11" group="Комм">Ряд советских исследователей вслед за [[Пашуто, Владимир Терентьевич|В. Т. Пашуто]] и [[Черепнин, Лев Владимирович|Л. В. Черепниным]] поддержали концепцию т. н. «коллективного сюзеренитета», согласно которой об определённом государственном единстве Руси можно говорить вплоть до момента монгольского нашествия. — {{sfn0|ДГМЗ|1965}}, С. 76. и др.; {{sfn0|Черепнин|1972}}.</ref>, Киев илдең үҙәге булып ҡалған һәм, «коллектив сюзеренитет» принцибына таянып, берҙәм кенәз ырыуы Русь менән идара иткән<ref name=voy/>. Ике ҡараш та хәҙерге ваҡытта ла актуаллеген һаҡлай. Карамзин Николай Михайловичтан башлап, революцияға тиклемге тарихсылар, Мәскәү йәки Владимир һәм Галич китапсылары хеҙмәттәренә барып тоташҡан. 1169 йылда Рустең сәйәси үҙәген Киевтән Владимирға күсереү идеяһына таянған. Хәҙерге тарихсыларҙың күпселеге был идеялар сығанаҡтар менән дәлилләнмәй тип иҫәпләй<ref>''Толочко А. П.'' История Российская Василия Татищева. Источники и известия. — М., Киев, 2005. — С. 411—419.;<br>{{sfn0|Горский|2004}} — С.152—153.<br>''Ричка В. М.'' [https://web.archive.org/web/20100331223113/http://history.org.ua/JournALL/journal/2006/1/1.pdf «Галич — другий Київ»: середньовічна формула чи історіографічна метафора?] // «Український історичний журнал» — 2006. — № 1. — С. 4—13.</ref>. <!--В частности, некоторые из них указывают на такой признак политической слабости Суздальской земли, как малое количество укреплённых поселений по сравнению с другими землями Руси. Другие историки, наоборот, находят в источниках подтверждение тому, что политический центр русской цивилизации переместился из Киева сначала в [[Ростов]] и [[Суздаль]], а позднее во [[Владимир-на-Клязьме]]<ref>''[[Сахаров, Андрей Николаевич|Сахаров А. Н.]]'' Русь на путях к «Третьему Риму». — Тула: «Гриф и К», 2010. — С. 8.</ref>.--> == Урыҫ ерҙәренең дәүләтселек характеры (тәхет вариҫлығы) == [[Файл:Cathedral of St. Sophia, the Holy Wisdom of God in Novgorod, Russia.jpg|Новгородта Хаҡ тәғәлә хикмәтенең Изге София соборы — республика символы|thumb|left]] Тарихсылар был осорҙағы дәүләтселектең характерын төрлөсә: «варвар дәүләте», «хәрби демократия», «дружина осоро», «норман осоро», «хәрби-сауҙа дәүләте», «иртә феодал монархияның барлыҡҡа килеүе» атай. Боронғо рус дәүләте үҙ власы аҫтында көнсығыш славяндар, фин-уғыр һәм балт ҡәбиләләре урынлашҡан ҙур территорияны берләштергән<ref>[http://www.istorya.ru/map/rus03.php Карта. Русь 9−10 веков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100718093050/http://www.istorya.ru/map/rus03.php |date=2010-07-18 }}</ref>. Йылъяҙмаларҙа дәүләт Русь тип аталған; «русский» һүҙе башҡа һүҙҙәр менән бәйләнештә төрлөсә яҙылышта осраған: бер «с» менән дә, ике «с» менән дә; «ь» менән дә, «ь» тамғаһынан башҡа ла. Тар мәғәнәлә Киев (древлян һәм дрегович ерҙәренән башҡа), Чернигов-Северский (радимич һәм вятич ерҙәренән башҡа) һәм Переяслав ерҙәре «Русская земля (Русь)» тип аталған; XIII быуатҡа тиклем «Русь» термины тап шундай мәғәнәлә новгород сығанаҡтарында ҡулланылған<ref name="Зализняк">''[[Зализняк, Андрей Анатольевич|Зализняк А. А.]]'' Древненовгородский диалект. 2-е издание, переработанное с учётом материала находок 1995—2003 гг. М. : Языки славянской культуры, 2004. С. 7, 356.</ref>. Дәүләт башлығы бөйөк кенәз тигән титулға эйә булған. Киев кенәзенә ҡайһы берҙә төрөксә ҡаған һәм византийса царь тип хөрмәтләү ҡулланылған. Кенәз власы нәҫел буйынса тапшырылған. Кенәздәрҙән башҡа территорияларҙа хакимлыҡ ҡылыуҙа бөйөк кенәз боярҙары һәм «ирҙәре» — кенәзгә ялланып хеҙмәт итеүсе дружина ҡатнашҡан. Боярҙарҙың үҙҙәренең шулай уҡ ялланған дружинаһы булған һәм бик кәрәк ваҡытта бер бөтөн ғәскәргә әйләнә алған. Кенәз эргәһендә ысынбарлыҡта дәүләт менән идара итеү функцияһын үтәгән бояр-воевода булған; Вещий Олег (кескәй йәштәге Игорь Старый янында), Свенельд — княгиня Ольга эргәһендә, Святослав Игоревич һәм Ярополк Святославич эргәһендә, Добрыня — Владимир I Святославич янында воевода булған. Урындағы кимәлдә кенәз власы [[вече]] һәм «градские старцы» формаһындағы ҡәбилә үҙидараһы аша эшләгән. XII быуат уртаһында тарҡалған Киев Русе биләмәһендә территориаль яҡтан сағыштырмаса ныҡлы 15-ләгән кенәзлек (үҙ сиратында уделдарға бүленгән) барлыҡҡа килгән. Чернигов Ольговичтары, смоленск Ростиславичтары, волынь Изяславичтары һәм суздаль Юрьевичтары иң ҡөҙрәтле кенәз династиялары булған. В период раздробленности Рустең тарҡалышы осоронда сәйәси власть кенәз һәм кесе дружина ҡулынан өлөшләтә көсәйә барған боярҙарға күскән. Элек боярҙар бөөйөк кенәз башында торған Рюриковичтарҙың тотош ырыуы менән эшлекле, сәйәси һәм иҡтисади мөнәсәбәттәр төҙөгән булһа, хәҙер — айырым кенәз ғаиләләре менән генә килешкән. Киев кенәзлегендә боярҙар кенәз династиялары араһындағы ҡыҙыу көрәште һүрелтеү маҡсатында ҡайһы берҙә кенәздәрҙең дуумвиратын (бергәләп идара итеү) файҙаланған һәм хатта килмешәк кенәздәрҙе юҡ итеү (Юрий Долгорукий һәм Глеб Юрьевич ағыу эсереп үлтерелә) юлын һайлаған. Рюриковичтарҙың кенәз ырыуы Киевты үҙ вотчинаһына әйләндергән һымаҡ булмаһын өсөн, Новгород ерендә, кенәздәргә ҡаршы баш күтәреү һөҙөмтәһендә, республика ҡоролошо урынлаштырыла — вече кенәзде саҡырып килтерә һәм ҡыуып ебәрә алған. Владимир-Суздаль кенәзлегендә боярҙар (Кучковичтар) һәм кесе дружина «үҙен-үҙе власҡа килтергән» кенәз Андрей Боголюбскийҙы үлтерә<ref>''[[Данилевский, Игорь Николаевич|Данилевский И. Н.]]'' Русские земли XII−XIV вв. глазами современников и потомков. — М., 2001. — С. 77.</ref>, әммә Төньяҡ-Көнсығыш Рустә барған власть өсөн үҙ-ара тартыш (1174—1177) барышында элекке ростов-суздаль боярлығы тар-мар ителә, һәм владимир кенәздәренең шәхси власы көсәйә. Көньяҡ рус ерҙәрендә ҡала вечалары сәйәси көрәш барышында ҙур роль уйнай (веча тураһында иҫкә алыу Владимир-Суздаль ерендә лә XIV быуатҡа тиклем осрай)<ref>Вече в древнерусских письменных источниках: Функции и терминология // Древнейшие государства Восточной Европы. 2004. — М., 2006. — С. 92−93.</ref>. Галицк-Волынь кенәзлеге ерендә боярҙар араһынан кенәз һайлауҙың үҙенә башҡа бер осрағы күҙәтелгән<ref>[http://bibliotekar.ru/rus/86.htm Галицко-Волынская летопись (Ипатьевский список, XIII век) — цит. по Сайт «Библиотекарь. Ру» (bibliotekar.ru){{v|02|05|2015}}]</ref>. Феодаль ополчение төп ғәскәр тибы булған, кенәз дружинаһы территориаль хәрби соединение булараҡ полкка һәм кенәз һарайына бүленгән. Ҡаланы, ҡаланың тирә-яғын һәм слободаларҙы ҡала ополчениеһы обороналаған. Бөйөк Новгородта кенәз дружинаһы ғәмәлдә республика власына ялланған булған, владыканың айырым полкы булған, ҡала кешеләре (башында тысяцкий торған) «мең» составына кергән. Шулай уҡ «пятиндарҙан» (Новгород ерҙәрендәге новгород бояр ғаиләһенә буйһонған райондарынан) бояр ополчениеһы төҙөлгән. Ғәҙәттә походтар бер нисә союздаш кенәзлек көстәре менән ойошторолған. Йылъяҙмаларҙа ғәскәр һаны 10—20 мең кеше тип күрһәтелә. [[Файл:Usobica.JPG|«Новгородлылар һәм суздалдарҙың 1170 йылғы алышы», 1460 йылғы икона фрагменты|thumb|right]] Ҡыпсаҡтарға ҡаршы көрәш мәсьәләләрен хәл итеүсе кенәздәр съезы ғына берҙән-бер дөйөм рус сәйәси органы булып ҡалған. Сиркәү ҙә сағыштырмаса берҙәмлеген һаҡлаған, митрополит соборҙар йыйып, төрлө төбәк сафсатаһына «ересь» ҡаршы торған. Әммә XII—XIII быуаттарҙа ҡәбилә славян мәжүсилек хөрәфәттәр көсәйеүе менән сиркәү позицияһы, дини власть һәм «забожни» (репрессиялар) көсһөҙләнгән. Бөйөк Новгород архиепискобы кандидатураһын новгород [[вече]]һы тәҡдим иткән, шулай уҡ владыканы (архиепископ) ҡыуыу осрағы ла булған. Был осорҙа<ref name=PAE /> Урта Днепр буйы ерҙәре Русь атамаһын һаҡлаған. Башҡа төрлө ерҙәрҙең халҡы ғәҙәттә үҙҙәрен кенәзлек баш ҡалалары менән исемләгән: новгородлылар, суздалдар, куряндар һ. б. Археология мәғлүмәттәре буйынса, XIII быуатҡа тиклем матди мәҙәниәттә ҡәбилә айырымлыҡтары һаҡланған, шулай уҡ төбәк-ҡәбилә диалект сифаттарын һаҡлаған боронғо йәнле урыҫ теле лә бер төрлө генә булмаған. Монголдар баҫҡынсылығынан һуң, ғәмәлдәә бөтә урыҫ ерҙәре лә яңы тарҡалыу әйләнешен кисерә, һәм XIV быуатта бөйөк һәм удел кенәзлектәр һаны яҡынса 250 була{{sfn|Рыбаков|1982}}. == Халҡы == [[Файл:Kievan Rus in 1237 (ru).svg|thumb|right|250px|1237 йылда Киев Русе]] «Русская Правда»ға нигеҙләнеп, тарихсылар Боронғо Русь халҡын бер нисә төркөмгә бүлә. Боронғо Рустә юғары ҡатлам славян ҡәбилә һәм ырыуҙарының күренекле кешеләренән торған, артабан уның төп өлөшөн Рюриковичтар династияһы вәкилдәре тәшкил иткән. Уларҙы дружина оҙатып йөрөгән, һуңыраҡ уларҙан боярҙар формалашҡан. Дружина өлкән һәм кесегә бүленгән. Мул тормошлоларға сауҙагәрҙәр, ҡайһы бер һөнәрселәр, шулай уҡ эре ер участкалары биләүселәр ҡараған. Рустең төп халҡын «людины» тип аталған ирекле крәҫтиәндәр тәшкил иткән. Ваҡыт үтеү менән бик күп халыҡ смерд — Русь халҡының кенәзгә буйһонған крәҫтиәндәренән торған башҡа төркөмө. Смердтар шәхсән ирекле булған, әммә кенәздең махсус юрисдикцияһына буйһонған{{sfn|Вернадский|2012|с=163}}. Смерд, башҡа ябай кеше һымаҡ, әсирлеккә эләгеү йәки бурысҡа батыу һөҙөмтәһендә, челядь-челядинға (аҙаҡҡы атамаһы — холоп) әйләнгән. Холоптар асылда ҡол һәм тулыһынса хоҡуҡһыҙ булған. XII быуатта закуптар — үҙҙәрен ҡоллоҡтан һатып алып иреккә өлгәшә алған тулы булмаған ҡолдар барлыҡҡа килгән. Рустә ҡол-холоптар бик күп булмағандыр тип һанала, әммә, моғайын, Византия империяһына ҡолдар һатыу күҙәтелгәндер. «Русская Правда» шулай уҡ рядовичтарҙы һәм изгойҙарҙы атай. Тәүгеләре холоп кимәлендә, ә икенселәре — билдәһеҙлек хәлендә (ирек алған холоптар, общинанан ҡыуылған людиндар һ. б.), әммә сиркәү ҡурсалауы аҫтында булған{{sfn|Вернадский|2012|с=168}}. Боронғо Русь халҡының һаны билдәһеҙ. Тарихсы Георгий Владимирович Вернадский баһалағанса, халыҡтың дөйөм һаны 7,5 миллион кеше булған, шуның 1 миллионы ҡалала йәшәгән{{sfn|Вернадский|2012|с=120}}. Халыҡ башлыса кенәзлектәр баш ҡалаларында йәки вассал кенәзлектәр үҙәктәрендә күберәк тупланған була. Тағы ла ҙур ҡалалар төркөмөн сик буйында урынлашҡан ҙур ҡәлғә-ҡалалары тәшкил иткән. Монголдар баҫып килеүе алдынан (1237—1241 йй.) 340 урыҫ ҡалаһының 242-һе биш кенәзлеккә — Киев кенәзлегенә, Чернигов, Владимир-Волынь, Галич кенәзлегенә, Переяслав (Көньяҡ) кенәзлегенә ҡараған. Ҡалған 14 кенәзлеккә 98 ҡала ҡараған. Шулай итеп, основная часть населения Рустәге төп халыҡ көньяҡта йәшәгән. Тарихсы Владимир Андреевич Кучкин археология мәғүмәтенән билдәле ихаталарҙың уртаса майҙанынан (400 кв. м) һәм яҙма сығанаҡтарҙан билдәле ғаиләнең уртаса һанынан (4,4), ҡалаларҙың майҙанынан сығып, билдәләй. XIII быуаттың беренсе өлөшөндә урыҫ ҡалаларында бөтәһе 300 меңгә яҡын кеше йәшәгән. XIII быуаттың беренсе сирегендә урыҫ кенәзлектәрендә яҡынса 15 млн кеше йәшәгән. Бәлки, аҙыраҡтыр ҙа: ҡала халҡы 3 % булһа — 10 млн кеше, 4 % булһа — 7,5 млн кеше, 5 % — 6 млн кеше<ref name="КучкинНаселение" />. Этник составҡа ҡарата күп милләтле дәүләт булған тигән фекер йәшәй, әммә Пётр Петрович Толочко билдәләүенсә, славян булмаған компонент аҙ өлөш тәшкил иткән һәм бик тиҙ йотолған (ассимиляция)<ref>''[[Толочко, Пётр Петрович|Толочко П. П.]]'' Древнерусская народность : воображаемая или реальная. СПб. : Алетейя, 2005. С. 25, 59.</ref>. Славяндар тарафынан яйлап йотолоусы фин һәм балт халыҡтары анклавы булған, әммә Киев Русе территорияһында телен, динен һәм йәмәғәт структураһын артабан да һаҡлауы күҙәтелмәгән<ref>''[[Горский, Антон Анатольевич|Горский А. А.]]'' История России с древнейших времен до 1914 года. М. : АСТ — Астрель, 2008. С. 50.</ref>. == Теле == [[Файл:Диалекты славянских языков по Зализняку 1988.png|thumb|right|Андрей Анатольевич Зализняк буйынса славян телдәре диалекттары]] Русь өсөн уртаҡ боронғо рус теле праславян теленә барып тоташа. А. А. Зализняк [[туҙға яҙылған грамоталар]] мәғлүмәте буйынса, бары тик боронғо новгород-псков диалекттары һөйләштәре генә башҡаларынан айырылған, шулай ҙа аңлайышлы булып ҡалған<ref>''Зализняк А. А., Шевелёва М. Н.'' Восточнонославянские языки. Древненовгородский диалект // [[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]. М. : [[Academia]], 2005. С. 438.</ref><ref name="Зализняк" />, сильно отличаясь от всех славянских языков того времени<ref name=":0">{{Cite web|url=https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/431649/Ob_istorii_russkogo_yazyka|title=Об истории русского языка|author=А. А. Зализняк|website=Элементы|date=2012-02-24|publisher=школа «Муми-тролль»}}</ref>. Боронғо урыҫ теленең рәсми диалекттан өҫтә торған формаһы, моғайын көньяҡ һөйләше нигеҙендә формалашҡандыр. Шулай итеп, боронғо урыҫ теле дөйөм тел үҙгәрештәре ҡағылған сағыштырмаса берҙәм идиома булғандыр<ref name="Крысько" />. Кирилл һәм Мефодий, уларҙың уҡыусылары IX быуатта болгар-македон теле нигеҙендә грек сиркәү китаптарын тәржемә иткән һәм артабан уртаҡ славян әҙәби теленә әйләнгән иҫке славян теле («словѣньскъ ѩзыкъ») барлыҡҡа килгән. Был телде X быуат аҙағынан һуңғараҡ осор өсөн сиркәү славян теле тип атайҙар<ref>''Шушарина И. А.'' [https://subscribe.ru/archive/economics.education.slawianie/200611/22093517.html Введение в славянскую филологию : учебное пособие. Церковнославянский язык как поздний вариант старославянского]. С. 160.</ref>. XI—XII быуат аҙағында иҫке славян китаптары аша иҫке славян (сиркәү славян) теле Рустә, йәнле һөйләү теленә яраҡлаштырылып, үҙләштерелгән. Уның йоғонтоһонда бер көньяҡ славян теленең махсус һүҙҙәре китап нормаһынан русизмдар менән ҡыҫырыҡлап сығарылған, ҡалғандары уның сиктәрендә мөмкин булырлыҡ вариант ролен үтәгән. Һөҙөмтәлә, XI быуат аҙағына сиркәү славян теленең боронғо рус изводы формалашҡан. Боронғо Рустәге тел хәленә ике төрлө ҡараш йәшәй. А. А. Шахматов боронғо рус теле һөйләү һәм эшлекле тел, ә әҙәби тел сиркәү славян теленән ғибәрәт булған йәки Рустә билингвизм булған ти. С. П. Обнорский сиркәү славян теле йоғонтоһо тәрән булмаған, боронғо Рустең әҙәби теле үҙенә бер төрлө, уның телмәр нигеҙендә урыҫ халҡының йәнле һөйләү теле ята тигән. Шулай уҡ Дмитрий Сергеевич Лихачёвтың Боронғо Рустә ике китап теле: сиркәү славян һәм боронғо рус теле йәнәш йәшәгән тигән компромисс теорияһы бар. Диглоссия тигән иң яңы теорияға ярашлы, (Г. Хюттль-Фольтер, А. В. Исаченко, Б. А. Успенский), киреһенсә, сиркәү славян һәм боронғо рус телдәре киҫешмәгән тиерлек һәм бер телдең ике төрлө тармағы булараҡ ҡабул ителә<ref name="Калугин" />. Боронғо рус теле һәм уның диалекттары ([[туҙға яҙылған грамоталар]]ҙың боронғо новгород диалектын да индереп) йәнле һөйләү теле, эшлекле тел һәм көнкүреш аралашыуына хеҙмәт иткән (яҙыуҙар, граффити). Был ҡомартҡыларҙа диалект үҙенсәлектәре һәм бик һирәк — сиркәү славян һүҙҙәре осрай. Боронғо рус теленең диалекттан юғары торған формаһы рәсми документтарҙа (грамоталар, [[Русская Правда]] — ''Урыҫ хәҡиҡәте'', кенәз уставтары) ҡулланылған. Сиркәү славян теле Боронғо Рустең әҙәби теленә, китап теленә (Ҡулъяҙма китаптар) әйләнгән. Ул боронғо рус диалекттары өсөн уртаҡ русизмдарҙы ла, диалект эсендә сикләнгәндәрен дә ҡулланған. Был үҙенсәлектәр төрлө дәрәжәлә: дини текстарҙа — йоғаныс ҡына, үҙенсәлекле донъяуи текстарҙа (бигерәк тә йылъяҙмаларҙа) — күпләп ҡулланыла. Телдәге төрлө үҙгәрештәр һөҙөмтәһендә, шулай уҡ экстралингвистик факторҙар йоғонтоһонда (Боронғо Рус дәүләтенең тарҡалыуы, монгол баҫып алыуы, көньяҡ һәм көнбайыш урыҫ ерҙәренең Бөйөк Литва һәәм Польша дәүләтенә ҡушылыуы) боронғо рус теле йәшәүҙән туҡтай, һәм XIV—XV быуаттарҙан үҫешә башлаған төп өс тел тармағына — бөйөк рус теле, украин (XV—XVIII) һәм белорус тармаҡтарына бүленә<ref name="Крысько" />. А. А. Зализняк критикует эту популярную теорию «расхождения» («расщепления», дивергенции) трёх языков. По его мнению, современный русский язык образовался в результате «схождения» (конвергенции) южно-древнерусских и псковско-новгородских говоров<ref name=":0" />, ә украин һәм белорус телдәре көньяҡ боронғо рус һөйләштәре үҫеше һөҙөмтәһендә формалашҡан. == Ҡалалары һәм ҡәлғәләре == === Ҡалалары === [[Файл:Novgorod torg.JPG|210px|thumb|right|«Новгородтағы сауҙа итеү», Васнецов Аполлинарий Михайлович|{{nobr|А. М. Васнецов}}]] Быуаттар дауамында йылъяҙмаларҙа һ. б. сығанаҡтарҙа иҫкә алынған ҡалалар һаны арта барған{{sfn|Куза|1989|name="ReferenceA"|с=40}}. IX—X быуаттарҙа 25 ҡала, XI быуатта — тағы 64, XII быуатта — тағы 135 һәм XIII быуатта тағы 47 ҡала өҫтәлә. Монгол баҫып инеүе осорона Рустә 300-ләп ҡала, уртаса алғанда, һәр кенәзлеккә 20—25 ҡала тура килгән<ref name="ReferenceA"/>. Тарихсы В. А. Кучкин был осорға 340 ҡала билдәле булған ти<ref name="КучкинНаселение">''[[Кучкин, Владимир Андреевич|Кучкин В. А.]]'' Население Руси в канун Батыева нашествия // Образы аграрной России IX—XVIII вв. М. : Индрик, 2013. С. 67—88.</ref>. Уларҙан башҡа 1 меңдән артыҡ исемһеҙ нығытылған тораҡтар була<ref name="ReferenceA"/>. Тарихсы Даркевич фекеренсә, монгол һөжүменә тиклем Рустә ҡалалар үҫеше өс этап кисергән: X б. уртаһы — XI быуаттың 1-се яртыһы; XI б. 2-се яртыһы — XII б. уртаһы; XII б. 2-се яртыһы — 1237—1240 йылда<ref name=autogenerated4>{{cite web|url=http://www.russiancity.ru/books/b37.htm|title=''Даркевич В. П.'' Происхождение и развитие городов древней Руси (X—XIII вв.)|publisher=// «Вопросы истории» — 1994. — № 10. — С. 43−60|accessdate=2013-04-09}}</ref>. Беренсе осорҙа Днепр һәм Волхов буйында күпләп ҡалалар төҙөлә. Икенсе осорға Рустә феодаль тарҡаулыҡ дәүере тап килә — был ваҡытта кесе һәм перифериялағы ҡалаларҙың роле арта. Өсөнсө осорҙа боронғо рус ҡалаһының һәм уның мәҙәниәтенең ҙур үҫеше күҙәтелә<ref name=autogenerated4 />. [[Файл:Brest - Archeological museum Bjarestse.JPG|left|thumb|210px|XIII быуат биналары ҡаҙылдыҡары. «Берестье» тарихи-археологик музейы]] Ҙур ҡалаларҙың оборона системаһы ҡатмарлы булған. Детинец йәки ҡала үҙәге айырым һаҡланған. Уның йәнәшәһендә 1-2 нығытылған ситке ҡала торған. Нығытмалар бер нисә тиҫтә гектар урынды биләгән һәм, хәүеф тыуғанда, ул ҡала халҡын ғына түгел, ә ҡаланың тирә-яғында йәшәгән халыҡты ла һыйҙырған<ref name=autogenerated4 />{{sfn|Куза|1989|name="ReferenceB"|с=48}}. Ошондай һәр ҡала кенәз һарайы һәм резиденцияһынан торған (2000 метрға тиклем²). Шул уҡ ваҡытта, Новгород, Киев, Рязань һәм Смоленск кеүек ҡалаларҙа ябай ҡала кешеләренең дә һарайҙары (600 метрға тиклем) булған{{sfn|Куза|1989|с=46}}. Ҡағиҙә булараҡ, бер-ике урам йылға буйлап һуҙылған һәм кескәй урамдар һәм тыҡрыҡтар менән киҫешкән. XI—XIII быуат ҡалаһының тағы ла бер үҙенсәлеге булып сиркәү йә ҡорам тора. Уларҙың һәр береһендә икенән алып унға тиклем ғибәҙәтхана булған<ref name="ReferenceB"/>. Ҡала нығытмаларына һаҡланмаған биҫтәләр һырығып ултырған. Ҙур боронғо рус ҡалаһының дөйөм майҙаны йыш ҡына 100 гектарҙан артҡан{{sfn|Куза|1989|с=48}}. Академик Б. А. Рыбаков Боронғо Рус дәүләтенең бер нисә: хәрби, иҡтисади, административ, идеологик һәм мәҙәни функцияһын билдәләй. Социаль ҡараштан боронғо рус ҡалаһы феодалдар тупланған урын була{{sfn|Куза|1989|name="ReferenceAA"|с=49}}. Схожие функции выделял В. П. Даркевич<ref name=autogenerated4 />. === Ҡәлғәләре һәм нығытмалары === [[Файл:Валы-1.jpg|thumb|210px|Переславль-Залесскийҙа Переяслав кремленең уры (вал)]] Боронғо Русь тарихында нығытмалар ҙур роль уйнаған. Улар, тарихи хәлдәр һәм ошман һөжүме характерына бәйле, даими рәүештә үҙгәргән һәм камиллаштырылған. Хәрби техниканың һәм ҡамау сараларының үҫеше оборона ҡоролмаларының архитектураһына йоғонто яһаған{{sfn|ДР ГЗС|1985|с=167}}. Иҡтисад һәм етештереүсәнлек үҫешкән һайын Рустә нығытмалар һаны артҡан. Уларҙы мәҙәни һәйкәлдәргә әйләнгән биналарҙы, ябай торлаҡ йорттарҙы ҡороусы шул уҡ оҫталар төҙөгән. Киев Русенең ҡәлғәләре һәм нығытмаларының күпселеге ағастан төҙөлгән булған. Тарихсы Тихомиров фекеренсә, утлы ҡорал булмаған һәм ҡамау ҡоралдары артыҡ күп ҡулланылмаған дәүерҙә шундай һаҡланыу етерлек булған{{sfn|Тихомиров|1956|с=233}}. Ул осорҙағы рус нығытмалары һыу тултырылған соҡорҙан, ҡала стеналарынан, ҡаплама (забрало) һәм ерҙән өйөлгән урҙан торған. Ҡәлғәләр тәбиғи ҡалҡыулыҡтарҙа, йыш ҡына бер йылғаның икенсеһенә ҡойған морононда төҙөлгән. Славян ерҙәрендәге ҡала нығытмалары шуға ла «вышгород» тип аталған. Ҡайсаҡ оборона ҡоролмалары, бер яғынан да тиҙ ҡамай алмаҫлыҡ итеп, текә ярлауҙарҙа ҡоролған{{sfn|Тихомиров|1956|с=234|name="ReferenceC"}}. Төньяҡ Рустәге урманлы һәм һаҙлыҡлы урындарында ҡәлғәләр бейек булмаған түбәләрҙә урынлашҡан. Ышыҡ сифатында батҡыл уйһыулыҡтар һәм һаҙлама урын һайланған. Ундай ҡәлғәләргә. Дмитровтағы кеүек, бейек ур хас<ref name="ReferenceC"/>. [[Файл:Pskov asv07-2018 Kremlin Daumantas Town img4.jpg|left|thumb|210px|Псков Кромы (Кремль)]] Ҡала нығытмаларының төп төрө булып ҡала диуарҙары торған{{sfn|ДР ГЗС|1985|с=168}}. Улар ур өҫтөнә урынлаштырылған һәм городницаларҙан — тупраҡ тултырылған бураларҙан торған. Ҡайһы бер ҡәлғәләрҙә, торлаҡ һәм хужалыҡ мәнфәғәттәре килеп сыға ҡалһа тип, буралар буш ҡалдырылған{{sfn|ДР ГЗС|1985|с=168}}. Диуарҙарҙың өҫкө яғында тышҡы яҡтан «забрала» йәки «заборола» тигән ҡаплау менән көпләнгән киң майҙансыҡ булған. Дошманға атыр өсөн, уларҙа йырыҡтар йәки — «скважни» ҡалдырылған. Стеналар «вежалар» — таш фундаментҡа ҡуйылған башнялар менән нығытылған. Стеналарҙа шулай уҡ ҡәлғә дәүмәленән сығып, бер нисә ҡапҡа ҡуйылған{{sfn|Тихомиров|1956|с=236}}. «Отворити ворота» термины ҡаланың бирелеүен талап иткән. Кенәзлектәр баш ҡалаларында Киевтағы Алтын ҡапҡа йәки Владимирҙағы башня характерындағы монументаль ҡоролма — ҙур түр ҡапҡалар {{sfn|Тихомиров|1956|с=236}}. Ҡәлғәләрҙең хәүеф янарлыҡ урындарына өҫтәп соҡор ҡаҙғандар, ә күперҙәрҙе бағаналарға ултыртып төҙөгәндәр{{sfn|Тихомиров|1956|с=237}}. Ҙур ҡалалар һәм ҡәлғәләр эске ҡәлғәнән, үҙәк өлөшө йәғни детинецтан һәм тышҡы нығытмаларҙан торған. Ҡала ҙурая барып, ҡәлғә диуарҙары аша сыға башлаһа, нығытмаларҙың яңы билбауын барлыҡҡа килтереүсе, острог тип аталған, яңы диуарҙар төҙөлгән. Ҡала диуарҙарын төҙөкләндереп һәм яңыртып тороу боронғо рус ҡалаһы тормошоноң мөһим өлөшө була. Был хеҙмәткә махсус тәғәйенләнгән мөдир — «городник» ҡуйылған, ә халыҡ пошлина — «городное» түләгән{{sfn|Тихомиров|1956|с=241}}. == Ғәскәре == [[Файл:Swords GIM RV.jpg|left|thumb|150px|XII—XIII быуат ҡылыстар, Владимир өлкәһе]] Боронғо рус ғәскәре ике төп өлөштәән: дружинанан һәм ополчениенан — IX—X быуаттарҙа ҡәбилә, артабан ҡала полктары{{sfn|Вернадский|2012|с=216}}. IX—X быуаттарҙа дружина ялланған була. Уның байтаҡ өлөшө килмешәк варягтарҙан торған. Шулай уҡ унда балтик ерҙәренән сыҡҡандар һәм урындағылар хеҙмәт иткән. Эш хаҡы (жалование) көмөш, алтын һәм тире менән бирелгән. Яугирға яҡынса 8—9 киев гривнаһы (йылына 200 көмөш дирһәм), әммә XI быуат башына рядовой яугиргә түләү бары тик бер төньяҡ гривнаһына тиң була. Бынан тыш, дружина кенәз иҫәбенә туҡланған. Баштараҡ ул столование формаһында, һуңыраҡ натураль һалымдың бер формаһында — подать түләгән халыҡ полюдье ваҡытында уны ашатҡан — «кормление» һәм халыҡ-ара баҙарҙа уның һөҙөмтәләрен һатыуҙан алған аҡсаға тотолған. Дружина ғәскәрҙең удар үҙәге була һәм йыш ҡына уның хәл итеүенә алыштың нәтижәһе бәйле булған {{sfn|Вернадский|2012|с=216}}. Рус йылъяҙмаларында урыҫ кенәзлектәре ғәскәрҙәре һанын теүәл күрһәтмәгән. Тарихсы С. М. Соловьёв фекеренсә, хәүеф янағанда төньяҡ кенәзлектәре 50 мең яугир, көньяҡ кенәзлектәәре лә шул сама — 50 мең яугир сығара алған. Совет хәрби тарихсыһы Строков А. А. ''«хәл иткес ваҡиғалар янағанда, Русь 100 мең һуғышсы ла ҡуя алған»''{{sfn|Каргалов|1967|с=79}}. Рус кенәзлектәренең хәрби ойошоуына феодаль тарҡаулыҡ ҡамасаулаған. Кенәз һәм ҡала дружиналары ҙур территорияларҙа тарҡау торған һәм бер-бреһе менән бәйләнеш булдыра алмаған, күп көс туплау айырым ҡыйынлыҡтарға бәйле булған. Шуға ҡарамаҫтан, кенәз дружиналары сифатлы ҡорал, төрлө тактик алымдар һәм үҫешкән хәрби сафтар ҡулланған. Рус дружинниктарының һөжүм һәм оборона ҡоралдары даны Русь сиктәренән аша таралған булған. Ауыр хәрби кейем һәм ҡорал (доспехи) күпләп ҡулланылған. Әммә, дружиналар һан буйынса бер нисә тиҫтә кешенән артмаған һәм берҙәм командалыҡ һәм уның берҙәм планы аҫтында йөрөргә өйрәнмәгән булған{{sfn|Каргалов|1967|с=80}}. [[Файл:Реконструкция древнерусской дружины.jpg|thumb|Боронғо рус дружинаһының хәҙерге замандағы реконструкцияһы]] Шул уҡ ваҡытта, боронғо рус ғәскәренең төп өлөшө булып ополчение торған. Ул дружиналарға ҡарағанда ябайыраҡ ҡорал ҡулланған. Ополченецтарҙың әҙерлек кимәле лә бер башҡа түбәнерәк булған. Ополчение һуғышсылары балта, айыу һөңгөһө (рогатина) тотоп һуғышҡан, һөңгө менән ҡылысты улар һирәк ҡулланған{{sfn|Каргалов|1967|с=81}}. == Иҡтисады == === Аҡса системаһы === [[Файл:Grivna.jpg|thumb|Копорский ҡәлғәһе (Копорье) районындағы ауыл янында табылған төньяҡ боронғо рус гривнаһы]] Көнсығыш Европаның славян ерҙәрендә аҡса йөрөшө Төньяҡ һәм Көнсығыш Европаның Хәлифәлек илдәре менән әүҙем сауҙаһы башланғас, VIII—IX быуаттарҙа, нығына. Көнсығыш Европа илдәре, тәңкә һуғыуҙа ҡулланған мәғдәндең ҙур ятҡылыҡтары булмағанлыҡтан, көмөш импортына әүҙем тотонған. Боронғо Рустә IX быуаттың беренсе өстән берендә, Кавказ һәм Урта Азия сауҙа юлы буйлап килеп еткән Хәлифәлектең Африка үҙәктәрендә һуғылған тәңкәләр таралыу ала. 830-сы йылдарҙан Азияла һуғылған дирһәмдәр тарала башлай{{sfn|ДР ГЗС|1985|с=364}}. X быуаттың икенсе яртыһында төньяҡ һәм көньяҡ төбәктәренең халыҡ-ара баҙарға төрлөсә тартылыуы фонында ике территориаль рус системаһы билдәләнә. Византий литраһының 1/200 өлөшөн тәшкил иткән ауырлығы 1,63 грамм тартҡан дирһәмдең иҙентеләре (вырезки) Көньяҡ Рустең (Киев, Чернигов, Смоленск һ. б.) төп әйләнеш аҡсаһына әйләнә. Төньяҡ Русь ерҙәрендә лә шуға оҡшаш киҫентеләр ҡулланылған, әммә уларҙың ауырлығы 1,04 грамм йәки көмөш гривнаның 1/200 өлөшөн тәшкил иткән. Был системаның мөһим һәйкәле булып Рустең төньяғында көмөш тәңкәләрҙе үлсәгәндә ҡулланылған сферик үлсәү герҙәре тора. Хәлифәлек көсһөҙләнеүе сәәәбәпле, Рускә көнсығыш аҡсалары ағымы һүнгәндән һуң, уны тауар-аҡса алмаштырған. X—XI быуаттар сигендә, Владимир Красное Солнышко һәм Святополк идара иткән осорҙа, үҙ аҡсаларын һуғыуҙы башлап ҡарайҙар. Әммә, сеймал базаһы булмағанлыҡтан, был эш туҡтап ҡала{{sfn|ДР ГЗС|1985|с=364}}. Төньяҡ өлкәләрҙә дирһәмдәргә алмашҡа Германия, Англия һәм Скандинавияла һуғылған Көнбайыш Европа денарийҙары килә. Улар XII быуат башына тиклем әйләнештә йөрөй{{sfn|ДР ГЗС|1985|с=364}}. === Ауыл хужалығы === Ауыл хужалығы Боронғо Русь иҡтисадының нигеҙен тәшкил иткән. Күп тарихсылар уны боронғо рус хужалығының өҫтөнлөклө тармағы тип атай. Кенәз һәм бояр ерҙәре ауыл хужалығында айырым бер роль уйнаған. Боронғо Русь барлыҡҡа килгән осорға иген һатыу тышҡы сауҙала әһәмиәтле роль уйнамаған. Һунар һәм урман кәсептәре продукттары: ҡиммәтле йәнлек тиреләре, балауыҙ һәм [[бал]] тауар әйләнешенең күпселек өлөшөн алып торған<ref name=autogenerated5>''Вернадский Г. В.'' Киевская Русь : пер. с англ. М. : Аграф : ЛЕАН, 1996. 442 с. (История России). Пер. изд.: Kievan Russia / by G. Vernadsky (New Haven ; London, 1948).</ref>. Хлеб стал «богатством», то есть предметом торгового обмена, значительно позднее. Однако, по данным письменных источников, земледелие было основным занятием древнерусского сельского населения<ref name=autogenerated6>''Греков Б. Д.'' Киевская Русь / отв. ред. [[Черепнин, Лев Владимирович|Л. В. Черепнин]]. Л. : [[Политиздат|Госполитиздат]], 1953. 567 с.</ref>. «Повести временных лет» йылъяҙмаһына ярашлы, вятичтар хазарҙарға һәр һуҡанан бер тәңкә түләгән, тимәк, һуҡа уларға тормош көтөүҙә ярҙам иткән төп сара булған<ref name=autogenerated5 />. Игенселектең мөһим роле тураһында мәжүсилек осорондағы игенселек культы һөйләй. IX—X быуаттарҙа Русь хужалығы игенселеккә таянғанлығын иртә христианлыҡ дәлилләй. Рустең халыҡ христианлығы тотемизмдың етди билдәләренә эйә тип әйтеп булмай. Христианлыҡ төшөнсәләре һәм күҙаллауҙары тап игенселек культы элементтарын алмаштырҙы: Благовещениеға һуҡаға ултырып килеүсе Ғайса бәйғәмбәрҙең әсәһе (Богородица) яҙ менән тиңәштерелә, изге Илия бәйғәмбәр, Георгий Победоносец һәм Николай Чудотворец ауыл хужалығы эштәренең ҡурсалаусыһына әйләнгән. Игенселектең боронғо рус йәмғиәтендә хужалыҡ нигеҙе булғанлығын славян халыҡ календары ла күрһәтә<ref name=autogenerated6 />. Тәбиғәт зоналарының айырымлығы илдең төньяғы һәм көньяғы араһында агротехник алымдарға йоғонто яһай һәм игенселек өлкәһендә күренеп торған айырмаға килтергән. Бай ҡара тупраҡлы дала зонаһы ер эшкәртеүгә уңайлы һәм асыҡ булған. Урманлы урындарҙа ерҙе һөрөп эшкәртеү маҡсатында иң алда ағастарҙы төбө-тамырынан аҡтарырға кәрәк булған. Урман-дала зонаһында, тирә-яҡ урманды аҡтармаҫтан алда ла ағас үҫмәгән ерҙәрҙә иген үҫтереү мөмкинлеге булған<ref name=autogenerated5 />. Археология һәм яҙма сығанаҡтар мәғлүмәттәре IX—X быуаттарҙа уҡ көнсығыш славяндар йәшәгән территорияның үҙәк өлөшөндә ер эшкәртеү алдынғы роль уйнаған, һуҡа менән һабан төп игенселек ҡоралына әйләнә. Урта һәм Көньяҡ Днепр буйында ер һөрөү системаһы алдараҡ та булған. Иртә яҙма сығанаҡтарҙа уҡ ужым һәм яҙғы культураларҙы айырып яҙалар, һәм был төплө игенселек, уның ике баҫыулы, бәлки, өс баҫыулы системаһы булғанлығын күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта игенселектең архаик формаһы, урманды ҡырҡып, ағасарын яндырыу ҡайһы бер төбәктәрҙә күп быуаттар дауамында ҡулланылған<ref name=autogenerated6 />. IX быуатта төньяҡ-көнбайыш райондарында йомшаҡ бойҙай, арпа һәм тары сәселгән. Мал аҙығы итеп ҡулланылған [[бобы]], борсаҡ, етен, киндер (тарма) үҫтерелгән. Арыш, алдараҡ яҙғы арыш барлыҡҡа килә. Һуңыраҡ арыштың ужым формаһы барлыҡҡа килә (XI-XIII б.). Элекке осорҙоң төп культуралары (бойҙай һәм арпа) икенсе-өсөнсө урынға ҡыҫырыҡлана. Яңы культура — һоло барлыҡҡа килә<ref>''Кирьянова Н. А.'' [http://annales.info/rus/small/zerno.htm О составе земледельческих культур Древней Руси X—XV вв. (по археологическим материалам)] // [[Российская археология|Советская археология]]. 1979. № 4. С.72—85.</ref>. Көньяҡта төп культуралар сифатында борай (бойҙай төрө), бойҙай һәм ҡарабойҙай үҫтерелә. Өс баҫыулы системала айырым баҫыуҙарҙа туҡыуға яраҡлы сүсле (етен һәм тарма), борсаҡлылар (борсаҡ һәм яҫмыҡ борсаҡ (чечевица)) һәм шалҡан үҫтерелгән<ref name=autogenerated5 /> [[Файл:Domestic animals of Old Rus'.jpg|thumbnail|300px|right|Боронғо Рустең йорт хайуандары]] Археологик ҡаҙыныуҙар барышында матди табыштар: [[ат]], [[һыйыр]], [[һарыҡ]], [[сусҡа]], [[кәзә]], [[эт]] һ. б. һөйәктәре ҡалдыҡтары осрай <ref name=autogenerated6 /> Ат, эре мөгөҙлө малдар үрсетеү хужалыҡтың мөһим тармағы булып торған. Хәрби мәнфәғәттәрҙе лә күҙ уңында тотҡанғалыр, кенәздәр ат үрсетеүгә ҙур иғтибар биргән. Кенәз имениеларында күп һанлы ат өйөрҙәре булған<ref name=autogenerated5 />. Ҡырағай йәнлектәр һәм йорт хайуандары һөйәктәре ҡалдыҡтары һанын сағыштырғанда, хужалыҡтың мөһим тармаҡтары һунар булғанлығы ла асыҡлана<ref>''[[Цалкин, Вениамин Иосифович|Цалкин В. И.]]'' Материалы для истории скотоводства и охоты в древней Руси. Материалы и исследования по археологии СССР. № 51. М. : [[Наука (издательство)|Издательство АН СССР]], 1955. 183 с.</ref> Солоҡсолоҡ шулай уҡ хужалыҡтың әһәмиәтле тармағы булып торған. Балауыҙ һәм бал ил эсендә лә, сит илдәрҙә лә ҙур һорау менән файҙаланған<ref name=autogenerated5 />. Русская Правда күрһәтелгән сиктәрҙән сығып ер һөргән өсөн штраф билдәләгән. Кенәздәр, боярҙар, сиркәүҙәр һ. б. поместьеға эйә була алған. КЕнәз һәм бояр поместьелары идарасылары ''тиундар'', кенәз поместьеларыныҡы — шулай уҡ ''огнищандар'' (''огнищные тиуны'') тип аталған. Поместьеның айырым өлөшө ''ауыл'' (Каролинг империяһындағы виллаға тап килгән) һәм уны ''ауыл старостаһы'' етәкләгән. Кенәз ерҙәрен холоптар һәм бойондороҡһоҙ работниктар — ''закуптар'', шулай уҡ ялланған работниктар — рядовитар һәм вольноотпущенниктар — изгойҙар эшкәрткән<ref name=autogenerated5 />. === Һөнәрселек === [[Файл:Фрагменты стеклянных браслетов Крапивенское городище.jpg|left|thumb|Быяла беләҙектәр фрагменттары, Крапивенский ҡаласығы. X—XIII быуат боронғо рус мәҙәниәте. Шебекин тарихи-художество музейы фондтарынан]] Феодаль ҡоролош үҫеше менән, община һөнәрселәре феодалдарға буйһона, ҡайһы берҙәре ауыл ерен ташлап, биләмәләре ситендә һөнәрселек биҫтәләре (посады) булдырылған ҡалаларға, ҡәлғәләргә күсенгән<ref name=autogenerated3>{{cite web|url=http://www.history-at-russia.ru/x-xii-veka/kultura-drevnej-rusi.html|title=Культура Древней Руси|publisher=|accessdate=2013-03-30|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FdVLGjoU?url=http://www.history-at-russia.ru/x-xii-veka/kultura-drevnej-rusi.html|archivedate=2013-04-04}}</ref>. Уларҙа XII быуатҡа 60-тан артыҡ һөнәр төрө булған. Ҡайһы бер һөнәрҙәр металлургия етештереүенә нигеҙләнгәне һәм уның юғары үҫеш кимәле һөнәрселәрҙең иретеп йәбештереү, ҡойоу, металды сүкеү, ҡоросто ҡыҙҙырып йәбештереү һәм сыныҡтырыу эштәрен белеүендә күренгән. Боронғо рус һөнәрселәре 150-нән ашыу тимер һәм ҡорос эшләнмәләр етештергән. Был продукция ҡала менән ауыл еренең тауар бәйләнештәрен үҫтереүҙә мөһим роль уйнаған. Боронғо рус зәргәрселәре (ювелир) төҫлө металдарҙы сүкеп биҙәгән (чеканка). Һөнәрсе оҫтаханаларында хеҙмәт ҡоралдары (һабан төрәндәре (лемех), балталар, тешле игәү (зубила), ҡыпһыуыр (клещи) һ. б.), һуғыш ҡоралдары (ҡалҡан, һайман ҡояғы (кольчужная броня), һөңгөләр, торҡалар, ҡылыстар һ. б.), көнкүреш әйберҙәре (асҡыстар һ. б.), алтын, көмөш, бронза, баҡырҙан биҙәнеү әйберҙәре яһағандар<ref name=autogenerated3 />. [[Файл:Copy of Yaroslav Vsevolodovich helm.jpg|thumb|150px|Ярослав Всеволодович торҡаһының күсермәһе (Дәүләт тарих музейы, төп нөсхәһе Ҡоралдар палатаһында). Торҡаны боронғо рус оҫталары эшләгән]] Боронғо рус ҡалаларында көршәк яһау, тире, ағас эшкәртеү таш киҫеү һөнәр төрҙәре һ. б. үҫешкән була. Үҙенең эшләнмәләре менән Русь ул саҡтағы Европала таныла. Һөнәрселәр заказ буйынса ла, баҙарҙа һатыу өсөен дә эшләгән<ref name=autogenerated3 />. Академик Рыбаков ҡала һәм ауыл һөнәрселек етештереүен айыра. Ҡалаларҙа тимерселек-слесарлек һәм ҡорал эшләү, затлы металдарҙы эшкәртеү, ҡойоу эше, сүкеү һәм сүкеп биҙәү, сым һуҙыу, алтын-көмөш сымдарҙан үреп эшләү (филигрань) һәм зернь, эмаль, көршәк яһау, быяла етештереү һ. б.{{sfn|Рыбаков|1948}} Ауылдарҙа тимерселек һөнәре, зәргәрселек, көршәкселек, ағас, йәнлек тиреһен эшкәртеү, туҡыусылыҡ һ. б. үҫешкән булған.{{sfn|Рыбаков|1948}} Боронғо рус һөнәрселеге үҫешенең беренсе этабы ике быуаттан артыҡҡа — X быуаттан XII быуаттың 20-30-сы йылдарына тиклем һуҙыла. Ул һөнәрселек етештереүенең камиллығы һәм юғары техникаһы менән ҡылыҡһырлана. Эшләнмәләр һаны сикләнгән һәм улар етерек ҡыйбат була. Был осорҙа, ирекле сауҙа баҙары сикләнгәнлектән, заказға эшләү киң таралған була. Был ваҡытта һөнәрселек ҡоралдарының (инвентарь) төп төрҙәре булдырылған һәм боронғо рус етештереүенең яңы технологик нигеҙҙәре һалынған. Археологик ҡаҙылмалар Боронғо Русь һөнәрселек етештереүенең кимәле Көнбайыш Европа һәм Көнсығыш һөнәрселәренеке менән бер төрлө булған тигән һығымта яһарға мөмкинлек бирә{{sfn|ДР ГЗС|1985|с=243}}. XII быуаттың өстән беренсе өлөшө аҙағында, үҫешенең икенсе этабында, продукция ассортиментының ҡапыл киңәйеүе һәм, технологик операцияларҙың ябайлашыуы менән бәйле, етештереүҙең һиҙелерлек рационалләшеүе күҙәтелгән. XII быуат аҙағында туҡыусылыҡ етештереүендә горизонталь туғыу станогы барлыҡҡа килә. Етештереүсәнлек күтәрелә, үрелеш системаһы ябайлаштырыла, туҡымаларҙың сорт төрҙәре ҡыҫҡара. Металл эшкәртеүҙә сифатлы күп ҡатлы ҡорос лезвиеләр урынына яҫыланған (уплощённые) һәм ҡыҙҙырып йәбештерелгән осло сифатһыҙыраҡ лезвиеләр ҡулланыла башлаған. Был ваҡытта етештереүҙең сериялылығы күренә. Бигерәк тә металл эшкәртеү, туҡыусылыҡ, ағас эшкәртеү, итекселек һәм зәргәр һөнәрселегендә эшләнмәләр стандарттары барлыҡҡа килә{{sfn|ДР ГЗС|1985|с=243}}. Был осорҙа етештереүҙең айырым тармаҡтары эсендә һөнәрселектең махсус һөнәрҙәргә (специализация) айырылыуы күҙәтелә. XII быуат аҙағында ҡайһы бер боронғо рус ҡалаларында һөнәр төрҙәренең һаны 100-ҙән ашыу булған. Шул осорҙа продукцияһы ҡалаларҙа ғына түгел, ауылдарҙа ла һатылырлыҡ ваҡ тауар етештереүе кинәт үҫеш алған{{sfn|ДР ГЗС|1985|с=244}}. === Сауҙа === [[Файл:Volok by Roerich.jpg|thumb|left|«Ерҙән һөйрәйҙәр», Н. К. Рерих]] Боронғо Рустә сауҙа ҙур роль уйнаған. Боронғо рус кенәзлектәренең мөһим иҡтисади берәмеге булараҡ, бигерәк тә тышҡы сауҙа үҫешкән була. Днепр юлы Русте Византия менән бәйләгән. Рус сауҙагәрҙәре Киевтән Моравияға, Чехияға, Польшаға, Көньяҡ Германияға; Новгород һәм Полоцктан — Балтик диңгеҙе буйлап Скандинавияға, Поляк Поморьеһына һәм артабан көнбайышҡа барған<ref name=autogenerated3 />. Рустән һатыуға ҡыйбатлы йәнлек тиреләре, балауыҙ, бал, ыҫмала, етен һәм етен туҡымалары, көмөш әйберҙәр, алһыу шиферҙан пряслица, ҡорал, йоҙаҡтар, семәрләнгән һөйәк һ. б. сығарылған. Ә импорт предметтары затлы әйберҙәрҙән, емештәрҙән, тәмләткестәрҙән буяуҙарҙан һ. б. ғибәрәт булған.<ref name=autogenerated3 /> Кенәздәр рус сауҙагәрҙәренең мәнфәғәтен сит ил дәүләттәре менән махсус килешеүҙәр төҙөп яҡларға тырышҡан. Был бигерәк тә Византия менән төҙөгән килешеүҙәрҙә күренгән һәм Русская Правданың һуңғыраҡ редакцияһында (XII — XIII быуат башы) һуғыш һәм башҡа ваҡиғалар арҡаһында сауҙагәрҙәрҙең мөлкәтен һаҡлау буйынса ҡайһы бер саралар ҡаралған<ref name=autogenerated3 />. Киев Русенең иң мөһим сауҙа юлдары: * «Варягтан гректарға юл», Варяг диңгеҙенән башланып, Ладога күле, Волхов һәм [[Днепр]] йылғалары буйлап, [[Ҡара диңгеҙ]]гә, Балҡан [[Болгария]]һына һәм [[Византия]]ға сыҡҡан (шул уҡ юл менән, Ҡара диңгеҙҙән [[Дунай]]ға кереп, Бөйөк Моравияғаи етеп булған); * Волга сауҙа юлы<!-- («путь из варяг в персы»)АИ НЕТ-->, Иҫке Ладоганан [[Каспий диңгеҙе]]нә һәм артабан Хорезмға һәм [[Урта Азия]]ға, Фарсыстанға ([[Иран]]) һәм [[Кавказ]] аръяғына; * [[Прага]]нан башланған һәм Киев аша [[Волга]]ға һәм артабан Азияға илтеүсе ҡоро ер юлы. Сауҙаның етеҙ барыуы тураһындағы мәғлүмәткә лә ҡарамай, нишләптер, ҡайһы бер хәҙерге көнбайыш тарихсылары, археологик һәм башҡа мәғлүмәтте һанға һуҡмай, йәнәһе, көнсығыш славяндарҙың беренсе дәүләте «бер-береһенә сит халыҡ, варяг һәм гректарҙың диңгеҙ аръяғы сауҙаһында фәҡәт икенсе дәрәжәле генә продукт, әһәмиәтһеҙ булған» тигәнерәк имеш-мимеш хәбәр таратырға маташты<ref>''[[Пайпс, Ричард|Пайпс Р.]]'' Россия при старом режиме. — Нью-Йорк, 1974. — С. 37.</ref>. И. В. Петровтың тикшеренеүҙәре, Боронғо Рус дәүләте барлыҡҡа килгән тәүге быуаттарҙа (IX—X быуаттар) сауҙа һәм сауҙа хоҡуғы етерлек интенсив үҫешкән һәм уға VIII—X быуаттарҙа Көнсығыш Европаға көнсығыш тәңкә көмөшөнөң ағымы ҙур йоғонто яһағанын күрһәтә{{sfn|Петров|2011}}{{sfn|Петров|2005}}{{sfn|Петров|2004}}. === Һалымдар (дань) === [[Файл:Knyaz Igor in 945 by Lebedev.jpg|thumb|«Полюдье», К. В. Лебедев]] Боронғо Рустә буйһондоролған ҡәбиәләләрҙең дань түләүе һалым (налог) формаһы булып торған. Йыш ҡына һалым берәмеге итеп «төтөн», йәғни өй (йорт), йәки ғаилә усағы алынған. Һалым күләме йола буйынса һәр йорт бер йәнлек тиреһе түләргә тейеш булған. Ҡайһы бер осраҡта — мәҫәлән, вятичтар ҡәбиләһенән, — һәр рал (һабан) һайын бер тәңкә алынған. Һалым йыйыу формаһы — полюдье, кенәз дружинаһы менән ноябрҙән алып апрелгә тиклем подданныйҙарынан һалым йыйған. Русь бер нисә һалым (подать) округына бүленгән; киев округында полюдье древляндар, дреговичтар, кривичтар, радимичтар һәм северяндар ерҙәренән үткән. 3000 гривна түләгән [[Новгород]] үҙе бер башҡа округ булған. Бер нисә йөҙ яугирҙән торған дружина һалым йыйған. «Русь» тип аталған өҫтөнлөклө этно ҡатлам төркөмө кенәзгә йыллыҡ килеменең унынсы өлөшөн түләгән. 946 йылда древляндарҙың ихтилалын баҫтырғандан һуң, княгиня Ольга, дань йыйыуҙы тәртипкә һалыуға йүнәлтелгән һалым реформаһы үткәрә. Ул полюдьены юҡҡа сығара, «уроктар», йәғни дань күләмен булдыра, һәм «погостар» — полюдье юлында ҡәлғәләр төҙөй, уларҙа кенәз идарасылары йәшәгән һәм дань шунда тапшырылған. Дань йыйыуҙың был формаһы һәм дань үҙе «повоз» тип аталған. Һалым түләгәндә, подданныйҙар Рюрикович кенәз билдәһе ҡуйылған балсыҡ мисәт алған, һәм был уларҙы ҡабат һалым йыйыуҙан азат иткән. Реформа бөйөк кенәз власын үҙәкләштереүгә ярҙам иткән һәм ҡәбилә кенәздәренең власын көсһөҙләндергән{{sfn|Вернадский|2012|с=49}} == Мәҙәниәте == === Дине === Византия йолаһына таянған христианлыҡ, 988 йылда Русь суҡындырылғандан һуң, рәсми дин сифатында ҡабул ителгән, әммә халыҡта ул славян мәжүсилеге ғөрөф-ғәҙәттәре менән ҡушылған<ref>Киевская Русь. [[Советская историческая энциклопедия]]</ref>, синкретик халыҡсан христианлыҡ формалашҡан. Христиалаштырыу яйлап, монгол баҫып алыуына тиклем дауам иткән. Христианлыҡ дәүләт дине тип иғлан ителгән дәүерҙә археологик мәғлүмәттәр тәү сиратта ҡала халҡы ҡабул иткәнен длилләй<ref name="Sedov1993">''[[Седов, Валентин Васильевич|Седов В. В.]]'' Распространение христианства в Древней Руси // Краткие сообщения [[Институт археологии РАН|Института археологии]]. 1993. Вып. 208. С. 3—11.</ref>. Мәжүсилек элементтары тәбиғәттең пантеистик образдарында һәм «Слово о полку Игореве»лә мифтарға һылтаныуҙарҙа күренә һәм шунда уҡ христиан ҡорамдары һәм сиркәү әҙәбиәте телмәре иҫкә алына. Юғары ижтимағи ҡатламдың көнкүрештә балаларына христиан исемдәре менән параллель рәүештә үлгән туғандарының мәжүси исемдәре менән атау (XIII б. тиклем), туй йолаларының һәм кейемдең ритуаль элементтары күҙәтелгән. Ябай халыҡ мөхитендә синкретик бетеүҙәр ҡулланыу, ерләгәндә күп һанлы әйберҙәр һалыу күҙәтелгән, байрамдарҙың йыллыҡ календары, христиан формаһында булһа ла, мәжүси культҡа ҡайтып ҡалған<ref>В. В. Мильков. Двоеверие. // Религии народов современной России: Словарь / — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Республика,. Ред-кол.: Мчедлов М. П., (отв. ред.), Аверьянов Ю. И., Басилов В. Н. и др. 2002.</ref>. === Яҙмаһы һәм мәғарифы === Рустең Византия менән X быуат килешеүҙәре билдәле боронғо яҙма ҡомартҡылары булып тора. Улар суҡындырылғанға тиклем әле Рустең кириллица менән танышлығын раҫлай. Әммә уларҙың төп нөхсәһе һаҡланмаған. «Повести временных лет» составындағы исемлеге генә билдәле. Христианлашыу Русте византия донъяһы мөхитенә индерә. Көньяҡ һәм бер аҙ дәрәжәлә көнбайыш славяндарҙан илгә солун ағалы-энеһе Кирилл һәм Мефодий төҙөгән әлифба ярҙамында килеп еткән Тәүрат (Библия) китаптары, доғалары, гимнографик әҫәрҙәре тупланған бай иҫке славян китап белеме күсә<ref name="Калугин" /><ref name="Каравашкин">''[[Каравашкин, Андрей Витальевич|Каравашкин А. В.]]'' Литературный обычай Древней Руси (XI—XVI вв.). — М.: [[РОССПЭН]], 2011. — 544 с.</ref>. Һаҡланып ҡалған боронғо рус яҙмаһы ҡомартҡыларына X — XI быуат башына ҡараған Новгород кодексы (Псалтирь һ. б. текстар), новгород посаднигы Остромир өсөн 1057 йылда дьякон Григорий яҙған «Остромирово Евангелие», кенәз Святослав Ярославичтың 1073 һәм 1076 йылғы ике «Изборник Святослава» һәм XI быуатта туҙға яҙылған грамоталар. Боронғо Русь яҙма һәйкәлдәре тел һәм статусы буйынса ике төркөмгә: боронғо рус телендә яҙылған төп боронғо рус, һәм сиркәү-славян теленең боронғо рус изводына бүленә. Беренсе төркөмгә эшлекле һәм көнкүреш өлкәһе һәйкәлдәре: грамоталарҙың күпселеге (1000-гә яҡын XI—XIV быуаттарҙа туҙға яҙған грамота һәм 150-ләп пергамент грамота), күп һанлы ҡулъяҙма китаптар яҙмаһы һәм ябай яҙмалар, шул иҫәптән, граффити, шулай уҡ рәсми документтар: грамоталар, Русская Правда, кенәз уставтары. Сиркәү-славян ҡомартҡыларына ҡайһы бер грамоталар, яҙыуҙар һәм бигерәк тә китап мәҙәниәте — ҡулъяҙма китаптар. Төп әҙәби ҡомартҡыларға сиркәү китаптары — көньяҡ славян текстарының урыҫ теленә исемлеге (күсермәһе), башлыса болгар (улары үҙ сиратында грек сығанаҡтарының тәржемәһе); грек теленән урыҫсаға тәржемәләр; үҙенә башҡа (оригиналь) урыҫ әҫәрҙәре (Рус йылъяҙмалары, тарихи, агиографик (житие), тәғлимәт таратыусы (проповеднические), юридик текстар). 1000-гә яҡын боронғо рус ҡулъяҙмаһы һаҡланған<ref name="Крысько" />. === Әҙәбиәте === [[Файл:Novgorod Codex - colour.jpg|thumb|right|180px|Новгород кодексының беренсе бите, 1010-се йылдар]] Христианлыҡ ҡабул итеү Боронғо Русте китап мәҙәниәтенә яҡынайта. Боронғо рус әҙәбиәт традицияһы Slavia Orthodoxa, йәғни IX быуаттан алып яңы осор башланғанға тиклем барлыҡҡа килгән берҙәм тел мөхите шарттарында (сиркәү-славян теле, сиркәү-славян теленең изводтары, шулай уҡ уларға яҡын милли әҙәби телдәр) барлыҡҡа килгән һәм берҙәм әҙәби фонды булған православие динен тотҡан славяндарҙың әҙәби берлеге<ref>{{книга|автор=[[Пиккио, Рикардо]].|заглавие=Slavia Orthodoxa. Литература и язык|ссылка=https://books.google.ru/books?id=h8sNAgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|место=М.|издательство=Знак|год=2003|страницы=|isbn=}}</ref>. Русь грек теленән үҙләштергән тәүрат һәм дини доғалар индерелгән тәржемә ителгән, патристика, сиркәү-нәсихәт әҙәбиәте, догмат-полемик һәм юридик хеҙмәттәр индерелгән китаптарҙың ҙур корпусы. Был әҙәби фонд был общим для всего бөтә византий-славян православие донъяһы уртаҡ булған һәм быуаттар дауамында дини, мәҙәни һәм тел берҙәмлеген тәьмин иткән<ref name="Калугин" />. Боронғо рус әҙәбиәте византий һәм боронғо болгар әҙәбиәте традициялары һәм аскетик христиан йүнәлешлеге менән ҡылыҡһырлана. Русь аскетик византий традицияһын үҙләштергән һәм константинополь баш ҡала мәҙәниәтенә ылыҡмаған, Византияяла киң таралған антик әҙәбитте алып ташлап, фәҡәт төп христиан мәҙәниәтен генә ҡабул иткән. Шуға оҡшаш хәл рус әҙәбиәте өсөн өлгө тип һаналған көньяҡ славян әҙәбиәтендә лә ҡабатланған. Византияла донъяуи белемдең нигеҙе тип иҫәпләнгән антик мираҫ Рустә мәжүси һәм шуның өсөн мәҙәни ҡиммәттәргә эйә була алмай һәм кеше рухына зыянлы тип ҡабул ителгән<ref name="Каравашкин" /><ref name="Петрухин2014" /><ref>''[[Живов, Виктор Маркович|Живов В. М.]]'' Религиозная реформа и индивидуальное начало в русской литературе XVII века // ''Живов В. М.'' Разыскания в области истории и предыстории русской культуры. М., 2002. С. 320.</ref>. Русь әҙәбиәте күп осраҡта әҙәбәиәткә хас булмаған бурыстарҙы үтәгән. Урта быуат мәҙәнитенең иң төп принцибы — «imitatio» (оҡшау, оҡшатыу) өлгөгә, шул иҫәптән һүҙ өлгөһөнә оҡшау юлында хозурлыҡҡа өлгәшеү. Шуның өсөн боронғо рус китапсылары өсөн рухты ҡотҡарыу төп бурыс һаналған. Билдәле булған әҙәбиәттең бөтә корпусы, Урыҫ йылъяҙмаларын да индереп, дини тәғлимәт һәм дини-дидактик йүнәлешле булған. Йылъяҙмаларҙағы тарих беренсе сиратта аллаһы тәғәлә яҙғанды ң тормошҡа ашыуы тип ҡабул ителгән. Бындай ҡараш уйлап сығарыуға, художество фикцияһына урын ҡалдырмаған. Һаҡланып ҡалған әҫәрҙәр араһында «Слово о полку Игореве» үҙе бер төрлө булып айырылып тора<ref name="Каравашкин" /> вәғәз (проповедь), изгеләр житиеһы жанры, хәрби походтарҙы тасуирлау («Слово о полку Игореве»); шулай уҡ был осорҙа урыҫ йылъяҙмаһына нигеҙ һалына («Повесть временных лет»){{sfn|Тарабарина|name=tar}}. Боронғо рус йылъяҙмаһының аяҡ баҫыуында, тәүрат һәм башҡа дини идеяларҙан башҡа, халыҡ фольклоры ҙур роль уйнаған. Яҙмаға тиклемге иртә Русь тарихы йылъяҙмаларҙа дружина хикәйәттәренә нигеҙләнеп яҙылған<ref name="Петрухин2014" />. === Архитектура (зодчество) === [[Файл:Church of the Protection of the Theotokos on the Nerl 10.jpg|left|thumb|210px|Нерли буйындағы Покров сиркәүе (XII быуат), Владимир-Суздаль төҙөлөш архитектура сәнғәте (зодчество) мәктәбенең күренекле һәйкәле]] X быуат аҙағына тиклем Рустә монументаль таш төҙөлөш сәнғәте шедевры булмай, әммә ағас төҙөлөшөнөң бай традициялары үҫешкән була, һәм уның ҡайһы бер формалары артабан таш архитектураға ла йоғонто яһай. Ағас зодчество тармағында байтаҡ уңыштар таш архитектураның тиҙ үҫешенә һәм үҙенсәлегенә йоғонто яһай. Христианлыҡ ҡабул иткәндән һуң, төҙөлөш принцибы Византиянан үҙләштерелшгән таш ҡорамдар ҡалҡып сыға<ref name=autogenerated2>{{cite web|url=http://www.historicus.ru/kultura_i_iskusstvo_drevnei_rusi|title=Культура и искусство Древней Руси|publisher=|accessdate=2013-03-30|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. Киевкә саҡырылып килтерелгән византий зодчийҙары урыҫ оҫталарына Византия төҙөлөш мәҙәниәтенең киң тәжрибәһен тапшырған<ref name=autogenerated3 />. 988 йылда Русь суҡындырылғандан һуң төҙөлгән Рустең ҙур сиркәүҙәре көнсығыш славян ерҙәрендәге тәүге монументаль архитектура өлгөләре була. Киев Русенең архитектура стиле Византия архитектураһы йоғонтоһо аҫтында раҫлана. Иртә православие сиркәүҙәре башлыса ағастан эшләнгән була. Киевтә 989 йылда төҙөлгән тип иҫәпләнгән Десятинный сиркәүе Киев Русенең беренсе таш сиркәүе була. Сиркәү кафедраль собор сифатында кенәз теремына (Боронғо Руста байҙар йортоноң өҫкө өлөшөнә һалынған манара һымаҡ айырым ҡоролма) яҡын төҙөлгән. XII быуаттың беренсе яртыһында сиркәүҙе һәйбәт итеп ремонтлайҙар. Был осорҙа ҡорамдың көньяҡ-көнбайыш мөйөшө тулыһынса һүтеп яңынан ҡорола, көнбайыш фасады алдында стенаны терәтеп торған ҙур пилон барлыҡҡа килә. Ер тетрәү эҙемтәһендә өлөшләтә емерелгәлектән, ҡорам яңынан тергеҙелгән булырға тейеш. XI быуатта Киев ҡалаһында төҙөлгән София соборы был осорҙоң иң әһәмиәтле архитектура ҡоролмаларының береһе. Тәүге ваҡытта София соборы 13 башлы биш нефлы тәре көмбәҙле булған. Ул өс яҡтан ике ҡатлы, ә тыштан — тағы ла киңерәк бер яруслы галерея менән уратып алынған була. Соборҙы, киев оҫталары константинополь төҙөүселәре ҡорған. XVII—XVIII быуаттар сигендә тышҡы яҡтан украин бароккоһы стилендә яңыртып ҡоролған. Ғибәҙәтхана ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. === Һынлы сәнғәт (живопись) === [[Файл:Oranta-Kyiv.jpg|thumb|180px|Оранта Ғайса бәйғәмбәрҙең әсәһе (Богоматерь) («Емерелмәҫ Диуар»), София соборы миһрабындағы мозаика, XI быуат]] Русь Суҡындырылғас, Византинан монументаль һынлы сәнғәәттең (живопись) яңы төрҙәре — мозаика һәм фреска, шулай уҡ станковый живопись (иконопись) килә<ref name=autogenerated3 />. Сиркәү үҙгәртеүҙәрҙән ҡәтғи һаҡлаған иконографик канон да шулай уҡ Византиянан күсә. Был, архитектураға ҡарағанда, живопистә византия йоғонтоһоноң оҙағыраҡ һәм тотороҡлораҡ булыуын алдан билдәләй<ref name=autogenerated2 />. XII—XIII быуаттарҙа айырым мәҙәниәт үҙәктәре живописында урындағы үҙенсәлектәр беленде. Был Новгород ерендә һәм Владимир-Суздаль кенәзлегендә күренде. XII быуаттан монументаль живописта махсус новгород стиле формалаша, һәм ул Иҫке Ладогалағы Георгий сиркәүе, Аркажала Благовещение сиркәүе һәм бигерәк тә Спас-Нередица сиркәүҙәренең биҙәктәрендә тулыһынса сағылды. Киев ҡорамдарынан айырмалы рәүештә был фреска циклдарында художество алымдарын ябайлаштырыуға, иконографик типтарҙы экспрессив трактовкалауға ынтылыш тойомлана. Станковый живописта новгород һыҙаттары бик көслө сағылыш тапмаған<ref name=autogenerated2 />. Монгол осорона тиклемге Владимир-Суздаль Русендә Владимирҙағы Дмитриев һәм Успенский соборҙары һәм Кидекшалағы Борис һәм Глеб сиркәүендәге сохранились фрескалар фрагменттары, шулай уҡ бер нисә икона һаҡланған. Шул материалға нигеҙләнеп, тикшеренеүселәр Владимир-Суздаль живопись мәктәбенең яйлап аяҡҡа баҫыуы тураһында һөйләү мөмкиндер тип иҫәпләйҙәр. Дмитриев соборының Ҡурҡыныс хөкөм һүрәтләнгән фрескаһы бик яҡшы һаҡланған. Уны ике оҫта — грек һәм рус ижад иткән. XII — XIII башында яҙылған бер нисә ҙур икона Владимир-Суздаль мәктәбенә ҡарай. XII быуат уртаһында эшләнгән «Боголюбская Богоматерь» сығышы менән Византияныҡы булған атаҡлы «Владимирская Богоматерь» иконаһына стилистик яҡтан яҡын тора<ref name=autogenerated2 />. === Ауыҙ-тел ижады (фольклор) === [[Файл:Igorsvyat.jpg|thumb|300px|«Игорь Святославичтың ҡыпсаҡтар менән алышынан һуң», Васнецов, Виктор Михайлович]] Яҙма сығанаҡтар Боронғо Русь фольклорының байлығы һәм төрлөлөгө тураһында һөйләй<ref name=autogenerated2 />. Унда календарь йола поэзияһы: аграр культының айырылмаҫ өлөшө булған өшкөрөм-төкөрөмдәр (заговоры), арбау-имләүҙәр (заклинания), йырҙар әһәмиәтле роль уйнай. Йола фольклоры шулай уҡ туй алды йырҙарын, ерләү илауҙарын, табындарҙа һәм вафат булған кешене иҫкә алыу мәжлесендә (тризна) йырланған йырҙарын үҙ эсенә алған. Славяндарҙың мәжүси күҙаллауҙарын сағылдырған мифологик хикәйәттәре лә киң таралыу алған. Мәжүсилек ҡалдыҡтарын тамырынан юҡ итергә тырышып, сиркәү күп йылдар дауамында «насар» ғөрөф-ғәҙәттәргә, «шайтан уйындарына» һәм «мәсхәрәләр»гә ҡаршы ныҡышмалы көрәш алып барған. Әммә халыҡ фольклорының был төрҙәре, башланғыс дини мәғәнәһен юғалтып, халыҡ көнкүрешендә XIX—XX быуаттарға тиклем һаҡланған<ref name=autogenerated2 />, йолалар халыҡ уйындарына әйләнгән<ref name=autogenerated3 />. Шулай уҡ фольклорҙың мәжүси культ менән бәйләнмәгән формалары ла һаҡланған<ref name=autogenerated2 />. Уларға мәҡәлдәр, әйтемдәр, йомаҡтар, әкиәттәр, хеҙмәт йырҙарын индерергә кәрәк. Әҙәби әҫәрҙәр авторҙары уларҙы үҙҙәренең ижадында киң файҙаланған. Яҙма һәйкәлдәр ҡәбилә башлыҡтары һәм кенәз династиялары, ҡалалаға нигеҙ һалыусылар баҫҡынсыларға ҡаршы көрәш тураһында күп һанлы риүәйәттәр һәм легендалар еткерә. Мәҫәлән, II—VI быуаттарҙағы ваҡиғалар тураһындағы халыҡ хикәйәттәре «Слове о полку Игореве» әҫәрендә кәүҙәләндерелде<ref name=autogenerated2 />. Яҙма әҙәбиәт таралғандан һуң да, боронғо рус әҙәбиәтенең мөһим элементы булараҡ, фольклор һаман йәшәүен дауам итте. Артабанғы быуаттарҙа ла күп яҙыусылар һәм шағирҙар ауыҙ-тел ижады сюжеттарын һәм уның художество саралары һәм алымдары арсеналын файҙаланды һәм файҙаланасаҡ<ref name=autogenerated2 />. == Хоҡуҡ == [[Файл:«Чтение народу Русской Правды в присутствии великого князя Ярослава».jpg|thumb|210px|«Бөйөк кенәз Ярослав алдында халыҡҡа Русская Правданы уҡыу», Кившенко Алексей Данилович]] Рус хоҡуғы IX быуатта Боронғо Рус дәүләте барлыҡҡа килгәндән бирле формалаша башлай. Уның нигеҙенә үҙләштерелгән скандинав һәм византий хоҡуҡи нормалары менән бергә ғәҙәти славян хоҡуғы (хоҡуҡи ғөрөф-ғәҙәт) һалына. Ғәҙәти хоҡуғы һәм килешелгән хоҡуғы, кәм дәрәжәлә  — кенәз закондары һәм сиркәү хоҡуғы Киев Русенең телдән килгән төп сығанаҡтарына ҡарай. ''Закон Русский'' атамаһы менән билдәле ғәҙәти рус хоҡуғы, моғайын, Русь һәм Византияның X быуат (911, 944, 971 годы) үҙ-ара килешеүҙәре тексында сағылалыр, тип фаразлап була. Килешеүҙәрҙән башҡа, Закон Русский нормалары скандинав [[сага]]ларында һәм Ярославтың «Иң боронғо Правдаһы»нда (Русская Правданың иртә өлөшө) сағылыш таба. Закондар сығарыу мөлкәт мөнәсәбәттәрен, шул иҫәптән, ҡолдарға (челядь, холоп) хосуси милекселекте гарантиялаған. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр мәңгелек хоҡуҡтар рәтендә "бөйөк Киев кенәзенең ергә юғары хоҡуғын һәм һалымдың ҡайһы бер өлөшөн өсөнсө кеше файҙаһына тартып алыу хоҡуғын «персональное данничество» тип ҡылыҡһырлағандар {{sfn|Петров|1999|loc=С. 11}}. Рус хоҡуғы өҫтөнлөклө хоҡуҡ булған: закон төрлө социаль ҡатлам вәкилдәренең төрлө хоҡуҡтарын һәм бурыстарын ҡараған. Мәҫәлән, боронғо рус осоронда холоп (ҡол) иң түбән хоҡуҡҡа эйә булған. Азатлыҡҡа хоҡуғы граничена была правоспособность Смердтың (ирекле йәки крепостной игенсе), закуптың (дружинниктарға буйһоноуға эләккән йәки купа-ссуда алып бурысҡа батҡан буйһонған ярым ирекле кеше). Хоҡуҡи өҫтөнлөктәр юғары социаль ҡатламдарға (кенәздәр, боярҙар, дружинниктар һ. б.) ғына ҡағылған. Боронғо Рустә, граждандар эштәре буйынса ла, енәйәт эштәре буйынса ла суд процесы состязательный (ғәйепләүсе) характерҙа булған: яҡтар тиң хоҡуҡлы булған һәм бөтә процессуаль ғәмәлдәрҙе лә үҙҙәре атҡарған<ref name="Чистяков">[https://archive.org/details/Chistyakov_History_of_Russian_State_and_Law_2005_Part_1 История отечественного государства и права] / Под ред. [[Чистяков, Олег Иванович|О. И. Чистякова]]; Издание 3-е, переработанное и дополненное. М. : МГУ имени М. В. Ломоносова, 2005. Часть 1. 430 с.</ref>. Дәүләт өлкәһендә килешеү мөнәсәбәттәре үҙәкләштерелгән идаралыҡтан өҫтөнөрәк булған, ә хоҡуҡи йоланы уның закондар сығарыу ижади эшмәкәрлегенән һаҡлау ҙа уның дәүләт функцияһы булған<ref name="Дьяконов-ЭСБЕ">''[[Дьяконов, Михаил Александрович|Дьяконов М. А.]]'' {{ВТ-ЭСБЕ|Россия/Русское право/История русского права}}</ref>. Айырым шәхестәр араһындағы үҙ-ара мөнәсәбәттәре кеүек үк, эске һәм тышҡы дәүләт тормошо мөнәсәбәттәре лә, нгеҙҙә йолалар һәм килешеүҙәр ({{lang-orv|''рядъ''}} — договор) менән билдәләнгән. Иртә урта быуаттар иҡтисады һәм урыҫ кенәздәре араһында үҙәкләштерелгән көслө властың булмауы шарттарында, отношения кенәздең халыҡ менән мөнәсәбәте (вече һәм урындағы юғары ҡатлам), шулай уҡ кенәздең дружина менән мөнәсәбәттәре башлыса килешеү (ряд) нигеҙендә хәл ителгән<ref>''[[Дьяконов, Михаил Александрович|Дьяконов М. А.]]'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8673-dyakonov-m-a-ocherki-obschestvennogo-i-gosudarstvennogo-stroya-drevney-rusi-m-l-1926-uchebniki-i-ucheb-posobiya-dlya-vuzov#page/1/mode/grid/zoom/1 Очерки общественного и государственного строя древней Руси] : Научно-политической секцией Государственного Ученого Совета допущено в качестве справочного пособия для ВУЗов ; Предисл. [[Покровский, Михаил Николаевич|М. Н. Покровского]]. 4-е изд., испр. и доп. М. ; Л. : Гос. изд-во, 1926.</ref>. Кенәздең халыҡ менән килешеүе үҙ эсенә идара итеүҙең төрлө шарттарын алған. Мәҫәлән, Новгород республикаһы, үҙенә кенәз саҡырып, уның власын етди сикләй торған байтаҡ шарттар ҡуйған: посадникты судһыҙ хөкөм итмәҫкә, уның ризалығынн башҡа улустар һәм грамоталар таратмаҫҡа, үҙенә лә, княгиняға ла, боярҙар һәм дворяндарға Новгород ерҙәре биләмәһендә күсемһеҙ милек һатып алмаҫҡа һ. б. Кенәздең дружина менән килешеүе ғәҙәттә телдән әйтелгән һәм хеҙмәт итеүҙең шарттары һәм мөҙҙәте, хеҙмәт иткән өсөн эш хаҡы күләме тураһында телдән төҙөлә һ. б. <ref>{{cite web|url=http://www.bibliotekar.ru/istoria-prava-rossii/3.htm|title=Государство и право Древней Руси|publisher=|accessdate=2013-03-30|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}} История государства и права России.</ref> [[Файл:Bilibin justice.jpg|thumb|«Русская Правда осоронда суд», Билибин Иван Яковлевич]] Иртә осорҙоң төп яҙма сығанаҡтары булып Русь менән Византияның килешеүҙәре һәм Русская Правда торған. Рустең Византия менән килешеүҙәре рус хоҡуғының иң боронғо һәйкәлдәре (иң боронғо хоҡуҡи текстар). Уларҙа милеккә хоҡуҡ һәм мираҫлыҡ хоҡуғы, әсирҙәр, челядь һ. б. тураһындағы положение бар<ref>Памятники русского права. М. : [[Юридическая литература|Госюриздат]], 1952. [https://archive.org/details/Monuments_of_Law_of_Kievan_State_Zimin Вып. 1: Памятники права Киевского государства X—XII вв.] / под ред. [[Юшков, Серафим Владимирович|С. В. Юшкова]]; сост. [[Зимин, Александр Александрович|А. А. Зимин]].</ref> Шулай уҡ Владимир һәм Ярославтың сиркәү уставтары билдәле. Русская Правда — үҙенең эсенә ғәҙәти хоҡуҡ нормаларын һәм суд прецеденттарын һәм кенәз закондар сығарыуын индергән Боронғо Рус дәүләтенең иң мөһим яҙма сығанағы йәғни XI—XII быуаттар закондары йыйынтығы булып тора. <ref>''Зимин А. А.'' Правда русская. М. : Древлехранилище, 1999. [http://annales.info/rus/zimin/zimpr_02.htm Часть первая. Краткая Правда. Глава вторая. Древнейшая правда и её источники].</ref>. Йыйынтыҡ үҙ эсенә хоҡуҡтың төрлө тармаҡтары нормаһын, беренсе сиратта, гражданлыҡ, енәйәти хоҡуҡтың һәм процессуаль хоҡуҡ нормаларын һыйҙыра. Шулар араһында, «Правда Ярослава» (Русская Правданың иртә өлөшө) ''ҡан үсе''н рөхсәт иткән (санкционировать), әммә үлтерелгән кеше өсөн үс алырлыыҡ ҡайһылыр ки туғандары даирәһен сикләй. Үлтергән өсөн ағаһы энеһе өсөн, улы атаһы өсөн, атаһы улы өсөн, туғанының балаһы (племянник) бабаһы өсөн үс алырға хоҡуҡлы булған. Ҡалған осраҡтарҙа, шулай уҡ үс алыусылар табылмаған хәлдә, үлтереүсе вира — үлтергәне өсөн кенәз файҙаһына штраф түләргә тейеш була<ref>[http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4946 Русская Правда (Краткая редакция)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327161213/http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4946 |date=2019-03-27 }} / Подготовка текста, перевод и комментарии [[Свердлов, Михаил Борисович|М. Б. Свердлова]] // Библиотека литературы Древней Руси. [Электронное издание] / [[Пушкинский Дом|Институт русской литературы (Пушкинский Дом)]] [[РАН]]. Т. 4: XII век.</ref>. XI быуаттың өстән бер өлөшөндә ҡан үсе Ярослав Мудрый кенәздең улдары (Ярославичтар Триумвираты) тарафынан закон буйынса тыйылған<ref>''Зимин А. А.'' [http://annales.info/rus/zimin/zimin.htm#pr Правда русская]. М. : Древлехранилище, 1999.</ref>. IX—X буаттарҙағы власҡа килеү йәки тәхет вариҫлығы билдәһеҙ. Вариҫтар йыш ҡына бик йәш булған (Игорь Рюрикович, Святослав Игоревич). XI быуатта Русь кенәз власы «лествичный хоҡуҡ», йәғни мотлаҡ улына ғына түгел, ә ырыуҙағы өлкәнерәгенә (туғанының балаларына (племянники) ҡарағанда бабайҙары (дядя) өҫтөнлөклө һаналған). XI—XII быуаттар сиктәрендә тәхетте мираҫ итеп алыуҙың ике принцибы бәрелешә, һәм туранан-тура вариҫтар (примогенитура) һәм ситке вариҫтар араһында көрәш тоҡана. И. В. Петров фекеренсә, боронғо рус хоҡуғы боронғо рус сауҙагәрҙәре мәнфәғәтен яҡлау һағында торған: «Урыҫ сауҙагәрҙәре лә, сит ил сауҙагәрҙәре лә хоҡуҡи яҡланған… Сауҙагәрҙәр шәхесе һәм мөлкәте сауҙа йолалары, Закон русский, рус-византий килешеүе һаҡлауы аҫтында булған … Сауҙагәр шәхесенең йәки уның мөлкәтенең тейелмәҫлегенә ҡул һуҙған кеше мөлкәт яуаплылығына тарттырылған … IX быуатта Көнсығыш Европа территорияһында сауҙа мөнәсәбәттәрен дәүләт көйләүенең төрлө формалары: ҡайһы бер территориялар сит ил сауҙагәрҙәренә асыла, икенсе ерҙәр һәм ҡәбиләләр сауҙаның ҡайһы бер йәки бөтә төрҙәренә сикләүҙәр индерҙе …»{{sfn|Петров, LAP|2011|loc=С. 437—438}}. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Норман теорияһы]] * [[Антинорманизм]] == Иҫкәрмәләр == ;Комментарии {{примечания|2|group=Комм}} ;Источники {{примечания|2}};Комментарии {{примечания|2|group=Комм}} ;Источники {{примечания|2}} == Һылтанмалар == == Әҙәбиәт == * {{Cite web|url=http://old-russian.chat.ru/01povest.htm|title=«Повесть временных лет» в переводе [[Лихачёв, Дмитрий Сергеевич|Д. С. Лихачёва]]|publisher=// Сайт «Древнерусская литература» (old-russian.chat.ru)|accessdate=2015-05-02}} * [http://www.krotov.info/acts/12/pvl/lavr.htm Повесть Временных лет] (на старославянском) * [http://www.krotov.info/acts/12/pvl/novg.htm Новгородские летописи] * [https://web.archive.org/web/20100918115223/http://kievin.ru/pages/Kiev/museums/GG/GG-G.html Памятники Киевской Руси, Золотые ворота] * {{Cite web|url=http://www.booksite.ru/enciklopedia/index.htm|title=Древнерусская жизнь в картинках|publisher=|accessdate=2013-04-09}} * {{Cite web|url=http://www.booksite.ru/ancient/reader/index.htm|title=Очерки жизни в Киевской Руси|publisher=|accessdate=2013-04-09}} * {{Cite web|url=http://www.drevnyaya.ru/drusa.php|title=Каталог научных Интернет-ресурсов, посвящённых Древней Руси|publisher=|accessdate=2013-04-09}} * {{Cite web|url=http://www.russianculture.ru/fulle.asp?id=8|title=''Тарабарина Ю. В.'' Культура Древней Руси|publisher=// Интернет-портал «Культура России» (www.russianculture.ru)|accessdate=2013-03-30}} * ''Коронный О., Михеев С., Успенский&amp;nbsp;Ф.&amp;nbsp;Б.''. {{Cite web|url=https://arzamas.academy/materials/691|title=Всё, что нужно знать о Рюриковичах|accessdate=}} ; Сығанаҡтар {{Иҫкәрмәләр|2}}{{Refbegin|2}} * [[Древняя Русь в средневековом мире (энциклопедия)|Древняя Русь в средневековом мире]]. Энциклопедия / Под ред. [[Мельникова, Елена Александровна|Е. А. Мельниковой]], [[Петрухин, Владимир Яковлевич|В. Я. Петрухина]]. — 2-е изд. — М. : Ладомир, 2017. * {{Китап|заглавие=[[Большая российская энциклопедия]]: В 30 т./ Предс. науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. Т. «Россия»|место=М.|издательство=[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]|год=2004|ref=БРЭ}} — 1007 с.: ил.: карт. — ISBN 5-85270-320-6 ; ISBN 5-85270-326-5 (т. «Россия»). ** {{БРЭ}} * Всемирная история. Том 3. Ред. Белявский А., Лазаревич Л., Монгайт А. — М.: Государственное издательство политической литературы, 1957 г. [http://krotov.info/history/00/eger/vsem_047.htm Разложение первобытно-общинного строя и развитие феодальных отношений у восточных славян. Киевская Русь (VI — начало XII в.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519173337/http://krotov.info/history/00/eger/vsem_047.htm |date=2011-05-19 }}. * ''Авдусин Д. А.'' Происхождение древнерусских городов // [[Вопросы истории]]. 1980. — № 12. — С. 24—42. * ''Андреев Н. Н.'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/3674-andreev-n-n-kievskaya-rus-spb-1910-kulturno-istoricheskie-ocherki-rossii-3#page/1/mode/grid/zoom/1 Киевская Русь.] — {{СПб}}, 1910. — 88 с. * {{Китап|автор=Вернадский Г. В.|заглавие=Золотой век Киевской Руси|место=М.|издательство=[[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]]|год=2012|страниц=400|isbn=978-5-699-55146-0|ref=Вернадский}} * {{Китап|заглавие=''Горинов М. М., Горский А. А., Дайнес В. О. и др.'' История России с древности до наших дней: Пособие для поступающих в ВУЗы (рекомендовано к изданию Государственным комитетом Российской Федерации по высшему образованию; под эгидой Федеральной целевой программы книгоиздания России) / Под ред. М. Н. Зуева|место=М.|издательство=[[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]]|год=1994|isbn=5-06-003281-7|ref=Горинов и др.}} * {{Китап|автор=Горский А. А.|заглавие=Русь: от славянского Расселения до Московского царства|место=М.|издательство=|год=2004|страниц=|ref=Горский}} * ''Горский А. А.'' [https://www.academia.edu/33942898/Горский_А.А._Русские_земли.pdf Русские земли в XIII—XIV вв.: пути политического развития.] Издательский центр Института российской истории РАН. М., 1996. * ''Горский А. А.'' [https://www.academia.edu/26896802/Возникновение_Руси_в_контексте_европейского_политогенеза_конца_I_тысячелетия_н.э._Русь_в_IX_XII_вв._общество_государство_культура._М._2014._С._25-33 Возникновение Руси в контексте европейского политогенеза конца I тысячелетия н. э.] // Русь в IX—XII вв.: общество, государство, культура. М., 2014. С. 25-33. * {{Китап|автор=[[Греков, Борис Дмитриевич|Греков Б. Д.]]|заглавие=Киевская Русь|ссылка=www.litmir.net/br/?b=123408&p=20|место=М.−Л.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1953|страниц=347|ref=Греков}} * {{Китап|автор=[[Греков, Борис Дмитриевич|Греков Б. Д.]]|заглавие=Культура Киевской Руси|место=М.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1944|страниц=77}} * [https://www.academia.edu/30975057/Л.Г._Бескровный_отв._ред._Древнерусские_княжества_X-XIII_вв._Old_Russian_Principality_X-XIII_century_Dávná_ruská_knížectví_X-XIII_století Древнерусские княжества X—XIII вв.] : [Сборник статей] / [Редколлегия: д-р ист. наук [[Бескровный, Любомир Григорьевич|Л. Г. Бескровный]] (отв. ред.) и др.] ; АН СССР. Ин-т истории СССР. — М. : Наука, 1975. — 303 с. * {{Китап|заглавие=Древнерусское государство и его международное значение|место=М.|издательство=Наука|год=1965|ref=ДГМЗ}} * {{Китап|заглавие=Древняя Русь. Город, замок, село|место=М.|издательство=Наука|год=1985|страниц=429|ref=ДР ГЗС}} * {{Книга:Древняя Русь в свете зарубежных источников}} * [http://kronk.spb.ru/library/1997-m-drbk.htm Древняя Русь. Быт и культура] / Серия: Археология. — М., 1997. — 368 с. * {{Книга:Каргалов В. В.: Внешнеполитические факторы развития феодальной Руси}} * {{Книга:Ключевский}} * {{Китап|автор=Куза А. В.|заглавие=Малые города Древней Руси|место=М.|издательство=Наука|год=1989|страниц=168|isbn=5-02009473-0|ref=Куза}} * ''[[Котляр, Николай Фёдорович|Котляр Н. Ф.]]'' Древняя Русь и Киев в исторических преданиях и легендах. — Киев, 1986. * ''[[Кучкин, Владимир Андреевич|Кучкин В. А.]]'' Формирование государственной территории Северо-Восточной Руси в X—XIV вв. — М., 1984. * {{Китап|автор=[[Мавродин, Владимир Васильевич|Мавродин В. В.]]|заглавие=Образование Древнерусского государства и формирование древнерусской народности|место=М.|издательство=|год=1971|страниц=}} * {{Китап|заглавие=''[[Назаренко, Александр Васильевич|Назаренко А. В.]]'' Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX−XII вв.|место=М.|издательство=Языки русской культуры|год=2001|isbn=5-7859-0085-8|ref=Назаренко|ссылка=http://dgve.csu.ru/bibl/Nazarenko_2001.shtml}} * {{Китап|автор=[[Пашуто В. Т.]]|заглавие=Внешняя политика Древней Руси|место=М.|издательство=Наука|год=1968|страниц=472}} * {{Китап|автор=[[Пашуто, Владимир Терентьевич|Пашуто В. Т.]], [[Флоря, Борис Николаевич|Флоря Б. Н.]], [[Хорошкевич, Анна Леонидовна|Хорошкевич А. Л.]]|заглавие=Древнерусское наследие и исторические судьбы восточного славянства|ссылка=http://www.inslav.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1205:-1982&catid=29:2010-03-24-13-39-59&Itemid=62|место=М.|издательство=Наука|год=1982|страниц=264|ref=Пашуто и др.}} * {{Китап|автор=Петров И. В.|заглавие=Торговые правоотношения и формы расчётов Древней Руси (VIII—X вв.)|место=СПб.|издательство=НУ «Центр стратегических исследований»|год=2011|ref=Петров}} * {{Мәҡәлә|автор=Петров И. В.|заглавие=Эволюция политических структур Южной Руси и расцвет Днепро-Деснинского денежного рынка (VIII−первая четверть IX вв.) // «Вестник Санкт-Петербургского университета МВД России»|год=2005|номер=4 (28)|ref=Петров}} — С. 45−51. * {{Мәҡәлә|автор=Петров И. В.|заглавие=Финансы Древней Руси (VIII−IX вв.) // Экономико-правовые проблемы предпринимательской деятельности в России: история, современность, перспективы: материалы межвузовской научно-практической конференции|место=СПб.|издательство=Институт правоведения и предпринимательства|год=2004|ref=Петров}} — С. 199−204. * {{Китап|автор=Петров И. В.|заглавие=Государство и право Древней Руси в 882−980 гг. Специальность — 12.00.01. Автореферат диссертации на соискание учёной степени кандидата юридических наук|место=СПб.|издательство=Северо-западная академия государственной службы|год=1999|ref=Петров}} * {{Китап|автор=Петров И. В.|заглавие=Торговое право Древней Руси (VIII−начало XI в.). Торговые правоотношения и обращение Восточного монетного серебра на территории Древней Руси|издательство=LAMBERT Academic Publishing|год=2011|isbn=978-3-8473-0483-8|страниц=496|ref=Петров, LAP}} * ''[[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В. Я.]]'' Начало этнокультурной истории Руси IX—XI веков. — Смоленск: Русич; М.: Гнозис, 1995. * {{Китап|автор=[[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В. Я.]]|заглавие=Русь в IX—X веках. От призвания варягов до выбора веры|место=М.|издательство=ФОРУМ; Неолит|год=2013}} * ''[[Романов, Борис Александрович (историк)|Романов Б. А.]]'' Люди и нравы древней Руси. — Л. : Издательство [[Санкт-Петербургский государственный университет|Ленинградского Государственного Ордена Ленина университета]], 1947 (второе издание: М.-Л., 1966, с подзаголовком «Историко-бытовые очерки XI—XIII вв.»; 3-е издание: М., 2002); * {{Китап|автор=[[Рыбаков, Борис Александрович|Рыбаков Б. А.]]|заглавие=Ремесло Древней Руси|издательство=Изд-во АН СССР|год=1948|страниц=|ref=Рыбаков}} * {{Китап|автор=Рыбаков Б. А.|заглавие=Киевская Русь и русские княжества XII—XIII вв|место=М.|издательство=Наука|год=1982|страниц=589|ref=Рыбаков}} * {{Китап|автор=Рыбаков Б. А.|заглавие=Древняя Русь: Сказания. Былины. Летописи|место=М.|издательство=Академический проект|год=2016|страниц=495|isbn=978-5-8291-1894-5|ref=Древняя Русь: Сказания. Былины. Летописи}} * {{Книга:Соловьёв}} * {{Китап|заглавие=Средневековая Русь|ответственный=Вагнер Г. К., Лихачёв Д. С., Раппопорт П. А.|место=М.|издательство=Наука|год=1976|страниц=369}} * {{Мәҡәлә|автор=Толочко А. П.|заглавие=Химера «Киевской Руси»|ссылка=|издание=«Родина»|тип=журнал|год=1999|номер=8|страницы=29−33|doi=|issn=|ref=Толочко}} * {{Китап|автор=Тихомиров М. Н.|заглавие=Древнерусские города|место=М.|издательство=[[Политиздат|Гос. изд-во полит. лит-ры]]|год=1956|страницы=233|ref=Тихомиров}} * {{Китап|автор=Тихомиров М. Н.|заглавие=Древняя Русь|место=М.|издательство=Наука|год=1975}} * {{Китап|автор=Тихомиров М. Н.|заглавие=Русское летописание|место=М.|издательство=Наука|год=1979|страниц=384}} * {{Китап|автор=[[Урланис, Борис Цезаревич|Урланис Б. Ц.]]|заглавие=Рост населения в Европе (<small>Опыт исчисления</small>)|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/urlanis/urlanis.pdf|место=М.|издательство=[[ОГИЗ]]−Госполитиздат|год=1941|ref=Урланис}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Черепнин, Лев Владимирович|Черепнин Л. В.]]|заглавие=К вопросу о характере и форме Древнерусского государства Х−начала XIII в|издание=[[Исторические записки (журнал)|Исторические записки]]|место=|год=1972|выпуск=89|страницы=353−408|ref=Черепнин}} * {{Публикация|книга}} * ''[[Грушевский, Михаил Сергеевич|Грушевский М. С.]]'' [https://new.runivers.ru/lib/book4289/42920/ Очерк истории Киевской земли от смерти Ярослава до конца XIV столетия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819042440/https://new.runivers.ru/lib/book4289/42920/ |date=2019-08-19 }} * ''[[Вернадский, Георгий Владимирович|Вернадский Г. В.]]'' [http://gumilevica.kulichki.net/VGV/vgv1.htm Древняя Русь. Глава VIII. Образование Киевской Руси (839—878 гг.)]. * ''[[Вернадский, Георгий Владимирович|Вернадский Г. В.]]'' [http://www.spsl.nsc.ru/history/vernad/vol2/vgv2.htm Киевская Русь] * ''Плотникова О. А.'' [http://www.mosgu.ru/nauchnaya/publications/2008/monographs/Plotnikova_OA_Legitimization_of_Authority.pdf Легитимизация власти на этапе становления и укрепления династии русских князей] * ''Шишкин С. П.'' [http://www.spsl.nsc.ru/history/descr/main_h2.htm Описания, хронология, указатели] * ''[[Цукерман, Константин|Цукерман К.]]'' [http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm Два этапа формирования Древнерусского государства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121125195042/http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm |date=2012-11-25 }} // «Археологія» — Київ: Інститут археології HAH України — 2003. — № 1. * ''[[Юшков, Серафим Владимирович|Юшков С. В.]]'' Курс истории государства и права СССР. — М. : [[Юридическая литература|Юриздат]], 1949. * [[Франклин, Саймон|Franklin, Simon]] and Shepard, Jonathon, ''The Emergence of Rus, 750—1200.'' (Longman History of Russia, general editor Harold Shukman.) Longman, London, 1996. {{ISBN|0-582-49091-X}} * Noonan Th. S. The first major silver crisis in Russia and the Baltic. С. 875—900 // Hikuin. 1985. № 11. P. 41—50. {{Refend}} {{Русь}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Боронғо Урыҫ дәүләте]] [[Категория:Киев Русе]] catacbkngyo8hh5ram5jzpl390zlro9 0 176483 1300377 1284800 2026-07-04T04:51:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300377 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Йәнгиров}} '''Йәнгиров Йомаҙил Йәнгир улы''' ([[1922]] — 19??) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Кесе лейтенант. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1944) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Йомаҙил Йәнгир улы Йәнгиров [[1922 йыл]]дың 28 февралендә БАССР-ҙың [[Мәсәғүт кантоны]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡыйғы районы]]) [[Ибрай (Ҡыйғы районы)|Ибрай]] ауылында тыуған<ref>https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_doroga2380803/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ғаиләләрен, 1930-сы йылдарҙа кулак мөһөрө тағып, сәйәси золомға дусар итеү сәбәпле, улар йәшәү урынын алмаштыра, хәҙерге [[Салауат районы]] Ҡалмаҡҡол ауылына килеп һыйына<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1112175440/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Память народа. Янгиров Юмадил Янгирович]</ref>. Тирмән ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай. Артабан уҡырға ынтылған егеткә Магнитогорск медицина техникумында уҡыу мөмкин булмай. [[1941 йыл]]дың июлендә БАССР-ҙың Салауат районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла. == Хәрби хеҙмәте == [[1941 йыл]]дың 1 авгусында хәрби хеҙмәте башлана. Кесе сержанттан кесе лейтенантҡа тиклем хәрби званиелар ала. Хеҙмәт иткән частары: * Көньяҡ Урал хәрби округының 113-сө күнекмә бригадаһы; * 1-се Белоруссия фронты 260-сы уҡсылар дивизияһының 1026-сы уҡсылар полкы. '''Тарихи белешмә''' 1-се формирование 260-сы уҡсылар дивизияһының һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнашҡан осоро — 1941 йылдың 4 авгусынан 17 ноябренә тиклем. Дивизияла ун меңдән ашыу яугир була. Кимры, [[Тверь|Калинин]] ҡалаларынан, Кузбасстан һәм [[Красноярск крайы]]нан килгән көстәрҙән, Урал хәрби округының хәрби уҡыу йорттарын тамамлаусыларҙан формалаша. 1941 йылдың 2 авгусынан 50-се армия составында 260-сы дивизия Брянск фронтында Тула ҡалаһы өсөн һуғыша. Фашист командованиеһы баш ҡалабыҙ Мәскәүгә ҡаршы йүнәлткән «Тайфун» операцияһының иң ҙур дәһшәте ябырыла уларға. 1941 йылдың октябрендә дивизия дошман ҡамауында ҡала һәм тулыһынса тиерлек юҡ ителә: 260-сы дивизияның 1026-сы полкынан 290 ҡыҙылармеец ҡына тере ҡала һәм сигенә. 2-се формирование 260-сы дивизия түбәндәге хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша: [[1942 йыл]]дың 12 майынан — [[1943 йыл]]дың 3 мартына тиклем (1942 йылдың сентябренән Сталинград һәм Дон фронттары составында Сталинградты төньяҡ-көнбайышынан обороналай). Сталинград алышынан һуң, 260-сы дивизия Дон фронты резервына бирелә. 1943 йылдың март һуңына 260-сы дивизия Юғары Башкомандование резервы 11-се Армия составына индерелә. 1943 йылдың 12 июленән — [[1944 йыл]]дың 29 ғинуарына тиклем: 1943 йылдың июлендә Көнбайыш һәм Брянск фронттары составында Орёл, Брянск һөжүм итеү операцияларында, 1943 йылдың ноябренән Гомель-Речица һөжүм итеү операцияһында ҡатнаша. Сож йылғаһын аша сыға һәм Гомель ҡалаһын азат итә. 1944 йылдың 25 февраленән — [[1945 йыл]]дың 9 майына тиклем: 1944 йылдың февраленән 125-се уҡсылар корпусына ҡушыла һәм [[Украина]]ның [[Ровно өлкәһе]] Сарны ҡалаһы районына күсә. 260-сы дивизия 47-се армия составында «Багратион» Белоруссия һөжүм итеү операцияһында, өнбайыш Буг йылғаһын аша кисеүҙә һәм [[Варшава]] янындағы Прага ҡәлғәһен яулауҙа ҡатнаша. Почётлы «Ковель» атамаһына лайыҡ була. Артабан 260-сы дивизия частары Варшава-Познань, Көнсығыш Померания һәм [[Берлин]] һөжүм итеү операцияһында һәм [[Бранденбург]] ҡалаһын штурмлауҙа ҡатнаша, [[Висла]] йылғаһын аша сыға. [[1945 йыл]]дың 5-7 майында [[Эльба]]ға етә һәм америка ғәскәрҙәре менән осраша. {{цитата|Кесе сержант Йәнгиров Йомаҙил, 1026-сы уҡсылар полкы автоматсылар ротаһы отделениеһы командиры, 1944 йылдың 18 мартында социалистик Тыуған илебеҙҙе һаҡлағанда күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн 260-сы уҡсылар дивизияһының 64/н бойороғо менән 1944 йылдың 31 мартында III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә|}} Артабан СССР Эске эштәр халыҡ комиссариатының 43-сө әсирҙәр лагерын һаҡлауҙа хеҙмәт итә. [[1946 йыл]]дың 21 ғинуарында Ҡораллы Көстәр сафынан демобилизациялана<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12863609/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2]</ref>. 1985 йылда Еңеүҙең 40 йыллығы уңайынан II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12863609/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Память народа. Юбилейная награда Янгирова Ю. Я.]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * III дәрәжә Дан ордены (1944) * II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) * «Совет Заполярьеһын обороналаған өсөн» миҙалы * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12863609/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2]</ref><ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie20741770/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2]</ref>. == Ғаиләһе == Йомаҙил Йәнгир улы Йәнгиров күп балалы атай. == Хәтер == Йәнгиров Йомаҙил Йәнгир улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Салаватский район, т. 9, 2004 ISBN 5-295-03394-5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}</ref> һәм БР-ҙың [[Салауат районы]]ның [[Мөрсәлим]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1112175440/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Память народа. Янгиров Юмадил Янгирович] * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1524894208/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Память народа. Янгиров Юмадил Янгирович] * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12863609/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Память народа. Юбилейная награда Янгирова Ю. Я.] * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_doroga2380803/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Дорога памяти. Янгиров Ю. Я.]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400429124/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Печатная Книга памяти. Сообщение о том, что Янгиров Ю. Я. погиб: в/ч 33858, красноармеец, стрелок, пропал без вести 24.12.1943 в Житомирской области в Коростенском районе у д. Хатиновка] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:1922 йылда тыуғандар]] hj45kmxk8beo4dff75b6rxa7ql8avvt 0 179746 1300389 1085041 2026-07-04T09:51:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300389 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Людмила Всеволодовна Ке́лдыш''' ({{OldStyleDate2|12|март|1904|27|февраль}}, [[Ырымбур]] — [[16 февраль]] 1976, [[Мәскәү]]) — совет математигы, [[Фән докторы|физика-математика фәндәре докторы]] (1941), профессор (1964). == Биографияһы == [[Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]н тамамлаған (1926). [[Мәскәү авиация институты]]нда (1930—1934) һәм СССР Фәндәр академияһының Математика институтында (1934 йылдан башлап) эшләй. Ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы һәм теоретик-күмәклектәр топологияһы өлкәһендә ҙур белгес. Төп хеҙмәттәре B-күмәклектәр (йомоҡ һәм асыҡ күмәклектәрҙән, сикле йәки иҫәпле һандағы күмәклектәргә ҡарата ҡулланылған берләштереү һәм киҫелеш операциялары ярҙамында алырға мөмкин булған күмәклектәр), күмәклектәр һәм топологияның дескриптив теорияһы буйынса. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнгән. 2004 йылдың авгусында Мәскәүҙә (Фәндәр академияһының Математика институтында) Л. В. Келдыштың тыуыуының йөҙ йыллығына арналған «Геометрическая топология, дискретная геометрия и теория множеств» халыҡ-ара конференцияһы үтә. == Ғаиләһе == Л. В. Келдыш — М. В. Келдыштың апайы (генерал-майор Всеволод Михайлович Келдыштың ете баланың береһе). Ире — математик Новиков С. П. (1934). Теүәл фәндәргә иҫ киткес һәләтте уның улдары, өлкәне (беренсе никахтан) — Леонид Вениаминович Келдыш, кесе улы — Новиков Сергей Петрович һәм уртансыһы — Андрей, Мәскәү физика-техник институтының элекке доценты мираҫ итеп алғандар. Ғаиләлә тағы ике ҡыҙы була, улар: Нина һәм Елена. == Һылтанмалар == * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=59357 на сайте «Биография.ру»] * [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=23115 Общероссийский математический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017063010/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=23115 |date=2021-10-17 }} * [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&paperid=7990&what=fullt&option_lang=rus «Людмила Всеволодовна Келдыш (к пятидесятилетию со дня рождения)»]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&paperid=7231&what=fullt&option_lang=rus «Людмила Всеволодовна Келдыш (к семидесятилетию со дня рождения)»]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&paperid=1442&what=fullt&option_lang=rus «Людмила Всеволодовна Келдыш (к столетию со дня рождения)»]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.mathnet.ru/php/conference.phtml?option_lang=rus&confid=46 Воспоминания о Л. В. Келдыш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017063021/http://www.mathnet.ru/php/conference.phtml?option_lang=rus&confid=46 |date=2021-10-17 }} (видеозаписи с конференции 2004 года) * Келдыш Вера Всеволодовна. [http://www.keldysh.ru/memory/keldysh/vera_keldysh.htm Семья Келдышей.] * ''A. V. Chernavsky''. Liudmila Vsevolodovna Keldysh (To Her Centenary, in 2 Parts), European Mathematical Society Newsletter, Isue 58, December 2005; Issue 59, March 2006. * ''А.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Чернавский''. [http://www.mathnet.ru/links/18c07a83e85cb30d41659d8026b7c5e7/rm1443.pdf О работах Л. В. Келдыш и её семинара. УМН, 60:4(364) (2005), 11-36]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:XX быуат математиктары]] [[Категория:СССР математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1976 йылда вафат булғандар]] [[Категория:16 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1904 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 мартта тыуғандар]] [[Категория:МДУ-ның физика-математика факультетын тамамлаусылар]] 7889i7uil8iosju13bawdvmswp47ww1 0 180038 1300378 1087356 2026-07-04T04:55:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300378 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Йәнекәев Хәсән Кәрим улы''' ({{OldStyleDate3|16.1.1910}}, [[Үрге Ҡарғалы|Яңы Ҡарғалы]], [[Бәләбәй өйәҙе]], [[Өфө губернаһы]], [[Рәсәй империяһы]] — [[17 декабрь]] [[1984 йыл]], [[Мәскәү]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — СССР ғалимы, селекционер-емеш-еләк үҫтереү буйынса белгес, һөйәкле культураларҙың сортын өйрәнеү һәм селекцияһы буйынса белгес. Биология фәндәре докторы (1958), профессор (1960), [[Сталин премияһы]] лауреаты (1952)<ref>Енике́ев/ А. Ю. Куленкамп//Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс].— 2016.</ref>. Сливаның 12 [[сорт]]ын, сейәнең 13 һәм һары сейәнең 4 сортын сығара, [[һырғанаҡ]]ты тикшереү менән шөғөлләнә, сейәнең, һары сейәнең, сливаның, һырғанаҡтың популяцияһын тикшереү һәм иң яҡшы төрҙәрен һайлап алыу буйынса экспедицияларҙы ойоштороусы. Баҡсасылыҡ буйынса бер нисә халыҡ-ара конференция һәм симпозиумдарҙа ҡатнаша. «Сельскохозяйственная биология» журналының редколлегия ағзаһы. == Биографияһы == Хәсән Кәрим улы Йәнекәев 1910 йылдың 16 (29 ) ғинуарында [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]]нең [[Яңы Ҡарғалы]] ауылында (хәҙер [[Борай районы]]ның [[Яңы Ҡарғалы]] ауылы, [[Башҡортостан]]){{Sfn|Гиричев и др.|2010|с=4}} тыуған, дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән<ref name="бэ">{{БЭ2013У|/index.php/component/content/article/2-statya/11001-enikeev-khasan-karimovich|ЕНИКЕЕВ Хасан Каримович}}</ref>. Урта белем алғас, йәш натуралистарҙың Мәскәү Биостанцияһына эшкә урынлаша{{Sfn|Данилова|2015|с=34}}. 1930 йылда И.В.Мичурин етәкселегендә питомникта эшләү өсөн Үҙәк-Ҡара тупраҡлы өлкәнең Козлов ҡалаһына (хәҙер [[Тамбов өлкәһе]]нең Мичуринск ҡалаһы) күсенә (тәүҙә-эшсе, аҙаҡ техник була{{Sfn|Данилова|2015|с=35}}), 1935 йылда И.В. Мичурин исемендәге Йәшелсә-емеш институтын (хәҙер Мичурин дәүләт аграр университеты)<ref name="бэ" /> , 1939 йылда Үҫемлекселек институты янында аспирантураны (диссертацияһының ғилми етәкселәре — профессор һәм академик В.А. Рыбников һәм Н. И. Вавилов{{Sfn|Данилова|2015|с=35}}) тамамлай. 1940—1945 йылдарҙа И.nbsp;В.nbsp;Мичурин исемендәге Үҙәк генетик лабораторияла өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһын башҡара<ref>Енике́ев/ А. Ю. Куленкамп//Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс].— 2016.</ref>. 1945 йылдан тормошоноң аҙағына тиклеи Мәскәү емеш-еләк станцияһында (хәҙер Бөтә Рәсәй баҡсасылыҡ һәм питомник фәне буйынса селекция-технология институты): 1945—1957 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1957—1967 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары (1961 йылдан<ref name="бэ">{{БЭ2013У|/index.php/component/content/article/2-statya/11001-enikeev-khasan-karimovich|ЕНИКЕЕВ Хасан Каримович}}</ref>) һәм селекция бүлеге мөдире була; 1967 йылдан (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1968 йылдан<ref name="бэ" />) 1984 йылға тиклем лаборатория мөдире, ә һуңынан һөйәкле культуралар һәм һырғанаҡ буйынса төркөм менән етәкселек итә<ref>Енике́ев&nbsp;/ А. Ю. Куленкамп//Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс].— 2016.</ref>{{Sfn|Гиричев и др.|2010|с=4}}. 1957 йылда «Биологические особенности сливы и выведение новых сортов для средней полосы СССР» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>{{Cite web|title=Еникеев, Хасан Каримович. Биологические особенности сливы и выведение новых сортов для средней полосы СССР (Текст): Автореферат дис., представленной на соискание ученой степени доктора биологических наук|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01006154252|publisher=Эл. каталог РГБ|accessdate=2020-05-06}}</ref>. 1984 йылдың 17 декабрендә [[Мәскәү]]ҙә вафат була<ref>Енике́ев&nbsp;/ А. Ю. Куленкамп//Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс].— 2016.</ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныу өлкәһе — [[Рәсәй]]<nowiki/>ҙең урта һыҙаты өсөн сейә һәм сливаның сортиментын яҡшыртыу (ул эске һәм төр-ара гибридлаштырыу, клон селекцияһы, радиацион һәм химик мутагенез ысулдарын, гибрид материалды баһалауҙың цитологик ысулдарын ҡуллана){{Sfn|Данилова|2015|с=36}}), халыҡ, ватан һәм сит ил селекцияларының иң уңышлы сорттарын индереү менән шөғөлләнә<ref>Енике́ев&nbsp;/ А. Ю. Куленкамп&nbsp;//&nbsp;Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс].&nbsp;— 2016.</ref>. Сейә һәм сливаның халыҡ селекцияһының урындағы иң яҡшы өлгөләрен йыйыу өсөн [[Владимир өлкәһе|Владимир]], [[Рязань өлкәһе|Рязань]], [[Тула өлкәһе|Тула]], [[Калуга өлкәһе|Калуга]], [[Брянск өлкәһе|Брянск]] һәм [[Түбәнге Новгород өлкәһе|Горький өлкәһе]]нә экспедицияға барыу буйынса инициатор{{Sfn|Данилова|2015|с=36}}. Тауар баҡсасылығын махсуслаштырыу һәм дөрөҫ урынлаштырыу мәсьәләләрен эшләй, эре баҡсалар өсөн ер һайлауҙа ҡатнаша (баҡсаларҙа сорттарҙы таратыу һәм һеркәләндереүселәрҙе һайлап алыу буйынса тәҡдимдәр урта һыҙаттың агрономия өлкәһендәге ҡағиҙәләргә ингән)<ref name="брэ">{{БРЭ}}</ref>. Сливаның 12, сейәнең 13, һары сейәнең 4 сортын сығара{{Sfn|Данилова|2015}}, Владимир, Шубинка һәм Любский сейәләренең клон селекцияһын үткәрә . Алынған сорттарҙа ҡырыҫ ҡыштарҙың уңайһыҙ шарттарынан һуң һалҡынға һәм тергеҙелеү һәләтенә ҙур иғтибар бирелә. 1978/79 йылғы һалҡын ҡыштан һуң селекция бүлеге хеҙмәткәрҙәре Х. К. Йәнекәйев етәкселегендә ябай сейә (Мәскәү Гриоты, Сильва, ҡара Ширпотреб, Шубинка) һәм [[Слива|йорт слива]]һының (Ҡыҙыл Скороспелка, Смолинка, Тимирязев иҫтәлеге, Ҡара Тула, Сухановский, Миләүшә) сорттарын сығара, улар һыуыҡтарҙан зыян күргәндә юғары тергеҙелеү һәләтенә эйә булыуы менән айырылып тора. Ҡыҙыл Уссурий сорты (Уссурий сливаһы (''Prunus ussuriens'')) менән Клаймекс сортын (Америка сливаһы (''Prunus americana'')) берләштереп, төр-ара гибридлаштырыуҙы уңышлы ҡуллана, һәм һалҡынға сыҙамлы продуктив Скороплодный сортын ала{{Sfn|Гиричев и др.|2010}}, ул ҡыш уртаһында 40-°C тиклем һалҡынды, температура кимәленең ныҡ айырмаһы булған осраҡта йылынан минус 35 °C тиклем еңел үткәрә. Агроном-помолог С.Н.Саттарова менән бергә 200-ҙән ашыу сейә һәм 300 ашыу слива сортын өйрәнә, был культураларҙың 24000 ашыу гибридлы сәсмәлеген үҫтерә, улар араһынан 50 перспективалы формалары һайлап алына һәм үрсетелә{{Sfn|Данилова|2015}}. Һары сейәнең төньяҡ шарттарына яйлаштырылған сортына нигеҙ һалыусы, селекционер А.И. Евстратов менән берлектә тәүге тапҡыр Үҙәк төбәк өсөн Фатеж, Чермашная һәм Синявская һары сейәһенең беренсе адаптациялы һәм юғары сифатлы сорттарын айыра. 1975—1984 йылдарҙа селекция өсөн перспективалы башланғыс формалар айырып алыу маҡсатынан һырғанаҡты тикшеренеү менән шөғөлләнә{{Sfn|Гиричев и др.|2010|с=4}}, ҡырағай һырғанаҡ популяцияһын өйрәнеү өсөн [[Бүрәт Республикаһы]], [[Ҡырғыҙстан]] һәм [[Калининград өлкәһе]]нә экспедициялар ойоштора{{Sfn|Данилова|2015|с=39}}. Ҡулланыуға рөхсәт ителгән, селекция ҡаҙаныштарының дәүләт реестрына индерелгән Х.К. Йәнекәев, уның коллегалары һәм уҡыусылары сығарған сорттар{{Sfn|Данилова|2015|с=38}}: * йорт сливаһы (''Prunus domestica''): Занятная, Кантемировка, Тимирязев иҫтәлеге, Зәңгәр бүләк, [[:ru:Слива_домашняя_'Смолинка'|Смолинка]], Сухановская, [[:ru:Слива_домашняя_'Утро'|Иртә]], [[:ru:Слива_домашняя_'Фиолетовая'|Миләүшә]], [[:ru:Слива_домашняя_'Яичная_Синяя'|Яичная синяя]], Яхонтовая * ҡытай сливаһы (''Prunus salicina''): [[:ru:Слива_китайская_'Скороплодная'|Скороплодная]] һәм Ҡыҙыл шар * ябай сейә (''Cerasus vulgaris''): Ассоль, Багряная, Брюнетка, Булатниковская, Мәскәү Гриоты, Малиновка, Молодёжная, Йәнекәев иҫтәлеге, Расторгуевская, Сания, Сильва. * һары сейә (''Cerasus avium''): Фатеж, Чермашная, Синявская. [[Голландия]], [[Бөйөк Британия]], [[Канада]], [[Италия]], [[Франция]], [[Югославия]], [[Германия]] һәм [[Норвегия]]ла баҡсасылыҡ буйынса халыҡ-ара конференция һәм симпозиумдарҙа ҡатнаша. СССР Юғары белем министрлығы ҡарамағында Юғары аттестация комиссияһы пленумы ағзаһы, ВАСХНИЛ баҡсасылыҡ секцияһы һәм РСФСР Ауыл хужалығы министрлығы ҡарамағында емеш-еләк, еләк һәм виноград сорттарын һынау буйынса Дәүләт комиссияһы ағзаһы, «Сельскохозяйственная биология» журналының редколлегияһына инә{{Sfn|Данилова|2015|с=40}}{{Sfn|Гиричев и др.|2010|с=5}}. 4 фән докторы һәм 12 кандидаттың ғилми етәксеһе{{Sfn|Данилова|2015|с=40}}. 170-тән ашыу ғилми эш яҙа<ref name="бэ">{{БЭ2013У|/index.php/component/content/article/2-statya/11001-enikeev-khasan-karimovich|ЕНИКЕЕВ Хасан Каримович}}</ref>{{Sfn|Гиричев и др.|2010|с=4}}. Ҡайһы бер эштәре: * {{Публикация|книга|автор=Анзин Б. Н., Еникеев Х. К., Рожков М. И.|заглавие=Слива|место=Москва|издательство=Сельхозгиз|год=1956|страниц=460}}; * {{Китап|автор=Еникеев Х. К.|заглавие=Биологические особенности сливы и выведение новых сортов|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01006154251|место=Москва|издательство=Изд-во Акад. наук СССР|год=1960|страниц=322}} * {{Публикация|книга|заглавие=Достижения селекции плодовых культур и винограда|место=Москва|издательство=Колос|год=1983|страниц=334}} == Танылыуы һәм наградалары == «Слива, абрикос, ҡурай еләге, ҡарағат, баҡса ҡайын еләгенең һәм крыжовниктың яңы ҡиммәтле сорттарын производствоға индереүе өсөн» [[Сталин премияһы]] лауреаты (1952) РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1949)<ref name="брэ" />, «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы, И.В. Мичурин исемендәге алтын миҙал, СССР ВДНХ-ның алтын миҙалы менән бүләкләнә<ref>{{Cite web|title=Еникеев Хасан Каримович, селекционер|url=https://тамбовский-край.рф/wiki/e/7821/|publisher=Энциклопедия «Тамбовский край»|date=24.09.2012|accessdate=2020-05-06}}</ref>{{Sfn|Данилова|2015}}{{Sfn|Гиричев и др.|2010}}. Хәсән Кәрим улы иҫтәлегенә ғилми конференциялар үткәрелә; уның 105 йәше тулыуы уңайынан «Селекция косточковых культур: направления, задачи и перспективы развития» ғилми конференция ҡарарында «селекция һәм һөйәкле культуралар генетикаһы үҫешенә айырым ҙур өлөш индергәне һәм эштәренең айырым фәнни һәм практик әһәмиәте» билдәләнә<ref>{{Cite web|title=Научная конференция «Селекция косточковых культур: направления, задачи и перспективы развития», посвящённая 105-летию со дня рождения доктора биологических наук, профессора, заслуженного деятеля науки Хасана Каримовича Еникеева|url=https://vstisp.org/vstisp/index.php/scientific-conference/2-icetheme/sample-news/uncategorized/519-konferentsiya-po-selektsii-kostochkovykh-kultur|publisher=ФГБНУ «Всероссийский селекционно-технологический институт садоводства и питомниководства»|accessdate=2020-05-19}}</ref>. Жуковская һәм Коринка төрҙәрен берләштереүҙән алынған сорт уның хөрмәтенә «Йәнекәев иҫтәлегенә» тип атала<ref>{{Cite web|title=Сорт: Вишня, Памяти Еникеева|url=https://vniispk.ru/varieties/pamyati-enikeeva|publisher=ФГБНУ ВНИИСПК|accessdate=2020-05-06}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=Данилова А. А., Морозова Н. Г., Симонов В. С.|заглавие=Научная школа Хасана Каримовича Еникеева по селекции и сортоизучению косточковых культур|издание=Плодоводство и ягодоводство России|год=2015|том=42|issn=2073-4948|тип=Журнал|страницы=34—43|ref=Данилова}} * {{Мәҡәлә|автор=Гиричев В. С., Морозова Н. Г., Симонов В. С., Упадышева Г. Ю.|заглавие=К 100-летию со дня рождения Великого селекционера Хасана Каримовича Еникеева|издание=Садоводство и виноградарство|год=2010|номер=1|страницы=4—5|ref=Гиричев и др.}} * {{Китап|заглавие=Садоводы-ученые России : (Краткий биогр. справ.)|ответственный=Под общ. ред. Е. Н. Седова|место=Орел|издательство=ВНИИСПК|год=1997|страниц=439|isbn=5-900705-10-2}} * {{Китап|заглавие=Татарский энциклопедический словарь|место=Казань|издательство=Институт Татарской энциклопедии АН РТ|год=1998|страниц=703}} * {{Публикация|статья|автор=Гиричев В. С., Марченко Л. А.|заглавие=История развития отдела селекции, генетики и сортоизучения плодовых и ягодных культур и результаты его работы|издание=Плодоводство и ягодоводство России|год=2010|том=XXV|страницы=98-121}} * {{Публикация|статья|автор=Куликов И. М., Принева Л. А.|заглавие=Научное обеспечение отрасли садоводства Нечерноземья за 80 лет|издание=Плодоводство и ягодоводство России|год=2010|том=XXV|страницы=15-97}} * {{Публикация|статья|автор=Морозова Н. Г., Симонов В. С.|заглавие=Самоплодные сорта — залог стабильного плодоношения сливы|издание=Плодоводство и ягодоводство России|год=2012|том=XXIX|страницы=39-46}} * {{Публикация|статья|автор=Михеев А. М., Морозова Н. Г., Симонов В. С.|заглавие=Селекция косточковых культур на зимостойкость и устойчивость к болезням в Нечерноземной зоне|издание=Садоводство и виноградарство|год=2005|страницы=29-30}} * {{Публикация|статья|автор=Михеев А. М.|заглавие=Пример для подражания|издание=Садоводство и виноградарство|год=2010|страницы=5}} == Һылтанмалар == * [https://search.rsl.ru/ru/search#q=author:(еникеев%20хасан%20каримович) Некоторые работы в электронном каталоге РГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=author:(еникеев%20хасан%20каримович) |date=2019-11-26 }} [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:ВДНХ алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]] [[Категория:XX быуат селекционерҙары]] [[Категория:СССР селекционерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса селекционерҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса ботаниктар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Биология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1984 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Бәләбәй өйәҙендә тыуғандар]] [[Категория:1910 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]] jdyqdzf65sb6xs8fhmfewlyvu059soc 0 180484 1300393 1291420 2026-07-04T10:49:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300393 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кизеветтер Алекса́ндр Алекса́ндрович''' (10 ([[22 май]]) [[1866]], [[Санкт-Петербург]] – [[9 ғинуар]] [[1933]], [[Прага]]) — урыҫ тарихсыһы, публицист, сәйәси эшмәкәр. 1932—1933 йылдарҙа Урыҫ тарихы йәмғиәте рәйесе. == Биографияһы == Александр Александрович Кизеветтер 1866 йылда [[Санкт-Петербург|Санк-Петербург]]та тыуа. Ҡарт олатаһы, музыкант, сығышы менән Тюрингиянан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]гә күсенә. Атаһы статский советник, Александр Иванович Кизеветтер, Санкт-Петербург университетының юридик факультетын тамамлай, Төп штабтың архивы мөдире була; әсәһе — Олимпиада Николаевна Турчанинова, композитор һәм сиркәү протоиерейы П. И. Турчаниновтың ейәнсәре, Дини академияның тарих уҡытыусыһы ҡыҙы, Смольный институтын тамамлаған. 1868 йылда ғаилә Ырымбурға күсенә, унда А.И. Кизеветтер генерал-губернатор янындағы Хәрби министрлыҡтың вәкиле вазифаһын биләй. Ер үлсәүсе Н.В. Ремезовҡа ярашлы, Кизеветтерҙың атаһы «башҡорт ерҙәрен талау» тип аталған ваҡытта 2271 һумға 1952,9 дисәтинә ер һатып ала<ref>Н. В. Ремезов, ''Очерки из жизни дикой Башкирии. Быль в сказочной стране'' (М. 1889) с. 292</ref> А. А. Кизеветтер белемде башта Ырымбур ирҙәр гимназияһында ала, аҙаҡ Мәскәү университетының тарих-филология факультетында уҡый (1884—1888), унда В.О. Ключевскийҙың һәм П.Г. Виноградовтың лекцияларын тыңлай; Рәсәй тарихы тарихнамәһе буйынса махсус уҡыу курсын П.Н.Милюков уҡый. Университетты тамамлағандан һуң кандидат дәрәжәһендә раҫлана һәм Ключевский етәкләгән урыҫ тарихы кафедраһы буйынса профессор дәрәжәһенә әҙерләү ҡалдырыла. Педагогик эшмәкәрлек менән әүҙем шөғөлләнә: Лазарев көнсығыш телдәр институтында тарих һәм география уҡыта, Политехник музей бинаһында педагогия курстарында урыҫ тарихы буйынса лекциялар уҡый, шулай уҡ Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында Герьела бер нисә лекция уҡырға өлгөрә. Университетта А.А. Кудрявцев менән бергә уҡый, уның вафатынан һуң ғаиләһе тураһында хәстәрлек күрә һәм уның тол ҡатыны, тыумыштан Фраузенфельдер, Екатерина Яковлевна Кудрявцеваға өйләнә<ref>[http://feb-web.ru/feb/rosarc/ra5/Ra5-338-.htm Революция 1905—1907 гг. глазами кадетов: (Из дневников Е. Я. Кизеветтер)]</ref><ref>Кизеветтер взял на себя воспитание двух её детей — [[Кудрявцев, Всеволод Александрович|Всеволода]] и Натальи. Первый стал впоследствии профессором математики в Московском университете, а вторая — учительницей. Через год родилась их общая дочь — Екатерина.</ref>. 1895 йылда ҡыҙҙары тыуыу менән Кизеветтер йәшерен советник Аполлон Иванович Грушканың Оло Никололесковский тыҡрығындағы йортонан — ғәмәли статский советник Владимир Львович Клумов йортона күсенә (34-се йорт, кв 9); 1897 йылда ғаилә Кесе Никита урамына, Александр Васильевич Шуберт йортона күсенә (№ 27-29); 1899 йылда Кизеветтерҙар 23 йылға Моховая урамында (А.А Кизеветтерҙың Рәсәйҙән һөрөлгәненә тиклем) Туғандар йәмғиәтенең йортонда төпләнә (№ 10, кв 8). Мәскәү университетында (1897 йылдан) тарихнамә, XIX быуат беренсе яртыһының эске сәйәсәте, 1861 йылғы крәҫтиән реформаһы буйынса махсус курс уҡый. Урыҫ тарихы кафедраһы буйынса приват-доцент (1898), ғәҙәти профессор (1909). 1903 йылда урыҫ тарихының магистр дәрәжәһенә «Посадская община в России XVIII столетия» темаһына диссертация яҡлай. Урыҫ тарихы буйынса журналдарҙа («[[:ru:Русская_мысль_(журнал)|Русская мысль]]», «[[:ru:Русское_богатство_(журнал)|Русское богатство]]», «[[:ru:Образование_(журнал)|Образование]]», «[[:ru:Журнал_для_всех_(Санкт-Петербург)|Журнал для всех]]», «[[:ru:Журнал_Министерства_народного_просвещения|Журнал Министерства народного просвещения]]»), шулай уҡ «Донская Речь» китап нәшриәтендә айырым брошюра булып баҫылып сыҡҡан бер нисә мәҡәлә баҫтырып сығара. 1905 йылдан «[[:ru:Русские_ведомости|Русские ведомости]]» гәзите менән хеҙмәттәшлек итә башлай. 1904 йылда «Азатлыҡ союзына» инә. 1905 йылда Конституцион-демократик партияһының I (ойоштороу) съезында ҡатнаша; 1906 йылдың ғинуарында партияның II съезында Үҙәк комитет составына һайлана. 2-се Дәүләт думаһы депутаты була; 3-сө Дума һайлауҙарына депутатлыҡҡа кандидат була<ref>Сегодня в «Русских ведомостях» помещено следующее письмо бывшего члена Государственной думы А. А. Кизеветтера: «Московский городской комитет партии народной свободы сделал мне честь своим решением включить моё имя в составленный им список кандидатов в члены третье Государственной думы. В виду предстоящей по поводу этого списка анкеты, я считаю нужным заявить, что по обстоятельствам личного свойства я не имею возможности выставить на этот раз свою кандидатуру» // Сибирская торговая газета. № 202. 18 сентября 1907 года. Тюмень</ref>. 1909 йылда «Городовое положение Екатерины II» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, ул магистрлыҡ диссертацияһының дауамы булып тора. Ижтимағи фәндәрҙе эшләү өсөн А.И. Чупров исемендәге Йәмғиәт Советына инә. 1911 йылда сәйәси мотивтар буйынса (Кассо эше) Мәскәү университетынан китә; уның уҡытыу эшмәкәрлеге Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарына, [[Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты|Коммерция институты]] һәм [[А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университеты|Шанявский университетына]] йүнәлтелә. 1917 йылдың мартында ул Мәскәү университетына ҡайта. 1918 йылдың декабренән [[М. С. Щепкин исемендәге юғары театр училищеһы|Бәләкәй театр эргәһендәге драма курстарында]] урыҫ тарихы буйынса лекциялар уҡый башлай. 1917 йылдың 25 июнендә конституция демократтар исемлеге буйынса Мәскәү ҡала думаһы гласныйы итеп һайлана<ref>[https://vk.com/doc8223265_470810257?hash=00c2f25cfae3a38d57&dl=1c1cb15a5e8da18af3 Московская Городская Дума после Октября // Красный архив, т. 2(27), 1928, c. 58-109]</ref>. 1919 йылдың февралендә Дәүләт архив фонды бүлеге мөдире, 2-се Мәскәү дәүләт университеты профессоры һәм Ауыл хужалығы Юғары Советының үҙәк архивы мөдире. 1928 йылдың 15 декабрендә «СССР Фәндәр академияһы менән бәйләнеште юғалтҡаны өсөн» СССР Фәндәр академияһынан сығарыла. === Эмиграция === [[Файл:The_grave_of_Alexander_Kiesewetter_2008.jpg|мини|Александр Кизеветтер ҡәбере]] Кизеветтер Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш Комиссияһы тарафынан аманат кеүек өс тапҡыр ҡулға алына; 1919 йылдың сентябрендә «Милли үҙәге» эше буйынса; 1922). ГПУ Коллегияһы ҡарары буйынса 1922 йылдың 25 авгусында сит илгә Берлинға ебәрелә. Октябрь айында «Oberbürgermeister Haken» пароходында тыуған ерен ташлап, <ref>{{Cite web|url=https://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/10|title=1922 г.: Высылка интеллигенции}}</ref>, ҡуйын дәфтәренә былай тип яҙа: «Рус революцияһы диңгеҙе аша, " үҙебеҙҙең“ рулде ҡулдан ысҡындырмайынса, беҙ ҡабат туған Рәсәйгә, ҡәҙерле ватаныбыҙ еренә — уны эшкәртергә һәм үҫтерергә ҡайтырбыҙ тип ышанам»<ref>''Шпаковская М. А''. Одиннадцать лет в эмиграции (из жизни профессора А. А. Кизеветтера в Праге) — по материалам московских архивов // Вестник РУДН. — 2001. — № 1. — С. 164.</ref>. 1922 йылдың сентябрь— декабрь айында ғаиләһе менән Берлинда йәшәй, 1923 йылдың ғинуарында — Прага ҡалаһында, ҡалған ғүмерен шунда үткәрә. Рус юридик институтта, Халыҡ университетында, [[Карл университеты]]нда ватан тарихы буйынса лекциялар уҡый, Күп һанлы лекцияларҙы чех провинцияһында (Ужгород, Мукачево), шулай уҡ Эстония, Латвия, Германия, Болгария, Серб, хорват һәм словендар короллегендә уҡый, рус колонияһының йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. Сит илдә Рус академия союзы ойошмаһы ағзаһы. 1932 йылдан — Рус тарих йәмғиәте рәйесе. 1933 йылдың 9 ғинуарында, 66 йәшендә, Кизеветтер үҙенең Прага фатирында вафат була. Прагала Ольшанский зыяратында ерләнә. Ҡәберендәге һәйкәл Рус тарих йәмғиәтенең аҡсаһына ҡуйыла. 1993 йылдың 3 февралдә Генераль прокуратураһының «б» ст. 5 РФ Законының 1991 йылдың 18 октябрендәге «сәйәси репрессия ҡорбандарын реабилитациялау» буйынса 3-сө бойороғо нигеҙендә аҡлана. 1990 йылдың 22 мартында СССР Фәндәр академияһының дөйөм йыйылышы ҡарары менән исемендә тергеҙелә. == Ғаиләһе == Ҡатыны: Екатерина Яковлевна (ҡыҙ фамилияһы Фрауенфельдер; беренсе никахта Кудрявцева) (1864/1863?—1924), педагог. Үгәй улы: Всеволод Александрович Кудрявцев (1885—1953), математик. ғаиләһе менәнСоветтар Союзында ҡала Үгәй ҡыҙы: Кудрявцева Наталья Александровна (1886—1931), педагог. Ҡыҙы: Екатерина (никахта Максимович) (1895—1990), педагог. Кейәүе: Евгений Филимонович Максимович (1896—1965). == Әҫәрҙәре == {{Refbegin|2}} * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003554908?page=2 Иван Грозный и его оппоненты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105102206/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003554908?page=2 |date=2021-11-05 }}. — М.: Гросман и Кнебель (И. Кнебель), 1898. — 86 с. — (Вопросы науки, искусства, литературы и жизни; № 21). * [https://archive.org/details/pervyobshchedos01kizegoog Первый общедоступный театр в России]. — М., 1901. * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01002712142?page=1 Посадская община в России XVIII ст.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105102208/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01002712142?page=1 |date=2021-11-05 }} — М.: Унив. тип., 1903. — 810 с. * [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ee/%D0%9A%D0%B8%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80.%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B2_18_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B5.pdf Русское общество в восемнадцатом столетии (1903)] * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003721459 Иван Федоров и начало книгопечатания на Руси] — М., 1904. * [http://www.e-heritage.ru/ras/view/publication/general.html?id=46992535 Из истории законодательства в России XVII-XIX вв]. — Ростов на Дону, 1904. * [http://romanovy.rhga.ru/upload/iblock/e81/21.pdf День царя Алексея Михайловича. Сцены из жизни Москвы XVIII в.]. - Москва: Тип. О-ва распространения полезных книг, аренд. В. И. Вороновым, 1904. * Ломоносов. Москва: Тип. О-ва распространения полезных книг, аренд. В. И. Вороновым, 1905. * [http://www.e-heritage.ru/ras/view/publication/general.html?id=47070365 О чем сказано в Манифесте 17 октября 1905 года]. — М., 1905. * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003735457?page=1 Девятнадцатый век в истории России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105102208/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003735457?page=1 |date=2021-11-05 }}. — Ростов на Дону: «Дон. речь» (Н. Парамонов), 1906. — 48 с. * [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3a/%D0%9A%D0%B8%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80.%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8.9-19_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0.pdf Местное самоуправление в России. IX-XIX ст. (1910)] * [https://search.rsl.ru/ru/record/01003527145 История России XIX в. Курс.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105102206/https://search.rsl.ru/ru/record/01003527145 |date=2021-11-05 }}. — СПб.: А. и И. Гранат, 1910. * XIX в. в истории России. СПб: А. и И. Гранат, 1907 – 1911 * Гильдия московского купечества. — М., 1915. * Городовое положение Екатерины II 1785 г. Опыт исторического комментария. — М., 1909. — 473 с. * [https://archive.org/details/istoricheskieotk00kies Исторические отклики]. — М., 1915. * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01004217726 П.Н. Милюков]. — М., 1917. * [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fc/%D0%9A%D0%B8%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80.%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D1%8B.pdf Партия народной свободы и ее идеология (1917)] * [https://archive.org/details/russkiiseverrols00kize Русский Север. Роль Северного Края Европейской России в истории русского государства. Исторический очерк.] — Вологда. 1919. * Театр. Очерки, размышления, заметки. — Москва: Книгоиздательство «Задруга», 1922. — 115 с. * На рубеже двух столетий: (Воспоминания 1881—1914). — Прага, 1929. — 524 с. * Исторические силуэты. Люди и события. — Берлин, 1931. — 307 с. * Исторические силуэты: Биогр. очерки. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997. — 475 с. ISBN 5-85880-351-2 * [https://www.directmedia.ru/book-607695-istoricheskie-ocherki/ Исторические очерки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211008144848/https://www.directmedia.ru/book-607695-istoricheskie-ocherki/ |date=2021-10-08 }}. — Москва ; Берлин : Директ-Медиа, 2021. — 181 с. — ISBN 978-5-4499-1911-3 {{Refend}} == Ҡулъяҙмалары == * {{Китап|автор=|заглавие=Московский университет и его традиции. Роль Московского Университета в культурной жизни России.|ответственный=|год=1927|издание=|место=Прага|издательство=|страницы=|страниц=|isbn=}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|2}} * {{ВТ-ЭСБЕ}} * ''[[Бакунина, Татьяна Алексеевна|Бакунина Т. А.]]'' Воспоминания об А. А. Кизеветтере (К 60-летию со дня кончины) / Пред. и публ. [[Серков, Андрей Иванович|А. И. Серкова]] // [[Археографический ежегодник]] за 1993 год. — М.: Наука, 1995. — С. 209—214. * ''[[Вандалковская, Маргарита Георгиевна|Вандалковская М. Г.]]'' П. Н. Милюков, А. А. Кизеветтер: история и политика / Отв. ред. акад. [[Ковальченко, Иван Дмитриевич|И. Д. Ковальченко]]. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1992. — 288 с. — 1 300 экз. — ISBN 5-02-008641-X. * {{Китап|автор=Вандалковская М. Г.|часть=Вечный россиянин: Александр Александрович Кизеветтер|заглавие=Историки России. XVIII — начало XX века|ответственный=Редколлегия: М. Г. Вандалковская, [[Киреева, Раиса Александровна|Р. А. Киреева]], [[Сидорова, Любовь Алексеевна|Л. А. Сидорова]], [[Шикло, Алла Ервандовна|А. Е. Шикло]]; Отв. ред. чл.-корр. РАН [[Сахаров, Андрей Николаевич|А. Н. Сахаров]]; [[Институт российской истории РАН]]|издание=|место=М.|издательство=НИЦ «Скрипторий»|год=1996|страницы=626-657|страниц=688|isbn=5-7471-0003-3|тираж=2000|ref=}} (в пер.) * {{Китап|автор=Вандалковская М. Г.|часть=КИЗЕВЕТТЕР Александр Александрович|заглавие=Императорский Московский университет: 1755—1917: энциклопедический словарь|ответственный=составители {{nobr|А. Ю. Андреев}}, {{nobr|Д. А. Цыганков}}|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|страницы=321—322|страниц=894|isbn=978-5-8243-1429-8|тираж=2000|ref=Императорский Московский университет}} * {{БРЭ}} * {{Мәҡәлә|автор=Горинов М. М.|заглавие=Жизнь, связанная с Москвой|ссылка=http://www.mosjour.ru/index.php?id=2261|язык=|издание=Московский журнал|тип=|год=2015|том=|номер=8|страницы=2—27|doi=|issn=0868-7110}} * ''[[Милюков, Павел Николаевич|Милюков П. Н.]]'' Два русских историка (С. Ф. Платонов и А. А. Кизеветтер) // [[Современные записки]]. 1933. № 51; * ''Толстов В. А.'' А. А. Кизеветтер в научной и культурной жизни Рязани конца XIX — начала XX вв. // Рязанская старина. 2006—2008. — Рязань: Край-Music, 2013. — Вып. 4-6. — С. 269—285 * ''Флоровский А. А.'' А. Кизеветтер // Записки Русского исторического общества в Праге. 1937. Кн. 3; * {{Китап|автор=Шпаковская М. А.|заглавие=А. А. Кизеветтер в российской историографии|ответственный=[[Российский университет дружбы народов]]|издание=|место=М.|издательство=Изд-во РУДН|год=2003|страницы=|страниц=313|isbn=5-209-01560-2}} *{{Мәҡәлә|ссылка=http://vestnik.yspu.org/releases/2009_4g/54.pdf|автор=Кочешков Г. Н.|заглавие=Университетские годы А. А. Кизеветтера|год=2009|язык=|издание=Ярославский педагогический вестник|тип=|том=61|номер=4|страницы=236 - 240|issn=}} * ''[[Фроянов, Игорь Яковлевич|Фроянов И. Я.]]'' О зарождении евразийства в изучении русского средневековья // Сборник в честь В. К. Зиборова. (Опыты по источниковедению. Вып. 5). — СПб.: Скрипториум, 2017. С. 300-342. — ISBN 978-5-905011-15-3. *{{Мәҡәлә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/a-a-kizevetter-o-roli-narodnyh-mass-v-gosudarstvennom-stroitelstve-rossii/viewer|автор=Волошина В. Ю.|заглавие=А. А. Кизеветтер о роли народных масс в государственном строительстве России|год=2011|язык=|издание=Вестник Томского государственного университета. История|тип=|том=|номер=2|страницы=142 - 146|issn=1998-8613}} {{Refend}} == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|50705|Александра Александровича Кизеветтера}} * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004210834?page=1 История России в XIX веке:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105102206/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004210834?page=1 |date=2021-11-05 }} Курс лекций, чит. на МВЖК в 1915—16 г. : Изд. по запискам слушательниц без просмотра авт. [Ч. 1-2] / А. А. Кизеветтер. — М.: тип. В. И. Воронова, 1916. * {{Cite web|url=http://letopis.msu.ru/peoples/703|title=Кизеветтер Александр Александрович}} Летопись Московского университета. Дата обращения 12 октября 2017. [[Категория:РФА мөхбир ағзалары (1917—1925)]] [[Категория:Рәсәй империяһының икенсе саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзалары]] [[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]] [[Категория:Рәсәй империяһы тарихсылары]] [[Категория:Прагала вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1933 йылда вафат булғандар]] [[Категория:9 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:1866 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Мәскәү университетының тарих-филология факультетын тамамлаусылар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:РФА мөхбир ағзалары]] tbheszunhvs7nkefxrt5amp9twg3kmx 0 183047 1300345 1284550 2026-07-03T15:30:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300345 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мария Владимировна Захарова''' ([[24 декабрь]] [[1975 йыл]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] дәүләт хеҙмәткәре, дипломат, Рәсәй Федерацияһы сит ил эштәре министрлығының матбуғат һәм мәғлүмәт департамент директоры,Рәсәй сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле (10 август 2015 йыл). Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе — дипломатик рангы эйәһе (2020)<ref name="Посол1">{{Cite web|url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202006080012|title=Указ Президента Российской Федерации от 08.06.2020 № 376 ∙ Официальное опубликование правовых актов ∙ Официальный интернет-портал правовой информации|publisher=publication.pravo.gov.ru|accessdate=2020-06-08}}</ref><ref name="Посол2">{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4373067|title=Захарова получила высший дипломатический ранг посла|publisher=Коммерсантъ|accessdate=2020-06-08}}</ref>. Рәсәй сит ил эштәре министрлығының коллегия ағзаһы, [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]],[[Почёт ордены|Почёт]] ордендары кавалеры, тарих фәндәре кандидаты. == Биографияһы == === Бала сағы һәм ғаиләһе === Олатаһы — Захаров Юрий Иванович, милләте буйынса [[Мордвалар|мордвин]] ([[Эрзәндәр|эрзя]]),[[Һамар өлкәһе]] Степная Шентала ауылында тыуған.<ref>[https://regnum.ru/news/2434326.html Захарова поделилась видео с исполнением национальной песни в Мордовии. Regnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022070951/https://regnum.ru/news/2434326.html |date=2021-10-22 }}</ref> Атаһы — Захаров Владимир Юрьевич — дипломат, [[шәрҡиәт]]се, 1948 йылда Мәскәүҙә тыуған, 1971 йылда [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университеты]]н « ҡытай теле һәм әҙәбиәте» һөнәре буйынса тамамлай. 1980—2014 йылдарҙа СССР/Рәсәй Сит ил эштәре министрлығында эшләй, шул иҫәптән 1980—1993 йылдарҙа — [[СССР]]/Рәсәй [[Ҡытай]]ҙа илселеге секретары, 1997—2001 йылдарҙа — Рәсәйҙең Ҡытайҙағы илселегенең мәҙәниәт, мәғлүмәт һәм мәғариф буйынса кәңәшсеһе, 2001—2003 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Азия-Тымыҡ океан хеҙмәттәшлеге департаментының [[Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы]] (ШОС) бүлеге мөдире, 2007—2010 йылдарҙа — ШОС Генераль секретары урынбаҫары, 2010—2012 йылдарҙа — Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының баш кәңәшсеһе, 2012—2014 йылдарҙа — Пекинда ШОС Секретариатының кәңәшсеһе, 2014 йылдан — [[Юғары иҡтисад мәктәбе]]нең донъя иҡтисады һәм донъя сәйәсәте факультетының Көнсығышты өйрәнеү мәктәбенең өлкән уҡытыусыһы, [[Ҡара диңгеҙ]]-Каспий өлкәһенең сәйәси тикшеренеүҙәр институты директоры<ref>[http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1146220740 Захаров Владимир Юрьевич, сайт ЦентрАзия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205095753/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1146220740 |date=2017-02-05 }}</ref>. Әсәһе — Ирина Владиславовна Захарова, ҡыҙ фамилияһы Мачулко<ref>{{YouTube|CyS9ivRavG8|Мария Захарова (МИД РФ): Разрыв отношений с Европой // Антонимы с Антоном Красовским|logo=1}}</ref> — 1949 йылда тыуған, 1977 йылда [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]<nowiki/>ның тарих факультетының сәнғәт тарихы кафедраһын тамамлай, шунан һуң Пушкин һынлы сәнғәт музейында эшләй башлай. Әлеге ваҡытта эстетик тәрбиә биреү кафедраһының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1994 йылда Рәсәй сәнғәт академияһында «Традиционные основы китайской народной игрушки»<ref>[http://dlib.rsl.ru/viewer/01000286844 Просмотр документа — dlib.rsl.ru]</ref> темаһына диссертация яҡлай, сәнғәт тарихы кандидаты, «Ғаилә төркөмдәре» етәксеһе, музыкаль программалар, эксперименталь проекттар етәксеһе, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы, Рәссамдар союзының Мәскәү ойошмаһы ағзаһы<ref>[http://www.museyon.ru/references/people/zacharova_i_v.php/ Государственный музей изобразительных искусств имени А. С. Пушкина | «Мусейон» | Захарова И.В]</ref>. М. В. Захарова бала сағы [[Пекин]]да үтә, (атаһы дипломат булып эшләй), унда беренсе тапҡыр 1980-се йылдарҙа килә. Әсәһе ул ваҡытта Пекинда илселектең консуллыҡ участкаһында эшләй. === Карьераһы === 1998 йылда Мария Захарова МГИМО-ның халыҡ-ара журналистика факультетын «Көнсығышты өйрәнеү һәм журналистика» һөнәре буйынса тамамлай, студент йылдарында Зубов бульварында Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының матбуғат үҙәгендә эшләй, һуңғы йылында Ҡытайҙа Рәсәй илселегендә стажировка үтә. 1998 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының «Дипломатический вестник» журналы редакцияһы хеҙмәткәре, һуңынан Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында эшләй<ref name="РС">''[[Шимов, Ярослав Владимирович|Шимов Я]].''[http://www.svoboda.org/content/article/27181134.html «Вы услышите, что такое российские „Грады“»]. // [[Радио Свобода]], 10.08.2015.</ref>. 2003 йылда [[Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты]]нда тарих фәндәре докторы профессор А. А. Маслов ғилми күҙәтеүе аҫтында тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә «Трансформация осмысления символики празднования традиционного Нового года в современном Китае. Последняя четверть XX века» темаһына диссертация яҡлай<ref>Захарова, Мария Владимировна. [https://www.dissercat.com/content/transformatsiya-osmysleniya-simvoliki-prazdnovaniya-traditsionnogo-novogo-goda-v-sovremennom Трансформация осмысления символики празднования традиционного нового года в современном Китае: Последняя четверть XX в. : автореферат дис. … кандидата исторических наук : 07.00.03 / Рос. ун-т дружбы народов (РУДН)]. — Москва, 2003. — 26 с.</ref>. 2003 йылдан 2005 йылға тиклем Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында киң мәғлүмәт сараларына оператив мониторинг бүлеге мөдире була. 2005 йылдан 2008 йылға тиклем — Рәсәйҙең [[Нью-Йорк]]тағы [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ндағы даими миссияһының Матбуғат хеҙмәте начальнигы. [[Файл:Spokesperson_Psaki_Poses_in_a_New_Hat_With_Russian_Counterpart_and_Their_Respective_Bosses_(11930586556).jpg|мини|280x280пкс|<center>[[Лавров Сергей Викторович|Сергей Лавров]], Дженнифер Псаки,<br> Мария Захарова һәм Джон Керри.<br>[[Париж]], 13 ғинуар 2014 йыл<center></center></center>]] 2008—2011 йылдарҙа — Рәсәй федерацияһы сит ил эштәре министрлығы мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында бүлек мөдире. 2011 йылдан 2015 йылдың 10 авгусына тиклем — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаменты директоры урынбаҫары. Уның бурыстарына Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиленең брифингтар ойоштороу һәм үткәреү, социаль селтәрҙәрҙә Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының рәсми иҫәптәрен ойоштороу һәм сит ил эштәре министры [[Лавров Сергей Викторович|Сергей Лавровты]]ң сит илгә килеүенә (визиттарына) мәғлүмәти ярҙам күрһәтеү инә.<ref name="РС"/>. Ул 2014 йылда департамент «Мәҙәниәт, киң мәғлүмәт саралары һәм киң мәғлүмәт саралары һәм киң мәғлүмәт саралары коммуникациялары» номинацияһында «Рунет премияһына» лайыҡ була, рәсми тантанала награда тапшырыла. 2015 йылдың 10 авгусында мәғлүмәт-матбуғат департаменты директоры итеп тәғәйенләнә. [[ОБСЕ]]-ға<ref>[http://www.mid.ru/web/guest/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/1648104 О назначении М. В. Захаровой директором департамента информации и печати МИД России]. [[Министерство иностранных дел Российской Федерации]]</ref><ref>[http://tsnews.ru/index.php/korotko-o-glavnom/item/10454-ofitsialnym-predstavitelem-mid-rossii-stala-anti-psaki-mariya-zakharova Официальным представителем МИД России стала «анти-Псаки» Мария Захарова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923171939/http://tsnews.ru/index.php/korotko-o-glavnom/item/10454-ofitsialnym-predstavitelem-mid-rossii-stala-anti-psaki-mariya-zakharova |date=2015-09-23 }}. tsnews.ru.</ref> Рәсәйҙең даими вәкиле итеп тәғәйенләнгән Александр Лукашевичты алмаштыра, был вазифаны ведомство тарихында беренсе булып биләгән ҡатын-ҡыҙ була. Был вазифала ул журналистар өсөн аҙна һайын брифингтар үткәрә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы исеменән рәсми белдереүҙәр һәм комментарийҙар бирә.<ref>{{Cite web|last=|title=Брифинг официального представителя МИД России М.В.Захаровой|work=|publisher=[[МИД РФ]]|date=2017-02-03|url=http://www.mid.ru/ru/press_service/spokesman/briefings/-/asset_publisher/D2wHaWMCU6Od/content/id/2623713}}</ref>. 2015 йылдың 24-25 сентябрендә [[Санкт-Петербург]]<nowiki/>та үткән [[Евразия]] ҡатын-ҡыҙҙар форумын әҙерләү буйынса Ойоштороу комитеты ағзаһы. 2015 йылдың 22 декабрендә 2-се класлы « ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе» дипломатик рангы бирелә. 2017 йылдың 26 декабренән — дипломатик рангы 1-се класлы «ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе»<ref>{{Cite news|title=Путин присвоил Захаровой новый дипломатический ранг|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2017/12/26/n_10984088.shtml|work=Газета.Ru|accessdate=2017-12-26}}</ref>. 2020 йылдың 8 июнендә — ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе рангы, юғары дипломатик рангы. Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының коллегия ағзаһы.<ref>[http://www.mid.ru/sostav_kollegii Состав Коллегии МИД России / ][[МИД РФ|mid.ru]]</ref>. Рәсәйҙең тышҡы һәм оборона сәйәсәте советы ағзаһы<ref>[http://svop.ru/члены-совета-з/ Члены совета по внешней и оборонной политике России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314081905/http://svop.ru/%D1%87%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8B-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%B7/ |date=2022-03-14 }}</ref>. [[Инглиз теле|Инглиз]] һәм [[Ҡытай теле|ҡытай]] телдәрен белә.<ref>[https://ria.ru/politics/20150810/1175727607.html РИА «Новости», 10 августа 2015 года. Официальным представителем МИД России назначена Мария Захарова]</ref> 2017 йылдың 26 ғинуарында карьераһының беренсе орденын ала. Кремлдә уға Рәсәй Президенты [[Владимир Путин]] [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]]>н тапшыра. 30 билдәле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәрен, шул иҫәптән Захарованы бүләкләү тантанаһында Путин билдәләүенсә, бүләкләнеүселәрҙең барыһы ла юғары оҫталыҡ, тулы фиҙаҡәрлек менән эшләү һәм, иң мөһиме, маҡсаттарына ирешеү һәләте менән айырыла.<ref>{{Cite web|last=|title=Путин вручил госнаграды Захаровой и Ливанову|work=|publisher=ТВЦ|date=2017-01-26|url=http://www.tvc.ru/news/show/id/109087/}}</ref><ref>{{Cite web|last=|title=Путин вручил Захаровой орден Дружбы|work=|publisher=Gazeta.ru|date=2017-01-26|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2017/01/25/n_9606803.shtml}}</ref><ref name="Sputnik Беларусь">{{Cite web|last=|title=Захарова оказалась в числе 30 россиян, получивших в четверг в Кремле государственные награды из рук президента страны|work=|publisher=Sputnik Беларусь|date=2017-01-26|url=http://sputnik.by/society/20170126/1027163045/zaharova-schitaet-chto-orden-ot-putina-pomozhet-kormit-ej-doch.html}}</ref>. === Шәхси тормошо === Ире — Макаров Андрей Михайлович<ref>[https://svpressa.ru/persons/mariya-zaharova/ Мария Захарова. Дипломат, Представитель МИД России. Биография]</ref> Рәсәй компанияһында менеджер булып эшләй, белеме буйынса инженер, эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә<ref>[https://news.rambler.ru/politics/41196688-zaharova-rasskazala-o-supruge/ «Он просто не публичный человек»: Мария Захарова заговорила о своем замужестве / ][[rambler.ru]]</ref>. 2005 йылдың 7 ноябрендә Мария [[Нью-Йорк]]та эшләгән саҡта никахҡа инәләр<ref name="Sputnik Беларусь"/><ref>Чесноков Э. [http://www.kp.ru/daily/26603/3622824/ Фотограф Николай Комиссаров: «Нью-Йоркская свадьба Марии Захаровой была трезвой!»] // [[Комсомольская правда]], 14.11.2016.</ref>. Ҡыҙы Марьяна 2010 йылдың 30 июнендә тыуған<ref>[https://www.facebook.com/maria.zakharova.167/posts/10201459140070104 Пост на официальной странице Facebook] — [[Facebook]], 3.6.2013</ref>. === Мауығыуҙары === Социаль селтәрҙәрҙең актив ҡулланыусыһы,<ref>[https://regnum.ru/news/1950568.html Официальный представитель МИД России Мария Захарова не уйдёт из соцсетей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022080803/https://regnum.ru/news/1950568.html |date=2021-10-22 }}. [[REGNUM]].</ref> шиғырҙар һәм йырҙар яҙа<ref>[http://ria.ru/society/20160330/1399751913.html Мария Захарова ответила Дмитрию Быкову в стихах] — [[РИА Новости]], 30.3.2016.</ref><ref name="RBC">[http://www.rbc.ru/society/23/06/2017/594c2ba69a7947603dd7d5c8?from=main Мария Захарова рассказала об истории создания песни с открытия ММКФ] — [[РБК]], 23.6.2017</ref>. 2017 йылдың 22 июнендә Мәскәү халыҡ-ара кинофестивален (МИФФ) асыу тантанаһында йырсы Наргиз Закирова «Верните память» йырын башҡара, һүҙҙәре һәм музыкаһы авторы (Марал Якшиева<ref name="RBC"/>менән берлектә) — Мария Захарова.<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2902520 Наргиз исполнила песню Марии Захаровой на открытии ММКФ] — [[Россия-24]], 23.6.207</ref>. Йыр [[Сүриә]]<nowiki/>лә һәләк булған Рәсәй хәрбиҙәренә арналған. Композицияны яҙыуҙа Максим Фадеев ҡатнаша, ул Наргизды йырҙы башҡарыусы итеп тәҡдим итә. 29 июндә, фестивалде япҡанда, Александр Коган «Я ищу тебя» йырын башҡара, шиғыр һәм музыкаһын (Коган һәм композитор Виктор Дробыш авторҙаш) Захарова яҙа.<ref>[https://tass.ru/kultura/4376260 На закрытии ММКФ исполнили новую песню на стихи Марии Захаровой] — [[ТАСС]], 29.6.2017</ref>. Никита Михалков Марияны фестиваль барышында йырҙы презентациялауға күндерә<ref name="RG">[https://rg.ru/2017/06/22/reg-cfo/na-otkrytii-mmkf-ispolnili-patrioticheskuiu-pesniu-marii-zaharovoj.html На открытии ММКФ исполнили патриотическую песню Марии Захаровой] — [[Российская газета]], 22.6.2017</ref>. == Баһа, тәнҡит == Полина Матвеева һәм Александр Братерский «Газета.ги» интернет-баҫма журналистары хәбәр итеүенсә, Захарова мәғлүмәт-матбуғат департаменты директоры булып килгәс, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы «икенсе телдә һөйләшә»: ғәҙәти чиновниктар хәҙер социаль селтәрҙәрҙә формаль булмаған һәм йыш ҡына бәхәсле белдереүҙәр менән бергә йәшәй, ә уның етәкселегендәге ведомство — Рәсәйҙең һәм сит илдәрҙәге төп яңылыҡтар таратыусыларҙың береһе. Немец гәзите Handelsblat билдәләүенсә, Захарова тәғәйенләнгәс, быға тиклем бик рәсми ведомство яңы, үткер тел стилен ҡабул итә, ул матбуғат бүлегенә генә түгел, министр Лавровҡа ла күсә<ref>{{Cite news|url=https://www.inopressa.ru/article/14Apr2017/handelsblatt/pobel.html|title=Россия включает быдло-режим|publisher=Инопресса|author=Андре Баллен|first=|last=|date=2017-04-14|accessdate=2017-04-15}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.handelsblatt.com/politik/international/syrien-resolution-russland-schaltet-auf-poebel-modus/19670258.html|title=Russland schaltet auf Pöbel-Modus|publisher=Handelsblatt|author=André Ballin|first=|last=|date=2017-04-13|accessdate=2017-04-15|language=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170414074536/http://www.handelsblatt.com/politik/international/syrien-resolution-russland-schaltet-auf-poebel-modus/19670258.html |date=2017-04-14 }}</ref>. «Свобода» радиостанцияһының мәғлүмәт хеҙмәте мөхәррире, тарих фәндәре кандидаты Ярослав Шимов үҙенең «Мәскәү эхоһы» радиостанцияһы сайтындағы «патриотик» блогына хас публицистик стиль тип атаны һәм уны халыҡ-ара темаларға совет гәзиттәре редакциялары менән сағыштырып, агрессив тип атай. Уның фекеренсә, Захарова Рәсәй дәүләт телеканалдарында телевизион сәйәси ток-шоуҙарҙа ҡатнашып һәм социаль селтәрҙәрҙә сәйәси мәсьәләләргә комментарийҙар биреп, билдәлелек ала.<ref name="РС"/>. [[Би-би-си]] журналистары Нортон Дженни һәм Ольга Ившина билдәләүенсә, «Көнбайыш менән мөнәсәбәттәрҙә Рәсәйҙең йәмәғәт йөҙө булараҡ, уның аралашыу стиле дипломатик стилдән тайпылып китә». Мария Захарованың ҡайһы бер белдереүҙәре киң мәғлүмәт сараларында резонанс тыуҙыра<ref>[http://www.newsru.com/russia/02nov2017/zaxarfake.html Захарова рассказала в телеэфире о приеме бен Ладена в Белом доме, которого на самом деле не было] «NEWSru.com», 11.2017</ref><ref>''Tom Embury-Dennis''. [http://www.independent.co.uk/news/world/europe/russian-government-foreign-ministry-jews-donald-trump-us-election-maria-zakharova-russia-a7424986.html Russian government spokesperson says 'the Jews' knew Donald Trump would win US election] «[[The Independent]]<nowiki/>», 19.11.2016</ref><ref>[https://rg.ru/2017/05/31/zaharova-predlozhila-finskomu-zhurnalistu-otpravitsia-v-chechniu-na-poisk-geev.html Захарова предложила финскому журналисту отправиться в Чечню на поиски геев] «[[Российская газета]]<nowiki/>», 31.05.2017</ref>. 2017 йылдың 2 ноябрендә [[«Россия-1»]] каналында 60 минутлыҡ ток-шоуҙағы сығышында (фотоһүрәткә һылтанып, Хилли Клинтон Осман Бен Ладендың ҡулын ҡыҫыуын) һәм Осман бен Ладендың Аҡ йортта ҡабул итеүҙә булыуы тураһында әйтә. Был ялған булып сыға. Фотоһүрәттең төп нөсхәһендә Клинтон 2004 йылда һинд йырсыһы һәм музыканты Шубхашиш Мукерджи менән ҡул бирешә.<ref>{{Cite news|accessdate=2019-08-02|date=2017-12-28|title=Фейки года: кто и как нас обманывал в 2017-м|url=https://www.bbc.com/russian/features-42421898}}</ref> 2019 йылдың ғинуарында Захарованың Анатолий Чубайс менән Рәсәйҙә фәҡирлектең сәбәптәре һәм ғәйеплеләре тураһында полемикаһы матбуғаттың иғтибарын йәлеп итә<ref>{{Cite web|last=|title=«Про ваучер спросите у мамы с папой»: что Чубайс ответил Захаровой. Чубайс ответил Захаровой на свои слова о «бедности России»|work=|publisher=[[Gazeta.ru]]|date=2019-01-21|url=https://www.gazeta.ru/business/2019/01/21/12136693.shtml}}</ref><ref>{{Cite web|last=|title=Захарова «приняла капитуляцию» Чубайса в споре о бедности россиян|work=|publisher=[[Росбизнесконсалтинг]]|date=2019-01-21|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5c4611f19a7947cc3ea32532?from=newsfeed}}</ref>. == Санкция == 2022 йылдың февраль аҙағында, Рәсәйҙең ДПР һәм ЛПР тип иғлан итеүен танығандан һуң, «Украинаның территориаль бөтөнлөгөн, суверенитетын һәм бойондороҡһоҙлоғон ҡаҡшатыусы» кеше булараҡ [[Европа берлеге]] санкцияларына эләгә.<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/62152d009a7947d8a422be89 ЕС лишил депутатов Госдумы шопинга в Милане и вечеринок в Сен-Тропе] // РБК, 22 фев 2022</ref><ref>[https://theins.ru/news/248789 Владимир Соловьёв, Маргарита Симоньян, Мария Захарова и Петр Толстой попали под европейские санкции]</ref><ref>[https://tvrain.ru/news/radio_svoboda_pod_sanktsii_es_popadut_margarita_simonjan_marija_zaharova_i_vladimira_solovev-548395/ «Радио Свобода»: под санкции ЕС попали Маргарита Симоньян, Мария Захарова и Владимир Соловьёв], 23 февраля 2022</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == [[Файл:Vladimir_Putin_and_Maria_Zakharova_(2017-01-26).jpg|мини|280x280пкс|<center>Бүләкләү [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ Ордены]].<br><br><br><br>[[Мәскәү]], [[Мәскәү Кремле|Кремлдә]], 2017 йылдың ғинуарында 26<center></center></center>]] * [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет Ордены]] (2020) ''— Рәсәй Федерацияһының тышҡы сәйәсәтен тормошҡа ашырыуға ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ намыҫлы дипломатик хеҙмәте өсөн'' . * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ Ордены]] (2017)<ref>[http://kremlin.ru/supplement/5155 Официальный сайт Президента России, 26 января 2017 года. Награждённые государственными наградами Российской Федерации]</ref>. * Рәсәй федерацияһы Президенты Почет грамотаһы (2013) ; Ведомстволарҙың * Миҙал «Маршал Василий Чуйков» (Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы) (2017)<ref>[http://moo-ts.ru/%d0%b2%d1%80%d1%83%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%bc%d0%b5%d0%b4%d0%b0%d0%bb%d0%b8-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d1%88%d0%b0%d0%bb-%d0%b2%d0%b0%d1%81%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%b9-%d1%87%d1%83%d0%b9%d0%ba/ Вручение медали «Маршал Василий Чуйков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024154414/http://moo-ts.ru/%d0%b2%d1%80%d1%83%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%bc%d0%b5%d0%b4%d0%b0%d0%bb%d0%b8-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d1%88%d0%b0%d0%bb-%d0%b2%d0%b0%d1%81%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%b9-%d1%87%d1%83%d0%b9%d0%ba/ |date=2017-10-24 }}</ref>. ; Йәмәғәт наградалары * PROBA премияһы лауреаты(Award for Achievement Lifetime номинацияһында) (2018) — ''тармаҡ үҫешенә тос өлөш индергәндәре өсөн''<ref>{{Cite web|url=http://www.pr-proba.ru/participation/laureatyi_konkursa|title=PROBA Awards, лауреаты конкурса 2018|accessdate=2019-07-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190708104018/http://www.pr-proba.ru/participation/laureatyi_konkursa |date=2019-07-08 }}</ref>. * «Рәсәй журналистар берләшмәһе ышаныс грамотаһы» Рәсәй журналистар союзы (2017 йылдың 9 февралендә) ''— киң мәғлүмәт саралары менән эшендә асыҡлыҡ өсөн''<ref>{{Cite web|url=https://ruj.ru/news/novosti/xxv-blagotvoritelnyy-bal-pressy/|title=XXV Благотворительный Бал прессы|publisher=[[Союз журналистов России]]|accessdate=2017-02-16}}</ref>. * Йәмәғәт бәйләнештәрҙе үҫтереү өлкәһендәге «Серебряный Лучник» милли премияһының «Персонал» номинацияһындағы лауреаты (2017)<ref>[http://luchnik.ru/laureates/2017/ Серебряный лучник, лауреаты 2017 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170728175446/http://luchnik.ru/laureates/2017/ |date=2017-07-28 }}</ref>. * «Charmous» премияһы «Женщина Года» номинацияһында<ref>{{Cite web|url=http://charmouse.com/ru/награждение-марии-захаровой/|title=21.04.2017 Награждение Марии Захаровой — charmouse.com|publisher=charmouse.com|accessdate=2017-09-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921144746/http://charmouse.com/ru/%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9/ |date=2017-09-21 }}</ref> * Мәскәү журналистар союзы наградаһы «Матбуғатта асыҡлыҡ өсөн» (2016)<ref>[http://ujmos.ru/luchshie-predstaviteli-smi-poluchili-nagradyi-na-prieme-soyuza-zhurnalistov-moskvyi/ Лучшие представители СМИ получили награды на приеме Союза журналистов Москвы | Союз журналистов Москвы]</ref>. * «Голос Мира» премияһы лауреаты («Журавли России») (2016)<ref>[http://belzhurros.ru/sample-page/награды-vi-литературно-музыкального-фе/ Награды VI литературно-музыкального фестиваля «Белые журавли России», 2016 год.]</ref>. ; Рейтингылары * «Медиалогия» компанияһы мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йылда Рәсәй блогерҙары араһында цитаталар рейтингында икенсе урын. * [[Би-би-си|Би-би-си версияһы буйынса, 2016 йылда донъяның иң абруйлы йөҙ ҡатын-ҡыҙ рейтингында]].<ref>[http://www.bbc.com/news/world-38012048 BBC 100 Women 2016: Who is on the list?] — [[BBC News]], 21.11.2016</ref> * «Медиалогия» компанияһы мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙарының медиарейтингыһында йыл эсендә алтынсы урын (2015 йылдың марты — 2016 йылдың марты). == Дипломатик рангы == * Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе (Рәсәй Федерацияһы Президенты указы менән 2020 йылда 8 июнь, № 376)<ref name="Посол1"/><ref name="Посол2"/>. == Ғилми хеҙмәттәре == * {{Мәҡәлә|автор=Алешина И., Захарова М. В.|страницы=60—63|archiveurl=|ref=Алешина, Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=3|заглавие=Игрушки и праздники [о традициях и обычаях китайцев]|выпуск=|том=|год=2000|издательство=|место=|тип=|издание=[[Азия и Африка сегодня]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}} * {{Мәҡәлә|автор=Захарова М. В.|страницы=164—169|archiveurl=|ref=Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=6|заглавие=Чуньцзе – праздник Нового года [Китай]|выпуск=|том=|год=2000|издательство=|место=|тип=|издание=[[Проблемы Дальнего Востока]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}} * {{Мәҡәлә|автор=Захарова М. В.|страницы=136—142|archiveurl=|ref=Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=1|заглавие=Храмовые ярмарки в современном Китае|выпуск=|том=|год=2010|издательство=|место=|тип=|издание=[[Проблемы Дальнего Востока]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Е. В., Мельникова А. В.|заглавие=Медийные лица внешней политики США и России: Дж. Псаки vs М. Захарова|ссылка=http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/pep/2016/10/politics/martynenko-melnikova.pdf|издание=Общество: политика, экономика, право|тип=журнал|год=2016|номер=10|doi=|issn=2223-6392|ref=Мартыненко, Мельникова}} * {{Мәҡәлә|автор=Горбачёва Е. Н.|заглавие=Речевой жанр «дипломатический комментарий» с позиций дискурсивной перформативности|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/rechevoy-zhanr-diplomaticheskiy-kommentariy-s-pozitsiy-diskursivnoy-performativnosti|издание=Коммуникативные исследования|тип=журнал|год=2016|номер=2 (8)|страницы=7—16|issn=2413-6182|ref=Горбачёва}} == Һылтанмалар == * [http://www.mid.ru/press_service/dip/director Биография Марии Захаровой] на сайте МИД России * [https://echo.msk.ru/blog/mzakharova/ Блог] Мария Захарова на радио «Эхо Москвы» * [https://echo.msk.ru/programs/personalno/1683438-echo/ «Особое мнение». Вацлав Радзивинович и Мария Захарова,] // Радио «[[:ru:Эхо Москвы|Эхо Москвы]]<nowiki/>», эфир 30 декабря 2015 г. * ''Михаил Соколов''. [https://www.svoboda.org/a/27635343.html «Лицом к событию». Голос МИДа. Гость — Мария Захарова] // [[:ru:Радио «Свобода»|Радио «Свобода»]], эфир 26 марта 2016 г. * ''Константин Бенюмов'' при участии ''Эмили Тамкин''. [https://meduza.io/feature/2018/10/22/esli-zhenschina-hochet-voyti-ey-nado-otkryt Если женщина хочет войти, ей надо открыть.] // ''[[:ru:Meduza|Meduza]]'', 22.10.2018 * {{Cite episode|title=Мария Захарова: всё не зря|url=http://www.radiorus.ru/brand/episode/id/57101/episode_id/2046827/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323194651/http://www.radiorus.ru/brand/episode/id/57101/episode_id/2046827/ |date=2019-03-23 }} * [[:ru:Илья Яшин|Илья Яшин]]: [https://www.youtube.com/watch?v=8HeraFpNmX0 Министерство не твоих собачьих дел. История Марии Захаровой] YouTube, 20.10.2021 [[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:Рәсәй журналистары]] [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1975 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланыусылар]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлаусылар]] 4u0fhrdcm73ih82rtbsuc3tmt22a137 0 183567 1300350 1139143 2026-07-03T17:29:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300350 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Зөлҡәрнәев Юмпир Дәүләтша улы''' ([[1931 йыл|1931]], [[Ҡыйғы районы]], Сирбай ауылы —) — инженер, техник фәндәр кандидаты. [[Мәсәғүт уҡытыусылар институты]]нда (1949—1950), Иркутск хәрби училищеһында уҡый. [[Өфө авиация институты]]н тамамлай. [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы<ref>[http://kigi-kultura.ru/?p=4959 Отдел культуры Кигинского района РБ. Зулькарняев Юмпир Давлетшавич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815035037/http://kigi-kultura.ru/?p=4959 |date=2022-08-15 }}</ref>. == Биографияһы == Юмпир Дәүләтша улы Зөлҡәрнәев [[1931 йыл|1931 йыл]]да [[Ҡыйғы районы]] [[Сирбай]] ауылында тыуған. [[1949 йыл]]да Үрге Ҡыйғы урта мәктәбен тамамлағандан һуң, [[1949 йыл|1949]]—[[1950 йыл]]дарҙа [[Мәсәғүт уҡытыусылар институты]]нда уҡый<ref>[http://kigi-kultura.ru/?p=4959 Отдел культуры Кигинского района РБ. Зулькарняев Юмпир Давлетшавич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815035037/http://kigi-kultura.ru/?p=4959 |date=2022-08-15 }}</ref>. == Тормош һәм хеҙмәт юлы == [[Ҡолбаҡ]] башланғыс мәктәбендә уҡыта. [[1950 йыл|1950]]—[[1951 йыл]]дарҙа ВЛКСМ-дың Ҡыйғы райкомында эшләй. [[1954 йыл]]да Иркутск хәрби училищеһына уҡырға инә. [[1954 йыл|1954]]—[[1958 йыл]]дарҙа [[Германия]], [[Литва]], [[Эстония]] авиация частарында хеҙмәт итә. [[1960 йыл]]да Рига хәрби авиация академияһына уҡырға инә. Уҡыу йорто ябылғандан һуң, майор дәрәжәһендә [[Совет Армияһы]]нан демобилизациялана, һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|Өфө авиация институты]]нда (УАИ) уҡыуын дауам итә. [[1963 йыл|1963]]—[[1965 йыл]]дарҙа [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе|Өфө моторҙар эшләү заводы]]нда һынау цехының өлкән мастеры булып эшләй. [[1965 йыл]]да Өфө авиаинститутының көндөҙгө аспирантураһына уҡырға инә, ә [[1967 йыл]]да Ҡазан авиация институты аспирантураһына күсә. Техник фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай [[1968 йыл|1968]]—[[1996 йыл]]дарҙа доцент Зөлҡәрнәев Юмпир Дәүләтша улы [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|Өфө авиация институты]]ның авиация приборҙары төҙөү кафедраһында преподаватель, электр-механика факультеты деканы урынбаҫары, уҡытыу-тәрбиә кафедраһы мөдире урынбаҫары кафедра мөдире була, кафедра мөдире вазифаһын ваҡытлыса башҡара. Был йылдарҙа 18 махсус дисциплина буйынса уҡыта. Әлеге ваҡытта тыуған төбәге тарихын өйрәнә<ref>[http://kigi-kultura.ru/?p=4959 Отдел культуры Кигинского района РБ. Зулькарняев Юмпир Давлетшавич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815035037/http://kigi-kultura.ru/?p=4959 |date=2022-08-15 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Техник фәндәр кандидаты == Китаптары == * Зулькарняев Ю. Д. Вечный зов родной земли. — Уфа: Гилем, 2004. — 288 с., илл.<ref>[http://kigi-kultura.ru/?p=4959 Отдел культуры Кигинского района РБ. Зулькарняев Юмпир Давлетшавич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815035037/http://kigi-kultura.ru/?p=4959 |date=2022-08-15 }}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Һылтанмалар == * [http://kigi-kultura.ru/?p=4959 Отдел культуры Кигинского района РБ. Зулькарняев Юмпир Давлетшавич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815035037/http://kigi-kultura.ru/?p=4959 |date=2022-08-15 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:1931 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ҡыйғы районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостандың техник фәндәре кандидаттары]] ehaph1bnyt668lbrqnc5yzy97n9alf8 0 188200 1300357 1225966 2026-07-03T19:43:46Z Bababashqort 34664 [[Биштау]] битенең исемен [[Биштау (тау)]] тип Bababashqort алыштырҙы: Биштау аҫына Биштау ҡалаһын ҡуйырға ине 1225966 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Биштау''' ({{lang-ru|Бешта́у}}) — биш түбәле айырым торған тау-лакколит, [[Кавказ Минераль Һыуҙары]] Пятигорье тауҙарының 17 магматик ҡалдыҡтарының иң бейеге. Бейеклеге 1400 м<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Бештау}}</ref>. Тәбиғәт ҡомартҡыһы. Тирә-яҡ мөхиткә (Пятигорье) һәм [[Пятигорск]] ҡалаһына исем биргән. Тау Пятигорьеның үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Итәгенең диаметры яҡынса 8 км. Тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора<ref>Постановление бюро Ставропольского краевого комитета КПСС и исполкома краевого Совета депутатов трудящихся от 15.09.1961 г. № 676 «О мерах по охране природы в крае»</ref>. Тауҙың исеме [[Төрки телдәр|төркисә]] ''[[биш]]'' (''беш)'' һәм ''тау'' һүҙҙәренән яһалған . == Геологик төҙөлөшө == Сағыштырмаса һөҙәк (7-8°) тауҙың аҫҡы өлөшө диңгеҙ палеоген балсыҡтарынан, һирәгерәк мергелдәрҙән һәм алевролиттарҙан тора һәм тәрән һыҙаларҙың радиаль системаһы менән йырғыланған. 820 м бейеклектән башлап өҫкө өлөшө ныҡ йырғыланған [[бештаунит]]<ref>{{Cite web |url=http://www.edudic.ru/geo/1914/ |title=Бештаунит |access-date=2013-04-07 |archive-date=2013-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217221447/http://www.edudic.ru/geo/1914/ |deadlink=no }}</ref> ҡая массивынан ғибәрәт. Майҙаны яҡынса 3 км², аҡбур осорондағы эзбизташ, ҡомташ һәм балсыҡлы һәүерташтарҙың айырым блоктарынан тора. Уның иң бейек түбәһе — '''Биштау''' — бейеклеге 1400 м. * Кесе Биштау (1254 м) * Кәзә Ҡаялары (1167 м) * Два Брата (Лисий Нос) (1124 м) * Лохматая (Лохматый Курған, Зелёный Мыс) (1080 м)<ref>{{Cite web|url=http://mpr.stavkray.ru/natres/oopt/nat_monument/beshtau.htm|title=МПРиООС СК: гора Бештау|lang=|deadlink=yes}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://krapivko-dima.narod.ru/Kraevedenie.files/putesestwie.doc Путешествие в Кисловодск и его окрестности. Газета «Призыв», № 20-22, 24.03.2010 года]</ref> [[Файл:Beshtau5256.jpg|справа|мини|289x289пкс|слева|Биштауҙың [[Машуҡ]] тауынан күренеше ]] == Тәбиғәтте файҙаланыу == [[Файл:10_Гора_Бештау_со_смотровой_площадки.JPG|мини|288x288пкс|слева|Бештауға Тимер тауынан күренеш]] XX быуаттың икенсе яртыһында Биштауҙа [[уран]] ятҡылыҡтары эшкәртелә. 1950 йылдан 1975 йылға тиклем № 1 Лермонтов руднигы эшләй. 25 йыл эсендә ҡырҡтан ашыу штольня үтелгән. Биштау территорияһы административ рәүештәЛермонтов ҡалаһына ҡарай (уран эшкәртмәләре менән бәйле нигеҙләнгән), ә ташландыҡ шахтерҙар ҡасабаһы (Ҡасаба № 1) Лермонтов ҡалаһының көнсығыш өлөшө булып тора. Штольняларҙың дөйөм оҙонлоғо 203 километр тәшкил итә. Эштәр тамамланғандан һуң инеү урындарының күпселеге бетон менән көпләнгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Бештау}} == Һылтанмалар == * [http://www.beshtau.okavkaze.ru Бештау тураһында Сайт] * [http://mpr26.ru/oopt/pamyatniki-prirody/gora-beshtau/ МПРиООС СК: Бештау тауы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230124065050/https://mpr26.ru/oopt/pamyatniki-prirody/gora-beshtau/ |date=2023-01-24 }} * [http://miningwiki.ru/wiki/Лермонтовский_рудник_№1 Лермонтов руднигы № 1] * {{Карта|L-38-135}} * [https://www.youtube.com/watch?v=gGn1fxbUjRc Бештау итәгендә автоуҙыш. Фотоға төшөрөү.] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Кавказ тауҙары]] [[Категория:Ставрополь крайы географияһы]] kifwzcwwxooaahghmd8v6lnspr6uihq 0 188307 1300368 1211975 2026-07-04T00:54:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300368 wikitext text/x-wiki {{УК|Q116471650}} '''Ишморатов Исрафил Хажиморат улы''' ([[1920 йыл|1920]]—[[2000 йыл|2000]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ҡатнашыусыһы, рядовой, артиллерист-тоҫҡаусы, III дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры, II төркөмө инвалиды<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81805794/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%98%D1%88%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D22.01.1920%26static_hash%3D74da676a7a1c624b460e7e6c056b557cv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=podvigchelovek_yubileinaya_kartoteka1515352384. Память народа. Ишмуратов Исрафил Хажеевич]</ref> == Биографияһы == Ишморатов Исрафил [[1920 йыл]]дың 22 ғинуарында Илсекәй ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, Илсекәй башланғыс мәктәбендә белем алған. Исрафил Ишморатов [[1940 йыл]]дың 17 октябрендә Малаяҙ район хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла. 3-сө Бессарабия Ленин, Ике Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов орденлы Григорий Иванович Котовский исемендәге кавалерия дивизияһы составында Польша сигендә хеҙмәт итә. Ишморатов Исрафил Хажиморат улы Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға ярты йылдан ашыу әрме сафында хеҙмәт итеп өлгөрә һәм үҙ эшенең оҫтаһы булып таныла. 37 миллиметрлы зенит автоматик пушка механизмдары һәм уның тағылмалары кисәге колхозсы тарафынан яҡшы үҙләштерелә. Һуғышты Белоруссия ерендә ҡаршылай. Һуғыштың тәүге көндәрендә үк Польша сигендә Головская утарынан яҡташы Сорокинды юғалта, уны, санитар килеп ярҙам күрһәтеренә өмөт итеп, ватылған орудие лафетында ҡалдырырға мәжбүр була. Ошо уҡ көндәрҙә Исрафил йәнә бер яҡташының, Иҫке Ҡаратаулы ауылы егете, батарея ашнаҡсыһы, Ҡыям Сәйфетдиновтың һәләк булыуына шаһит була. Шулай уҡ йәш яугир илдең көнбайышынан Мәскәү ҡалаһы сиктәренә тиклем сигенеү хурлығын һәм ҡамауҙа ҡалыу ҡурҡынысын кисерергә тура килә. Днепропетровск ҡалаһында зенит пушкаһын белгән яугирҙарҙың йыйылма пунктына йыйып, Исрафил Хажи улын һәм башҡа полкташтарын Татар АССР-ы баш ҡалаһы Ҡазанға артиллерия курстарына ебәрәләр. Ҡазандан зенитсыларҙы яңы формалашҡан уҡсылар дивизияһының 146-сы миномёт артиллерия полкына ебәрәләр. Днепропетровск ҡалаһында Исрафил Ишморатов хеҙмәт иткән артполк башҡа подразделение составына ҡушыла, ә зенит батареяһына эвакуацияланған заводты оҙатыу бурысы йөкмәтелә. Зенит ҡоролмаһы урынлашҡан платформала тоҫҡаусы Ишморатов көнсығышҡа оҙатыла. Бомба аҫтында тағы дуҫтарын юғалтыу, дошман самолёттары осҡанын прицел аша көсөргәнешле күҙәтеү. Исрафил Мәскәү өсөн һуғыштарҙа ҡатнаша. Смоленск йүнәлешендә немец дзотын юҡ итеү буйынса хәрби заданиены үтәгәндә 37 миллиметрлы автоматик зенит пушкаһы тоҫҡаусыһы, ҡыҙылармеец Ишморатов яралана. <blockquote>Төндәрен урманда һаҙлыҡ аша үткәүел ҡорабыҙ. Зенит пушкаһын күтәреп тигеләй күсерҙек. Дошман дзоты амбразураһынан 700—800 метр алыҫлыҡта туҡтаныҡ. Иртән иртүк дошманға тоҫҡап бер обойма, артабан — икенсеһен аттым. Немецтар яуап уты асты, һәм 1942 йылдың 30 ноябрендә минең уң ҡулым яраланды. Мине медсанбатҡа оҙатып килгән һәм операция ваҡытында ла янымда булған лейтенантҡа ҙур рәхмәт. Ҡулымды ампутациялау ыҙаһын кисерҙем, ауыртыуҙы баҫа торған әмәл юҡ ине… Аңыма килгәс, ҡул суғым булмауын күреп, һығылып иланым, — тип һөйләне ветеран</blockquote>. [[Ульяновск]] ҡалаһындағы госпиталдә өс ай буйы дауалана<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81805794/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%98%D1%88%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D22.01.1920%26static_hash%3D74da676a7a1c624b460e7e6c056b557cv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=podvigchelovek_yubileinaya_kartoteka1515352384. Память народа. Ишмуратов Исрафил Хажеевич]</ref> [[1943 йыл]]дың 26 февралендә Исрафил тыуған ауылына әйләнеп ҡайта. 1943 йылдың майынан 1945 йылдың мартына тиклем Ишморатов Әҙерләүҙәр министрлығының урындағы вәкәләтле агенты (һалым йыйыу буйынса урындарҙа яуаплы) була. 1948 йылға тиклем «Башташ» колхозы рәйесе, хисапсы, бригадир булып эшләй. Ишморатов Исрафил Хажиморат улы зирәк аҡылы менән айырылып тора, кәрәкле кәңәш биреүсе, колхоз производствоһын оҫта ойоштороусы була. Уның фекерен кешеләр ҡабул итә. Илсекәй һәм Жиловский утарҙары бер хужалыҡҡа берләшкәндән Һуң, Ишморатов Мөрсәлим ауылында ойошторолған «Заготзерно» предприятиеһы директоры була. Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем тыуған ауылында һөтсөлөк фермаһы мөдире, комплекслы бригада бригадиры булып эшләй. Дәүләт наградаларына лайыҡ була: «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Ә 1976 йылдың йәйендә бәләкәй калибрлы зенит пушкаһы тоҫҡаусыһы И. Х. Ишморатовҡа хәрби наградаһы — III дәрәжә Дан ордены тапшырыла. Ишморатов Исрафил Хажиморат улы 2000 йылдың сентябрендә вафат була. Тыуған ауылы зыяратында ерләнгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * III дәрәжә [[Дан ордены]] (16.06.1976) * I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985) * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81805794/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%98%D1%88%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D22.01.1920%26static_hash%3D74da676a7a1c624b460e7e6c056b557cv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=podvigchelovek_yubileinaya_kartoteka1515352384. Память народа. Ишмуратов Исрафил Хажеевич]</ref> * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы Исрафил Ишморатовҡа 1976 йылда ғына лайыҡлы награда, III дәрәжә Дан ордены, тапшырыла. Ветеран шулай уҡ юбилей миҙалдары менән дә бүләкләнгән. == Ғаиләһе == Ишморатов Исрафил ҡатыны Шәрифә Фәссәхетдин ҡыҙы (1922—1986) менән һигеҙ бала тәрбиәләп үҫтерә. Зөһрәгә, Гөлсирәгә, Гөлсөмгә, Фәниәгә, Райханаға, Марсҡа, Лиләгә, Венераға — бөтә балаларына ла лайыҡлы белем алырға ярҙам итте улар. Әлеге ваҡытта күп һанлы ейән-ейәнсәрҙәре һәм бүләләре үҫеп килә. Ҡыҙы Райхана В. И. Ленин исемендәге Мәскәү педагогия институтының худграфын тамамланы. Доцент Р. И. Фёдорова Мәскәү энергетика институтында һыҙма геометрияһын уҡытты. == Хәтер == Ишморатов Исрафил Хажиморат улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Салаватский район, т. 9, 2004 ISBN 5-295-03394-5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}</ref>һәм БР-ҙың Салауат районы Башҡорт Илсекәйе ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Сығанаҡтар == * ''Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г.'' На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988 * ''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), с. 13 «Дизайн», 2015 * ''Абдуллина Айһылыу''. Ишморатовтар ғаиләһе. «Йүрүҙән» гәзите * ЦАМО Юбилейная картотека награждений шкаф 22, ящик 18 == Һылтанмалар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81805794/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%98%D1%88%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D22.01.1920%26static_hash%3D74da676a7a1c624b460e7e6c056b557cv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=podvigchelovek_yubileinaya_kartoteka1515352384. Память народа. Ишмуратов Исрафил Хажеевич] * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat41856154/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%98%D1%88%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D22.01.1920%26static_hash%3D74da676a7a1c624b460e7e6c056b557cv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1& Ишмуратов Исрафил Хажеевич] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] eejessq5wsqq69wrvdi41ycuqv5d0ew 0 196888 1300395 1285202 2026-07-04T11:49:02Z QWERTY 20..99IN 41565 /* */ 1300395 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство|название=Боронғо Башҡортостан|карта=[[File:bashkir-khaganate-map.png|thumb|Боронғо башҡорт дәүләтенең ерҙәре]]|образовано=558|ликвидировано=1236|столица=[[Өфө II ҡаласығы|Өфө]]<ref>{{Cite web|url=https://na5ballov.pro/lib/kray/4492-dokumenty-i-materialy-po-istorii-bashkirskogo-naroda-s-drevneyshih-vremen-do-serediny-xvi-v.html|title=Документы и материалы по истории башкирского народа (с древнейших времен до середины XVI в.)|lang=ru|website=Библиотека исторической литературы|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/al-idrisi-o-bashkirah-i-strane-bashkir/viewer|title=Ал-Идриси о башкирах и стране башкир|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-12-19}}</ref>|города=[[Өфө II ҡаласығы|Өфө]], [[Орск|Нәмәгән]], [[Стәрлетамаҡ|Мәрмәр]], [[Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе)|Ҡорған]], [[Һамар|Ҡараҡыя]]<ref>{{Cite web|url=https://drevlit.ru/texts/r/rashid1.php?ysclid=lqci4vwygm787146107|title=ФАЗЛЛАЛЛАХ РАШИД АД-ДИН. ОГУЗ-НАМЕ. DrevLit.Ru - библиотека древних рукописей|website=drevlit.ru|access-date=2023-12-19}}</ref> <ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vengerskie-madyarskie-cherty-pogrebalnogo-obryada-srednevekovyh-mogilnikov-preduralya?ysclid=lqcd8sudod648995462|автор=Белавин Андрей Михайлович, Крыласова Наталья Борисовна, Данич Андрей Васильевич|заглавие=Венгерские (мадьярские) черты погребального обряда средневековых могильников Предуралья|год=2018|издание=Археология евразийских степей|выпуск=6|страницы=8–12|issn=2587-6112}}</ref><ref>https://xn----7sbiew6aadnema7p.xn--p1ai/sity_id.php?id=200</ref><ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/al-idrisi-o-bashkirah-i-strane-bashkir/viewer|title=Ал-Идриси о башкирах и стране башкир|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-12-19}}</ref>|официальный язык=[[Боронғо төркиҙәр|боронғо төрки]]<ref>{{Cite web|url=https://na5ballov.pro/lib/kray/4492-dokumenty-i-materialy-po-istorii-bashkirskogo-naroda-s-drevneyshih-vremen-do-serediny-xvi-v.html|title=Документы и материалы по истории башкирского народа (с древнейших времен до середины XVI в.)|lang=ru|website=Библиотека исторической литературы|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/8vwhIJKBE4F1BkYSby0Na251V9W7If8duCfSiYnc.pdf?ysclid=lqcdbmhsmu514332047|title=Академия наук СССР, Башкирский филиал, Институт истории, языка и литературы – Письменные памятники Башкирии (Историко-филологические исследования), Уфа-1982}}</ref>|религия=[[Ислам]]<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/svyaschennye-obekty-tatar-i-bashkir-srednego-povolzhya-i-priuralya?ysclid=lqcde2augq757222664|автор=Идиатуллов Азат Корбангалиевич|заглавие="священные" объекты татар и башкир Среднего Поволжья и Приуралья|год=2018|издание=Вестник Томского государственного университета. История|выпуск=52|страницы=89–94|issn=1998-8613}}</ref>, [[Тәңреселек]]<ref>{{Cite web|url=https://na5ballov.pro/lib/kray/4002-validi-togan-ahmetzaki-istoriya-bashkir.html|title=Валиди Тоган Ахметзаки. История башкир|lang=ru|website=Библиотека исторической литературы|access-date=2023-12-19}}</ref>|площадь=яҡынса 547 000 км²|население=200 мең тирәһе кеше ([[башҡорттар]], [[венгрҙар|мажарҙар]], [[фин-уғыр халыҡтары|фин-уғыр ҡәбиләләре]])|форма_правления=иртә иҡтағ мәликиәт|титул_правителей=[[Хан (дәрәжә)|Хан]]|правитель1=Һайҙаш <ref>Уметбаев М. И. Башкиры.</ref><ref>Абд ал-Латифа б. Абдаллаха ал-Аббаси Гуджарти -- «Латаиф ал-Лугат»</ref>|правитель2=Туҡһаба<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Oo8bAAAAMAAJ&redir_esc=y&hl=ru&pli=1|автор=Раиль Гумерович Кузеев|заглавие=Происхождение башкирского народа|год=1974|издательство=Наука|страниц=584}}</ref>|год_правителя1=VII б.|год_правителя2=XIII б.}}'''Боронғо Башҡортостан''' йәки '''Башҡорт ханлығы''' (''Әл-Башғырд, Фиәфе-Башҡырт, Башғырдия, Баскардия'') – [[Башҡортостан|Башҡортостан йөмһүриәтенең]] һәм сиктәш өлкәләренең ерендә 558-1236 йылдарҙа урынлашҡан [[Башҡорттар|боронғо башҡорт]]<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/al-idrisi-o-bashkirah-i-strane-bashkir/viewer|title=Ал-Идриси о башкирах и стране башкир|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Oo8bAAAAMAAJ&redir_esc=y&hl=ru&pli=1|автор=Раиль Гумерович Кузеев|заглавие=Происхождение башкирского народа|год=1974|издательство=Наука|страниц=584}}</ref> дәүләте. Көнбайышта [[Волга буйы Болғары|Иҙел буйы Болғары]] һәм көньяҡта [[Дәште Ҡыпсаҡ]] дәүләттәре менән сикләгән. <ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vengerskie-madyarskie-cherty-pogrebalnogo-obryada-srednevekovyh-mogilnikov-preduralya?ysclid=lqcd8sudod648995462|автор=Белавин Андрей Михайлович, Крыласова Наталья Борисовна, Данич Андрей Васильевич|заглавие=Венгерские (мадьярские) черты погребального обряда средневековых могильников Предуралья|год=2018|издание=Археология евразийских степей|выпуск=6|страницы=8–12|issn=2587-6112}}</ref> == Тарих == Боронғо башҡорт дәүләтенең ерҙәренең йәғрәфи тасуирламаһын биргән иң тәүге сығанаҡта, [[Мәхмүт Ҡашғари|Мәхмүт Ҡашғариҙың]] "Диуан лөғәт әт-төрк" китабында, харитаға «Фиәфе Башҡорт» (башҡорт далалары) тип аталған төбәк төшөрөлгән. Йәғрәфи яҡтан тейешле мәғлүмәт булмауға ҡарамаҫтан, харитаһында ысынлап та [[Башҡорттар|башҡорттарҙың]] [[Каспий диңгеҙе|Хәзәр диңгеҙе]] һәм көнбайышта [[Волга|Иҙел]] үҙәне, төньяҡ-көнбайышта [[Урал тауҙары]] һәм көнсығышта [[Иртыш|Иртеш]] үҙәне менән сиктәш ерҙә йәшәүе күрһәтелгән, был урындағы яҡынса мәҡәлә бирә.<ref>Иван Иванович Умняков|Умняков И. И, "Самая старая турецкая карта мира". Труды Самаркандского государственного педагогического института. 1940. Т.1, вып.1. с. 103—131.</ref> Бине Рөстә, билдәле көнсығыш ғалимы-ҡамусы ғөлүмсеһе, [[Башҡорттар|башҡорттарҙы]] [[Волга|Иҙел]], [[Кама|Сулман]], [[Тубыл]] араһындағы [[Урал тауҙары|Урал тау]] һыртының ике яғында һәм [[Яйыҡ]] йылғаһы ағымы буйлап өҫтәрәк урынлашҡан бойондороҡһоҙ халыҡ тип һүрәтләй.<ref>{{Книга|ссылка=https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_rc_2141077/|заглавие=Историческая этнография башкирского народа - Кузеев Р.Г.|год=1978}}</ref> [[Әхмәт ибн Фаҙлан]], [[Джиованни дель Плано Карпини]], [[Гильом де Рубрук]] [[Көнсығыш Европа|Көнсығыш Аурупа]] һәм [[Азия|Асия]] халыҡтарының тормошон һүрәтләгән билдәле тарихсылар, шулай уҡ [[Башҡорт шәжәрәһе]] [[Башҡорттар|башҡорттарҙың]] үҙаллы дәүләте булған тип раҫлай. Был тарихсылар үҙ халҡы менән идара иткән һәм үҙ ғәскәре булған [[Башҡорттар|башҡорт]] хакимдәрен һүрәтләй. Улар шулай уҡ [[Башҡорттар|башҡорттарҙың]] башҡа халыҡтарҙан айырып торған үҙ мәҙәниәте, теле һәм йолалары булыуын телгә ала<ref>{{Cite web|url=http://az.lib.ru/k/karpini_d_p/text_1250_historia_mongalorum.shtml?ysclid=lqcfptn59x737753382|title=Lib.ru/Классика: Карпини, Джованни Плано. История Монголов, которых мы называем Татарами|website=az.lib.ru|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hist.msu.ru/ER/Etext/rubruk.htm|title=Путешествие Вильгельма Рубрука в Восточные районы (Лондон, 1900, ISBN 0-8115-0327-5)|website=www.hist.msu.ru|access-date=2023-12-19}}</ref>. Күренекле [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]ның ғалиме, төркиәтсеһе Питер Голден [[Башҡорттар|башҡорттарҙың]] боронғо ижтимағи ҡоролошон өйрәнгәндән һуң улар тураһында былай ти: {{цитата|Был дәүләтте хатта хаҡанлыҡ тип тә атарға мөмкин, сөнки биләгән ере, унда йәшәгән халыҡтың ҡеүәте буйынса ул бындай билдәләмәгә тулыһынса тап килә.}} Боронғо башҡорт ҡалалары башлыса [[Ауыл|ҡышлау]], йәғни ҡышҡыһын йәшәгән урын булараҡ ҡулланылған. Яҙын малсылыҡ хужалығын алып барған башҡорттар йәйләүгә сыға, унда йәй һәм көҙ буйына була. Ошондай уҡ йола күрше [[Волга буйы Болғары|Иҙел буйы Болғарында]] ла булған. Был хаҡта шул осор мосаннифтәре ([[Бәлхи|Бәлхиҙең]] «Ашкал әл-билад» әҫәрендә, [[Истахри|Истахриҙең]] «Китаб мәсәлик әл-мәмәлик» китабында һ.б.) шаһитлек итә. [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]] фекеренсә, 1236 йылда башҡорт дәүләте тулыһынса [[Монгол империяһы|Мағул хаҡанлығы]] тарафынан яулап алына. Шулай уҡ [[Юлиан Венгерский|Юлиан]] раһиптың хисабәтендә былай тиелә: {{цитата|Мағулдар менән башҡорттар араһында һуғыш 14 йыл дауам итә... Башҡорттар бик күп алыштарҙа еңә һәм, ахыр сиктә, дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөй, шунан һуң мағулдар артабанғы яулап алыуҙар өсөн башҡорттар менән иттифаҡ төҙөй}} Ошоноң менән бәйле [[Алтын Урҙа|Алтын Урҙаның]] күренекле тарихсыһы Герман Федоров-Давыдовтың фекерен килтереү мөһим: {{цитата|Башҡорттарҙың үҙ ханы булыуы тураһында һөйләгәндә, ул был башҡорттарға бирелгән айырым өҫтөнлөк булыуын күрһәтә, сөнки улар үҙ ирке менән мағул хакимлеген ҡабул итә; ғәҙәттә монголдар үҙҙәренең көсө менән яулап алған халыҡтарҙың элекке хакимдәрен бер ҡасан да тере ҡалдырмаҫ ине.}} [[Әл-Иҙриси]] башҡорт иле тураһында мәғлүмәтте ул ваҡытта билдәле булған [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] сәйәхәтселәре китаптарынан ала. Башҡорт иле тураһында бындай мәғлүмәттәр [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] донъяһына [[Әл-Иҙриси]] осоронан күпкә алдараҡ үтеп инә: VIII быуатта [[болғарҙар]] һәм [[башҡорттар]] араһында [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең]] сәхәбәһенең дағилыҡ эшмәкәрлеге тураһында уның тере сағында уҡ хәбәр ителгән сығанаҡтар бар. Урта быуат [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] сығанаҡтарында шулай уҡ [[Ғәрәп хәлифәлеге|Ғәрәп хәлифәлегендә]] юғары хакимлектәрҙең таныуына өлгәшкән һәм ҙур хәрби вазифалар биләгән [[Башҡорттар|башҡорттарҙан]] ҡайһы бер [[мәмлүктәр]] телгә алына. [[Мысыр]] әмирҙәренең береһе [[Мәмлүктәр|мәмлүк]] [[Ғилметдин Сәнжар әл-Башҡорди]] була. == Ғәскәр == X быуаттың беренсе яртыһында [[башҡорттар]] башлығы [[Башҡорт хан]] ике мең һыбайлыһы менән Ҡымаҡ хаҡанлығы сигендә Хәзәр хаҡанлығы ғәскәрендә хеҙмәт итә. [[Башҡорттар|Башҡорт]] яугирҙәренең ҡорамалдары һөңгө, ҡылыс, уҡ һәм ҡорман, киҫән, төрлө ҡалыптағы ҡалҡандарҙан, ә һуңыраҡ утлы ҡоралдан торған. Ҡайһы бер яугирҙәр алыш алдынан лата һәм ҡалҡан кейгән. [[Башҡорттар|Башҡорт]] ғәскәре меңдәргә, йөҙҙәргә, иллегә һәм ундарға бүленә, уларҙың һәр береһенең башында түрәләр тора. [[Башҡорттар|Башҡорттарҙың]] хәрби тактикаһы атлы ғәскәрҙең төп роле менән айырылып тора һәм яйлап күрше күсмә халыҡтар менән даими бәрелештәрҙә үҫешә. Шулай уҡ [[Әл-Истахри]], [[Ғардизи]] башҡорттарҙы тасуирлап, был халыҡтың ике меңгә тиклем атлы яугире бар тип яҙа.<ref>{{Cite web|url=https://na5ballov.pro/lib/kray/4002-validi-togan-ahmetzaki-istoriya-bashkir.html|title=Валиди Тоган Ахметзаки. История башкир|lang=ru|website=Библиотека исторической литературы|access-date=2023-12-19}}</ref> == Идара ҡоролошо == Башҡалаһы әлеге [[Өфө]] урынында урынлашҡан [[Өфө II ҡаласығы|Башҡорт]] ҡалаһы булған<ref name="автоссылка1">«Mercator and Hondius (loth Ed., 1630) and N. Sanson (1650) show Jorman on the south of the Kama R., Pascherti in the position of Ufa, the present head-quarter of the Bashkirs, Sagatin (= Fachatim of the text) at the head of the Ufa River, Marmorea on the Bielaya south of Ufa». — Cathay and the Way Thither: Being a Collection of Medieval Notices of China, Chʻeng-wen Publishing Company, 1967. Henri Cordier</ref><ref>{{Cite web|url=https://na5ballov.pro/lib/kray/4492-dokumenty-i-materialy-po-istorii-bashkirskogo-naroda-s-drevneyshih-vremen-do-serediny-xvi-v.html|title=Документы и материалы по истории башкирского народа (с древнейших времен до середины XVI в.)|lang=ru|website=Библиотека исторической литературы|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/al-idrisi-o-bashkirah-i-strane-bashkir/viewer|title=Ал-Идриси о башкирах и стране башкир|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-12-19}}</ref>. Тағын [[Орск|Нәмәгән]], [[Стәрлетамаҡ|Мәрмәр]], Ҡорған, [[Һамар|Ҡараҡыя]] тигән ҡалалар урынлашҡан<ref>{{Cite web|url=https://drevlit.ru/texts/r/rashid1.php?ysclid=lqci4vwygm787146107|title=ФАЗЛЛАЛЛАХ РАШИД АД-ДИН. ОГУЗ-НАМЕ. DrevLit.Ru - библиотека древних рукописей|website=drevlit.ru|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vengerskie-madyarskie-cherty-pogrebalnogo-obryada-srednevekovyh-mogilnikov-preduralya?ysclid=lqcd8sudod648995462|автор=Белавин Андрей Михайлович, Крыласова Наталья Борисовна, Данич Андрей Васильевич|заглавие=Венгерские (мадьярские) черты погребального обряда средневековых могильников Предуралья|год=2018|издание=Археология евразийских степей|выпуск=6|страницы=8–12|issn=2587-6112}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/al-idrisi-o-bashkirah-i-strane-bashkir/viewer|title=Ал-Идриси о башкирах и стране башкир|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-12-19}}</ref>. == Хакимдәр == '''Хандар:'''<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=2vP8AgAAQBAJ|автор=Р. Г. Кузеев|заглавие=Башкирские шежере|год=2013|издательство=Рипол Классик|страниц=301|isbn=978-5-458-39571-7}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://www.academia.edu/37024607/%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%92_%D0%92_%D0%A1%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%A2_VIII_%D0%A0%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8B_%D0%BF%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E_%D0%9C_1973|автор=|заглавие=Бартольд В.В. Сочинения. Т. VIII. Работы по источниковедению. М., 1973}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books/about/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80.html?hl=ru&id=Oo8bAAAAMAAJ&redir_esc=y|автор=Раиль Гумерович Кузеев|заглавие=Происхождение башкирского народа|год=1974|издательство=Наука|страниц=584}}</ref> * [[Башҡорт хан|Башҡорт]] (IX б.) * Баба-Түкләс (XI б.) * Тырма (XI б.) * Ҡаҙансы (XI б.) * Ислам-ҡыя (XII б.) * Ҡара-ҡыя (XII б.) * Ҡотло-ҡыя (XII б.) * Туҡһаба (XII б.) '''Бейҙәр:'''<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=2vP8AgAAQBAJ|автор=Р. Г. Кузеев|заглавие=Башкирские шежере|год=2013|издательство=Рипол Классик|страниц=301|isbn=978-5-458-39571-7}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMjQwOTU/0KXRg9GB0LDQuNC90L7QsiDQky7QkS4sINCU0YPRhdC-0LLQvdGL0Lkg0LzQuNGAINCx0LDRiNC60LjRgNGB0LrQvtCz0L4g0L3QsNGA0L7QtNCwICjQsdCw0Ygu0Y_Qtyk|title=Хусаинов Г. Б. Духовный мир башкирского народа. Уфа, 2003. С. 45.; Аннинский С. А. Известия венгерских миссионеров XIII-XIV вв., о татарах и Восточной Европе // Исторический архив III. М., 1941. С. 81.|website=ebook.bashnl.ru|access-date=2023-12-19}}</ref> * Уйшын-Майҡы (1210-1220) * [[Мөйтән бей|Мөйтән]] (1220-1230) * Алсаҡ (1220-1230) * Шаҡмаҡлы (яҡынса 1230) * Болғайыр (1230-1240) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостан тарихы]] * [[Тарихи Башҡортостан]] * [[Башҡортостан]] == Әҙәбиәт == * ''Антонов И. В.'' Ал-Идриси о башкирах и стране башкир // Проблемы истории, филологии, культуры. 2010. * ''Овсянников В.В., Псянчин А.В.'' Документы и материалы по истории башкирского народа. 2012 * ''Валиди А.-З.'' История башкир. Уфа: Китап, 2010. == Сығанаҡтар == [[Категория:Башҡортостан тарихы]] nrfspwwyox9jk8p0gm62eyoj3ornchh 1300397 1300395 2026-07-04T11:51:27Z QWERTY 20..99IN 41565 [[Боронғо Башҡортостан]] битенең исемен [[Википедия:Боронғо Башҡортостан]] тип QWERTY 20..99IN алыштырҙы: Хаталы атама: Башҡорт ханлығы 1300395 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство|название=Боронғо Башҡортостан|карта=[[File:bashkir-khaganate-map.png|thumb|Боронғо башҡорт дәүләтенең ерҙәре]]|образовано=558|ликвидировано=1236|столица=[[Өфө II ҡаласығы|Өфө]]<ref>{{Cite web|url=https://na5ballov.pro/lib/kray/4492-dokumenty-i-materialy-po-istorii-bashkirskogo-naroda-s-drevneyshih-vremen-do-serediny-xvi-v.html|title=Документы и материалы по истории башкирского народа (с древнейших времен до середины XVI в.)|lang=ru|website=Библиотека исторической литературы|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/al-idrisi-o-bashkirah-i-strane-bashkir/viewer|title=Ал-Идриси о башкирах и стране башкир|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-12-19}}</ref>|города=[[Өфө II ҡаласығы|Өфө]], [[Орск|Нәмәгән]], [[Стәрлетамаҡ|Мәрмәр]], [[Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе)|Ҡорған]], [[Һамар|Ҡараҡыя]]<ref>{{Cite web|url=https://drevlit.ru/texts/r/rashid1.php?ysclid=lqci4vwygm787146107|title=ФАЗЛЛАЛЛАХ РАШИД АД-ДИН. ОГУЗ-НАМЕ. DrevLit.Ru - библиотека древних рукописей|website=drevlit.ru|access-date=2023-12-19}}</ref> <ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vengerskie-madyarskie-cherty-pogrebalnogo-obryada-srednevekovyh-mogilnikov-preduralya?ysclid=lqcd8sudod648995462|автор=Белавин Андрей Михайлович, Крыласова Наталья Борисовна, Данич Андрей Васильевич|заглавие=Венгерские (мадьярские) черты погребального обряда средневековых могильников Предуралья|год=2018|издание=Археология евразийских степей|выпуск=6|страницы=8–12|issn=2587-6112}}</ref><ref>https://xn----7sbiew6aadnema7p.xn--p1ai/sity_id.php?id=200</ref><ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/al-idrisi-o-bashkirah-i-strane-bashkir/viewer|title=Ал-Идриси о башкирах и стране башкир|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-12-19}}</ref>|официальный язык=[[Боронғо төркиҙәр|боронғо төрки]]<ref>{{Cite web|url=https://na5ballov.pro/lib/kray/4492-dokumenty-i-materialy-po-istorii-bashkirskogo-naroda-s-drevneyshih-vremen-do-serediny-xvi-v.html|title=Документы и материалы по истории башкирского народа (с древнейших времен до середины XVI в.)|lang=ru|website=Библиотека исторической литературы|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/8vwhIJKBE4F1BkYSby0Na251V9W7If8duCfSiYnc.pdf?ysclid=lqcdbmhsmu514332047|title=Академия наук СССР, Башкирский филиал, Институт истории, языка и литературы – Письменные памятники Башкирии (Историко-филологические исследования), Уфа-1982}}</ref>|религия=[[Ислам]]<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/svyaschennye-obekty-tatar-i-bashkir-srednego-povolzhya-i-priuralya?ysclid=lqcde2augq757222664|автор=Идиатуллов Азат Корбангалиевич|заглавие="священные" объекты татар и башкир Среднего Поволжья и Приуралья|год=2018|издание=Вестник Томского государственного университета. История|выпуск=52|страницы=89–94|issn=1998-8613}}</ref>, [[Тәңреселек]]<ref>{{Cite web|url=https://na5ballov.pro/lib/kray/4002-validi-togan-ahmetzaki-istoriya-bashkir.html|title=Валиди Тоган Ахметзаки. История башкир|lang=ru|website=Библиотека исторической литературы|access-date=2023-12-19}}</ref>|площадь=яҡынса 547 000 км²|население=200 мең тирәһе кеше ([[башҡорттар]], [[венгрҙар|мажарҙар]], [[фин-уғыр халыҡтары|фин-уғыр ҡәбиләләре]])|форма_правления=иртә иҡтағ мәликиәт|титул_правителей=[[Хан (дәрәжә)|Хан]]|правитель1=Һайҙаш <ref>Уметбаев М. И. Башкиры.</ref><ref>Абд ал-Латифа б. Абдаллаха ал-Аббаси Гуджарти -- «Латаиф ал-Лугат»</ref>|правитель2=Туҡһаба<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Oo8bAAAAMAAJ&redir_esc=y&hl=ru&pli=1|автор=Раиль Гумерович Кузеев|заглавие=Происхождение башкирского народа|год=1974|издательство=Наука|страниц=584}}</ref>|год_правителя1=VII б.|год_правителя2=XIII б.}}'''Боронғо Башҡортостан''' йәки '''Башҡорт ханлығы''' (''Әл-Башғырд, Фиәфе-Башҡырт, Башғырдия, Баскардия'') – [[Башҡортостан|Башҡортостан йөмһүриәтенең]] һәм сиктәш өлкәләренең ерендә 558-1236 йылдарҙа урынлашҡан [[Башҡорттар|боронғо башҡорт]]<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/al-idrisi-o-bashkirah-i-strane-bashkir/viewer|title=Ал-Идриси о башкирах и стране башкир|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Oo8bAAAAMAAJ&redir_esc=y&hl=ru&pli=1|автор=Раиль Гумерович Кузеев|заглавие=Происхождение башкирского народа|год=1974|издательство=Наука|страниц=584}}</ref> дәүләте. Көнбайышта [[Волга буйы Болғары|Иҙел буйы Болғары]] һәм көньяҡта [[Дәште Ҡыпсаҡ]] дәүләттәре менән сикләгән. <ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vengerskie-madyarskie-cherty-pogrebalnogo-obryada-srednevekovyh-mogilnikov-preduralya?ysclid=lqcd8sudod648995462|автор=Белавин Андрей Михайлович, Крыласова Наталья Борисовна, Данич Андрей Васильевич|заглавие=Венгерские (мадьярские) черты погребального обряда средневековых могильников Предуралья|год=2018|издание=Археология евразийских степей|выпуск=6|страницы=8–12|issn=2587-6112}}</ref> == Тарих == Боронғо башҡорт дәүләтенең ерҙәренең йәғрәфи тасуирламаһын биргән иң тәүге сығанаҡта, [[Мәхмүт Ҡашғари|Мәхмүт Ҡашғариҙың]] "Диуан лөғәт әт-төрк" китабында, харитаға «Фиәфе Башҡорт» (башҡорт далалары) тип аталған төбәк төшөрөлгән. Йәғрәфи яҡтан тейешле мәғлүмәт булмауға ҡарамаҫтан, харитаһында ысынлап та [[Башҡорттар|башҡорттарҙың]] [[Каспий диңгеҙе|Хәзәр диңгеҙе]] һәм көнбайышта [[Волга|Иҙел]] үҙәне, төньяҡ-көнбайышта [[Урал тауҙары]] һәм көнсығышта [[Иртыш|Иртеш]] үҙәне менән сиктәш ерҙә йәшәүе күрһәтелгән, был урындағы яҡынса мәҡәлә бирә.<ref>Иван Иванович Умняков|Умняков И. И, "Самая старая турецкая карта мира". Труды Самаркандского государственного педагогического института. 1940. Т.1, вып.1. с. 103—131.</ref> Бине Рөстә, билдәле көнсығыш ғалимы-ҡамусы ғөлүмсеһе, [[Башҡорттар|башҡорттарҙы]] [[Волга|Иҙел]], [[Кама|Сулман]], [[Тубыл]] араһындағы [[Урал тауҙары|Урал тау]] һыртының ике яғында һәм [[Яйыҡ]] йылғаһы ағымы буйлап өҫтәрәк урынлашҡан бойондороҡһоҙ халыҡ тип һүрәтләй.<ref>{{Книга|ссылка=https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_rc_2141077/|заглавие=Историческая этнография башкирского народа - Кузеев Р.Г.|год=1978}}</ref> [[Әхмәт ибн Фаҙлан]], [[Джиованни дель Плано Карпини]], [[Гильом де Рубрук]] [[Көнсығыш Европа|Көнсығыш Аурупа]] һәм [[Азия|Асия]] халыҡтарының тормошон һүрәтләгән билдәле тарихсылар, шулай уҡ [[Башҡорт шәжәрәһе]] [[Башҡорттар|башҡорттарҙың]] үҙаллы дәүләте булған тип раҫлай. Был тарихсылар үҙ халҡы менән идара иткән һәм үҙ ғәскәре булған [[Башҡорттар|башҡорт]] хакимдәрен һүрәтләй. Улар шулай уҡ [[Башҡорттар|башҡорттарҙың]] башҡа халыҡтарҙан айырып торған үҙ мәҙәниәте, теле һәм йолалары булыуын телгә ала<ref>{{Cite web|url=http://az.lib.ru/k/karpini_d_p/text_1250_historia_mongalorum.shtml?ysclid=lqcfptn59x737753382|title=Lib.ru/Классика: Карпини, Джованни Плано. История Монголов, которых мы называем Татарами|website=az.lib.ru|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hist.msu.ru/ER/Etext/rubruk.htm|title=Путешествие Вильгельма Рубрука в Восточные районы (Лондон, 1900, ISBN 0-8115-0327-5)|website=www.hist.msu.ru|access-date=2023-12-19}}</ref>. Күренекле [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]ның ғалиме, төркиәтсеһе Питер Голден [[Башҡорттар|башҡорттарҙың]] боронғо ижтимағи ҡоролошон өйрәнгәндән һуң улар тураһында былай ти: {{цитата|Был дәүләтте хатта хаҡанлыҡ тип тә атарға мөмкин, сөнки биләгән ере, унда йәшәгән халыҡтың ҡеүәте буйынса ул бындай билдәләмәгә тулыһынса тап килә.}} Боронғо башҡорт ҡалалары башлыса [[Ауыл|ҡышлау]], йәғни ҡышҡыһын йәшәгән урын булараҡ ҡулланылған. Яҙын малсылыҡ хужалығын алып барған башҡорттар йәйләүгә сыға, унда йәй һәм көҙ буйына була. Ошондай уҡ йола күрше [[Волга буйы Болғары|Иҙел буйы Болғарында]] ла булған. Был хаҡта шул осор мосаннифтәре ([[Бәлхи|Бәлхиҙең]] «Ашкал әл-билад» әҫәрендә, [[Истахри|Истахриҙең]] «Китаб мәсәлик әл-мәмәлик» китабында һ.б.) шаһитлек итә. [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]] фекеренсә, 1236 йылда башҡорт дәүләте тулыһынса [[Монгол империяһы|Мағул хаҡанлығы]] тарафынан яулап алына. Шулай уҡ [[Юлиан Венгерский|Юлиан]] раһиптың хисабәтендә былай тиелә: {{цитата|Мағулдар менән башҡорттар араһында һуғыш 14 йыл дауам итә... Башҡорттар бик күп алыштарҙа еңә һәм, ахыр сиктә, дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөй, шунан һуң мағулдар артабанғы яулап алыуҙар өсөн башҡорттар менән иттифаҡ төҙөй}} Ошоноң менән бәйле [[Алтын Урҙа|Алтын Урҙаның]] күренекле тарихсыһы Герман Федоров-Давыдовтың фекерен килтереү мөһим: {{цитата|Башҡорттарҙың үҙ ханы булыуы тураһында һөйләгәндә, ул был башҡорттарға бирелгән айырым өҫтөнлөк булыуын күрһәтә, сөнки улар үҙ ирке менән мағул хакимлеген ҡабул итә; ғәҙәттә монголдар үҙҙәренең көсө менән яулап алған халыҡтарҙың элекке хакимдәрен бер ҡасан да тере ҡалдырмаҫ ине.}} [[Әл-Иҙриси]] башҡорт иле тураһында мәғлүмәтте ул ваҡытта билдәле булған [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] сәйәхәтселәре китаптарынан ала. Башҡорт иле тураһында бындай мәғлүмәттәр [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] донъяһына [[Әл-Иҙриси]] осоронан күпкә алдараҡ үтеп инә: VIII быуатта [[болғарҙар]] һәм [[башҡорттар]] араһында [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең]] сәхәбәһенең дағилыҡ эшмәкәрлеге тураһында уның тере сағында уҡ хәбәр ителгән сығанаҡтар бар. Урта быуат [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] сығанаҡтарында шулай уҡ [[Ғәрәп хәлифәлеге|Ғәрәп хәлифәлегендә]] юғары хакимлектәрҙең таныуына өлгәшкән һәм ҙур хәрби вазифалар биләгән [[Башҡорттар|башҡорттарҙан]] ҡайһы бер [[мәмлүктәр]] телгә алына. [[Мысыр]] әмирҙәренең береһе [[Мәмлүктәр|мәмлүк]] [[Ғилметдин Сәнжар әл-Башҡорди]] була. == Ғәскәр == X быуаттың беренсе яртыһында [[башҡорттар]] башлығы [[Башҡорт хан]] ике мең һыбайлыһы менән Ҡымаҡ хаҡанлығы сигендә Хәзәр хаҡанлығы ғәскәрендә хеҙмәт итә. [[Башҡорттар|Башҡорт]] яугирҙәренең ҡорамалдары һөңгө, ҡылыс, уҡ һәм ҡорман, киҫән, төрлө ҡалыптағы ҡалҡандарҙан, ә һуңыраҡ утлы ҡоралдан торған. Ҡайһы бер яугирҙәр алыш алдынан лата һәм ҡалҡан кейгән. [[Башҡорттар|Башҡорт]] ғәскәре меңдәргә, йөҙҙәргә, иллегә һәм ундарға бүленә, уларҙың һәр береһенең башында түрәләр тора. [[Башҡорттар|Башҡорттарҙың]] хәрби тактикаһы атлы ғәскәрҙең төп роле менән айырылып тора һәм яйлап күрше күсмә халыҡтар менән даими бәрелештәрҙә үҫешә. Шулай уҡ [[Әл-Истахри]], [[Ғардизи]] башҡорттарҙы тасуирлап, был халыҡтың ике меңгә тиклем атлы яугире бар тип яҙа.<ref>{{Cite web|url=https://na5ballov.pro/lib/kray/4002-validi-togan-ahmetzaki-istoriya-bashkir.html|title=Валиди Тоган Ахметзаки. История башкир|lang=ru|website=Библиотека исторической литературы|access-date=2023-12-19}}</ref> == Идара ҡоролошо == Башҡалаһы әлеге [[Өфө]] урынында урынлашҡан [[Өфө II ҡаласығы|Башҡорт]] ҡалаһы булған<ref name="автоссылка1">«Mercator and Hondius (loth Ed., 1630) and N. Sanson (1650) show Jorman on the south of the Kama R., Pascherti in the position of Ufa, the present head-quarter of the Bashkirs, Sagatin (= Fachatim of the text) at the head of the Ufa River, Marmorea on the Bielaya south of Ufa». — Cathay and the Way Thither: Being a Collection of Medieval Notices of China, Chʻeng-wen Publishing Company, 1967. Henri Cordier</ref><ref>{{Cite web|url=https://na5ballov.pro/lib/kray/4492-dokumenty-i-materialy-po-istorii-bashkirskogo-naroda-s-drevneyshih-vremen-do-serediny-xvi-v.html|title=Документы и материалы по истории башкирского народа (с древнейших времен до середины XVI в.)|lang=ru|website=Библиотека исторической литературы|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/al-idrisi-o-bashkirah-i-strane-bashkir/viewer|title=Ал-Идриси о башкирах и стране башкир|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-12-19}}</ref>. Тағын [[Орск|Нәмәгән]], [[Стәрлетамаҡ|Мәрмәр]], Ҡорған, [[Һамар|Ҡараҡыя]] тигән ҡалалар урынлашҡан<ref>{{Cite web|url=https://drevlit.ru/texts/r/rashid1.php?ysclid=lqci4vwygm787146107|title=ФАЗЛЛАЛЛАХ РАШИД АД-ДИН. ОГУЗ-НАМЕ. DrevLit.Ru - библиотека древних рукописей|website=drevlit.ru|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vengerskie-madyarskie-cherty-pogrebalnogo-obryada-srednevekovyh-mogilnikov-preduralya?ysclid=lqcd8sudod648995462|автор=Белавин Андрей Михайлович, Крыласова Наталья Борисовна, Данич Андрей Васильевич|заглавие=Венгерские (мадьярские) черты погребального обряда средневековых могильников Предуралья|год=2018|издание=Археология евразийских степей|выпуск=6|страницы=8–12|issn=2587-6112}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/al-idrisi-o-bashkirah-i-strane-bashkir/viewer|title=Ал-Идриси о башкирах и стране башкир|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-12-19}}</ref>. == Хакимдәр == '''Хандар:'''<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=2vP8AgAAQBAJ|автор=Р. Г. Кузеев|заглавие=Башкирские шежере|год=2013|издательство=Рипол Классик|страниц=301|isbn=978-5-458-39571-7}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://www.academia.edu/37024607/%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%92_%D0%92_%D0%A1%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%A2_VIII_%D0%A0%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8B_%D0%BF%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E_%D0%9C_1973|автор=|заглавие=Бартольд В.В. Сочинения. Т. VIII. Работы по источниковедению. М., 1973}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books/about/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80.html?hl=ru&id=Oo8bAAAAMAAJ&redir_esc=y|автор=Раиль Гумерович Кузеев|заглавие=Происхождение башкирского народа|год=1974|издательство=Наука|страниц=584}}</ref> * [[Башҡорт хан|Башҡорт]] (IX б.) * Баба-Түкләс (XI б.) * Тырма (XI б.) * Ҡаҙансы (XI б.) * Ислам-ҡыя (XII б.) * Ҡара-ҡыя (XII б.) * Ҡотло-ҡыя (XII б.) * Туҡһаба (XII б.) '''Бейҙәр:'''<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=2vP8AgAAQBAJ|автор=Р. Г. Кузеев|заглавие=Башкирские шежере|год=2013|издательство=Рипол Классик|страниц=301|isbn=978-5-458-39571-7}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMjQwOTU/0KXRg9GB0LDQuNC90L7QsiDQky7QkS4sINCU0YPRhdC-0LLQvdGL0Lkg0LzQuNGAINCx0LDRiNC60LjRgNGB0LrQvtCz0L4g0L3QsNGA0L7QtNCwICjQsdCw0Ygu0Y_Qtyk|title=Хусаинов Г. Б. Духовный мир башкирского народа. Уфа, 2003. С. 45.; Аннинский С. А. Известия венгерских миссионеров XIII-XIV вв., о татарах и Восточной Европе // Исторический архив III. М., 1941. С. 81.|website=ebook.bashnl.ru|access-date=2023-12-19}}</ref> * Уйшын-Майҡы (1210-1220) * [[Мөйтән бей|Мөйтән]] (1220-1230) * Алсаҡ (1220-1230) * Шаҡмаҡлы (яҡынса 1230) * Болғайыр (1230-1240) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостан тарихы]] * [[Тарихи Башҡортостан]] * [[Башҡортостан]] == Әҙәбиәт == * ''Антонов И. В.'' Ал-Идриси о башкирах и стране башкир // Проблемы истории, филологии, культуры. 2010. * ''Овсянников В.В., Псянчин А.В.'' Документы и материалы по истории башкирского народа. 2012 * ''Валиди А.-З.'' История башкир. Уфа: Китап, 2010. == Сығанаҡтар == [[Категория:Башҡортостан тарихы]] nrfspwwyox9jk8p0gm62eyoj3ornchh 1300399 1300397 2026-07-04T11:52:29Z QWERTY 20..99IN 41565 [[Википедия:Боронғо Башҡортостан]] битенең исемен [[Боронғо Башҡортостан]] тип, йүнәлтеү өҫтөнән QWERTY 20..99IN алыштырҙы: Башҡорт ханлығы 1300395 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство|название=Боронғо Башҡортостан|карта=[[File:bashkir-khaganate-map.png|thumb|Боронғо башҡорт дәүләтенең ерҙәре]]|образовано=558|ликвидировано=1236|столица=[[Өфө II ҡаласығы|Өфө]]<ref>{{Cite web|url=https://na5ballov.pro/lib/kray/4492-dokumenty-i-materialy-po-istorii-bashkirskogo-naroda-s-drevneyshih-vremen-do-serediny-xvi-v.html|title=Документы и материалы по истории башкирского народа (с древнейших времен до середины XVI в.)|lang=ru|website=Библиотека исторической литературы|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/al-idrisi-o-bashkirah-i-strane-bashkir/viewer|title=Ал-Идриси о башкирах и стране башкир|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-12-19}}</ref>|города=[[Өфө II ҡаласығы|Өфө]], [[Орск|Нәмәгән]], [[Стәрлетамаҡ|Мәрмәр]], [[Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе)|Ҡорған]], [[Һамар|Ҡараҡыя]]<ref>{{Cite web|url=https://drevlit.ru/texts/r/rashid1.php?ysclid=lqci4vwygm787146107|title=ФАЗЛЛАЛЛАХ РАШИД АД-ДИН. ОГУЗ-НАМЕ. DrevLit.Ru - библиотека древних рукописей|website=drevlit.ru|access-date=2023-12-19}}</ref> <ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vengerskie-madyarskie-cherty-pogrebalnogo-obryada-srednevekovyh-mogilnikov-preduralya?ysclid=lqcd8sudod648995462|автор=Белавин Андрей Михайлович, Крыласова Наталья Борисовна, Данич Андрей Васильевич|заглавие=Венгерские (мадьярские) черты погребального обряда средневековых могильников Предуралья|год=2018|издание=Археология евразийских степей|выпуск=6|страницы=8–12|issn=2587-6112}}</ref><ref>https://xn----7sbiew6aadnema7p.xn--p1ai/sity_id.php?id=200</ref><ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/al-idrisi-o-bashkirah-i-strane-bashkir/viewer|title=Ал-Идриси о башкирах и стране башкир|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-12-19}}</ref>|официальный язык=[[Боронғо төркиҙәр|боронғо төрки]]<ref>{{Cite web|url=https://na5ballov.pro/lib/kray/4492-dokumenty-i-materialy-po-istorii-bashkirskogo-naroda-s-drevneyshih-vremen-do-serediny-xvi-v.html|title=Документы и материалы по истории башкирского народа (с древнейших времен до середины XVI в.)|lang=ru|website=Библиотека исторической литературы|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/8vwhIJKBE4F1BkYSby0Na251V9W7If8duCfSiYnc.pdf?ysclid=lqcdbmhsmu514332047|title=Академия наук СССР, Башкирский филиал, Институт истории, языка и литературы – Письменные памятники Башкирии (Историко-филологические исследования), Уфа-1982}}</ref>|религия=[[Ислам]]<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/svyaschennye-obekty-tatar-i-bashkir-srednego-povolzhya-i-priuralya?ysclid=lqcde2augq757222664|автор=Идиатуллов Азат Корбангалиевич|заглавие="священные" объекты татар и башкир Среднего Поволжья и Приуралья|год=2018|издание=Вестник Томского государственного университета. История|выпуск=52|страницы=89–94|issn=1998-8613}}</ref>, [[Тәңреселек]]<ref>{{Cite web|url=https://na5ballov.pro/lib/kray/4002-validi-togan-ahmetzaki-istoriya-bashkir.html|title=Валиди Тоган Ахметзаки. История башкир|lang=ru|website=Библиотека исторической литературы|access-date=2023-12-19}}</ref>|площадь=яҡынса 547 000 км²|население=200 мең тирәһе кеше ([[башҡорттар]], [[венгрҙар|мажарҙар]], [[фин-уғыр халыҡтары|фин-уғыр ҡәбиләләре]])|форма_правления=иртә иҡтағ мәликиәт|титул_правителей=[[Хан (дәрәжә)|Хан]]|правитель1=Һайҙаш <ref>Уметбаев М. И. Башкиры.</ref><ref>Абд ал-Латифа б. Абдаллаха ал-Аббаси Гуджарти -- «Латаиф ал-Лугат»</ref>|правитель2=Туҡһаба<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Oo8bAAAAMAAJ&redir_esc=y&hl=ru&pli=1|автор=Раиль Гумерович Кузеев|заглавие=Происхождение башкирского народа|год=1974|издательство=Наука|страниц=584}}</ref>|год_правителя1=VII б.|год_правителя2=XIII б.}}'''Боронғо Башҡортостан''' йәки '''Башҡорт ханлығы''' (''Әл-Башғырд, Фиәфе-Башҡырт, Башғырдия, Баскардия'') – [[Башҡортостан|Башҡортостан йөмһүриәтенең]] һәм сиктәш өлкәләренең ерендә 558-1236 йылдарҙа урынлашҡан [[Башҡорттар|боронғо башҡорт]]<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/al-idrisi-o-bashkirah-i-strane-bashkir/viewer|title=Ал-Идриси о башкирах и стране башкир|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Oo8bAAAAMAAJ&redir_esc=y&hl=ru&pli=1|автор=Раиль Гумерович Кузеев|заглавие=Происхождение башкирского народа|год=1974|издательство=Наука|страниц=584}}</ref> дәүләте. Көнбайышта [[Волга буйы Болғары|Иҙел буйы Болғары]] һәм көньяҡта [[Дәште Ҡыпсаҡ]] дәүләттәре менән сикләгән. <ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vengerskie-madyarskie-cherty-pogrebalnogo-obryada-srednevekovyh-mogilnikov-preduralya?ysclid=lqcd8sudod648995462|автор=Белавин Андрей Михайлович, Крыласова Наталья Борисовна, Данич Андрей Васильевич|заглавие=Венгерские (мадьярские) черты погребального обряда средневековых могильников Предуралья|год=2018|издание=Археология евразийских степей|выпуск=6|страницы=8–12|issn=2587-6112}}</ref> == Тарих == Боронғо башҡорт дәүләтенең ерҙәренең йәғрәфи тасуирламаһын биргән иң тәүге сығанаҡта, [[Мәхмүт Ҡашғари|Мәхмүт Ҡашғариҙың]] "Диуан лөғәт әт-төрк" китабында, харитаға «Фиәфе Башҡорт» (башҡорт далалары) тип аталған төбәк төшөрөлгән. Йәғрәфи яҡтан тейешле мәғлүмәт булмауға ҡарамаҫтан, харитаһында ысынлап та [[Башҡорттар|башҡорттарҙың]] [[Каспий диңгеҙе|Хәзәр диңгеҙе]] һәм көнбайышта [[Волга|Иҙел]] үҙәне, төньяҡ-көнбайышта [[Урал тауҙары]] һәм көнсығышта [[Иртыш|Иртеш]] үҙәне менән сиктәш ерҙә йәшәүе күрһәтелгән, был урындағы яҡынса мәҡәлә бирә.<ref>Иван Иванович Умняков|Умняков И. И, "Самая старая турецкая карта мира". Труды Самаркандского государственного педагогического института. 1940. Т.1, вып.1. с. 103—131.</ref> Бине Рөстә, билдәле көнсығыш ғалимы-ҡамусы ғөлүмсеһе, [[Башҡорттар|башҡорттарҙы]] [[Волга|Иҙел]], [[Кама|Сулман]], [[Тубыл]] араһындағы [[Урал тауҙары|Урал тау]] һыртының ике яғында һәм [[Яйыҡ]] йылғаһы ағымы буйлап өҫтәрәк урынлашҡан бойондороҡһоҙ халыҡ тип һүрәтләй.<ref>{{Книга|ссылка=https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_rc_2141077/|заглавие=Историческая этнография башкирского народа - Кузеев Р.Г.|год=1978}}</ref> [[Әхмәт ибн Фаҙлан]], [[Джиованни дель Плано Карпини]], [[Гильом де Рубрук]] [[Көнсығыш Европа|Көнсығыш Аурупа]] һәм [[Азия|Асия]] халыҡтарының тормошон һүрәтләгән билдәле тарихсылар, шулай уҡ [[Башҡорт шәжәрәһе]] [[Башҡорттар|башҡорттарҙың]] үҙаллы дәүләте булған тип раҫлай. Был тарихсылар үҙ халҡы менән идара иткән һәм үҙ ғәскәре булған [[Башҡорттар|башҡорт]] хакимдәрен һүрәтләй. Улар шулай уҡ [[Башҡорттар|башҡорттарҙың]] башҡа халыҡтарҙан айырып торған үҙ мәҙәниәте, теле һәм йолалары булыуын телгә ала<ref>{{Cite web|url=http://az.lib.ru/k/karpini_d_p/text_1250_historia_mongalorum.shtml?ysclid=lqcfptn59x737753382|title=Lib.ru/Классика: Карпини, Джованни Плано. История Монголов, которых мы называем Татарами|website=az.lib.ru|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hist.msu.ru/ER/Etext/rubruk.htm|title=Путешествие Вильгельма Рубрука в Восточные районы (Лондон, 1900, ISBN 0-8115-0327-5)|website=www.hist.msu.ru|access-date=2023-12-19}}</ref>. Күренекле [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]ның ғалиме, төркиәтсеһе Питер Голден [[Башҡорттар|башҡорттарҙың]] боронғо ижтимағи ҡоролошон өйрәнгәндән һуң улар тураһында былай ти: {{цитата|Был дәүләтте хатта хаҡанлыҡ тип тә атарға мөмкин, сөнки биләгән ере, унда йәшәгән халыҡтың ҡеүәте буйынса ул бындай билдәләмәгә тулыһынса тап килә.}} Боронғо башҡорт ҡалалары башлыса [[Ауыл|ҡышлау]], йәғни ҡышҡыһын йәшәгән урын булараҡ ҡулланылған. Яҙын малсылыҡ хужалығын алып барған башҡорттар йәйләүгә сыға, унда йәй һәм көҙ буйына була. Ошондай уҡ йола күрше [[Волга буйы Болғары|Иҙел буйы Болғарында]] ла булған. Был хаҡта шул осор мосаннифтәре ([[Бәлхи|Бәлхиҙең]] «Ашкал әл-билад» әҫәрендә, [[Истахри|Истахриҙең]] «Китаб мәсәлик әл-мәмәлик» китабында һ.б.) шаһитлек итә. [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]] фекеренсә, 1236 йылда башҡорт дәүләте тулыһынса [[Монгол империяһы|Мағул хаҡанлығы]] тарафынан яулап алына. Шулай уҡ [[Юлиан Венгерский|Юлиан]] раһиптың хисабәтендә былай тиелә: {{цитата|Мағулдар менән башҡорттар араһында һуғыш 14 йыл дауам итә... Башҡорттар бик күп алыштарҙа еңә һәм, ахыр сиктә, дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөй, шунан һуң мағулдар артабанғы яулап алыуҙар өсөн башҡорттар менән иттифаҡ төҙөй}} Ошоноң менән бәйле [[Алтын Урҙа|Алтын Урҙаның]] күренекле тарихсыһы Герман Федоров-Давыдовтың фекерен килтереү мөһим: {{цитата|Башҡорттарҙың үҙ ханы булыуы тураһында һөйләгәндә, ул был башҡорттарға бирелгән айырым өҫтөнлөк булыуын күрһәтә, сөнки улар үҙ ирке менән мағул хакимлеген ҡабул итә; ғәҙәттә монголдар үҙҙәренең көсө менән яулап алған халыҡтарҙың элекке хакимдәрен бер ҡасан да тере ҡалдырмаҫ ине.}} [[Әл-Иҙриси]] башҡорт иле тураһында мәғлүмәтте ул ваҡытта билдәле булған [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] сәйәхәтселәре китаптарынан ала. Башҡорт иле тураһында бындай мәғлүмәттәр [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] донъяһына [[Әл-Иҙриси]] осоронан күпкә алдараҡ үтеп инә: VIII быуатта [[болғарҙар]] һәм [[башҡорттар]] араһында [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең]] сәхәбәһенең дағилыҡ эшмәкәрлеге тураһында уның тере сағында уҡ хәбәр ителгән сығанаҡтар бар. Урта быуат [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] сығанаҡтарында шулай уҡ [[Ғәрәп хәлифәлеге|Ғәрәп хәлифәлегендә]] юғары хакимлектәрҙең таныуына өлгәшкән һәм ҙур хәрби вазифалар биләгән [[Башҡорттар|башҡорттарҙан]] ҡайһы бер [[мәмлүктәр]] телгә алына. [[Мысыр]] әмирҙәренең береһе [[Мәмлүктәр|мәмлүк]] [[Ғилметдин Сәнжар әл-Башҡорди]] була. == Ғәскәр == X быуаттың беренсе яртыһында [[башҡорттар]] башлығы [[Башҡорт хан]] ике мең һыбайлыһы менән Ҡымаҡ хаҡанлығы сигендә Хәзәр хаҡанлығы ғәскәрендә хеҙмәт итә. [[Башҡорттар|Башҡорт]] яугирҙәренең ҡорамалдары һөңгө, ҡылыс, уҡ һәм ҡорман, киҫән, төрлө ҡалыптағы ҡалҡандарҙан, ә һуңыраҡ утлы ҡоралдан торған. Ҡайһы бер яугирҙәр алыш алдынан лата һәм ҡалҡан кейгән. [[Башҡорттар|Башҡорт]] ғәскәре меңдәргә, йөҙҙәргә, иллегә һәм ундарға бүленә, уларҙың һәр береһенең башында түрәләр тора. [[Башҡорттар|Башҡорттарҙың]] хәрби тактикаһы атлы ғәскәрҙең төп роле менән айырылып тора һәм яйлап күрше күсмә халыҡтар менән даими бәрелештәрҙә үҫешә. Шулай уҡ [[Әл-Истахри]], [[Ғардизи]] башҡорттарҙы тасуирлап, был халыҡтың ике меңгә тиклем атлы яугире бар тип яҙа.<ref>{{Cite web|url=https://na5ballov.pro/lib/kray/4002-validi-togan-ahmetzaki-istoriya-bashkir.html|title=Валиди Тоган Ахметзаки. История башкир|lang=ru|website=Библиотека исторической литературы|access-date=2023-12-19}}</ref> == Идара ҡоролошо == Башҡалаһы әлеге [[Өфө]] урынында урынлашҡан [[Өфө II ҡаласығы|Башҡорт]] ҡалаһы булған<ref name="автоссылка1">«Mercator and Hondius (loth Ed., 1630) and N. Sanson (1650) show Jorman on the south of the Kama R., Pascherti in the position of Ufa, the present head-quarter of the Bashkirs, Sagatin (= Fachatim of the text) at the head of the Ufa River, Marmorea on the Bielaya south of Ufa». — Cathay and the Way Thither: Being a Collection of Medieval Notices of China, Chʻeng-wen Publishing Company, 1967. Henri Cordier</ref><ref>{{Cite web|url=https://na5ballov.pro/lib/kray/4492-dokumenty-i-materialy-po-istorii-bashkirskogo-naroda-s-drevneyshih-vremen-do-serediny-xvi-v.html|title=Документы и материалы по истории башкирского народа (с древнейших времен до середины XVI в.)|lang=ru|website=Библиотека исторической литературы|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/al-idrisi-o-bashkirah-i-strane-bashkir/viewer|title=Ал-Идриси о башкирах и стране башкир|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-12-19}}</ref>. Тағын [[Орск|Нәмәгән]], [[Стәрлетамаҡ|Мәрмәр]], Ҡорған, [[Һамар|Ҡараҡыя]] тигән ҡалалар урынлашҡан<ref>{{Cite web|url=https://drevlit.ru/texts/r/rashid1.php?ysclid=lqci4vwygm787146107|title=ФАЗЛЛАЛЛАХ РАШИД АД-ДИН. ОГУЗ-НАМЕ. DrevLit.Ru - библиотека древних рукописей|website=drevlit.ru|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vengerskie-madyarskie-cherty-pogrebalnogo-obryada-srednevekovyh-mogilnikov-preduralya?ysclid=lqcd8sudod648995462|автор=Белавин Андрей Михайлович, Крыласова Наталья Борисовна, Данич Андрей Васильевич|заглавие=Венгерские (мадьярские) черты погребального обряда средневековых могильников Предуралья|год=2018|издание=Археология евразийских степей|выпуск=6|страницы=8–12|issn=2587-6112}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/al-idrisi-o-bashkirah-i-strane-bashkir/viewer|title=Ал-Идриси о башкирах и стране башкир|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-12-19}}</ref>. == Хакимдәр == '''Хандар:'''<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=2vP8AgAAQBAJ|автор=Р. Г. Кузеев|заглавие=Башкирские шежере|год=2013|издательство=Рипол Классик|страниц=301|isbn=978-5-458-39571-7}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://www.academia.edu/37024607/%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%92_%D0%92_%D0%A1%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%A2_VIII_%D0%A0%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8B_%D0%BF%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E_%D0%9C_1973|автор=|заглавие=Бартольд В.В. Сочинения. Т. VIII. Работы по источниковедению. М., 1973}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books/about/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80.html?hl=ru&id=Oo8bAAAAMAAJ&redir_esc=y|автор=Раиль Гумерович Кузеев|заглавие=Происхождение башкирского народа|год=1974|издательство=Наука|страниц=584}}</ref> * [[Башҡорт хан|Башҡорт]] (IX б.) * Баба-Түкләс (XI б.) * Тырма (XI б.) * Ҡаҙансы (XI б.) * Ислам-ҡыя (XII б.) * Ҡара-ҡыя (XII б.) * Ҡотло-ҡыя (XII б.) * Туҡһаба (XII б.) '''Бейҙәр:'''<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=2vP8AgAAQBAJ|автор=Р. Г. Кузеев|заглавие=Башкирские шежере|год=2013|издательство=Рипол Классик|страниц=301|isbn=978-5-458-39571-7}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMjQwOTU/0KXRg9GB0LDQuNC90L7QsiDQky7QkS4sINCU0YPRhdC-0LLQvdGL0Lkg0LzQuNGAINCx0LDRiNC60LjRgNGB0LrQvtCz0L4g0L3QsNGA0L7QtNCwICjQsdCw0Ygu0Y_Qtyk|title=Хусаинов Г. Б. Духовный мир башкирского народа. Уфа, 2003. С. 45.; Аннинский С. А. Известия венгерских миссионеров XIII-XIV вв., о татарах и Восточной Европе // Исторический архив III. М., 1941. С. 81.|website=ebook.bashnl.ru|access-date=2023-12-19}}</ref> * Уйшын-Майҡы (1210-1220) * [[Мөйтән бей|Мөйтән]] (1220-1230) * Алсаҡ (1220-1230) * Шаҡмаҡлы (яҡынса 1230) * Болғайыр (1230-1240) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостан тарихы]] * [[Тарихи Башҡортостан]] * [[Башҡортостан]] == Әҙәбиәт == * ''Антонов И. В.'' Ал-Идриси о башкирах и стране башкир // Проблемы истории, филологии, культуры. 2010. * ''Овсянников В.В., Псянчин А.В.'' Документы и материалы по истории башкирского народа. 2012 * ''Валиди А.-З.'' История башкир. Уфа: Китап, 2010. == Сығанаҡтар == [[Категория:Башҡортостан тарихы]] nrfspwwyox9jk8p0gm62eyoj3ornchh 0 200422 1300356 1298975 2026-07-03T19:35:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300356 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Изабе́лла I Касти́льская''', шулай уҡ '''Изабелла Католи́чка''' ({{lang-es|Isabel I la Católica}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Королевство Кастилия и Леон|Кастилия һәм Леон]] королеваһы. [[Фердинанд II (король Арагона)|Фердинанд II Арагонский]]ҙың [[Список королев Арагона|ҡатыны]], уларҙың [[Католические короли|династия никахы]] [[Испания]]ны бер дәүләткә берләштереү нигеҙе була<ref>[https://yandex.ru/video/preview/13372626357283488012 Видео Изабелла I, королева Кастилии]</ref>. == Биографияһы == [[Файл:MCTGR os 03 Retrato Isabel Catolica 828 gr-2.jpg|мини|слева|Изабелла тәхеткә ултырған йылда]] [[Файл:Isabelle catile crown.jpg|мини|слева|Изабелла Кастильская тажы Гранадалағы Король капеллаһында]] === Сығышы һәм тәхет вариҫы булыу мәсьәләһе === [[Кастилия]] короле [[Хуан II (король Кастилии)|Хуан II]]-нең икенсе никахынан тыуған ҡыҙы. [[1454 йыл]]да атаһы үлгәндән һуң, Изабелланың өлкән ағаһы — [[Энрике IV]] Кастилия короле була. Нәҫел ҡалдыра алмауы арҡаһында был хакимға «Көсһөҙ» ҡушаматы тағыла. Король икенсе тапҡыр [[Жуана Португальская]]ға, [[Афонсу V|Афонс V Африканецты]]ң һеңлеһенә, өйләнә. Таралған хәбәрҙәргә ҡарағанда, беренсе туй төнөнән һуң ғиффәтле булып ҡалғандан һуң, [[Бельтран де ла Куэва]]ны тиҙҙән үҙенең һөйәркәһе итеп тәғәйенләй. Уның ҡыҙы, Хуана бөтәһе тарафынан уйнаш (адюльтер) емеше итеп ҡабул ителә һәм атаһы тип фаразланған кеше хөрмәтенә «''Бельтранеха''» ҡушаматы ала. Икенсе ҡатыны менән король шулай уҡ айырылыша. Был факторҙар Король Энрикеның көсһөҙлөгө, королева Жуананың хыянат итеүе һәм уның ҡыҙы Хуананың сығышы шик тыуҙырыуы тәхетте мираҫҡа ҡалдырыу мәсьәләһен көнүҙәк итә. Юғары ҡатлам король Энрикены үҙенең ҡустыһы [[Альфонсо (принц Астурийский)|Альфонсо ''(XII) Көндәш''те]] вариҫы тип атарға мәжбүр итә (Изабелла урта бала була). Король башта Альфонсо уның ҡыҙы Хуана Бельтранехаға өйләнер тип фаразлай, әммә бер аҙҙан фекерен үҙгәртә. Кортестар, Альфонсоны контролдә тотоп, уны Авилда король тип иғлан итеп, Король Энрике менән көрәшкә инә (Ольмедо янындағы алыш (1467)). Бөтә Кастилия дошманлашҡан ике лагерға бүленә: Төньяҡ провинциялар Энрике яҡлы, көньяҡ провинциялар — Альфонсо яҡлы була. Бер йылдан Һуң 14 йәшендә Альфонсо вафат була, һәм баш күтәреүсе дворяндарҙың өмөттәре Изабеллаға йүнәлтелә. Әммә, ағаһына тоғро ҡалып, уларҙың флиртын кире ҡаға, һәм ул 1468 йылда [[Гисандо Үгеҙҙәренең Килешеүе]]нә ҡул ҡуя, уның буйынса тәхет вариҫы ([[Принц Астурийский|Астурия принцессаһы]]) тип Изабелла таныла, өҫтәүенә король уны теләмәгән никахҡа мәжбүр итмәҫкә яуаплыҡ ала, ә ул ағаһының ризалығынан тыш кейәүгә сыҡмаҫҡа вәғәҙә итә. Шулай итеп, короллектә тотороҡлолоҡ урынлаштырыу һәм яңы граждандар һуғышына юл ҡуймау өсөн, король үҙенең рәсми ҡыҙы Хуана ''Бельтранеха''ны иғтибарға алмай. Энрике IV һеңлеһе Изабелланы кейәүгә бирергә тырыша, уға бер нисә кандидат тәҡдим итә, әммә ул уның варианттарын кире ҡаға һәм [[Фердинанд II Арагонский|Фердинандҡа, Арагонский принцына]] йәшерен кейәүгә сыға. === Фердинанд Арагонский менән никахы === [[Файл:Ferdinand of Aragon, Isabella of Castile.jpg|мини|Изабелла и её муж Фердинанд после свадьбы]] Туй инициативаһы Толед архиепискобы [[Каррильо де Акунья, Альфонсо|Альфонсо Каррильо де Акуньянан]] килә. 17 йәшлек Фердинанд менән 1469 йылдың 19 октябрендә, фаразлауҙар буйынса, [[Вальядолид]]та никахлашалар (Сеговия Алькасарында төҙөлгәнлеге тураһында ла фараз бар). Никах йәшерен була, Король Энрике уға рөхсәт бирмәй. Кейәүҙең оҙатыу йөрөүсе кешеләре Кастилияға сауҙагәр кейемендә килә. Бынан тыш, кейәү менән кәләш өс туған булғанлыҡтан, папа рөхсәте талап ителә. Кәрәкле уйҙырма документ эшләйҙәр, ә рөхсәт һуңыраҡ алынған. Арагон тәхетенең вариҫы Фердинанд никах килешеүе буйынса Кастилияла йәшәргә, ил закондарын үтәргә һәм Изабелланың ризалығынан тыш бер нәмә лә эшләмәҫкә, шулай итеп, буласаҡ королеваның принц-консорты булырға ризалыҡ бирә. Был хаҡта белеп ҡалғас, Энрике һеңлеһен килешеүҙе боҙған һәм шуның арҡаһында тәхеттән мәхрүм ителгән тип иғлан итә, {{Нп3|Церемония Валь де Лосоя|Валь де Лосой церемонияһында|es|Ceremonia de la Val de Lozoya}} Хуананы вариҫы тип иғлан итә. Һуңынан Энрике һеңлеһе менән татыулашһа ла һәм уның Фернандо менән союзын таныһа ла, Энрике үлгәндән һуң тәхеткә мираҫлыҡ бәхәсле була. Изабелла 1474 йылдың 13 декабрендә үҙен [[Сеговия]]ла королева тип иғлан итә, Хуана яҡлылар уның хоҡуҡтарын яҡлап күтәрелә. Шулай итеп, үҙ-ара низағ башлана. Был бәхәскә Португалия короле [[Афонсу V]], Хуана ''Бельтранеха''ның ағаһы, ҡыҫыла. Кастилияға дәғүәләрен нигеҙләү һәм законлы королева булараҡ тәхеттә тергеҙеү маҡсатында, 1475 йылда өсөн Хуанаға өйләнә. Әммә, яҡын туған булыуҙары арҡаһында, Рим папаһы [[Сикст IV (папа римский)|Сикст IV]] был никахты юҡҡа сығара. === Кастилия һәм Арагондың династик унияһы === [[Файл:Gallegocatholicmonarchs.jpg|мини|Ф. Гальего, «Мадонна Католических монархов» изображает Фердинанда и Изабеллу с детьми, предстоящими перед Богоматерью]] Изабелла королева итеп иғлан ителгән ваҡытта Фердинанд Арагонда була һәм ул, король түгел, ә королеваның законлы ире тип кенә иғлан ителә. Был уны ныҡ рәнйетә һәм никахтарын ҡурҡыныс аҫтына ҡуя. Сеговия Килешеүенә ҡул ҡуйыу менән, ир менән ҡатын араһында Кастилия короллегендә власть вәкәләттәре мәсьәләһе яйға һалына һәм Фердинанд, киң власть вәкәләттәре алып, ҡатынының хакимдаш-короле була. Кортестар шул уҡ ваҡытта Изабелла дәүләт менән идара итергә тейеш, Фердинанд унда уның ышаныслы вәкиле булараҡ ҡына ҡатнаша ала, вазифаға тәғәйенләү һәм суд хөкөмдәрен сығарыу тураһында акттар ирле-ҡатынлы икеһе исеменән башҡарылырға, уисемдәре тәңкәләргә һуғылырға тейеш, әммә Кастилия менән Леондың ҡаҙнаһы һәм ғәскәре Изабелланың ҡарамағында булырға тейеш. Шуға ҡарамаҫтан, ике короллек тә автономияһын — уларҙың власть институттары, шулай уҡ башҡа социаль һәм иҡтисади структуралар тулыһынса айырым булыуын һаҡлап ҡала. Кастилияла һәм Арагонда хатта айырым телдә һөйләшәләр. === Португалия менән көрәше === Иң элек улар тәхетте мираҫ итеп алыу өсөн дауам иткән гражданлыҡ ыҙғыш-талаштарын баҫтыра, был хәл, үҙенең туғаны һәм шул уҡ ваҡытта ҡатыны Хуана Бельтранеханың хоҡуҡтарын яҡлап, Кастилияға Португалия короле Афонсу V-нең баҫып инеүе менән ҡатмарлаша. Был көрәш 1479 йылдың октябренә тиклем дауам итә. Папа [[Сикст IV|Сикста IVне]]ң Афонсу менән Хуананың никахына биргән рөхсәтен юҡҡа сығарған хаты Кастилия тәхетенә дәғүәселәрҙе тулыһынса ҡаҡшата. Өҫтәүенә, Кастилияла алға барыу ынтылыштарының һөҙөмтәһеҙлеген күреп һәм ике тапҡыр (1476 һәм 1479 йылдарҙа) Изабеллаға тоғро Кастилия ғәскәрҙәре тарафынан кире ҡағылғас, Афонсу V [[Алкасовашский договор|солох төҙөргә]] һәм Кастилия тәхетенә дәғүәләренән баш тартырға ҡарар итә. === Хакимлығы === Ваҡиғаларға бай 30 йыллыҡ батшалыҡ итеү осоронда Изабелла Кастилиялағы король власын бығаса булмаған бейеклеккә күтәрә. [[Эрмандада]] индереү менән, Кастилия грандтарының башбаштаҡлығы һәм ҡалаларҙың бойондороҡһоҙлоғо ныҡ сикләнә; кортестар үҙаллылығын юғалта бара һәм король абсолютизмына буйһона. Изабелла ирен бөйөк магистр итеп ҡуйғандан һуң, Кастилияның 3 дини-рыцарь ордены ла (сантиаг, калатрав һәм алькантар) шундай уҡ яҙмыш кисерә. Дини эштәрҙә Изабелла кастилия сиркәүенең рим курияһына бәйлелеген сикләргә һәм уны король абруйына тағы ла нығыраҡ буйһондорорға тырыша. === 1492 йыл === [[1492 йыл]] [[Annus mirabilis|Изабелла хакимлығы өсөн эпохаль]] була, уға бер нисә ҙур ваҡиға<ref>П.Вилар. История Испании, М., 2006, с.43</ref>: [[Реконкиста]]ның тамамланыуын билдәләгән Гранаданы алыу, [[Колумб, Христофор|Колумбты]] ҡурсалау һәм [[Открытие Америки|Американы асыу]], шулай уҡ [[Изгнание евреев из Испании (1492)|йәһүдтәрҙе һәм маврҙарҙы Испаниянан ҡыуыу]] берләшә. === Мәсих булмағандарҙы ҡыуыу һәм испан инквизицияһы === Фердинанд һәм Изабелла Бөтә маврҙарҙы һәм йәһүдтәрҙе Испаниянан ҡыуырға бойора<ref>{{cite web |url=http://users.mo-net.com/mlindste/alhambra.html |title=アーカイブされたコピー |access-date=2011-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100416082647/http://users.mo-net.com/mlindste/alhambra.html |archive-date=2010-04-16 }} Альгамбрский декрет</ref>. Католицизмға күсеү һөргөндән ҡотолоу мөмкинлеген бирә, әммә 1480 һәм 1492 йылдар араһында динде алмаштырған йөҙҙәрсә кеше (''маррандар'' һәм ''морисктар'') элекке (крипто-иудаизм) дин йолаларын йәшерен үтәүҙә ғәйепләнә һәм ҡулға алына, төрмәгә ябыла, язалауҙарға дусар ителә һәм күп осраҡта Кастилияла ла, Арагонда ла утта яндырыла. 1492 йылда Фердинанд һәм Изабелла сит диндән булғандар өсөн ябыҡ кварталдар булдырырға бойора, һуңынан улар «гетто» исемен ала<ref>[http://www.libma.ru/istorija/populjarnaja_istorija_evreev/p6.php Часть четвертая. ГЕТТО]</ref>. Ул ваҡытта ғәҙәти булған был сегрегация йәһүдтәргә һәм мосолмандарға һалымдарҙы һәм социаль сикләүҙәрҙе арттырыу юлы менән баҫымды көсәйтеүгә булышлыҡ итә. Һөҙөмтәлә 1492 йылда [[Альгамбрский декрет|Альгамбр декреты]] буйынса испан йәһүдтәре королдәрҙән католик диненә күсеү йәки Испаниянан китеү өсөн дүрт ай кисектереү ала. Ун мең йәһүд Испаниянан Португалияға, Төньяҡ Африкаға, Италияға һәм [[Ғосман империяһы]]на эмиграциялана. Һуңыраҡ, 1492 йылда, Фердинанд Кастилия һәм Арагонды ташлап киткән йәһүдтәргә хат яҙа, мәсих булып киткән осраҡта ғына, уларҙы Испанияға ҡайтырға саҡыра. === Яңы ерҙәр асыу === [[Файл:CristobalColon.jpg|мини|слева|[[Христофор Колумб]]]] [[Католик королдәр]] [[Колумб, Христофор|Христофор Колумб]] экспедицияһын ебәрә, ул европалылар өсөн [[Новый Свет (Америка)|Яңы Донъя]] аса. Колумбтың беренсе экспедицияһы 1492 йылдың 12 октябрендә [[Багам Утрауҙары]]на төшөү менән билдәләнә. Ул [[Гуанахани]] утрауына төшә һәм уны Сан-Сальвадор тип атай. Артабан (уны Хуана тип атап) [[Куба]]ға табан йөҙөүен дауам итә һәм Гаити утрауын аса, уға Эспаньола исемен бирә. Икенсе сәйәхәте 1493 йылда башлана, был юлы ул Кариб архипелагының бер нисә утрауын, шул иҫәптән [[Пуэрто-Рико]]ны аса. Хәҙер уның төп маҡсаты асылған ерҙәрҙе колонизациялау була, бының өсөн ул үҙе менән 1500-гә яҡын кешене ала. Колумб, Тринидад һәм хәҙерге Венесуэла яр буйҙарын асып, үҙенең һуңғы экспедицияһынан 1498 йылда ҡайта. Был асыштар һәм Америка континентында колонизация һәм яулап алыуҙар бер нисә тиҫтә йылдан Һуң ғына Испанияға ҙур байлыҡ килтерә һәм Испанияны Европаның иң ҡеүәтле дәүләте итеүгә ҙур өлөш индерә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: Изабелла Колумбтың урындағы халыҡты ҡоллоҡҡа төшөрөү алымдарын уртаҡлашмай һәм яңы асылған ерҙәргә Канар утрауҙарында ҡулланылған подданныйлыҡ практикаһын таратырға теләй. === Үлеме === [[Файл:Catholic Monarchs-Coffins.jpg|мини|Гранада соборында Кастилия королеваһы Изабелла I һәм Арагон короле Фердинанд II кәшәнәләре]] Ғүмеренең һуңғы йылдарында Изабелла легендар героинянан меланхолик бикле ултырыусыға (затворница) әйләнә. Ул әкренәйә һәм моңһоулана. Берҙән-бер улы [[Хуан Арагонский (принц Астурийский)|Хуан, Астурийский принцы]] йәш кенә көйө биҙгәктән вафат була, уның балалары ла булмай. Дүрт ҡыҙының өлкәне вафат була, кесеһе алыҫ Англияла, өсөнсөһө — Португалияла, дүртенсеһе, иң матур һәм рухлы Хуанаға яҙмыш ғәҙел булмай, ул аҡылдан яҙған. Изабелла 1504 йылда вафат була, бөтә биләмәләрен ул ваҡытта уҡ тотороҡһоҙлоғо менән шикләндергән ҡыҙы Хуанаға мираҫ итеп ҡалдыра. Бының өсөөн васыятта махсус шарттар алдан һөйләшеп ҡуйыла. Гранадала [[Королевская капелла (Гранада)|Королева капеллаһына]] ерләнгән. == Изабелланың холҡо һәм ҡиәфәте == [[Файл:IsabellaofCastile03.jpg|мини|Билдәһеҙ рәссам яҙған портреты, 1490 й. тирәһе]] Изабелла аҡыллылығы, энергияһы, ҡаҡшамаҫ характеры менән билдәле була, ныҡышмалылығы, алланан ҡурҡыуы һәм үҙ-үҙенә ышанғанлығы менән айырылып тора. Ул ваҡытын походтарҙа үткәрә, унда, ат өҫтөндә ултырып, үҙе йыш ҡына отрядтар менән командалыҡ итә, йә секретарҙары менән бергә кабинетта дәүләт ҡағыҙҙарын уҡыу һәм төҙөү менән шөғөлләнә. Королеваның тышҡы ҡиәфәтендә [[Трастамара]] династияһына хас йәшел-зәңгәр күҙҙәре айырыуса айырылып тора. Йөҙөнөң төҫө нескә, сәстәре алтын төҫтә, буйы — уртаса, ә кәүҙә төҙөлөшө бик күркәм булмай. Шуға ҡарамаҫтан, уның ҡиәфәтендә тыумыштан килгән дәрәжәлелек һәм абруйлы бәҫлелек булыуын билдәләйҙәр. Бала сағын һарайҙан алыҫ үткәргәнлектән һәм уны вариҫ итеп ҡарамағанлыҡтан, ул бик белемле булмай. Уны уҡырға, яҙырға һәм яҡшы манераларға өйрәтәләр. Сигеү уның яратҡан шөғөлө һәм дәүләт эштәренән ял итеү ысулы була. Белем алыуындағы етешһеҙлектәрҙе бөтөрөү өҫтөндә үҙенә күп эшләргә тура килә. == Балалары == # [[Изабелла Астурийская]] (2 октябрь 1470 — 24 август 1498) — тәүге никахы инфант [[Афонсу Португальский]] менән, икенсе никахы артабанғы тәхет вариҫы, атаһы яғынан туған ағаһы [[Мануэл I|Мануэль I Португальский]] менән. # Улы (31 июнь 1475). # [[Хуан Арагонский (принц Астурийский)|Хуан Астурийский]] (30 июнь 1478 — 4 октябрь 1497) — [[Маргарита Австрийская (1480-1530)|Маргарита Австрийская]]ға өйләнгән. # [[Хуана I Безумная|Хуана I Кастильская]] (6 ноябрь 1479 — 12 июнь 1555) — Кастилия королеваһы, ире [[Филипп I (король Кастилии)|Матур Филипп]], (Маргарита Австрийскаяның энеһе, был никахтар ике яҡлы була). # [[Мария Арагонская (Португалия королеваһы)|Мария Арагонская]] (29 июнь 1482 — 7 март 1517) — апаһы Изабелла үлгәндән һуң, [[Мануэл I|Мануэль I Португальскийҙың]] ҡатыны. # Үле тыуған бала (29 июнь 1482) — Марияның игеҙәк һыңары. Баланың енесе буйынса берҙәм фекер юҡ. # [[Екатерина Арагонская]] (16 декабрь 1485 — 7 ғинуар 1536) — [[Артур, принц Уэльский|Артур]]ҙың, [[принц Уэльский]]ҙың ҡатыны, һуңынан уның туғаны — [[Генрих VIII|Генрих VIII Тюдор]]ҙың ҡатыны. <gallery class="center"> Файл:Infanta Isabel de Trastámara.jpg|[[Изабелла Астурийская|Изабелла]] Файл: Johann von Aragón und Kastilien.jpg|[[Хуан Арагонский (принц Астурийский)|Хуан]] Файл:Johanna I van Castilië.JPG|[[Хуана Безумная|Диуана Хуана]] Файл:D. Maria de Aragão (pormenor, vitral da Capela-mor da Igreja de Santa Maria da Vitória) - 1510-1513.png|Португалия королеваһы [[Мария Арагонская (королева Португалии)|Мария]] Файл:Catalina de Aragón, por un artista anónimo.jpg|[[Екатерина Арагонская|Екатерина]] </gallery> <!--Историки игры в [[шахматы]] отмечают, что в XV веке произошло изменение правил игры: фигура «[[ферзь]]» была переименована в «королеву» и получила значительную игровую силу. Есть версия, что это не случайное совпадение, а косвенное свидетельство той власти и того политического влияния, которыми обладала королева Изабелла.{{fact}}--> == Генеалогияһы == {{Wikidata/Ancestors|interleave=1|years=label-line}} == Хәтер == * 1994 йылда Изабелла I хөрмәтенә Венера планетаһының ҙурлығы буйынса икенсе кратеры [[Изабелла (кратер)|Изабелла]] тип атала == Мәҙәниәттә образы == === Әҙәбиәттә === * пьеса [[Лопе де Вега]] «[[Фуэнте Овехуна]]» * роман Г. Хаггарда «Прекрасная Маргарет» * роман Лоренса Шуновера «Крест королевы» * роман К. У. Гортнера «Клятва королевы», и связанный с ним роман «Последняя королева» * роман [[Абель Поссе|Абеля Поссе]] «Райские псы» * роман [[Фенимор Купер|Фенимора Купера]] «[[Мерседес из Кастилии|Мерседес из Кастилии, или Путешествие в Катай]]» * романы Виктории Холт «Королева Кастильская» и «Испания для королей» === Кинола === * {{нп3|Христофор Колумб (фильм, 1949)|«Христофор Колумб»|en|Christopher Columbus (1949 film)}} (Великобритания, 1949). В роли Изабеллы Кастильской — [[Флоренс Элдридж]]. * «Христофор Колумб» (Италия, США, Франция, Германия. 1985). Роль исполняет [[Данауэй, Фэй|Фэй Дануэй]]<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.imdb.com/character/ch0521316/|title=Reina Isabel I de Castilla (Character)|publisher=IMDb|access-date=2017-02-24|archive-date=2017-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225065330/http://www.imdb.com/character/ch0521316/|url-status=dead}}</ref>. * «[[Réquiem por Granada|Реквием по Гранаде]]» (Испания, Италия. 1990). Сериал. Роль исполняет [[Марита Маршалл.|Марита Маршалл]]<ref name=":0" />[[Марита Маршалл.|.]] * «[[1492: Завоевание рая]]» (США, Франция, Испания, 1992). В роли Изабеллы Кастильской — [[Уивер, Сигурни|Сигурни Уивер]]<ref name=":0" />. * «[[Христофор Колумб: Завоевание Америки]]» (Великобритания, США, Испания, 1992). В роли Изабеллы — [[Уорд, Рэйчел|Рэйчел Уорд]]. * «[[Безумие любви (фильм)|Безумие любви]]» (Испания. 2001). Роль исполняет [[Суси Санчес]]<ref name=":0" />. * «[[Фонтан (фильм, 2006)|Фонтан]]» (США. 2006). Роль исполняет [[Вайс, Рэйчел|Рэйчел Вайс]]<ref name=":0" />. * «[[Изабелла (телесериал)|Исабель]]» (Испания. 2011—2014) Сериал, в русском прокате назван «[[Изабелла (телесериал)|Изабелла]]». В роли Изабеллы Кастильской — [[Дженнер, Мишель|Мишель Дженнер]]<ref name=":0" />. * [[Великолепный век|«Великолепный век» (Турция. 2011—2014)]] В роли принцессы Изабеллы (прообразом которой стала Изабелла Кастильская) — [[Мелике Ипек Ялова]]<ref name=":0" />. === Телевидение === * [[Испанская принцесса]] (Америка, 2019) В роли Изабеллы Кастильской — Алисия Боррачеро * [[Белая принцесса (телесериал)]]: в роли Изабеллы — Росси де Пальма === Компьютер уйындарында === * Изабелла I является лидером Испании в дополнении к [[Пошаговая стратегия|пошаговой стратегии]] ''[[Sid Meier’s Civilization V: Gods & Kings]]''<ref>{{Cite web|url=http://civilopedia.serenity.pw/civilopedia/en-us/LEADER_ISABELLA.php|title=Civilization V Civilopedia Online: Civilizations and Leaders|publisher=civilopedia.serenity.pw|access-date=2020-04-30|archive-date=2020-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200502151143/http://civilopedia.serenity.pw/civilopedia/en-us/LEADER_ISABELLA.php|url-status=live}}</ref>''.'' * Является лидером Испании в игре ''[[Age of Empires III]]''. * Является лидером Кастилии в игре [[Europa Universalis IV]]. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Исабелино]] — королева хөрмәтенә аталған архитектура стиле. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Изабелла Кастильская}} == Һылтанмалар == * [https://www.reinacatolica.org Портал, посвящённый Изабелле]{{ref|es}} * [https://www.cervantesvirtual.com/historia/monarquia/isabeli_02.shtml Коллекция изображений на Cervantesvirtual.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114155941/http://www.cervantesvirtual.com/historia/monarquia/isabeli_02.shtml |date=2010-01-14 }} * [https://yandex.ru/video/preview/13372626357283488012 Видео Изабелла I, королева Кастилии] * [https://yandex.ru/video/preview/11678218691487965542 Изабелла Кастильская Королева-Инквизитор. Документальный фильм] * [http://www.libma.ru/istorija/populjarnaja_istorija_evreev/p6.php Часть четвертая. ГЕТТО] {{Тышҡы һытанмалар}} {{Короли Астурии, Леона, Кастилии и Галисии}} [[Категория:Леон хакимдары]] [[Категория:Кастилияның хакимлыҡ итеүсе королевалары]] [[Категория:Арагон королевалары]] [[Категория:Неаполь монархтарының ҡатындары]] [[Категория:Трастамара]] [[Категория:Алтын роза менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Барселона графинялары]] [[Категория:Кастилия инфанталары (женщины)]] [[Категория:Жирон принцессалары]] [[Категория:Монблан герцогинялары]] [[Категория:Сервера графинялары]] [[Категория:Астурия принцессалары]] bay93082og5htnostubtr9p5iunkaw5 10 201331 1300351 2026-07-03T18:16:51Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Jefferson Memorial Washington April 2017 002.jpg 1300351 wikitext text/x-wiki Jefferson Memorial Washington April 2017 002.jpg dt3p5cy0sp2a1slkkx1h8ccnkw1igs7 0 201332 1300358 2026-07-03T19:43:46Z Bababashqort 34664 [[Биштау]] битенең исемен [[Биштау (тау)]] тип Bababashqort алыштырҙы: Биштау аҫына Биштау ҡалаһын ҡуйырға ине 1300358 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Биштау (тау)]] 4fl8wc2ycg85ncjnja8fb1vntoi11ml 0 201333 1300360 2026-07-03T19:44:01Z Bababashqort 34664 [[Пятигорск]] битенең исемен [[Биштау (ҡала)]] тип Bababashqort алыштырҙы: Хаталы атама 1300360 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Биштау (ҡала)]] 53fgd5lebznt6db51fs0pfru2akh3z7 4 201335 1300400 2026-07-04T11:52:30Z QWERTY 20..99IN 41565 [[Википедия:Боронғо Башҡортостан]] битенең исемен [[Боронғо Башҡортостан]] тип, йүнәлтеү өҫтөнән QWERTY 20..99IN алыштырҙы: Башҡорт ханлығы 1300400 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Боронғо Башҡортостан]] 43mbu4tf17lxwpe6d871f8rmkf8vhkk