Тарихи Башҡортостан

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.9</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Тарихи Башҡортостан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2420</id>
    <revision>
      <id>1300403</id>
      <parentid>1300402</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T12:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QWERTY 20..99IN</username>
        <id>41565</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1300403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34119" sha1="lhuxywa8jd0mks3dopvhs4z9sbchs7q" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Башҡортостан (мәғәнәләр)}}
{{Историческая область
 |Географический регион = Көньяҡ Урал
 |Название              =  Тарихи Башҡортостан 
 |Иллюстрирование       = 
 |Подпись к иллюстрации = Тарихи Башҡортостандың 
 |Другие названия       = 
 |Экзотопонимы          =
 |Период                = IX б. - бөгөнгө көндәр
 |Локализация           =
 |Население             =

 |Площадь               =

 |В составе             = 
 |Включает              = * '''[[Рәсәй]]:''' [[Башҡортостан]], [[Татарстан]] (өлөшләтә),  [[Пермь крайы]](өлөшләтә), [[Ырымбур өлкәһе]], [[Силәбе өлкәһе]], [[Ҡурған өлкәһе]], [[Свердловск өлкәһе]] (өлөшләтә), [[Һамар өлкәһе]] (өлөшләтә), [[Һарытау өлкәһе]] (өлөштәтә)
* '''[[Ҡаҙағстан]]:''' [[Аҡтүбә өлкәһе]] (өлөшләтә), [[Ҡостанай өлкәһе]] (шул иҫәптә элекке Турғай өлкәһенең нисә төбәге) (өлөшләтә) (XVIII быуатҡа тиклем), [[Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе]] (өлөшләтә) (XIX быуатҡа тиклем)&lt;ref&gt;Таймаҫов С.У.Башкирско-казахские отношения в XVIII веке.-М.:Наука,2009-С.43-50 &lt;/ref&gt;
 |Карта региона        
 |Государство-1         = [[Боронғо Башҡортостан]]
 |Герб-1                = 
 |Годы-1                =558-1236 
 |Государство-2         = [[Алтын Урҙа]]
 |Герб-2                = 
 |Годы-2                = 1236-1483
 |Государство-3         =  
 |Герб-3                = [[Ҡазан ханлығы]] (өлөшләтә) [[Нуғай Урҙа]] (өлөшләтә) [[Себер ханлығы]] (өлөшләтә)
 |Годы-3                = 1483-1581
 |Государство-4         = [[Рус батшалығы]] 
 |Герб-4                = [[Файл:Herb Moskovia-1 (Alex K).svg|36px]]
 |Годы-4                = 1554—1721
 |Государство-5         = [[Рәсәй империяһы]]
*[[Ҡазан губернаһы]], [[Өфө провинцияһы]]
*[[Ырымбур губернаһы]]
*[[Иҫәт губернаһы]]  
*[[Өфө губернаһы]]   
 |Герб-5                = [[Файл:Greater Coat of Arms of the Russian Empire 1700x1767 pix Igor Barbe 2006.jpg|36px]]
*[[Файл:Coat of Arms of Kazan gubernia (Russian empire).png|36px]]
*[[Файл:Coat of Arms of Orenburg gubernia (Russian empire).png|36px]]
*[[Файл:IlshatS Isetskaia provintsia gerb.jpg|36px]]
*[[Файл:Coat of Arms of Ufa gubernia (Russian empire).png|36px]]
 |Годы-5                = 1721-1917
*1708-1744
*1744-1917
*1738-1781
*1865-1917(1920)
 |Государство-6         = [[Рәсәй Республикаһы]]
 |Герб-6                = [[Файл:Russian coa 1917 vrem.png|36px]]
 |Годы-6                = 1917
 |Государство-7         = [[Рәсәй демократик федератив республикаһы]]
 |Герб-7                = [[Файл:Flag of Russia.svg|36px]]
 |Годы-7                = 1918
 |Государство-8         = [[Башҡортостан автономияһы|Башкурдистан]]
 |Герб-8                = [[Файл:Flag of Bashkurdistan.svg|36px]]
 |Годы-8                = 1917-1919
 |Государство-9         = [[СССР]]  (1922 йылдан)
*[[РСФСР]]
** [[Башҡорт АССР-ы]] 
 |Герб-9                = [[Файл:State Emblem of the Soviet Union.svg|36px]]
*[[Файл:COA Russian SFSR 1920-1978.svg|36px]]
**[[Файл:Emblem of the Bashkir ASSR.svg|36px]]
 |Годы-9                = 1919 - 1990
 |Государство-10        = [[Рәсәй Федерацияһы]]
*[[Башҡортостан Республикаһы]] 
 |Герб-10               =[[Файл:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|36px]]
*[[Файл:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|36px]]
 |Годы-10               =1990-хәҙерге көнгә тиклем
 |Государство-11        =
 |Герб-11               =
 |Годы-11               =
 |Государство-12        =
 |Герб-12               =
 |Годы-12               =
 |Государство-13        =
 |Герб-13               =
 |Годы-13               =
 |Государство-14        =
 |Герб-14               =
 |Годы-14               =
 |Государство-15        =
 |Герб-15               =
 |Годы-15               =
 |Государство-16        =
 |Герб-16               =
 |Годы-16               =
 |Викисклад             =
}}
[[Файл:Исторический Башкортостан.jpg|400px||thumb|right]]
'''Тарихи Башҡортостан'''  — тарихи-географик өлкә, [[башҡорт халҡы]]ның тарихи биләгән ерҙәре.

«Тарихи Башҡортостан» термины хәҙерге ваҡытта [[Башҡорттар|башҡорт этносының]], мәҙәниәтенең, [[Башҡорт теле|теленең]] таралыу өлкәһен билдәләү өсөн, [[Тел белеме|лингвистик]], этнографик, мәҙәни, [[тарих]]и эҙләнеүҙәр өсөн кәрәк. Ул шулай уҡ бөгөнгө [[Башҡортостан Республикаһы]]нан ситтә йәшәгән [[башҡорттар]] менән мәҙәни бәйләнештәрте нығытыу өсөн төбәк-ара сәйәсәттә ҡулланыла, шулай уҡ күрше төбәктәр халҡы менән тарихи берлекте күрһәтеү өсөн хеҙмәт итә.

Терминдың синонимдары — был ерҙең әүәлерәк барлыҡҡа килгән атамалары: «Башгурд», «Башгирд», «Башгард», «Баскардия», «Башгирдия», «Фийафи Башкырт/Башкырт далалары», «Башҡорттар иле», «Бастарктар иле», «Башкырд», «Башджарды», «Башҡортостан», «Pascatir», «Bashirdi». Төбәкте «Башгурд» тип исемләгән иң тәүге хәбәр (VIII быуат) [[Рәшит әт-Дин|Фазылуллаһ Рәшид әд-Диндең]] «Уғыҙнамә»&lt;ref&gt;Фазлаллах Рашид-ад-дин. Огуз-наме. Баку, 1987. С. 68, 69.&lt;/ref&gt; хеҙмәтендә осрай.

Ҡайһы бер ғалимдарҙың фекеренсә, «Тарихи Башҡортостан» төшөнсәһе «Бөйөк Венгрия» (Major Hungaria, Magna Hungaria — венгрҙарҙың ата-бабалары торған ере тип фаразлана) төшөнсәһе менән уртаҡ. XIII быуат Франциск монахы Джованни дель Плано Карпиниҙың сәйәхәттән һуң яҙған эшендә телгә алына. Хәҙерге ғалимдар быны  нигеҙләгән дәлилдәрҙең булмауын  раҫлай&lt;ref&gt;{{статья |автор= [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Мажитов Н. А.]]|заглавие= К вопросу о происхождении башкирского народа|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-proishozhdenii-bashkirskogo-naroda|язык= |издание= Проблемы востоковедения|тип= журнал|год= 2011|месяц= |число= |том= |номер= 3(53)|страницы=20—32 |doi= |issn=2223-0564}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |автор= [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Мажитов Н. А.]]|заглавие= К вопросу о «Большой Венгрии» на Южном Урале|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-bolshoy-vengrii-na-yuzhnom-urale|язык= |издание= Проблемы востоковедения|тип= журнал|год= 2011|месяц= |число= |том= |номер= 4(54)|страницы=41—50 |doi= |issn=2223-0564}}&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
Географик урыны Көньяҡ Урал һәм уның тирәһенә тап килә. Сиктәре рәсми билдәләнмәгән. Һәр тарихи осорҙа сиктәре яҡынса ғына күрһәтелгән.

Иң боронғо мәғлүмәттәрҙе [[Диуану лөғәт әт-төрк|«Диуану лөғәт әт-төрк]]» (1072—1074) авторы [[Мәхмүд Ҡашғари]] күрһәтә. Китаптағы һыҙмаға ярашлы, был урындар «Фийафи Башҡырт» йәки «Башҡырт далалары»[7] тип атала. Һыҙма дөрөҫ географик урынды тасуирламай, ләкин көнбайыштан [[Каспий диңгеҙе]] һәм [[Волга]]ның Этил үҙәненең, көнбайыштан һәм төньяҡтан — [[Урал тауҙары]]ның, көнсығыштан — [[Иртыш]] үҙәненең булыуы &quot;Башҡырт далалары&quot;ның урынын билдәләргә ярҙам итә. Унан алда X быуат сәйәхәтсеһе [[Ибн Фаҙлан]] Әл-Башгирд дәүләте тураһында яҙа һәм сәйәхәт иткән саҡта үткән йылғаларҙы һанап китә [[Әхмәт-ибн-Фаҙлан|[8]]].

Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегенә ярашлы:
{{Цитата|«Башкиры или башкирцы — народ тюркского племени, живут преимущественно на западных склонах и предгорьях Урала и в окрестных равнинах. Но во второй половине XVI стол. им, за небольшими исключениями, принадлежала вся земля между Камой и Волгой до Самары, Оренбурга и Орска (тогда ещё не существовавших), и на востоке по [[:ru:Миасс (река)|Миясу]], [[:ru:Исеть (река)|Исети]], [[:ru:Пышма (река)|Пышме]], [[Тубыл|Тоболу]] и [[Иртыш]]у до [[Обь|Оби]]».&lt;ref&gt;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. Т. 3, Санкт-Петербург, 1891. с. 225-240.&lt;/ref&gt;}}

Ошо уҡ ваҡыттағы икенсе сығанаҡҡа ҡарағанда, территорияға ''«…Кама, Ағиҙел, Яйыҡтың ике яғынан бөтә урман һәм дала ерҙәр …»'' [[Ағиҙел (йылға)|[10]]] инәләр.

Төрлө тарихи сығанаҡтар һәм рәсми документтарҙы, шул иҫәптән, Ҙур һыҙым китабын&lt;ref&gt;Книга Большого Чертежа. / Подготовка к печати и редакция К. Н. Сербиной. М.:Л., 1950. С. 139&lt;/ref&gt; ҡулланып, заман тарихсылары тарихи территорияны XVII—XIX быуаттарҙа ошолай тасуирлайҙар:
{{Цитата|«..Южная граница Исторического Башкортостна проходила примерно от нижнего течения реки [[:ru:Илек (приток Урала)|Илек]], далее — вверх до среднего течения [[Яйыҡ|Яик]], затем по реке [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] до верховьев [[Тубыл|Тобола]]. На западе башкирские земли доходили до Волги в районе Саратова и Самары, на северо-западе — до устья реки [[Оло Кинель|Кинель]], далее шли по среднему течению реки [[:ru:Сок (река)|Сок]], верховьев Кондурча, затем по реке [[:ru:Шешма (река)|Шешме]] и до реки [[Кама]]. Местами башкирские земли заходили за Каму. Известно, например, на правом берегу Камы в районе устьев реки [[:ru:Вятка (река)|Вятка]], [[:ru:Иж (приток Камы)|Иж]], и [[Очер (йылға)|Очёр]] располагались частично территория башкир Булярской, Байлярской, Енейской, Уранской, Гирейской, и Гайнинской волостей, и во второй половине XVIII в. на этих землях существовали башкирские аулы. На севере башкирские земли примерно доходили до устья реки [[:ru:Сылва (река)|Сылва]] и среднего течения [[:ru:Чусовая (река)|Чусовой]], далее на севере-востоке они сужались к югу и шли по северному берегу реки [[:ru:Исеть (река)|Исеть]], от верховьев до ее впадения в Тобол…»&lt;ref&gt;История Башкортостана с древнейших времен до наших дней: В 2 т. / И. Г. Акманов, Н. М. Кулбахтин, А. З. Асфандияров, и др.; Под ред. И. Г. Акманова. Т. 1. История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. — Уфа: Китап, 2004. — 488 с.: ил. — С. 111.&lt;/ref&gt;.}}.

== Дәүләт һәм административ-территориаль буйһоноуы ==

[[Көньяҡ Урал]] [[башҡорттар]]ында әүәлге осорҙа дәүләтселектең булыуы тураһында хаҡ дәлилдәр юҡ. Шул уҡ ваҡытта, [[Әхмәт ибн Фаҙлан|Ибн Фаҙлан]], [[Джиованни дель Плано Карпини]][13], [[Гийом де Рубрук]][14], башҡорт шәжәрәләре һәм эпостары бында [[XIII быуат]]ҡа тиклем үҙ аллы идара итеү формаһы булыуы тураһында һөйләй. [[С. И. Руденко]]&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Руденко С. И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. — [[Өфө|Уфа]]: Китап, 2006. — 376 с.:ил.&lt;/ref&gt;, Әбү Зәид әл-Бәлхи&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;гә һылтанып, Башҡортостандың көнбайыш райондары [[Волга буйы Болғары|Болғар дәүләтенә]] инеүе тураһында яҙа. [[Йәнекәев Зөфәр Ирғәле улы|З. И. Йәнекәев]], [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Ғ. Кузеев]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Башкирские шежере/ Сост. Р. Г. Кузеев. Уфа, 1960. С. 50-63, 166—173, 175—223&lt;/ref&gt; ҡа һылтанып, ''«…бүләр (биләр), йәнәй, меңле, әйле ырыуҙары башҡорттары шәжәрәләрендә үҙ хакимдары итеп булғар хандарын Айҙар, Сәйет, Әмир, Сәлим, Илһам, Ғабдуллаларҙы яҙғандар…»''&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;. З. И. Йәнекәев үҙ эшендә татар-монголдарҙың баҫып инеүенә тиклем төрки телле дәүләттәр конфедерацияһы Дәште-Ҡыпсаҡ составында көслө башҡорт дәүләте — Табын ханлығы булыуы тураһында яҙа. Автор Р. Ғ. Кузеевтың&lt;ref&gt;{{ПБН|страницы=261—265}}&lt;/ref&gt; ғилми эшенә нигеҙләнә. Венгр монахы Юлиан [20] 1235—1236 ййылдарҙа башҡорттарҙың үҙ хакимы — ханы — булыуы тураһында яҙа.

XIII быуатта Тарихи Башҡортостан Монгол дәүләтенең йоғонтоһона эләгә. Джиованни дель Плано Карпини һәм С. И. Руденко кеүек авторҙарға ярашлы, Башҡортостан [[Волга буйы Болғары|Волга Булғары]] дәүләтенең тарҡалыуынан һуң монголдар тарафынан яулап алына. С. И. Руденко фекеренсә, Болғар ханлығын 1229 йылда алынһа, 1236 йылда «…бар Башҡортостан яуланған…». Л. Н. Гумилев тасуирламаһында ''«… монгол-башҡорт һуғышы 14 йыл барған… Башҡорттар яуҙарҙа еңгәндәр һәм, ахырҙа, дуҫлыҡ һәм берләшмә тураһында килешеү төҙөп, артабанғы яулап алыуҙарҙа бергә ҡатнашҡандар…»''&lt;ref&gt;Гумилев Л. Н. Древняя Русь и Великая Степь. С. 459.&lt;/ref&gt;. Уныңса, был ваҡиға 1220—1223 йылдарҙа булған.

З. И. Йәнекәев ҡарашынса, был ике фекер бер-береһенә ҡаршы килмәй. [[Волга буйы Болғары|Волга Булғары]] йоғонтоһо аҫтында булған [[башҡорт ырыуҙары]], [[Биләр]]ҙең ҡолауынан һуң, бойондороҡлоҡто танырға мәжбүр була. Мөйтән бей башлығында башҡорт ырыуҙарының күпселеге Монгол дәүләтенә үҙ ирке менән ҡушыла. «Башҡортостан тарихы» авторҙары «…башҡорттарҙың монгол дәүләтенә ҡушылыуы…» 1207—1208 йылдарҙа булған, тип һанай. Шул уҡ ваҡытта ''«…башҡорттарҙың ҡушылыуында мәжбүр итеү һәм таныу акты ла бар…»''. Шуға күрә, [[Алтын Урҙа]] тарихын өйрәнеүсе Г. А. Федоров-Давыдовтың фекере иғтибарға лайыҡ. [[Монголдар]] яуланған ерҙәрҙә урындағы хакимдарҙы бер ҡасан да ҡалдырмағандар. Башҡорттарға ғына үҙ ханын ҡалдырыу мөмкинлеге бирелгән, сөнки үҙ иректәре менән монголдарҙың башлығын танығандар…&quot;&lt;ref&gt;История Башкортостана с древнейших времен до наших дней: В 2 т. / И. Г. Акманов, Н. М. Кулбахтин, А. З. Асфандияров, и др.; Под ред. И. Г. Акманова. Т.1. История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. — Уфа: Китап, 2004. — 488 с.: ил. — С. 66.&lt;/ref&gt;. Тарихи Башҡортостандың урындағы халҡы һәм буйһондороусылар араһындағы мөнәсәбәттең үҙенсәлеге тураһында башҡорттарҙың үҙ аллы халыҡ булып ҡалыуы һөйләй.

Билдәле булыуынса, XIII быуатта [[Батый хан]] ҡорған үҙ аллы [[Алтын Урҙа]] дәүләте барлыҡҡа килгән, тарихи Башҡортостан уның эсенә ингән. В. Л. Егоров&lt;ref&gt;[http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410234058/http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm |date=2008-04-10 }} —М.:Наука, 1985. — 244 с.:ил.&lt;/ref&gt; [http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm «Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410234058/http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm |date=2008-04-10 }} хеҙмәтендә, Әл-Омари һәм Рубрукка һылтанып, Алтын Урҙаның территорияһын (Башҡортостан өлкә тип әйтелгән ерен) шулай итеп тасуирлай — «…дәүләттең территорияһын тотош тасуирлағанда, иң билдәле ҡалаларҙың исемен килтерә. ''Улар араһында Хорезм, Сыгнак, Сайрам, Яркенд, Дженд, Сарай, Маджар, Азак, Акчакерман, Кафу, Судак, Саксин, Укек, Булғар, Дербент, шулай уҡ Себер һәм Ибирь өлкәләре, Башкырд, Чулыман»'' (С.29) һәм империяның төньяҡ сиге — ''«… төньяҡ сик булып '' ''Булғар һәм Башкырд (Башҡортостан) өлкәһе күрһәтелгән…»'' (с. 30).

Ғәрәп тарихсыһы әл-Омариға һылтанып, шулай уҡ Греков һәм Якубовский «Алтын Урҙа һәм уның ҡолауы» тигән хеҙмәтендә: «…[[Джейхун]] яғынан был дәүләттең сиктәре — Хорезм, Саганак, Сайрам, Яркенд, Дженд, Сарай, Маджар ҡалаһы, Азак, Акча-кермен, Кафа, Судак, Саксин, Укек, Булгар, Себер өлкәһе, Ибирь, Башкырд һәм Чулыман… Баку ҡалаһы… — Ширван крайы ҡалаларының береһе, уның эргәһендә „Тимер ҡапҡалар“, уларҙы төрөктәр Димиркапу» тип атайҙар''[24]'' .

Сәйәси-административ төҙөлөш тураһында: ''«…сығанаҡтарҙа Алтын Урҙаның уң һәм һул яҡ сигенең барлыҡҡа килеү сәбәптәре аныҡ билдәләнмәгән, ти автор '' . ''Г. А. Федоров-Давыдов ике яҡты Волга бүлгән тигән фекер менән ризалашмай. '' ''Моғайын, был сик Яйыҡ (Урал) [[й.]] тирәһенән үткәндер…» (160 б.). '' ''Яика (Урал) …&quot;'' (С.160). ''«… Алтын Урҙаның ерле-административ бүленеше нигеҙендә улус системаһы булған. '' ''Уның асылында феодалдарҙың хандан биләмә (улус) алыу хоҡуғы тора, шуның өсөн биләүсе үҙенә хәрби һәм иҡтисади бурыстары алған…»'' (С. 162). Улустарҙың урынлашыу тасуирламаһын алғанда (163-сө б.), тарихи Башҡортостан туғыҙынсы һәм унынсы улустарға (Яйыҡтың (Урал) уң һәм һул ярҙары буйында) бүленгән, тип фаразларға була. Бәлки, ҡайһы бер ерҙәр Волганың һул яры буйлап урынлашҡан һигеҙенсе улусҡа (Батый хандың шәхси ере) ингәндер. [http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm «Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410234058/http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm |date=2008-04-10 }} китабындағы карталарға ярашлы, тарихи Башҡортостан ерҙәре Сарай һәм Шибан улустары ҡарамағында булған.

XIII—XIV быуаттарҙа ерҙәр төрлө улустарға, йәғни урындағы хакимдарға, буйһонған. Улустарҙың аныҡ сиктәре булмаһа, Урал һырты йәки Ағиҙел йылғаһы буйлап үткәндер, тип фаразларға мөмкин.

Алтын Урҙа тарҡалғас, тарихи Башҡортостан ерҙәре Нуғай урҙаһы, Ҡазан, Себер ханлыҡтарына ингән.

XVI быуаттың икенсе яртыһында башҡорттар Рәсәйгә ҡушыла.

=== Рәсәй империяһы составында административ-территориаль төҙөлөшөнөң үҫеше ===
[[Башҡортостандың Рәсәйгә инеүе|Башҡорттар Рәсәй дәүләтенә ҡушылғас]], тарихи Башҡортостан ерҙәре [[Ҡазан өйәҙе]]нә инә.

1586 йылдан (XVI быуат аҙағы — XVIII быуат башы) төп ерҙәр — [[Өфө өйәҙе]]нә, төньяҡ-көнсығыш өлөш — [[Верхотур өйәҙе]]нә, Урал аръяғы ерҙәре [[Тубыл өйәҙе]]нә бүленә. Был өйәҙҙәр менән идара итеү Мәскәү ҡалаһында урынлашҡан Ҡазан һәм Себер приказдары тарафынан алып барылған. Бындай идара итеү системаһы XVIII быуатҡа тиклем һаҡланған.

[[Пётр I|Пётр]] батша реформаһы (1708) нигеҙендә [[Рәсәй]] 8 ҙур губернаға бүленә. Башҡортостан ерҙәре бүленеп, [[Ҡазан губернаһы|Ҡазан]], [[Себер губернаһы|Себер]] губерналарына буйһона.
Киләһе Петр реформаһы (1744) ваҡытында [[Ырымбур губернаһы]] барлыҡҡа килә, ул тәүҙә [[Өфө провинцияһы|Өфө]], [[Иҫәт провинцияһы|Иҫәт]], Ырымбур провинцияларынан, ә 1781 йылдан Ырымбур, Өфө, Стәрлетамаҡ, Бөрө, Минзәлә, Верхнеуральск, Троицк, Силәбе, Бөгөлмә өйәҙҙәренән тора.

1781 йылда [[Ырымбур губернаһы]] үҙгәртелеп, [[Өфө наместниклығы]]на әйләнә, ул Өфө һәм Ырымбур өлкәләренән тора. Өфө өлкәһе Өфө, Бөрө, Стәрлетамаҡ, Минзәлә, Бәләбәй, Силәбе, Бөгөлмә, Боғорослан өйәҙҙәренән торған. Ырымбур өлкәһе Ырымбур, Верхнеурал, Быҙаулыҡ, Серге өйәҙҙәренән торған. 1784 йылда Өфө наместниклығында Троицк өйәҙе барлыҡҡа килә.

1796 йылда Өфө наместниклығынан 10 өйәҙҙән торған [[Ырымбур губернаһы]]н төҙөгәндәр. [[Бәләбәй өйәҙе|Бәләбәй]], [[Боғорослан өйәҙе|Боғорослан]] һәм Серге өйәҙҙәре бөтөрөлә. 1804 йылда Бәләбәй һәм Боғорослан өйәҙҙәре яңынан төҙөлә. Тарихи Башҡортостандың сит ерҙәре [[Пермь өлкәһе]]нең Уса, Пермь, Красноуфимск, Екатеринбург, Шадрин өйәҙҙәренә, Вятка губернаһының Алабуға, Сарапул өйәҙҙәренә, Һарытау губернаһының Вольск, Хвалын, Хотинск өйәҙҙәре ерҙәренә инә.

1851 йылда [[Бөгөлмә өйәҙе|Бөгөлмә]], [[Быҙаулыҡ өйәҙе|Быҙаулыҡ]], Боғорослан өйәҙҙәре Һамар губернаһына күсә.

1865 йылда [[Ырымбур губернаһы]] Өфө һәм Ырымбур губерналарына бүленә. Өфө губернаһы составына Өфө, Бөрө, Бәләбәй, Стәрлетамаҡ, Златоуст, Минзәлә өйәҙҙәре инә&lt;ref&gt;Гатауллин Р. Ш. Динамика административно-территориального подчинения исторического Башкортостана // Организация территории: статика, динамика, управление: Материалы IV Всероссийской научно-практической конференции (Уфа, февраль 2007). — Уфа, 2007. — 288 с. — стр. 98-103.&lt;/ref&gt;.

[[Февраль революцияһы]]на тиклем башҡорттарҙың Рәсәй империяһы составындағы хоҡуҡи статусы [[1863 йыл]]дың [[14 май]]ында ҡабул ителгән «[[Положение о башкирах]]» исемдәге акт менән көйләнеп килә. Революциянан һуң республиканың дәүләт структураһын төҙөү процестары башлана.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостан тарихы]]
* [[Башҡорттар]]
* [[Башҡортостан Республикаһы]]
* [[Башҡорт АССР-ы]]
* [[Бәләкәй Башҡортостан]]
* [[Оло Башҡортостан]]
* [[Өфө губернаһы]]
* [[Ырымбур губернаһы]]
* [[Башҡортостан Ҡазан ханлығы составында]]
* [[Башҡортостан Себер ханлығы составында]]
* [[Башҡортостан Нуғай Урҙаһы составында]]
* [[Башҡортостан Алтын Урҙа составында]]
* [[Тарихи Башҡортостан ҡалалары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Статья|автор= Вахитов Р.|заглавие = Города башкир средневековья|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/2692.pdf|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2016|том = |номер= 1|страницы= 84—105|doi= |issn = 1683-3554}}
* {{Статья|автор= Хамидуллин С. И.|заглавие = К вопросу о названии средневековой Уфы|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/2566.pdf|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2015|том = |номер= 6|страницы= 20—26|doi= |issn = 1683-3554}}
* {{Статья|автор= Юсупов Ю.|заглавие = Письменные источники о городах средневековой Башкирии|ссылка = http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:4mS91yG6978J:vatandash.ru/index.php%3Farticle%3D1875+&amp;cd=7&amp;hl=ru&amp;ct=clnk&amp;gl=ru|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2009|том = |номер= 11|страницы= 37—40|doi= |issn = 1683-3554}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|index.php/component/content/article/8-statya/1921-bash-ortostan|Башҡортостан|автор=[[Псәнчин Айбулат Вәли улы|Псәнчин А. В.]]}}
* [http://bashkorttar.ru/?p=105 Средневековые источники — о древних башкирских городах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161112203623/http://bashkorttar.ru/?p=105 |date=2016-11-12 }}
* [http://bashkorttar.ru/?p=293 Институты государственного управления и самоуправления у башкир в XV—XVI вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114035733/http://bashkorttar.ru/?p=293 |date=2016-11-14 }}
* [http://bashkorttar.ru/?p=287 Уфа намного древнее Казани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114031749/http://bashkorttar.ru/?p=287 |date=2016-11-14 }}
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1616 Южные башкирские территории в начале XVIII века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120322104158/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1616 |date=2012-03-22 }}
* [http://bashkorttar.ru/?p=323 Название «Башкирия» в прошлом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901075942/http://bashkorttar.ru/?p=323 |date=2012-09-01 }}
* [http://vatandash.ru/index.php?article=1900 ''Расселение народов Исторического Башкортостана.'' Статья в журнале Ватандаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085017/http://vatandash.ru/index.php?article=1900 |date=2016-03-10 }}

{{Башҡорттар}}
{{Башҡортостан темаларҙа}}

[[Категория:Рәсәй тарихи өлкәләре]]
[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан]]
[[Категория:Башҡорттарҙың таралып ултырыуы]]</text>
      <sha1>lhuxywa8jd0mks3dopvhs4z9sbchs7q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300404</id>
      <parentid>1300403</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T12:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QWERTY 20..99IN</username>
        <id>41565</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1300404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34150" sha1="muhdi528ultf87rpyiylbpl6un7t1kx" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Башҡортостан (мәғәнәләр)}}
{{Историческая область
 |Географический регион = Көньяҡ Урал
 |Название              =  Тарихи Башҡортостан 
 |Иллюстрирование       = 
 |Подпись к иллюстрации = Тарихи Башҡортостандың 
 |Другие названия       = 
 |Экзотопонимы          =
 |Период                = IX б. - бөгөнгө көндәр
 |Локализация           =
 |Население             =

 |Площадь               =

 |В составе             = 
 |Включает              = * '''[[Рәсәй]]:''' [[Башҡортостан]], [[Татарстан]] (өлөшләтә),  [[Пермь крайы]](өлөшләтә), [[Ырымбур өлкәһе]], [[Силәбе өлкәһе]], [[Ҡурған өлкәһе]], [[Свердловск өлкәһе]] (өлөшләтә), [[Һамар өлкәһе]] (өлөшләтә), [[Һарытау өлкәһе]] (өлөштәтә)
* '''[[Ҡаҙағстан]]:''' [[Аҡтүбә өлкәһе]] (өлөшләтә), [[Ҡостанай өлкәһе]] (шул иҫәптә элекке Турғай өлкәһенең нисә төбәге) (өлөшләтә) (XVIII быуатҡа тиклем), [[Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе]] (өлөшләтә) (XIX быуатҡа тиклем)&lt;ref&gt;Таймаҫов С.У.Башкирско-казахские отношения в XVIII веке.-М.:Наука,2009-С.43-50 &lt;/ref&gt;
 |Карта региона        
 |Государство-1         = [[Боронғо Башҡортостан]], [[Табын ханлығы]]
 |Герб-1                = 
 |Годы-1                =558-1236 
 |Государство-2         = [[Алтын Урҙа]]
 |Герб-2                = 
 |Годы-2                = 1236-1483
 |Государство-3         =  
 |Герб-3                = [[Ҡазан ханлығы]] (өлөшләтә) [[Нуғай Урҙа]] (өлөшләтә) [[Себер ханлығы]] (өлөшләтә)
 |Годы-3                = 1483-1581
 |Государство-4         = [[Рус батшалығы]] 
 |Герб-4                = [[Файл:Herb Moskovia-1 (Alex K).svg|36px]]
 |Годы-4                = 1554—1721
 |Государство-5         = [[Рәсәй империяһы]]
*[[Ҡазан губернаһы]], [[Өфө провинцияһы]]
*[[Ырымбур губернаһы]]
*[[Иҫәт губернаһы]]  
*[[Өфө губернаһы]]   
 |Герб-5                = [[Файл:Greater Coat of Arms of the Russian Empire 1700x1767 pix Igor Barbe 2006.jpg|36px]]
*[[Файл:Coat of Arms of Kazan gubernia (Russian empire).png|36px]]
*[[Файл:Coat of Arms of Orenburg gubernia (Russian empire).png|36px]]
*[[Файл:IlshatS Isetskaia provintsia gerb.jpg|36px]]
*[[Файл:Coat of Arms of Ufa gubernia (Russian empire).png|36px]]
 |Годы-5                = 1721-1917
*1708-1744
*1744-1917
*1738-1781
*1865-1917(1920)
 |Государство-6         = [[Рәсәй Республикаһы]]
 |Герб-6                = [[Файл:Russian coa 1917 vrem.png|36px]]
 |Годы-6                = 1917
 |Государство-7         = [[Рәсәй демократик федератив республикаһы]]
 |Герб-7                = [[Файл:Flag of Russia.svg|36px]]
 |Годы-7                = 1918
 |Государство-8         = [[Башҡортостан автономияһы|Башкурдистан]]
 |Герб-8                = [[Файл:Flag of Bashkurdistan.svg|36px]]
 |Годы-8                = 1917-1919
 |Государство-9         = [[СССР]]  (1922 йылдан)
*[[РСФСР]]
** [[Башҡорт АССР-ы]] 
 |Герб-9                = [[Файл:State Emblem of the Soviet Union.svg|36px]]
*[[Файл:COA Russian SFSR 1920-1978.svg|36px]]
**[[Файл:Emblem of the Bashkir ASSR.svg|36px]]
 |Годы-9                = 1919 - 1990
 |Государство-10        = [[Рәсәй Федерацияһы]]
*[[Башҡортостан Республикаһы]] 
 |Герб-10               =[[Файл:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|36px]]
*[[Файл:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|36px]]
 |Годы-10               =1990-хәҙерге көнгә тиклем
 |Государство-11        =
 |Герб-11               =
 |Годы-11               =
 |Государство-12        =
 |Герб-12               =
 |Годы-12               =
 |Государство-13        =
 |Герб-13               =
 |Годы-13               =
 |Государство-14        =
 |Герб-14               =
 |Годы-14               =
 |Государство-15        =
 |Герб-15               =
 |Годы-15               =
 |Государство-16        =
 |Герб-16               =
 |Годы-16               =
 |Викисклад             =
}}
[[Файл:Исторический Башкортостан.jpg|400px||thumb|right]]
'''Тарихи Башҡортостан'''  — тарихи-географик өлкә, [[башҡорт халҡы]]ның тарихи биләгән ерҙәре.

«Тарихи Башҡортостан» термины хәҙерге ваҡытта [[Башҡорттар|башҡорт этносының]], мәҙәниәтенең, [[Башҡорт теле|теленең]] таралыу өлкәһен билдәләү өсөн, [[Тел белеме|лингвистик]], этнографик, мәҙәни, [[тарих]]и эҙләнеүҙәр өсөн кәрәк. Ул шулай уҡ бөгөнгө [[Башҡортостан Республикаһы]]нан ситтә йәшәгән [[башҡорттар]] менән мәҙәни бәйләнештәрте нығытыу өсөн төбәк-ара сәйәсәттә ҡулланыла, шулай уҡ күрше төбәктәр халҡы менән тарихи берлекте күрһәтеү өсөн хеҙмәт итә.

Терминдың синонимдары — был ерҙең әүәлерәк барлыҡҡа килгән атамалары: «Башгурд», «Башгирд», «Башгард», «Баскардия», «Башгирдия», «Фийафи Башкырт/Башкырт далалары», «Башҡорттар иле», «Бастарктар иле», «Башкырд», «Башджарды», «Башҡортостан», «Pascatir», «Bashirdi». Төбәкте «Башгурд» тип исемләгән иң тәүге хәбәр (VIII быуат) [[Рәшит әт-Дин|Фазылуллаһ Рәшид әд-Диндең]] «Уғыҙнамә»&lt;ref&gt;Фазлаллах Рашид-ад-дин. Огуз-наме. Баку, 1987. С. 68, 69.&lt;/ref&gt; хеҙмәтендә осрай.

Ҡайһы бер ғалимдарҙың фекеренсә, «Тарихи Башҡортостан» төшөнсәһе «Бөйөк Венгрия» (Major Hungaria, Magna Hungaria — венгрҙарҙың ата-бабалары торған ере тип фаразлана) төшөнсәһе менән уртаҡ. XIII быуат Франциск монахы Джованни дель Плано Карпиниҙың сәйәхәттән һуң яҙған эшендә телгә алына. Хәҙерге ғалимдар быны  нигеҙләгән дәлилдәрҙең булмауын  раҫлай&lt;ref&gt;{{статья |автор= [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Мажитов Н. А.]]|заглавие= К вопросу о происхождении башкирского народа|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-proishozhdenii-bashkirskogo-naroda|язык= |издание= Проблемы востоковедения|тип= журнал|год= 2011|месяц= |число= |том= |номер= 3(53)|страницы=20—32 |doi= |issn=2223-0564}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |автор= [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Мажитов Н. А.]]|заглавие= К вопросу о «Большой Венгрии» на Южном Урале|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-bolshoy-vengrii-na-yuzhnom-urale|язык= |издание= Проблемы востоковедения|тип= журнал|год= 2011|месяц= |число= |том= |номер= 4(54)|страницы=41—50 |doi= |issn=2223-0564}}&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
Географик урыны Көньяҡ Урал һәм уның тирәһенә тап килә. Сиктәре рәсми билдәләнмәгән. Һәр тарихи осорҙа сиктәре яҡынса ғына күрһәтелгән.

Иң боронғо мәғлүмәттәрҙе [[Диуану лөғәт әт-төрк|«Диуану лөғәт әт-төрк]]» (1072—1074) авторы [[Мәхмүд Ҡашғари]] күрһәтә. Китаптағы һыҙмаға ярашлы, был урындар «Фийафи Башҡырт» йәки «Башҡырт далалары»[7] тип атала. Һыҙма дөрөҫ географик урынды тасуирламай, ләкин көнбайыштан [[Каспий диңгеҙе]] һәм [[Волга]]ның Этил үҙәненең, көнбайыштан һәм төньяҡтан — [[Урал тауҙары]]ның, көнсығыштан — [[Иртыш]] үҙәненең булыуы &quot;Башҡырт далалары&quot;ның урынын билдәләргә ярҙам итә. Унан алда X быуат сәйәхәтсеһе [[Ибн Фаҙлан]] Әл-Башгирд дәүләте тураһында яҙа һәм сәйәхәт иткән саҡта үткән йылғаларҙы һанап китә [[Әхмәт-ибн-Фаҙлан|[8]]].

Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегенә ярашлы:
{{Цитата|«Башкиры или башкирцы — народ тюркского племени, живут преимущественно на западных склонах и предгорьях Урала и в окрестных равнинах. Но во второй половине XVI стол. им, за небольшими исключениями, принадлежала вся земля между Камой и Волгой до Самары, Оренбурга и Орска (тогда ещё не существовавших), и на востоке по [[:ru:Миасс (река)|Миясу]], [[:ru:Исеть (река)|Исети]], [[:ru:Пышма (река)|Пышме]], [[Тубыл|Тоболу]] и [[Иртыш]]у до [[Обь|Оби]]».&lt;ref&gt;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. Т. 3, Санкт-Петербург, 1891. с. 225-240.&lt;/ref&gt;}}

Ошо уҡ ваҡыттағы икенсе сығанаҡҡа ҡарағанда, территорияға ''«…Кама, Ағиҙел, Яйыҡтың ике яғынан бөтә урман һәм дала ерҙәр …»'' [[Ағиҙел (йылға)|[10]]] инәләр.

Төрлө тарихи сығанаҡтар һәм рәсми документтарҙы, шул иҫәптән, Ҙур һыҙым китабын&lt;ref&gt;Книга Большого Чертежа. / Подготовка к печати и редакция К. Н. Сербиной. М.:Л., 1950. С. 139&lt;/ref&gt; ҡулланып, заман тарихсылары тарихи территорияны XVII—XIX быуаттарҙа ошолай тасуирлайҙар:
{{Цитата|«..Южная граница Исторического Башкортостна проходила примерно от нижнего течения реки [[:ru:Илек (приток Урала)|Илек]], далее — вверх до среднего течения [[Яйыҡ|Яик]], затем по реке [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] до верховьев [[Тубыл|Тобола]]. На западе башкирские земли доходили до Волги в районе Саратова и Самары, на северо-западе — до устья реки [[Оло Кинель|Кинель]], далее шли по среднему течению реки [[:ru:Сок (река)|Сок]], верховьев Кондурча, затем по реке [[:ru:Шешма (река)|Шешме]] и до реки [[Кама]]. Местами башкирские земли заходили за Каму. Известно, например, на правом берегу Камы в районе устьев реки [[:ru:Вятка (река)|Вятка]], [[:ru:Иж (приток Камы)|Иж]], и [[Очер (йылға)|Очёр]] располагались частично территория башкир Булярской, Байлярской, Енейской, Уранской, Гирейской, и Гайнинской волостей, и во второй половине XVIII в. на этих землях существовали башкирские аулы. На севере башкирские земли примерно доходили до устья реки [[:ru:Сылва (река)|Сылва]] и среднего течения [[:ru:Чусовая (река)|Чусовой]], далее на севере-востоке они сужались к югу и шли по северному берегу реки [[:ru:Исеть (река)|Исеть]], от верховьев до ее впадения в Тобол…»&lt;ref&gt;История Башкортостана с древнейших времен до наших дней: В 2 т. / И. Г. Акманов, Н. М. Кулбахтин, А. З. Асфандияров, и др.; Под ред. И. Г. Акманова. Т. 1. История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. — Уфа: Китап, 2004. — 488 с.: ил. — С. 111.&lt;/ref&gt;.}}.

== Дәүләт һәм административ-территориаль буйһоноуы ==

[[Көньяҡ Урал]] [[башҡорттар]]ында әүәлге осорҙа дәүләтселектең булыуы тураһында хаҡ дәлилдәр юҡ. Шул уҡ ваҡытта, [[Әхмәт ибн Фаҙлан|Ибн Фаҙлан]], [[Джиованни дель Плано Карпини]][13], [[Гийом де Рубрук]][14], башҡорт шәжәрәләре һәм эпостары бында [[XIII быуат]]ҡа тиклем үҙ аллы идара итеү формаһы булыуы тураһында һөйләй. [[С. И. Руденко]]&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Руденко С. И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. — [[Өфө|Уфа]]: Китап, 2006. — 376 с.:ил.&lt;/ref&gt;, Әбү Зәид әл-Бәлхи&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;гә һылтанып, Башҡортостандың көнбайыш райондары [[Волга буйы Болғары|Болғар дәүләтенә]] инеүе тураһында яҙа. [[Йәнекәев Зөфәр Ирғәле улы|З. И. Йәнекәев]], [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Ғ. Кузеев]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Башкирские шежере/ Сост. Р. Г. Кузеев. Уфа, 1960. С. 50-63, 166—173, 175—223&lt;/ref&gt; ҡа һылтанып, ''«…бүләр (биләр), йәнәй, меңле, әйле ырыуҙары башҡорттары шәжәрәләрендә үҙ хакимдары итеп булғар хандарын Айҙар, Сәйет, Әмир, Сәлим, Илһам, Ғабдуллаларҙы яҙғандар…»''&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;. З. И. Йәнекәев үҙ эшендә татар-монголдарҙың баҫып инеүенә тиклем төрки телле дәүләттәр конфедерацияһы Дәште-Ҡыпсаҡ составында көслө башҡорт дәүләте — Табын ханлығы булыуы тураһында яҙа. Автор Р. Ғ. Кузеевтың&lt;ref&gt;{{ПБН|страницы=261—265}}&lt;/ref&gt; ғилми эшенә нигеҙләнә. Венгр монахы Юлиан [20] 1235—1236 ййылдарҙа башҡорттарҙың үҙ хакимы — ханы — булыуы тураһында яҙа.

XIII быуатта Тарихи Башҡортостан Монгол дәүләтенең йоғонтоһона эләгә. Джиованни дель Плано Карпини һәм С. И. Руденко кеүек авторҙарға ярашлы, Башҡортостан [[Волга буйы Болғары|Волга Булғары]] дәүләтенең тарҡалыуынан һуң монголдар тарафынан яулап алына. С. И. Руденко фекеренсә, Болғар ханлығын 1229 йылда алынһа, 1236 йылда «…бар Башҡортостан яуланған…». Л. Н. Гумилев тасуирламаһында ''«… монгол-башҡорт һуғышы 14 йыл барған… Башҡорттар яуҙарҙа еңгәндәр һәм, ахырҙа, дуҫлыҡ һәм берләшмә тураһында килешеү төҙөп, артабанғы яулап алыуҙарҙа бергә ҡатнашҡандар…»''&lt;ref&gt;Гумилев Л. Н. Древняя Русь и Великая Степь. С. 459.&lt;/ref&gt;. Уныңса, был ваҡиға 1220—1223 йылдарҙа булған.

З. И. Йәнекәев ҡарашынса, был ике фекер бер-береһенә ҡаршы килмәй. [[Волга буйы Болғары|Волга Булғары]] йоғонтоһо аҫтында булған [[башҡорт ырыуҙары]], [[Биләр]]ҙең ҡолауынан һуң, бойондороҡлоҡто танырға мәжбүр була. Мөйтән бей башлығында башҡорт ырыуҙарының күпселеге Монгол дәүләтенә үҙ ирке менән ҡушыла. «Башҡортостан тарихы» авторҙары «…башҡорттарҙың монгол дәүләтенә ҡушылыуы…» 1207—1208 йылдарҙа булған, тип һанай. Шул уҡ ваҡытта ''«…башҡорттарҙың ҡушылыуында мәжбүр итеү һәм таныу акты ла бар…»''. Шуға күрә, [[Алтын Урҙа]] тарихын өйрәнеүсе Г. А. Федоров-Давыдовтың фекере иғтибарға лайыҡ. [[Монголдар]] яуланған ерҙәрҙә урындағы хакимдарҙы бер ҡасан да ҡалдырмағандар. Башҡорттарға ғына үҙ ханын ҡалдырыу мөмкинлеге бирелгән, сөнки үҙ иректәре менән монголдарҙың башлығын танығандар…&quot;&lt;ref&gt;История Башкортостана с древнейших времен до наших дней: В 2 т. / И. Г. Акманов, Н. М. Кулбахтин, А. З. Асфандияров, и др.; Под ред. И. Г. Акманова. Т.1. История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. — Уфа: Китап, 2004. — 488 с.: ил. — С. 66.&lt;/ref&gt;. Тарихи Башҡортостандың урындағы халҡы һәм буйһондороусылар араһындағы мөнәсәбәттең үҙенсәлеге тураһында башҡорттарҙың үҙ аллы халыҡ булып ҡалыуы һөйләй.

Билдәле булыуынса, XIII быуатта [[Батый хан]] ҡорған үҙ аллы [[Алтын Урҙа]] дәүләте барлыҡҡа килгән, тарихи Башҡортостан уның эсенә ингән. В. Л. Егоров&lt;ref&gt;[http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410234058/http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm |date=2008-04-10 }} —М.:Наука, 1985. — 244 с.:ил.&lt;/ref&gt; [http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm «Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410234058/http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm |date=2008-04-10 }} хеҙмәтендә, Әл-Омари һәм Рубрукка һылтанып, Алтын Урҙаның территорияһын (Башҡортостан өлкә тип әйтелгән ерен) шулай итеп тасуирлай — «…дәүләттең территорияһын тотош тасуирлағанда, иң билдәле ҡалаларҙың исемен килтерә. ''Улар араһында Хорезм, Сыгнак, Сайрам, Яркенд, Дженд, Сарай, Маджар, Азак, Акчакерман, Кафу, Судак, Саксин, Укек, Булғар, Дербент, шулай уҡ Себер һәм Ибирь өлкәләре, Башкырд, Чулыман»'' (С.29) һәм империяның төньяҡ сиге — ''«… төньяҡ сик булып '' ''Булғар һәм Башкырд (Башҡортостан) өлкәһе күрһәтелгән…»'' (с. 30).

Ғәрәп тарихсыһы әл-Омариға һылтанып, шулай уҡ Греков һәм Якубовский «Алтын Урҙа һәм уның ҡолауы» тигән хеҙмәтендә: «…[[Джейхун]] яғынан был дәүләттең сиктәре — Хорезм, Саганак, Сайрам, Яркенд, Дженд, Сарай, Маджар ҡалаһы, Азак, Акча-кермен, Кафа, Судак, Саксин, Укек, Булгар, Себер өлкәһе, Ибирь, Башкырд һәм Чулыман… Баку ҡалаһы… — Ширван крайы ҡалаларының береһе, уның эргәһендә „Тимер ҡапҡалар“, уларҙы төрөктәр Димиркапу» тип атайҙар''[24]'' .

Сәйәси-административ төҙөлөш тураһында: ''«…сығанаҡтарҙа Алтын Урҙаның уң һәм һул яҡ сигенең барлыҡҡа килеү сәбәптәре аныҡ билдәләнмәгән, ти автор '' . ''Г. А. Федоров-Давыдов ике яҡты Волга бүлгән тигән фекер менән ризалашмай. '' ''Моғайын, был сик Яйыҡ (Урал) [[й.]] тирәһенән үткәндер…» (160 б.). '' ''Яика (Урал) …&quot;'' (С.160). ''«… Алтын Урҙаның ерле-административ бүленеше нигеҙендә улус системаһы булған. '' ''Уның асылында феодалдарҙың хандан биләмә (улус) алыу хоҡуғы тора, шуның өсөн биләүсе үҙенә хәрби һәм иҡтисади бурыстары алған…»'' (С. 162). Улустарҙың урынлашыу тасуирламаһын алғанда (163-сө б.), тарихи Башҡортостан туғыҙынсы һәм унынсы улустарға (Яйыҡтың (Урал) уң һәм һул ярҙары буйында) бүленгән, тип фаразларға була. Бәлки, ҡайһы бер ерҙәр Волганың һул яры буйлап урынлашҡан һигеҙенсе улусҡа (Батый хандың шәхси ере) ингәндер. [http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm «Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410234058/http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm |date=2008-04-10 }} китабындағы карталарға ярашлы, тарихи Башҡортостан ерҙәре Сарай һәм Шибан улустары ҡарамағында булған.

XIII—XIV быуаттарҙа ерҙәр төрлө улустарға, йәғни урындағы хакимдарға, буйһонған. Улустарҙың аныҡ сиктәре булмаһа, Урал һырты йәки Ағиҙел йылғаһы буйлап үткәндер, тип фаразларға мөмкин.

Алтын Урҙа тарҡалғас, тарихи Башҡортостан ерҙәре Нуғай урҙаһы, Ҡазан, Себер ханлыҡтарына ингән.

XVI быуаттың икенсе яртыһында башҡорттар Рәсәйгә ҡушыла.

=== Рәсәй империяһы составында административ-территориаль төҙөлөшөнөң үҫеше ===
[[Башҡортостандың Рәсәйгә инеүе|Башҡорттар Рәсәй дәүләтенә ҡушылғас]], тарихи Башҡортостан ерҙәре [[Ҡазан өйәҙе]]нә инә.

1586 йылдан (XVI быуат аҙағы — XVIII быуат башы) төп ерҙәр — [[Өфө өйәҙе]]нә, төньяҡ-көнсығыш өлөш — [[Верхотур өйәҙе]]нә, Урал аръяғы ерҙәре [[Тубыл өйәҙе]]нә бүленә. Был өйәҙҙәр менән идара итеү Мәскәү ҡалаһында урынлашҡан Ҡазан һәм Себер приказдары тарафынан алып барылған. Бындай идара итеү системаһы XVIII быуатҡа тиклем һаҡланған.

[[Пётр I|Пётр]] батша реформаһы (1708) нигеҙендә [[Рәсәй]] 8 ҙур губернаға бүленә. Башҡортостан ерҙәре бүленеп, [[Ҡазан губернаһы|Ҡазан]], [[Себер губернаһы|Себер]] губерналарына буйһона.
Киләһе Петр реформаһы (1744) ваҡытында [[Ырымбур губернаһы]] барлыҡҡа килә, ул тәүҙә [[Өфө провинцияһы|Өфө]], [[Иҫәт провинцияһы|Иҫәт]], Ырымбур провинцияларынан, ә 1781 йылдан Ырымбур, Өфө, Стәрлетамаҡ, Бөрө, Минзәлә, Верхнеуральск, Троицк, Силәбе, Бөгөлмә өйәҙҙәренән тора.

1781 йылда [[Ырымбур губернаһы]] үҙгәртелеп, [[Өфө наместниклығы]]на әйләнә, ул Өфө һәм Ырымбур өлкәләренән тора. Өфө өлкәһе Өфө, Бөрө, Стәрлетамаҡ, Минзәлә, Бәләбәй, Силәбе, Бөгөлмә, Боғорослан өйәҙҙәренән торған. Ырымбур өлкәһе Ырымбур, Верхнеурал, Быҙаулыҡ, Серге өйәҙҙәренән торған. 1784 йылда Өфө наместниклығында Троицк өйәҙе барлыҡҡа килә.

1796 йылда Өфө наместниклығынан 10 өйәҙҙән торған [[Ырымбур губернаһы]]н төҙөгәндәр. [[Бәләбәй өйәҙе|Бәләбәй]], [[Боғорослан өйәҙе|Боғорослан]] һәм Серге өйәҙҙәре бөтөрөлә. 1804 йылда Бәләбәй һәм Боғорослан өйәҙҙәре яңынан төҙөлә. Тарихи Башҡортостандың сит ерҙәре [[Пермь өлкәһе]]нең Уса, Пермь, Красноуфимск, Екатеринбург, Шадрин өйәҙҙәренә, Вятка губернаһының Алабуға, Сарапул өйәҙҙәренә, Һарытау губернаһының Вольск, Хвалын, Хотинск өйәҙҙәре ерҙәренә инә.

1851 йылда [[Бөгөлмә өйәҙе|Бөгөлмә]], [[Быҙаулыҡ өйәҙе|Быҙаулыҡ]], Боғорослан өйәҙҙәре Һамар губернаһына күсә.

1865 йылда [[Ырымбур губернаһы]] Өфө һәм Ырымбур губерналарына бүленә. Өфө губернаһы составына Өфө, Бөрө, Бәләбәй, Стәрлетамаҡ, Златоуст, Минзәлә өйәҙҙәре инә&lt;ref&gt;Гатауллин Р. Ш. Динамика административно-территориального подчинения исторического Башкортостана // Организация территории: статика, динамика, управление: Материалы IV Всероссийской научно-практической конференции (Уфа, февраль 2007). — Уфа, 2007. — 288 с. — стр. 98-103.&lt;/ref&gt;.

[[Февраль революцияһы]]на тиклем башҡорттарҙың Рәсәй империяһы составындағы хоҡуҡи статусы [[1863 йыл]]дың [[14 май]]ында ҡабул ителгән «[[Положение о башкирах]]» исемдәге акт менән көйләнеп килә. Революциянан һуң республиканың дәүләт структураһын төҙөү процестары башлана.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостан тарихы]]
* [[Башҡорттар]]
* [[Башҡортостан Республикаһы]]
* [[Башҡорт АССР-ы]]
* [[Бәләкәй Башҡортостан]]
* [[Оло Башҡортостан]]
* [[Өфө губернаһы]]
* [[Ырымбур губернаһы]]
* [[Башҡортостан Ҡазан ханлығы составында]]
* [[Башҡортостан Себер ханлығы составында]]
* [[Башҡортостан Нуғай Урҙаһы составында]]
* [[Башҡортостан Алтын Урҙа составында]]
* [[Тарихи Башҡортостан ҡалалары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Статья|автор= Вахитов Р.|заглавие = Города башкир средневековья|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/2692.pdf|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2016|том = |номер= 1|страницы= 84—105|doi= |issn = 1683-3554}}
* {{Статья|автор= Хамидуллин С. И.|заглавие = К вопросу о названии средневековой Уфы|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/2566.pdf|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2015|том = |номер= 6|страницы= 20—26|doi= |issn = 1683-3554}}
* {{Статья|автор= Юсупов Ю.|заглавие = Письменные источники о городах средневековой Башкирии|ссылка = http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:4mS91yG6978J:vatandash.ru/index.php%3Farticle%3D1875+&amp;cd=7&amp;hl=ru&amp;ct=clnk&amp;gl=ru|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2009|том = |номер= 11|страницы= 37—40|doi= |issn = 1683-3554}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|index.php/component/content/article/8-statya/1921-bash-ortostan|Башҡортостан|автор=[[Псәнчин Айбулат Вәли улы|Псәнчин А. В.]]}}
* [http://bashkorttar.ru/?p=105 Средневековые источники — о древних башкирских городах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161112203623/http://bashkorttar.ru/?p=105 |date=2016-11-12 }}
* [http://bashkorttar.ru/?p=293 Институты государственного управления и самоуправления у башкир в XV—XVI вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114035733/http://bashkorttar.ru/?p=293 |date=2016-11-14 }}
* [http://bashkorttar.ru/?p=287 Уфа намного древнее Казани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114031749/http://bashkorttar.ru/?p=287 |date=2016-11-14 }}
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1616 Южные башкирские территории в начале XVIII века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120322104158/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1616 |date=2012-03-22 }}
* [http://bashkorttar.ru/?p=323 Название «Башкирия» в прошлом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120901075942/http://bashkorttar.ru/?p=323 |date=2012-09-01 }}
* [http://vatandash.ru/index.php?article=1900 ''Расселение народов Исторического Башкортостана.'' Статья в журнале Ватандаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085017/http://vatandash.ru/index.php?article=1900 |date=2016-03-10 }}

{{Башҡорттар}}
{{Башҡортостан темаларҙа}}

[[Категория:Рәсәй тарихи өлкәләре]]
[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан]]
[[Категория:Башҡорттарҙың таралып ултырыуы]]</text>
      <sha1>muhdi528ultf87rpyiylbpl6un7t1kx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡол Ғәли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6348</id>
    <revision>
      <id>1300405</id>
      <parentid>1235038</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T12:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QWERTY 20..99IN</username>
        <id>41565</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1300405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16937" sha1="3zu2c5o4pszdd0a4v7wunzmzdfdk6z5" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме            = Ҡол Ғәли 			
| Төп исеме = 
| Тыуыу датаһы = 1183
| Тыуған урыны = [[Волга буйы Болғары]]
| Вафат булыу датаһы = 1236
| Вафат булған урыны  = [[Биләр]]
| Эшмәкәрлек төрө = [[шиғриәт|шағир]]
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[төрки (тел)|төрки]]
| Жанр = поэма 
}}

'''Ҡол Ғәли''' ({{lang-tt|Кол Гали, Qol Ğəli}}, {{lang-cv|Кул Али}}; [[1183]]—[[1236]] йылдар) — Башҡорттарҙың, [[Боронғо Башҡортостан|Боронғо Башҡортостандың]]&lt;nowiki/&gt;бөйөк шағиры, мәғрифәтсеһе, аҡыл эйәһе. Күп халыҡтарҙың ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡыған, үҙенең рухи донъяһын шуға ҡарап һөйләгән, шуға эйәреп үлемһеҙ ижад иткән боронғо ҡомартҡы — «[[Ҡисса-и Йософ]]» («Йософ китабы»ның) авторы. Сығышы буйынса [[башҡорттар]]ҙың [[әйле]] ырыуынан&lt;ref&gt;[http://encycl.bash-portal.ru/kul_gali.htm Кул Гали в Краткой энциклопедии Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106154937/http://encycl.bash-portal.ru/kul_gali.htm |date=2013-11-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Р. Г. Кузеев Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. М.Наука, 1974.&lt;/ref&gt; булған, [[Волга буйы Болғары]]ның [[Биләр|Бүләр (Биләр)]] һәм Кәшәнә ҡалаларында торған. Ул «Ҡисса-и-Йософ» поэмаһын [[1233]] йылда яҙған.

== Биография ==
[[Файл: Gali monument.jpg|thumb|250px|Ҡол Ғәлигә [[Ҡазан]]да ҡуйылған һәйкәл]]
Ҡол Ғәли — [[башҡорт]]тар һәм [[татар]]ҙар араһында телдән дә, ҡулъяҙма хәлендә лә киң таралған, күп быуаттар буйы быуындан быуынға, ҡулдан ҡулға тапшырыла килгән, уҙған быуаттың 30-сы йылдары аҙағынан [[Ҡазан]] типографияларында айырым баҫма булып сыҡҡан, халыҡ араһында киң танылыу яулаған һоҡланғыс һәм илаһи мөхәббәт дастаны — «Ҡисса-и Йософ» әҫәренең (йәиһә «Йософ китабы», «Йософ үә Зөләйха») авторы. Ҡол Ғәли — боронғо башҡорт һәм боронғо болғар шағиры, әйле ырыуы башҡорто.  Шағирҙың тормошо һәм ижады хаҡында үҙе йәшәгән дәүерҙә теркәлгән тарихи сығанаҡтар һаҡланмаған. Уның исемен, затын аныҡ ҡына күрһәткән мәғлүмәттәр күренекле башҡорт уҡымышлыһы, шағир һәм ғалим [[Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди]]ҙың XVIII быуат аҙағында — [[XIX]] быуат баштарында яҙылған «Тәуарихе Болғариә» тигән киң билдәле тарихи-әҙәби хеҙмәтендә әйле ҡәүеме башҡорттарының шәжәрәһе рәүешендә урын алған. Был әҫәрҙә Тажетдин Ялсығолов, әйле ырыуы башҡорттарының шәжәрәһен килтереп, үҙенең ун һигеҙенсе быуын боронғо нәҫеллек ебе Ҡол Ғәлигә барып тоташҡанлығын раҫлай. «Тәуарихе Болғариә»гә индерелгән был шәжәрәне үҙ ваҡытында ([[1897]] йыл) [[Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев]] «Әй башҡорттарының нәсәбнамәһе» тигән исем аҫтында үҙенең атаҡлы «Йәдкәр» тигән йыйынтығында баҫтырып сығарған. Беҙ уны «Йәдкәр»ҙең [[1984]] йылғы баҫмаһы буйынса килтереп үтмәксебеҙ. Иң әүәл — әйле башҡорттарының Ҡол Ғәлигә тиклемге быуындарының ил башы, башҡорт ханы Иштәктән (йәиһә Истәктән) башланған өлөшөн күрһәтәйек: ''Иштәк — (уның улы) Бәкатун — Әйле — Туҡый хан — Айҙар хан —Сәйет хан — Әмир хан — Солтанморат хан — Сәлим хан — Илһам хан —Ғабдулла хан — Ғәлим бәк — Мирхажи — Ҡол Ғәли''. Шәжәрәнең был өлөшөнән күренеүенсә, Ҡол Ғәлиҙең ата-бабаларының Туҡый хандан алып Ғәлим бәккә тиклем туғыҙ быуыны Болғар дәүләтендә арҙаҡлы хандар династияһын билдәләй. «Нәсәбнамә»лә боронғо Иштәк хан тураһындағы мәғлүмәттәр иғтибарҙы йәлеп итә:
{|
|{{Цитата башы}}
«Иштәк йәки Истәк, был камил ир булды, Ҡәғбәгә барҙы, суҡ-суҡ тәүәләр ҡорбан әйләне,&lt;br /&gt;
Тәүрат үә Инжилде камил белер ине, ғилемлектә тиңе юҡ ине. Был Иштәктән суҡ улдар булды.&lt;br /&gt;
Төп йорто Аму даръяһында ине. Оло улы Тамъян, икенсеһе Үҫәргән, өсөнсөһө Күбәләк,&lt;br /&gt;
дүртенсеһе Бәкатун, бишенсеһе Сарт, алтынсыһы Тырнаҡлы, етенсеһе Түбәләсле, һигеҙенсеһе Дыуан».&lt;ref&gt;Өмөтбаев М. И. Йәдкәр. Өфө, 1984. 229-сы бит.&lt;/ref&gt;
{{Цитата аҙағы}}
|}

Бер ыңғай әйтеп китәйек: Иштәктең «суҡ улдары», йәғни ете улының исемдәре һәммәһе лә башҡорттоң киң билдәле ырыу-ҡәбилә атамалары менән тап килә. Шул ете улдың бишенсеһе Сарт тип аталыуы иһә айырым бер әһәмиәткә эйә. Сөнки башҡорт араһындағы һарттарҙы тарихсы һәм этнографтарҙың, исеменең һәм элек йәшәгән ерҙәренең уртаҡлығына ҡарап, үзбәктәр менән бутап йөрөтөүҙәренә тәнҡит күҙлегенән ҡарарға мөмкинлек бирә. Шәжәрә буйынса, Иштәктең төп йорто Аму даръяһында булып, уның улдары Уралда мәҡам тотмоштар, һарт башҡорттары иһә, Урта Азияла ҡалып, үзбәк менән аралашып, һуңғы быуаттарҙа Уралға, үҙ туғандары араһына килеп һыйынған булып сыға. Тимәк, артабан һарт тигәндә, башҡорттоң үҙенең һарт тигән ырыуы тураһында һүҙ алып барыласаҡ. Әйле ҡәүемен Иштәктең дүртенсе улы Бәкатундан тыуған Әйле башлап ебәргән, тип күрһәтелә. «…Әйле. Атаһы (Бәкатун) йортонда, Миәс даръяһында, атаһы урынында илле йыл шаһ булып, туҡһан йыл ғүмере булып, Миәс даръяһында дәфен булынмыш»&lt;ref&gt;Өмөтбаев М. И. Йәдкәр. 230-сы бит.&lt;/ref&gt;. Ҡол Ғәлиҙең үҙе һәм үҙенән һуңғы нәҫел-нәсәплек ебе тураһында түбәндәгеләр билгеле. Ҡол Ғәлиҙең атаһы Мирхажи, уның атаһы Ғәлим бәк, уның атаһы Ғабдулла хан булған. Ғабдулла хан Болғарҙа илле йыл ханлыҡ ҡылған. Әммә Ғәлим бәк заманында ханлыҡ һәләкәткә осрай. Болғар дәүләтен татар-монгол яуы баҫып ала. Ғәлим бәк тә, уның улы Мирхажи ҙа Кәшан ҡалаһында береһе мөҙәрис, икенсеһе имам булып тора. Вафаты — ул замандың Башҡорт йортона ҡараған Зәй тамағында. «…Ҡол Ғәли. Харәзмдә ҡырҡ биш йыл мөҙәрис булып, Ҡытай ғәскәренән ҡасып Үргәнескә килеп, унан Ҡырғыҙға, унан атай йортона, Зәй тамағына килеп, …Бүләр ҡалаһын бина ҡылмыштар»&lt;ref&gt;Күрһәтелгән хеҙмәт. 231-се бит.&lt;/ref&gt;.

Ҡол Ғәлиҙән Тажетдин Ялсығоловҡа тиклемге быуындар: Ҡол Ғәли. Уның улы Мирғәли («Үргәнестә мөҙәрис булмыш, шунда вафат»), Мирғәлиҙең улы Миршәриф («Үргәнестә үә Хиуала алтмыш йыл мөҙәрис булып, Хиуала вафат булды»). Уның улы Мирсәйет («дәүерендә унан ғалим һәм фазил әҙәм булманы, һис бер фән ҡалманы, һәр беренә бер хашийә әйтте»&lt;ref&gt;Хашийә әйтте — аңлатма бирҙе.&lt;/ref&gt;. Уның улы Нурсәйет («Үргәнес, Хиуа үә Ҡонғратҡа егерме өс йыл хан булып, ҡыҙылбаштар&lt;ref&gt;Ҡыҙылбаштар — фарсылар.&lt;/ref&gt; шаһы Наҙир шаһтың улдары үлтерҙеләр»).
…Сәйҙәш ибн Нурсәйет («Әй һыуының башында, Сәйҙәш тигән түбәлә, йорт яһап, ханлыҡ тотто, башҡорт хандары үлтерҙеләр»). «Сәйҙәштең бер улы Ҡоштаймаҫ. Бынан Ҡоштаймаҫ әйлеһе булалыр.

Тенеш (Тыныш). Бының ике улы: Көҙөй, Ҡошсо. Былар дәхи&lt;ref&gt;Дәхи — йәнә, тағы.&lt;/ref&gt; башҡорт хандары. Көҙөй. Бынан Өфө өйәҙе көҙөй әйле башҡорттары». Артабан: Яныш — Бабыш — Үлмәҫ хажи ибн Бабыш — Ғәбдерахман хажи — Ялынбай мулла — Ҡотлобулат мулла — Ейәнсура — Йәнтимер — Мәметҡол — Ялсығол хажи. «Хәҙрәт Тажетдин бин хажи Ялсығол. „Ҫөбәтел ғажизин“ исемле китапҡа „Рисаләи Ғәзизә“ намында шәрех яҙмыш. Башҡорт йортонда дәстгир&lt;ref&gt;Дәстгир — ҡулдан төшөрелмәй уҡылған.&lt;/ref&gt; китаптыр».

Тажетдин Ялсығолов үҙ ырыуының, йәғни әйле башҡорттарының нәсәбнамәһен ошондай һүҙҙәр менән тамамлай: «Беҙ ижтиһадыбыҙҙы сарыф әйләп, Әҙәм ғәләйһум заманынан алып был заманғаса тамам, һикһән бишенсе баба беҙ булдыҡ. Әй уландарым, һеҙ һәм яҙығыҙ!»&lt;ref&gt;Өмөтбаев М. И. Йәдкәр. 233-сө бит.&lt;/ref&gt; Ҡол Ғәли, тимәк, башҡорттоң кешелек донъяһында меңәрләгән йыллыҡ тарих төпкөлдәренән килгән ырыу тармағының затлы уҡымышлылар һәм арҙаҡлы хандар династияһының бөйөк бер вәкиле. «Ҡисса-и Йософ» дастаны — башҡорт, даһийының төрки халыҡтар һәм, ғөмүмән, Шәреҡ рухи мәҙәниәте үҫешенә индергән үлемһеҙ әҫәре. Поэма 1212—1233 йылдар эсендә яҙылып, Урал-Волга буйҙарын татар-монголдар баҫып алыр алдынан (1236 йыл) тамамланған, тип фараз ителә. Авторҙың 45 йыл Хәрәзмдә мөҙәрис булып тороуы, яу ваҡытында ҡырғыҙҙарға ҡасып, аҙаҡ ата йортона — Зәй тамағына ҡайтыуы тураһындағы мәғлүмәттәрҙе, ул йәшәгән дәүерҙәге башҡа ҡайһы бер исемдәр, ваҡиғалар менән сағыштырып ҡарағанда уның, тыуған ваҡыты [[1174]] йылдан алдараҡ булырға мөмкин тигән фараз&lt;ref&gt;Хусаинов Г. Б. Поэма «Кисса-и-Йусуф» Кул Гали: Поэтика. Проблематика. Язык произведения. Отв. ред. Р. 3. Шакуров. Уфа, 1988, 8-9-сы биттәр.&lt;/ref&gt; ышаныслыраҡ күренә. «Ҡисса-и Йософ» поэмаһы — башҡорт, татарҙар араһында бөгөнгө көндә лә иң танылған әҫәрҙәрҙең береһе. Ҡол Ғәли [[1236]] йылда монгол яуында Бүләр (Биләр)&lt;ref&gt;[http://www.chuvash.org/e/d09ad183d0bb20d090d0bbd0b8 Кул Гали]&lt;/ref&gt; ҡалаһында вафат була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Кул Гали. Кыйссаи Йосыф. Поэма. Казан, 1983;
* Ҡол Ғәли. Ҡисса-и Йософ, Өфө, 1993.
* [[Харисов Әхнәф Ибраһим улы|Харисов Ә. И.]] Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы: XVIII—XIX быуаттар. — Өфө, 1965. — 190—197-се биттәр;
* [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|Өмөтбаев М. И.]] Йәдкәр. — Өфө, 1984. — 229—232-се биттәр;
* [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Поэма «Кисса-и Йусуф» Кул Гали: Поэтика. Проблематика. Язык произведения. Отв. редактор Шакуров Р.3. Уфа, 1988. 124-се бит;
* Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 6 томда. 1-се том. Урта быуаттар осоро. Өфө,1991. 98—127-се һ. б. биттәр;
* Кул Гали // Башкортостан: Краткая энциклопедия. Гл. редактор Шакуров Р.3. Уфа, 1996.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8363-ol-li|автор=[[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]]}}
* [http://komartky.ru/personal/11-1184ol-11701241li-1170-jyldar-tir12411211e-xiii.html Ҡомартҡы сайтында]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://culturetest.tatar.ru/who_is_whos/show/49 Кул Гали]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.vipkazan.ru/reviews/kazan1000/?ID=3030 Памятник булгарскому поэту Кул Гали откроют в парке Тысячелетия Казани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090731103201/http://www.vipkazan.ru/reviews/kazan1000/?ID=3030 |date=2009-07-31 }}
* [http://китапхана.рф/shakyr/arzakli_bashkorttar.pdf/ Арҙаҡлы башҡорттар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221214534/http://xn--80aaa3ajvmw3a.xn--p1ai/shakyr/arzakli_bashkorttar.pdf |date=2014-02-21 }}

== Видеояҙмалар ==
* {{YouTube|6ukiKqSthaM|logo=1|''Личность в башкирской истории: Кул Гали''. Автор: И. Саитбатталов, режиссёр: Р. Муратов. ГУП ТРК «Башкортостан», 2010.}}

[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:XIII быуат шағирҙары]]
[[Категория:Төрки шағирҙар]]
[[Категория:Шәхестәр:Волга буйы Болғары]]</text>
      <sha1>3zu2c5o4pszdd0a4v7wunzmzdfdk6z5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300406</id>
      <parentid>1300405</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T12:08:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QWERTY 20..99IN</username>
        <id>41565</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1300406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16921" sha1="syn9v8ip9utjgbypoq9d4r9maibcdk9" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме            = Ҡол Ғәли 			
| Төп исеме = 
| Тыуыу датаһы = 1183
| Тыуған урыны = [[Волга буйы Болғары]]
| Вафат булыу датаһы = 1236
| Вафат булған урыны  = [[Биләр]]
| Эшмәкәрлек төрө = [[шиғриәт|шағир]]
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[төрки (тел)|төрки]]
| Жанр = поэма 
}}

'''Ҡол Ғәли''' ([[Башҡорт теле|баш.]];Ҡол Ғәли [[1183]]—[[1236]] йылдар) — Башҡорттарҙың, [[Боронғо Башҡортостан|Боронғо Башҡортостандың]]&lt;nowiki/&gt;бөйөк шағиры, мәғрифәтсеһе, аҡыл эйәһе. Күп халыҡтарҙың ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡыған, үҙенең рухи донъяһын шуға ҡарап һөйләгән, шуға эйәреп үлемһеҙ ижад иткән боронғо ҡомартҡы — «[[Ҡисса-и Йософ]]» («Йософ китабы»ның) авторы. Сығышы буйынса [[башҡорттар]]ҙың [[әйле]] ырыуынан&lt;ref&gt;[http://encycl.bash-portal.ru/kul_gali.htm Кул Гали в Краткой энциклопедии Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106154937/http://encycl.bash-portal.ru/kul_gali.htm |date=2013-11-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Р. Г. Кузеев Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. М.Наука, 1974.&lt;/ref&gt; булған, [[Волга буйы Болғары]]ның [[Биләр|Бүләр (Биләр)]] һәм Кәшәнә ҡалаларында торған. Ул «Ҡисса-и-Йософ» поэмаһын [[1233]] йылда яҙған.

== Биография ==
[[Файл: Gali monument.jpg|thumb|250px|Ҡол Ғәлигә [[Ҡазан]]да ҡуйылған һәйкәл]]
Ҡол Ғәли — [[башҡорт]]тар һәм [[татар]]ҙар араһында телдән дә, ҡулъяҙма хәлендә лә киң таралған, күп быуаттар буйы быуындан быуынға, ҡулдан ҡулға тапшырыла килгән, уҙған быуаттың 30-сы йылдары аҙағынан [[Ҡазан]] типографияларында айырым баҫма булып сыҡҡан, халыҡ араһында киң танылыу яулаған һоҡланғыс һәм илаһи мөхәббәт дастаны — «Ҡисса-и Йософ» әҫәренең (йәиһә «Йософ китабы», «Йософ үә Зөләйха») авторы. Ҡол Ғәли — боронғо башҡорт һәм боронғо болғар шағиры, әйле ырыуы башҡорто.  Шағирҙың тормошо һәм ижады хаҡында үҙе йәшәгән дәүерҙә теркәлгән тарихи сығанаҡтар һаҡланмаған. Уның исемен, затын аныҡ ҡына күрһәткән мәғлүмәттәр күренекле башҡорт уҡымышлыһы, шағир һәм ғалим [[Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди]]ҙың XVIII быуат аҙағында — [[XIX]] быуат баштарында яҙылған «Тәуарихе Болғариә» тигән киң билдәле тарихи-әҙәби хеҙмәтендә әйле ҡәүеме башҡорттарының шәжәрәһе рәүешендә урын алған. Был әҫәрҙә Тажетдин Ялсығолов, әйле ырыуы башҡорттарының шәжәрәһен килтереп, үҙенең ун һигеҙенсе быуын боронғо нәҫеллек ебе Ҡол Ғәлигә барып тоташҡанлығын раҫлай. «Тәуарихе Болғариә»гә индерелгән был шәжәрәне үҙ ваҡытында ([[1897]] йыл) [[Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев]] «Әй башҡорттарының нәсәбнамәһе» тигән исем аҫтында үҙенең атаҡлы «Йәдкәр» тигән йыйынтығында баҫтырып сығарған. Беҙ уны «Йәдкәр»ҙең [[1984]] йылғы баҫмаһы буйынса килтереп үтмәксебеҙ. Иң әүәл — әйле башҡорттарының Ҡол Ғәлигә тиклемге быуындарының ил башы, башҡорт ханы Иштәктән (йәиһә Истәктән) башланған өлөшөн күрһәтәйек: ''Иштәк — (уның улы) Бәкатун — Әйле — Туҡый хан — Айҙар хан —Сәйет хан — Әмир хан — Солтанморат хан — Сәлим хан — Илһам хан —Ғабдулла хан — Ғәлим бәк — Мирхажи — Ҡол Ғәли''. Шәжәрәнең был өлөшөнән күренеүенсә, Ҡол Ғәлиҙең ата-бабаларының Туҡый хандан алып Ғәлим бәккә тиклем туғыҙ быуыны Болғар дәүләтендә арҙаҡлы хандар династияһын билдәләй. «Нәсәбнамә»лә боронғо Иштәк хан тураһындағы мәғлүмәттәр иғтибарҙы йәлеп итә:
{|
|{{Цитата башы}}
«Иштәк йәки Истәк, был камил ир булды, Ҡәғбәгә барҙы, суҡ-суҡ тәүәләр ҡорбан әйләне,&lt;br /&gt;
Тәүрат үә Инжилде камил белер ине, ғилемлектә тиңе юҡ ине. Был Иштәктән суҡ улдар булды.&lt;br /&gt;
Төп йорто Аму даръяһында ине. Оло улы Тамъян, икенсеһе Үҫәргән, өсөнсөһө Күбәләк,&lt;br /&gt;
дүртенсеһе Бәкатун, бишенсеһе Сарт, алтынсыһы Тырнаҡлы, етенсеһе Түбәләсле, һигеҙенсеһе Дыуан».&lt;ref&gt;Өмөтбаев М. И. Йәдкәр. Өфө, 1984. 229-сы бит.&lt;/ref&gt;
{{Цитата аҙағы}}
|}

Бер ыңғай әйтеп китәйек: Иштәктең «суҡ улдары», йәғни ете улының исемдәре һәммәһе лә башҡорттоң киң билдәле ырыу-ҡәбилә атамалары менән тап килә. Шул ете улдың бишенсеһе Сарт тип аталыуы иһә айырым бер әһәмиәткә эйә. Сөнки башҡорт араһындағы һарттарҙы тарихсы һәм этнографтарҙың, исеменең һәм элек йәшәгән ерҙәренең уртаҡлығына ҡарап, үзбәктәр менән бутап йөрөтөүҙәренә тәнҡит күҙлегенән ҡарарға мөмкинлек бирә. Шәжәрә буйынса, Иштәктең төп йорто Аму даръяһында булып, уның улдары Уралда мәҡам тотмоштар, һарт башҡорттары иһә, Урта Азияла ҡалып, үзбәк менән аралашып, һуңғы быуаттарҙа Уралға, үҙ туғандары араһына килеп һыйынған булып сыға. Тимәк, артабан һарт тигәндә, башҡорттоң үҙенең һарт тигән ырыуы тураһында һүҙ алып барыласаҡ. Әйле ҡәүемен Иштәктең дүртенсе улы Бәкатундан тыуған Әйле башлап ебәргән, тип күрһәтелә. «…Әйле. Атаһы (Бәкатун) йортонда, Миәс даръяһында, атаһы урынында илле йыл шаһ булып, туҡһан йыл ғүмере булып, Миәс даръяһында дәфен булынмыш»&lt;ref&gt;Өмөтбаев М. И. Йәдкәр. 230-сы бит.&lt;/ref&gt;. Ҡол Ғәлиҙең үҙе һәм үҙенән һуңғы нәҫел-нәсәплек ебе тураһында түбәндәгеләр билгеле. Ҡол Ғәлиҙең атаһы Мирхажи, уның атаһы Ғәлим бәк, уның атаһы Ғабдулла хан булған. Ғабдулла хан Болғарҙа илле йыл ханлыҡ ҡылған. Әммә Ғәлим бәк заманында ханлыҡ һәләкәткә осрай. Болғар дәүләтен татар-монгол яуы баҫып ала. Ғәлим бәк тә, уның улы Мирхажи ҙа Кәшан ҡалаһында береһе мөҙәрис, икенсеһе имам булып тора. Вафаты — ул замандың Башҡорт йортона ҡараған Зәй тамағында. «…Ҡол Ғәли. Харәзмдә ҡырҡ биш йыл мөҙәрис булып, Ҡытай ғәскәренән ҡасып Үргәнескә килеп, унан Ҡырғыҙға, унан атай йортона, Зәй тамағына килеп, …Бүләр ҡалаһын бина ҡылмыштар»&lt;ref&gt;Күрһәтелгән хеҙмәт. 231-се бит.&lt;/ref&gt;.

Ҡол Ғәлиҙән Тажетдин Ялсығоловҡа тиклемге быуындар: Ҡол Ғәли. Уның улы Мирғәли («Үргәнестә мөҙәрис булмыш, шунда вафат»), Мирғәлиҙең улы Миршәриф («Үргәнестә үә Хиуала алтмыш йыл мөҙәрис булып, Хиуала вафат булды»). Уның улы Мирсәйет («дәүерендә унан ғалим һәм фазил әҙәм булманы, һис бер фән ҡалманы, һәр беренә бер хашийә әйтте»&lt;ref&gt;Хашийә әйтте — аңлатма бирҙе.&lt;/ref&gt;. Уның улы Нурсәйет («Үргәнес, Хиуа үә Ҡонғратҡа егерме өс йыл хан булып, ҡыҙылбаштар&lt;ref&gt;Ҡыҙылбаштар — фарсылар.&lt;/ref&gt; шаһы Наҙир шаһтың улдары үлтерҙеләр»).
…Сәйҙәш ибн Нурсәйет («Әй һыуының башында, Сәйҙәш тигән түбәлә, йорт яһап, ханлыҡ тотто, башҡорт хандары үлтерҙеләр»). «Сәйҙәштең бер улы Ҡоштаймаҫ. Бынан Ҡоштаймаҫ әйлеһе булалыр.

Тенеш (Тыныш). Бының ике улы: Көҙөй, Ҡошсо. Былар дәхи&lt;ref&gt;Дәхи — йәнә, тағы.&lt;/ref&gt; башҡорт хандары. Көҙөй. Бынан Өфө өйәҙе көҙөй әйле башҡорттары». Артабан: Яныш — Бабыш — Үлмәҫ хажи ибн Бабыш — Ғәбдерахман хажи — Ялынбай мулла — Ҡотлобулат мулла — Ейәнсура — Йәнтимер — Мәметҡол — Ялсығол хажи. «Хәҙрәт Тажетдин бин хажи Ялсығол. „Ҫөбәтел ғажизин“ исемле китапҡа „Рисаләи Ғәзизә“ намында шәрех яҙмыш. Башҡорт йортонда дәстгир&lt;ref&gt;Дәстгир — ҡулдан төшөрелмәй уҡылған.&lt;/ref&gt; китаптыр».

Тажетдин Ялсығолов үҙ ырыуының, йәғни әйле башҡорттарының нәсәбнамәһен ошондай һүҙҙәр менән тамамлай: «Беҙ ижтиһадыбыҙҙы сарыф әйләп, Әҙәм ғәләйһум заманынан алып был заманғаса тамам, һикһән бишенсе баба беҙ булдыҡ. Әй уландарым, һеҙ һәм яҙығыҙ!»&lt;ref&gt;Өмөтбаев М. И. Йәдкәр. 233-сө бит.&lt;/ref&gt; Ҡол Ғәли, тимәк, башҡорттоң кешелек донъяһында меңәрләгән йыллыҡ тарих төпкөлдәренән килгән ырыу тармағының затлы уҡымышлылар һәм арҙаҡлы хандар династияһының бөйөк бер вәкиле. «Ҡисса-и Йософ» дастаны — башҡорт, даһийының төрки халыҡтар һәм, ғөмүмән, Шәреҡ рухи мәҙәниәте үҫешенә индергән үлемһеҙ әҫәре. Поэма 1212—1233 йылдар эсендә яҙылып, Урал-Волга буйҙарын татар-монголдар баҫып алыр алдынан (1236 йыл) тамамланған, тип фараз ителә. Авторҙың 45 йыл Хәрәзмдә мөҙәрис булып тороуы, яу ваҡытында ҡырғыҙҙарға ҡасып, аҙаҡ ата йортона — Зәй тамағына ҡайтыуы тураһындағы мәғлүмәттәрҙе, ул йәшәгән дәүерҙәге башҡа ҡайһы бер исемдәр, ваҡиғалар менән сағыштырып ҡарағанда уның, тыуған ваҡыты [[1174]] йылдан алдараҡ булырға мөмкин тигән фараз&lt;ref&gt;Хусаинов Г. Б. Поэма «Кисса-и-Йусуф» Кул Гали: Поэтика. Проблематика. Язык произведения. Отв. ред. Р. 3. Шакуров. Уфа, 1988, 8-9-сы биттәр.&lt;/ref&gt; ышаныслыраҡ күренә. «Ҡисса-и Йософ» поэмаһы — башҡорт, татарҙар араһында бөгөнгө көндә лә иң танылған әҫәрҙәрҙең береһе. Ҡол Ғәли [[1236]] йылда монгол яуында Бүләр (Биләр)&lt;ref&gt;[http://www.chuvash.org/e/d09ad183d0bb20d090d0bbd0b8 Кул Гали]&lt;/ref&gt; ҡалаһында вафат була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Кул Гали. Кыйссаи Йосыф. Поэма. Казан, 1983;
* Ҡол Ғәли. Ҡисса-и Йософ, Өфө, 1993.
* [[Харисов Әхнәф Ибраһим улы|Харисов Ә. И.]] Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы: XVIII—XIX быуаттар. — Өфө, 1965. — 190—197-се биттәр;
* [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|Өмөтбаев М. И.]] Йәдкәр. — Өфө, 1984. — 229—232-се биттәр;
* [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Поэма «Кисса-и Йусуф» Кул Гали: Поэтика. Проблематика. Язык произведения. Отв. редактор Шакуров Р.3. Уфа, 1988. 124-се бит;
* Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 6 томда. 1-се том. Урта быуаттар осоро. Өфө,1991. 98—127-се һ. б. биттәр;
* Кул Гали // Башкортостан: Краткая энциклопедия. Гл. редактор Шакуров Р.3. Уфа, 1996.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8363-ol-li|автор=[[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]]}}
* [http://komartky.ru/personal/11-1184ol-11701241li-1170-jyldar-tir12411211e-xiii.html Ҡомартҡы сайтында]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://culturetest.tatar.ru/who_is_whos/show/49 Кул Гали]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.vipkazan.ru/reviews/kazan1000/?ID=3030 Памятник булгарскому поэту Кул Гали откроют в парке Тысячелетия Казани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090731103201/http://www.vipkazan.ru/reviews/kazan1000/?ID=3030 |date=2009-07-31 }}
* [http://китапхана.рф/shakyr/arzakli_bashkorttar.pdf/ Арҙаҡлы башҡорттар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221214534/http://xn--80aaa3ajvmw3a.xn--p1ai/shakyr/arzakli_bashkorttar.pdf |date=2014-02-21 }}

== Видеояҙмалар ==
* {{YouTube|6ukiKqSthaM|logo=1|''Личность в башкирской истории: Кул Гали''. Автор: И. Саитбатталов, режиссёр: Р. Муратов. ГУП ТРК «Башкортостан», 2010.}}

[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:XIII быуат шағирҙары]]
[[Категория:Төрки шағирҙар]]
[[Категория:Шәхестәр:Волга буйы Болғары]]</text>
      <sha1>syn9v8ip9utjgbypoq9d4r9maibcdk9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300407</id>
      <parentid>1300406</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T12:08:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QWERTY 20..99IN</username>
        <id>41565</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1300407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16913" sha1="h7go7pp94v09bh3x8awm5gqj0ip1lqe" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме            = Ҡол Ғәли 			
| Төп исеме = 
| Тыуыу датаһы = 1183
| Тыуған урыны = [[Волга буйы Болғары]]
| Вафат булыу датаһы = 1236
| Вафат булған урыны  = [[Биләр]]
| Эшмәкәрлек төрө = [[шиғриәт|шағир]]
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[төрки (тел)|төрки]]
| Жанр = поэма 
}}

'''Ҡол Ғәли''' ([[Башҡорт теле|баш.]];Ҡол Ғәли [[1183]]—[[1236]] йылдар) — Башҡорттарҙың, [[Боронғо Башҡортостан|Боронғо Башҡортостандың]] бөйөк шағиры, мәғрифәтсеһе, аҡыл эйәһе. Күп халыҡтарҙың ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡыған, үҙенең рухи донъяһын шуға ҡарап һөйләгән, шуға эйәреп үлемһеҙ ижад иткән боронғо ҡомартҡы — «[[Ҡисса-и Йософ]]» («Йософ китабы»ның) авторы. Сығышы буйынса [[башҡорттар]]ҙың [[әйле]] ырыуынан&lt;ref&gt;[http://encycl.bash-portal.ru/kul_gali.htm Кул Гали в Краткой энциклопедии Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106154937/http://encycl.bash-portal.ru/kul_gali.htm |date=2013-11-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Р. Г. Кузеев Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. М.Наука, 1974.&lt;/ref&gt; булған, [[Волга буйы Болғары]]ның [[Биләр|Бүләр (Биләр)]] һәм Кәшәнә ҡалаларында торған. Ул «Ҡисса-и-Йософ» поэмаһын [[1233]] йылда яҙған.

== Биография ==
[[Файл: Gali monument.jpg|thumb|250px|Ҡол Ғәлигә [[Ҡазан]]да ҡуйылған һәйкәл]]
Ҡол Ғәли — [[башҡорт]]тар һәм [[татар]]ҙар араһында телдән дә, ҡулъяҙма хәлендә лә киң таралған, күп быуаттар буйы быуындан быуынға, ҡулдан ҡулға тапшырыла килгән, уҙған быуаттың 30-сы йылдары аҙағынан [[Ҡазан]] типографияларында айырым баҫма булып сыҡҡан, халыҡ араһында киң танылыу яулаған һоҡланғыс һәм илаһи мөхәббәт дастаны — «Ҡисса-и Йософ» әҫәренең (йәиһә «Йософ китабы», «Йософ үә Зөләйха») авторы. Ҡол Ғәли — боронғо башҡорт һәм боронғо болғар шағиры, әйле ырыуы башҡорто.  Шағирҙың тормошо һәм ижады хаҡында үҙе йәшәгән дәүерҙә теркәлгән тарихи сығанаҡтар һаҡланмаған. Уның исемен, затын аныҡ ҡына күрһәткән мәғлүмәттәр күренекле башҡорт уҡымышлыһы, шағир һәм ғалим [[Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди]]ҙың XVIII быуат аҙағында — [[XIX]] быуат баштарында яҙылған «Тәуарихе Болғариә» тигән киң билдәле тарихи-әҙәби хеҙмәтендә әйле ҡәүеме башҡорттарының шәжәрәһе рәүешендә урын алған. Был әҫәрҙә Тажетдин Ялсығолов, әйле ырыуы башҡорттарының шәжәрәһен килтереп, үҙенең ун һигеҙенсе быуын боронғо нәҫеллек ебе Ҡол Ғәлигә барып тоташҡанлығын раҫлай. «Тәуарихе Болғариә»гә индерелгән был шәжәрәне үҙ ваҡытында ([[1897]] йыл) [[Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев]] «Әй башҡорттарының нәсәбнамәһе» тигән исем аҫтында үҙенең атаҡлы «Йәдкәр» тигән йыйынтығында баҫтырып сығарған. Беҙ уны «Йәдкәр»ҙең [[1984]] йылғы баҫмаһы буйынса килтереп үтмәксебеҙ. Иң әүәл — әйле башҡорттарының Ҡол Ғәлигә тиклемге быуындарының ил башы, башҡорт ханы Иштәктән (йәиһә Истәктән) башланған өлөшөн күрһәтәйек: ''Иштәк — (уның улы) Бәкатун — Әйле — Туҡый хан — Айҙар хан —Сәйет хан — Әмир хан — Солтанморат хан — Сәлим хан — Илһам хан —Ғабдулла хан — Ғәлим бәк — Мирхажи — Ҡол Ғәли''. Шәжәрәнең был өлөшөнән күренеүенсә, Ҡол Ғәлиҙең ата-бабаларының Туҡый хандан алып Ғәлим бәккә тиклем туғыҙ быуыны Болғар дәүләтендә арҙаҡлы хандар династияһын билдәләй. «Нәсәбнамә»лә боронғо Иштәк хан тураһындағы мәғлүмәттәр иғтибарҙы йәлеп итә:
{|
|{{Цитата башы}}
«Иштәк йәки Истәк, был камил ир булды, Ҡәғбәгә барҙы, суҡ-суҡ тәүәләр ҡорбан әйләне,&lt;br /&gt;
Тәүрат үә Инжилде камил белер ине, ғилемлектә тиңе юҡ ине. Был Иштәктән суҡ улдар булды.&lt;br /&gt;
Төп йорто Аму даръяһында ине. Оло улы Тамъян, икенсеһе Үҫәргән, өсөнсөһө Күбәләк,&lt;br /&gt;
дүртенсеһе Бәкатун, бишенсеһе Сарт, алтынсыһы Тырнаҡлы, етенсеһе Түбәләсле, һигеҙенсеһе Дыуан».&lt;ref&gt;Өмөтбаев М. И. Йәдкәр. Өфө, 1984. 229-сы бит.&lt;/ref&gt;
{{Цитата аҙағы}}
|}

Бер ыңғай әйтеп китәйек: Иштәктең «суҡ улдары», йәғни ете улының исемдәре һәммәһе лә башҡорттоң киң билдәле ырыу-ҡәбилә атамалары менән тап килә. Шул ете улдың бишенсеһе Сарт тип аталыуы иһә айырым бер әһәмиәткә эйә. Сөнки башҡорт араһындағы һарттарҙы тарихсы һәм этнографтарҙың, исеменең һәм элек йәшәгән ерҙәренең уртаҡлығына ҡарап, үзбәктәр менән бутап йөрөтөүҙәренә тәнҡит күҙлегенән ҡарарға мөмкинлек бирә. Шәжәрә буйынса, Иштәктең төп йорто Аму даръяһында булып, уның улдары Уралда мәҡам тотмоштар, һарт башҡорттары иһә, Урта Азияла ҡалып, үзбәк менән аралашып, һуңғы быуаттарҙа Уралға, үҙ туғандары араһына килеп һыйынған булып сыға. Тимәк, артабан һарт тигәндә, башҡорттоң үҙенең һарт тигән ырыуы тураһында һүҙ алып барыласаҡ. Әйле ҡәүемен Иштәктең дүртенсе улы Бәкатундан тыуған Әйле башлап ебәргән, тип күрһәтелә. «…Әйле. Атаһы (Бәкатун) йортонда, Миәс даръяһында, атаһы урынында илле йыл шаһ булып, туҡһан йыл ғүмере булып, Миәс даръяһында дәфен булынмыш»&lt;ref&gt;Өмөтбаев М. И. Йәдкәр. 230-сы бит.&lt;/ref&gt;. Ҡол Ғәлиҙең үҙе һәм үҙенән һуңғы нәҫел-нәсәплек ебе тураһында түбәндәгеләр билгеле. Ҡол Ғәлиҙең атаһы Мирхажи, уның атаһы Ғәлим бәк, уның атаһы Ғабдулла хан булған. Ғабдулла хан Болғарҙа илле йыл ханлыҡ ҡылған. Әммә Ғәлим бәк заманында ханлыҡ һәләкәткә осрай. Болғар дәүләтен татар-монгол яуы баҫып ала. Ғәлим бәк тә, уның улы Мирхажи ҙа Кәшан ҡалаһында береһе мөҙәрис, икенсеһе имам булып тора. Вафаты — ул замандың Башҡорт йортона ҡараған Зәй тамағында. «…Ҡол Ғәли. Харәзмдә ҡырҡ биш йыл мөҙәрис булып, Ҡытай ғәскәренән ҡасып Үргәнескә килеп, унан Ҡырғыҙға, унан атай йортона, Зәй тамағына килеп, …Бүләр ҡалаһын бина ҡылмыштар»&lt;ref&gt;Күрһәтелгән хеҙмәт. 231-се бит.&lt;/ref&gt;.

Ҡол Ғәлиҙән Тажетдин Ялсығоловҡа тиклемге быуындар: Ҡол Ғәли. Уның улы Мирғәли («Үргәнестә мөҙәрис булмыш, шунда вафат»), Мирғәлиҙең улы Миршәриф («Үргәнестә үә Хиуала алтмыш йыл мөҙәрис булып, Хиуала вафат булды»). Уның улы Мирсәйет («дәүерендә унан ғалим һәм фазил әҙәм булманы, һис бер фән ҡалманы, һәр беренә бер хашийә әйтте»&lt;ref&gt;Хашийә әйтте — аңлатма бирҙе.&lt;/ref&gt;. Уның улы Нурсәйет («Үргәнес, Хиуа үә Ҡонғратҡа егерме өс йыл хан булып, ҡыҙылбаштар&lt;ref&gt;Ҡыҙылбаштар — фарсылар.&lt;/ref&gt; шаһы Наҙир шаһтың улдары үлтерҙеләр»).
…Сәйҙәш ибн Нурсәйет («Әй һыуының башында, Сәйҙәш тигән түбәлә, йорт яһап, ханлыҡ тотто, башҡорт хандары үлтерҙеләр»). «Сәйҙәштең бер улы Ҡоштаймаҫ. Бынан Ҡоштаймаҫ әйлеһе булалыр.

Тенеш (Тыныш). Бының ике улы: Көҙөй, Ҡошсо. Былар дәхи&lt;ref&gt;Дәхи — йәнә, тағы.&lt;/ref&gt; башҡорт хандары. Көҙөй. Бынан Өфө өйәҙе көҙөй әйле башҡорттары». Артабан: Яныш — Бабыш — Үлмәҫ хажи ибн Бабыш — Ғәбдерахман хажи — Ялынбай мулла — Ҡотлобулат мулла — Ейәнсура — Йәнтимер — Мәметҡол — Ялсығол хажи. «Хәҙрәт Тажетдин бин хажи Ялсығол. „Ҫөбәтел ғажизин“ исемле китапҡа „Рисаләи Ғәзизә“ намында шәрех яҙмыш. Башҡорт йортонда дәстгир&lt;ref&gt;Дәстгир — ҡулдан төшөрелмәй уҡылған.&lt;/ref&gt; китаптыр».

Тажетдин Ялсығолов үҙ ырыуының, йәғни әйле башҡорттарының нәсәбнамәһен ошондай һүҙҙәр менән тамамлай: «Беҙ ижтиһадыбыҙҙы сарыф әйләп, Әҙәм ғәләйһум заманынан алып был заманғаса тамам, һикһән бишенсе баба беҙ булдыҡ. Әй уландарым, һеҙ һәм яҙығыҙ!»&lt;ref&gt;Өмөтбаев М. И. Йәдкәр. 233-сө бит.&lt;/ref&gt; Ҡол Ғәли, тимәк, башҡорттоң кешелек донъяһында меңәрләгән йыллыҡ тарих төпкөлдәренән килгән ырыу тармағының затлы уҡымышлылар һәм арҙаҡлы хандар династияһының бөйөк бер вәкиле. «Ҡисса-и Йософ» дастаны — башҡорт, даһийының төрки халыҡтар һәм, ғөмүмән, Шәреҡ рухи мәҙәниәте үҫешенә индергән үлемһеҙ әҫәре. Поэма 1212—1233 йылдар эсендә яҙылып, Урал-Волга буйҙарын татар-монголдар баҫып алыр алдынан (1236 йыл) тамамланған, тип фараз ителә. Авторҙың 45 йыл Хәрәзмдә мөҙәрис булып тороуы, яу ваҡытында ҡырғыҙҙарға ҡасып, аҙаҡ ата йортона — Зәй тамағына ҡайтыуы тураһындағы мәғлүмәттәрҙе, ул йәшәгән дәүерҙәге башҡа ҡайһы бер исемдәр, ваҡиғалар менән сағыштырып ҡарағанда уның, тыуған ваҡыты [[1174]] йылдан алдараҡ булырға мөмкин тигән фараз&lt;ref&gt;Хусаинов Г. Б. Поэма «Кисса-и-Йусуф» Кул Гали: Поэтика. Проблематика. Язык произведения. Отв. ред. Р. 3. Шакуров. Уфа, 1988, 8-9-сы биттәр.&lt;/ref&gt; ышаныслыраҡ күренә. «Ҡисса-и Йософ» поэмаһы — башҡорт, татарҙар араһында бөгөнгө көндә лә иң танылған әҫәрҙәрҙең береһе. Ҡол Ғәли [[1236]] йылда монгол яуында Бүләр (Биләр)&lt;ref&gt;[http://www.chuvash.org/e/d09ad183d0bb20d090d0bbd0b8 Кул Гали]&lt;/ref&gt; ҡалаһында вафат була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Кул Гали. Кыйссаи Йосыф. Поэма. Казан, 1983;
* Ҡол Ғәли. Ҡисса-и Йософ, Өфө, 1993.
* [[Харисов Әхнәф Ибраһим улы|Харисов Ә. И.]] Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы: XVIII—XIX быуаттар. — Өфө, 1965. — 190—197-се биттәр;
* [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|Өмөтбаев М. И.]] Йәдкәр. — Өфө, 1984. — 229—232-се биттәр;
* [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Поэма «Кисса-и Йусуф» Кул Гали: Поэтика. Проблематика. Язык произведения. Отв. редактор Шакуров Р.3. Уфа, 1988. 124-се бит;
* Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 6 томда. 1-се том. Урта быуаттар осоро. Өфө,1991. 98—127-се һ. б. биттәр;
* Кул Гали // Башкортостан: Краткая энциклопедия. Гл. редактор Шакуров Р.3. Уфа, 1996.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8363-ol-li|автор=[[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]]}}
* [http://komartky.ru/personal/11-1184ol-11701241li-1170-jyldar-tir12411211e-xiii.html Ҡомартҡы сайтында]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://culturetest.tatar.ru/who_is_whos/show/49 Кул Гали]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.vipkazan.ru/reviews/kazan1000/?ID=3030 Памятник булгарскому поэту Кул Гали откроют в парке Тысячелетия Казани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090731103201/http://www.vipkazan.ru/reviews/kazan1000/?ID=3030 |date=2009-07-31 }}
* [http://китапхана.рф/shakyr/arzakli_bashkorttar.pdf/ Арҙаҡлы башҡорттар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221214534/http://xn--80aaa3ajvmw3a.xn--p1ai/shakyr/arzakli_bashkorttar.pdf |date=2014-02-21 }}

== Видеояҙмалар ==
* {{YouTube|6ukiKqSthaM|logo=1|''Личность в башкирской истории: Кул Гали''. Автор: И. Саитбатталов, режиссёр: Р. Муратов. ГУП ТРК «Башкортостан», 2010.}}

[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:XIII быуат шағирҙары]]
[[Категория:Төрки шағирҙар]]
[[Категория:Шәхестәр:Волга буйы Болғары]]</text>
      <sha1>h7go7pp94v09bh3x8awm5gqj0ip1lqe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бөрйән районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7598</id>
    <revision>
      <id>1300427</id>
      <parentid>1286785</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T18:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38250-71</username>
        <id>48263</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1300427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39547" sha1="pettol99jqx4az3pcp7s9vy1caa7e9i" xml:space="preserve">{{Административная единица
|Цвет1                            = {{Цвет|Россия}}
|Цвет2 =
|Русское название = Бөрйән районы
|Оригинальное название = 
|Герб = Coat of Arms of Burzyan rayon (Bashkortostan).png
|Флаг = Flag of Burzyansky rayon.svg
|Описание флага = Флаг Бурзянского района
|Страна = {{RUS}}
|Статус = [[муниципаль район]]
|Гимн =
|Входит в = {{s|[[Башҡортостан]]}}
|Включает = 12 ауыл биләмәһе
|Столица =  [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы
|КрупныйГород =
|КрупныеГорода =
|Дата =
|Глава = [[Шәрипов Рөстәм Динислам улы]]
  |Название главы                 = Хакимиәт башлығы
|Глава2 =
  |Название главы2                = 
|ВВП =
  |Год ВВП                        = 
  |Место по ВВП                   = 
  |ВВП на душу населения          = 
  |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык =
|Языки =
|Население = 18 166
  |Год переписи                   = 2010
  |Место по населению             = 
  |Плотность                      = 
  |Место по плотности             = 
  |Национальный состав            = [[башҡорттар]] (96,2 %)&lt;ref name=&quot;ВПН-2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
  |Конфессиональный состав        = 
|Площадь = 4 442
  |Место по площади               = 5
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта = Location of Burzyanskiy rayon (Bashkortostan).svg
|ЧасовойПояс ={{MSK+2}}
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Код автомобильных номеров = 02, 102
|Сайт =
|Параметр1 =
|Название параметра1 =
|Примечания =
}}
'''Бөрйән районы''' — [[Башҡортостан]]дың көньяҡ-көнсығыш районы. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының иң аҙ үҙләштерелгән үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.
 
Төньяҡта — [[Белорет районы|Белорет]], көнсығышта — [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] һәм [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]], көньяҡта — [[Йылайыр районы|Йылайыр]] һәм [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]], көнбайышта [[Мәләүез районы|Мәләүез]] һәм [[Ишембай районы|Ишембай]] райондары менән сиктәш.

Майҙаны 4442 [[квадрат километр|км²]]. Үҙәге — [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы. [[Өфө]]нән көньяҡ-көнсығышҡа 360 км һәм Белорет тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 136 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Тарихы ==
Бөрйән районы [[1930]] йылдың 20 авгусында ойошторола. [[Йылайыр кантоны]]ның Бөрйән (улусына) волосына ингән ауылдар яңы райондың нигеҙен тәшкил итә.

Тамъян-Түңгәүер волосының Аҫҡар, Брәтәк, Мәһәҙей һәм Ҡолғана, Ҡананикольский волосының Ырғыҙлы ауылдары ла ҡушыла Бөрйәнгә.

Шулай уҡ, [[Стәрлетамаҡ кантоны]]ның Маҡар һәм Арыҫлан улустары ере инеп китә.

Барлығы шул осорҙа 7 ауыл Советына ҡараған 46 ауыл иҫәпләнә. Халыҡ һаны 7793 була.

Ауыл һанына утарҙар ҙа ҡушып индерелә, бөтәһе 1778 шәхси хужалыҡ иҫәпләнә.

Район үҙәге итеп тәүҙә [[Яңы Собханғол]] ауылы (1930), аҙаҡ [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы(1935) билдәләнә.
 
1963 йылдың 1 февралендә райондарҙы эреләтеү сәйәсәте арҡаһында Белорет районыны ҡушалар. 1965 йылдың 4 ноябрендә Бөрйән районы яңынан тергеҙелә.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

2010 йылғы мәғлүмәттәр буйынса халыҡ һаны 18,16 мең кеше булған. Күпселек [[башҡорттар]] йәшәй. 34 ауыл бар. Улар араһынан халыҡ сағыштырмаса күп йәшәгән ауылдар: [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] (4923), [[Байназар]] (1475) һәм [[Иҫке Монасип]] (635) ауылдары.

'''Милли составы'''

2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса : башҡорттар — 96,2 %, урыҫтар— 2,1 %, татарҙар — 1,3 %, башҡа милләт вәкилдәре — 0,4 %.

'''Демография'''

2010 йылда Бөрйән районы Башҡортостан Республикаһында халыҡтың тәбиғи үҫеше буйынса беренсе урынға сыға:1000 кеше иҫәбенә — 10,9.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Алтыншин Ғаяз Сәғит улы]] (23 апрель 1966 йыл — 20 август 2008 йыл), башҡорт театр актёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995).
* [[Бүләкова Ғәҙилә Мөҙәрис ҡыҙы]] (11 апрель 1957), ғалим-педагог, филология фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.
* [[Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы]] (25 сентябрь 1951), 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Милли музейы генераль директоры. «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре»(2009).&quot;Башҡортостан Республикаһының Милли музейы: төҙөлөш һәм үҫеш тарихы&quot; китабының авторы.
* [[Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы]] (1 ғинуар 1968), башҡорт шағиры. 2000 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы.
* [[Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улы]] (30 октябрь 1939 йыл — 21 март 1997 йыл), журналист, шағир. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Сабирйән Мөхәмәтҡолов исемендәге премия лауреаты (1994).
* [[Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы]](25 ноябрь 1939 йыл), хужалыҡ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән. «Почёт Билдәһе» һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Дәүләтбирҙина Тәнзилә Сәлих ҡыҙы]](3 август 1964 йыл), башҡорт шағиры, драматург һәм журналист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014). Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар (1992) һәм Журналистар (2000) союздары ағзаһы.
*[[Ишбаев Райман Сәйәх улы]] (12 март 1959 - 5 декабрь 2006), йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
* [[Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы]](19 ғинуар 1935 — 23 октябрь 2010), мәғариф хеҙмәткәре, яҙыусы. 1994 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы[1]. Мәләүез районының Булат Рафиҡов исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2007).
* [[Йәһүҙин Инсур Ғаззали улы]](псевдонимы Инсур Артур; 26 март 1951 — март 2011), башҡорт шағиры һәм журналисы. СССР-ҙың Журналистар, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы.
* [[Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы]](псевдонимы Таңһылыу Ҡарамыш; 3 март 1948), башҡорт шағиры. 1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001). Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты.
* [[Ҡәҙерғолов Мөхәммәт Нурғәле улы|Ҡәҙерғолов Мөхәмәт Нурғәле улы]] (10.03.1919—16.10.19989), ҡурайсы, уҡытыусы һәм мәҙәниәт хеҙмәткәре. Район мәҙәниәт һарайының «Мәсем таш» халыҡ ҡурайсылар ансамлен ойоштороусы һәм уның 1946—1980 йылдарҙағы етәксеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты (Өфө, 1954). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/8-statya/7521-er-olov-m-kh-m-t-nur-le-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ҡәҙерғолов Мөхәмәт Нурғәле улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405175032/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/7521-er-olov-m-kh-m-t-nur-le-uly |date=2016-04-05 }}{{V|9|03|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Маликова Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы]](1.05.1941), ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор, атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, ауыл хужалығы малдарын туҡландырыу һәм аҙыҡ технологиялары лабораторияһында баш ғилми хеҙмәткәр.
* [[Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улы]] (1890—1934), сәсән, ҡобайырсы, шағир, композитор, оҫта ҡурайсы һәм ҡумыҙсы, мөғәллим, мәғрифәтсе.
* [[Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы]](12 май 1967), ҡурайсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014), Нефтекама дәүләт филармонияһының художество етәксеһе.
* [[Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы]](15 сентябрь 1937—1 ғинуар 2022), башҡорт музыканты, ҡурайсыһы, йырсы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974).
* [[Сөйәрғолов Муллайән Зыяитдин улы]](21 ноябрь 1934 йыл), Мәжит Ғафури исемендәге башҡорт академия драма театры артисы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1986). Театр эшмәкәрҙәре Союзы ағзаһы (1984).
* [[Сөләймәнов Йәлил Әхмәт улы]] (16 март 1968), рәссәм, 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2011). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1997).
* [[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы]](15 март 1939 — 21 ноябрь 2016), башҡорт әҙәбиәт ғилеме белгесе, фольклорсы, йәмәғәт эшмәкәре. Филология фәндәре докторы (1991), профессор (1995). Рәсәй Гуманитар Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (академик, 1995). Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союзы ағзаһы. Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1987) һәм Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014).
* [[Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы]](27 август 1933 —20 июнь 1986), фольклорсы-ғалим, филология фәндәре кандидаты (1965). Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1987).
* Сәғитов Рәсүл Хәсән улы (14 март, 1964 йыл), журналист, яҙыусы, тәржемәсе, йәмәғәт эшмәкәре. Ике юғары белемле: филолог һәм юрист. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты, Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы менән бүләкләнгән. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар, Яҙыусылар союздары, Башҡортостан Йәмәғәт палатаһы ағзаһы. Башҡорт, рус, инглиз телдәрендәге ун бишләгән әҙәби һәм публицистик китап авторы. Хеҙмәт юлын ун ете йәшендә райондың «Таң» гәзитендә башлай. Бөгөн — «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһына ҡараған «Юлдаш» радиоһының ижтимағи-сәйәси бүлеге етәксеһе.
* [[Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы]](15.10.1937 — 1. 08.2003), Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы) — «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре», йырсы, зоотехник, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы һәм «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
* [[Теләүембәтов Иршат Әнүәр улы]] (26 март 1962), башҡорт журналисы, политолог, яҙыусы. Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы.
* [[Шәрипова Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы]] (10 июнь 1948), әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, балалар яҙыусыһы, телевизион тапшырыуҙар авторы һәм алып барыусыһы. Филология фәндәре докторы (2006). 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004).
* [[Юлсурина Әлфиә Мырҙабулат ҡыҙы]] (25 апрель 1960), башҡорт йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010).

== Географияһы ==
[[Файл:Вход в пещеру Шульганташ.jpg|мини|слева|Шүлгәнташ мәмерйәһенең ауыҙы]]
Рельефы йырғыланған, таулы: майҙанының 1,3%-тан ашыуы диңгеҙ кимәленән 700 м бейеклектә урынлашҡан.

Көнсығышта район территорияһы һыу айырғыс Уралтау һырты, көнбайышта Арҙаҡты, Баҙал, Ҡалыу, Ҡыраҡа, Ушарлаҡ, Үтәнеш һырттары һәм Мәсем тауы менән сикләнгән.
Райондың үҙәк өлөшө Йылайыр синкланорийы, көньяҡ-көнсығыш өлөшө Уралтау зонаһы, төньяҡ-көнбайыш өлөшө Юрматау антиклинорийы сиктәрендә ята.

Айырым урындарҙа абсолют бейеклек 850—1040 метрға етә.

Район территорияһының ҡап уртаһынан тиерлек төньяҡтан — көньяҡ-көнбайышҡа табан [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы үтә. Гидрографик селтәрҙе Ҡушылдыҡтары: Алағуян, Ҡана, Ҡурығас, [[Нөгөш (йылға)|Нөгөш]], Үҙән йылғалары менән райондың гидрографик селтәрен барлыҡҡа килтерә.

Ярҙары карстлы ҡалын [[эзбизташ]] ҡатламдарынан тора. Шуға ла, мәмерйәләр күп. Иң билдәлеһе — [[Шүлгәнташ мәмерйәһе]].

Таулы өлөшө Уралтау, [[Ҡыраҡа]], Баштау, Юрматау һәм башҡа һырттарҙан ғибәрәт. Урта, өҫкө рифей һәм палеозойҙың кварцитлы ҡомташ, башҡа ҡомташ, алевролит, [[доломит]], [[эзбизташ]], һәүерташ, ультраһелтеле һәм һелтеле тоҡомдарынан тора.

Асыҡ ылыҫлы һәм киң япраҡлы урмандарҙа һоро тау-урман тупрағы, көлһыуланған һәм йыуылған ҡара тупраҡ таралған.

Райондың төньяҡ- көнбайыш өлөшөндә [[Нөгөш]] йылғаһы аға. Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы.

Юрматау һыртының көнбайыш битләүендә башлана. [[Белорет районы|Белорет]], Бөрйән, [[Мәләүез районы|Мәләүез]] райондары буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай аға.

[[Мәләүез районы]] [[Эткөсөк]] ауылы эргәһендә төньяҡ-көнбайышҡа борола һәм Ағиҙелгә (тамағынан 837 км алыҫлыҡта) ҡоя.

Төп ҡушылдыҡтары: уң яҡтан — Оло Ҡоҙаш, Үрек, Үсҡаныш, Тор; һулдан — Берәтәк, Оло Шәйек, Кесе Нөгөш, Күжә йылғалары.

Нөгөш бассейнының рельефы үрге ағымда уртаса һәм тәпәш таулы. Протерезой тоҡомдарынан (ҡомташ, доломит, конгломерат) тора.

Түбәнге ағымда — убалы тигеҙлек. Ҡазан ярусы тоҡомдарынан (мергель, ҡомташ, конгломерат) ғибәрәт.

Район сиктәрендә ландшафты ҡараһыу һоро урман тупрағындағы ҡара ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандарҙан (үрге ағымда) тора. Түбәнге ағымда һоро урман тупрағында киң япраҡлы урмандар китә.

Нөгөш бассейнында махсус һаҡланыусы [[Шүлгәнташ ҡурсаулығы]], «[[Алтын солоҡ|Алтын Солоҡ]]» һәм [[Башҡортостан (милли парк)|Башҡортостан милли паркы]] биләмәләре урынлашҡан.

Дөйөм алғанда, райондың ландшафтына вертикаль зоналыҡ хас. Үҫемлектәр донъяһының байлығы райондың киң япраҡлы, ҡарағай-ҡарағас һәм ҡайын урмандарының ҡушылған ерендә урынлашыуына һәм Урал аръяғы далаларының яҡын булыуына бәйле.

Хайуандар донъяһы урман төрҙәренән тора.

== Климаты ==
Климаты ҡырҡа континенталь, дымлылығы тигеҙ түгел. Уртаса йыллыҡ температура 1,5°С. Ғинуарҙа уртаса температура −16°С, июлдә 18°С.

Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары көнсығыш өлөшөндә 500—600 мм, көнбайыш өлөшөндә 700 мм, йылы осорҙа 350—400 мм.

== Райондың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре ==
Районда [[Башҡорт ҡурсаулығы]] һәм [[Шүлгәнташ ҡурсаулығы]] ойошторолған. Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшө [[Башҡортостан (милли парк)|Башҡортостан милли паркы]] составына инә.

Шүлгәнташ, Күлйорттамаҡ мәмерйәһе, Туҡмаҡ аҡланы, Оло һәм Кесе Бәшәке инештәрендәге йылға [[бағыр]]ының тәбиғәт резерваты — тәбиғәт ҡомартҡылары.

Әсебар заказнигы һәм [[Алтын солоҡ|«Алтын Солоҡ»]] заказнигы ойошторолған. Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре район майҙанының 19,4%-ын алып тора (республика буйынса иң юғары күрһәткес).

== Райондың ер аҫты байлыҡтары ==
* Хром рудаһы (Оло Башарт),
* Барит (Күжә),
* Кварца (Берәтәк),
* Кирбес сеймалы (Алағуян, Иҫке Собханғол),
* Ҡом-ҡырсын (Туғай),
* Доломит («13 км»),
* Агрономик руда (Кесе Нөгөш),
* Ҡыйыҡ сланцы (Әтек, Үҙән, Тимер),
* Төҙөлөш таштары, һәүер таштар, мергель, магнезит ятҡылыҡтары.

== Хужалыҡ ==
Ер өҫтөнөң таулы, тупрағының ярлы, уҡмашып ҡатҡан һәм йоҡа булыуы, территоряһының күп өлөшө урмандар менән ҡапланыуы һөҙөмтәһендә [[ауыл хужалығы]] ерҙәренең майҙаны 41,3 мең га ғына (бөтөн территоряһының 9,3 %), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр 8,0 мең га тәшкил итә. [[Ауыл хужалығы]] тәбиғи көтөүлектәр һәм сабынлыҡтар нигеҙендә малсылыҡтың ит-һөт тармағы буйынса махсуслашҡан. [[Умартасылыҡ]] үҫешкән.

Урман майҙаны 208,1 мең га, ағас запасы 45,5 млн м³. Ағас әҙерләү эше менән Бөрйән урман хужалығы шөғөлләнә.

«Шүлгәнташ», «Башҡортостан» ҡурсаулыҡтары ойошторолған. &quot;Шүлгәнташ&quot;та [[Шүлгәнташ мәмерйәһе]] һәм ҡырағай солоҡ бал ҡорттары һаҡланып ҡалған, ә &quot;Башҡортостан&quot;да һирәк осрай торған хайуан, балыҡ ([[бөркөт]], [[ҡарағош]], [[ҡыҙылғанат]], [[бәрҙе]] һ.б.) һәм үҫемлек (оҫҡон йыуаһы, яҫы ҡыяҡлы бойҙан һ.б.) төрҙәре һаҡланып ҡалған. Оло һәм Кесе Бешәке йылғаларында [[бағыр]] балығы тәбиғи ысул менән һаҡлана һәм үрсетелә.

Шүлгәнташ һәм Космонавтар мәмерйәләре — комплекслы тәбиғәт ҡомартҡылары. Район территорияһы туризмды үҫтереү өсөн ҡулайлы. (Шулай уҡ уҡығыҙ: [[«Шүлгәнташ» тарихи-мәҙәни музей комплексы]]).

== Транспорт ==
Районды [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]—Сәрмән автомобиль юлы республика әһәмиәтендәге [[Стәрлетамаҡ]]—[[Белорет]] — [[Магнитогорск]] автомагистрале менән тоташтыра. А

Иҫке Собханғол менән [[Баймаҡ]], [[Ҡананикольский]] һәм [[Мораҡ]] араһын тоташтырыусы таш түшәлгән юлдар һалынған.

== Социаль-мәҙәни өлкә ==
Районда 34 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 17 урта мәктәп; Иҫке Собханғолда музыка мәктәбе, һөнәрселек училищеһы һәм [[Мөхтәр Сәғитов музейы]] бар; 23 дөйөм китапхана, 20 клуб, Үҙәк район һәм 2 ауыл участка дауаханаһы эшләй.

== Бөрйән районы ауыл биләмәләре һәм ауылдары ==
Әлеге ваҡытта районда 34 ауылды берләштергән муниципаль ауыл берәмеге кимәлендәге 12 ауыл советы бар.
# '''Аҫҡар ауыл советы''' (административ үҙәк: '''Аҫҡар'''):[[Аҫҡар]], [[Исламбай]], [[Берәтәк (Бөрйән районы)|Берәтәк]] ауылдары (1245 кеше)
# '''Әтек ауыл советы''' (административ үҙәк: '''Әтек'''):[[Әтек (Бөрйән районы)|Әтек]] (471 кеше)
# '''Байғаҙы ауыл советы''' (административ үҙәк:'''Байғаҙы'''):[[Байғаҙы]], [[Яңы Уҫман (Бөрйән районы)|Яңы Уҫман]] ауылдары (755 кеше)
# '''Байназар ауыл советы''' (административ үҙәк: '''Байназар'''):[[Байназар]], [[Ҡурғашлы (Бөрйән районы)|Ҡурғашлы]], [[Мәһәҙей]], [[Мораҙым (Бөрйән районы)|Мораҙым]], [[Яуымбай]] ауылдары (2756 кеше)
# '''Ғәлиәкбәр ауыл советы ''' (административ үҙәк:'''Ғәлиәкбәр'''):[[Ғәлиәкбәр]], [[Үрге Нөгөш]] ауылдары (494 кеше)
# '''Ырғыҙлы ауыл советы''' (административ үҙәк:'''Ырғыҙлы'''):[[Ырғыҙлы]], [[Ҡотан]], [[Мәҡсүт (Бөрйән районы)|Мәҡсүт]] ауылдары (775 кеше)
# '''Кейекбай ауыл советы''' (административ үҙәк:'''Кейекбай'''):[[Кейекбай]], [[Ғәҙелгәрәй]], [[Мәндәғол]], [[Аҡбулат (Бөрйән районы)|Аҡбулат]] ауылдары (820 кеше)
# '''Ҡыпсаҡ ауыл советы''' (административ үҙәк:'''Әбделмәмбәт'''):[[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]], [[Бәләкәй Ҡыпсаҡ]], [[Килдеғол]] ауылдары (1088 кеше)
# '''Ҡолғана ауыл советы''' (административ үҙәк:'''Ҡолғана'''):[[Ҡолғана]], [[Һарғая]] ауылдары (416 кеше)
# '''Иҫке Монасип ауыл советы''' (административ үҙәк:'''Иҫке Монасип'''):[[Иҫке Монасип]], [[Нәби]], [[Яңы Монасип]] ауылдары (1346 кеше)
# '''Иҫке Собханғол ауыл советы''' (административ үҙәк:'''Иҫке Собханғол'''):[[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]], [[Яңы Собханғол]], [[Иҫке Мөсәт]], [[Яңы Мөсәт]], [[Ишдәүләт]] ауылдары (5938 кеше)
# '''Тимер ауыл советы''' (административ үҙәк: '''Тимер'''):[[Тимер]](455 кеше) (*Тимер ауылынан Аралбай, Байғаҙы, Бикташ ауылдары)&lt;ref&gt;[https://nailtimler.com/bashkortostan/burzyanskiy_rayon/burzyanskiy_rayon_biktashevo.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726154209/https://nailtimler.com/bashkortostan/burzyanskiy_rayon/burzyanskiy_rayon_biktashevo.html |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt; утар булып бүленеп сыҡҡан.

== Урындағы үҙидаралыҡ ==
2014 йылдың 27 июнендә Бөрйән районы Советы Рөстәм Шәриповты контракт буйынса район хакимиәте башлығы вазифаһына тәғәйенләү тураһында ҡарар ҡабул итте.&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/642671 Бөрйән районында яңы хакимиәт башлығы. Башинформ]&lt;/ref&gt;

=== Район хакимиәте ===
Адресы: 453580, Иҫке Собханғол ауылы, Ленин урамы, 61

Телефон/факс: (34755) 3-52-40, (34755) 3-52-52

E-mail: adm13@presidentrb.ru

Сайты: http://www.burzyan.ru

Хакимиәт башлығы: Шәрипов Рөстәм Динислам улы.

=== Район Советы ===
Адрес: 453580, Иҫке Собханғол ауылы, Ленин урамы, 61

Телефон/факс: (34755) 3-62-00, (34755) 3-52-52

E-mail: Sovet-burzyan@mail.ru Э

Совет рәйесе: Гүмәрова Роза Шәриф ҡыҙы, (34755) 3-53-95

Совет сәркәтибе: Рыҫҡолов Азамат Ағзамов улы, (34755) 3-53-95

== Район матбуғаты ==
[[Таң (гәзит)|«Таң»]] — [[Башҡортостан Республикаһы]] Бөрйән районының ижтимағи-сәйәси гәзите. Ойоштороусылары: Депутаттарҙың Бөрйән район Советы. 1935 йылдың майынан башлап аҙнаға 3 тапҡыр сыға.

Башта «Еңеү юлында» тип атала. Тәүге номеры [[1935]] йылдың [[1 май]]ында донъя күрә. Тиражы 644 экземпляр була. Айына 6 тапҡыр сыға.

Беренсе редакторы Хажи Минниғәле улы Кинйәғолов була. Был вазифаға тәғәйенләгәнгә тиклем, ул «Башҡортостан» гәзитенең ауыл хужалығы бүлеген етәкләй.

Унан һуңғы йылдарҙағы редакторҙар: Дәүләтбай Мөхәмәтйән улы Юлмөхәмәтов, Зата Сафа улы Юлдашев.

1944—1945 йылдарҙа редактор булып, аҙаҡ Башҡортостандың данлыҡлы яҙыусыһы булараҡ билдәлелек алған [[Ярулла Вәлиев]] эшләй.

Уны Бөйөк Ватан һуғышынан ҡайтҡан [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы кешеһе З. Я. Сафин алмаштыра (1945—1953).
 
1953 йылдан 1956 йылға тиклем арауыҡта редакцияны Рамаҙан Һиһиәт улы Ҡондоҙбаев етәкләй.

1959 йылдан гәзит 4 битле вариантта, аҙнаһына 3 тапҡыр сыға башлай.
1962 йылдағы райондарҙы эреләтеү сәйәсәте арҡаһында район [[Белорет районы]]на ҡушыла. Гәзиттең эшмәкәрлеге туҡтатыла.

[[1965]] йылда Бөрйән районы яңынан тергеҙелә. Типография һәм редакция менән гәзит тә яңынан булдырыла.

Редактор итеп Белорет районының [[Урал (гәзит)|«Урал» гәзите]] редакторы урынбаҫары булып эшләп йөрөгән Абдулла Мөхәмәтйән улы Юлмөхәмәтов ҡайтарыла.

1966 йылдың мартынан гәзит «Таң» исеме аҫтында сыға башлай.
1966—2008 йылдар арауығында редакторҙар булып А. М. Юлмөхәмәтов, Ю. Х. Манапов, И.Ғ.Йәһүҙин эшләй.
2008 йылдан бирле баш редактор вазифаһын Р. С. Шамигулов алып бара.

2009 йылда [[Таң (гәзит)|«Таң»]] ауыл хужалығы тематикаһын яҡтыртыу буйынса иң һәйбәт гәзит тип табыла. [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең дипломы һым аҡсалата премия менән бүләкләнә.

== Үҙенсәлекле спорт ярыштары ==
* Бөрйән районында үҙенселәкле ҡышҡы ярыш — [[Башҡорт аты|Башҡорт аттары]] бәйгеһе үтә. Ябай санаға егелгән юртаҡтарҙа 15 саҡрым арала ярышалар. Сара беренсе тапҡыр «Бөрйән» совхозының директоры Исмәғил Ғәбитов тарафынан ойошторола һәм 2014 йылда 45-се тапҡыр үткәрелә&lt;ref&gt;Елдәй елә, Толпарым! Р.Мусин. Башҡортостан гәзите, 2014 йыл, 14 март, № 46-47&lt;/ref&gt;.
* Бөрйән районында үҙенсәлекле һабантуй ярышы — ауыр ташты бейеклеккә ташлау бәйгеһе уҙғарыла. [[Һабантуй]]ҙарҙа таш ырғытыу бәйгеһе 1950 йылдарҙа [[Килдеғол]] ауылында йәшәгән Рәхимйән Яхин исеме менән бәйле. Ул ҡыҙыҡ күреп юл буйында ятҡан ҙур аҡ ташты эйәрле ат аша алып ташлай. Был таш әлеге көндә Килдеғол мәктәбе музейында һаҡлана. Беренсе тапҡыр таш 1994 йылда Ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы йыйынында бейеклеккә ташлана. Йолаға әүерелгән таш ырғытыу бәйгеһе һәр һабантуйҙа ойошторола&lt;ref&gt;[http://www.tan.burzyan.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=601:2012-05-30-05-45-16 Арғыҙмала — муллыҡ байрамы. «Таң» Бөрйән районы гәзите. 30.05.2012.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525030912/http://www.tan.burzyan.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=601:2012-05-30-05-45-16 |date=2013-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* {{Бурзянская энциклопедия}}

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
&quot;Шүлгән- таш&quot;мәмерйәһенең эсендәге күл.jpg|Шүлгәнташ мәмерйәһе эсендәге күл
&quot;Шүлгән- таш&quot;мәмерйәһе.jpg|Шүлгәнташ мәмерйәһе
Урман.jpg|Урман
Бөрйән урманы.jpg|Бөрйән_урманы
Бөрйән ҡарағайҙары.jpg|мини|Бөрйән_ҡарағайҙары
Бөрйән районы сиге.jpg|мини|Бөрйән_районы_сиге
Алағуян йылғаһы.jpg|мини|Алағуян_йылғаһы
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* ''Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.'' «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
* [http://www.uic.bashedu.ru/encikl/bbb/burzyn_rn.htm Бурзянский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228101224/http://www.uic.bashedu.ru/encikl/bbb/burzyn_rn.htm |date=2008-12-28 }}
* [http://www.bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=2718 На сайте Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130163651/http://bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=2718 |date=2011-01-30 }}

{{Бөрйән районы ауылдары}}
{{Бөрйән районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Бөрйән районы]]
[[Категория:Башҡортостан райондары]]</text>
      <sha1>pettol99jqx4az3pcp7s9vy1caa7e9i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300428</id>
      <parentid>1300427</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T18:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38250-71</username>
        <id>48263</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билдәле шәхестәр */</comment>
      <origin>1300428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39551" sha1="6ieu5pf1gdd36htved7l5tnn81iml6k" xml:space="preserve">{{Административная единица
|Цвет1                            = {{Цвет|Россия}}
|Цвет2 =
|Русское название = Бөрйән районы
|Оригинальное название = 
|Герб = Coat of Arms of Burzyan rayon (Bashkortostan).png
|Флаг = Flag of Burzyansky rayon.svg
|Описание флага = Флаг Бурзянского района
|Страна = {{RUS}}
|Статус = [[муниципаль район]]
|Гимн =
|Входит в = {{s|[[Башҡортостан]]}}
|Включает = 12 ауыл биләмәһе
|Столица =  [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы
|КрупныйГород =
|КрупныеГорода =
|Дата =
|Глава = [[Шәрипов Рөстәм Динислам улы]]
  |Название главы                 = Хакимиәт башлығы
|Глава2 =
  |Название главы2                = 
|ВВП =
  |Год ВВП                        = 
  |Место по ВВП                   = 
  |ВВП на душу населения          = 
  |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык =
|Языки =
|Население = 18 166
  |Год переписи                   = 2010
  |Место по населению             = 
  |Плотность                      = 
  |Место по плотности             = 
  |Национальный состав            = [[башҡорттар]] (96,2 %)&lt;ref name=&quot;ВПН-2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
  |Конфессиональный состав        = 
|Площадь = 4 442
  |Место по площади               = 5
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта = Location of Burzyanskiy rayon (Bashkortostan).svg
|ЧасовойПояс ={{MSK+2}}
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Код автомобильных номеров = 02, 102
|Сайт =
|Параметр1 =
|Название параметра1 =
|Примечания =
}}
'''Бөрйән районы''' — [[Башҡортостан]]дың көньяҡ-көнсығыш районы. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының иң аҙ үҙләштерелгән үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.
 
Төньяҡта — [[Белорет районы|Белорет]], көнсығышта — [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] һәм [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]], көньяҡта — [[Йылайыр районы|Йылайыр]] һәм [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]], көнбайышта [[Мәләүез районы|Мәләүез]] һәм [[Ишембай районы|Ишембай]] райондары менән сиктәш.

Майҙаны 4442 [[квадрат километр|км²]]. Үҙәге — [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы. [[Өфө]]нән көньяҡ-көнсығышҡа 360 км һәм Белорет тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 136 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Тарихы ==
Бөрйән районы [[1930]] йылдың 20 авгусында ойошторола. [[Йылайыр кантоны]]ның Бөрйән (улусына) волосына ингән ауылдар яңы райондың нигеҙен тәшкил итә.

Тамъян-Түңгәүер волосының Аҫҡар, Брәтәк, Мәһәҙей һәм Ҡолғана, Ҡананикольский волосының Ырғыҙлы ауылдары ла ҡушыла Бөрйәнгә.

Шулай уҡ, [[Стәрлетамаҡ кантоны]]ның Маҡар һәм Арыҫлан улустары ере инеп китә.

Барлығы шул осорҙа 7 ауыл Советына ҡараған 46 ауыл иҫәпләнә. Халыҡ һаны 7793 була.

Ауыл һанына утарҙар ҙа ҡушып индерелә, бөтәһе 1778 шәхси хужалыҡ иҫәпләнә.

Район үҙәге итеп тәүҙә [[Яңы Собханғол]] ауылы (1930), аҙаҡ [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы(1935) билдәләнә.
 
1963 йылдың 1 февралендә райондарҙы эреләтеү сәйәсәте арҡаһында Белорет районыны ҡушалар. 1965 йылдың 4 ноябрендә Бөрйән районы яңынан тергеҙелә.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

2010 йылғы мәғлүмәттәр буйынса халыҡ һаны 18,16 мең кеше булған. Күпселек [[башҡорттар]] йәшәй. 34 ауыл бар. Улар араһынан халыҡ сағыштырмаса күп йәшәгән ауылдар: [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] (4923), [[Байназар]] (1475) һәм [[Иҫке Монасип]] (635) ауылдары.

'''Милли составы'''

2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса : башҡорттар — 96,2 %, урыҫтар— 2,1 %, татарҙар — 1,3 %, башҡа милләт вәкилдәре — 0,4 %.

'''Демография'''

2010 йылда Бөрйән районы Башҡортостан Республикаһында халыҡтың тәбиғи үҫеше буйынса беренсе урынға сыға:1000 кеше иҫәбенә — 10,9.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Алтыншин Ғаяз Сәғит улы]] (23 апрель 1966 йыл — 20 август 2008 йыл), башҡорт театр актёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995).
* [[Бүләкова Ғәҙилә Мөҙәрис ҡыҙы]] (11 апрель 1957), ғалим-педагог, филология фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.
* [[Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы]] (25 сентябрь 1951), 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Милли музейы генераль директоры. «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре»(2009).&quot;Башҡортостан Республикаһының Милли музейы: төҙөлөш һәм үҫеш тарихы&quot; китабының авторы.
* [[Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы]] (1 ғинуар 1968), башҡорт шағиры. 2000 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы.
* [[Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улы]] (30 октябрь 1939 йыл — 21 март 1997 йыл), журналист, шағир. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Сабирйән Мөхәмәтҡолов исемендәге премия лауреаты (1994).
* [[Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы]](25 ноябрь 1939 йыл), хужалыҡ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән. «Почёт Билдәһе» һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Дәүләтбирҙина Тәнзилә Сәлих ҡыҙы]](3 август 1964 йыл), башҡорт шағиры, драматург һәм журналист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014). Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар (1992) һәм Журналистар (2000) союздары ағзаһы.
*[[Ишбаев Райман Сәйәх улы]] (12 март 1959 - 5 декабрь 2006), йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
* [[Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы]](19 ғинуар 1935 — 23 октябрь 2010), мәғариф хеҙмәткәре, яҙыусы. 1994 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы[1]. Мәләүез районының Булат Рафиҡов исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2007).
* [[Йәһүҙин Инсур Ғаззали улы]](псевдонимы Инсур Артур; 26 март 1951 — март 2011), башҡорт шағиры һәм журналисы. СССР-ҙың Журналистар, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы.
* [[Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы]](псевдонимы Таңһылыу Ҡарамыш; 3 март 1948), башҡорт шағиры. 1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001). Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты.
* [[Ҡәҙерғолов Мөхәммәт Нурғәле улы|Ҡәҙерғолов Мөхәмәт Нурғәле улы]] (10.03.1919—16.10.19989), ҡурайсы, уҡытыусы һәм мәҙәниәт хеҙмәткәре. Район мәҙәниәт һарайының «Мәсем таш» халыҡ ҡурайсылар ансамлен ойоштороусы һәм уның 1946—1980 йылдарҙағы етәксеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты (Өфө, 1954). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/8-statya/7521-er-olov-m-kh-m-t-nur-le-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ҡәҙерғолов Мөхәмәт Нурғәле улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405175032/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/7521-er-olov-m-kh-m-t-nur-le-uly |date=2016-04-05 }}{{V|9|03|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Маликова Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы]](1.05.1941), ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор, атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, ауыл хужалығы малдарын туҡландырыу һәм аҙыҡ технологиялары лабораторияһында баш ғилми хеҙмәткәр.
* [[Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улы]] (1890—1934), сәсән, ҡобайырсы, шағир, композитор, оҫта ҡурайсы һәм ҡумыҙсы, мөғәллим, мәғрифәтсе.
* [[Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы]](12 май 1967), ҡурайсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014), Нефтекама дәүләт филармонияһының художество етәксеһе.
* [[Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы]](15 сентябрь 1937—1 ғинуар 2022), башҡорт музыканты, ҡурайсыһы, йырсы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974).
* [[Сөйәрғолов Муллайән Зыяитдин улы]](21 ноябрь 1934 йыл), Мәжит Ғафури исемендәге башҡорт академия драма театры артисы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1986). Театр эшмәкәрҙәре Союзы ағзаһы (1984).
* [[Сөләймәнов Йәлил Әхмәт улы]] (16 март 1968), рәссәм, 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2011). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1997).
* [[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы]](15 март 1939 — 21 ноябрь 2016), башҡорт әҙәбиәт ғилеме белгесе, фольклорсы, йәмәғәт эшмәкәре. Филология фәндәре докторы (1991), профессор (1995). Рәсәй Гуманитар Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (академик, 1995). Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союзы ағзаһы. Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1987) һәм Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014).
* [[Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы]](27 август 1933 —20 июнь 1986), фольклорсы-ғалим, филология фәндәре кандидаты (1965). Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1987).
* [[Сәғитов Рәсүл Хәсән улы]] (14 март, 1964 йыл), журналист, яҙыусы, тәржемәсе, йәмәғәт эшмәкәре. Ике юғары белемле: филолог һәм юрист. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты, Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы менән бүләкләнгән. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар, Яҙыусылар союздары, Башҡортостан Йәмәғәт палатаһы ағзаһы. Башҡорт, рус, инглиз телдәрендәге ун бишләгән әҙәби һәм публицистик китап авторы. Хеҙмәт юлын ун ете йәшендә райондың «Таң» гәзитендә башлай. Бөгөн — «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһына ҡараған «Юлдаш» радиоһының ижтимағи-сәйәси бүлеге етәксеһе.
* [[Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы]](15.10.1937 — 1. 08.2003), Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы) — «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре», йырсы, зоотехник, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы һәм «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
* [[Теләүембәтов Иршат Әнүәр улы]] (26 март 1962), башҡорт журналисы, политолог, яҙыусы. Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы.
* [[Шәрипова Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы]] (10 июнь 1948), әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, балалар яҙыусыһы, телевизион тапшырыуҙар авторы һәм алып барыусыһы. Филология фәндәре докторы (2006). 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004).
* [[Юлсурина Әлфиә Мырҙабулат ҡыҙы]] (25 апрель 1960), башҡорт йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010).

== Географияһы ==
[[Файл:Вход в пещеру Шульганташ.jpg|мини|слева|Шүлгәнташ мәмерйәһенең ауыҙы]]
Рельефы йырғыланған, таулы: майҙанының 1,3%-тан ашыуы диңгеҙ кимәленән 700 м бейеклектә урынлашҡан.

Көнсығышта район территорияһы һыу айырғыс Уралтау һырты, көнбайышта Арҙаҡты, Баҙал, Ҡалыу, Ҡыраҡа, Ушарлаҡ, Үтәнеш һырттары һәм Мәсем тауы менән сикләнгән.
Райондың үҙәк өлөшө Йылайыр синкланорийы, көньяҡ-көнсығыш өлөшө Уралтау зонаһы, төньяҡ-көнбайыш өлөшө Юрматау антиклинорийы сиктәрендә ята.

Айырым урындарҙа абсолют бейеклек 850—1040 метрға етә.

Район территорияһының ҡап уртаһынан тиерлек төньяҡтан — көньяҡ-көнбайышҡа табан [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы үтә. Гидрографик селтәрҙе Ҡушылдыҡтары: Алағуян, Ҡана, Ҡурығас, [[Нөгөш (йылға)|Нөгөш]], Үҙән йылғалары менән райондың гидрографик селтәрен барлыҡҡа килтерә.

Ярҙары карстлы ҡалын [[эзбизташ]] ҡатламдарынан тора. Шуға ла, мәмерйәләр күп. Иң билдәлеһе — [[Шүлгәнташ мәмерйәһе]].

Таулы өлөшө Уралтау, [[Ҡыраҡа]], Баштау, Юрматау һәм башҡа һырттарҙан ғибәрәт. Урта, өҫкө рифей һәм палеозойҙың кварцитлы ҡомташ, башҡа ҡомташ, алевролит, [[доломит]], [[эзбизташ]], һәүерташ, ультраһелтеле һәм һелтеле тоҡомдарынан тора.

Асыҡ ылыҫлы һәм киң япраҡлы урмандарҙа һоро тау-урман тупрағы, көлһыуланған һәм йыуылған ҡара тупраҡ таралған.

Райондың төньяҡ- көнбайыш өлөшөндә [[Нөгөш]] йылғаһы аға. Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы.

Юрматау һыртының көнбайыш битләүендә башлана. [[Белорет районы|Белорет]], Бөрйән, [[Мәләүез районы|Мәләүез]] райондары буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай аға.

[[Мәләүез районы]] [[Эткөсөк]] ауылы эргәһендә төньяҡ-көнбайышҡа борола һәм Ағиҙелгә (тамағынан 837 км алыҫлыҡта) ҡоя.

Төп ҡушылдыҡтары: уң яҡтан — Оло Ҡоҙаш, Үрек, Үсҡаныш, Тор; һулдан — Берәтәк, Оло Шәйек, Кесе Нөгөш, Күжә йылғалары.

Нөгөш бассейнының рельефы үрге ағымда уртаса һәм тәпәш таулы. Протерезой тоҡомдарынан (ҡомташ, доломит, конгломерат) тора.

Түбәнге ағымда — убалы тигеҙлек. Ҡазан ярусы тоҡомдарынан (мергель, ҡомташ, конгломерат) ғибәрәт.

Район сиктәрендә ландшафты ҡараһыу һоро урман тупрағындағы ҡара ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандарҙан (үрге ағымда) тора. Түбәнге ағымда һоро урман тупрағында киң япраҡлы урмандар китә.

Нөгөш бассейнында махсус һаҡланыусы [[Шүлгәнташ ҡурсаулығы]], «[[Алтын солоҡ|Алтын Солоҡ]]» һәм [[Башҡортостан (милли парк)|Башҡортостан милли паркы]] биләмәләре урынлашҡан.

Дөйөм алғанда, райондың ландшафтына вертикаль зоналыҡ хас. Үҫемлектәр донъяһының байлығы райондың киң япраҡлы, ҡарағай-ҡарағас һәм ҡайын урмандарының ҡушылған ерендә урынлашыуына һәм Урал аръяғы далаларының яҡын булыуына бәйле.

Хайуандар донъяһы урман төрҙәренән тора.

== Климаты ==
Климаты ҡырҡа континенталь, дымлылығы тигеҙ түгел. Уртаса йыллыҡ температура 1,5°С. Ғинуарҙа уртаса температура −16°С, июлдә 18°С.

Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары көнсығыш өлөшөндә 500—600 мм, көнбайыш өлөшөндә 700 мм, йылы осорҙа 350—400 мм.

== Райондың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре ==
Районда [[Башҡорт ҡурсаулығы]] һәм [[Шүлгәнташ ҡурсаулығы]] ойошторолған. Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшө [[Башҡортостан (милли парк)|Башҡортостан милли паркы]] составына инә.

Шүлгәнташ, Күлйорттамаҡ мәмерйәһе, Туҡмаҡ аҡланы, Оло һәм Кесе Бәшәке инештәрендәге йылға [[бағыр]]ының тәбиғәт резерваты — тәбиғәт ҡомартҡылары.

Әсебар заказнигы һәм [[Алтын солоҡ|«Алтын Солоҡ»]] заказнигы ойошторолған. Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре район майҙанының 19,4%-ын алып тора (республика буйынса иң юғары күрһәткес).

== Райондың ер аҫты байлыҡтары ==
* Хром рудаһы (Оло Башарт),
* Барит (Күжә),
* Кварца (Берәтәк),
* Кирбес сеймалы (Алағуян, Иҫке Собханғол),
* Ҡом-ҡырсын (Туғай),
* Доломит («13 км»),
* Агрономик руда (Кесе Нөгөш),
* Ҡыйыҡ сланцы (Әтек, Үҙән, Тимер),
* Төҙөлөш таштары, һәүер таштар, мергель, магнезит ятҡылыҡтары.

== Хужалыҡ ==
Ер өҫтөнөң таулы, тупрағының ярлы, уҡмашып ҡатҡан һәм йоҡа булыуы, территоряһының күп өлөшө урмандар менән ҡапланыуы һөҙөмтәһендә [[ауыл хужалығы]] ерҙәренең майҙаны 41,3 мең га ғына (бөтөн территоряһының 9,3 %), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр 8,0 мең га тәшкил итә. [[Ауыл хужалығы]] тәбиғи көтөүлектәр һәм сабынлыҡтар нигеҙендә малсылыҡтың ит-һөт тармағы буйынса махсуслашҡан. [[Умартасылыҡ]] үҫешкән.

Урман майҙаны 208,1 мең га, ағас запасы 45,5 млн м³. Ағас әҙерләү эше менән Бөрйән урман хужалығы шөғөлләнә.

«Шүлгәнташ», «Башҡортостан» ҡурсаулыҡтары ойошторолған. &quot;Шүлгәнташ&quot;та [[Шүлгәнташ мәмерйәһе]] һәм ҡырағай солоҡ бал ҡорттары һаҡланып ҡалған, ә &quot;Башҡортостан&quot;да һирәк осрай торған хайуан, балыҡ ([[бөркөт]], [[ҡарағош]], [[ҡыҙылғанат]], [[бәрҙе]] һ.б.) һәм үҫемлек (оҫҡон йыуаһы, яҫы ҡыяҡлы бойҙан һ.б.) төрҙәре һаҡланып ҡалған. Оло һәм Кесе Бешәке йылғаларында [[бағыр]] балығы тәбиғи ысул менән һаҡлана һәм үрсетелә.

Шүлгәнташ һәм Космонавтар мәмерйәләре — комплекслы тәбиғәт ҡомартҡылары. Район территорияһы туризмды үҫтереү өсөн ҡулайлы. (Шулай уҡ уҡығыҙ: [[«Шүлгәнташ» тарихи-мәҙәни музей комплексы]]).

== Транспорт ==
Районды [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]—Сәрмән автомобиль юлы республика әһәмиәтендәге [[Стәрлетамаҡ]]—[[Белорет]] — [[Магнитогорск]] автомагистрале менән тоташтыра. А

Иҫке Собханғол менән [[Баймаҡ]], [[Ҡананикольский]] һәм [[Мораҡ]] араһын тоташтырыусы таш түшәлгән юлдар һалынған.

== Социаль-мәҙәни өлкә ==
Районда 34 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 17 урта мәктәп; Иҫке Собханғолда музыка мәктәбе, һөнәрселек училищеһы һәм [[Мөхтәр Сәғитов музейы]] бар; 23 дөйөм китапхана, 20 клуб, Үҙәк район һәм 2 ауыл участка дауаханаһы эшләй.

== Бөрйән районы ауыл биләмәләре һәм ауылдары ==
Әлеге ваҡытта районда 34 ауылды берләштергән муниципаль ауыл берәмеге кимәлендәге 12 ауыл советы бар.
# '''Аҫҡар ауыл советы''' (административ үҙәк: '''Аҫҡар'''):[[Аҫҡар]], [[Исламбай]], [[Берәтәк (Бөрйән районы)|Берәтәк]] ауылдары (1245 кеше)
# '''Әтек ауыл советы''' (административ үҙәк: '''Әтек'''):[[Әтек (Бөрйән районы)|Әтек]] (471 кеше)
# '''Байғаҙы ауыл советы''' (административ үҙәк:'''Байғаҙы'''):[[Байғаҙы]], [[Яңы Уҫман (Бөрйән районы)|Яңы Уҫман]] ауылдары (755 кеше)
# '''Байназар ауыл советы''' (административ үҙәк: '''Байназар'''):[[Байназар]], [[Ҡурғашлы (Бөрйән районы)|Ҡурғашлы]], [[Мәһәҙей]], [[Мораҙым (Бөрйән районы)|Мораҙым]], [[Яуымбай]] ауылдары (2756 кеше)
# '''Ғәлиәкбәр ауыл советы ''' (административ үҙәк:'''Ғәлиәкбәр'''):[[Ғәлиәкбәр]], [[Үрге Нөгөш]] ауылдары (494 кеше)
# '''Ырғыҙлы ауыл советы''' (административ үҙәк:'''Ырғыҙлы'''):[[Ырғыҙлы]], [[Ҡотан]], [[Мәҡсүт (Бөрйән районы)|Мәҡсүт]] ауылдары (775 кеше)
# '''Кейекбай ауыл советы''' (административ үҙәк:'''Кейекбай'''):[[Кейекбай]], [[Ғәҙелгәрәй]], [[Мәндәғол]], [[Аҡбулат (Бөрйән районы)|Аҡбулат]] ауылдары (820 кеше)
# '''Ҡыпсаҡ ауыл советы''' (административ үҙәк:'''Әбделмәмбәт'''):[[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]], [[Бәләкәй Ҡыпсаҡ]], [[Килдеғол]] ауылдары (1088 кеше)
# '''Ҡолғана ауыл советы''' (административ үҙәк:'''Ҡолғана'''):[[Ҡолғана]], [[Һарғая]] ауылдары (416 кеше)
# '''Иҫке Монасип ауыл советы''' (административ үҙәк:'''Иҫке Монасип'''):[[Иҫке Монасип]], [[Нәби]], [[Яңы Монасип]] ауылдары (1346 кеше)
# '''Иҫке Собханғол ауыл советы''' (административ үҙәк:'''Иҫке Собханғол'''):[[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]], [[Яңы Собханғол]], [[Иҫке Мөсәт]], [[Яңы Мөсәт]], [[Ишдәүләт]] ауылдары (5938 кеше)
# '''Тимер ауыл советы''' (административ үҙәк: '''Тимер'''):[[Тимер]](455 кеше) (*Тимер ауылынан Аралбай, Байғаҙы, Бикташ ауылдары)&lt;ref&gt;[https://nailtimler.com/bashkortostan/burzyanskiy_rayon/burzyanskiy_rayon_biktashevo.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726154209/https://nailtimler.com/bashkortostan/burzyanskiy_rayon/burzyanskiy_rayon_biktashevo.html |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt; утар булып бүленеп сыҡҡан.

== Урындағы үҙидаралыҡ ==
2014 йылдың 27 июнендә Бөрйән районы Советы Рөстәм Шәриповты контракт буйынса район хакимиәте башлығы вазифаһына тәғәйенләү тураһында ҡарар ҡабул итте.&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/642671 Бөрйән районында яңы хакимиәт башлығы. Башинформ]&lt;/ref&gt;

=== Район хакимиәте ===
Адресы: 453580, Иҫке Собханғол ауылы, Ленин урамы, 61

Телефон/факс: (34755) 3-52-40, (34755) 3-52-52

E-mail: adm13@presidentrb.ru

Сайты: http://www.burzyan.ru

Хакимиәт башлығы: Шәрипов Рөстәм Динислам улы.

=== Район Советы ===
Адрес: 453580, Иҫке Собханғол ауылы, Ленин урамы, 61

Телефон/факс: (34755) 3-62-00, (34755) 3-52-52

E-mail: Sovet-burzyan@mail.ru Э

Совет рәйесе: Гүмәрова Роза Шәриф ҡыҙы, (34755) 3-53-95

Совет сәркәтибе: Рыҫҡолов Азамат Ағзамов улы, (34755) 3-53-95

== Район матбуғаты ==
[[Таң (гәзит)|«Таң»]] — [[Башҡортостан Республикаһы]] Бөрйән районының ижтимағи-сәйәси гәзите. Ойоштороусылары: Депутаттарҙың Бөрйән район Советы. 1935 йылдың майынан башлап аҙнаға 3 тапҡыр сыға.

Башта «Еңеү юлында» тип атала. Тәүге номеры [[1935]] йылдың [[1 май]]ында донъя күрә. Тиражы 644 экземпляр була. Айына 6 тапҡыр сыға.

Беренсе редакторы Хажи Минниғәле улы Кинйәғолов була. Был вазифаға тәғәйенләгәнгә тиклем, ул «Башҡортостан» гәзитенең ауыл хужалығы бүлеген етәкләй.

Унан һуңғы йылдарҙағы редакторҙар: Дәүләтбай Мөхәмәтйән улы Юлмөхәмәтов, Зата Сафа улы Юлдашев.

1944—1945 йылдарҙа редактор булып, аҙаҡ Башҡортостандың данлыҡлы яҙыусыһы булараҡ билдәлелек алған [[Ярулла Вәлиев]] эшләй.

Уны Бөйөк Ватан һуғышынан ҡайтҡан [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы кешеһе З. Я. Сафин алмаштыра (1945—1953).
 
1953 йылдан 1956 йылға тиклем арауыҡта редакцияны Рамаҙан Һиһиәт улы Ҡондоҙбаев етәкләй.

1959 йылдан гәзит 4 битле вариантта, аҙнаһына 3 тапҡыр сыға башлай.
1962 йылдағы райондарҙы эреләтеү сәйәсәте арҡаһында район [[Белорет районы]]на ҡушыла. Гәзиттең эшмәкәрлеге туҡтатыла.

[[1965]] йылда Бөрйән районы яңынан тергеҙелә. Типография һәм редакция менән гәзит тә яңынан булдырыла.

Редактор итеп Белорет районының [[Урал (гәзит)|«Урал» гәзите]] редакторы урынбаҫары булып эшләп йөрөгән Абдулла Мөхәмәтйән улы Юлмөхәмәтов ҡайтарыла.

1966 йылдың мартынан гәзит «Таң» исеме аҫтында сыға башлай.
1966—2008 йылдар арауығында редакторҙар булып А. М. Юлмөхәмәтов, Ю. Х. Манапов, И.Ғ.Йәһүҙин эшләй.
2008 йылдан бирле баш редактор вазифаһын Р. С. Шамигулов алып бара.

2009 йылда [[Таң (гәзит)|«Таң»]] ауыл хужалығы тематикаһын яҡтыртыу буйынса иң һәйбәт гәзит тип табыла. [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең дипломы һым аҡсалата премия менән бүләкләнә.

== Үҙенсәлекле спорт ярыштары ==
* Бөрйән районында үҙенселәкле ҡышҡы ярыш — [[Башҡорт аты|Башҡорт аттары]] бәйгеһе үтә. Ябай санаға егелгән юртаҡтарҙа 15 саҡрым арала ярышалар. Сара беренсе тапҡыр «Бөрйән» совхозының директоры Исмәғил Ғәбитов тарафынан ойошторола һәм 2014 йылда 45-се тапҡыр үткәрелә&lt;ref&gt;Елдәй елә, Толпарым! Р.Мусин. Башҡортостан гәзите, 2014 йыл, 14 март, № 46-47&lt;/ref&gt;.
* Бөрйән районында үҙенсәлекле һабантуй ярышы — ауыр ташты бейеклеккә ташлау бәйгеһе уҙғарыла. [[Һабантуй]]ҙарҙа таш ырғытыу бәйгеһе 1950 йылдарҙа [[Килдеғол]] ауылында йәшәгән Рәхимйән Яхин исеме менән бәйле. Ул ҡыҙыҡ күреп юл буйында ятҡан ҙур аҡ ташты эйәрле ат аша алып ташлай. Был таш әлеге көндә Килдеғол мәктәбе музейында һаҡлана. Беренсе тапҡыр таш 1994 йылда Ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы йыйынында бейеклеккә ташлана. Йолаға әүерелгән таш ырғытыу бәйгеһе һәр һабантуйҙа ойошторола&lt;ref&gt;[http://www.tan.burzyan.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=601:2012-05-30-05-45-16 Арғыҙмала — муллыҡ байрамы. «Таң» Бөрйән районы гәзите. 30.05.2012.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525030912/http://www.tan.burzyan.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=601:2012-05-30-05-45-16 |date=2013-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* {{Бурзянская энциклопедия}}

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
&quot;Шүлгән- таш&quot;мәмерйәһенең эсендәге күл.jpg|Шүлгәнташ мәмерйәһе эсендәге күл
&quot;Шүлгән- таш&quot;мәмерйәһе.jpg|Шүлгәнташ мәмерйәһе
Урман.jpg|Урман
Бөрйән урманы.jpg|Бөрйән_урманы
Бөрйән ҡарағайҙары.jpg|мини|Бөрйән_ҡарағайҙары
Бөрйән районы сиге.jpg|мини|Бөрйән_районы_сиге
Алағуян йылғаһы.jpg|мини|Алағуян_йылғаһы
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* ''Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.'' «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
* [http://www.uic.bashedu.ru/encikl/bbb/burzyn_rn.htm Бурзянский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228101224/http://www.uic.bashedu.ru/encikl/bbb/burzyn_rn.htm |date=2008-12-28 }}
* [http://www.bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=2718 На сайте Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130163651/http://bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=2718 |date=2011-01-30 }}

{{Бөрйән районы ауылдары}}
{{Бөрйән районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Бөрйән районы]]
[[Категория:Башҡортостан райондары]]</text>
      <sha1>6ieu5pf1gdd36htved7l5tnn81iml6k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нойштадт-ам-Ренштайг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29387</id>
    <revision>
      <id>1300412</id>
      <parentid>680314</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T12:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Neustadt-R.jpg]] → [[File:DEU Neustadt am Rennsteig (Großbreitenbach) COA.svg]] JPG → SVG</comment>
      <origin>1300412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5363" sha1="cgk1btg47phbt8eo8j0lnixfwdit21q" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Нойштадт-ам-Ренштайг 
 |төп исеме                                         = Neustadt am Rennsteig 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Neustadt am Rennsteig (Großbreitenbach) COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec      
 |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec  =  
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Ильм (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Ильм (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Дирк Махелайдт&lt;br /&gt;([[Германияның социал-демократ фирҡәһе|ГСДФ]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 17,03  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 785  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 1042 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 98701 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = IK 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 70 038 
 |Commons-тағы категория                     =  Neustadt am Rennsteig 
 |сайт                                                                  = http://www.neustadtamrennsteig.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Нойштадт-ам-Ренштайг''' ({{lang-de|Neustadt am Rennsteig}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 1042 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 17,03 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 785 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98701 һәм автомобиль коды — IK. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [http://www.neustadtamrennsteig.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>cgk1btg47phbt8eo8j0lnixfwdit21q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Комета</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67242</id>
    <revision>
      <id>1300418</id>
      <parentid>1286499</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T13:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19151" sha1="e9dd8fsrcsx4qmwdyaa7seixgu8pk24" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Comet Hale Bopp.jpg|thumb|200px|[[Хейл-Бопп кометаһы]]]]
'''Коме́та''' (''бор. грекса'' κομήτης komḗtēs — сәсле, ялбыр) — һуҙылған конус киҫеме орбитаһы буйлап Ҡояш тирәләй хәрәкәт итеүсе ҙур булмаған күк есеме.

[[Ҡояш]]ҡа яҡынлашҡанда, ул өйөр ҡиәфәтенә керә һәм ҡайһы саҡта ҡойроғо барлыҡҡа килә.
2018 йылдың уртаһына Ҡояш системаһының эске өлкәһенә йәки планеталар өлкәһенә төшкән 6339 комета табылған.

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Фараз ителеүенсә, эске Ҡояш системаһына Оорт болотонан күптәнге кометалар оса, унда бик күп комета йәҙрәһе бар. Ҡояш системаһы ситендә урынлашҡан есемдәр, ҡағиҙә булараҡ, Ҡояшҡа яҡынлашҡанда тиҙ осоусан матдәләрҙән (һыу, метан һәм башҡа газдарҙан) тора.

Әлегә 400-ҙән ашыу ҡыҫҡа ваҡытлы комета табылған&lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/dat/ELEMENTS.COMET HORIZONS System&lt;/ref&gt;.  Уларҙың 200-гә яҡыны перигелий үткәүелендә күҙәтелгән. Уларҙың күбеһе ғаиләләр составына инә. Мәҫәлән, иң ҡыҫҡа ваҡытлы кометаларҙың күпселеге (Ҡояш тирәләй уларҙың тулы әйләнеше 3-10 йыл дауам итә) [[Юпитер]] ғаиләһен тәшкил итә. Сатурн, [[Уран]] һәм [[Нептун ]]ғаиләләре бер аҙ бәләкәйерәк (һуңғыһына, атап әйткәндә, данлыҡлы [[Галлей кометаһы]] инә).
[[Файл:Cometorbit-ru.svg|thumb|Кометалар оҙонса эллиптик орбиталарҙа хәрәкәт итә. Ике төрлө ҡойроҡҡа иғтибар итегеҙ.]]
Йыһан тәрәнлегенән килгән кометалар томанлы объекттарға оҡшаған, уның артынан ҡойроғо һуҙылған, ҡайһы берҙә оҙонлоғо бер нисә миллион километрға етә. Комета йәҙрәһе — кома тип аталған томанлы ҡабыҡ менән ҡапланған ҡаты киҫәксәләр есеменән ғибәрәт. Диаметры бер нисә километр булған йәҙрәнең үҙ тирәләй 80 мең киометрлыҡ кома булыуы мөмкин. Ҡояш нурҙары ағымы газ киҫәксәләрен команан ҡыуып сығара һәм артҡа ташлай, йыһанда уның артынан хәрәкәт иткән оҙон ҡойроҡ һуҙыла.

Кометаларҙың яҡтылығы уларҙың Ҡояштан алыҫлығына ныҡ бәйле. Бөтә кометаларҙан Ҡояш менән Ергә ҡоралһыҙ күҙ менән күренерлек бик бәләкәй генә өлөшө яҡынлаша. Уларҙың иң билдәлеләре ҡайһы берҙә «бөйөк кометалар» тип йөрөтөлә.

Беҙ күҙәткән метеорҙарҙың күбеһе («ҡолаған йондоҙҙар») кометалар сығышлы.
Был планеталар атмосфераһына ингәндә яна торған комета киҫәксәләре.

Йондоҙ-ара комета спектрын тикшереү һөҙөмтәләре, C/2019 Q4 (Борисов) күрһәтеүенсә, башҡа планеталар системаһындағы кометалар Ҡояш системаһында Оорт болотонда кометаларҙы булдырған процестар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килеүе мөмкин&lt;ref&gt;[http://www.iac.es/divulgacion.php?op1=16&amp;id=1610&amp;lang=en The Gran Telescopio Canarias (GTC) obtains the visible spectrum of C/2019 Q4 (Borisov), the first confirmed interstellar comet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190916194923/http://www.iac.es/divulgacion.php?op1=16&amp;id=1610&amp;lang=en |date=2019-09-16 }}, Sep. 14, 2019&lt;/ref&gt;.

== Номенклатураһы ==
Һуңғы быуаттарҙа кометаларға исем биреү ҡағиҙәләре бер нисә тапҡыр үҙгәртелә һәм асыҡлана. [[ХХ быуат]] башына тиклем кометаларҙың күбеһе асылған йылы буйынса, ҡайһы берҙә, әгәр ул йылда бер нисә комета булһа, йылдың яҡтылығына йәки миҙгеленә ҡағылышлы өҫтәмә асыҡлыҡ менән аталған. Мәҫәлән, «1680 йылғы Ҙур комета», «1882 йылғы Ҙур сентябрь кометаһы», «1910 йылғы көн кометаһы» («1910 йылғыҘур ғинуар кометаһы»).

[[Эдмунд Галлей]] 1531, 1607 һәм 1682 йылдарҙағы кометаларҙың бер үк комета булыуын иҫбатлағандан һәм 1759 йылда уның кире ҡайтыуын фаразлағандан һуң, был комета Галлей кометаһы булараҡ билдәлелек ала. Билдәле булған икенсе һәм өсөнсө периодик кометалар ғалимдар хөрмәтенә Энке һәм Биэла тип атала. Һуңғыраҡ ваҡытҡа тура килгән кометаларға, ғәҙәттә, уларҙы асыусылар исеме бирелгән. Бер перигелийҙә генә күҙәтелгән кометаларға барлыҡҡа килгән йылы исеме ҡушыла.

XX быуат башында кометаларҙы асыу йыш ҡына ваҡиғаға әүерелгәс, кометаларға исем биреү тураһында килешеү төҙөлә, ул беҙҙең көндәргә тиклем көнүҙәк булып ҡала. Комета үҙ исемен өс бойондороҡһоҙ күҙәтеүсе асыҡлағандан һуң ғына ала. Һуңғы йылдарҙа ғалимдарҙың ҙур коллективтарын хеҙмәтләндергән инструменттар менән күп кометалар табыла; бындай осраҡтарҙа кометаларға инструменттар исеме бирелә. Мәҫәлән, Араки-Алкока кометаһын IRAS юлдашы һәм Геньити Араки һәм Джордж Алкок үҙ аллы асҡандар. Элек астрономдарҙың бер төркөмө бер нисә комета тапһа, исемдәргә номер өҫтәлә (тик ваҡытлы кометалар өсөн генә), мәҫәлән, Шумейкер-Леви кометалары 1-9. Хәҙер ҡайһы бер инструменттар йыл һайын бик күп кометалар аса, был система хәҙер уңайһыҙ күренә. Уның урынына кометаларҙы маркировкалауҙың махсус системаһы ҡулланыла.

1994 йылға тиклем кометаларға баштаваҡытлыса билдәләр бирелә, унда уларҙы асҡан йыл һәм латин хәрефе күрһәтелә, хәреф ағымдағы йылда асыш һанын билдәләй (мәҫәлән, Беннет кометаһы 1969 йылда асылған туғыҙынсы комета була, ә асыш ваҡытында уға ваҡытлыса 1969i билдәһе бирелә).  Комета перигелийҙы үткәндән һуң уның орбитаһы ныҡлап билдәләнә һәм комета перигелийҙы үткән йылынан һәм рим һанынан торған даими билдәләмә ала. Шулай итеп, 1969i кометаһына даими 1970 II (1970 йылда перигелийҙы үткән икенсе комета һаны бирелә.

Табылған кометалар һаны артҡан һайын был процедура бик уңайһыҙға әйләнә. 1994 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы кометаларҙы билдәләүҙең яңы системаһын раҫлай. Хәҙер кометаның исеме асылған йылды, асыш булған айҙың яртыһын билдәләгән хәреф һәм айҙың ошо яртыһындағы асыш һанын үҙ эсенә ала. Был система [[астероид]]тарҙы атау өсөн ҡулланылған системаға оҡшаш. Шулай итеп, 2006 йылдың февраль айының икенсе яртыһында асылған дүртенсе комета 2006 D4 тип билдәләнә. Кометаны билдәләр алдынан кометаның тәбиғәтен күрһәткән префикс ҡуйыла. Түбәндәге префикстар ҡулланыла:
* P/ — ҡыҫҡа ваҡытлы комета (йәғни осоро 200 йылдан кәм булған ккомета, йәки ике һәм унан күберәк перигелийҙарҙы үтеүҙә күҙәтелгән комета);
* C/ — оҙайлы ваҡытлы комета;
* X/ — орбитаһын ышаныслы иҫәпләп булмай торған комета (ғәҙәттә тарихи кометалар өсөн);
* D/ — кометалар емерелгән йәки юғалған;
* A/ — комета тип хаталанған, әммә ысынында астероид булып сыҡҡан объекттар.
Мәҫәлән, 1995 йылдың август айының беренсе яртыһында асылған беренсе комета Хейл-Бопп кометаһы C/1995 O1 тип билдәләнгән.

Ғәҙәттә, икенсе тапҡыр күҙәтелгән перигелий аша үткәндән һуң ваҡытлы кометалар рәт һанын ала. Мәҫәлән, Галлей кометаһы тәүге тапҡыр 1682 йылда асыла. Хәҙерге заман системаһы буйынса уның билдәһе — 1P/1682 Q1.

Ҡояш системаһында кометалар исемлегенә лә, астероидтар исемлегенә лә индерелгән ете есем бар.

== Кометаларҙың төҙөлөшө ==
'''Кометаларҙың төп газ компоненттары'''&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;&gt;[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/KOMETA.html Комета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170910040811/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/KOMETA.html |date=2017-09-10 }} | Энциклопедия «Кругосвет»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171215/gnedin.html#table2 |title=Астрономические наблюдения кометы века: новые, неожиданные результаты |author=Гнедин{{nbsp}}Ю.{{nbsp}}Н. |date= |publisher=[[Астронет]] }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Атомдар !! Молекулалар !! Иондар
|-
| [[Водород|Н]] || [[Вода|Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O]] || H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;
|-
| [[Кислород|О]] || [[Кислород|О&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] || H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;
|-
| [[Углерод|С]] || С&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; || OH&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;
|-
| [[Сера|S]] || CN || CO&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;
|-
| [[Натрий|Na]] || СН || CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;
|-
| [[Железо|Fe]] || СО || CH&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;
|-
| [[Кобальт|Co]] || HCN || CN&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;
|-
| [[Никель|Ni]] || СH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;CN ||
|-
| || H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CO ||
|-
|}
=== Кометаларҙы өйрәнеүсе ғалимдар ===
* [[Всехсвятский Сергей Константинович]]
* [[Генрих Крейц]]
* [[Орлов Сергей Владимирович]]
* [[Бредихин Фёдор Александрович]]

== Йыһан аппараттары ярҙамында тикшеренеүҙәр ==
{| class=&quot;wikitable sortable toptextcells&quot;
! colspan=2 | Комета !! colspan=3 | Күренеү !! rowspan=2 | Иҫкәрмәләр
|-
! Исеме !! style=&quot;width:12em&quot; |Асыу йылы !! Космос аппараты !! Датаһы !! Яҡынайыу арауығы (км)
|-
| 21P/Джакобини — Циннер || 1900 || «Халыҡ-ара кометаларҙы тикшеренеүсе» || 1985 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 7800 || Үтеп китеү
|-
| [[Галлей кометаһы]] || rowspan=4 data-sort-value=-240 | Боронғо замандан билдәле (б.э.т. 240 йылда)&lt;ref name=&quot;stephyau&quot;&gt;{{статья |заглавие=Far eastern observations of Halley’s comet: 240{{nbsp}}BC to AD{{nbsp}}1368 |издание=Journal of the British Interplanetary Society |том=38 |страницы=195—216 |issn=0007-084X |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1985JBIS...38..195S |язык=en |тип=journal |автор=Stephenson F. R., Yau K. K. C. |месяц=5 |год=1985}}&lt;/ref&gt;); 1705 йылда табыла. || «Вега-1» || 1986 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 8889 || Яҡынайыу
|-
| [[Галлей кометаһы]] || «Вега-2» || 1986 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 8030 || Яҡынайыу
|-
| [[Галлей кометаһы]] || «Суйсэй» || 1986 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 151000 || Яҡынайыу
|-
| [[Галлей кометаһы]] || «Джотто» || 1986 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 596 || Яҡынайыу
|-
| 26P/Григг — Скьеллеруп || 1902 || «Джотто» || 1992 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 200 || Яҡынайыу
|-
| 19P/Борелли || 1904 || Deep Space 1 || 2001 || style=&quot;text-align:right;&quot;| ? || Яҡынайыу
|-
| 81P/Вильд 1978 || «Стардаст» || 2004 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 240 || Яҡынайыу; өлгөләрҙе Ергә ҡайтарыу
|-
| 9P/Темпель 1867 || «Дип Импакт» || 2005 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 0|| Яҡынайыу; махсус модулдең йәҙрә менән бәрелеше
|-
| 103P/Хартли || 1986 || «Дип Импакт» || 2010 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 700 ||Яҡынайыу
|-
| 9P/Темпель || 1867 || «Стардаст» || 2011 || style=&quot;text-align:right;&quot;| 181 || Яҡынайыу
|-
| 67P/Чурюмов — Герасименко || 1969 || «Розетта» || 2014 || style=&quot;text-align:right;&quot; | 0 ||  [[квазиспутник]] сифатында орбитаға сыға; тарихта тәүге тапҡыр кометаға «Филы» аппараты ултыра)
|}

== Өйрәнеү тарихы ==
Күктә сағыу күк есеменең барлыҡҡа килеүе кешеләрҙә ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған. Уларҙың ғәҙәти булмаған күренеше хөрәфәттәргә сәбәпсе булған һәм хафаға һалған. Боронғо кешеләр уның пәйҙә булыуын афәт һәм һуғыш булыуы менән бәйләгән. Яңырыу осоронда [[Тихо Браге]] өйрәнгәндән һуң, кометалар күк есеме статусын ала&lt;ref&gt;G. Ranzini — Atlante dell' universo./ Пер. с итал. Г.Семёновой. — М.:Эксмо, 2009. — С. 88.&lt;/ref&gt;.

== Кометаның йәҙрәһе ==
Кометаның ҡаты йәҙрәһе, ғәҙәттә 1 — 10 км була. Йәҙрә боҙҙан, туңған газдарҙан һәм башҡа матдәләрҙең ҡаты өлөштәренән тора.
[[Ҡояш]]ҡа яҡыныйған һайын Йәҙрә йылына һәм уның матдәләре парға әйләнә. Йәҙрә тирәләй газ тышсаһы барыҡҡа килә һәм оҙон ҡойроҡ хасил була. Кометаның ҡойроғо икәү, береһе газдан, икенсеһе туҙандан тора. Кометаның ҡойроғо барлыҡҡа килеүе шулай аңлатыла.

== Кометаның ҡойроғо ==
Кометаның ҡойроғо газ һәм туҙандар тора. Ул һәр ваҡыт Ҡояштан кире яҡҡа йүнәлгән була. Комета Ҡояштан алыҫлашҡан һайын уның ҡойроғо менән газ тышсаһы юҡҡа сыға бара.
Ҡояш йылыһы тәьҫирендә күп кометалар юҡҡа сыға бара. Уларғың өлөшсәләре [[ғаләм]] киңлегенә һибелә. Һайһы саҡта улар Ер атмосфераһына үтеп инәләр. Ҡараңғы төндә яҡты һыҙат булып күк йөҙөндә күренәләр. Был күренеште йөндоҙ атылыу тип атайҙар.

Кометаның яҡтылығы Ҡояшҡа тиклем ара менән билдәләнә. Ябай күҙ менән күҙәтелгән кометалар һирәк, астрономдар [[телескоп]] ярҙамында күҙәтә.

Һауала янып бөткән метеорид киҫәктәрен ''[[метеор]]'' тип атайҙар. Янып бөтмәйесә [[Ер (планета)|Ерг]]ә төшкәнен ''[[метеорит]]'' тип атайҙар.

== Һылтанмалар ==
* [http://astronomy.net.ua/4files/details.php?image_id=4 Коитиро Томита / Беседы о кометах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204013922/http://astronomy.net.ua/4files/details.php?image_id=4 |date=2009-02-04 }}{{ref-ru}}
* [http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=1761 Популярная статья о кометах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080120180055/http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=1761 |date=2008-01-20 }}{{ref-ru}}
* [http://planetarium-kharkov.org/?q=komety Статья «Кометы — странницы космических трасс»]{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Навигация
|Викиучебник=Ҡояш системаһы/Кометалар}}
{{Ҡояш системаһы}}
[[Категория:Кометалар]]
[[Категория:Космос]]
[[Категория:Астрономия]]</text>
      <sha1>e9dd8fsrcsx4qmwdyaa7seixgu8pk24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лаппеэнранта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68395</id>
    <revision>
      <id>1300443</id>
      <parentid>1223040</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T00:34:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10775" sha1="6ir8mk0k64kj58wy5lsbl1l9boxwk2h" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = ҡала
 |русское название        = Лаппеэнранта &lt;!--Роскартография карталарына ярашлы --&gt;
 |оригинальное название   = {{lang-fi|Lappeenranta}}, {{lang-sv|Vilmanstrand}}
 
 |страна                  = Финляндия
 |герб                    = Lappeenranta.vaakuna.svg
 |флаг                    =
 |ширина герба            = 76
 |ширина флага            = 150
 |lat_dir                 = N
 |lat_deg                 = 61
 |lat_min                 = 3
 |lat_sec                 = 30
 |lon_dir                 = E
 |lon_deg                 = 28
 |lon_min                 = 11
 |lon_sec                 = 10
 |CoordAddon              = region:FI_type:city(59077)
 |CoordScale              = 100000
 |размер карты страны     = 150
 |размер карты региона    =
 |размер карты района     =
 |вид региона             = 
 |регион                  = Көньяҡ Финляндия
 |регион в таблице        = Көньяҡ Финляндия
 |вид района              = провинция
 |район                   = Көньяҡ  Карелия
 |район в таблице         = Көньяҡ  Карелия
 |внутреннее деление      =
 |вид главы               = [[ҡала башлығы]]
 |глава                   = Киммо Ярва
 |дата основания          = 1649
 |первое упоминание       =
 |прежние имена           = 
 |статус с                =
 |площадь                 = 1756
 |вид высоты              =
 |высота центра НП        =
 |климат                  =
 |официальный язык        = фин теле
 |официальный язык-ref    =
 |население               = 72 000
 |год переписи            = 2010
 |плотность               = 41,
 |агломерация             =
 |национальный состав     =
 |конфессиональный состав =
 |этнохороним             =
 |часовой пояс            = +2
 |DST                     = да
 |телефонный код          =
 |почтовый индекс         = 53100
 |почтовые индексы        =
 |автомобильный код       =
 |вид идентификатора      =
 |цифровой идентификатор  =
 |категория в Commons     = Lappeenranta
 |сайт                    = http://www.lappeenranta.fi
 |язык сайта              = fi
 |язык сайта 2            = en
 |язык сайта 3            = fr
 |язык сайта 4            = de
 |язык сайта 5            = ru
 |язык сайта 6            = sv
}}
'''Лаппеэнранта'''&lt;ref&gt;Лапп'''еэ'''нранта яҙылышы ошо китапта ҡулланыла: «Финляндия, общегеографическая карта». М.: ФСГиКР, 1994. (© Роскартография). Киң мәғлүмәт сараларында Лапп'''ее'''нранта тигән яҙыу ҙа осрай.&lt;/ref&gt; ({{lang-fi|Lappeenranta}}), йәки '''Вильманстранд''' ({{lang-sv|Villmanstrand}}) — [[Финляндия]]лағы ҡала һәм муниципалитет. [[Көнсығыш Финляндия]] губернаһында ({{lang-fi|lääni}}) урынлашҡан, [[Көньяҡ Карелия]] провинцияһының иҡтисади, сәйәси (административ) һәм мәҙәни үҙәге. [[Карелия (тарихи өлкә)|Карелия тигән тарихи өлкәнең]] хәҙерге Финляндиялағы яғында, [[Сайма]] күле көньяҡ ярында, Рәсәй һәм Финляндияның [[дәүләт сиге]] янында урынлашҡан. Муниципалитетта 72 000 кеше йәшәй. Ҡала халыҡ һаны буйынса Финляндияла 13-сө урында тора.

== Исем ==
Фин һәм швед телендә (илдең ике дәүләт телендә) ҡаланың исемдәре айырыла. Фин исеме ике тамырҙан тора: ''lappee'' (сик, аръяҡ, ситтәрәк урынлашҡан ер) һәм ''ranta'' (яр). Швед исеме шулай уҡ ике тамырлы: ''vildman'' (ҡырағай), ''strand'' (яр).&lt;ref&gt;[http://wwnet.fi/users/veijone/ind02aug.html My town Lappeenranta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119061916/http://wwnet.fi/users/veijone/ind02aug.html |date=2011-11-19 }}&lt;/ref&gt;. Ҡалала швед теле киң ҡулланылмауына ҡарамаҫтан, уның гербындағы һүрәт (ҡырағай кеше) тап швед исеме менән бәйле.

[[Файл:Lap-ta 2.jpg|thumb|300px|Сайма күле һәм Лаппеэнранта үҙәгенә &quot;аҡ төн&quot; ваҡытындағы күренеш]]

== Климат ==
{|
|{{Климат города
|Город_род=Лаппеэнранты (1981−2010)
|Источник=[http://en.ilmatieteenlaitos.fi/normal-period-1981-2010 Финляндия метеорология институты]
| Янв_ср=-7.5          | Янв_ср_осад=51
| Фев_ср=-7.8          | Фев_ср_осад=38
| Мар_ср=-3.0          | Мар_ср_осад=41
| Апр_ср=3.2           | Апр_ср_осад=28
| Май_ср=10.1          | Май_ср_осад=38
| Июн_ср=14.6          | Июн_ср_осад=59
| Июл_ср=17.6          | Июл_ср_осад=70
| Авг_ср=15.4          | Авг_ср_осад=76
| Сен_ср=10.0          | Сен_ср_осад=62
| Окт_ср=4.5           | Окт_ср_осад=67
| Ноя_ср=-1.2          | Ноя_ср_осад=64
| Дек_ср=-5.3          | Дек_ср_осад=59
| Год_ср=4.2           | Год_ср_осад=653
| Янв_ср_мин=-10.4      | Янв_ср_макс=-4.8
| Фев_ср_мин=-11.0      | Фев_ср_макс=-4.7
| Мар_ср_мин=-6.5       | Мар_ср_макс=0.5
| Апр_ср_мин=-0.9       | Апр_ср_макс=7.6
| Май_ср_мин=4.9        | Май_ср_макс=15.2
| Июн_ср_мин=9.9        | Июн_ср_макс=19.3
| Июл_ср_мин=13.0       | Июл_ср_макс=22.3
| Авг_ср_мин=11.5       | Авг_ср_макс=19.8
| Сен_ср_мин=6.7        | Сен_ср_макс=13.7
| Окт_ср_мин=2.0        | Окт_ср_макс=7.2
| Ноя_ср_мин=-3.4       | Ноя_ср_макс=0.8
| Дек_ср_мин=-8.0       | Дек_ср_макс=-2.8
| Год_ср_мин=0.7        | Год_ср_макс=7.8
| Янв_а_макс=7.0       | Янв_а_мин=-36.8
| Фев_а_макс=7.5       | Фев_а_мин=-31.6
| Мар_а_макс=14.8      | Мар_а_мин=-23.6
| Апр_а_макс=24.0      | Апр_а_мин=-15.9
| Май_а_макс=29.2      | Май_а_мин=-6.2
| Июн_а_макс=32.0      | Июн_а_мин=-1.2
| Июл_а_макс=34.6      | Июл_а_мин=5.0
| Авг_а_макс=33.6      | Авг_а_мин=1.7
| Сен_а_макс=26.6      | Сен_а_мин=-5.0
| Окт_а_макс=17.3      | Окт_а_мин=-12.1
| Ноя_а_макс=9.5       | Ноя_а_мин=-21.0
| Дек_а_макс=9.0       | Дек_а_мин=-28.6
| Год_а_макс=34.6      | Год_а_мин=-36.8
|}}
|}

=== Эске бүленеше ===
Муниципалитет 46 районға бүленә, составына шулай уҡ 11 ауыл биләмәһе инә.

==== Муниципалитет ҡарамағындағы ауылдар ====
* [[Вайниккала]]
* [[Кансола]]
* [[Конту]]
* [[Лоуко]] (Финляндия ҡарамағында ҡалған өлөшө)
* [[Мойсио]]
* [[Нуйямаа]]
* [[Рауха]]
* [[Руокола]]
* [[Симола]]
* [[Ханхиярви]]
* [[Хииваниеми]]

=== Транспорт ===
[[Файл:Flughafen Lappeenranta.JPG|thumb|Лаппеэнранта аэропорты]]
[[Файл:Lappeenranta railway station 2010-07-09.JPG|thumb|Лаппеэнранта тимер юл станцияһы]]
Ҡала [[Санкт-Петербург]]тан 220 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Мәғариф ==
1961 йылдан ҡалала технология университеты эшләп килә.

== [[Ҡәрҙәш ҡалалар]] ==
* {{Флаг Эстонии |20px}} [[Раквере]], Эстония
* {{Флаг Исландии |20px}} [[Стиккисхоульмюр]], Исландия
* {{Флаг Норвегии |20px}} [[Драммен]], Норвегия
* {{Флаг Швеции |20px}} [[Эребру]], Швеция
* {{Флаг Германии |20px}} [[Швебиш-Халль]], Германия
* {{Флаг Венгрии |20px}} [[Сомбатхей]], Венгрия
* {{Флаг Дании |20px}} [[Кольдинг]], Дания
* {{Флаг России |20px}} [[Клин (ҡала)|Клин]], Рәсәй
* {{Флаг России |20px}} [[Выборг]], Рәсәй
* {{Флаг США |20px}} [[Лейк-Ворт]], АҠШ

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.lappeenranta.fi/?deptid=15045&amp;languageid=11 Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130608110154/http://www.lappeenranta.fi/?deptid=15045&amp;languageid=11 |date=2013-06-08 }}
* [http://www.wirma.ru/ Представительство Лаппеенранты в Санкт-Петербурге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170610234023/http://www.wirma.ru/ |date=2017-06-10 }}
* [http://da.fi/304.html Лаппеенранта. Фоторепортаж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112131016/http://da.fi/304.html |date=2013-11-12 }}
* [http://one-in.livejournal.com/62199.html Лаппеэнранта — большой финский город около границы с Россией], фотографии {{ref-ru}}
* [http://www.gosaimaa.com/ru/ Информация о регионе Лаппеэнранта и Иматра]
* [http://e-finland.ru/travel/city/dostoprimechatelnosti-lappenranty.html Достопримечательности Лаппеенранты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130123042211/http://e-finland.ru/travel/city/dostoprimechatelnosti-lappenranty.html |date=2013-01-23 }}

[[Категория:Финляндия]]</text>
      <sha1>6ir8mk0k64kj58wy5lsbl1l9boxwk2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5 июль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71496</id>
    <revision>
      <id>1300433</id>
      <parentid>1245636</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T19:06:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1300433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23476" sha1="53e6usd8pks95vkc25ebyv29qwesbc8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''5 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 186-сы ([[кәбисә йыл]]ында 187-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 179 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Алжир}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Армения}}: Конституция көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: Балалар көнө.
* {{Флагификация|Венесуэла}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: Оборона министрлығының хәрби вәкиллектәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1924]]: [[Париж]]да VIII [[Олимпия уйындары]] асыла.
* [[1933]]: [[СССР]]-ҙың Хеҙмәт һәм Оборона советы [[Өфө]]—[[Ишембай]] тимер юлын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә.
* [[1989]]: [[Рәсәй Федерацияһы]] Федераль таможня хеҙмәтенең Башҡортостан таможняһы ойошторола.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Сөләймәнов Фуат Мырҙағәли улы]] (1965), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1996 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1998), доцент (2002).
* [[Денисов Дмитрий Витальевич]] (1970), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[спорт]]сыһы. 1992–1995 йылдарҙа [[шайбалы хоккей]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, 1987–1995 һәм 1998–1999 йылдарҙа [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей командаһы]] уйынсыһы, һөжүмсе. 1994 йылғы [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре һәм күренекле спортсыһы (1994. Халыҡ-ара хоккей федерацияһы кубогын яулаусы (1994), Милләт-ара хоккей лигаһы (1995) һәм Рәсәй (2001) чемпионаттарының бронза призёры. «Известия» гәзите призына халыҡ-ара турнир еңеүсеһе (1992–1993). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Фәнил Бүләков]] (1980), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]] һәм йәмәғәтсе. [[Учалы районы]] [[Иманғол (Учалы районы)|Иманғол]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. 2014 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. «Илһам шишмәләре» конкурсында гран при яулаусы ([[Бәләбәй]], 2009), [[«Йәшлек» гәзите]]нең [[Рәйес Түләк]] исемендәге конкурсы еңеүсеһе (2009), «Йөрәк һүҙе» телевизион конкурсында 2-се урын яулаусы (2018), [[Силәбе өлкәһе]] [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]]ның [[Ғәлимов Сәләм]] исемендәге премияһы лауреаты (2016). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Пономарёв Сергей Дмитриевич]] (1906—15.03.1991), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия еңел артиллерия бригадаһының полк командиры, лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Асҡын районы]] [[Төй]] ауылынан.
* [[Субаев Фәтих Йосоп улы]] (1911—26.09.1978), хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет‑фин]] (1939—1940), Бөйөк Ватан һәм 1945 йылдағы совет‑япон һуғыштарында ҡатнашыусы. 1955—1971 йылдарҙа [[РСФСР]] Автомобиль транспорты һәм шоссе юлдары министрлығының [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 1222-се автоколоннаһы водителе һәм бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966), РСФСР-ҙың почётлы автотранспортсыһы (1970).
* [[Ғөбәйҙуллин Мөхәмәтзыя Ғөбәйҙулла улы]] (1926—2009), [[банк]] системаһы хеҙмәткәре. [[СССР]] Дәүләт банкының [[Илеш районы]]ндағы бүлексәһенең элекке идарасыһы. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтиадсыһы, СССР Дәүләт банкы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Теләпән]] ауылынан.
* [[Бакланов Пётр Яковлевич]] (1946), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы-[[География|географы]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2003), география фәндәре докторы (1987), профессор (1990). [[Почёт ордены|Почёт]] (2007), 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (1997) ордендары кавалеры. [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Фёдоровка районы (Башҡортостан)|Фёдоровка районы]] Георгиевка ауылынан.
* [[Сидоренко Александр Архипович]] (1946—15.05.2010), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-ғалим, юғары мәктәп эшмәкәре, комсомол органдары ветераны. 1979 йылдан [[Өфө нефть институты]] ғилми-тикшеренеү секторының уҡытыу мастеры һәм әйҙәүсе инженеры, 1990—2010 йылдарҙа — [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның административ-хужалыҡ эштәре буйынса проректоры. Техник фәндәр кандидаты  (1998). Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (1999). Сығышы менән [[Кишинёв]] ҡалаһынан.  
* [[Хвостенко Ольга Григорьевна]] (1946), [[Физика|физик]]-ғалим. 1972 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институтының ғилми хеҙмәткәре, 1998 йылдан — өлкән, 2005 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әхмәтов Рөстәм Ғилем улы]] (1951), [[математик]]-ғалим. [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның [[алгебра]] һәм [[геометрия]] кафедраһы мөдире. Рәсәй тәбиғи фәндәр акадмияһының мөхбир ағзаһы, физика-математика фәндәре докторы (2002), профессор.
* [[Хәлимов Рәмил Каррам улы]] (1956), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-инженер. Өфөләге Эре панелле йорттар төҙөү тресының элекке генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған, Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе. [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо ҡаланан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әҙеһәмов Мөхәмәтдин Камалетдин улы]] (1892—5.12.1937), [[Башҡорт милли хəрəкəте]] һәм [[Башҡортостан]]дың дәүләт эшмәкәре. 1923—1925 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның социаль тәьминәт халыҡ комиссары, 1925—1937 йылдарҙа [[БАССР]]-ҙың Үҙәк ер комиссияһы рәйесе, [[Белорет металлургия комбинаты|Белорет металлургия заводының]] директор урынбаҫары. Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Алексеев Учур Абушинович]] (1912—21.08.1981), [[фән|ғалим]]-хирург. 1960 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1966—1978 йылдарҙа факультет хирургияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1967—1974 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор. Медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1968). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1957) һәм атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1943).
* [[Ефимов Иван Карпович]] (1927—24.10.2001), эске эштәр органдары хеҙмәткәре, 1958 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] эске эштәр бүлегенең уголовный розыск, 1978 йылдан — ведомствонан тыш һаҡлау бүлеге начальнигы, милиция подполковнигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1965). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Наумовка (Стәрлетамаҡ районы)|Наумовка]] ауылынан.
* [[Мусин Әмир Шәғәли улы]] (1937—27.11.2017), [[Нефть|нефть сәнәғәте]] алдынғыһы. 1963—1984 йылдарҙа [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]ның өлкән операторы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980), [[СССР]]-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть сәнәғәте отличнигы (1974), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1977).
* [[Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы]] (1952), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 2016 йылдан [[Башҡорт Википедияһы]] ирекмәне. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997).
* [[Сынбулатова Рәшиҙә Рәшит ҡыҙы]] (1957), хеҙмәт ветераны. 1980—2005 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] ЗАГС бүлеге начальнигы, 2007—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Юстиция министрлығының ЗАГС идаралығының баш белгесе. Башҡортостан Республикаһынаң атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән Хәйбулла районының [[Вәлит (Хәйбулла районы)|Вәлит]] ауылынан.
* [[Хәлитова Фәймә Нуритдин ҡыҙы]] (1957), педагог. 1983 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылындағы «Берёзка» балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем бреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән ошо ауылдан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Клетный Тимофей Фёдорович]] (1918—?), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1939—1965 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәренең хәрби хеҙмәткәре. 1970 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]] инженеры, 1974—1988 йылдарҙа кадрҙар әҙерләү буйынса инженер һәм өлкән инженер. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Брянск өлкәһе]]нең Клинцов районының Туросна ауылынан.  
* [[Әминева Флүрә Мирғәли ҡыҙы]] (1928—2011), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1947—1968 йылдарҙа [[Яңауыл районы]] [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге колхоздың һарыҡ көтөүсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. III Бөтә Союз колхозсылар съезы делегаты (1969). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Чайников Павел Семенович]] (1928—5.01.2017), [[Кушнаренко]] ауыл хужалығы техникумының элекке педагогы (1962—1998), Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән [[Кушнаренко районы]]ның [[Ахлыстин (Кушнаренко районы)|Ахлыстин]] ауылынан. 
* [[Болғаҡов Рәмил Ғариф улы]] (1943), ғалим-[[Физик химия|физик‑химик]], [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институтының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре. Химия фәндәре докторы (1990), профессор (1994). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. 
* [[Финогентов Валерий Николаевич]] (1953), ғалим-[[Философия|философ]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1993), профессор (1994).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Әмирханова Ғәлиәбаныу (Миңлеғаян) Мосараф ҡыҙы]] (1929—13.8.2014), [[театр]] актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1949—1984 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] ауылынан. 
* [[Хәсәнов Марс Нуриман улы]] (1939—2012), баянсы, тауыш режиссёры. 1959—2002 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]ның музыка бүлеге етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986).
* [[Әҙелбаев Дамир Минийәр улы]] (1959—18.02.2014), [[йыр]]сы, үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2010), [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Сирбай]] ауылынан.
* [[Гөлсөм Бикбулатова]] (1979), [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]] актёры, йырсы. Халыҡ-ара, төбәк-ара һәм республика ижади конкурстары лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Мәҡсүт (Йылайыр районы)|Мәҡсүт]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1710]]: Павел Кондоиди, [[Рәсәй империяһы]] табибы, [[Петербург]] Фәндәр академияһының почётлы ағзаһы.
* [[1755]]: Сара Сиддонс, [[Англия]]ның трагик аплуалағы актрисаһы.
* [[1795]]: Павел Кукольник, [[Рәсәй империяһы]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[драма]]тург, [[тарих]]сы.
* [[1802]]: Павел Степанович Нахимов, [[Рәсәй Империяһы]]ның хәрби флот эшмәкәре, адмирал.
* [[1805]]: Роберт Фицрой, Англияның [[диңгеҙ]] офицеры, гидрограф һәм [[метеорология|метеоролог]], [[Чарльз Дарвин]] [[Ер|Ер шары]] тирәләй [[сәйәхәт]] иткән «Бигль» карабы капитаны. 
* [[1810]]: Финеас Тейлор Барнум, шоумен, [[Америка]] циркын ойоштороусы. 
* [[1820]]: Уильям Ранкин, Англия [[Физика|физигы]], [[термодинамика]]ға нигеҙ һалыусыларҙың береһе, [[Пар машинаһы|пар машиналары]] [[теория]]һы авторы.
* [[1880]]: Минко Генов, [[Болгария]]ның [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәби тәнҡитсеһе]] һәм әҙәбиәт [[тарих]]сыһы. 
* [[1880]]: Ян Кубелик, [[Чехия]] [[музыка]]нты, [[скрипка]]сы һәм композитор.
* [[1895]]: Владимир Дорофеев, [[СССР]]-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1954).
* [[1895]]: Янис Осис, СССР һәм [[Латвия]] актёры һәм театр режиссёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1956).
* [[1930]]: Мәсғүт Имашев, СССР һәм Рәсәй композиторы, [[Педагогика|педагог]], [[Татарстан|Татар АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1984).
* [[1930]]: Ирина Колмогорцева, СССР һәм Рәсәй рәссамы, Татарстан Республикаһының халыҡ рәссамы (2005).
* [[1930]]: Вадим Кожинов, СССР һәм Рәсәйҙең [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], тәнҡитсе һәм публицист.
* [[1935]]: Рушания Арыҫланова, СССР, Рәсәй һәм [[Татарстан]] шағиры.
* [[1940]]: Юрий Купер, СССР һәм [[АҠШ]]-тың рәссам-графигы, сәхнә биҙәүсе. 
* [[1945]]: Александр Лазарев, СССР һәм Рәсәй музыканты, баянсы һәм дирижёр, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1982).
* [[1950]]: Хьюи Льюис, АҠШ [[йыр]]сыһы, музыкант, йырҙар авторы.
* [[1986]]: [[Александр Радулов]], [[Рәсәй]] хоккейсыһы.
* [[1975]]: Эрнан Креспо, [[Аргентина]]ның «Донъяның 100 иң яҡшы футболсыһы» исемлегенә ингән спортсыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж05]]
[[Категория:5 июль]]</text>
      <sha1>53e6usd8pks95vkc25ebyv29qwesbc8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300436</id>
      <parentid>1300433</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T19:55:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25129" sha1="nhzdvcl9hzgfj4fwe9lu9cahlbrlx6p" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''5 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 186-сы ([[кәбисә йыл]]ында 187-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 179 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Алжир}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Армения}}: Конституция көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: Балалар көнө.
* {{Флагификация|Венесуэла}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: Оборона министрлығының хәрби вәкиллектәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1924]]: [[Париж]]да VIII [[Олимпия уйындары]] асыла.
* [[1933]]: [[СССР]]-ҙың Хеҙмәт һәм Оборона советы [[Өфө]]—[[Ишембай]] тимер юлын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә.
* [[1989]]: [[Рәсәй Федерацияһы]] Федераль таможня хеҙмәтенең Башҡортостан таможняһы ойошторола.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Сөләймәнов Фуат Мырҙағәли улы]] (1965), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1996 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1998), доцент (2002).
* [[Денисов Дмитрий Витальевич]] (1970), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[спорт]]сыһы. 1992–1995 йылдарҙа [[шайбалы хоккей]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, 1987–1995 һәм 1998–1999 йылдарҙа [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей командаһы]] уйынсыһы, һөжүмсе. 1994 йылғы [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре һәм күренекле спортсыһы (1994. Халыҡ-ара хоккей федерацияһы кубогын яулаусы (1994), Милләт-ара хоккей лигаһы (1995) һәм Рәсәй (2001) чемпионаттарының бронза призёры. «Известия» гәзите призына халыҡ-ара турнир еңеүсеһе (1992–1993). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Фәнил Бүләков]] (1980), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]] һәм йәмәғәтсе. [[Учалы районы]] [[Иманғол (Учалы районы)|Иманғол]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. 2014 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. «Илһам шишмәләре» конкурсында гран при яулаусы ([[Бәләбәй]], 2009), [[«Йәшлек» гәзите]]нең [[Рәйес Түләк]] исемендәге конкурсы еңеүсеһе (2009), «Йөрәк һүҙе» телевизион конкурсында 2-се урын яулаусы (2018), [[Силәбе өлкәһе]] [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]]ның [[Ғәлимов Сәләм]] исемендәге премияһы лауреаты (2016). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Пономарёв Сергей Дмитриевич]] (1906—15.03.1991), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия еңел артиллерия бригадаһының полк командиры, лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Асҡын районы]] [[Төй]] ауылынан.
* [[Субаев Фәтих Йосоп улы]] (1911—26.09.1978), автотранспорт хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет‑фин]] (1939—1940), Бөйөк Ватан һәм 1945 йылдағы совет‑япон һуғыштарында ҡатнашыусы. 1955—1971 йылдарҙа [[РСФСР]] Автомобиль транспорты һәм шоссе юлдары министрлығының [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 1222-се автоколоннаһы водителе һәм бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966), РСФСР-ҙың почётлы автотранспортсыһы (1970).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғөбәйҙуллин Мөхәмәтзыя Ғөбәйҙулла улы]] (1926—2009), [[банк]] системаһы хеҙмәткәре. [[СССР]] Дәүләт банкының [[Илеш районы]]ндағы бүлексәһенең элекке идарасыһы. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтиадсыһы, СССР Дәүләт банкы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Теләпән]] ауылынан.
* [[Бакланов Пётр Яковлевич]] (1946), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы-[[География|географы]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2003), география фәндәре докторы (1987), профессор (1990). [[Почёт ордены|Почёт]] (2007), 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (1997) ордендары кавалеры. [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Фёдоровка районы (Башҡортостан)|Фёдоровка районы]] Георгиевка ауылынан.
* [[Минаева Вера Ахметовна]] (1946), педагог, [[Нефтекама]] ҡалаһы 1-се лицейының элекке география уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* [[Сидоренко Александр Архипович]] (1946—15.05.2010), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-ғалим, юғары мәктәп эшмәкәре, комсомол органдары ветераны. 1979 йылдан [[Өфө нефть институты]] ғилми-тикшеренеү секторының уҡытыу мастеры һәм әйҙәүсе инженеры, 1990—2010 йылдарҙа — [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның административ-хужалыҡ эштәре буйынса проректоры. Техник фәндәр кандидаты  (1998). Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (1999). Сығышы менән [[Кишинёв]] ҡалаһынан.  
* [[Хәмиҙуллин Фәтҡулла Хәйрулла улы]] (1946), нефтсе-инженер. 1969 йылдан Бәләбәй ҡалаһындағы «Автонормаль» заводының инженер-технологы, 1975—2003 йылдарҙа Октябрьский ҡалаһындағы нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы директоры, Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе. 
* [[Хвостенко Ольга Григорьевна]] (1946), [[Физика|физик]]-ғалим. 1972 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институтының ғилми хеҙмәткәре, 1998 йылдан — өлкән, 2005 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Живодёрова Лидия Александровна]] (1951), терапевт-табип, СПИД-ты һәм  йоғошло  ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм уларға ҡаршы көрәш буйынса республика үҙәгенең Күмертау ҡалаһындағы район-ара филиалы мөдире, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Әхмәтов Рөстәм Ғилем улы]] (1951), [[математик]]-ғалим. [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның [[алгебра]] һәм [[геометрия]] кафедраһы мөдире. Рәсәй тәбиғи фәндәр акадмияһының мөхбир ағзаһы, физика-математика фәндәре докторы (2002), профессор.
* [[Хәлимов Рәмил Каррам улы]] (1956), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-инженер. Өфөләге Эре панелле йорттар төҙөү тресының элекке генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған, Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе. [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо ҡаланан.}}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әҙеһәмов Мөхәмәтдин Камалетдин улы]] (1892—5.12.1937), [[Башҡорт милли хəрəкəте]] һәм [[Башҡортостан]]дың дәүләт эшмәкәре. 1923—1925 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның социаль тәьминәт халыҡ комиссары, 1925—1937 йылдарҙа [[БАССР]]-ҙың Үҙәк ер комиссияһы рәйесе, [[Белорет металлургия комбинаты|Белорет металлургия заводының]] директор урынбаҫары. Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Алексеев Учур Абушинович]] (1912—21.08.1981), [[фән|ғалим]]-хирург. 1960 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1966—1978 йылдарҙа факультет хирургияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1967—1974 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор. Медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1968). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1957) һәм атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1943).
* [[Ефимов Иван Карпович]] (1927—24.10.2001), эске эштәр органдары хеҙмәткәре, 1958 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] эске эштәр бүлегенең уголовный розыск, 1978 йылдан — ведомствонан тыш һаҡлау бүлеге начальнигы, милиция подполковнигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1965). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Наумовка (Стәрлетамаҡ районы)|Наумовка]] ауылынан.
* [[Мусин Әмир Шәғәли улы]] (1937—27.11.2017), [[Нефть|нефть сәнәғәте]] алдынғыһы. 1963—1984 йылдарҙа [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]ның өлкән операторы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980), [[СССР]]-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть сәнәғәте отличнигы (1974), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1977).
* [[Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы]] (1952), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 2016 йылдан [[Башҡорт Википедияһы]] ирекмәне. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997).
* [[Сынбулатова Рәшиҙә Рәшит ҡыҙы]] (1957), хеҙмәт ветераны. 1980—2005 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] ЗАГС бүлеге начальнигы, 2007—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Юстиция министрлығының ЗАГС идаралығының баш белгесе. Башҡортостан Республикаһынаң атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән Хәйбулла районының [[Вәлит (Хәйбулла районы)|Вәлит]] ауылынан.
* [[Хәлитова Фәймә Нуритдин ҡыҙы]] (1957), педагог. 1983 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылындағы «Берёзка» балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем бреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән ошо ауылдан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Клетный Тимофей Фёдорович]] (1918—?), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1939—1965 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәренең хәрби хеҙмәткәре. 1970 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]] инженеры, 1974—1988 йылдарҙа кадрҙар әҙерләү буйынса инженер һәм өлкән инженер. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Брянск өлкәһе]]нең Клинцов районының Туросна ауылынан.  
* [[Әминева Флүрә Мирғәли ҡыҙы]] (1928—2011), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1947—1968 йылдарҙа [[Яңауыл районы]] [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге колхоздың һарыҡ көтөүсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. III Бөтә Союз колхозсылар съезы делегаты (1969). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Чайников Павел Семенович]] (1928—5.01.2017), [[Кушнаренко]] ауыл хужалығы техникумының элекке педагогы (1962—1998), Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән [[Кушнаренко районы]]ның [[Ахлыстин (Кушнаренко районы)|Ахлыстин]] ауылынан. 
* [[Болғаҡов Рәмил Ғариф улы]] (1943), ғалим-[[Физик химия|физик‑химик]], [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институтының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре. Химия фәндәре докторы (1990), профессор (1994). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. 
* [[Финогентов Валерий Николаевич]] (1953), ғалим-[[Философия|философ]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1993), профессор (1994).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Әмирханова Ғәлиәбаныу (Миңлеғаян) Мосараф ҡыҙы]] (1929—13.8.2014), [[театр]] актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1949—1984 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] ауылынан. 
* [[Хәсәнов Марс Нуриман улы]] (1939—2012), баянсы, тауыш режиссёры. 1959—2002 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]ның музыка бүлеге етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986).
* [[Әҙелбаев Дамир Минийәр улы]] (1959—18.02.2014), [[йыр]]сы, үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2010), [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Сирбай]] ауылынан.
* [[Гөлсөм Бикбулатова]] (1979), [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]] актёры, йырсы. Халыҡ-ара, төбәк-ара һәм республика ижади конкурстары лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Мәҡсүт (Йылайыр районы)|Мәҡсүт]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1710]]: Павел Кондоиди, [[Рәсәй империяһы]] табибы, [[Петербург]] Фәндәр академияһының почётлы ағзаһы.
* [[1755]]: Сара Сиддонс, [[Англия]]ның трагик аплуалағы актрисаһы.
* [[1795]]: Павел Кукольник, [[Рәсәй империяһы]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[драма]]тург, [[тарих]]сы.
* [[1802]]: Павел Степанович Нахимов, [[Рәсәй Империяһы]]ның хәрби флот эшмәкәре, адмирал.
* [[1805]]: Роберт Фицрой, Англияның [[диңгеҙ]] офицеры, гидрограф һәм [[метеорология|метеоролог]], [[Чарльз Дарвин]] [[Ер|Ер шары]] тирәләй [[сәйәхәт]] иткән «Бигль» карабы капитаны. 
* [[1810]]: Финеас Тейлор Барнум, шоумен, [[Америка]] циркын ойоштороусы. 
* [[1820]]: Уильям Ранкин, Англия [[Физика|физигы]], [[термодинамика]]ға нигеҙ һалыусыларҙың береһе, [[Пар машинаһы|пар машиналары]] [[теория]]һы авторы.
* [[1880]]: Минко Генов, [[Болгария]]ның [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәби тәнҡитсеһе]] һәм әҙәбиәт [[тарих]]сыһы. 
* [[1880]]: Ян Кубелик, [[Чехия]] [[музыка]]нты, [[скрипка]]сы һәм композитор.
* [[1895]]: Владимир Дорофеев, [[СССР]]-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1954).
* [[1895]]: Янис Осис, СССР һәм [[Латвия]] актёры һәм театр режиссёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1956).
* [[1930]]: Мәсғүт Имашев, СССР һәм Рәсәй композиторы, [[Педагогика|педагог]], [[Татарстан|Татар АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1984).
* [[1930]]: Ирина Колмогорцева, СССР һәм Рәсәй рәссамы, Татарстан Республикаһының халыҡ рәссамы (2005).
* [[1930]]: Вадим Кожинов, СССР һәм Рәсәйҙең [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], тәнҡитсе һәм публицист.
* [[1935]]: Рушания Арыҫланова, СССР, Рәсәй һәм [[Татарстан]] шағиры.
* [[1940]]: Юрий Купер, СССР һәм [[АҠШ]]-тың рәссам-графигы, сәхнә биҙәүсе. 
* [[1945]]: Александр Лазарев, СССР һәм Рәсәй музыканты, баянсы һәм дирижёр, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1982).
* [[1950]]: Хьюи Льюис, АҠШ [[йыр]]сыһы, музыкант, йырҙар авторы.
* [[1986]]: [[Александр Радулов]], [[Рәсәй]] хоккейсыһы.
* [[1975]]: Эрнан Креспо, [[Аргентина]]ның «Донъяның 100 иң яҡшы футболсыһы» исемлегенә ингән спортсыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж05]]
[[Категория:5 июль]]</text>
      <sha1>nhzdvcl9hzgfj4fwe9lu9cahlbrlx6p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300439</id>
      <parentid>1300436</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T20:57:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26075" sha1="ndx9vqwi2co1dvougv89nqbquml9m5i" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''5 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 186-сы ([[кәбисә йыл]]ында 187-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 179 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Алжир}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Армения}}: Конституция көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: Балалар көнө.
* {{Флагификация|Венесуэла}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: Оборона министрлығының хәрби вәкиллектәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1924]]: [[Париж]]да VIII [[Олимпия уйындары]] асыла.
* [[1933]]: [[СССР]]-ҙың Хеҙмәт һәм Оборона советы [[Өфө]]—[[Ишембай]] тимер юлын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә.
* [[1989]]: [[Рәсәй Федерацияһы]] Федераль таможня хеҙмәтенең Башҡортостан таможняһы ойошторола.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Сөләймәнов Фуат Мырҙағәли улы]] (1965), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1996 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1998), доцент (2002).
* [[Денисов Дмитрий Витальевич]] (1970), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[спорт]]сыһы. 1992–1995 йылдарҙа [[шайбалы хоккей]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, 1987–1995 һәм 1998–1999 йылдарҙа [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей командаһы]] уйынсыһы, һөжүмсе. 1994 йылғы [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре һәм күренекле спортсыһы (1994. Халыҡ-ара хоккей федерацияһы кубогын яулаусы (1994), Милләт-ара хоккей лигаһы (1995) һәм Рәсәй (2001) чемпионаттарының бронза призёры. «Известия» гәзите призына халыҡ-ара турнир еңеүсеһе (1992–1993). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Фәнил Бүләков]] (1980), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]] һәм йәмәғәтсе. [[Учалы районы]] [[Иманғол (Учалы районы)|Иманғол]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. 2014 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. «Илһам шишмәләре» конкурсында гран при яулаусы ([[Бәләбәй]], 2009), [[«Йәшлек» гәзите]]нең [[Рәйес Түләк]] исемендәге конкурсы еңеүсеһе (2009), «Йөрәк һүҙе» телевизион конкурсында 2-се урын яулаусы (2018), [[Силәбе өлкәһе]] [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]]ның [[Ғәлимов Сәләм]] исемендәге премияһы лауреаты (2016). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Пономарёв Сергей Дмитриевич]] (1906—15.03.1991), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия еңел артиллерия бригадаһының полк командиры, лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Асҡын районы]] [[Төй]] ауылынан.
* [[Субаев Фәтих Йосоп улы]] (1911—26.09.1978), автотранспорт хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет‑фин]] (1939—1940), Бөйөк Ватан һәм 1945 йылдағы совет‑япон һуғыштарында ҡатнашыусы. 1955—1971 йылдарҙа [[РСФСР]] Автомобиль транспорты һәм шоссе юлдары министрлығының [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 1222-се автоколоннаһы водителе һәм бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966), РСФСР-ҙың почётлы автотранспортсыһы (1970).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғөбәйҙуллин Мөхәмәтзыя Ғөбәйҙулла улы]] (1926—2009), [[банк]] системаһы хеҙмәткәре. [[СССР]] Дәүләт банкының [[Илеш районы]]ндағы бүлексәһенең элекке идарасыһы. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтиадсыһы, СССР Дәүләт банкы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Теләпән]] ауылынан.
* [[Бакланов Пётр Яковлевич]] (1946), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы-[[География|географы]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2003), география фәндәре докторы (1987), профессор (1990). [[Почёт ордены|Почёт]] (2007), 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (1997) ордендары кавалеры. [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Фёдоровка районы (Башҡортостан)|Фёдоровка районы]] Георгиевка ауылынан.
* [[Минаева Вера Ахметовна]] (1946), педагог, [[Нефтекама]] ҡалаһы 1-се лицейының элекке география уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* [[Сидоренко Александр Архипович]] (1946—15.05.2010), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-ғалим, юғары мәктәп эшмәкәре, комсомол органдары ветераны. 1979 йылдан [[Өфө нефть институты]] ғилми-тикшеренеү секторының уҡытыу мастеры һәм әйҙәүсе инженеры, 1990—2010 йылдарҙа — [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның административ-хужалыҡ эштәре буйынса проректоры. Техник фәндәр кандидаты  (1998). Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (1999). Сығышы менән [[Кишинёв]] ҡалаһынан.  
* [[Хәмиҙуллин Фәтҡулла Хәйрулла улы]] (1946), нефтсе-инженер. 1969 йылдан Бәләбәй ҡалаһындағы «Автонормаль» заводының инженер-технологы, 1975—2003 йылдарҙа Октябрьский ҡалаһындағы нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы директоры, Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе. 
* [[Хвостенко Ольга Григорьевна]] (1946), [[Физика|физик]]-ғалим. 1972 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институтының ғилми хеҙмәткәре, 1998 йылдан — өлкән, 2005 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Живодёрова Лидия Александровна]] (1951), терапевт-табип, СПИД-ты һәм  йоғошло  ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм уларға ҡаршы көрәш буйынса республика үҙәгенең Күмертау ҡалаһындағы район-ара филиалы мөдире, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Әхмәтов Рөстәм Ғилем улы]] (1951), [[математик]]-ғалим. [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның [[алгебра]] һәм [[геометрия]] кафедраһы мөдире. Рәсәй тәбиғи фәндәр акадмияһының мөхбир ағзаһы, физика-математика фәндәре докторы (2002), профессор.
* [[Олейник Елена Владимировна]] (1956), музыкант-педагог. Өфө ҡалаһындағы Н. Сабитов исемендәге 1-се балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Хәлимов Рәмил Каррам улы]] (1956), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-инженер. Өфөләге Эре панелле йорттар төҙөү тресының элекке генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған, Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе. [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо ҡаланан.
* [[Ишемғолов Хәлил Әхмәтдин улы]] (1961), шахтёр, «Башҡортостан шахта-үткәүел идаралығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең ер аҫты үткәүелсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған шахтёры.
* [[Бажина Ирина Вячеславовна]] (1976) педагог, Өфө ҡалаһының 141-се мәктәбе директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әҙеһәмов Мөхәмәтдин Камалетдин улы]] (1892—5.12.1937), [[Башҡорт милли хəрəкəте]] һәм [[Башҡортостан]]дың дәүләт эшмәкәре. 1923—1925 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның социаль тәьминәт халыҡ комиссары, 1925—1937 йылдарҙа [[БАССР]]-ҙың Үҙәк ер комиссияһы рәйесе, [[Белорет металлургия комбинаты|Белорет металлургия заводының]] директор урынбаҫары. Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Алексеев Учур Абушинович]] (1912—21.08.1981), [[фән|ғалим]]-хирург. 1960 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1966—1978 йылдарҙа факультет хирургияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1967—1974 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор. Медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1968). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1957) һәм атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1943).
* [[Ефимов Иван Карпович]] (1927—24.10.2001), эске эштәр органдары хеҙмәткәре, 1958 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] эске эштәр бүлегенең уголовный розыск, 1978 йылдан — ведомствонан тыш һаҡлау бүлеге начальнигы, милиция подполковнигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1965). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Наумовка (Стәрлетамаҡ районы)|Наумовка]] ауылынан.
* [[Мусин Әмир Шәғәли улы]] (1937—27.11.2017), [[Нефть|нефть сәнәғәте]] алдынғыһы. 1963—1984 йылдарҙа [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]ның өлкән операторы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980), [[СССР]]-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть сәнәғәте отличнигы (1974), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1977).
* [[Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы]] (1952), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 2016 йылдан [[Башҡорт Википедияһы]] ирекмәне. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997).
* [[Сынбулатова Рәшиҙә Рәшит ҡыҙы]] (1957), хеҙмәт ветераны. 1980—2005 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] ЗАГС бүлеге начальнигы, 2007—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Юстиция министрлығының ЗАГС идаралығының баш белгесе. Башҡортостан Республикаһынаң атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән Хәйбулла районының [[Вәлит (Хәйбулла районы)|Вәлит]] ауылынан.
* [[Хәлитова Фәймә Нуритдин ҡыҙы]] (1957), педагог. 1983 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылындағы «Берёзка» балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем бреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән ошо ауылдан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Клетный Тимофей Фёдорович]] (1918—?), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1939—1965 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәренең хәрби хеҙмәткәре. 1970 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]] инженеры, 1974—1988 йылдарҙа кадрҙар әҙерләү буйынса инженер һәм өлкән инженер. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Брянск өлкәһе]]нең Клинцов районының Туросна ауылынан.  
* [[Әминева Флүрә Мирғәли ҡыҙы]] (1928—2011), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1947—1968 йылдарҙа [[Яңауыл районы]] [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге колхоздың һарыҡ көтөүсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. III Бөтә Союз колхозсылар съезы делегаты (1969). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Чайников Павел Семенович]] (1928—5.01.2017), [[Кушнаренко]] ауыл хужалығы техникумының элекке педагогы (1962—1998), Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән [[Кушнаренко районы]]ның [[Ахлыстин (Кушнаренко районы)|Ахлыстин]] ауылынан. 
* [[Болғаҡов Рәмил Ғариф улы]] (1943), ғалим-[[Физик химия|физик‑химик]], [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институтының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре. Химия фәндәре докторы (1990), профессор (1994). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. 
* [[Финогентов Валерий Николаевич]] (1953), ғалим-[[Философия|философ]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1993), профессор (1994).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Әмирханова Ғәлиәбаныу (Миңлеғаян) Мосараф ҡыҙы]] (1929—13.8.2014), [[театр]] актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1949—1984 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] ауылынан. 
* [[Хәсәнов Марс Нуриман улы]] (1939—2012), баянсы, тауыш режиссёры. 1959—2002 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]ның музыка бүлеге етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986).
* [[Әҙелбаев Дамир Минийәр улы]] (1959—18.02.2014), [[йыр]]сы, үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2010), [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Сирбай]] ауылынан.
* [[Гөлсөм Бикбулатова]] (1979), [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]] актёры, йырсы. Халыҡ-ара, төбәк-ара һәм республика ижади конкурстары лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Мәҡсүт (Йылайыр районы)|Мәҡсүт]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1710]]: Павел Кондоиди, [[Рәсәй империяһы]] табибы, [[Петербург]] Фәндәр академияһының почётлы ағзаһы.
* [[1755]]: Сара Сиддонс, [[Англия]]ның трагик аплуалағы актрисаһы.
* [[1795]]: Павел Кукольник, [[Рәсәй империяһы]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[драма]]тург, [[тарих]]сы.
* [[1802]]: Павел Степанович Нахимов, [[Рәсәй Империяһы]]ның хәрби флот эшмәкәре, адмирал.
* [[1805]]: Роберт Фицрой, Англияның [[диңгеҙ]] офицеры, гидрограф һәм [[метеорология|метеоролог]], [[Чарльз Дарвин]] [[Ер|Ер шары]] тирәләй [[сәйәхәт]] иткән «Бигль» карабы капитаны. 
* [[1810]]: Финеас Тейлор Барнум, шоумен, [[Америка]] циркын ойоштороусы. 
* [[1820]]: Уильям Ранкин, Англия [[Физика|физигы]], [[термодинамика]]ға нигеҙ һалыусыларҙың береһе, [[Пар машинаһы|пар машиналары]] [[теория]]һы авторы.
* [[1880]]: Минко Генов, [[Болгария]]ның [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәби тәнҡитсеһе]] һәм әҙәбиәт [[тарих]]сыһы. 
* [[1880]]: Ян Кубелик, [[Чехия]] [[музыка]]нты, [[скрипка]]сы һәм композитор.
* [[1895]]: Владимир Дорофеев, [[СССР]]-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1954).
* [[1895]]: Янис Осис, СССР һәм [[Латвия]] актёры һәм театр режиссёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1956).
* [[1930]]: Мәсғүт Имашев, СССР һәм Рәсәй композиторы, [[Педагогика|педагог]], [[Татарстан|Татар АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1984).
* [[1930]]: Ирина Колмогорцева, СССР һәм Рәсәй рәссамы, Татарстан Республикаһының халыҡ рәссамы (2005).
* [[1930]]: Вадим Кожинов, СССР һәм Рәсәйҙең [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], тәнҡитсе һәм публицист.
* [[1935]]: Рушания Арыҫланова, СССР, Рәсәй һәм [[Татарстан]] шағиры.
* [[1940]]: Юрий Купер, СССР һәм [[АҠШ]]-тың рәссам-графигы, сәхнә биҙәүсе. 
* [[1945]]: Александр Лазарев, СССР һәм Рәсәй музыканты, баянсы һәм дирижёр, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1982).
* [[1950]]: Хьюи Льюис, АҠШ [[йыр]]сыһы, музыкант, йырҙар авторы.
* [[1986]]: [[Александр Радулов]], [[Рәсәй]] хоккейсыһы.
* [[1975]]: Эрнан Креспо, [[Аргентина]]ның «Донъяның 100 иң яҡшы футболсыһы» исемлегенә ингән спортсыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж05]]
[[Категория:5 июль]]</text>
      <sha1>ndx9vqwi2co1dvougv89nqbquml9m5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300440</id>
      <parentid>1300439</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T21:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <origin>1300440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26206" sha1="3r9htl664tmmo63tefflfvdgefj5zkq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''5 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 186-сы ([[кәбисә йыл]]ында 187-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 179 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Алжир}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Армения}}: Конституция көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: Балалар көнө.
* {{Флагификация|Венесуэла}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: Оборона министрлығының хәрби вәкиллектәре көнө.
** Диңгеҙ һәм йылға флоты хеҙмәткәрҙәре көнө (июлдең беренсе йкшәмбеһе).
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1924]]: [[Париж]]да VIII [[Олимпия уйындары]] асыла.
* [[1933]]: [[СССР]]-ҙың Хеҙмәт һәм Оборона советы [[Өфө]]—[[Ишембай]] тимер юлын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә.
* [[1989]]: [[Рәсәй Федерацияһы]] Федераль таможня хеҙмәтенең Башҡортостан таможняһы ойошторола.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Сөләймәнов Фуат Мырҙағәли улы]] (1965), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1996 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1998), доцент (2002).
* [[Денисов Дмитрий Витальевич]] (1970), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[спорт]]сыһы. 1992–1995 йылдарҙа [[шайбалы хоккей]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, 1987–1995 һәм 1998–1999 йылдарҙа [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей командаһы]] уйынсыһы, һөжүмсе. 1994 йылғы [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре һәм күренекле спортсыһы (1994. Халыҡ-ара хоккей федерацияһы кубогын яулаусы (1994), Милләт-ара хоккей лигаһы (1995) һәм Рәсәй (2001) чемпионаттарының бронза призёры. «Известия» гәзите призына халыҡ-ара турнир еңеүсеһе (1992–1993). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Фәнил Бүләков]] (1980), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]] һәм йәмәғәтсе. [[Учалы районы]] [[Иманғол (Учалы районы)|Иманғол]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. 2014 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. «Илһам шишмәләре» конкурсында гран при яулаусы ([[Бәләбәй]], 2009), [[«Йәшлек» гәзите]]нең [[Рәйес Түләк]] исемендәге конкурсы еңеүсеһе (2009), «Йөрәк һүҙе» телевизион конкурсында 2-се урын яулаусы (2018), [[Силәбе өлкәһе]] [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]]ның [[Ғәлимов Сәләм]] исемендәге премияһы лауреаты (2016). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Пономарёв Сергей Дмитриевич]] (1906—15.03.1991), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия еңел артиллерия бригадаһының полк командиры, лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Асҡын районы]] [[Төй]] ауылынан.
* [[Субаев Фәтих Йосоп улы]] (1911—26.09.1978), автотранспорт хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет‑фин]] (1939—1940), Бөйөк Ватан һәм 1945 йылдағы совет‑япон һуғыштарында ҡатнашыусы. 1955—1971 йылдарҙа [[РСФСР]] Автомобиль транспорты һәм шоссе юлдары министрлығының [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 1222-се автоколоннаһы водителе һәм бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966), РСФСР-ҙың почётлы автотранспортсыһы (1970).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғөбәйҙуллин Мөхәмәтзыя Ғөбәйҙулла улы]] (1926—2009), [[банк]] системаһы хеҙмәткәре. [[СССР]] Дәүләт банкының [[Илеш районы]]ндағы бүлексәһенең элекке идарасыһы. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтиадсыһы, СССР Дәүләт банкы отличнигы. Сығышы менән ошо райондың [[Теләпән]] ауылынан.
* [[Бакланов Пётр Яковлевич]] (1946), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы-[[География|географы]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2003), география фәндәре докторы (1987), профессор (1990). [[Почёт ордены|Почёт]] (2007), 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (1997) ордендары кавалеры. [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Фёдоровка районы (Башҡортостан)|Фёдоровка районы]] Георгиевка ауылынан.
* [[Минаева Вера Ахметовна]] (1946), педагог, [[Нефтекама]] ҡалаһы 1-се лицейының элекке география уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* [[Сидоренко Александр Архипович]] (1946—15.05.2010), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-ғалим, юғары мәктәп эшмәкәре, комсомол органдары ветераны. 1979 йылдан [[Өфө нефть институты]] ғилми-тикшеренеү секторының уҡытыу мастеры һәм әйҙәүсе инженеры, 1990—2010 йылдарҙа — [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның административ-хужалыҡ эштәре буйынса проректоры. Техник фәндәр кандидаты  (1998). Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (1999). Сығышы менән [[Кишинёв]] ҡалаһынан.  
* [[Хәмиҙуллин Фәтҡулла Хәйрулла улы]] (1946), нефтсе-инженер. 1969 йылдан Бәләбәй ҡалаһындағы «Автонормаль» заводының инженер-технологы, 1975—2003 йылдарҙа Октябрьский ҡалаһындағы нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы директоры, Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе. 
* [[Хвостенко Ольга Григорьевна]] (1946), [[Физика|физик]]-ғалим. 1972 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институтының ғилми хеҙмәткәре, 1998 йылдан — өлкән, 2005 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Живодёрова Лидия Александровна]] (1951), терапевт-табип, СПИД-ты һәм  йоғошло  ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм уларға ҡаршы көрәш буйынса республика үҙәгенең Күмертау ҡалаһындағы район-ара филиалы мөдире, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Әхмәтов Рөстәм Ғилем улы]] (1951), [[математик]]-ғалим. [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның [[алгебра]] һәм [[геометрия]] кафедраһы мөдире. Рәсәй тәбиғи фәндәр акадмияһының мөхбир ағзаһы, физика-математика фәндәре докторы (2002), профессор.
* [[Олейник Елена Владимировна]] (1956), музыкант-педагог. Өфө ҡалаһындағы Н. Сабитов исемендәге 1-се балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Хәлимов Рәмил Каррам улы]] (1956), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-инженер. Өфөләге Эре панелле йорттар төҙөү тресының элекке генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған, Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе. [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо ҡаланан.
* [[Ишемғолов Хәлил Әхмәтдин улы]] (1961), шахтёр, «Башҡортостан шахта-үткәүел идаралығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең ер аҫты үткәүелсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған шахтёры.
* [[Бажина Ирина Вячеславовна]] (1976) педагог, Өфө ҡалаһының 141-се мәктәбе директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әҙеһәмов Мөхәмәтдин Камалетдин улы]] (1892—5.12.1937), [[Башҡорт милли хəрəкəте]] һәм [[Башҡортостан]]дың дәүләт эшмәкәре. 1923—1925 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның социаль тәьминәт халыҡ комиссары, 1925—1937 йылдарҙа [[БАССР]]-ҙың Үҙәк ер комиссияһы рәйесе, [[Белорет металлургия комбинаты|Белорет металлургия заводының]] директор урынбаҫары. Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Алексеев Учур Абушинович]] (1912—21.08.1981), [[фән|ғалим]]-хирург. 1960 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1966—1978 йылдарҙа факультет хирургияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1967—1974 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор. Медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1968). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1957) һәм атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1943).
* [[Ефимов Иван Карпович]] (1927—24.10.2001), эске эштәр органдары хеҙмәткәре, 1958 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] эске эштәр бүлегенең уголовный розыск, 1978 йылдан — ведомствонан тыш һаҡлау бүлеге начальнигы, милиция подполковнигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1965). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Наумовка (Стәрлетамаҡ районы)|Наумовка]] ауылынан.
* [[Мусин Әмир Шәғәли улы]] (1937—27.11.2017), [[Нефть|нефть сәнәғәте]] алдынғыһы. 1963—1984 йылдарҙа [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]ның өлкән операторы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1980), [[СССР]]-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть сәнәғәте отличнигы (1974), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1977).
* [[Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы]] (1952), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 2016 йылдан [[Башҡорт Википедияһы]] ирекмәне. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997).
* [[Сынбулатова Рәшиҙә Рәшит ҡыҙы]] (1957), хеҙмәт ветераны. 1980—2005 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] ЗАГС бүлеге начальнигы, 2007—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Юстиция министрлығының ЗАГС идаралығының баш белгесе. Башҡортостан Республикаһынаң атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән Хәйбулла районының [[Вәлит (Хәйбулла районы)|Вәлит]] ауылынан.
* [[Хәлитова Фәймә Нуритдин ҡыҙы]] (1957), педагог. 1983 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылындағы «Берёзка» балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем бреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән ошо ауылдан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Клетный Тимофей Фёдорович]] (1918—?), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1939—1965 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәренең хәрби хеҙмәткәре. 1970 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]] инженеры, 1974—1988 йылдарҙа кадрҙар әҙерләү буйынса инженер һәм өлкән инженер. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Брянск өлкәһе]]нең Клинцов районының Туросна ауылынан.  
* [[Әминева Флүрә Мирғәли ҡыҙы]] (1928—2011), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1947—1968 йылдарҙа [[Яңауыл районы]] [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге колхоздың һарыҡ көтөүсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. III Бөтә Союз колхозсылар съезы делегаты (1969). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Чайников Павел Семенович]] (1928—5.01.2017), [[Кушнаренко]] ауыл хужалығы техникумының элекке педагогы (1962—1998), Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән [[Кушнаренко районы]]ның [[Ахлыстин (Кушнаренко районы)|Ахлыстин]] ауылынан. 
* [[Болғаҡов Рәмил Ғариф улы]] (1943), ғалим-[[Физик химия|физик‑химик]], [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институтының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре. Химия фәндәре докторы (1990), профессор (1994). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. 
* [[Финогентов Валерий Николаевич]] (1953), ғалим-[[Философия|философ]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1993), профессор (1994).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Әмирханова Ғәлиәбаныу (Миңлеғаян) Мосараф ҡыҙы]] (1929—13.8.2014), [[театр]] актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1949—1984 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] ауылынан. 
* [[Хәсәнов Марс Нуриман улы]] (1939—2012), баянсы, тауыш режиссёры. 1959—2002 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]ның музыка бүлеге етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986).
* [[Әҙелбаев Дамир Минийәр улы]] (1959—18.02.2014), [[йыр]]сы, үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2010), [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Сирбай]] ауылынан.
* [[Гөлсөм Бикбулатова]] (1979), [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]] актёры, йырсы. Халыҡ-ара, төбәк-ара һәм республика ижади конкурстары лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Мәҡсүт (Йылайыр районы)|Мәҡсүт]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1710]]: Павел Кондоиди, [[Рәсәй империяһы]] табибы, [[Петербург]] Фәндәр академияһының почётлы ағзаһы.
* [[1755]]: Сара Сиддонс, [[Англия]]ның трагик аплуалағы актрисаһы.
* [[1795]]: Павел Кукольник, [[Рәсәй империяһы]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[драма]]тург, [[тарих]]сы.
* [[1802]]: Павел Степанович Нахимов, [[Рәсәй Империяһы]]ның хәрби флот эшмәкәре, адмирал.
* [[1805]]: Роберт Фицрой, Англияның [[диңгеҙ]] офицеры, гидрограф һәм [[метеорология|метеоролог]], [[Чарльз Дарвин]] [[Ер|Ер шары]] тирәләй [[сәйәхәт]] иткән «Бигль» карабы капитаны. 
* [[1810]]: Финеас Тейлор Барнум, шоумен, [[Америка]] циркын ойоштороусы. 
* [[1820]]: Уильям Ранкин, Англия [[Физика|физигы]], [[термодинамика]]ға нигеҙ һалыусыларҙың береһе, [[Пар машинаһы|пар машиналары]] [[теория]]һы авторы.
* [[1880]]: Минко Генов, [[Болгария]]ның [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәби тәнҡитсеһе]] һәм әҙәбиәт [[тарих]]сыһы. 
* [[1880]]: Ян Кубелик, [[Чехия]] [[музыка]]нты, [[скрипка]]сы һәм композитор.
* [[1895]]: Владимир Дорофеев, [[СССР]]-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1954).
* [[1895]]: Янис Осис, СССР һәм [[Латвия]] актёры һәм театр режиссёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1956).
* [[1930]]: Мәсғүт Имашев, СССР һәм Рәсәй композиторы, [[Педагогика|педагог]], [[Татарстан|Татар АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1984).
* [[1930]]: Ирина Колмогорцева, СССР һәм Рәсәй рәссамы, Татарстан Республикаһының халыҡ рәссамы (2005).
* [[1930]]: Вадим Кожинов, СССР һәм Рәсәйҙең [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], тәнҡитсе һәм публицист.
* [[1935]]: Рушания Арыҫланова, СССР, Рәсәй һәм [[Татарстан]] шағиры.
* [[1940]]: Юрий Купер, СССР һәм [[АҠШ]]-тың рәссам-графигы, сәхнә биҙәүсе. 
* [[1945]]: Александр Лазарев, СССР һәм Рәсәй музыканты, баянсы һәм дирижёр, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1982).
* [[1950]]: Хьюи Льюис, АҠШ [[йыр]]сыһы, музыкант, йырҙар авторы.
* [[1986]]: [[Александр Радулов]], [[Рәсәй]] хоккейсыһы.
* [[1975]]: Эрнан Креспо, [[Аргентина]]ның «Донъяның 100 иң яҡшы футболсыһы» исемлегенә ингән спортсыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж05]]
[[Категория:5 июль]]</text>
      <sha1>3r9htl664tmmo63tefflfvdgefj5zkq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крашенинников Николай Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73078</id>
    <revision>
      <id>1300422</id>
      <parentid>1011135</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T15:58:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5874" sha1="e0vs6ye9zbbjc7nvvql6x1e1s2wjggf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Крашенинников Николай Александрович''' ([[14 ноябрь]] [[1878 йыл]] — [[11 октябрь]] [[1941 йыл]]) — [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] яҙыусыһы.  [[Башҡортостан]] һәм [[башҡорттар]] тураһында байтаҡ әҙәби әҫәр авторы.

== Биографияһы ==
* Николай Александрович Крашенинников 1878 йылдың 14 ноябрендә [[Ырымбур губернаһы]] Ырымбур өйәҙе Илек ҡәлғәһендә (хәҙерге [[Соль-Илецк]] (Тоҙтүбә) ҡалаһы) тыуған.
* 1905 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның юридик факультетын тамамлаған. 
* 1905-1907 йылдарҙа «Новое слово» ([[Мәскәү]]) журналының мөхәррир-нәшер итеүсеһе. 
* 1941 йылдың 11 октябрендә [[Өфө]]лә вафат була.

== Ижады ==
«Туташтар» («Барышни», 1911), «Сафлыҡ» («Девственность», 1913), «Инсафлыҡ» («Целомудрие», 1925) романдары; «Мөхәббәт тураһында әкиәт» («Сказка о любви», 1912) повесы, «Бәләкәй Тася тураһында» («О маленькой Тасе», 1908) пьесаһы һәм башҡа әҫәрҙәр авторы.

== Ижадында Башҡортостан темаһы ==
Николай Крашенинников әҫәрҙәренең байтаҡ өлөшө Башҡортостанға арналған. «Урман ҡарауылсыһы» («Лесной сторож», 1899) исемле тәүге хикәйәһендә, «Һүнә барған Башҡортостан» («Угасающая Башкирия», 1907) китабына ингән очерктарында колониаль сәйәсәт һөҙөмтәһендә бөлгөнлөккә һәм хәйерселеккә төшкән [[башҡорт халҡы]]ның ауыр тормошо, башҡорт [[ҡатын-ҡыҙ]]ының хоҡуҡһыҙ хәле һүрәтләнгән. Әҫәрҙәрендә яҙыусы башҡорттарҙың үҙенсәлекле образдарын тыуҙыра, уларҙың рухи байлығын аса. «Әмилә» («Амеля», 1915) романының нигеҙендә - рус дворян мөхитендә тәрбиәләнгән, ләкин үҙенең тыуған далаларына өҫтөнлөк биргән башҡорт ҡыҙы тарихы.

1941 йылда Николай Александрович социалистик Башҡортостан тураһында хикәйәләр һәм очерктар серияһы яҙыу өсөн [[Өфө]]гә килә, тик уларҙың «Яңы ер» («Новая земля») тип исемләнгән тәүгеһен генә яҙып өлгөрә&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1185940-bashkirskie-zapiski-okhotnika-izvestnyy-russkiy-pisatel-otkryval-dlya-rossiyan-zhizn-bashkir/ Башкирские «Записки охотника»: известный русский писатель «открывал» для россиян жизнь башкир. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 13 июль]{{ref-ru}}{{V|13|07|2018}}&lt;/ref&gt;.

Яҙыусының әҫәрҙәрен [[башҡорт теле]]нә [[Сәләх Кулибай]], [[Назар Нәжми]], [[Рәшит Ниғмәти]], [[Әхнәф Харисов]] һәм башҡа әҙиптәр тәржемә иткән.

Николай Крашенинниковтың «Рәхиләнең һыҡтауы» («Плач Рахили») пьесаһы буйынса [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]нда «Рәхиләнең күҙ йәше» спектакле ҡуйыла.

== Хәтер ==
* Николай Крашенинников исеме Өфөләге бер урамға бирелгән.

== Әҫәрҙәре ==
* Һайланма әҫәрҙәр. Өфө, 1951;
* Под солнцем Башкирии: рассказы. М., 1936;
* Невозвратное: повести. Уфа, 1987.
== Әҙәбиәт ==
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 76-77 с. ISBN 5-295-02294-3.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/6919}} {{V|11|11|2018}}
* [http://www.bashinform.ru/news/1185940-bashkirskie-zapiski-okhotnika-izvestnyy-russkiy-pisatel-otkryval-dlya-rossiyan-zhizn-bashkir/ Башкирские «Записки охотника»: известный русский писатель «открывал» для россиян жизнь башкир. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 13 июль]{{ref-ru}}{{V|13|07|2018}}

== Сығанаҡтар ==
* Узиков Ю.А., Наймушин П.А. Как зовут тебя, улица? Уфа, 1980.

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Ырымбур губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:Яҙыусылар]]
[[Категория:Рус яҙыусылары]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре]]</text>
      <sha1>e0vs6ye9zbbjc7nvvql6x1e1s2wjggf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Себер ханлығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75963</id>
    <revision>
      <id>1300416</id>
      <parentid>1285406</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T13:03:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QWERTY 20..99IN</username>
        <id>41565</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шулай уҡ ҡарағыҙ */</comment>
      <origin>1300416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47048" sha1="hbyymg1e5zuotup1opznt94yyzkijem" xml:space="preserve">{{Историческое государство
|название         = Себер ханлығы, Тора ханлығы
|статус           =
|флаг = Фывфывыфв.png
|герб             = 
|карта            = Siberian Khanate map English revised.svg
|описание         =  XV — XVI быуаттарҙа Себер ханлығы
|p1               =  Урҙа-хан олоҫо
|flag_p1          =
|s1               = Рус батшалығы
|flag_s1          = Herb Moskovia-1 (Alex K).svg
|столица          = [[Төмән|Сыңғыҙ-Тора]], Ҡышлаҡ&lt;ref name=&quot;БА&quot;&gt;Башҡа атмалары — ''Себер, Ибер, Иҫкәр''.&lt;/ref&gt;
|язык             = [[Иҫке башҡорт теле|иҫке башҡорт теле]]
|образовано = 1468
|ликвидировано = 1588 (1598)
|площадь =
|население =
|гос.религия = [[ислам]]
|до = Үзбәк ханлығы
|после = Тубыл разряды
}}

'''Себер ханлығы''' йә '''Тора ханлығы'''&lt;ref&gt;Тоган Валиди. А. История Башкир / Перевод с турецк. и вступ. ст. А.М. Юлдашбаева. Уфа: Китап, 2010. С. 37. &lt;/ref&gt; (''سبر خانلغی, Себер батшалығы, Себер йорто'')&lt;ref&gt;[https://bigenc.ru/domestic_history/text/3660421 Сибирское ханство. Большая Российская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218140130/https://bigenc.ru/text/3660421 |date=2019-12-18 }}&lt;/ref&gt;) — XV быуат аҙағында — XVI быуатта [[Алтын Урҙа]] тарҡалыу һөҙөмтәһендә Көнбайыш Себерҙә барлыҡҡа килгән [[Башҡорттар|башҡорт]]&lt;ref&gt;Тоган Валиди. А. История Башкир / Перевод с турецк. и вступ. ст. А.М. Юлдашбаева. Уфа: Китап, 2010. С. 37. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ia902707.us.archive.org/21/items/20230807_20230807_1239/%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%B8%D0%B5.pdf Себер ханлығы һәм башҡалар]&lt;/ref&gt; феодаль дәүләте&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-09-13|title = Сибирское ханство|url = http://bse.sci-lib.com/article101862.html|publisher = bse.sci-lib.com}}&lt;/ref&gt;. Көнбайыш Себер, Төньяҡ, Урта һәм [[Көньяҡ Урал]]дағы (төньяҡ өлөшөндә) дәүләт. Себер ханлығы Пермь ерҙәре, [[Нуғай Урҙаһы]], [[Ҡаҙаҡ ханлығы]] һәм телеуттар менән сиктәш урынлаша. Төньяҡта Обь йылғаһының түбәнге ағымына тиклем, ә көнсығышта Ала Урҙа менән сиктәш була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Теле — иҫке башҡорт&lt;ref&gt;[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/5114-sibirskoe-khanstvo Статья в Башкирской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202044903/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/5114-sibirskoe-khanstvo |date=2017-02-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Сәйәси тарихы ==

=== Шишмә башы (1220—1375) ===
Беренсе тапҡыр «Себерь» термины, моғайын, 1240 йылда яҙылған «Монголдарҙың күңел төбөндәге риүәйәтендә» («Юань-чао ми-ши») атап үтеләлер, унда 1206 йылда Джучиның ''Shibir''-ҙән көньяҡтағы урман ҡәбиләләрен яулап алыуы тураһында һөйләнелә. Шул уҡ ваҡытта тикшеренеүселәр ышаныслы рәүештә был өлкәне теүәл итеп кенә атай ҙа алмай; «бәлки, Обь һәм Иртыш араһында ятҡан Барабин яҫылығының төньяҡтағы сите шулай аталғандыр», тигән версия әйтелә (Палладий)&lt;ref&gt;{{книга|автор = [[Шильтбергер, Иоганн|Иоганн Шильтбергер]]|часть = [http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Schiltberger_2/text.phtml Книга путешествий]|заглавие = Сибирь в известиях западно-европейских путешественников и писателей, XIII-XVII вв|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Новосибирск|издательство = |год = 2006|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}&lt;/ref&gt;.

XIV быуаттың тәүге яртыһында Мысыр солтаны Аль-Омариҙың сәркәтибе [[Алтын Урҙа]] составында Тубыл-Иртыш йылғалары араһында ятҡан ''Себер һәм Ибир'' өлкәләрен атап үтеүе менән тап килә тип әйтергә нигеҙ бар&lt;ref name=&quot;Егоров&quot;&gt;{{книга|автор = Егоров В. Л.|часть = [http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/02.htm Глава вторая. Территория и границы Золотой Орды]|заглавие = Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Наука|год = 1985|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = 11.000}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ быуатта буласаҡ Себер ханлығының ҡалалары Көнбайыш Европа карталарында күренә башлай:  Венециянан ағалы-ҡустылы Пицциганиҙарҙың (1367) картаһында Кашлык ''Sebur'' формаһында билдәләп үтелә&lt;ref name=&quot;Егоров-2&quot;&gt;{{книга|автор = Егоров В. Л.|часть = [http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/03.htm Глава третья. Города Золотой Орды и некоторые вопросы экономической географии государства]|заглавие = Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Наука|год = 1985|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = 11.000}}&lt;/ref&gt;, ә Сыңғыҙ-Тура ''Singui'' формаһында Каталон атласында (1375) пәйҙә була&lt;ref&gt;{{статья| автор= Белич И. В.| заглавие= К этимологии, семантике и истории происхождения средневекового имени г. Тюмени| оригинал= | ссылка= http://www.ipdn.ru/rics/va/_private/a7/C_143-157-Belich.pdf| автор издания= | издание= Вестник археологии, антропологии и этнографии| тип= Электр. журнал| место= Тюмень| издательство= Изд-во ИПОС СО РАН| год= 2007| выпуск= | том= | номер= 7| страницы= 152| issn= 2071-0437| archiveurl= https://web.archive.org/web/20150714030554/http://www.ipdn.ru/rics/va/_private/a7/C_143-157-Belich.pdf| archivedate= 2015-07-14}}&lt;/ref&gt;.

Төмән (Себер) ханлығын ойоштороу өсөн ниндәй административ-сәйәси берәмек талап ителеүе буйынса тарихсылар берҙәм генә фекергә килә алмай. Был йәһәттән ике тиң хоҡуҡлы һәм бер бик үҙенсәлекле версия бар.

==== Тайбуғиндар биләмәһе ====
XVII быуаттың «Себер йылъяҙмаларына» (Есипов, Ремезов һәм воевода Петр Годуновтың) таянып эш иткән академик Г. Ф. Миллерҙың версияһына ярашлы,  буласаҡ ханлыҡ ерҙәре тәүҙә 1220 йылда нигеҙ һалынған һәм себер кенәзе Тайбуғаның нәҫеленә мираҫ итеп ҡалдырылған биләмәләр булған Тайбуға йортона ингән була. [[Алтын Урҙа]]ның башҡа олоҫтарынан айырмалы рәүештә, Тайбуға йорто автономия статусына эйә була. Был версия яҡлылар Тайбуғиндарҙы хандар статусына эйә булыуыҙарын да билдәләй&lt;ref name=&quot;Атласи&quot;&gt;{{книга|автор = [[Атласи, Хади]]|часть = |заглавие = История Сибири|оригинал = |ссылка = http://protatar.narod.ru/Kitaplar/HadiAtlasi/SibHis6.html|ответственный = |издание = |место = Казань|издательство = Татар. кн. изд-во|год = 2005|том = |страницы = 24—29|страниц = 96|серия = |isbn = |тираж = }}&lt;/ref&gt;, йәғни уларҙы Сыңғыҙ хандың вариҫтары менән бер кимәлгә ҡуялар. Шуға ла Тайбуғин йорто Төмән ханлығы тип аталырға тейеш тә инде&lt;ref name=&quot;Файзрахманов&quot;&gt;{{книга|автор = Файзрахманов Г. Л.|часть = |заглавие = История татар Западной Сибири: с древнейших времён до начала XX века|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Казань|издательство = Татар. кн. изд-во|год = 2007|том = |страницы = 112—121|страниц = 431|серия = |isbn = 978-5-298-01536-3|тираж = 1000}}&lt;/ref&gt;.

Тайбуға тураһындағы риүәйәт  үзбәк тарихсыһы, Әбеллғази хандың шибанидының «Төркиҙәр шәжәрәһендә» лә тикшерелә, тип хәбәр ителә&lt;ref name=&quot;Файзрахманов&quot; /&gt;. Шуныһы дөрөҫлөккә тап килә: был әҫәр, Себер йылъяҙмалары кеүек үк, тасуирланған ваҡиғаларҙан һуң 400 йыл үткәс яҙыла. Үкенескә ҡаршы, был яҙмаларҙы табып уҡыу мөмкин түгел, тип әйтерлек.

Тайбугиндар нәҫелендәге хандар тураһындағы версияны хәҙерге заманда тикшереүселәр араһында Г. Л. Файзрахманов та бар. Был йәһәттән үҙенең ҡарашын эҙмә-эҙлекле үҫтерә барып, ул (З. Я. Бояршинова, Н. Н. Степанов, Н. Г. Аполлова) башҡа тарихсылар фаразлағанса, шибанид-хандар Хажи-Мөхәммәд, Абу-л-хайр һәм хатта Ибактың баш ҡалаһы Сыңғыҙ-Тура түгел, ә Иртыш Ишемгә ҡойған урында урынлашҡан Ҡыҙыл-Тура (хәҙерге Усть-Ишем) ауылы булған, тип раҫлай&lt;ref name=&quot;Файзрахманов&quot; /&gt;. Ә Ибак хан Сыңғыҙ-Тураны тик 1480-се йылдар башында ғына биләй, был уның Төмән ханлығы тәхетенә ултырыуын аңлата ла инде&lt;ref name=&quot;Файзрахманов&quot; /&gt;.

Был версияны кире ҡағырлыҡ бер нисә сәбәп бар:
# Тайбуғиндар формаль сәбәптәр буйынса ниндәй ҙә булһа монгол олоҫонда хан статусына эйә була алмай — сөнки [[Сыңғыҙхан]]дың Ясаһына ярашлы, тик Сыңғыҙхан вариҫтары ғына хан була ала&lt;ref name=&quot;Вернадский&quot;&gt;{{книга|автор = [[Вернадский, Георгий Владимирович|Вернадский Г. В.]]|часть = О составе Великой Ясы Чингисхана (С приложением главы о Ясе из истории Джувейни)|заглавие = История права|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = СПб.|издательство = Лань|год = 1999|том = |страницы = 120|страниц = 176|серия = Мир культуры, истории и философии|isbn = 8-0114-0172-8|тираж = 3000}}&lt;/ref&gt;. XVI быуаттағы урыҫ дипломатик документтарында был сәбәп бик асыҡ итеп күрһәтелгән: Тайбуғиндар унда батшалар (хандар) тип түгел, ә кенәздәр тип аталған. Шул уҡ ваҡытта Сыңғыҙхан вариҫы булған [[Күсем]] урыҫ сығанаҡтарында [[батша]] титулы менән йөрөтөлә&lt;ref name=&quot;Исхаков_статья&quot;&gt;{{статья| автор= Исхаков Д. М.| заглавие= Институт сибирских князей: генезис, клановые основы и место в социально-политической структуре Сибирского юрта| оригинал= | ссылка= http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2008_2/05/01/| автор издания= | издание= Научно-документальный журнал «Гасырлар авазы - Эхо веков»| тип= журнал| место= Казань| издательство= Главное архивное управление при Кабинете Министров Республики Татарстан| год= 2008| выпуск= | том= | номер= 2| страницы= | issn= 2073-7483| archiveurl= https://web.archive.org/web/20160322210053/http://archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2008_2%2F05%2F01%2F| archivedate= 2016-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор = Нестеров А. Г.|часть = Искерское княжество Тайбугидов (XV—XVI вв.)|заглавие = Сибирские татары. Монография|оригинал = |ссылка = http://www.franklang.ru/download/sib_tat.pdf|ответственный = |издание = |место = Казань|издательство = Институт истории АН РТ|год = 2002|том = |страницы = 19—20|страниц = 240|серия = |isbn = 5-94981-009-0|тираж = 500}} {{Wayback|url=http://www.franklang.ru/download/sib_tat.pdf |date=20110715200113 }}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге заман тикшеренеүсеһе Д. М. Исхаҡов Тайбугиндарҙың статусы хан статусынан түбән була, улар хан чиновниктары (бикләрбәк)) кимәлендә тора тигән һығымта яһай&lt;ref name=&quot;Исхаков_статья&quot; /&gt;.
# Тайбуғин йорто Күсемдең Себер ханлығы булған осорҙа ла (1558, 1586, 1597 йылдар) телгә алына, йәғни ханлыҡ менән йорт бер үк ваҡытта булған&lt;ref name=&quot;Исхаков_статья&quot; /&gt;. Бынан тыш Тайбугин йортоноң [[Нуғай Урҙаһы]] составына инеүе билдәле, 1584 йылда тап шунда тайбуға вазифаһы барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{книга|автор = [[Трепавлов, Вадим Винцерович|Трепавлов В. В.]]|часть = |заглавие = История Ногайской Орды|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Восточная литература|год = 2001|том = |страницы = 325—326|страниц = 752|серия = |isbn = |тираж = }}&lt;/ref&gt;. Шуға бәйле хәҙерге заман тарихсыларының бер нисәһе, Тайбугин йорто административ-географик берләшмә булмайынса, ә ханлыҡҡа буйһонған ырыу берләшмәһе булған, тип дәлилләй,&lt;ref name=&quot;Исхаков_статья&quot; /&gt;.
# Камал ад-дина Бинаиның «Шайбани-наме»һынан Әбел-Хәйер хандың «Сыңғыҙ-Тура» виләйәтенә даруғтарҙы (һалым йыйыусыларҙы) тәғәйенләүе билдәле&lt;ref&gt;{{книга|автор = [[Камал ад-дин Бинаи]]|часть = [http://www.vostlit.info/Texts/rus15/Binai/frametext.htm Шайбани-наме]|заглавие = Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений)|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Алма-Ата|издательство = Наука|год = 1969|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}&lt;/ref&gt;. Хандың уға буйһонмаған биләмәгә һалым йыйыусыларҙы тәғәйенләүе мөмкин булмаған хәл.

==== Шайбаниҙәр биләмәләренең бер өлөшө ====
[[Файл:Asia 13th Century.pdf|350px|thumb|Азияның XIII быуат картаһында Туран (Себер) ханлығы (һары төҫ менән уратып алынған). ''«Литературный и исторический атлас Азии» (под ред. Э. Риза), Нью-Йорк, 1912 год)'' китабынан.]]
{{Main|Улус Шибана}}
Жусының бишенсе уғлы -- Шайбан, ике тапҡыр олоҫ ала. Тәүҙә [[Сыңғыҙхан]], 1227 йылда улдары [[Батый]] һәм Урҙа араһында улы Джучи олоҫонда кемдең өҫтөнлөк менән файҙалана алыуы тураһында килеп тыуған бәхәсте тикшереп, был олоҫто өс өлөшкә бүлә, әммә Джучиға ''«Һоро Йорт»'' (Боз Орда, Йуз-Орда) тип аталғанын ҡалдыра. Йорттарҙың төҫө уларҙың хужаларының үҙ-ара иерархияһын билдәләй&lt;ref name=&quot;Юдин&quot;&gt;{{книга|автор = [[Юдин, Вениамин Петрович|Юдин В. П.]]|часть = [http://www.vostlit.info/Texts/rus6/Chengiz-name/framevved3.htm Орды: Белая, Синяя, Серая...]|заглавие = Чингиз-наме|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Алма-Ата|издательство = Гылым|год = 1992|том = |страницы = 32—35|страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}&lt;/ref&gt;. Артабан 1246 йылда, монголдарҙың Көнбайыш походы тамамланғас, [[Батый-хан]] олоҫтарҙың тәүге бүленешен юҡҡа сығара һәм олоҫто 14 өлөшкә бүлә. Шибандың яңы олоҫо үҙ эсенә үҙәк һәм төньяҡ [[Ҡаҙағстан]] ерҙәрен, шулай уҡ Или (йылға) һәм [[Һырдарья]] араһында ятҡан өлкәне ала&lt;ref&gt;{{книга|автор = Сабитов Ж. М.|часть = |заглавие = Генеалогия Торе|оригинал = |ссылка = http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf|ответственный = |издание = 3-е изд|место = Алма-Ата|издательство = |год = 2008|том = |страницы = 13|страниц = 326|серия = |isbn = 9965-9416-2-9|тираж = 1.000}} {{Wayback|url=http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf |date=20120127230618 }}&lt;/ref&gt;. Күп кенә тарихсылар (В. В. Бартольд, А. Ю. Якубовский, М. Г. Сәфәрғәлиев, Л. Н. Гумилёв, Г. А. Фёдоров-Данилов, В. Л. Егоров, [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Н. А. Мәжитов]]) Шибан олоҫона тағы ла Көнбайыш Себерҙең теге йәки был өлөшөн индереү яҡлы&lt;ref name=&quot;Костюков&quot;&gt;{{статья | автор= Костюков В. П.| заглавие= Улус Шибана в XIII–XIV вв. (по письменным источникам)| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Проблемы истории, филологии, культуры| тип= журнал| место= Магнитогорск| издательство= | год= 1998|выпуск= 6|том= |номер= | страницы= 210—224| isbn= }}&lt;/ref&gt;.

Олоҫтарҙың сиктәре тағы ла бер нисә тапҡыр алмашына, әммә шибанидтар дөйөм алғанда элекке олоҫон (йортон) һаҡлап ҡала ала. [[Үзбәк хан]]дың административ-территориаль реформаһынан һуң да Шибан олоҫо [[Алтын Урҙа]]ла үҙ биләмәһен һәм статусын һаҡлап ҡалған берҙән-бер олоҫ була.

XIV быуат аҙағында — XV быуат башында буласаҡ Себер ханлығы ерҙәре тулыһынса шибанидтар тарафынан контролдә тотолоуы тураһында яҙма бар.

Шайбан олоҫо һәм Тайбуға йорто араһындағы мөнәсәбәттәргә «Еңеүҙәр китабынан һайланма йылъяҙмалар»ҙағы хәбәр бер ни тиклем асыҡлыҡ индерә. Шайбанға буйһонған дүрт ҡәбиләнең береһенең башлығы '''Тайбуға''' исемен йөрөтә, (сығышы менән бөркөттәрҙән, ҡуңыраттар менән бәйле) &lt;ref&gt;{{книга|автор = Исхаков Д. М.|часть = |заглавие = Тюркско-татарские государства XV—XVI вв|оригинал = |ссылка = http://www.tataroved.ru/publication/tthan/7/|ответственный = |издание = |место = Казань|издательство = Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ|год = 2004|том = |страницы = 21|страниц = 132|серия = Biblioteka TATARICA|isbn = |тираж = 500}}&lt;/ref&gt;), тағы ла бер ҡәбиләнең башлығы Туҡбуға була (сығышы менән '''төмәндәрҙән''')&lt;ref name=&quot;Мустакимов&quot;&gt;{{статья |автор= Мустакимов И. А.| заглавие= Об одном списке «Дафтар-и Чингиз-наме»|оригинал= |ссылка= http://www.tataroved.ru/publicat/sttg_1.pdf|автор издания= | тип= Сборник статей| место= Казань|издательство= Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ| издание= Средневековые тюрко-татарские государства|год= 2009|выпуск= 1|том= |номер= |страницы= 123—127|isbn= 978-5-98245-048-7}}&lt;/ref&gt;. 1428 йылда Әбел-Хәйер Сыңғыҙ-Тораны алғанда уның хакимдары Тайбуға ырыуының '''бөркөт''' ҡәбиләһенән булған Ғәҙәтбәк һәм Кәбәк-хужа-бей була.

==== «Бөйөк бола» һөҙөмтәһе ====
Ж. М. Сабитов Тайбуғауиҙәрҙе Үзбәкхандың дүрт әмиренең береһе һалйот ''Алатай'' вариҫтары менән тиңләй&lt;ref name=&quot;Алатай&quot;&gt;{{книга|автор = Сабитов Ж. М.|часть = |заглавие = Генеалогия Торе|оригинал = |ссылка = http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf|ответственный = |издание = 3-е изд|место = Алма-Ата|издательство = |год = 2008|том = |страницы = 76—77, 82|страниц = 326|серия = |isbn = 9965-9416-2-9|тираж = 1.000}} {{Wayback|url=http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf |date=20120127230618 }}&lt;/ref&gt;. «Сыңғыҙнамә» исемлектәренең береһендә Алатай ҙа '''бөркөт''' тип аталыуы иғтибарға лайыҡ&lt;ref name=&quot;Мустакимов&quot; /&gt;.

Ж. М. Сабитовтың Алатай версияһы шуныһы менән ҡыҙыҡлы: Үзбәк Алатайға '''мең''' ҡәбиләһенә, йәғни [[Нуғай Урҙаһы|мангыттарға]] (буласаҡ нуғайҙарға) хакимлыҡ итеүҙы ышанып тапшыра. Ә [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|А. З. Вәлиди]] «Сыңғыҙнамә»нең тулы версияһында Хужа Мөхәммәт хан заманындағы Сыңғыҙ-Тораны манғыт тораҡ пункты тип атай&lt;ref&gt;{{книга|автор = [[Валиди, Ахмад-Заки Ахметшахович|Вэлиди Туган Э.З.]]|часть = |заглавие = Башкорттарзын тарихы. Тэрк татар тарихы|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Уфа|издательство = |год = 1984|том = |страницы = 25—26|страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}&lt;/ref&gt;. Аҙаҡ килеп шуны әйтергә кәрәк, күп кенә үзбәк һәм себер хандарының нуғай мырҙаларына буйһоноуы күптән билдәле, ә Себер ханлығы тар-мар ителгәндән һуң Тайбуға йорто Нуғай Урҙаһы тәркибенә инә.

Ж. М. Сабитов буйынса, Тайбуғин йорто «Бөйөк бола» заманында Алтын Урҙаның бер ярсығы булараҡ барлыҡҡа килә, уны әмир Алатай вариҫтары, Үзбәк хандың башҡа әмирҙәре Иҫәтәй, Нанғоҙай һәм Котло-Тимер вариҫтары өлгөһөнә эйәреп, булдыра. Улар, марионет хандар Сыңғыҙхан вариҫтарына ышыҡланып, Алтын Урҙаның төрлө өлөштәрендә хакимлыҡ итә башлай &lt;ref name=&quot;Алатай&quot; /&gt;. Алтын Урҙала манғыттар көсәйеү менән шибанидтар ҙа марионет хандар статусында ҡала.

=== Сыңғыҙ-Тура виләйәте (1375—1468) ===
1359 йылда Алтын Урҙала Бөйөк бола башлана, унда Шайбаниҙәр әүҙем ҡатнаша.

==== Туҡтамыш заманы ====
«Сыңғыҙнамәлә» әйтелеүенсә, хан улы Туҡтамыш, тәүҙә Урыҫ-хандан һәм уның вариҫтарынан еңелгәндән һуң ярҙам һорап Шайбаниҙәр нәҫеле башлығы Ҡағанбәккә мөрәжәғәт итә. Ҡағанбәк Туҡтамышҡа ярҙам итмәй, әммә Ҡағанбәктең ике туған ҡустыһы Ғәрәп-шаһ ярҙам ҡулы һуҙа. Шулай итеп, Туҡтамыш, «Бөйөк бола» башланғандан алып беренсе тапҡыр Алтын Урҙаны берләштереп, Урыҫ-хан вариҫтарын һәм Мамайҙы еңеүгә өлгәшә. Туҡтамыш рәхмәт йөҙөнән Ғәрәп-шаһҡа Шайбан олоҫон тапшыра&lt;ref&gt;{{книга|автор = [[Утемиш-хаджи]] ибн маулана Мухаммада Дости|часть = |заглавие = Чингиз-наме|оригинал = |ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus6/Chengiz-name/frametext.htm|ответственный = |издание = |место = Алма-Ата|издательство = Гылым|год = 1992|том = |страницы = 117—118|страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}&lt;/ref&gt;.

Ғәрәп-шаһ ағаһы менән йәйен Яйыҡ йылғаһының үрге ағымында йәйләй, ә ҡышты Һырдаръя тамағында үткәрә. [[Аҡһаҡ Тимер]] тап Шайбан олоҫонда Туҡтамышҡа ҡаршы һуғыш аса. [[Низам ад-Дин Шами]] яҙыуынса, 1389 йылда Аҡһаҡ Тимер Йыһан-шаһ-Баһадирҙе, Ғүмәр-Баһадирҙе һәм Өс-Ҡара-баһадирҙе «Иртеш тарафына дошман эҙләргә» ебәрә. Нуйындар, Иртешкә етеп, вилайәтте талай&lt;ref&gt;{{книга|автор = Низам ад-Дин Шами|часть = [http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Nizamaddin/frametext2.htm Книга побед=Зафар-наме]|заглавие = Материалы по истории киргизов и Киргизии|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = |год = 1973|том = |страницы = 109|страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}&lt;/ref&gt;.

1903 йылда «Шәйех Баһауетдин шәкерттәренең Көнбайыш Себерҙә йәшәүсе икенсе дин кешеләренә ҡаршы дини һуғыштары» тигән дөйөм исем аҫтында нәшер ителгән ике ҡулъяҙмаға туҡталмайынса мөмкин түгел. Уларға ярашлы, 1394—1395 йылдарҙа, урындағы халыҡты ислам диненә ылыҡтырыу маҡсатында, 366 шәйех башында Шайбаниҙәр нәҫеле ханы торған 1 700 һыбайлы оҙатыуында, Иртыш буйлап Бохаранан Ҡышлаҡҡа тиклемге юлды үтә. Был сәйәхәттә 300 шәйех һәм 1 448 һыбайлы үлә, ә урындағы халыҡтың ҡырылыуы һанап бөткөһөҙ була.

Сәйәхәт йылъяҙмаһында йылы йәки хандың исеме дөрөҫ күрһәтелмәгән. Был яҙманы яҙыусы шәйех Баһауетдин Нәҡешбәндә 1389 йылда үлә, ә Аҡһаҡ Тимергә үҙенең дошмандарын диндән тайпылыуҙа ғәйепләү һәм ғөмүмән дин өсөн көрәште үҙенең яуҙарының төп сәбәптәре итеп атау хас&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=15-10-2010|url=http://1-novosibirsk.ru/publ/4-1-0-10|title=Средневековые источники ислама Новосибирского региона - 3|publisher=Наш Новосибирск|accessdate=2011-02-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/61DVwMHC2?url=http://1-novosibirsk.ru/publ/4-1-0-10|archivedate=2011-08-26|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/61DVwMHC2?url=http://1-novosibirsk.ru/publ/4-1-0-10 |date=2011-08-26 }}&lt;/ref&gt;, был хәрби йөрөш ваҡыты Аҡһаҡ Тимер дәүеренә тап килә.

Әйткәндәй, урыҫ йылъяҙмаларында «Төмән» атамаһы беренсе тапҡыр Туҡыйтимүри нәҫеле вәкиле Туҡтамыш ханға бәйле барлыҡҡа килә, йылъяҙмасы был дәүерҙе 1408 йыл тип яҙып ҡуя:
{{начало цитаты}}Туҡтамыш Себер ерендә Төмән янында үлтерелә&lt;ref&gt;[http://www.ivki.ru/kapustin/journal/belov008.htm ''Белов М. И.'' Арктическое мореплавание с древнейших времен до середины XIX века. — М.: Издательство «Морской Транспорт», 1956] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919120423/http://www.ivki.ru/kapustin/journal/belov008.htm |date=2008-09-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор = [[Сафаргалиев, Магамет Гарифович|Сафаргалиев М. Г.]]|часть = |заглавие = Распад Золотой Орды|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Саранск|издательство = Мордов. кн. изд-во|год = 1960|том = |страницы = 181—182|страниц = 279|серия = |isbn = |тираж = 1.500}}&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты|источник=}}

==== Хужа-Мөхәммәд дәүләте (1421—1428) ====
«Йылъяҙмалар йыйынтығын» һәм Себер йылъяҙмаһын анализлау Себер ханлығына Шайбан вариҫы 1420 йылда Себер ханы тип иғлан ителгән Хужа Мөхәммәд нигеҙ һалыуын күрһәтә. Шунан ханлыҡта күп йылдар буйына үҙ-ара һуғыш бара, ул тик 1495 йылда Себер (Ҡышлау) ҡалаһын дәүләттең баш ҡала тип иғлан итеү менән тамамлана.

Шайбани Әбел-Хәйер үҙе нигеҙ һалған Үзбәк ханлығының баш ҡалаһы итеп Сыңғыҙ-Тораны иғлан итә, шуға ла Төмән бик оҙаҡ ваҡыттарға, 1428 йылдан 1446 йылға тиклем (18 йыл) вилайәт ҡалаһы булып ҡала. Шул осорҙа тәүге тапҡыр «Сыңғыҙ-Тора вилайәте» йылъяҙмаларҙа атап үтелә, тап ошо ҡалала Әбел-Хәйер хан идарасыларҙы (даруғтарҙы) тәғәйенләй башлай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cidct.org.ua/ru/publications/Turk/index.html |title=''Исхаков Д. М.'' Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004.— Глава 1. |accessdate=2009-07-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090801000937/http://www.cidct.org.ua/ru/publications/Turk/index.html |archivedate=2009-08-01 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090801000937/http://www.cidct.org.ua/ru/publications/Turk/index.html |date=2009-08-01 }}&lt;/ref&gt;. «Сыңғыҙнамәлә» һәм «Носрат-намәлә» ошо осорҙа Төмән ханының Ҡаҙанды буйһондороуы тураһында яҙыла&lt;ref&gt;''Исхаков Д. М.'' О методологических аспектах исследования проблемы становления сибирско-татарской этнической общности // [https://web.archive.org/web/20110715200113/http://www.franklang.ru/download/sib_tat.pdf Сибирские татары. — Казань: Институт истории АН Республики Татарстан, 2002.— С. 13-14.]&lt;/ref&gt;.

=== Иҫкәр йорто (1495—1582) ===
[[Файл:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|''Sibier Provincia'' Мәскәүиәнең Сигизмунд фон Герберштейн эшләгән картаһының көньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә, [[Яйыҡ]] йылғаһы буйында күрһәтелгән (1549 йыл)]] 
1495 йылда тайбуғин Мөхәммәд Тайбуға (Махмет) Төмән ханлығын тар-мар итә һәм шәйбәнид Ибаҡты үлтерә. Шунан һуң дәүләттең баш ҡалаһы Ҡашлыҡа күсерелә, һәм ханлыҡ Себер ханлығы тип атала башлай. Уның хакимдары Тайбуға вариҫтары була.

1555 йылда Тайбуға ханы Йәдкәр (Тайбуға мырҙаһы) [[Рус батшалығы]]на буйһоноуын таный.

=== Күсемдең Себер ханлығы (1563—1582) ===
1563 йылда Айбәктең ейәне Шайбани ханы Күсем хакимлыҡты үҙ ҡуланы ала. Ул ағалы-ҡустылы Яҙгәр (тайбуғин мырҙаһы) һәм Бикбулатты (Тайбуға мырҙаһы) язалап үлтерә. Төмән ханлығы Себер ханлығы тәркибенә инә. Күсемхан Мәскәүгә яһаҡ түләмәй башлай, әммә 1571 йылда яһаҡҡа 1 000 кеш бирә. 1572 йылда ул буйһоноу мөнәсәбәттәрен тулыһынса өҙә. 1573 йылда Күсем үҙенең туғаны Мөхөммөтҡолдо (Мәхмүтҡол) разведка яһау маҡсатында сит ерҙәгә ебәрә. Мәхмүтҡол, Строгановтарҙы бер аҙ борсоп, Пермгә барып етә. Күсем Себерҙә ислам динен урынлаштырыу өсөн бик күп көс һала.

=== Мәскәү дәүләтенең Себерҙе яулауы (1582—1598) ===
{{main|Сибирский поход Ермака|Покорение Сибири}}
[[Файл:Surikov Pokoreniye Sibiri Yermakom.jpg|thumb|right|350px|Ермактың Себерҙе буйһондороуы, Суриков Василий Иванович картинаһы]]

1582 йылдың 26 октябрендә атаман Ермак отряды Сыуаш морононда Күсемде еңгәндән һуң ханлыҡтың баш ҡалаһы Ҡышлауҙы ала. Өс йыл буйына казак отрядтары һуғышып урындағы ҡәбиләләрҙе буйһондора. Әммә 1585 йылда Күсем яугирҙәре кинәт кенә һөжүм иткәндә һәләк була. Шулай ҙа урыҫтарҙың яңы отрядтары Себергә үтеп инә башлай һәм Себер ханлығы биләмәләрендә [[Төмән]], [[Тобольск]], [[Тара (ҡала)|Тара]], [[Берёзово (Ханты-Манси автономиялы округы)|Берёзов]], [[Обдорск]] һәм башҡа ҡәлғәләр төҙөлә. 1588 йылда тубыл воеводаһы Данила Чулков бер нисә татар кенәзен әсир итеп ала, шунан һуң боласыл татарҙар Ҡышлауҙы бөтөнләй ҡалдыра һәм дала яғына күсеп китә.

Күсем дә күсенә, әммә 1598 йылға тиклем урыҫ отрядтарына ҡаршылыҡ күрһәтә. 1598 йылдың 20 авгусында ул Обь йылғаһы буйында Ирмән һуғышында еңелә һәм, бер версия буйынса, Нуғай Урҙаһына , икенсе версия буйынса, көнсығышҡа күсенә һәм бер нисә йылдан вафат була.

Күсемдең ейәне — Арыҫлан Ғәли улы 1598 йылда әсир итеп алына, Ҡасим ҡалаһында йәшәй, 1614 йылда Ҡасим ханы тип иғлан ителә.

== Идара итеү ==
Себер ханлығы күп милләтле сәйәси берләшмә була. Дәүләт башында [[Хан (титул)|хан]] тора, ки хауас менән һайлана — бәктәр, мырҙалар, [[Тархан (звание)|тархандар]] һайлап ҡуя. Дәүләт ҡоролошо ярым хәрби характерҙа була. Ханлыҡҡа идара итеү йәһәтенән вәзир — ҡараса һәм кәңәшселәр хандың уң ҡулы була. Танылған мырҙалар һәм бәктәр идара иткән олоҫтарҙың эшенә Себер хандары бик үк ҡыҫылып бармаған. Һуғыш ваҡыттарында мырҙалар үҙ отрядтарфы менән хәрби походтарға ҡатнаша, сөнки хәрби аманат феодалдарҙың төп килем сығанағы була. Феодаль аҡһөйәктәр составының бәләкәй генә өлөшөнә ханты һәм мансиларҙың юғары ҡатламы ла ингән. Төрки булмаған башҡа халыҡтар буйһоноп йәшәгән, был үҙ сиратында ханлыҡта ҡапма-ҡаршылыҡтар тыуҙырған һәм уның ҡеүәтен кәметкән.

== Тасуирлама ==
XV быуат аҙағында [[Алтын Урҙа]] дәүләтенең тарҡалыуы һәм ''Төмән ханлығы''нда хакимлыҡ итеүсе Тайбуғауиҙәр һәм Шайбаниҙәрҙең үҙ-ара ыҙғышы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Из БСЭ|http://bse.sci-lib.com/article101862.html|author=Мухамедьяров Ш. Ф.|заглавие=Сибирское ханство}}&lt;/ref&gt;. Баш ҡалаһы — ''Себер (Ҡышлау)''&lt;ref name=&quot;БА&quot;/&gt;.

Пермь ере, [[Ҡазан ханлығы]], [[Нуғай Урҙаһы]], [[Ҡаҙаҡ ханлығы]] һәм Иртеш буйы далаларындағы телеуттар менән сиктәш булған.

Дәүләт башында урындағы аҡһаҡалдар тарафынан һайлап ҡуйылған Сыңғыҙ нәҫеленә ҡараған хан торған. Дәүләт мәсьәләләре ҡарасабәктәрҙән (юғары хауас вәкилдәре) торған диуан тарафынан хәл ителгән. Дәүләт дине — ислам. Рәсми теле — төрки. Дәүләт ҡоролошо ярым хәрби характерҙа булған. Территорияһы солтандар (тәхет вариҫтары), бәктәр (бейҙәр), мырҙалар, тархандар етәкселек иткән улустарға бүленгән. Төп хужалыҡ тармағы — [[малсылыҡ]]. Халҡы шулай уҡ төрлө кәсептәр, [[игенселек]], [[һунарсылыҡ]] һәм [[балыҡсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. Ханлыҡтың биләмәләрен һаҡлау өсөн ҡәлғәләр төҙөлгән.

Ҡасим-Тора, Ҡолары, Ҡыҙыл-Тора (Усть-Ишем), Тархан-Ҡала, Тун-Тора, Яулы-Тора һәм башҡалар.

Себер ханлығы Рәсәй дәүләте менән һуғыштар алып барған. Урал аръяғы башҡорттары ([[табын]] һ.б. ҡәбиләләр) хауас булған, бары бейҙәр, мырҙалар, тархандар башҡорт булған, хәрби ( Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте) һ.б. йөкләмәләр атҡарған. П.И.Рычков мәғлүмәттәреһәм табын ҡәбиләһе шәжәрәһе буйынса, Себер хандары урындағы халыҡты бөлдөргән, Себер ханы [[Айбәк]] менән көрәш осоронда башҡорттар [[Ағиҙел]] һәм [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] йылғалары буйына күсенергә мәжбүр була. 16 быуаттың 2‑се яртыһында Себер ханы Күсем ғәскәренә башҡорттарҙың [[бәкәтин]], [[Ҡатай ҡәбиләһе|ҡатай]], [[Табын ҡәбиләһе|табын]], [[һалйот]], [[һеңрән]] һ.б. ҡәбиләләре ингән. 16 быуат аҙағында — 17 быуат башында Рәсәй менән һуғыштар осоронда ханлыҡ уның тәркибенә инә. Һуңыраҡ Себер хандары улдары (Себер хандары вариҫтары, Күсем нәҫеле) һәм башҡорт милләте бер нисә тапҡыр ханлыҡты тергеҙергә ынтылыш яһай.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостан Себер ханлығы составында|Башҡортостан Себер ханлығы тәркибендә]]
* [[Сығатай улусы|Сығатай Улусы]]
* [[Күсәк Хан]]
* [[Аблай гәрәй]]
* [[Башҡорт ханлығтары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Атласов X.'' Себер тарихы. Т. 1. — Ҡазан, 1911.
* История Сибири с древнейших времен до наших дней. Т. 1. — Л., 1968.
* ''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — М., 2002.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/8-statya/11213-seber-khanly-y|автор=[[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Мәжитов Н. А.]]}}

[[Категория:Рәсәй тарихындағы дәүләттәр]]
[[Категория:Ҡыпсаҡ дәүләттәре]]
[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Себер тарихы]]
[[Категория:Тарихи төрки дәүләттәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса ханлыҡтар]]</text>
      <sha1>hbyymg1e5zuotup1opznt94yyzkijem</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маргарет Тэтчер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100239</id>
    <revision>
      <id>1300454</id>
      <parentid>1151359</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T06:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11064" sha1="2kdcx1zex12eu2lmm1lyala3tlq25r4" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
| имя = Маргарет Тэтчер
| оригинал имени = Margaret Thatcher
| изображение = Margaret Thatcher stock portrait (cropped).jpg
| описание изображения = 
| ширина = 250px
| герб = Coat of Arms of Margaret Thatcher, The Baroness Thatcher (1995–2013).svg
| должность = Бөйөк Британияның Премьер-министры
| порядок = 71
| флаг = Flag of UK.svg
| периодначало = [[4 май]] [[1979]]
| периодконец = [[28 ноябрь]] [[1990]]&lt;ref&gt;[http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/margaret-thatcher The official site of the Prime Minister’s Office. Margaret Thatcher] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606052440/http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/margaret-thatcher |date=2012-06-06 }}&lt;/ref&gt;
| предшественник = Джеймс Каллаган
| преемник = Джон Мейджор
| монарх = [[Елизавета II]]
| дата рождения = 13.10.1925
| место рождения = Грантем, Линкольншир, [[Англия]], [[Британия империяһы]]
| дата смерти = 8.4.2013
| место смерти = {{ВБУ|Лондон}}, Англия, [[Бөйөк Британия]]
| похоронена =
| род =
| отец = Альфред Робертс
| мать = Беатрис Стефенсон
| супруг = Денис Тэтчер
| дети = '''сын:''' Марк, '''дочь:''' Кэрол
| партия = Бөйөк Британияның Консерватив партияһы
| вероисповедание = [[Протестантка]]-[[методистка]]
| профессия =
| образование = [[Оксфорд университеты]]
| ученая степень =
| награды =
{{{!}}
{{!}}{{Орден Подвязки}}{{!}}{{!}}{{Орден Заслуг (Великобритания)}}{{!!}}{{Орден Короля Петара Крешимира IV}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Большой Крест ордена Белого льва (с 1992)}}{{!}}{{!}}{{Президентская медаль Свободы}}{{!!}}{{Орден Достык 1 степени}}
{{!}}-
{{!}} {{Специальный класс ордена Доброй Надежды}}{{!!}} {{Кавалер Большого креста ордена Витаутаса Великого}} {{!!}} {{Орден Короля Дмитара Звонимира}}
{{!}}}
| монограмма =
| сайт =
| автограф =
}}

'''Ма́ргарет Хи́льда Тэ́тчер, бароне́сса Тэ́тчер''' ({{lang-en|Margaret Hilda Thatcher, Baroness Thatcher}}; тыумыштан '''Ро́бертс'''; [[13 октябрь]] [[1925 йыл]] — [[8 апрель]] [[2013 йыл]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ria.ru/world/20130408/931530862.html|title=Умерла Маргарет Тэтчер|publisher=РИА Новости|date=2013-04-08|accessdate=|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FsEupJeR|archivedate=2013-04-14}}&lt;/ref&gt;) — [[Бөйөк Британия]]ның 1979—1990 йылдарҙағы 71-се [[премьер-министр]]ы (Консерватив партия), 1992 йылдан баронесса. Был вазифаны биләгән тәүге һәм әлегәсә берҙән-бер [[ҡатын-ҡыҙ]], шулай уҡ [[Европа]] [[дәүләт]]тәрендәге беренсе ҡатын-ҡыҙ премьер-министр. Тэтчерҙың етәкселек осоро [[XX быуат]]та иң оҙайлыһы. [[Советтар Союзы]] етәкселеген ҡырҡа тәнҡитләгәне өсөн уға ''«ҡаты леди»'' ([[рустар|русса]] ''«железная леди»'') ҡушаматы тағыла. Уның премьер-министр булараҡ тормошҡа ашырған ''консерватив'' саралары ''«тэтчеризм»'' тип аталған [[сәйәсәт]]тең айырылғыһыҙ өлөшө.

== Йәшлек йылдары ==
[[Файл:Maison natale de Margaret Thatcher, Grantham.JPG|thumb|left|Грантем ҡалаһында&lt;br /&gt; М. Тэтчер тыуған йорт]]
[[Файл:Plaque, maison natale de Margaret Thatcher.JPG|thumb|left|М. Тэтчер тыуған йортҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған]]

Маргарет Робертс 1925 йылдың 13 октябрендә Грантем ҡалаһында тыуған. Уның атаһы ''Альфред Робертс'' сығышы менән илдең үҙәгендә урынлашҡан Нортгемптонширҙан, әсәһе — ''Беатрис Ител'' (тыумыштан Стефенсон) (1888—1960) [[Англия]] [[көнсығыш]]ында, [[Төньяҡ диңгеҙ]] буйындағы Линкольнширҙан{{sfn|Beckett|2006|p=3}}. Уның бала сағы атаһының ике бакалея лавкаһы булған Грантемда үтә&lt;ref name=&quot;Beckett-p3&quot;&gt;{{Harvnb|Beckett|2006|p=3}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Тэтчер М., перевод с английского В. Ионова|заглавие=Искусство управления государством|издательство=Альпина Паблишер|год=2003|страниц=503|isbn=5945990485}} ([http://4plus5.ru/econ/tatcher.zip Текст] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191557/http://4plus5.ru/econ/tatcher.zip |date=2016-03-04 }})
* {{книга|автор=Белоусов Л. С., Смирнов В. П., Строганов А. И. и др.|заглавие=История новейшего времени стран Европы и Америки 1945-2000 гг.|ответственный=Под ред. Е.Ф. Языкова|издательство=Простор|год=2003|страниц=480|isbn=5900451224|ref=Белоусов et al}}
* {{книга|автор=Брюс-Гардин, Джок.|заглавие=Маргарет Тэтчер: первые годы правления : смятение пророков : пер. с англ|место=М.|издательство=Прогресс|год=1985|страниц=207}}
* {{книга|автор=Денискина, В. Я.|заглавие=Политический портрет М. Тэтчер|место=М.|издательство=ИХИОН|год=1991|страниц=77}}
* {{книга|автор=Замятин, Л. М.|заглавие=Горби и Мэгги Записки посла о двух извест. политиках-М. Горбачеве и М. Тетчер |место=М.|издательство=Б. м. Б|год=1995|страниц=182}}
* {{книга|автор=Косгрейв, Патрик.|заглавие=Маргарет Тэтчер. Тори и её партия : пер. с англ|место=М.|издательство=Прогресс|год=1979|страниц=198}}
* {{книга|автор=Медведев Д. Л.|заглавие=Тэтчер: неизвестная Мэгги|место=М.|издательство=РИПОЛ классик|год=2009|страниц=431|isbn=978-5-386-01678-4 }}
* {{книга|автор=Огден, Крис.|заглавие=Маргарет Тэтчер. Женщина у власти Портрет человека и политика : [Пер. с англ.]|место=М.|издательство=Новости|год=1992|страниц=541|isbn=5-7020-0436-2}}
* {{книга|автор=Перегудов, С. П.|заглавие=Тэтчер и тэтчеризм|место=М.|издательство=Наука|год=1996|страниц=298|isbn=5-02-012222-X}}
* {{книга|автор=Попов, В. И.|заглавие=Маргарет Тэтчер: человек и политик : Взгляд российского дипломата|место=М.|издательство=Международные отношения|год=2000|страниц=460|isbn=5-7133-1029-9}}
* {{книга|автор=Тэтчер, Маргарет.|заглавие=Искусство управления государством : Стратегии для меняющегося мира|место=М.|издательство=Альпина паблишер|год=2003|страниц=502|isbn=5-94599-048-5}}
* {{книга|автор=Тьерио, Жан Луи.|заглавие=Маргарет Тэтчер : от бакалейной лавки до палаты лордов |место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=2010|страниц=520|isbn=978-5-235-03275-0}}
* {{книга|автор=Явнова И. И.|заглавие=Реформаторская деятельность консервативного правительства М. Тэтчер в сфере образования и здравоохранения (1979—1990 гг.)|место=Стерлитамак|издательство=Стерлитамак. гос. пед. акад.|год=2006|страниц=71}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
 |Тема         = Маргарет Тэтчер
 |Викисловарь  = 
 |Викиучебник  = 
 |Викицитатник = :ru:Маргарет Тэтчер
 |Викитека     = 
 |Викиновости  = 
 |Викигид      = 
 |Викисклад   = Margaret Thatcher
 |Метавики     = 
}}
* {{Imdb name|0857137|Маргарет Тэтчер}}
* {{cite web|url=http://m.golos-ameriki.ru/a/1639712.html|title=Памяти Маргарет Тэтчер|lang=ru|date=2013-04-17|author=Андре де Нешнера|publisher=Голос Америки|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JEOlYNu5|archivedate=2013-08-29}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429143937/http://m.golos-ameriki.ru/a/1639712.html |date=2015-04-29 }}

{{start box}}
{{succession box | before=Эдвард Хит | title=Бөйөк Британияның Консерватив партияһы лидеры | years=[[1975]]–[[1990]] | after=Джон Мейджор}}
{{succession box | before=Джеймс Каллаган | title=Бөйөк Британияның Премьер-министры | years=[[1979]]–[[1990]] | after=Джон Мейджор}}
{{end box}}

[[Категория:Англияла тыуғандар]]
[[Категория:Сәйәсмән ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Оксфорд университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Антикоммунистар]]
[[Категория:Почётлы докторҙар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ премьер-министрҙар]]</text>
      <sha1>2kdcx1zex12eu2lmm1lyala3tlq25r4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108033</id>
    <revision>
      <id>1300429</id>
      <parentid>1234425</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T18:14:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38250-71</username>
        <id>48263</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1300429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7699" sha1="58tgrfwcum49idgcj7byfpj3i78w2a3" xml:space="preserve">{{Административная единица
|Цвет1                            = {{Цвет|Россия}}
|Цвет2 =
|Русское название = Ғәлиәкбәр ауыл советы
|Оригинальное название =
|Герб =
|Флаг =
|Страна = [[Рәсәй]]
|Статус = [[Ауыл биләмәһе]]
|Гимн =
|Входит в = [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан]] [[Бөрйән районы]]
|Включает =
|Столица                         = 
|КрупныйГород                    = 
|КрупныеГорода                   = 
|Дата                            = 
|Глава                           = 
 |Название главы                 =ауыл советы башлығы 
|Глава2                          = 
 |Название главы2                = 
|ВВП                             = 
 |Год ВВП                        = 
 |Место по ВВП                   = 
 |ВВП на душу населения          = 
 |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык                             = 
|Языки                            =[[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]] 
|Население                        = {{ Население | Галиакберовский сельсовет (Бурзянский район) | тс }}
 |Год переписи                   = {{ Население | Галиакберовский сельсовет (Бурзянский район) | г }}
 |Место по населению             = 
 |Плотность                      = 
 |Место по плотности             = 
 |Национальный состав            = [[башҡорттар]]
 |Конфессиональный состав        = [[мосолмандар]] (сөнниселәр) 
|Площадь                         =
 |Место по площади               = 
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта =
|ЧасовойПояс = {{MSK+2}}
|Аббревиатура =
|Почтовые индексы =453586 
|Телефонный код =34755 
|FIPS =
|Код автомобильных номеров = 02, 102
|Сайт =
|Параметр1 =
|Название параметра1 =Код [[ОКАТО]]
|Примечания =
}}
[[Файл:GaliakberovoSR.PNG|мини|справа]]
'''Ғәлиәкбәр ауыл советы''' — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]] [[муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге]].
«Башҡортостан Республикаһында сиктәр, статус һәм муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре тураһында» Законға ярашлы [[сельское поселение|ауыл биләмәһе]]&lt;ref name='RBzakon'&gt;Башҡортостан Республикаһында сиктәр, статус һәм муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре тураһында Закон(РБ Закондары ред. 20.07.2005 N 211-з, от 21.06.2006 N 329-з, 29.12.2006 N 404-з)&lt;/ref&gt; статусына эйә.

== Ауыл советы составы ==
* '''[[Ғәлиәкбәр]]''' ауылы,
* [[Үрге Нөгөш]] ауылы.

== Етәкселәре ==
* Әминев Абдрахман Рауил улы — 1923 йыл
* Сәғитов Әбделҡәйүм Сәғит улы — (1927—1930, Ҡара: [https://ba.wikibooks.org/wiki/Сәғитов_Ҡәйүм_Сәғит_улы Олатайыбыҙ Ҡәйүм Сәғит улы Сәғитов])
* Ишкилдин Ибраһим Ваһап улы (1931)
* Ғәлиәкбәров Батыр Зәйнулла улы — (01.1932 — 06.1934)
* Бикишев Мөхәмәт Өмәтҡол улы — (06.11.1937 — 01.01.1940)
* Хөснитдинов Әхмәҙиә Садиҡ улы — (01.01.1940 — 28.07.1941)
* [[Ғәбитов Әхмәҙулла Абдулла улы]] — (10.1941 — 11.1942)
* [[Хәлитов Әбделхәй Фәйзрахман улы]] — (11.1942 — 05.1943)
* Хәлитова Сәхип Ф. — (05.1943 — 08.1943)
* Биккинин Ғилман Сөләймән улы — (09.1943 — 03.1946)
* [[Йәнғәлин Тайып Мөхәмәтғәле улы]] — (04.1946 — 03.1953)
* [[Аҫылғужин Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы]] — (03.1953 — 09.1954)
* Йәнғәлин Тайып Мөхәмәтғәле улы — (10.1954 — 03.1955)
* [[Әхтәмов Сәйфулла Ғөбәйт улы]] — (04.1955 — 14.02.1956)
* [[Ҡаһарманов Әбдразаҡ Абдрахман улы]] — (14.02.1956 — 02.1959)
* Аминев Сынтимер Яхъя улы — (03.1959 — 11.03.1961)
* Әминев Шәмситдин Нажмитдин улы — (11.03.1961 — 05.1962)
* Әхтәмов Сәйфулла Ғөбәйт улы — (06.1962 — 14.03.1967)
* Ғәбитов Әхмәҙулла Абдулла улы — (03.1967 — 03.1969)
* Әхмәтов Әхмәт Ғатаулла улы — (04.1969 — 07.1971. Ҡара: [[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]]))
* [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы]] — (07.1971 — 07.1973)
* Ғәбитов Урал [[Ғәбитов Мансур Хажмөхәмәт улы|Мансур]] улы — (07.1973 — 06.1975)
* Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы — (06.1975 — 03.1980)
* Ғәбитов Рауил Әхмәҙулла улы — (03.1980 — 03.1983. Ҡара: [[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]]))
* Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы — (03.1983 — 07.1987)
* Бикишев Ишбулды Әбдрәхим улы — (07.1987 — 03.1990)
* Әминев Фәрит Шарифйән улы — (03.1990 — 02.1992. Ҡара: [[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]]))
* Ҡаһарманов Кәрим [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы|Абдулхаҡ]] улы — (02.1992 — 02.2000. Ҡара&lt;ref&gt;{{Бурзянская энциклопедия|Кагарманов Карим Абдулхакович|страница =251}}&lt;/ref&gt;)
* Йәнғәлин Марат Тайып улы — (02.2000 — 01.2004)
* Бикишев Ишбулды Әбдрәхим улы — (01.2004 — 03.2007)
* Әминев Шамил Ағзам улы — (03.2007 — 03.2009)
* Кулбаев Әнүр Әмир улы — (03.2009 — 03.2011)
* Әминев Иҙел Ағзам улы — (03.2011 — 09.2015. Ҡара: [[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]])
* Әхтәмов Руслан Мөҙәрис улы — (09.2015 — 09.2019)
* Ғәбитова Әлфиә Ишбулды ҡыҙы — (13.09.2019 йылдан. Ҡара: [[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]])

== Халҡы ==
{{ Население | Галиакберовский сельсовет (Бурзянский район) }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

{{Бөрйән районы муниципаль берәмектәре}}

[[Категория:Бөрйән районы муниципаль берәмектәре]]


{{Bashkir-geo-stub}}</text>
      <sha1>58tgrfwcum49idgcj7byfpj3i78w2a3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300430</id>
      <parentid>1300429</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T18:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38250-71</username>
        <id>48263</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1300430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7663" sha1="h7c7lbw3no8iuhduyh04ffbhu1zo8we" xml:space="preserve">{{Административная единица
|Цвет1                            = {{Цвет|Россия}}
|Цвет2 =
|Русское название = Ғәлиәкбәр ауыл советы
|Оригинальное название =
|Герб =
|Флаг =
|Страна = [[Рәсәй]]
|Статус = [[Ауыл биләмәһе]]
|Гимн =
|Входит в = [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан]] [[Бөрйән районы]]
|Включает =
|Столица                         = 
|КрупныйГород                    = 
|КрупныеГорода                   = 
|Дата                            = 
|Глава                           = 
 |Название главы                 =ауыл советы башлығы 
|Глава2                          = 
 |Название главы2                = 
|ВВП                             = 
 |Год ВВП                        = 
 |Место по ВВП                   = 
 |ВВП на душу населения          = 
 |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык                             = 
|Языки                            =[[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]] 
|Население                        = {{ Население | Галиакберовский сельсовет (Бурзянский район) | тс }}
 |Год переписи                   = {{ Население | Галиакберовский сельсовет (Бурзянский район) | г }}
 |Место по населению             = 
 |Плотность                      = 
 |Место по плотности             = 
 |Национальный состав            = [[башҡорттар]]
 |Конфессиональный состав        = [[мосолмандар]] (сөнниселәр) 
|Площадь                         =
 |Место по площади               = 
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта =
|ЧасовойПояс = {{MSK+2}}
|Аббревиатура =
|Почтовые индексы =453586 
|Телефонный код =34755 
|FIPS =
|Код автомобильных номеров = 02, 102
|Сайт =
|Параметр1 =
|Название параметра1 =Код [[ОКАТО]]
|Примечания =
}}
[[Файл:GaliakberovoSR.PNG|мини|справа]]
'''Ғәлиәкбәр ауыл советы''' — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]] [[муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге]].
«Башҡортостан Республикаһында сиктәр, статус һәм муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре тураһында» Законға ярашлы [[ауыл биләмәһе]]&lt;ref name='RBzakon'&gt;Башҡортостан Республикаһында сиктәр, статус һәм муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре тураһында Закон(РБ Закондары ред. 20.07.2005 N 211-з, от 21.06.2006 N 329-з, 29.12.2006 N 404-з)&lt;/ref&gt; статусына эйә.

== Ауыл советы составы ==
* '''[[Ғәлиәкбәр]]''' ауылы,
* [[Үрге Нөгөш]] ауылы.

== Етәкселәре ==
* Әминев Абдрахман Рауил улы — 1923 йыл
* Сәғитов Әбделҡәйүм Сәғит улы — (1927—1930, Ҡара: [https://ba.wikibooks.org/wiki/Сәғитов_Ҡәйүм_Сәғит_улы Олатайыбыҙ Ҡәйүм Сәғит улы Сәғитов])
* Ишкилдин Ибраһим Ваһап улы (1931)
* Ғәлиәкбәров Батыр Зәйнулла улы — (01.1932 — 06.1934)
* Бикишев Мөхәмәт Өмәтҡол улы — (06.11.1937 — 01.01.1940)
* Хөснитдинов Әхмәҙиә Садиҡ улы — (01.01.1940 — 28.07.1941)
* [[Ғәбитов Әхмәҙулла Абдулла улы]] — (10.1941 — 11.1942)
* [[Хәлитов Әбделхәй Фәйзрахман улы]] — (11.1942 — 05.1943)
* Хәлитова Сәхип Ф. — (05.1943 — 08.1943)
* Биккинин Ғилман Сөләймән улы — (09.1943 — 03.1946)
* [[Йәнғәлин Тайып Мөхәмәтғәле улы]] — (04.1946 — 03.1953)
* [[Аҫылғужин Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы]] — (03.1953 — 09.1954)
* Йәнғәлин Тайып Мөхәмәтғәле улы — (10.1954 — 03.1955)
* [[Әхтәмов Сәйфулла Ғөбәйт улы]] — (04.1955 — 14.02.1956)
* [[Ҡаһарманов Әбдразаҡ Абдрахман улы]] — (14.02.1956 — 02.1959)
* Аминев Сынтимер Яхъя улы — (03.1959 — 11.03.1961)
* Әминев Шәмситдин Нажмитдин улы — (11.03.1961 — 05.1962)
* Әхтәмов Сәйфулла Ғөбәйт улы — (06.1962 — 14.03.1967)
* Ғәбитов Әхмәҙулла Абдулла улы — (03.1967 — 03.1969)
* Әхмәтов Әхмәт Ғатаулла улы — (04.1969 — 07.1971. Ҡара: [[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]]))
* [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы]] — (07.1971 — 07.1973)
* Ғәбитов Урал [[Ғәбитов Мансур Хажмөхәмәт улы|Мансур]] улы — (07.1973 — 06.1975)
* Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы — (06.1975 — 03.1980)
* Ғәбитов Рауил Әхмәҙулла улы — (03.1980 — 03.1983. Ҡара: [[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]]))
* Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы — (03.1983 — 07.1987)
* Бикишев Ишбулды Әбдрәхим улы — (07.1987 — 03.1990)
* Әминев Фәрит Шарифйән улы — (03.1990 — 02.1992. Ҡара: [[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]]))
* Ҡаһарманов Кәрим [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы|Абдулхаҡ]] улы — (02.1992 — 02.2000. Ҡара&lt;ref&gt;{{Бурзянская энциклопедия|Кагарманов Карим Абдулхакович|страница =251}}&lt;/ref&gt;)
* Йәнғәлин Марат Тайып улы — (02.2000 — 01.2004)
* Бикишев Ишбулды Әбдрәхим улы — (01.2004 — 03.2007)
* Әминев Шамил Ағзам улы — (03.2007 — 03.2009)
* Кулбаев Әнүр Әмир улы — (03.2009 — 03.2011)
* Әминев Иҙел Ағзам улы — (03.2011 — 09.2015. Ҡара: [[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]])
* Әхтәмов Руслан Мөҙәрис улы — (09.2015 — 09.2019)
* Ғәбитова Әлфиә Ишбулды ҡыҙы — (13.09.2019 йылдан. Ҡара: [[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]])

== Халҡы ==
{{ Население | Галиакберовский сельсовет (Бурзянский район) }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

{{Бөрйән районы муниципаль берәмектәре}}

[[Категория:Бөрйән районы муниципаль берәмектәре]]


{{Bashkir-geo-stub}}</text>
      <sha1>h7c7lbw3no8iuhduyh04ffbhu1zo8we</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300431</id>
      <parentid>1300430</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T18:19:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38250-71</username>
        <id>48263</id>
      </contributor>
      <origin>1300431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7663" sha1="0vixartcfeisekfupw6bfi3b6g6tdte" xml:space="preserve">{{Административная единица
|Цвет1                            = {{Цвет|Россия}}
|Цвет2 =
|Русское название = Ғәлиәкбәр ауыл советы
|Оригинальное название =
|Герб =
|Флаг =
|Страна = [[Рәсәй]]
|Статус = [[Ауыл биләмәһе]]
|Гимн =
|Входит в = [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан]] [[Бөрйән районы]]
|Включает =
|Столица                         = 
|КрупныйГород                    = 
|КрупныеГорода                   = 
|Дата                            = 
|Глава                           = 
 |Название главы                 =ауыл советы башлығы 
|Глава2                          = 
 |Название главы2                = 
|ВВП                             = 
 |Год ВВП                        = 
 |Место по ВВП                   = 
 |ВВП на душу населения          = 
 |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык                             = 
|Языки                            =[[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]] 
|Население                        = {{ Население | Галиакберовский сельсовет (Бурзянский район) | тс }}
 |Год переписи                   = {{ Население | Галиакберовский сельсовет (Бурзянский район) | г }}
 |Место по населению             = 
 |Плотность                      = 
 |Место по плотности             = 
 |Национальный состав            = [[башҡорттар]]
 |Конфессиональный состав        = [[мосолмандар]] ([[сөнниҙәр]]) 
|Площадь                         =
 |Место по площади               = 
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта =
|ЧасовойПояс = {{MSK+2}}
|Аббревиатура =
|Почтовые индексы =453586 
|Телефонный код =34755 
|FIPS =
|Код автомобильных номеров = 02, 102
|Сайт =
|Параметр1 =
|Название параметра1 =Код [[ОКАТО]]
|Примечания =
}}
[[Файл:GaliakberovoSR.PNG|мини|справа]]
'''Ғәлиәкбәр ауыл советы''' — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]] [[муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге]].
«Башҡортостан Республикаһында сиктәр, статус һәм муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре тураһында» Законға ярашлы [[ауыл биләмәһе]]&lt;ref name='RBzakon'&gt;Башҡортостан Республикаһында сиктәр, статус һәм муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре тураһында Закон(РБ Закондары ред. 20.07.2005 N 211-з, от 21.06.2006 N 329-з, 29.12.2006 N 404-з)&lt;/ref&gt; статусына эйә.

== Ауыл советы составы ==
* '''[[Ғәлиәкбәр]]''' ауылы,
* [[Үрге Нөгөш]] ауылы.

== Етәкселәре ==
* Әминев Абдрахман Рауил улы — 1923 йыл
* Сәғитов Әбделҡәйүм Сәғит улы — (1927—1930, Ҡара: [https://ba.wikibooks.org/wiki/Сәғитов_Ҡәйүм_Сәғит_улы Олатайыбыҙ Ҡәйүм Сәғит улы Сәғитов])
* Ишкилдин Ибраһим Ваһап улы (1931)
* Ғәлиәкбәров Батыр Зәйнулла улы — (01.1932 — 06.1934)
* Бикишев Мөхәмәт Өмәтҡол улы — (06.11.1937 — 01.01.1940)
* Хөснитдинов Әхмәҙиә Садиҡ улы — (01.01.1940 — 28.07.1941)
* [[Ғәбитов Әхмәҙулла Абдулла улы]] — (10.1941 — 11.1942)
* [[Хәлитов Әбделхәй Фәйзрахман улы]] — (11.1942 — 05.1943)
* Хәлитова Сәхип Ф. — (05.1943 — 08.1943)
* Биккинин Ғилман Сөләймән улы — (09.1943 — 03.1946)
* [[Йәнғәлин Тайып Мөхәмәтғәле улы]] — (04.1946 — 03.1953)
* [[Аҫылғужин Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы]] — (03.1953 — 09.1954)
* Йәнғәлин Тайып Мөхәмәтғәле улы — (10.1954 — 03.1955)
* [[Әхтәмов Сәйфулла Ғөбәйт улы]] — (04.1955 — 14.02.1956)
* [[Ҡаһарманов Әбдразаҡ Абдрахман улы]] — (14.02.1956 — 02.1959)
* Аминев Сынтимер Яхъя улы — (03.1959 — 11.03.1961)
* Әминев Шәмситдин Нажмитдин улы — (11.03.1961 — 05.1962)
* Әхтәмов Сәйфулла Ғөбәйт улы — (06.1962 — 14.03.1967)
* Ғәбитов Әхмәҙулла Абдулла улы — (03.1967 — 03.1969)
* Әхмәтов Әхмәт Ғатаулла улы — (04.1969 — 07.1971. Ҡара: [[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]]))
* [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы]] — (07.1971 — 07.1973)
* Ғәбитов Урал [[Ғәбитов Мансур Хажмөхәмәт улы|Мансур]] улы — (07.1973 — 06.1975)
* Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы — (06.1975 — 03.1980)
* Ғәбитов Рауил Әхмәҙулла улы — (03.1980 — 03.1983. Ҡара: [[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]]))
* Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы — (03.1983 — 07.1987)
* Бикишев Ишбулды Әбдрәхим улы — (07.1987 — 03.1990)
* Әминев Фәрит Шарифйән улы — (03.1990 — 02.1992. Ҡара: [[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]]))
* Ҡаһарманов Кәрим [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы|Абдулхаҡ]] улы — (02.1992 — 02.2000. Ҡара&lt;ref&gt;{{Бурзянская энциклопедия|Кагарманов Карим Абдулхакович|страница =251}}&lt;/ref&gt;)
* Йәнғәлин Марат Тайып улы — (02.2000 — 01.2004)
* Бикишев Ишбулды Әбдрәхим улы — (01.2004 — 03.2007)
* Әминев Шамил Ағзам улы — (03.2007 — 03.2009)
* Кулбаев Әнүр Әмир улы — (03.2009 — 03.2011)
* Әминев Иҙел Ағзам улы — (03.2011 — 09.2015. Ҡара: [[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]])
* Әхтәмов Руслан Мөҙәрис улы — (09.2015 — 09.2019)
* Ғәбитова Әлфиә Ишбулды ҡыҙы — (13.09.2019 йылдан. Ҡара: [[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]])

== Халҡы ==
{{ Население | Галиакберовский сельсовет (Бурзянский район) }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

{{Бөрйән районы муниципаль берәмектәре}}

[[Категория:Бөрйән районы муниципаль берәмектәре]]


{{Bashkir-geo-stub}}</text>
      <sha1>0vixartcfeisekfupw6bfi3b6g6tdte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Минһажев Ғималетдин Минһаж улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116601</id>
    <revision>
      <id>1300459</id>
      <parentid>1291081</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T09:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8900" sha1="dvt819tywijbwqeko1afzhhtv25p54p" xml:space="preserve">{{Театральный деятель
 | Имя              = Минһажев Ғималетдин Минһаж улы
 | Изображение      = 
 | Описание изображения = 
 | Дата рождения    = 21.05.1889
 | Место рождения   = {{ТУ|Өфө губернаһы|Өфө губернаһында}} [[Златоуст өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыйғы районы]] [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]] ауылы, 
 | Дата смерти     = 19.09.1955
 | Место смерти     = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы
 | Профессия        = {{актёр|СССР|Рәсәй|XX быуат}}, драматург, театр теоретигы
 | Гражданство      = {{Флагификация|СССР}}  
 | Годы активности  = 
 | Театр            = [[М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры|Башҡорт драма театры]]
 | Награды          = {{Народный артист РСФСР|1949}}{{Заслуженный артист РСФСР|1949}}{{Орден Ленина|1949}} {{Орден Трудового Красного Знамени|1944}} {{Орден Трудового Красного Знамени|1955}} 
 | imdb_id          
}}
{{фш|Минһажев}}
'''Минһажев Ғималетдин Минһаж улы''' ([[21 май]] [[1889 йыл]] — [[19 сентябрь]] [[1955 йыл]]) — совет актёры, драматург һәм театр теоретигы. РСФСР-ҙың (1949) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1935) халыҡ артисы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1949), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944, 1955) ордены кавалеры. 

== Биографияһы ==
Ғималетдин Минһаж улы Минһажев 1889 йылдың 21 майында [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыйғы районы]]) [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]] ауылында тыуа.

[[1918 йыл]]дан [[Златоуст]] ҡалаһы драма түңәрәктәрендә уйнай. Бер йылдан гастролдә йөрөүсе Петроградтың Яңы драма театры сәхнәһендә [[Максим Горький|М. Горькийҙың]] «На дне» спектаклендә Татарин ролен башҡара.

[[1920 йыл]]дан Ғималетдин Минһаж улы Златоуст ҡала Советы труппаһы менән етәкселек итә, 1921 йылда — Красноярск татар драма һәм комедия театрында, ә 1922—1924 йылдарҙа [[Өфө]] театр труппаларында эшләй.

[[1924 йыл]]да — [[М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры|Башҡорт драма театрында]] эшләй. [[1924]]—[[1925]] йылдарҙа [[Мәжит Ғафури]] менән берлектә күсмә театрға нигеҙ һалыу эшендә ҡатнаша.

Ғималетдин Минһажев — «Дәүер» һәм «Ялҡын» пьесалары авторы. [[1952 йыл]]да Өфөлә ул үҙенең актерлыҡ сәнғәте теорияһына нигеҙләнеп яҙылған «Минең тормошом. Хәтирәләр» тигән автобиографик китабын баҫтырып сығара. Актерлыҡ сәнғәте теорияһында ул тормоштоң өс сығанағы һәм сәхнә сәнғәтен булдырыусы өс башланғыс тураһында тасуирлай.

[[1955 йыл]]дың 19 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

== Хеҙмәттәре ==
[[Файл:Мингажев Гималетдин Мингажевич.jpg|thumb|Ғ. М. Минһажев ҡатыны менән]]
Минһажев Ғ. М. «Утыҙ йыл сәхнәлә. Артист яҙмаларынан.» //Әҙәби Башҡортостан.  5-се сығарылыш. Өфө, 1955.

== Ролдәре ==
* Кәрим бай ([[Ибраһимов Хабибулла Калимулла улы]]ның «Башмағым» спектаклендә;
* Юлай Аҙналин (Я. Протаназовтың [[Салауат Юлаев (фильм)|«Салауат Юлаев»]] фильмында, [[Мортазин-Иманский Вәлиулла Ғәйназар улы|В. Мортазин-Иманский]], [[Дауыт Юлтый]] һәм [[Абдулҡадир Инан]]дың «Салауат һәм Пугачев», [[Баязит Бикбай]] һәм [[Ғ. Сәләм]]дең «Салауат Юлаев» спектаклендә); 
* Ҡала башлығы ([[Гоголь Николай Васильевич|Н. В. Гоголдең]] «Ревизор»ында) 
* Ғәҙелша («Ашҡаҙар»), Йәнгилде («Башҡорт туйы») , [[Буранғолов Мөхәммәтша Абдрахман улы]]
* Ҡарамырҙа («Ынйыҡай и Юлдыҡай», [[Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы]])
* Ишмырҙа («Ҡарағол», [[Дауыт Юлтый]]
* Күсәрбай («Таңсулпан», [[Ҡадир Даян]])
* Ғиззәтулла («Тальян гармун» [[Әхмәтшин Ғабдулла Ғабдрахман улы]]) Һ.Б.

== Наградалары һәм исемдәре ==
* РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы (1949)  (1935),  РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1944).
* Ленин ордены (1949), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордены (1944, 1955).

== Хәтер ==
* 1977 йылда [[Ғ. Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры]]на уның исеме бирелә.
* [[Өфө]]лә Минһажев урамы артист исемен йөрөтә.
* Артистың тыуыуына 110 йыл тулыу айҡанлы, Башҡортостанда Ғ. Минһажевҡа бағышлынған экспозициялы тыуған яҡты өйрәнеү музейы асыла.

== Әҙәбиәт ==
* Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. Өфө, 1996. 40 б.
* Мәhәҙиев М. Театр тураhында. Өфө, 1962;
* Башҡорт дәүләт академия драма театры. Төҙ. В.Ғ. Ғәлимов, С.С Сәитов. Өфө, 1969.
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 47-48 с. ISBN 5-295-02294-3.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.gasrb.ru/shegere865.html Мингажев Гималетдин Мингажевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113162022/http://www.gasrb.ru/shegere865.html |date=2017-01-13 }}
* Валеев Г. К. [http://chel-portal.ru/encyclopedia/Mingazhev/t/10668 Мингажев Гималетдин Мингажевич] // Челябинская область : энциклопедия / гл. ред. К. Н. Бочкарев. – Челябинск : Камен. пояс, 2005. – Т. 4. – С. 287. 
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=10 МИНГАЖЕВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407062734/http://www.vatandash.ru/index.php?article=10 |date=2014-04-07 }}
* {{книга
 | автор         = Фарзутдинова Л. С., Саитов С. С.
 | заглавие      = Мингажев Гималетдин Мингажевич.// Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Башкирская энциклопедия
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 401
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}
[[Категория:Башҡортостандың халыҡ артистары]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт академия драма театры]]
[[Категория:Ҡыйғы районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>dvt819tywijbwqeko1afzhhtv25p54p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көньяҡ Осетия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124045</id>
    <revision>
      <id>1300438</id>
      <parentid>1273907</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T20:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46487" sha1="6vc4g2go4sap611qdihqbu1kgxfpjhy" xml:space="preserve">{{Ил
 |Статус                  = &lt;!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--&gt;
 |Башҡортса исеме         = Көньяҡ Осетия Республикаһы
 |Төп исеме               =  {{lang-os|Республикæ Хуссар Ирыстон}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Республика Южная Осетия}}
 |Төп килеш               = Көньяҡ Осетия
 |Флаг                    = Flag of South Ossetia.svg
 |Герб                    = National Emblem of the Republic of South Ossetia.svg
 |Гимн исеме              = Уарзон Ирыстон!»&lt;br&gt;«Һөйгән Осетия!
 |Идара итеү формаһы      = [[Президент республикаһы]]
  |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 23|lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 05|lon_sec = 0
  |region                 = 
  |CoordScale             = 
 |Картала                 = Europe Location South Ossetia.svg
 |Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы = [[21 декабрь]] [[1991]]
 |Бойондороҡһоҙ           = [[Грузия]]нан
 |Телдәр                  = [[осетин теле]], [[урыҫ теле]]
 |Башҡала                 = [[Цхинвал]]&lt;ref&gt;[http://cominf.org/node/1166504682 Конституция Республики Южная Осетия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305060913/http://cominf.org/node/1166504682 |date=2016-03-05 }} — статья 3 — [[ИА РЕС]]&lt;/ref&gt;
 |Иң ҙур ҡалалары         = Цхинвал, [[Квайса]]
 |Етәкселәр вазифалары    = Президент &lt;br&gt;Парламент Рәйесе &lt;br&gt;Хөкүмәт Рәйесе
 |Етәкселәр               = [[Бибилов Анатолий Ильич|Анатолий Бибилов]]&lt;br&gt;
[[Гассиев Пётр Леонидович|Пётр Гассиев]]&lt;ref&gt;[http://www.parliamentrso.org/node/1393 Депутатский корпус избрал нового Председателя Парламента РЮО]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
[[Пухаев Эрик Георгиевич|Эрик Пухаев]]&lt;ref&gt;[http://osinform.org/61183-novym-premerom-yuzhnoy-osetii-stal-erik-puhaev.html Новым премьером Южной Осетии стал Эрик Пухаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190725202746/http://osinform.org/61183-novym-premerom-yuzhnoy-osetii-stal-erik-puhaev.html |date=2019-07-25 }}&lt;/ref&gt;
 |Территория буйынса урын = 167
 |Территория              = 3900
 |Һыу %                   = үп түгел
 |Халыҡ                   = 53 532
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп йылы              = 2015
  |Халыҡ тығыҙлығы        = 13,73
  |Валюта                  = [[Рәсәй һумы]]
 |Телефон коды            = +7 9971,&lt;br&gt;+7 9976,&lt;br&gt;+7 99744,&lt;br&gt;+7 995344&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/2009/10/01_kz_3268634.shtml|title=Абхазия вошла в зону России|date=1.10.09|publisher=Газета.Ru|accessdate=2009-12-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/617XDsvBg|archivedate=2011-08-22}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Көньяҡ Осетия Республикаһы''' — [[Азия]]лағы [[дәүләт]].

'''Көньяҡ Осетия''' ({{lang-os|Республикæ Хуссар Ирыстон}} {{IPA|[resˈpublikæ ˈχussar iˈrəston]}}, {{lang-ka|სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკა}} {{IPA|[ˈsɑmχrɛtʰ ɔˈsɛtʰɪs rɛsˈpʼublɪkʰɑ]}}) йәки '''Алания дәүләте''' ({{lang-os|Паддзахад Алани}}) — {{comment|өлөшләтә танылған дәүләт| partially  recognised state}}&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Frederik Coene.
 |часть         = Territorial division, government and administration
 |заглавие      = The Caucasus. An introduction
 |оригинал      = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/caucasusintroduc00coen
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = [[Нью-Йорк|New York]]
 |издательство  = Routledge
 |год           = 2009
 |volume        = 
 |pages         = [https://archive.org/details/caucasusintroduc00coen/page/n54 38]
 |allpages      = 256
 |серия         = 
 |isbn          = 978-0-415-48660-6
 |тираж         = 
}}{{начало цитаты}}Однако, в грузинских конфликтных зонах существует большая военная оппозиция, состоящая из вооружённых сил частично признанных республик Абхазия и Южная Осетия, вместе с некоторыми российскими силами.{{oq|en|A large military opposition, however, consisting of the armed forces of the partially recognized republics of Abkhazia and South Ossetia, together with some Russian forces, exists in Georgia's conflict zones.}}{{конец цитаты}}
{{статья
| автор         = Paul Goble
| заглавие      = Western Reaction Keeps Moscow From Annexing South Ossetia
| оригинал      = 
| ссылка        = http://new.themoscowtimes.com/columns//article/western-reaction-keeps-moscow-from-annexing-south-ossetia/382115.html
| язык          = 

| ответственный = 
| автор издания = 
| издание       = The Moscow Times
| тип           = 
| место         = 
| издательство  = 
| год           = 02-09-2010
| выпуск        = 
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 
| isbn          = 
| issn          = 
}}{{начало цитаты}}«Но только представьте», — продолжил президент частично признанного государства, «какой шторм поднимется в мире», если некоторые из этих вещей вскоре произойдут в какой-либо момент.{{oq|en|«But just imagine», the president of the partially recognized state continued, «what a storm would arise in the world» if any of those things were to happen anytime soon.}}{{конец цитаты}}
{{статья
 |автор         = Ben Judah
 |заглавие      = Abkhazia: Optimism and Tension
 |оригинал      = 
 |ссылка        = http://www.isn.ethz.ch/isn/layout/set/print/content/view/full/73?id=105219&amp;lng=en
 |язык          = 

 |ответственный = 
 |автор издания = 
 |издание       = 
 |тип           = 
 |место         = 
 |издательство  = Swiss Federal Institute of Technology Zurich
 |год           = 27-08-2009
 |выпуск        = 
 |том           = 
 |номер         = 
 |страницы      = 
 |isbn          = 
 |issn          = 
}}{{начало цитаты}}Бывший аналитик ЦРУ Пол Гобл считает, что мало что изменится. «Москва скорее будет продолжать поддерживать Абхазию и Южную Осетию в качестве частично признанных государств, а не аннексирует их, чтобы не усугублять проблемы Москвы с её соседями и международным сообществом», сообщил он ISN Security Watch.{{oq|en|Former CIA analyst Paul Goble believes that little will change. «Moscow is likely to continue to support Abkhazia and South Ossetia as partially recognized states lest annexing them exacerbate Moscow’s problems with its neighbors and the international community, » - he told ISN Security Watch.}}{{конец цитаты}}
{{книга
 |автор         = Erol Taymaz.
 |часть         = 
 |заглавие      = Economic Cooperation for Stability in the Caucasus. Prospects for Abkhazia-Turkey relations
 |оригинал      = 
 |ссылка        = http://www.kafsam.org/dp/kafsam_dp0903.pdf
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = [[Анкара|Ancara]]
 |издательство  = Caucasian Center for Stragetic Studies
 |год           = 2009
 |volume        = 
 |pages         = 2
 |allpages      = 13
 |серия         = 
 |isbn          = 
 |тираж         = 
}} {{Cite web |url=http://www.kafsam.org/dp/kafsam_dp0903.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2010-09-18 |archive-date=2010-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101025222949/http://www.kafsam.org/dp/kafsam_dp0903.pdf |deadlink=unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101025222949/http://www.kafsam.org/dp/kafsam_dp0903.pdf |date=2010-10-25 }}{{начало цитаты}}Следующими двумя являются Абхазия и Южная Осетия — государства, которые являются частично признанными с сентября 2008 года.{{oq|en|The next two are Abkhazia and South Ossetia, two states that have been partially recognized since September 2008.}}{{конец цитаты}}
{{книга
 |автор         = Yuri Urbanovich.
 |часть         = Georgia on My Mind
 |заглавие      = Virginia Policy Review
 |оригинал      = 
 |ссылка        = http://student.virginia.edu/vapolicy/Spring_2009_II_3/issue.pdf
 |ответственный = 
 |издание       = Issue III
 |место         = 
 |издательство  = University of Virginia
 |год           = 
 |volume        = II
 |pages         = 19
 |allpages      = 
 |серия         = 
 |isbn          = 
 |тираж         = 
}} {{Cite web |url=http://student.virginia.edu/vapolicy/Spring_2009_II_3/issue.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2010-09-19 |archive-date=2010-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009133247/http://student.virginia.edu/vapolicy/Spring_2009_II_3/issue.pdf |deadlink=unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101009133247/http://student.virginia.edu/vapolicy/Spring_2009_II_3/issue.pdf |date=2010-10-09 }}{{начало цитаты}}Абхазия и Южная Осетия присоединились к Тайваню, Косову и ТРСК в качестве частично признанных государств.{{oq|en|Abkhazia and South Ossetia join Taiwan, Kosovo and TRNC as partially recognized states.}}{{конец цитаты}}

[http://www.genevacall.org/Caucasus/Georgia/georgia.htm Geneva Call — Areas of Engagement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120715005404/http://www.genevacall.org/Caucasus/Georgia/georgia.htm |date=2012-07-15 }}{{начало цитаты}}Geneva Call призывает международно частично признанные власти в Абхазии и Южной Осетии присоединиться к запрету противопехотных мин и принять немедленные гуманитарные меры, чтобы уменьшить воздействие минных полей на гражданское население.{{oq|en|Geneva Call is engaging the internationally partially recognized authorities in Abkhazia and South Ossetia in adhering to an anti-personnel (AP) mine ban and in adopting immediate preventive humanitarian measures to reduce the effects of landmines on the civilian population.}}{{конец цитаты}}


{{Начало цитаты}}Даже такие образования как Абхазия и Южная Осетия, являющиеся частично признанными, всё ещё называют [получение] признания в качестве одного из своих ключевых приоритетов.
{{oq|en|Even entities such as Abkhazia and South Ossetia, which are partially recognized, still mention recognition as one of their key priorities}}
{{Конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. [[Оло Кавказ]] һыртының көньяҡ-көнсығыш итәгендә урынлашҡан. Диңгеҙгә сығыу юлы юҡ. ({{lang-os|Республикæ Хуссар Ирыстон}}), легитимлылығы [[БМО]]-ның биш ағза иле ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Венесуэла]], [[Никарагуа]], [[Науру]], [[Сүриә]]) һәм танылмаған һәм өлөшләтә танылған дүрт дәүләт тарафынан танылған. Күпселек илдәр уны [[Грузия]]ның бер өлөшө тип иҫәпләй.

Грузияның административ-территориаль бүленеше мәғлүмәттәре буйынса, республика урынлашҡан территория Грузияның Шида-Картли, Мцхета-Мтианети, Имерети и Рача-Лечхуми һәм Түбәнге Сванетия өлкәләренең бер өлөшөнә ҡарай. Грузия Конституцияһында — «элекке Көньяҡ Осетия автономиялы өлкәһе», башҡа бер төркөм документтарҙа «Цхинваль төбәге» тип атала. [[2007 йыл]]дың [[10 май]]ында ҡабул ителгән «Элекке Көньяҡ Осетин автономиялы өлкәһендә низағты көйләү өсөн тейешле шарттар булдырыу тураһында» законына ярашлы&lt;ref&gt;[https://ru.sputnik.az/news/20070411/41701469.html Парламент Грузии во втором чтении принял законопроект о создании временной администрации в Южной Осетии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927005400/https://ru.sputnik.az/news/20070411/41701469.html |date=2018-09-27 }}&lt;/ref&gt;, элекке Көньяҡ Осетин автономиялы өлкәһе территорияһында ваҡытлыса административ берәмек булдырыла, ул ваҡытта Грузия тарафынан контролдә тотола. 2008 йылдағы һуғыштан һуң ваҡытлы хакимиәт формаль рәүештә генә йәшәй, шуға күрә 2015 йылда уны бөтөрөргә тәҡдим итәләр&lt;ref&gt;[http://www.nykhas.ru/189142/vremennoy-administracii-yuzhnoy-oseti/ Временной администрации Южной Осетии пришёл конец] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927005447/http://www.nykhas.ru/189142/vremennoy-administracii-yuzhnoy-oseti/ |date=2018-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

1922—1990 йылдарҙа Көньяҡ Осетия Грузия ССР-ы составында автономиялы өлкә була. Көньяҡ Осетия Хөкүмәте административ-территориаль йәһәттән республика биләмәһен 4 районға бүленгән тип ҡарай: Цхинваль, Лениногорск, Знаур һәм Дзау. Грузия Юғары Советы уның территорияһын Ахалгор, Гори, Джав, Карели, Они һәм Сачхер административ райондарына бүлә. Көньяҡ Осетия Рәсәйҙең сәйәси, иҡтисади һәм хәрби ярҙамына таяна&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2014/03/19/world/europe/south-ossetia-crimea.html?_r=0 |title=If History Is a Guide, Crimeans’ Celebration May Be Short-Lived |last1=Vartanyan |first1=Olesya |last2=Barry |first2=Ellen |date=2014-03-18 |website=nytimes.com |publisher=[[The New York Times]] |accessdate=2014-10-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.themoscowtimes.com/opinion/article/south-ossetia-looking-much-like-a-failed-state/408685.html South Ossetia Looking Much Like a Failed State] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100708042330/http://www.themoscowtimes.com/opinion/article/south-ossetia-looking-much-like-a-failed-state/408685.html |date=2010-07-08 }}&lt;/ref&gt;.

Көньяҡ Осетияның бойондороҡһоҙлоғон Венесуэла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rferl.org/content/Chavez_Visits_Russia_To_Discuss_Arms_Energy_Deals/1819273.html |title=Chavez Recognizes South Ossetia, Abkhazia As Independent – Radio Free Europe/Radio Liberty © 2009 |publisher=Rferl.org |date=2009-09-10 |accessdate=2010-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090926205435/http://www.rferl.org/content/Chavez_Visits_Russia_To_Discuss_Arms_Energy_Deals/1819273.html |archive-date=2009-09-26 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rferl.org/content/Chavez_Visits_Russia_To_Discuss_Arms_Energy_Deals/1819273.html |title=Venezuela recognizes S. Ossetia, Abkhazia as independent – Chavez |publisher=Russian news and analysis online &amp;#124; 'RIA Novosti' newswire |accessdate=2010-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090926205435/http://www.rferl.org/content/Chavez_Visits_Russia_To_Discuss_Arms_Energy_Deals/1819273.html |archive-date=2009-09-26 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;, Науру, Никарагуа&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://sputniknews.com/world/20080904/116538071.html |title=Nicaragua recognizes South Ossetia and Abkhazia &amp;#124; Top Russian news and analysis online &amp;#124; 'RIA Novosti' newswire |publisher=En.rian.ru |accessdate=2010-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018061449/http://sputniknews.com/world/20080904/116538071.html |archive-date=2015-10-18 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;,, Рәсәй&lt;ref&gt;[http://eng.kremlin.ru/speeches/2008/08/26/1543_type82912_205752.shtml President of Russia]{{Dead link|date=June 2010}}&lt;/ref&gt; һәм Сүриә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://agenda.ge/news/101503/eng |title=Syria recognises independence of Georgia's occupied Abkhazia and South Ossetia |access-date=2018-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180529193147/http://agenda.ge/news/101503/eng |archive-date=2018-05-29 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; таный.

== Этимология ==
Урыҫ хәрбиҙәре, ә һуңынан граждандар хакимиәте тарафынан «Көньяҡ Осетия» термины «Таулы Осетияһы», «Көньяҡ Осетияның тау һыҙаты», «Көньяҡ осетиялылар» һ. б. терминдары менән бер рәттән XIX быуат башында ҡулланыла башлай. Хәрби һәм граждан эштәре менән идара итеүсе генерал-лейтенант Карл Кнорринг 1802 йылдың 26 мартында Рәсәй императорына докладында [[осетиндар]] йәшәгән Оло һәм Бәләкәй Лиахви тарлауығының таулы райондарын «Осетия», ә [[грузиндар]] ултырған тау алды һәм уйһыу зоналарын «Грузия» тип атай&lt;ref&gt;Всеподданнейший рапорт ген.-л. Кнорринга от 26 марта 1802 г., «Акты, собранные Кавказской Археографической Комиссией», т. I, Тифлис, 1866, с. [http://www.runivers.ru/bookreader/book9486/#page/599/mode/1up 587]&lt;/ref&gt;.

Тиҙҙән был исемде Рәсәйҙең башҡа чиновниктары ла ҡуллана башлай, шул уҡ 1802 йылда төҙөлгән отчеттарҙың береһендә осетиндар йәшәгән райондарҙы «Осетия» тип атайҙар&lt;ref&gt;1802 г. 20 декабря, Рапорт горийского капитана-исправника правителю Грузии [[Коваленский, Пётр Иванович|Коваленскому]] о жалобах крестьян на помещиков, «История Юго-Осетии в документах и материалах», сост. Н. Н. Цховребов, т. II, Сталинири, 1960, с. [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1800-1820/Ist_jugo_oset_II/81-100/82.htm 123]&lt;/ref&gt;. 1830 йылда оппозицион топонимик пар: «Көньяҡ Осетия» һәм «Төньяҡ Осетия» барлыҡҡа килә. «Тифлисские ведомости» гәзитендә баҫылған аноним автор мәҡәләһендә Оло һәм Кесе Лиахви, Ксани һәм Меджуда тарлауыҡтарының таулы райондары биләмәһе «Көньяҡ Осетия» тип атала&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие    = Корреспонденция. Письма из Осетии (К А. Н. М., в Москву). Письмо I
 |ссылка      = http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/191304/1/Tifliskie_Vedomosti_1830_N72.pdf#page=3
 |издание     = [[Тифлисские ведомости]]
 |год         = 1830
 |месяц       = сентября
 |число       = 6 (18)
 |номер       = 72
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20170728203832/http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/191304/1/Tifliskie_Vedomosti_1830_N72.pdf
 |archivedate = 2017-07-28
}}&lt;/ref&gt;.

Генерал-фельдмаршал Паскевичтың Тифлис хәрби губернаторы генерал-адъютант Стрекаловҡа 1830 йылдың 24 майында ебәргән хатында ла шул турала һүрәтләнә. Унда «Осетияның өҫкө өлөшө» йәки &quot;Үрге Осетия&quot;нан тыш Осетияның аҫҡы өлөшө йәки Оло һәм Кесе Лиахви тарлауығының тау һыҙатын үҙ эсенә алған «Көньяҡ Осетия» иҫкә алына&lt;ref&gt;История Юго-Осетии в документах и материалах (1800—1864 гг.), Том II, Сост. И. Н. Цховребов. — Сталинир: Госиздат Юго-Осетии, 1960, с. 308—311&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |ссылка = http://www.runivers.ru/bookreader/book10432/#page/6/mode/1up |автор= [[Гаглойти, Юрий Сергеевич|Ю. С. Гаглойти]] |заглавие= Южная Осетия (К истории названия) |место= [[Цхинвал]] |год= 1993 |страниц= 34}}&lt;/ref&gt;.

«Көньяҡ Осетия» топонимы 1922 йылда, Грузин ССР-ының Көньяҡ Осетин автономиялы өлкәһе ойошторолғас, айырым административ сиктәре булған административ-территориаль берәмекте билдәләгәндә ҡулланыла башлай.

Әлеге ваҡытта Грузия властары рәсми документтарҙа һәм сығыштарҙа Көньяҡ Осетияны атау өсөн «Цхинваль өлкәһе» атамаһын файҙалана. Был термин [[Шеварднадзе Эдуард Амвросиевич|Эдуард Шеварднадзе]] президентлыҡ иткән осорҙа ҡулланыла; шулай уҡ грузин матбуғатында Звиад Гамсахурдия президентлығы осоронда ҡулланылған «Самачабло» (грузин кенәздәре Мачабели фамилияһы буйынса) атамаһы ла һаҡлана.

2015 йыл аҙағында Көньяҡ Осетия президенты Леонид Тибилов, Рәсәй өлкәһенә оҡшатып, «Көньяҡ Осетия-Алания» тип аталһын өсөн республика исеменә өҫтәмә индерергә тәҡдим итә. Исем алмаштырыу актуаллеге осетин халҡы йәшәгән территорияның ике дәүләткә бүленеүенә бәйле&lt;ref&gt;[http://regnum.ru/news/polit/2045968.html Южная Осетия может быть переименована] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205181322/https://regnum.ru/news/polit/2045968.html |date=2017-02-05 }}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 9 апрелендә үткәрелгән референдумда халыҡтың күпселеге, тауыш биреүселәрҙең 78 проценты, [[Конституция]]ға «Көньяҡ Осетия Республикаһы» һәм «Алания дәүләте» ([[Осетин теле|осет]]. Paddzahad Alani) атамаларын оҡшаш тип таныған төҙәтмәләр индереүҙе хуплай. «Көньяҡ Осетия Республикаһы референдумы тураһында» Конституция законына ярашлы, был ҡарар Үҙәк һайлау комиссияһы рәсми баҫылып сыҡҡан көндән көсөнә инә, дөйөм мотлаҡ булып һанала һәм өҫтәмә раҫлауға мохтаж түгел&lt;ref&gt;[http://sputnik-ossetia.ru/South_Ossetia/20170410/3987727.html Государству Алания сказали ДА] Спутник 10.04.2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sputnik-ossetia.ru/South_Ossetia/20170411/3997620.html МИД: с принятием названия Государство Алания паспорта менять не нужно] Спутник 11.04.2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ossetia.news/2017/04/12/tsik-yuzhnoy-osetii-ozvuchil-okonchatelnyie-itogi-vyiborov-prezidenta-i-referenduma/ ЦИК Южной Осетии озвучил окончательные итоги выборов президента и референдума] Ossetia.news 12.04.2017&lt;/ref&gt;.

== Физик-географик ҡылыҡһырлама ==
{{main|Көньяҡ Осетия географияһы}}
[[Файл:S.Ossetia.png|thumb|250px|Көньяҡ Осетия картаһы]]
[[Файл:South Ossetian landscape.JPG|thumb|250px|Сба тарлауығы]]
[[Файл:Южная Осетия из космоса.png|thumb|300px|right|Көньяҡ Осетия. Йыһандан күренеш]]

Төньяҡтан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Төньяҡ Осетия — Алания|Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы]], ә көнбайыштан, көньяҡтан һәм көнсығыштан Грузия менән сикләнә.

Көньяҡ Осетия территорияһының 89,3 проценттан ашыуы [[диңгеҙ кимәле]]нән 1000 метр һәм унан да күберәк бейеклектә урынлашҡан. [[Рельеф формаһы|Рельеф]]ы таулы.

Республиканың иң юғары нөктәһе — Халаца тауы, 3938 м.

Төп Кавказ һырты территорияны һалҡын төньяҡ елдәренән һаҡлай, шуға күрә [[Кавказ тауҙары|Кавказ]]дағы уртаса температуранан юғарыраҡ: ғинуарҙың уртаса температураһы +4,5 °C, июлдә — +20,3 °C&lt;ref name=&quot;southosetia.euro.ru&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.southosetia.euro.ru/ru_about.html |title=О Республике Южная Осетия |accessdate=2008-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070312092432/http://southosetia.euro.ru/ru_about.html |archivedate=2007-03-12 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312092432/http://southosetia.euro.ru/ru_about.html |date=2007-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ күләме — 598 мм&lt;ref name=&quot;southosetia.euro.ru&quot;/&gt;.

Республиканың иң ҙур күлдәре — Келистба, Эрцо, Цителихат һәм Кведи.

Көньяҡ Осетияның иң ҙур йылғалары — Оло Лиахва, Ксани һәм Кесе Лиахва.

Көньяҡ Осетия Республикаһының иң көньяҡ ҡасабаһы — Орчосан ауылы, иң көнбайышы — Переу.

Майҙаны — 3900 км².

Ситке географик нөктәләр:
* {{coord|42|44|46.31|N|43|47|37.26|E}} — төньяҡ
* {{coord|42|01|18.68|N|44|19|20.97|E}} — көньяҡ
* {{coord|42|21|16.64|N|43|35|40.46|E}} — көнбайыш
* {{coord|42|12|02.62|N|44|37|33.44|E}} — көнсығыш
{{-}}

== Тарихы ==
{{Main|История Южной Осетии}}

== Дәүләт-сәйәси ҡоролошо ==

=== Дәүләт ҡоролошо ===
{{main|Государственный строй Южной Осетии}}

=== Тышҡы сәйәсәт һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр ===
2008 йылдың авгусында Рәсәй Көньяҡ Осетияның Грузиянан бойондороҡһоҙлоғон тәүгеләрҙән булып таный. Һуңыраҡ Рәсәй Федерацияһы өлгөһөнә Никарагуа&lt;ref&gt;{{cite web|date=2010-04-14|url=http://lenta.ru/news/2010/04/14/nicaragua/|title=Южная Осетия установила дипотношения с Никарагуа|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100816035043/http://lenta.ru/news/2010/04/14/nicaragua/|archivedate=2010-08-16|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;, Венесуэла һәм [[Науру]] (16.12.2009){{efn|Науру — государство на одноимённом [[Коралловый остров|коралловом острове]] площадью 21 кв. км. в юго-западной части [[Тихий океан|Тихого океана]] с населением около 15 тыс. человек.
По сообщениям прессы, в обмен на признание Южной Осетии и Абхазии Россия выплатила $50 млн в качестве «гуманитарной помощи» Науру. Наблюдатели также отмечают, что ни одно государство [[СНГ]], помимо России, не признало независимости Южной Осетии&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/world/2009/dec/14/nauro-recognises-abkhazia-south-ossetia Tiny Nauru struts world stage by recognising breakaway republics], The Guardian, 14 Dec 2009 &lt;/ref&gt;.}} эйәрә. Сит илдә Көньяҡ Осетияның бер нисә дипломатик вәкиллеге һәм консуллыҡ учреждениеһы асыла.

Көньяҡ Осетияла 4000 кешенән торған 4-се Рәсәй хәрби базаһы 2009 йылдан урынлаштырыла.

[[Файл:Vladimir Putin and Leonid Tibilov, March 2015-3.jpeg|thumb|300px|right|{{center|Көньяҡ Осетия президенты Л. Тибилов һәм [[Рәсәй Президенты]] [[Путин Владимир Владимирович|В. Путин]] Хеҙмәттәшлек һәм интеграция тураһында килешеүгә ҡул ҡуйғандан һуң. 2015 йылдың 18 марты]]

Австралияның сит ил эштәре министры Кевин Радд 2012 йылдың 31 ғинуарында [[Лавров Сергей Викторович|Сергей Лавров]] менән осрашыуҙа, Грузиянан ситләшкән ике республика — Көньяҡ Осетия һәм [[Абхазия]]ның бойондороҡһоҙлоғон таныған [[Вануату]], Науру һәм [[Тувалу]] утраулы дәүләттәренә Рәсәй яғынан финанс ярҙамы «уның башланғыстарына дипломатик ярҙамға алмашҡа» үтеүенә борсолоу белдерә. Азия-Тымыҡ океан төбәгенең утраулы дәүләттәренә Рәсәй яғынан ярҙам күрһәтеү үтә асыҡ булырға тейеш, тип белдерә Кевин Радд&lt;ref name='bbc'&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/02/120201_lavrov_australia_fiji.shtml Би-Би-Си: «Австралия просит Россию помогать островам бескорыстно»]&lt;/ref&gt;.

Лавровтың [[Фиджи]]ға сәфәре алдынан [[Австралия]] сәйәсмәндәренең ҡайһы берҙәре уның ысын маҡсаты Абхазия һәм Көньяҡ Осетия өсөн бойондороҡһоҙлоҡто таныуҙы һатып алыу, тип белдерә. Лавров был ғәйепләүҙәрҙе ҡәтғи кире ҡаға&lt;ref name='bbc' /&gt;.

[[2015 йыл]]дың [[28 ғинуар]]ында Көньяҡ Осетияны үҙен-үҙе иғлан иткән [[Луганск Халыҡ Республикаһы]] таный&lt;ref&gt;[http://lug-info.com/news/one/narodnyi-sovet-lnr-prinyal-postanovlenie-o-priznanii-respubliki-yuzhnaya-osetiya-1262 Народный Совет ЛНР принял постановление о признании РЮО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126034206/http://lug-info.com/news/one/narodnyi-sovet-lnr-prinyal-postanovlenie-o-priznanii-respubliki-yuzhnaya-osetiya-1262 |date=2015-11-26 }}&lt;/ref&gt;. ЛНР рәсми рәүештә Осетия Республикаһы тарафынан 2014 йылдың 18 июнендә таныла&lt;ref&gt;[https://yadocent.livejournal.com/595981.html Республика Южная Осетия признала независимость Луганской Народной Республики]&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ [[Донецк Халыҡ Республикаһы]] менән үҙ-ара танылыу һәм дипломатик мөнәсәбәттәр булдырыла.

2015 йылдың 18 мартында Көньяҡ Осетия [[Рәсәй Федерацияһы]] менән союздашлыҡ һәм интеграция тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.kremlin.ru/ref_notes/4819 |title=Договор между Российской Федерацией и Республикой Южная Осетия о союзничестве и интеграции |date=2015-03-18 |accessdate=2015-03-18 |publisher=[[Kremlin.ru]]}}&lt;/ref&gt;.

[[2018 йыл]]дың 29 майында Көньяҡ Осетияны [[Сүриә]] таный&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mfa-rso.su/node/2583|title=Коммюнике Министерства иностранных дел Республики Южная Осетия о взаимном признании и установлении дипломатических отношений между Республикой Южная Осетия и Сирийской Арабской Республикой|author=|website=|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180530034839/http://www.mfa-rso.su/node/2583 |date=2018-05-30 }}&lt;/ref&gt;.

2022 йылдың 31 мартында Көньяҡ Осетия президенты Анатолий Бибилов, референдум аша Рәсәй Федерацияһына ингән осраҡта, Көньяҡ Осетия [[Төньяҡ Осетия — Алания|Төньяҡ Осетия]] менән берләшә ала, тип белдерә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/russia/832321|title=Южная Осетия может объединиться с Северной в случае вхождения в состав РФ|website=Интерфакс|date=20220331T1006|access-date=2022-03-31}}&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ көндө Төньяҡ Осетия башлығы Сергей Меняйло республикаларҙы берләштереү мөмкинлеген хуплай&lt;ref&gt;[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2022/03/31/916055-obedinenie-osetinskogo-naroda/ Анатолий Бибилов и Сергей Меняйло выступили за объединение осетинского народа]&lt;/ref&gt;. 13 майҙа Анатолий Бибилов 2022 йылдың 17 июленә референдум тәғәйенләнеүе тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/ru/referendum-po-voprosu-prisoedinenija-juzhnoj-osetii-k-rf-projdet-17-ijulja/a-61795238/ Референдум по вопросу присоединения Южной Осетии к РФ назначен на 17 июля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220514134116/https://www.dw.com/ru/referendum-po-voprosu-prisoedinenija-juzhnoj-osetii-k-rf-projdet-17-ijulja/a-61795238 |date=2022-05-14 }}&lt;/ref&gt;.

== Административ бүленеше ==

=== Тораҡ пункттар ===

== Халҡы ==
{{Main|Население Южной Осетии}}

=== Халыҡ һаны ===

=== Милли составы ===

=== Телдәр ===

==== Осетин теле ====

==== Русский язык ====

==== Грузин теле ====

== Иҡтисад ==

=== Газ менән тәьмин итеү ===

=== Һыу менән тәьмин итеү ===

=== Транспорт ===

==== Автомобиль транспорты ====

==== Цхинвалдең йәмәғәт транспорты  ====

==== Тимер юл траспорты ====

==== Авиация траспорты  ====

== Мәғариф ==
== Ҡораллы көстәр ==
== Сиге ==
{{main|Государственная граница Южной Осетии}}
Көньяҡ Осетия — Грузин сигенең оҙонлоғо яҡынса 400 км тәшкил итә. Көньяҡ Осетия менән Грузия сиген һаҡлау өсөн 20 сик буйы заставаһы булдырылған. Грузия менән сиктә 900 һаҡсы тора.

[[2015 йыл]]дың [[18 февраль|18 февраленд]]ә Көньяҡ Осетия менән Рәсәй араһындағы дәүләт сиге тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/18/02/2015/54e4756e9a79473cd089f8b5 Россия и Южная Осетия подписали договор о государственной границе]&lt;/ref&gt;.

== Дин ==
=== Грузин православие сиркәүе ===
=== Георгий ата эшмәкәрлеге (Александр Пухатэ) ===
=== Ҡануни сиркәүҙәргә мөнәсәбәте ===
=== Храмдар ===
== Медицина ==
== Киң мәғлүмәт саралары ==
* «Ир» дәүләт телерадиокомпанияһы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gtrkir.ru/|title=Главная — Паддзахадон телерадиокомпани|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;;
* «АЛАНИЯинформ» мәғлүмәт агентлығы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://osinform.org/|title=АЛАНИЯинформ (ОСинформ) - новости Южная Осетия|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;;
* «Рес» дәүләт мәғлүмәт агентлығы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cominf.org/|title=«Рес» — информационное агентство|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;;
* «Sputnik Көньяҡ Осетия»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sputnik-ossetia.ru/|title=Sputnik Южная Осетия - обновления новостей онлайн 24|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;;
* «ЮОГУ ТВ»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cominf.org/taxonomy/term/87|title=ЮОГУ ТВ|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;;
* «Көньяҡ ҡала радиоһы»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://yugfm.ru/|title=Южный город. Южная Осетия. Любимое радио|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406222944/http://yugfm.ru/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;;
* «Көньяҡ Осетия» гәзите&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ugo-osetia.ru/|title=Южная Осетия — Республиканская общественно-политическая газета|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;;
* «Хурзарин» гәзите&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://new.xurzarin.ru/|title=Хурзæрин — Хуссар Ирыстоны республикон æхсæнадон-политикон газет|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;;
* «Республика» гәзите&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://respublikarso.org/|title=Газета «Республика»|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;;
* «Фидиуӕг» журналы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fidiuag.press15.ru/|title=Главная - Газета «Фидиуæг» («Глашатай»)|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514205659/http://fidiuag.press15.ru/|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200514205659/http://fidiuag.press15.ru/ |date=2020-05-14 }}&lt;/ref&gt;.

== Мәҙәниәт ==
=== Архитектура һәм һынлы сәнғәт ===

=== Музейҙар ===
=== Театр ===
== Көньяҡ Осетияла туризм ==
=== Һәйкәлдәр ===
2008 йылда [[мәҙәни мираҫ]]тың 11 объекты юҡ ителә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2008/09/19/525235.html В Южной Осетии разрушено 11 уникальных памятников, rosbalt.ru, 19/09/2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025185443/http://www.rosbalt.ru/2008/09/19/525235.html |date=2008-10-25 }}&lt;/ref&gt;. Көньяҡ Осетияла бөтәһе мең ярымдан ашыу тарихи ҡомартҡы урынлашҡан, уларҙың күбеһе ҡарауһыҙ һәм һаҡһыҙ ҡалған. Иң боронғолары VI быуатҡа ҡарай. Һәйкәлдәрҙең береһе лә [[ЮНЕСКО]] һаҡлауы аҫтында түгел&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sputnik-ossetia.ru/South_Ossetia/20170923/4909245.html|title=Около 1400 памятников Южной Осетии находятся в бесхозном состоянии|author=Sputnik|publisher=sputnik-ossetia.ru|lang=ru|accessdate=2017-09-23}}&lt;/ref&gt;.

Көньяҡ Осетия рәссамдар союзы эшләй&lt;ref&gt;[http://www.georgiatimes.info/?area=newsItem&amp;id=21726 В Цхинвале проходит выставка Союза художников Южной Осетии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305173808/http://www.georgiatimes.info/?area=newsItem&amp;id=21726 |date=2016-03-05 }}, [[georgiatimes.info]], 18.09.2009&lt;/ref&gt;.

=== Дәүләт байрамдары ===
Байрам, эш көнө булмаған көндәр:

* 23 февраль — Ватанды һаҡлаусылар көнө (1992 йылдың 23 февралендә Көньяҡ Осетия ҡораллы көстәре ойошторола)&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.
* 8 март — [[Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө]]
* 1 май — [[1 май|Яҙ һәм хеҙмәт көнө]]
* 9 май — [[Еңеү көнө]]
* 12 июнь — [[Рәсәй көнө]]
* 27 июнь — Көньяҡ Осетия йәштәре көнө
* 29 май — Көньяҡ Осетия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү актын ҡабул итеү көнө
* 26 август — Көньяҡ Осетия бойондороҡһоҙлоғон Рәсәй таныған көн&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2009/08/20/holiday «День признания Россией объявлен в Южной Осетии праздничным»] — [[Лента.ру]] (20.08.2009)&lt;/ref&gt;
* 20 сентябрь — Көньяҡ Осетияның бойондороҡһоҙлоҡ көнө

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Референдум в Южной Осетии (1992)
* Паспорт гражданина Республики Южная Осетия
* Индекс автомобильных номеров Южной Осетии

== Иҫкәрмәләр ==
;Комментарии
{{примечания|group=&quot;lower-alpha&quot;}}

;Сығанаҡтар
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |ссылка=https://web.archive.org/web/20140621061138/http://www.scribd.com/doc/24546385/ОСЕТИНСКИЙ-ВОПРОС |заглавие=Ossetian Question |место=Tbilisi |год=1994 |язык=ru |ref={{sfnref|Ossetian Question|1994}} |дата ссылки=21 June 2014}}
* {{книга |заглавие=Understanding Ethnopolitical Conflict: Karabakh, South Ossetia, and Abkhazia Wars Reconsidered |ссылка=https://books.google.com/books?id=6fczAAAAQBAJ |издательство=[[Palgrave Macmillan]] |год=2013 |ref={{sfnref|Souleimanov|2013}} |isbn=9781137280237 |язык=en |автор=[[Аслан, Эмиль|Souleimanov, Emil]]}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = Южная Осетия
}}
* [https://web.archive.org/web/20080912204138/http://cominf.iryston.net/map.html Современная административная карта] — cominf.iryston.net
* [http://iratta.com/2007/02/04/kratkaja_spravka_o_respublike_juzhnaja_osetija_ob_istorii_i_kulture_ee_naroda.html Ирӕттӕ.com: краткая справка о Республике Южная Осетия, об истории и культуре её народа]
* [https://www.bbc.com/news/world-europe-18269210 South Ossetia] overview [[BBC]]{{ref-en}}
{{Библиоинформация}}

{{Азия илдәре}}

[[Категория:Көньяҡ Осетия]]


{{countries-stub}}</text>
      <sha1>6vc4g2go4sap611qdihqbu1kgxfpjhy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крупская Надежда Константиновна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127710</id>
    <revision>
      <id>1300424</id>
      <parentid>1299767</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T16:29:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34460" sha1="0rl58kcd5ph0r5pygjx6z4pw4y1u456" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Крупская Надежда Константиновна''' ([[26 февраль]] [[1869 йыл]] — [[27 февраль]] [[1936 йыл]]) — сәйәси эшмәкәр, педагог. 1898 йылдан  РСДРП ағзаһы. СССР Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы (1931). Педагогия фәндәре докторы (1936). [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ильич Ульяновтың (Лениндың)]] ҡатыны.

== Биографияһы ==
[[Файл:Krupskaya_1876_photo.jpg|слева|мини|Н. К. Крупская бала сағында, 1876 йыл]]
Наде́жда Константи́новна Кру́пская (иренең фамилияһы буйынса Ульянова) [[Санкт-Петербург]]та ярлы дворян ғаиләһендә тыуған. Атаһы — поручик Крупский Константин Игнатьевич (1838—1883), рус офицерҙары Комитетында ҡатнашҡан, 1863 йылдағы поляк ихтилалында ҡатнашыусыларҙы яҡлап сыҡҡан, әсәһе — Тистрова Елизавета Васильевна (1843—1915), гувернантка.
[[Файл:Krupskaja_1890.jpg|слева|мини|Н. К. Крупская, 1890 йыл]]
[[Файл:Справка_Крупской.jpg|справа|мини|Крупская тураһында белешмә (Рәсәй сәйәси тарих музейы)]]
1889—1990 йылдарҙа Петербург юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсында уҡый. [[1890 йыл]]да студент марксистик түңәрәгенә инә һәм [[1891]] — [[1896 йыл]]дарҙа Петербургта Смоленск өлкәндәр өсөн йәкшәмбе киске мәктәбендә уҡыта һәм пропаганда эше менән шөғөлләнә.

[[1894 йыл]]да йәш марксист [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ульянов (Ленин)]] менән таныша. Уның менән бергә 1895 йылда С.- Петербургта «Эшсе синыфты азат итеү өсөн көрәш союзы» ойошмаһын ойоштороуҙа һәм уның эшмәкәрлегендә ҡатнаша.

=== Өфөлә һәм Шушенское ауылында ===
[[1896 йыл]]да ҡулға алына һәм ете ай төрмәлә тотолғандан һуң һөргөнгә [[Өфө губернаһы]]на ебәрелә. Һөргөндөң бер ни тиклем өлөшөн Енисей губернаһы Шушенское ауылында В. И. Ленин менән бергә үткәрә. [[1898 йыл]]дың 10 (22) июлендә Ульянов (Ленин) сиркәү никахына инә. [[1898 йыл]]да РСДРП-ға инә. Бер нисә партия псевдонимдары аҫтында (Саблина, Ленина, Н. К., Артамонова, Онегина, Рыба, Минога, Рыбкина, Шарко, Катя, Фрей, Галлилей) билдәле була&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/8955/%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%9F%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF Крупская. Статья в Советской исторической энциклопедии]&lt;/ref&gt;. 1900—1901 йылдарҙа Өфөлә тимер юл оҫтаханаларындағы түңәрәктә дәрестәр алып бара.
: Глеб Кржижановский хәтерләй: ''«Владимир Ильич мог найти красивее женщину, вот и моя Зина была красивая, но умнее, чем Надежда Константиновна, преданнее делу, чем она, у нас не было…»''&lt;ref&gt;[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1621131 Ленин — Крупская — Арманд&lt;!-- Это очень странный источник. Он ссылается на газету Московская Правда от 8 Сентября 2006, однако в том номере не удалось найти ничего похожего: http://old.mospravda.ru/issue/2006/09/08/ --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140831085753/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1621131 |date=2014-08-31 }}{{прояснить}}&lt;/ref&gt;.

=== Эмиграцияла ===
[[1901 йыл]]да [[Германия]]ға эмиграцияға китә, «Искра» гәзитенең секретары була. [[Лондон]]дағы [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП]] съезын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә ҡатнаша. [[1905 йыл]]да Ленин менән бергә Рәсәйгә ҡайта, Үҙәк комитеты секретары була. 1905—1907 йылдарҙағы революция ҡыйратылғандан һуң икенсе тапҡыр эмиграцияға китә. Париж эргәһендәге Лонжюмола партия мәктәбендә уҡыта. Лениндың секретары сифатында Рәсәйҙәге партия ойошмалары менән бәйләнештәр булдырырға ярҙам итә, большевистик матбуғаты эшендә әүҙем ҡатнаша.

=== Октябрь революцияһынан һуң ===
[[1917 йыл]]дың апрелендә [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] менән бергә Рәсәйгә ҡайта, Ленинға Октябрь революцияһын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә ярҙам итә.
Пролетар үҫмер хәрәкәтен ойоштороуы менән шөғөлләнә, эшсе йәштәрҙең, к Социалистик союзының, комсомолдың һәм пионер ойошмаһының башында торған. [[1917 йыл]]дан мәғариф буйынса Дәүләт комиссияһы ағзаһы була. РКП(б) Үҙәк Комитеты бригадаһы составында [[Пермь]] ҡалаһына килә. [[1920 йыл]]да Мәғариф халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы Главполитпросвет рәйесе була; «Друг детей» йәмғиәте ойоштороу инициаторы була. Совет балаларын тәрбиәләҙә скаут системаһын ҡулланыу буйынса бәхәстә Крупская пионер ойошмаһы формаһы буйынса — скаут, йөкмәткеһе буйынса — коммунистик булырға тейеш тип иҫәпләгән. Был мәсьәләгә Крупская «РКСМ и бойскаутизм» мәҡәләһен бағышлай. Немец коммунисты Эдвин Гернле менән берлектә балаларҙың пролетар, коммунистик тәрбиәһе мәсьәләләрен тикшерә.

Лениндың тол ҡатыны булараҡ уның һәр сығышы ул ваҡытта бик мөһим һанала. 1928 йылдың февралендә «Правда» гәзитендә Крупскаяның «О „Крокодиле“ Чуковского» мәҡәләһе донъя күрә. Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, Чуковский &quot;Литературная газета&quot;ла әкиәттәрҙән баш тартыуы хаҡында хатын баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Чуковский К. И.|url=http://www.rp-net.ru/book/OurAutors/chukovskiy/|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CSSbrK9Y|archivedate=2012-11-26}}&lt;/ref&gt; (ошонан һуң 1942 йылға тиклем ул бер әкиәт тә яҙмай).

[[1924 йыл]]дан — партияның үҙәк комитеты ағзаһы, [[1927 йыл]]дан — ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының ағзаһы. Партияның XIV съезында Крупская Г. Е. Зиновьев һәм Л. Б. Каменевтың [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]]ға ҡаршы көрәшендә &quot;яңы оппозиция&quot;ны яҡлап сыға, әммә һуңынан был ҡарашын хаталы тип һанап&lt;ref&gt;{{Cite web|title=речь Н. К. Крупской на объединённом Пленуме ЦК и ЦКК, заседание 2 августа 1927 года|url=http://www.oldgazette.ru/pstar/18081927/text2.html|archiveurl=http://web.archive.org/web/20141006091637/http://www.oldgazette.ru/pstar/18081927/text2.html|archivedate=2014.10.06|publisher=Сайт «Старые газеты»|quote=В заключение я хотела ещё сказать пару слов по личному вопросу. В 1925 году всеми ощущалась определённая стабилизация, вот тогда казалось, что надо особенно резко сигнализировать опасность некоторых явлений, которые имели место. Поэтому мне казалось тогда в 1925 году правильной позиция оппозиции. Но сейчас, в момент борьбы, в момент необходимости сплочения всех сил, мне кажется, что все члены оппозиции должны выйти из оппозиции и теснее сомкнуться около ЦК|accessdate=2015-07-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006091637/http://www.oldgazette.ru/pstar/18081927/text2.html |date=2014-10-06 }}&lt;/ref&gt;, партияның Үҙәк комитетының Пленумдарында Н. И. Бухаринды -хөкөмгә тарттырыу, Л. Д. Троцкий, Г. Е. Зиновьев, Л. Б. Каменевтарҙы партиянан сығарыу өсөн тауыш бирә. Крупская репрессияланғандарҙы яҡлап сыға, әммә күпселек өлөштә һөҙөмтәһеҙ. 1930-сы йылдарҙа Крупская административ-командалыҡ системаның урынлаштырылыуына ҡаршы торорға тырыша, «халыҡ дошмандары» балаларын эҙәрлекләүенә ҡаршы сығыш яһай, әммә ул тулыһынса тиерлек Наркомпрос эшенән ситләтелгән була һәм китапхана эше мәсьәләләре менән шөғөлләнә башлай&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Педагогический энциклопедический словарь|ответственный=Ред. [[Бим-Бад, Борис Михайлович|Б. Бим-Бад]]|место=М.|издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]; [[Дрофа (издательство)|Дрофа]]|год=2003|страницы=370|страниц=528|серия=Золотой фонд|isbn=5-85270-230-2}}&lt;/ref&gt;.

Крупская — [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] тураһында, коммунистик тәрбиәһе, педагогика һәм большевиктар партияһы тарихы буйынса бик күп хеҙмәттәр авторы. Крупская пионерҙар, совет балалары менән әүҙем яҙыша. СССР-ҙа бик күп музейҙарҙы асыу инициаторы була, шул иҫәптән Пенза өлкәһендә Белинский һәм Лермонтов музейҙары.

Ғүмеренең аҙағына тиклем матбуғатта сығыш яһай, ВКП(б), ВЦИК һәм СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының ағзаһы булып ҡала. 1937 йылда СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзаһы.

[[1939 йыл]]да вафат була, кремациянан һуң көлө Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙандағы Кремль диуарында ерләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Кладбища мира|url=http://www.mn.ru/multimedia_photoreports/20111031/306445551_10.html|archiveurl=http://web.archive.org/web/20120515133156/http://mn.ru/multimedia_photoreports/20111031/306445551_10.html|archivedate=2012.05.15|publisher=«[[Московские новости]]»|date=31.10.2011.|accessdate=2015-07-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515133156/http://mn.ru/multimedia_photoreports/20111031/306445551_10.html |date=2012-05-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
[[Файл:Lenin_and_Wife_1918.jpg|справа|мини|В. И. Ленин һәм Н. К. Крупская 1 майҙа парадта, 1918 йыл]]
* Ҡартатаһы (атаһы яғынан) — Игнатий Андреевич Крупский ([[1794 йыл|1794]]—[[1848 йыл|1848]])&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140202120144/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1609&amp;n=86 ''Абрамов, Виталий.'' Турчанка из рода Крупских]&lt;/ref&gt;.
* Атаһы — Константин Игнатьевич Крупский ([[1838 йыл|1838]]—[[1883 йыл|1883]]), поручик, элекке Речь Посполитая территорияһында 1863 йылдағы ихтилалда ҡатнаша .
* Ҡартатаһы (әсәһе яғынан) — Василий Иванович Тистров ([[1799 йыл|1799]]—[[1870 йыл|1870]]), тау инженеры, руда белгесе, Барнаул көмөш иретеү, Сузун баҡыр иретеү, Томск тимер эшләү заводтарының идарасыһы, Барнаул тыуған яҡты өйрәнеү музейының беренсе приставы.
* Әсәһе — Елизавета Васильевна Тистрова ([[1843 йыл|1843]]—[[1915 йыл|1915]]), гувернантка
* Ире — [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ильич Ульянов (Ленин)]] ([[1870 йыл|1870]]—[[1924 йыл|1924]]).

== Наградалары ==
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1929 йыл|1929]])
* [[Ленин ордены]] ([[1935 йыл|1935]])

== Крупская иҫтәлегенә ==
[[Файл:Krupskaya_photo.jpg|мини|Н. К. Крупская, 1936 йыл]]
* Харьков ҡурсаҡ театры, Крупская башланғысы менән ойошторолған, 1990-сы йылдарға тиклем Крупская исемен йөрөткән.
* Крупская һәйкәле (Мәскәү)
* Йүрүҙән ҡалаһындағы 1-се һанлы мәктәп Н. К. Крупская исемен йөрөтә (Силәбе өлкәһе)- уның шәхсән рөхсәтенән
* Түбәнге Тагил ҡалаһындағы 1-се һанлы мәктәп Н. К. Крупская исемен йөрөтә(Свердловск өлкәһе)
* Н. К. Крупская музейы Мәскәүҙә
* [http://aonb.astranet.ru/ Астраханская областная научная библиотека им. Н. К. Крупской]
* [http://library-im-krupskoy.jimdo.com/ Санкт-Петербургская библиотека им. Н. К. Крупской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161217083905/http://library-im-krupskoy.jimdo.com/ |date=2016-12-17 }}
* Н. К. Крупская исемендәге Донецк өлкә универсаль ғилми китапхана
* Н. К. Крупская исемендәге Башҡорт республика китапханаһы (хәҙер — Зәки Вәлиди)
* Н. К. Крупская исемендәге дәүләт республика китапханаһы (Кишинёв, Молдавия)
* [http://www.akdb22.ru/ Алтайская краевая детская библиотека им. Крупской]
* [http://www.kmtn.ru/~kounb/ Костромская областная универсальная научная библиотека им. Н. К. Крупской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132927/http://www.kmtn.ru/~kounb/ |date=2016-03-04 }}
* [http://www.mognb.ru/index.htm Московская областная государственная научная библиотека им. Н. К. Крупской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090321052642/http://mognb.ru/index.htm |date=2009-03-21 }}
* [http://www.orenlib.ru/ Оренбургская областная библиотека им. Н. К. Крупской]
* [http://mgpi.mari.ru/ Марийский государственный педагогический институт им. Н. К. Крупской, г. Йошкар-Ола] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513223120/http://mgpi.mari.ru/ |date=2008-05-13 }}
* [http://www.mgou.ru/ Московский государственный областной университет (МОПИ им. Крупской)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008081909/http://mgou.ru/ |date=2008-10-08 }}
* Н. К. Крупская исемендәге Ленинград дәүләт мәҙәниәт институты
* Н. К. Крупская исемендәге Горлов дәүләт педагогия сит телдәре институты
* Н. К. Крупская исемендәге Мозыр дәүләт педагогия институт (1964—2002)
* Н. К. Крупская исемендәге коммунистик тәрбиәһе академияһы
* Н. К. Крупская исемендәге Үҙәк район ауыл-ара китапханаһы (Тверь)
* Н. К. Крупская исемендәге йәш тамашасы өлкә театры, Түбәнге Новгород
* Н. К. Крупская исемендәге Пионерҙар һәм уҡыусылар Һарайы, Силәбе ҡалаһы
* Н. К. Крупская исемендәге Халыҡ ижады Бөтә Союз йорто
* Н. К. Крупская исемендәге Кондитер фабрикаһы, Санкт-Петербург
* Н. К. Крупская исемендәге ААЙ «Минск ҡошсолоҡ фабрикаһы»
* Н. К. Крупская исемендәге Совхоз, Ульяновск өлкәһе.
* Н. К. Крупская исемендәге китапхана, Королёв (Мәскәү өлкәһе)
* Н. К. Крупская исемендәге китапхана, Новороссийск, [[Краснодар крайы]]
* Н. К. Крупская исемендәге Үҙәк ҡала китапханаһы, Армавир, Краснодар крайы
* Н. К. Крупская исемендәге Колхоз, Украина, Николаев өлкәһе
* Н. К. Крупская исемендәге Колхоз, Һарытау өлкәһе, Старые Бурасы ауылы
* Н. К. Крупская исемендәге Санаторий, Евпатория (Ҡырым)
* Н. К. Крупская исемендәге дәүләт рус драма театры (Бишкәк ҡалаһы, Ҡырғыҙстан).
* Н. К. Крупская исемендәге Санаторий (балалар), Железноводск (Ставрополь крайы)
* Н. К. Крупская исемендәге Үҙәк ҡала китапханаһы, Дзержинск ҡалаһы, Нижегород өлкәһе
* МОУ СОШ № 70 с углубленным изучением французского языка им. Н. К. Крупской в г. Новосибирске
* МОУ СОШ № 2 им. Н. К. Крупской в г. Истра (Московская область)
* МОУ СОШ № 25 им. Н. К. Крупской в г. Ульяновск
* СШ № 25 им. Н. К. Крупской в г. Сталинград (с 1934 до 1959 г.)
* Средняя школа № 3 им. Н. К. Крупской с преподаванием ряда предметов на английском языке в г. Джамбуле Казахской ССР (ныне г. Тараз республики Казахстан)
* МОУ гимназия № 1 им. Н. К. Крупской (г. Благовещенск, Амурская область)
* Н. К. Крупская исемендәге Херсон дәүләт педагогияинститут имени . В 1990-х годах переименован в университет и соответственно уже без посвящения. (Украина)
* Н. К. Крупская исемендәге Семипалатинский педагогия институт (Казахстан)
* СШ № 10 им. Н. К. Крупской в г. Петропавловск (Казахстан)
* В Можайске на здании бывшей школы № 5 (сейчас внутри находится городской архив и музей боевой славы) находится мемориальная табличка, которая говорит о том, что это здание в 1918 году посещала Надежда Крупская. Само здание школы имеет адрес — улица Крупской, дом 1.
* Памятная доска на здании бывшей гостиницы «Бельведер» в Выборге.
* Н. К. Крупская исемендәге дәүләт премия РСФСР
* Улицы и переулки во многих городах бывшего СССР, в том числе в:
:* В городе [[Хмельницкий|Хмельницком]] до 1991 года были улица и переулок Крупской. Сегодня они носят имя Владимира Винниченко.
:* Улица Крупской есть в центре города Батайска Ростовской области.
:* В городе Шахтёрске центральная улица города носит имя Крупской Н. К.
:* В Костроме в доме № 73 по улице Советской стоит Библиотека имени Н. К. Крупской
* Крупская хөрмәтенә Болгарияла 1960 йылда Почта маркаһы сығарылған.
{{Фоторяд|Медаль Н.К. Крупской.jpeg|Stamp of USSR 1901.jpg|The Soviet Union 1964 CPA 3121 stamp (Lenin's sister and Lenin's wife. 95th birth anniversary of Nadezhda Krupskaya (1869-1939), Russian revolutionary and wife of Vladimir Lenin).jpg|Мемориальная доска Н.К. Крупской.jpg|color=#CCEEBB|текст=Слева направо:&lt;br&gt;[[Медаль Н. К. Крупской]],&lt;br&gt;[[Почтовая марка]] [[СССР]], [[1956 год]],&lt;br&gt; [[Почтовая марка]] [[СССР]], [[1964 год]],&lt;br&gt; Памятная доска Н.К. Крупской расположенная на Чистопрудном бульваре, дом 6. в Москве &lt;br&gt;|ш3=214}}

=== Крупскаяның исеме Башҡортостанда ===

== Крупская — фильмдарҙа ==
* Зинаида Добина (Ленин в 1918 году, 1939)
* Мария Пастухова (Пролог, 1956, Рассказы о Ленине, 1957, Лично известен, Шли солдаты, 1958, «Штрихи к портрету В. И. Ленина», 1969).
* В. Бренер (В дни Октября, 1958)
* Елена Ситко (В начале века, 1961, «Ленин в Швейцарии», 1965, «Ссыльный N 011», 1978)
* Эмма Попова (На одной планете, 1965, «Поезд в завтрашний день», 1970)
* Анна Лисянская (Ленин в Польше, 1966)
* Сента Соммерфельд («Bürgerkrieg in Rußland» (телесериал) ФРГ, 1967)
* Вивиан Пиклес («Николай и Александра» Nicholas and Alexandra (1971)
* Наталья Белохвостикова («Надежда», 1973)
* Линн Фэрлейн («Падение орлов» «Fall of Eagles» Англия, 1974)
* Мария Мерико (Staline-Trotsky: Le pouvoir et la révolution, Франция, 1979)
* Валентина Светлова (Ленин в Париже, 1981)
* Клер Маффей («Ленин», Франция, 1982)
* Лесли Карон («Ленин. Поезд», 1988)
* Полли Уолкер (Screen Two. The Kremlin, Farewell (телесериал) Англия, 1990)
* Лидия Драновская (Враг народа — Бухарин, 1990)
* Мириам Маргулис (Сталин, 1992)
* Людмила Титова (Раскол, 1993)
* Людмила Смородина (Ленин в огненном кольце, 1993)
* Хелен Ваннари («Все мои Ленины», Эстония, 1997)
* Мария Кузнецова (Телец, 2001)
* Наталья Орлова («Stalin: Inside the Terror», Англия, 2003)
* Валентина Касьянова (Гибель империи, 2006)
* Ирина Чипиженко «Жена Сталина», 2006
== Әҙәбиәт ==
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 110-111 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила и работала Крупская Н. К. Кирова улица, 20''

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Библиография Надежды Константиновны Крупской
* Крупские

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|50905|Крупской}}
* [http://www.biografii.ru/biogr_dop/krupskaya_n_k/krupskaya_n_k.htm Надежда Крупская и Владимир Ленин — история взаимоотношений двух революционеров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517165221/http://www.biografii.ru/biogr_dop/krupskaya_n_k/krupskaya_n_k.htm |date=2008-05-17 }}
* Виталий Абрамов. [https://web.archive.org/web/20140202120144/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1609&amp;n=86 Турчанка из рода Крупских]
* [http://www.kinomag.ru/movie-mvz6866.html Фильм «Три песни о Ленине, Колыбельная, Серго Ордженикидзе»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080101153348/http://www.kinomag.ru/movie-mvz6866.html |date=2008-01-01 }}
* [http://cafe.pgta.ru/st/99b3/podik/krupsk.htm Надежда Константиновна Крупская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522143244/http://cafe.pgta.ru/st/99b3/podik/krupsk.htm |date=2008-05-22 }}
* [http://www.gala-d.ru/parts/1105-part24.html Педагогическая деятельность и взгляды Н. К. Крупской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110111100832/http://www.gala-d.ru/parts/1105-part24.html |date=2011-01-11 }}
* ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/154 Педагогические сочинения в 10 т. Т.1. Автобиографические статьи. Дореволюционные работы.-М.: Изд-во АПН,1957.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/158 Педагогические сочинения в 10 т. Т.2. Общие вопросы педагогики. Организация народного образования в СССР.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}- М,: Изд-во АПН,1958.
* ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/159 Педагогические сочинения в 10 т. Т.3. Обучение и воспитание в школе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006084534/http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/159 |date=2014-10-06 }}-М: Изд-во АПН,1959.
* ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/175 Педагогические сочинения в 10 т. Т. 4. Трудовое воспитание и политехническое образование.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006080056/http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/175 |date=2014-10-06 }}-М.: Изд-во АПН, 1959.
* ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/280 Педагогические сочинения в 10 т. Т. 5. Детское коммунистическое движение. Пионерская и комсомольская работа. Внешкольная работа с детьми.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006090439/http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/280 |date=2014-10-06 }} — М.: Изд-во АПН,1959.
* ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/427 Педагогические сочинения в 10 т. Т. 6. Дошкольное воспитание. Вопросы семейного воспитания и быта.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006074742/http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/427 |date=2014-10-06 }}- М.: Изд-во АПН,1959.
* ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/538 Педагогические сочинения в 10 т. Т. 7. Основы политико-просветительской работы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006094231/http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/538 |date=2014-10-06 }}- М.: Изд-во АПН,1959.
* ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/580 Педагогические сочинения в 10 т. Т.8. Библиотечное дело. Избы-читальни. Клубные учреждения. Музеи.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006072919/http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/580 |date=2014-10-06 }}- М. : Изд-во Акад. пед. наук РСФСР, 1960.
* ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/581 Педагогические сочинения в 10 т. Т.9. Ликвидация неграмотности и малограмотности. Школы взрослых. Самообразование.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006102453/http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/581 |date=2014-10-06 }} — М. : Изд-во Акад. пед. наук РСФСР, 1960.
* ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/582 Педагогические сочинения в 10 т. Т.10. Рецензии. Отзывы. Замечания.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006081811/http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/582 |date=2014-10-06 }}— М. : Изд-во Акад. пед. наук РСФСР, 1962.
* ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/583 Педагогические сочинения в 10 т. Т.11 (Дополнительный). Письма. Дневник поездки на пароходе «Красная звезда».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006101309/http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/583 |date=2014-10-06 }} — М. : Изд-во Акад. пед. наук РСФСР, 1963.
* [http://bse.sci-lib.com/particle013732.html «Крупская Н. К. среди пионеров» в Большой Советской Энциклопедии]
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/323940/Nadezhda-Konstantinovna-Krupskaya Encyclopædia Britannica, Inc. — Nadezhda Konstantinovna Krupskaya]{{Ref-en}}(инг.)

[[Категория:Ленин]]
[[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Марксистар]]
[[Категория:Рәсәй педагогтары]]
[[Категория:СССР педагогтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Кремль стенаһы некрополендә ерләнгәндәр]]
[[Категория:СССР ФА почётлы ағзалары]]
[[Категория:1869 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]]
[[Категория:27 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1939 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзалары]]
[[Категория:РСДРП ағзалары]]</text>
      <sha1>0rl58kcd5ph0r5pygjx6z4pw4y1u456</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Луи де Фюнес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129470</id>
    <revision>
      <id>1300451</id>
      <parentid>1284240</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T03:39:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21605" sha1="5dh56ud6b2ghnkaj5zjffeamn4odxij" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Луи де Фюнес''' ({{Lang-fr|Louis de Funès}}, тулы исеме '''Луи Жермен Давид де Фюнес де Галарса''', {{Lang-fr|Louis Germain David de Funès de Galarza}}; [[31 июль]] [[1914 йыл]] — [[27 ғинуар]] [[1983 йыл]]) — француз киноактёры, кинорежиссёр, сценарист, донъя киноһының бөйөк комиктарының береһе.

== Биографияһы ==
Луи де Фюнес де Галарса 1914 йылдың 31 июлендә Курбевуала тыуған.

Буласаҡ француз һәм испан экран йондоҙоноң ата-әсәһе Испания Севильеһынан. Атаһы Карлос Луис де Фунес де Галарса юридик белемле, әммә Францияға күскәндән һуң [[Алмас (минерал)|алмаздар]] ҡырлаусы булып китә. Әсәһенең тамырҙары испан һәм португалдарға барып тоташа. Тыуған илдәрендә ғаиләләре уларҙың никахына ҡаршы булғанға күрә, Луиның ата-әсәһе рәсми рәүештә никахҡа инеү өсөн [[1904 йыл]]да Францияға күсенә.

Бала сағында дуҫтары Луи де Фюнесты «Фюфю» тип йөрөтә. Малай француз, испан һәм инглиз телдәрен яҡшы белә. Йәш сағында һүрәт төшөрөү һәм [[фортепиано]]ла уйнау менән мауыға. Һөҙөмтәлә Луиның пианист булып китеүе бер кемде лә ғәжәпләндермәй, нигеҙҙә, ул Пигалдә джаз уйнай. Был йортҡа килеүселәр, ул уйнағанда сырайын төрлө ҡиәфәткә индереүен күҙәтеп, күңелле ял итә.

1936 йылда Луи де Фюнес Жермен Луиза Элоди Карруайегә өйләнә. Йәш парҙың улдары Даниэль тыуа, әммә [[1942 йыл]]да улар айырылыша.

Герман ғәскәре Парижды оккупациялағанда Луи де Фюнес музыка мәктәбендә сольфеджио уҡыта, шунда ул данлыҡлы яҙыусы Ги де Мопассандың ағаһының ейәнсәре, секретарь булып эшләүсе Жанна Августина де Бартелеми де Мопассанға ғашиҡ була. «Джазды илаһи бер оҫталыҡ менән уйнаған бәләкәй кешегә» ул да ғашиҡ була. Ғашиҡтар [[1943 йыл]]да өйләнешә һәм 1983 йылда Луи де Фюнес үлгәнгә тиклем 40 йыл бергә йәшәй. Никахтан ике малай — Патрик һәм Оливье тыуа.

Һуғыш тамамланғандан һуң де Фюнес үҙен кинематографта һынап ҡарай; элегерәк Луи Рене Симондың драма курстарында уҡыған була. [[1945 йыл]]д&lt;nowiki/&gt;а режиссёр Жан Стелиның «Барбизон ҡотҡоһо» фильмында төшә. Был картина башлап уйнаусы актёрға әллә ни ҙур билдәлелек килтермәй.

Режиссер Ива Роберҙың 1958 йылда төшөрөлгән «Тотолмағас — бур түгел» фильмында де Фюнес төп ролде — браконьер Блероны уйнай. Был фильм уға киң билдәлелек килтерә. Фильм киң экранға сыҡҡандан һуң сит илдәрҙә төп персонажды Дональд Дак тип атай башлайҙар. [[Рәсәй]]ҙә был фильм «Блеро» булараҡ билдәле.
1960-сы йылдар де Фюнесҡа ысын популярлыҡ һәм танылыу алып килә; актёр йыл һайын өс-дүрт картинала төшә. Режиссер Андрэ Юнебелдең Фантомас тураһындағы трилогияһында комиссар Жюва роле уға сираттағы уңышын килтерә. Билдәле енәйәтсенең мажаралары тураһында тәүҙә ун серия төшөрөүҙе планлаштыралар, трилогияның өсөнсө өлөшө «Фантомас Скотланд-Ярдҡа ҡаршы» фильмы прокаты популярлыҡтың кәмей барыуын күрһәтә, һәм режиссёр картинаның дауамын төшөрмәҫкә ҡарар итә.

Актёрҙың «Мөһим сәйәхәт» һәм «Асыҡ ауыҙ» кеүек эштәре бөтә донъяның тиҫтәләгән миллион тамашасыһы тарафынан ихлас ҡабул ителә. Жандарм һәм уның ҡул аҫтында эшләүселәрҙең мажаралары тураһында 1960-сы йылдарҙа төшөрөлгән күп сериялы фильм да хуплап ҡабул ителә. Луи де Фюнес үҙенең актёрлыҡ карьераһы тураһында түбәндәгеләрҙе әйтә: &lt;blockquote&gt;«Карьерамдың әкрен үҫешеүенә үкенмәйем. Ошо әкренлек миңә үҙ профессиямды төбөнә-тамырына тиклем аңларға ярҙам итте. Бик билдәле булмаған сағымда үҙемә бирелгән бәләкәй генә ролде лә төрлө деталдәр, мимика, ым-ишара менән биҙәргә тырыштым. Шулай итеп, мин ниндәйҙер кимәлдә комик багаж тупланым, уларһыҙ үҙ карьерамды ҡора ла алмаҫ инем. Әгәр ҡайтанан башларға тура килһә, мин тап шул юлды һайлар инем.»&lt;/blockquote&gt;1970-се йылдарҙа де Фюнес элеккесә тамашасылар өсөн популяр һәм яратҡан актёр булып ҡала. Әүҙем актёрлыҡ эшен дауам итә, һәм [[1973 йыл]]дың 15 мартында Францияның иң юғары наградаһына: Почетлы легион орденына лайыҡ була.

[[1975 йыл]]да де Фюнес бер юлы ике инфаркт кисерә. Табиптарҙың ҡәтғи талабы буйынса актёр киноға төшөүҙе ташлай һәм Нанттан бик алыҫ булмаған Шато-де-Клермон XVII быуат ҡала сите усадьбаһына күсенә, унда раузалар&lt;ref&gt;[http://www.web-yan.com/louis/rus/photo/caravan/caravan08.shtml Луи де Фюнес] // Журнал «[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8 Караван истории]», апрель 2001&lt;/ref&gt; үҫтереү менән мауығып шөғөлләнә. «Мейян» фирмаһы сығарған раузалар төрөнөң береһенә уның исеме ҡушыла&lt;ref&gt;[http://www.russianparis.com/roses/celebrities.htm «Розы и знаменитости» на сайте «Русский Париж»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808183640/http://www.russianparis.com/roses/celebrities.htm |date=2007-08-08 }}{{Ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;.

Ләкин де Фюнес Клод Зидиның «Ҡанат йәки бот» фильмында уйнарға саҡырыуынан баш тарта алмай. Был картина төшөрөлгәндән һуң актёр тағы бер нисәһендә сағыу образдар тыуҙыра. «Жандармдар һәм жандарметкалар» — уның кинокарьераһында иң һуңғыһы.

Луи де Фюнес 1983 йылдың 27 ғинуарында йөрәк өйәнәгенән вафат була.
&lt;center&gt;
&lt;gallery widths=&quot;220px&quot; heights=&quot;130px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Clermont 1.JPG|Шато-де-Клермон — Луи де Фюнестың ҡаланан ситтәге усадьбаһы&lt;br&gt;''(вафатынан һуң һатыла)''&lt;br&gt;
Rosa 'Louis de Funès' J1.JPG|Роза (Луи де Фюнес сорты)&lt;br&gt;
Graf De Funes.JPG|Луи де Фюнес ҡәбере&lt;br&gt;
Kruis De Funes.JPG|Луи де Фюне ҡәберендәге &lt;br&gt;ҡәберташ&lt;br&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;
Актёрҙың ике улы ҡала: Оливье де Фюнес, «Эйр Франс» авиакомпанияһы пилоты (улы менән бер нисә фильмда уйнағандан һуң атаһы уның профессиональ актёр булыуын теләй, ләкин Оливье быға ҡаршы була) һәм Патрик де Фюнес, профессияһы буйынса табип.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Почетлы легион ордены (1973)
* «Сезар» премияһы («Ҡарун» фильмы өсөн, 1980)

== Фильмографияһы ==
{{Төп мәҡәлә|Луи де Фюнестың фильмографияһы}}

== Луи де Фюнестың тауышын икенсе телгә ауҙарыусы актёрҙар ==
Совет кинопрокатында Луи де Фюнес ҡатнашлығындағы фильмдарҙың барыһы ла рус теленә ауҙарып күрһәтелә. Владимир Кенигсон тыуҙырған образдар Советтар Союзында актёрҙы популярлаштырыуҙа ярайһы уҡ ҙур роль уйнай. Ул әлеге көнгә тиклем Луи де Фюнес&lt;ref&gt;[http://www.startfilm.ru/actors/1355/ Владимир Кенигсон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101213092844/http://www.startfilm.ru/actors/1355/ |date=2010-12-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vremya.ru/2004/135/10/103952.html Станислав Ф. Ростоцкий. «Человек, над которым смеёшься» («Время новостей», № 135, 02 августа 2004)]&lt;/ref&gt; булып һөйләшкән иң яҡшы дубляж актёры булып иҫәпләнә. Кенигсон тауышы яңғыраған фильмдарын ҡарағандан һуң ул ысын күңелдән: &quot;Шундай яҡшы актёр булыуымды мин белмәй ҙә инем, &quot; — тип әйткән кеүегерәк легенда ла йәшәй.&lt;ref&gt;[http://www.c-cafe.ru/days/bio/28/039_28.php С. Пальчиковский. «Владимир Кенигсон. Человек, которого называли „голосом Луи де Фюнеса“»]&lt;/ref&gt;

&lt;big&gt;'''Владимир Кенигсон'''&lt;/big&gt;
«Союзмультфильм» киностудияһында дубляж
* «Фантомас», 1964
* «Асыҡ ауыҙ», 1965
* «Фантомас ҡоторона», 1965
* «Фантомас Скотланд-Ярдҡа ҡаршы», 1966
* «Мөһим сәйәхәт», 1966
* «Септим әфәнде рестораны» 1966
* «Оскар», 1967; 1968 йылда рус теленә ауҙарылған
* «Кеше-оркестр», 1970
&lt;big&gt;'''Михаил Глузский'''&lt;/big&gt;
«Мосфильм» киностудияһында дубляж
* «Жандарм Нью-Йоркта», 1965
* «Бәләкәй һыу инеүсе», 1968;
* «Жандарм һәм сит планетала йәшәүселәр», 1979; 1981 йылда рус теленә ауҙарылған.
&lt;big&gt;'''Лев Лемке'''&lt;/big&gt;
* «Жандарм өйләнә», 1968; 1977 йылда «Ленфильм» киностудияһында рус теленәауҙарылған.
&lt;big&gt;'''Александр Белявский'''&lt;/big&gt;
* «Туңдырылған», 1969; «Мосфильм» киностудияһында рус теленә ауҙарылған.
&lt;big&gt;'''Евгений Весник'''&lt;/big&gt;
М. Горький исемендәге киностудияла рус теленә ауҙарылған.
* «Атай, әсәй, хеҙмәтсе һәм мин», 1954;
* «Тотолмағас — бур түгел», 1958; 1960 йылда рус теленә ауҙарылған;
* «Иблис һәм ун васыят» 1962.
&lt;big&gt;'''Зиновий Гердт'''&lt;/big&gt;
* «Һоҡланғыс американ ҡыҙы», 1961; М. Горький исемендәге киностудияла рус теленә ауҙарылған.
&lt;big&gt;'''Артем Карапетян'''&lt;/big&gt;
М. Горький исемендәге киностудияла рус теленә ауҙарылған.
* «Ҡарун» 1980 йыл; 1982 йылда ауҙарылған;
* «Эпсомдан килгән джентельмен», 1962; 1983 йылда ауҙарылған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://gaumont.ru/defunes/biblio/chertok.htm ''Калуш, С Черта.'' «Луи де Фюнес» («донъя экрандары комиктары», Мәскәү, «Сәнғәт» нәшриәте, 1966 й.)]
* ''Оливье һәм Патрик де Фюнес.'' «Луи де Фюнес. Минең турала артыҡ күп һөйләмәгеҙ, балаҡайҙарым!» (''De Louis Funes: pas de Ne parlez trop moi, enfants les!''). Нәшриәт: Текст, 2007. ISBN 978-5-7516-0650-3, ISBN 978-985-16-2150-3
* [http://www.cargobay.ru/news/trud/2003/3/29/id_179827.html ''Никита Швецов.'' Көлкө маэстроһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915000923/http://www.cargobay.ru/news/trud/2003/3/29/id_179827.html |date=2018-09-15 }} (Труд, 29 март, 2003 й.)
* [http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/funes/index.html ''В Владимирцева.'' «Интроверт.] Луи де [http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/funes/index.html Фюнес»] (КИНОЗАЛ — Персоналии)
* [http://www.novayagazeta.ru/data/2001/54/07.html ''Валер Новарина.'' «Луи де Фюнесҡа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928153954/https://novayagazeta.ru/data/2001/54/07.html |date=2020-09-28 }} («Новая газета», № 54, 2 август, 2001 й.)
* [http://www.dnevkino.ru/allnames/names_ldefunes.html ''Александр Минаев'' «Көлкө һәм розалар»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914144230/http://www.dnevkino.ru/allnames/names_ldefunes.html |date=2017-09-14 }}
* ''Юдин К. А.'' Луи де Фюнес һәм «данлыҡлы утыҙ йыллыҡ» дәүерендә Франция кинематографы: Шарль де Голлдән Франсуа Миттеранға тиклем. Тарихи-фәлсәфәүи анализ тәжрибәһе // Граждандар йәмғиәтенә табан. — 2014. — № 3. — 67-77-се биттәр. Асырға мөмкин: [https://www.academia.edu/29058017/Юдин_К.А._Луи_де_Фюнес_и_кинематограф_Франции_эпохи_славного_тридцатилетия_от_Шарля_де_Голля_до_Франсуа_Миттерана._Опыт_историко-философского_анализа https://www.academia.edu/29058017/Юдин_К.А._Луи_де_Фюнес_и_кинематограф_Франции_эпохи_славного_тридцатилетия_от_шарля_де_голля_до_франсуа_миттерана._Опыт_историко-философского_анализа]
* ''М. Ямпольский '' «Луи де Фюнес битлектәре» («Советский экран», Мәскәү, № 9, 1978 й.)
* ''М. Ямпольский '' «Луи де Фюн» (ежегодник «Экран», 1977—1978, Мәскәү, Сәнғәт, 1979 й.)
* ''М. Черненко.'' [http://chernenko.org/244.shtml «Луи де Фюнес»]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (ежегодник «Экран», 1982—1983, Мәскәү, Сәнғәт, 1985 й.)
* ''А. Иванов'' Портрет за давностью лет. Вчера! Сегодня… Завтра?..&quot; (28 февраль 1994 йыл «GoldInform», 1998 й.)
* В. [http://gaumont.ru/defunes/biblio/leonova.htm ''Леонов '' «Француздар, „Фантомас“ уларҙың милләтен хурлай», тип иҫәпләне&quot; («Собеседние» аҙналығы, Мәскәү, № 24, 2000 й.)]
* Луи де Фюнес: дворянлыҡтағы комедианттар — «Теленеделя» аҙналығының 26-сы һанындағы мәҡәлә 24.06.2000. (Урал төбәге)
* [http://gaumont.ru/defunes/biblio/ribinskaya.htm ''Н. Рыбинская, '' «Алтын Луидорға» һунар&quot; — «КАРАВАН истории» журналының 2001 йылдың апрель һанындағы мәҡәлә.]
* ''Brigitte Kernel'', «de Louis Funes», 1987.
* ''Jean-Loubier Marc'', «de Louis Funes, des berger le roses», 1991.
* ''Jean-Jacques Jelot-Blanc'', «de Louis legende Une Funes», 1993.

== Һылтанмалар ==
* {{IMDb name|id=0000086|name=Луи де Фюнес}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwAQM&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]''&lt;span id=&quot;cxmwAQM&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; сайтта&lt;/span&gt;
* [http://gaumont.ru/defunes/ Луи де Фюнес тураһында беренсе рус сайт] ы{{Ref-ru}}(рус.)
* [http://www.defunes.ru/ defunes.ru — Луи де Фюнестың Рәсәй сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808174824/http://defunes.ru/ |date=2014-08-08 }}{{Ref-ru}}(рус.)
* Актёрҙың рәсми сайты{{Fr icon}}(фр.)
* [http://www.defunes.org/ Видеоматериалдарға һылтанмалар менән сайт, шул иҫәптән ТВ-нан актёрҙың 1983 йылда үлеүе тураһында хәбәр]{{Fr icon}}(фр.)
* Луи де Фюнесҡа [http://www.defunes.net/  арналған сайт]{{Fr icon}}(фр.)
* [http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/funes/history.html Луи де Фюн] ес peoples.ru-ла
* [http://www.funes.ru/ funes.ru — Луи ле Фюнестың рус фан-сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801180050/http://funes.ru/ |date=2015-08-01 }} ы
* «рус Парижы» сайтында инфо
* [http://www.angelfire.com/stars/defunes1/chateau.html CLERMONT CHÂTEAU DE — Луи де Фюнес һарайында] // angelfire.com{{Fr icon}}(фр.)
* [http://www.defunes.org.ua/ defunes.org.ua — Луи де Фюнесҡа арналған сайт.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903154501/http://defunes.org.ua/ |date=2017-09-03 }} [http://www.defunes.org.ua/ Ентекле фильмография. Видеоматериалдар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903154501/http://defunes.org.ua/ |date=2017-09-03 }}
* [http://maksart.org/kino/choby-pomnili/  maksart.org-та Луи де Фюнес тураһында мәҡәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110212630/http://maksart.org/kino/choby-pomnili |date=2017-01-10 }} ләр{{Ref-ru}}(рус.)
* [http://louisdefunes.ru Louisdefunes.ru — француз комедия актёры Луи де Фюнестың тормошо һәм ижадына арналған сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309224742/http://louisdefunes.ru/ |date=2016-03-09 }}{{Ref-ru}}(рус.)
* да/ф «Фюн Луи де. Кеше — оркестр» (Б[[Беренсе канал|еренсе канал]], 2015)

[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары]]
[[Категория:XX быуат кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:Франция кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]]
[[Категория:«Сезар» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:31 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:1914 йылда тыуғандар]]
[[Категория:XX быуат сценаристары]]
[[Категория:Франция сценаристары]]
[[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]]
[[Категория:27 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1983 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Франция актёрҙары]]
[[Категория:XX быуат актёрҙары]]
[[Категория:Францияла тыуғандар]]</text>
      <sha1>5dh56ud6b2ghnkaj5zjffeamn4odxij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маргарет Шведская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132688</id>
    <revision>
      <id>1300455</id>
      <parentid>1299814</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T06:41:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9804" sha1="9c00161x6f6pl2mdytpft5shby4bhzx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Маргарет Дезире Виктория, миссис Амблер''' ({{lang-sv|Prinsessan Margaretha Désirée Victoria Ambler}}, [[31 октябрь]] [[1934 йыл]], Хага һарайы, Сольна, [[Стокгольм]]) — швед принцессаһы, принц Густав, герцог Вестерботтенский һәм принцесса Сибилла Саксен-Кобург-Готскаяның оло ҡыҙы. Король Карл XVI Густавтың дүрт апаһының береһе.

== Биографияһы ==
[[Файл:Haga_slott_2008b.jpg|слева|мини|200x200пкс|Дворец Хага — парадный фасад.]]
Принцесса Маргарет Дезире Виктория Шведская 1934 йылдың 31 октябрендә тыуа, принц Густав, герцог Вестерботтенский һәм принцесса Сибилла Саксен-Кобург-Готская ғаиләһендә тәүге бала була. Ғаиләлә бөтәһе биш бала тыуа: Маргарет (тыуғ. 1934), [[Биргитта Шведская (принцесса)|Биргитта]] (тыуғ. 1937), [[Швед Дезире|Дезире]] (тыуғ. 1938), [[Кристина (Швеция принцессаһы)|Кристина]] (тыуғ. 1943) һәм оҙаҡ көтөп алынған вариҫ принц Карл (тыуғ. 1946) — 1973 йылдан Швеция короле. Бөтә принцессалар ҙа Хага Һарайында тыуа, һәм бала саҡтан уларҙы ''Хага принцессалары'' тип атайҙар. Маргарет ғаиләлә өлкән бала булыуға ҡарамаҫтан, ул бер ҡасан да швед тәхете вариҫы тип иҫәпләнелмәй, сөнки ул ваҡыттағы Конституция таж вариҫы булыу исемлегенә ҡатын-ҡыҙҙарҙы индермәй. 

Принцесса белемде Хага һарайында шәхси уҡытыусыларҙан ала, артабан Стокгольм теген мәктәбендә һәм Марта мәктәбендә уҡый. Принцессаға белем биреү менән уның инәһе Дания королеваһы [[Ингрид Шведская (Швеция принцессаһы Ингрид)|Ингрид]] шәхсән шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://joberg.blogg.se/2008/april/prinsessan-margaretha-fru-ambler.html Johannes kungliga porträttblogg]&lt;/ref&gt;.

Атаһы буйынса Дания королеваһы Маргрет II-нең ике туған һеңлеһе була.

1947 йылда олатаһы һәм ҡарт олатаһы иҫән саҡта Маргареттың атаһы авиация һәләкәтендә һәләк була. Уның вафатынан һуң 1950 йылда бөтә ғаилә Стокгольмдәге Король һарайына күсенә. Уҡытыусылар Маргареттең музыкаль һәләткә эйә булыуы хаҡында әйтәләр.

1958 йылдың башында ул пианист ''Роберт Дургас-Хьюмды'' осрата. Улар араһында мөхәббәт ялҡыны тоҡана, хатта йәрәшеүҙәре тураһында иғлан итергә лә йыйыналар. Әммә король ғаиләһе баҫымы аҫтында туй булмай. Һуңыраҡ Робин инглиз принцессаһы Елизавета II-нең һеңлеһе Маргаретҡа ла ғашиҡ була. 1968 йылда Робин үҙ-үҙенә ҡул һала.
[[Файл:MargarethaSwedenBride.JPG|справа|мини|276x276пкс|Маргарет в день своей свадьбы.]]
1963 йылда принцесса икенсе бер инглизде ''Джон Амблерҙы'' осрата. 1964 йылдың февралендә улар никахлаша. Шул уҡ йылдың 30 июнендә Эланд утрауында улар өйләнешә. Был туй шәхси сара булып иҫәпләнә, һәм ҡоласы буйынса [[Стокгольм]]да&lt;ref&gt;[http://joberg.blogg.se/2008/april/prinsessan-margaretha-fru-ambler.html Принцесса Маргарет, миссис Амблер]&lt;/ref&gt; кейәүгә сыҡҡан һеңлеләренең туйҙарынан күпкә ҡайтыш була. Туйҙан һуң принцесса Маргарет ''«Уның Ғәли Йәнәптәре»'' тигән титулын юғалта һәм «''Принцесса Маргарет, миссис Амблер» булараҡ таныла. ''Швеция короле һәм королеваһы туйға элек Маргареттың өләсәһе, Британия принцессаһы [[Маргарита Коннаутская|Маргарита Коннаутска]]яныҡы&lt;ref&gt;[http://www.myjane.ru/post/16161/ Тиары принцесс Хага]&lt;/ref&gt; булған бриллиант тиара-таж бүләк итә. Ғаиләлә өс бала тыуа, улар швед тәхетенә вариҫлыҡ хоҡуғына эйә булмай:
* '''Луиза Сибилла Амблер''' (1965) — әсәһенең өләсәһе хөрмәтенә шул исемде йөрөтә, барон Хеннинг фон Динкледҡа (тыуыуы — 1971) кейәүгә сыға, Мюнхенда йәшәйҙәр, балалары икәү. Ҡыҙҙары Мадлен Кронпринцесса [[Виктория (Швеция кронпринцессаһы)|Виктория]]ның туйында кәләш әхирәттәренең береһе була;
* '''Эдвард Карл Амблер''' (1966) — Хелен Рросҡа өйләнә (тыуыуы — 1969), ике бала була;
* '''Джеймс Патрик Амблер ''' (1967) — Урсула Мери Шипаға өйләнә (тыуыуы — 1965), балалары икәү.
1994 йылдан Маргарет һәм уның ире айырым йәшәй башлай&lt;ref&gt;[http://trondni.blogspot.com/2009/10/on-this-date-princess-margaretha-turns.html Trond Norén Isaksen: On this date: Princess Margaretha turns 75]&lt;/ref&gt;, әммә бер ваҡытта ла айырылышмай&lt;ref&gt;[http://www.expressen.se/1.134216 Expressen] 16 September 2004&lt;/ref&gt;. Джон Амблер 2008 йылдың 31 майында вафат була.

Принцесса Лондондан алыҫ булмаған урында —Оксфордширҙа йәшәй. Йыл һайын Лондонда Швед Раштыуа баҙарын асыу — принцесса үткәргән берҙән-бер сара. Принцесса швед короле ғаиләһе сараларында ҡатнаша. Ул 2010 йылда Кронпринцесса [[Виктория (Швеция кронпринцессаһы)|Виктория]]ның туйында, шулай уҡ 2013 йылда принцесса [[Мәдлен, Швеция принцессаһы|Мадлен]]дың туйында, 2014 йылда уның ҡыҙы принцесса Леонорҙы суҡындырғанда, 2017 йылда принц Габриэлде суҡындырғанда ла була.

== Шәжәрәһе ==

== Наградалары ==
[[Файл:Armes des Princesses Christina, Margaretha et Désirée de Suède.svg|справа|мини|230x230пкс|Герб принцессы Маргарет в 1934—1964.]]
* Дама Ордена Серафимов (Швеция)&lt;ref&gt;[http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/2010/06/les-soeurs-du-roi-de-suede-au-mariage-de-leur-niece/ Noblesse et Royautés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054610/http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/2010/06/les-soeurs-du-roi-de-suede-au-mariage-de-leur-niece/%7Cdate=2013-09-21, |date=2013-09-21 }}, [http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/wp-content/uploads/2010/06/c1.jpg Group photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921053239/http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/wp-content/uploads/2010/06/c1.jpg |date=2013-09-21 }}&lt;/ref&gt;;
* Королевский семейный орден короля Карла XVI Густава (1973);
* Юбилейная медаль Его Величества короля Карла XVI Густава (30 апреля 1996);
* Памятная медаль Рубинового юбилея короля Карла XVI Густава (15 сентября 2013)&lt;ref&gt;[http://www.europapress.es/chance/galeria-noticia-princesa-estelle-estrella-40-aniversario-abuelo-rey-carlos-gustavo-suecia-20130916172729-66065.html#CH_contenedor.html Ruby Jubilee in Sweden]&lt;/ref&gt;;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://geneall.net/de/name/48233/margaretha-prinzessin-von-schweden/ Профиль на Geneall.net] {{Ref-de}}
* [http://www.thepeerage.com/p10317.htm#i103166 Профиль на Thepeerage.com] {{Ref-en}}
* [http://www.myjane.ru/post/16161/ Тиары Принцесс Хага]
* [http://joberg.blogg.se/2008/april/prinsessan-margaretha-fru-ambler.html Биография принцессы Маргарет] {{Ref-en}}

[[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:31 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1934 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Стокгольмдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>9c00161x6f6pl2mdytpft5shby4bhzx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Криптография</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137465</id>
    <revision>
      <id>1300423</id>
      <parentid>1286835</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T16:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22676" sha1="rn30id66lebvx41r46ae1e8vwtd1d2l" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Lorenz-SZ42-2.jpg|мини|400x400пкс|Немецтарҙың Lorenz криптомашинаһы [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында иң йәшерен хәбәрләшеүҙәрҙе  шифрлау өсөн ҡулланылған]]
'''Криптография''' ({{Lang-grc|κρυπτός}} «йәшерен» + {{lang-grc2|γράφω}} «яҙам») — мәғлүмәттең йәшеренлеген (конфиденциаллек; ситтәрҙең мәғлүмәтте уҡый алмауы), мәғлүмәттең теүәллеген (мәғлүмәтте һиҙҙермәй генә үҙгәртеүгә юл ҡуймау),  танытыуҙы  (авторлыҡты йә объекттың башҡа билдәләрен тикшереү), шулай уҡ авторлыҡтан баш тарта алмауҙы тәьмин итеү ысулдары тураһындағы фән.

Тәүҙә криптография мәғлүмәтте  шифрлау — асыҡ (сығанаҡ) тексты йәшерен алгоритм йә асҡыс ярҙамында  шифрланған тексҡа (шифротекст) әйләндереү —  ысулдарын өйрәнә. Традицион  криптография  симметриялы криптосистемалар бүлеген барлыҡҡа килтерә, уларҙа шифрлау һәм шифрҙы сисеү бер үк йәшерен асҡысты ҡулланып башҡарыла. Был бүлектән тыш, хәҙерге заман криптографияһына  асимметриялы криптосистемалар,   электрон цифрлы ҡултамға (ЭЦП) системалары, хеш-функциялар, асҡыстарҙа идара итеү, йәшерелгән мәғлүмәтте алыу, квантлы криптография инә.

Криптография законлы абоненттарҙы алдауҙан, һатып алыуҙан йәки шантажлауҙан, асҡыстарҙы урлауҙан һәм мәғлүмәтте тапшырыуҙың һаҡланыулы системаларында килеп сыға торған башҡа хәүефтәрҙән һаҡлау менән шөғөлләнмәй. 

Криптография — бик боронғо фәндәрҙең береһе, уның тарихы бер нисә мең йыл тәшкил итә.  

== Терминология ==

* '''Асыҡ  (сығанаҡ) текст''' —  криптографияны ҡулланмайынса  тапшырылыусы мәғлүмәттәр (текст рәүешендә булыуы мотлаҡ түгел).
* '''Шифротекст''', '''шифрланған (ябыҡ) текст''' —  криптосистеманы ҡулланғандан һуң алынған мәғлүмәттәр (ғәҙәттә ниндәй ҙә булһа асҡыс менән).
* '''Шифр''', '''криптосистема''' —  асыҡ тексты шифрланған тексҡа әүерелдереүҙәр тупланмаһы.
* '''Асҡыс ''' — билдәле бер тексҡа ҡарата  әүерелдереү төрөн һайлаған шифрҙың параметры. Хәҙерге заман шифрҙарында шифрҙың криптографик ныҡлығы тулыһынса асҡыстың йәшеренлек кимәленә бәйле  (Керкгоффс принцибы).
* '''Шифрлау ''' —   шифрланған тексты хасил итеүсе алгоритм һәм асҡыс ҡулланыу нигеҙендә асыҡ тексты ҡәҙимге криптографик әүерелдереү барышы.
* '''Шифрҙы сисеү''' —  шифрланған тексты асыҡ тексҡа әүерелдереү буйынса ҡәҙимге криптографик әүерелдереү барышы.
* '''Асимметриялы шифр''', '''ике асҡыслы шифр''',  '''асыҡ асҡыслы шифр  ''' —  шифрлаусы һәм шифрҙы сисеүсе ике асҡыс ҡулланыла торған шифр. Шифрлаусы асҡысты ғына белгән осраҡта, хәбәрҙең шифрын сисеп булмай һәм киреһенсә. 
* '''Асыҡ асҡыс '''—  асимметриялы системаның ике асҡысының ирекле таратыла торған береһе. Хатлашыу өсөн —  шифрлаусы һәм  электрон ҡултамға өсөн —  шифрҙы сисеүсе.
* '''Йәшерен асҡыс''', '''ябыҡ асҡыс '''—  асимметрик системаның ике асҡысының йәшереп һаҡлана торған һыңары.
* '''Криптоанализ''' — мәғлүмәттең йәшеренлеген һәм  теүәллеген боҙоуҙың  математик ысулдарын өйрәнеүсе фән.
* '''Криптоаналитик''' — криптоанализ ысулдарын эшләүсе һәм ҡулланыусы ғалим.
* Криптография һәм криптоанализ шифрҙар эшләү һәм ватыу тураһындағы берҙәм фән булараҡ '''криптологияны'''  хасил итә.
* '''Криптографик һөжүм '''— мәғлүмәт алмашыуҙың һөжүм аҫтына алынған һаҡланыусы системаһында криптоаналитиктың тайпылыштар яһарға тырышыуы. Уңышлы криптографик һөжүмде  '''ватыу  '''йәки '''емереп асыу '''тип атайҙар.
* '''Дешифровкалау''' —  криптографик асҡысты белмәгән көйө шифрланған билдәле асҡыс нигеҙендә тесты асыу. Дешифровкалау термины ғәҙәттә шифротексты криптоанализлау барышына ҡарата ҡулланыла.  
* '''Криптографик ныҡлыҡ''' — криптографик алгоритмдың  криптоанализлауға ҡаршы тороу һәләте.
* '''Имитоһаҡ''' — ялған мәғлүмәт биреп яңылыштырыуҙан һаҡлау. Йәғни  текст асыҡ көйө ҡала, әммә уны уҫал ниәт менән йә осраҡлы рәүештә  үҙгәртмәгәндәрме икәнен тикшереү мөмкинлеге бар. Имитоһаҡ ғәҙәттә  тапшырылыусы мәғлүмәттәр пакетына  имитоөҫтәлмәләр индереү юлы менән башҡарыла.
* '''Имитоөҫтәлмә''' — имитоһаҡлау өсөн ҡулланылыусы һәм асҡысҡа һәм мәғлүмәттәргә бәйле  мәғлүмәт блогы.
* '''Электрон  цифрлы ҡултамға''', йәки '''электрон  ҡултамға '''— асимметрик имитоөҫтәлмә (һаҡ асҡысы тикшереү асҡысынан айырыла). Йәғни бындай имитоөҫтәлмәнең ялған вариантын тикшереүсе үҙе яһап ҡуя алмай.
* '''Сертификатлау үҙәге ''' — намыҫлылығы бәхәсһеҙ, асыҡ асҡысы киң билдәле булған яҡ. Сертификатлау үҙәгенең электрон ҡултамғаһы асыҡ асҡыстың ысынлығын раҫлай. 
* '''Хеш-функция''' —  ирекле оҙонлоҡтағы хәбәрҙе тотороҡло оҙонлоҡтағы һанға («төргәккә») әйләндереүсе функция. Криптографик хеш-функция өсөн (дөйөм тәғәйенләнештәге хеш-функциянан айырмалы) уның киреһен хисаплап сығарыу йәки дөйөм  хеш-функциялы ике хәбәрҙе табыу бик ҡатмарлы.

== Тарихы ==
[[Файл:Skytala&amp;EmptyStrip-Shaded.png|справа|мини|199x199пкс|Боронғо Грецияла ҡулланылған һәм тәүге шифрлау ҡоролмаһы тип һаналған  «скитала» шифры, фотола уның хәҙерге реконструкцияһы бирелгән]]
[[Файл:Enigma Machine at NSA.jpg|справа|мини|320x320пкс|Роторлы  Энигма шифрлау машинаһы, уның төрлө модификациялары 1920-се йылдар аҙағынан алып [[Икенсе донъя һуғышы]] бөткәнгә тиклем немец ғәскәрҙәре тарафынан ҡулланылған&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hakim|first=Joy|authorlink=|coauthors=|title=A History of Us: War, Peace and all that Jazz|publisher=Oxford University Press|date=1995|location=New York|pages=|url=|doi=|id=|isbn=0-19-509514-6}}&lt;/ref&gt;]]
Криптографияның   4 мең самаһы йыллыҡ тарихы бар. Криптографияны осорҙарға бүлеүҙә төп критерий итеп шифрлау ысулдарының технологик тасуирламалары алына.   

Беренсе осорға (яҡынса беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡтан алып)  моноалфавитлы шифрҙар хас (төп принцип —  хәрефтәрҙе йә символдарҙы  алмаштырыу юлы менән   сығанаҡ текстағы алфавит урынына икенсе алфавит ҡулланыу). Икенсе осорҙа (хронологик сиктәре  — Яҡын Көнсығышта  IX быуаттан   (Әл-Кинди) һәм Европала [[XV быуат]]тан  (Леон Баттиста Альберти) —   [[XX быуат]] башына тиклем)  полиалфавитлы шифрҙар индерелә. Өсөнсө осор   (XX быуаттың башынан уртаһына тиклем) шифрлаусыларҙың эшенә электромеханик ҡулайламалар индереү менән тасуирлана. Шуның менән бергә полиалфавитлы шифрҙар ҡулланыу дауам итә.

Дүртенсе осор — XX быуаттың 70-се йылдары уртаһынан башлап —  математик криптографияға күсеү осоро. Шеннондың хеҙмәтендә мәғлүмәт һанының, мәғлүмәттәр тапшырыуҙың, энтропияның, шифрлау функцияларының математик билдәләмәләре бирелә.  Шифр эшләгәндә уның билдәле булған бөтә төр һөжүмдәргә нисек ҡаршы тора алыуын өйрәнеү мотлаҡ һанала. Әммә [[1975 йыл]]ға  тиклем криптография  «классик», йәғни йәшерен асҡыслы  криптография булып ҡала.

Криптография үҫешенең хәҙерге осоро (1970-се йылдар аҙағынан әлегә тиклем) яңы йүнәлеш булған асыҡ асҡыслы  криптография тыуыуы һәм үҫеүе менән билдәләнә.   Уға яңы техник мөмкинлектәр генә түгел,  ә криптографияны айырым кешеләр ҙә ҡуллана башлауы  хас (уға тиклемге осорҙарҙа  криптография тик дәүләт ҡарамағында була). Төрлө илдәрҙә  криптографияның айырым кешеләр тарафынан ҡулланылыуын хоҡуҡи көйләү төрлөсә — рөхсәт ителеүҙән бөтөнләй тыйыуға тиклем.

Хәҙерге криптография  [[математика]]  менән  [[информатика]]  араһында айырым фәнни йүнәлеш хасил итә — был өлкәләге хеҙмәттәр ғилми журналдарҙа баҫыла, конференциялар даими үткәрелә.  Криптография ҡулланыу хәҙерге заман йәмғиәтенең айырылғыһыҙ өлөшөнә әйләнде  — уны электрон  коммерция, электрон  документтар әйләнеше (цифрлы ҡултамғаларҙы ла индереп), телекоммуникациялар тармаҡтарында һәм башҡаларҙа файҙаланалар.

== Хәҙерге заман криптографияһы ==
Хәҙерге заман криптографияһына  шифрлауҙың асыҡ алгоритмдарын ҡулланыу хас. Улар хисаплау сараларын файҙаланыуҙы күҙҙә тота. Тиҫтәнән ашыу тикшерелгән шифрлау алгоритмы бар, тейешле оҙонлоҡтағы асҡыс ҡулланғанда һәм алгоритмды теүәл тормошҡа ашырғанда улар криптографик йәһәттән ныҡлы. Киң таралған алгоритмдар:

* симметрик DES, AES, ГОСТ 28147-89, Camellia, Twofish, Blowfish, IDEA, RC4 һ.б.;
* асимметрик RSA һәм Elgamal (''Әл-Ғәмәл'');
* MD4, MD5, MD6, SHA-1, SHA-2, ГОСТ Р 34.11-2012 («Стрибог») хэш-функцияларының алгоритмдары.

Күп илдәрҙә шифрлауҙың милли стандарттары ҡабул ителгән.  2001 йылда  [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та Rijndael алгоритмы нигеҙендә 128, 192 һәм 256 бит оҙонлоҡтағы асҡыслы AES симметрик шифрлау стандарты ҡабул ителә.  [[Рәсәй Федерацияһы]]нда ГОСТ 34.12-2015 стандарты эш итә, уның  64 («Магма») һәм 128 («Кузнечик») бит оҙонлоғондағы хәбәр блогын шифрлау режимы һәм  256 бит оҙонлоғондағы асҡысы бар.  Цифрлы ҡултамға яһау өсөн  ГОСТ Р 34.10-2012 алгоритмы файҙаланыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* [https://dlib.rsl.ru/02000022576 Бабаш А. В. Криптографические методы защиты информации: учебник для вузов / А. В. Бабаш, Е. К. Баранова. - Москва : КноРус, 2016. — 189 с. : ил., табл. — (Бакалавриат и магистратура).; ISBN 978-5-406-04766-8]
* ''Бабаш А.В., Шанкин Г.П.''&amp;#x20;История криптографии. Часть I.&amp;nbsp;— &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Гелиос АРВ, 2002.&amp;nbsp;— 240&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;— &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3000 экз.&lt;/span&gt;&amp;nbsp;— ISBN 5-85438-043-9.
* {{Source|Q26959586|ref=Баричев, Гончаров, Серов|ref-year=2011}}&lt;div class=&quot;cx-overlay&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-spinner&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* [https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-8459-0185-5 Вильям Столлингс. Криптография и защита сетей: принципы и практика. М.: Вильямс, 2001. ISBN 5-8459-0185-5.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-8459-0185-5 |date=2019-11-26 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-283-04987-6 Герасименко В. А. Защита информации в автоматизированных системах обработки данных. Кн. 1, 2. М.: Энергоатомиздат, 1994.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-283-04987-6 |date=2019-11-26 }}
* ''Жельников В.''&amp;#x20;[http://cins.ict.nsc.ru/citonod/My/Crypto/zhelnik.html Кpиптография от папируса до компьютера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310081536/http://cins.ict.nsc.ru/citonod/My/Crypto/zhelnik.html |date=2010-03-10 }}.&amp;nbsp;— &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;: ABF, 1996.&amp;nbsp;— 335&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;— ISBN 5-87484-054-0.
* Конхейм А. Г. Основы криптографии. М.: Радио и связь, 1987.
* {{Source|Q21704663|ref=Мао|ref-year=2005}}
* [https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-03-002530-8 Мафтик С. Механизмы защиты в сетях ЭВМ. М.: Мир, 1993.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-03-002530-8 |date=2019-11-26 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-279-01631-4 Мельников В. В. Защита информации в компьютерных системах. М.: Финансы и статистика, 1997.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-279-01631-4 |date=2019-11-26 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-8114-0246-5 Молдовян А. А., Молдовян Н. А., Советов Б. Я. Криптография. СПб.: «Лань», 2000.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-8114-0246-5 |date=2019-11-26 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-06-003644-3 Нечаев В. И. Элементы криптографии (Основы теории защиты информации). М.: Высшая школа, 1999.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-06-003644-3 |date=2019-11-26 }}
* Основы криптозащиты АСУ. Под ред. Б. П. Козлова. М.: МО, 1996.
* [https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-256-01436-6 Романец Ю. В., Тимофеев П. А., Шаньгин В. Ф. Защита информации в компьютерных системах и сетях. М.: Радио и связь, 1999.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-256-01436-6 |date=2019-11-26 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-93517-265-8 Рябко Б. Я., Фионов А. Н. Криптографические методы защиты информации. — 2-е изд. — М.: Горячая линия — Телеком, 2013. — 229 c.: ил. — ISBN 978-5-9912-0286-2.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=ISBN%205-93517-265-8 |date=2019-11-26 }}
* {{Source|Q26883514|ref=Рябко, Фионов|ref-year=2004}}
* Токарева Н. Н. [http://math.nsc.ru/~crypto/lib/index.htm Симметричная криптография. Краткий курс.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922235655/http://math.nsc.ru/~crypto/lib/index.htm |date=2013-09-22 }}
* Ухлинов Л. М. Управление безопасностью информации в автоматизированных системах. М.: МИФИ, 1996.
* ''Нильс Фергюсон, Брюс Шнайер.''&amp;#x20;Практическая криптография&amp;nbsp;= Practical Cryptography: Designing and Implementing Secure Cryptographic Systems.&amp;nbsp;— &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;: Диалектика, 2004.&amp;nbsp;— 432&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;— &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3000 экз.&lt;/span&gt;&amp;nbsp;— ISBN 5-8459-0733-0, ISBN 0-4712-2357-3.
* ''Шнайер Б.''&amp;#x20;Прикладная криптография. Протоколы, алгоритмы, исходные тексты на языке Си&amp;#x20;&amp;#x3D;&amp;#x20;Applied Cryptography. Protocols, Algorithms and Source Code in C.&amp;nbsp;— &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Триумф, 2002.&amp;nbsp;— 816&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;— &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3000 экз.&lt;/span&gt;&amp;nbsp;— ISBN 5-89392-055-4.
* Ященко В. В. Введение в криптографию. СПб.: Питер, 2001. ISBN 5-318-00443-1.

== Һылтанмалар ==

* Юрий Лифшиц. Курс лекций [http://yury.name/crypto.html Современные задачи криптографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224020850/http://yury.name/crypto.html |date=2007-12-24 }}
* [http://www.ssl.stu.neva.ru/psw/crypto.html Криптографический ликбез] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220123944/http://www.ssl.stu.neva.ru/psw/crypto.html |date=2007-02-20 }}
* [http://mathinfinity.net.ru/articles/crypto Сборник статей по криптографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180420164209/http://mathinfinity.net.ru/articles/crypto |date=2018-04-20 }}
* [http://www.agentura.ru/press/about/jointprojects/inside-zi/ Подборка статей об истории криптографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202202213/http://agentura.ru/press/about/jointprojects/inside-zi/ |date=2010-02-02 }}
* А. В. Синельников [http://politazbuka.info/biblioteka/istoriya/438-sinelnikov-av-shifry-i-revolyucionery-rossii.html «Шифры и революционеры России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180324105337/http://www.politazbuka.info/biblioteka/istoriya/438-sinelnikov-av-shifry-i-revolyucionery-rossii.html |date=2018-03-24 }}. (Криптография конца XIX — начала XX вв.)
* [https://www.pgpru.com/biblioteka/osnovy/vvedenievkripto Введение в криптографию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180526001516/http://www.pgpru.com/biblioteka/osnovy/vvedenievkripto |date=2018-05-26 }}
[[Категория:Банк технологиялары]]
[[Категория:Криптография]]
[[Категория:Формаль фәндәр]]</text>
      <sha1>rn30id66lebvx41r46ae1e8vwtd1d2l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәкребаш ауыл Советы (Туймазы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139924</id>
    <revision>
      <id>1300434</id>
      <parentid>1054533</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T19:14:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5893" sha1="kfegbsv0i9xt5yov41ubs0jzzk9ppoc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''[[Кәкребаш]] ауыл Советы''' —[[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]]ндағы [[муниципаль берәмек]].

Административ үҙәге —  [[Кәкребаш]] ауылы.

== Тарихы ==
«[[Башҡортостан Республикаһы]]нда муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы [[ауыл биләмәһе]] статусына эйә&lt;ref name=&quot;RBzakon&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113266 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 20.07.2005 № 211-з]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113265 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 21.06.2006 № 329-з]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;docs.cntd.ru&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113261 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 29.12.2006 № 404-з]&lt;/ref&gt;.

[[2006 йыл]]да  [[Дарвин]], [[Покровка (Туймазы районы)|Покровка]] һәм [[Ташкисеү]] ауылдары [[Төмәнәк]] ауыл Советы составына  тапшырыла.«Башҡортостан Республикаһы административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәреүҙәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙе ҡайтанан үҙгәртеү һәм сиктәрҙе үҙгәртеү тураһындағы»  Башҡортостан Республикаһының Законы хәбәр итә&lt;ref name=&quot;docs.cntd.ru&quot;/&gt;:

{{начало цитаты}}191. Туймазы районы Кәкребаш ауыл Советының [[Дарвин]], Покровка, [[Ташкисеү]] ауылдарын [[Төмәнәк]] ауыл Советы составына тапшырып, Туймазы районы [[Кәкребаш]] һәм [[Төмәнәк]] ауыл Советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән карта схемаһына ярашлы үҙгәртергә.{{конец цитаты}} 

== Халҡы ==
{{ Население | Какрыбашевский сельсовет (Туймазинский район) }}

== Ауыл биләмәһе составы ==
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Тораҡ пункты
  | Заголовок3 = Тораҡ пункты тибы
  | Заголовок4 = Халҡы
  | Сортировка4 = һаны
  | Выравнивание4 = right
|%| [[Кәкребаш]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Какрыбашево | тс }}
| | [[Аблай (Туймазы районы)|Аблай]] | ауыл | {{ Население | Аблаево (Туймазинский район) | тс }}
| | [[Исмаил (Туймазы районы)|Исмаил]] | ауыл | {{ Население | Исмаилово (Туймазинский район) | тс }}
| | [[Бәтке]] | ауыл | {{ Население | Бәтке | тс }}
| | [[Туҡмаҡ-Ҡаран (Туймазы районы)|Туҡмаҡ-Ҡаран]] | ауыл | {{ Население | Туҡмаҡ-Ҡаран | тс }}
| | [[Балағаскүл]] | ауыл | {{ Население | Балагач-Куль | тс }}
| | [[Арҙат]] | ауыл | {{ Население | Ардатовка | тс }}
}}

== Билдәле шәхестәре ==

* [[Тимер Арыҫлан|Арыҫланов  Тимер Гәрәй у]]лы (1915 йыл 1 май — 19 март 1980) — башҡорт сатирик-шағиры, БАССР-ҙың яҙыусылар союзы ағзаһы (1942),  совет-фин һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы&lt;ref&gt;[http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;layout=item&amp;id=837 Тимер Арслан (Арсланов Тимер Гареевич)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170213163624/http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;layout=item&amp;id=837 |date=2017-02-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke1/ke1-3264.htm Краткая литературная энциклопедия (КЛЭ). Арсланов Т. Г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ufa-gid.com/encyclopedia/arslan1.html Энциклопедия Башкирии // Арслан Тимер]&lt;/ref&gt;.
* Хәзиев Ғәлимйән Мөхәмәтшин  улы ( 11 июль 1930) — нефть сәнәғәте совет хеҙмәткәре, ТАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1981), СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1981), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971)&lt;ref&gt;[http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;layout=item&amp;id=2225 Хазиев Галимзян Мухаметшинович]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tatburneft.ru/60-let-apbr/geroi-vremeni Герой Социалистического Труда Галимзян Мухаметшинович Хазиев]  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503003511/http://tatburneft.ru/60-let-apbr/geroi-vremeni |date=2014-05-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}</text>
      <sha1>kfegbsv0i9xt5yov41ubs0jzzk9ppoc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көнсығыш ҡасабаһы (Ишембай ҡалаһы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142619</id>
    <revision>
      <id>1300437</id>
      <parentid>1064227</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T20:39:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6778" sha1="jgfj2g0c3d30jwjyku5lletf4al0xe8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Көнсығыш ҡасабаһы''' (халыҡта — ''Собачий'') — Ишембай ҡалаһы биҫтәһе{{Sfn|Ишимбай — это город (ч. II)|2016|name=ИЭГ2}}&lt;ref&gt;[http://ishimbai.com/sovet-deputatov/spisok-deputatov Список депутатов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819103315/http://ishimbai.com/sovet-deputatov/spisok-deputatov |date=2014-08-19 }}.&amp;#x20; Официальный интернет-портал города Ишимбая.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 19 августа 2014.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, Перегонный ҡасабаһына сиктәш, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел йылғаһының]] уң яҡ ярында урынлашҡан.

== Тарихы ==
1932 йылда Ишембай ауылы эргәһендә нефть ятҡылығының асылыуы менән Стәрлетамаҡ районының Ишембай ауылы тарафына эшкә мохтаж кешеләр ағыла башлай. 1933 йылда урындағы новатор һәм рационализатор Ф. П. Похлебаев Ағиҙелдең һул яҡ ярында тәүге нефть эшкәртеү ҡоролмаһын ҡуя&lt;ref&gt;К. И. Мангушев, В. Н. Поляков, Ю. В. Уткин «Чудесный клад», Москва, изд. Советская Россия, 1985. стр. 144/Дуслык — это дружба, стр. 122&lt;/ref&gt;.

Тәүге көндәрҙә ҡоролма 750 литр бензин бирә, ә 1933 йылдың икенсе яртыһынан — тәүлегенә 15 тоннаға яҡын бензин. Әлбиттә, бик түбән октанлы һәм көкөртө үтә күп булған, сифаты менән «маҡтана алмаған» бензин була ул. Заводта торбалы нефть ҡыуҙырыу ҡоролмаһы, таҙартыу ҡоролмалары, һыу менән тәьмин итеүсе һәм тауар хужалығы, ҡаҙан цехы, лаборатория, ремонт цехы була. Бында бензин һәм мазут етештерелә.

1934 йылдың 1 октябрендә СССР-ҙың Ауыр сәнәғәт министрлығының &quot;Главнефт&quot;енең 350-се Күрһәтмәһендә «Востокнефть» тресына түбәндәге эш ҡушыла: «…кисекмәҫтән Ишембайҙа нефттән бензин алыу ҡоролмаһын урынлаштырыуҙы башларға». &quot;Нефтепроект&quot;тан килгән проектлаусылар Монаков менән Смуров талап ителгән әҙерлек эштәрен үтәп ҡуя. Ә 1935 йылдың 31 майында проект әҙер була, һәм ҙур завод төҙөүҙе[2] күҙҙә тотҡан «Главнефть» уны раҫлай. Төҙөлөшкә Иван Иванович Новиков етәкселек итә, артабан ул директоры булып китә. Яңы завод төҙөлөшөнә бөтә илдән белгестәр, төҙөүселәр, квалификациялы эшселәр ағыла. Бер йылдан завод төҙөлөп бөтә, яңы завод өсөн ҡорамалдарҙы илдең бик күп предприятиелары етештерә: колоннаны һәм йылылыҡ алмаштырғыстарҙы Подольск ҡалаһы заводы, ҡаҙандарҙы — «Ленкузница», насостарҙы «Красный молот», моторҙарҙы «Электросила», торбаларҙы — Таганрог һәм Днепропетровск заводтары.

1935 йылдың август аҙаҡтарына завод Перегонный ҡасабаһында төҙөлөп бөтә, 31 августа нефттең тәүге ағымы килә башлай. 1936 йылдың 17 октябрендә завод проект ҡеүәтенә сыға, 23 ноябрҙә Советтарҙың VIII съезына бүләк сифатында Ишембай бензины ҡойолған 18 цистернанан торған состав Мәскәүгә килә, 20 декабрҙә Ишембай нефть ҡыуҙыртыу заводын (433-сө һанлы завод) дәүләт комиссияһы ҡабул итә

Был предприятиеға эшкә урынлашҡандар Бурансы ауылына терәлеп кенә ятҡан Перегонный ҡасабаһында урынлаша, ә йәшәр урыны булмаған йәштәр заводтан алыҫ булмаған урында йәшәү өсөн торлаҡ — землянкалар ҡаҙып инә. Тәүҙә Көнсығыш ҡасабаһы ваҡытлыса ғына төҙөлгән землянкаларҙан торһа, ваҡыт үтеү менән был тораҡ пункты рәсмиләштерелә һәм халыҡ араһында һаҡланған «Собачий» атамаһы аҫтында түгел, ә «Көнсығыш» атамаһы аҫтында теркәлә. Хәҙер инде ул — матур-матур йорттары, ихаталары менән маҡтанырлыҡ ҡала биҫтәһе.

== Урамдары ==

* Вавилов урамы
* Карбышев урамы

== Транспорт ==

* 1, 5-се ҡала автобус маршруттарында барырға мөмкин.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==

* ''Никулочкин, Д. В.''&amp;#x20;[http://xn--d1acjhikg2a.xn--p1ai/app/files/archive/pdf/1455188702_nomer_3_2016.pdf Ишимбай — это город?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160518041711/http://xn--d1acjhikg2a.xn--p1ai/app/files/archive/pdf/1455188702_nomer_3_2016.pdf |date=2016-05-18 }} : ч. II. «Город лишился территорий?»&amp;#x20;// Подметки+ : газ. / ред. Г. Р. Ямалова. — [[Ишембай|Ишимбай]] : РИК «Аспект», 2016. —&amp;#x20;№ 3&amp;#x20;(13 января). — С. 2. — [[Халыҡ-ара стандарт серия номеры|ISSN]] [//www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:2220-8348 2220-8348].
• К. И. Мангушев, В. Н. Поляков, Ю. В, Уткин «Чудесный клад» (Москва, Советская Россия, 1985 г., стр. 144, 20 000 экз.).

[[Категория:Алфавит буйынса микрорайондар]]</text>
      <sha1>jgfj2g0c3d30jwjyku5lletf4al0xe8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ковалёв Николай Григорьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144310</id>
    <revision>
      <id>1300413</id>
      <parentid>1054178</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T12:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9470" sha1="iw6ocsx5zrjcgfro5x8xataretfa97d" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ковалев Николай Григорьевич''' ([[1 май]] [[1921 йыл]] — [[3 май]] [[2002 йыл]]) — [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе|Өфө приборҙар эшләү заводы]] директоры, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1966). Почётлы авиатөҙөүсе (1997). Авиаприборҙар төҙөү милли ассоциацияһының алтын «Почёт Билдәһе» лауреаты (1997). Өфө ҡалаһының Почётлы гражданы (2001).

== Биографияһы ==
Николай Григорьевич Ковалев &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://encycl.bash-portal.ru/kovalev_ng.htm|title=КОВАЛЕВ Николай|accessdate=2013-04-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FzyEBa0a?url=http://encycl.bash-portal.ru/kovalev_ng.htm|archivedate=2013-04-19}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6FzyEBa0a?url=http://encycl.bash-portal.ru/kovalev_ng.htm |date=2013-04-19 }}&lt;/ref&gt; [[1921 йыл]]дың [[1 май]]ында [[Ростов өлкәһе]] Шахта районы Выселки утарында тыуа. Юғары белемле.

Мәктәпте тамамлағандан һуң, Николай Григорьевич [[1939 йыл]]да [[Новочеркасск]]иҙағы Дон политехник институтына уҡырға инә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында эвакуациялана. [[1941 йыл]]дың авгусынан алып [[Әстерхан]], [[Силәбе өлкәһе]]нең Һатҡы ҡалаларында 72-се Айырым төҙөлөш-монтаж участкаһында прораб булып эшләй.

[[1946 йыл]]да С. Орджоникидзе исемендәге [[Өфө авиация институты]]н, [[1952 йыл]]да — СССР авиация сәнәғәте академияһын тамамлай һәм  Өфөләге 161-се заводтың баш механик бүлегенә инженер-конструктор итеп ебәрелә, аҙаҡ — проект-конструкторлыҡ бюроһы начальнигы урынбаҫары, йыйыу цехы начальнигы була.

[[1950]]—[[1952 йыл]]дарҙа СССР авиация сәнәғәте министрлығы академияһында уҡый. Һуңынан 161-се заводҡа баш механик итеп тәғәйенләнә. [[1954 йыл]]да Өфө приборҙар эшләү заводына директор итеп раҫлана.

Н. Г. Ковалев етәкселеге аҫтында Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе етештереү ҡоралдары менән яҡшы йыһазландырылған эре предприятие булып үҫешә, авиация һәм космос техникаһы өсөн яңы заманса электрон хисаплау изделиелары сығара. һигеҙенсе биш йыллыҡ (1966—1970) планын ваҡытынан алда үтәү өсөн Николай Григорьевич заводта ҙур ойоштороу эштәре алып бара, заводта 37 яңы изделиелар үҙләштерелә, производствоға яңы техника һәм фән ҡаҙаныштары индерелә, алдынғы етештереү алымдары ҡулланыла. Завод коллективы биш йыллыҡ планды ваҡытынан алда — [[1970 йыл]]дың 11 декабренә үтәп сыға, продукция сығарыу күләме 2,2 тапҡырға арттырыла. Биш йыллыҡтың хеҙмәт етештереүсәнлеге [[1965 йыл]] менән сағыштырғанда 66 процентҡа, тауар продукцияһының үҙҡиммәте 16,5 процентҡа кәмей.

Н. Г. Ковалёв етәкселегендә 14 цех фән ҡушыуына ярашлы реконструкциялана һәм йыһазландырыла.

[[1966]]—[[1970 йыл]]дарҙағы биш йыллыҡ планды үтәүҙә күрһәткән ҙур ҡаҙаныштары өсөндың [[1971 йыл]]дың [[26 апрель|26 апреле]]ндә [[СССР|СССР Юғары Советы Президиумы Указы]] менән Н. Г. Ковалевҡа [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме бирелә.

[[1974 йыл]]дың апрелендә уны СССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге Өфө агрегат производствоһы баш конструкторы урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр. 1977 йылдаН. Г. Ковалевты [[Санкт-Петербург|Ленинградҡа]] эшкә күсерәләр. [[1988 йыл]]дан алып ул [[Ленинград]]тың «Электроавтоматика» фәнни-етештереү берекмәһенең фәнни-тикшеренеү бүлексәһендә генераль директор урынбаҫары, бүлек начальнигы урынбаҫары булып эшләй.

[[2002 йыл]]дың [[3 май]]ында вафат була.

[[2015 йыл]]дың [[27 ноябрь|27 ноябре]]ндә Өфө ҡала советы депутаттары Николай Ковалев исемен мәңгеләштереү өсөн ҡаланың бер урамына һәм скверына уның исемен биреү тураһындағы ҡарар ҡабул итә&lt;ref&gt;[http://gorsovet-ufa.ru/news/detail.php?ID=5163 В Уфе появится сквер имени Николая Ковалёва. Новости регионов России, 27.11.2015]&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы|Герой Социалистического Труда]] ([[1971 йыл|1971]]).
* [[Ленин ордены]] ([[1971]]), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1966]]), миҙалдар менән бүләкләнгән.
* [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника хеҙмәткәре ([[1966]]). Почётлы авиатөҙөүсе (1997). «Авиация приборҙары төҙөү милли ассоциацияһының» Алтын «Почёт Билдәһе» лауреаты (1997).
* [[2001 йыл]]дың майында Николай Григорьевич Ковалевҡа «Өфө ҡалаһының Почётлы гражданы» исеме бирелә».&lt;ref&gt;[http://gorsovet-ufa.ru/pochet/?ELEMENT_ID=7272 Ковалев Николай Григорьевич]&lt;/ref&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

== Иҫкәрмә ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|id=16817|star=Labor}}

&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;Оформление ссылки на статью о Герое Советского Союза на сайте Warheroes.ru&quot;&gt;Warheroes&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;id&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;Идентификатор&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;id&quot; title=&quot;идентификационный номер статьи на сайте warheroes.ru.&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;id&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;16817&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* [http://gorsovet-ufa.ru/pochet/kovalev.php]
* [http://www.ufarf.ru/e/3038587-kovalev-nikolay-grigorevich] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180714193259/http://www.ufarf.ru/e/3038587-kovalev-nikolay-grigorevich |date=2018-07-14 }}

[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1921 йылда тыуғандар]]
[[Категория:3 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:2002 йылда вафат булғандар]]</text>
      <sha1>iw6ocsx5zrjcgfro5x8xataretfa97d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ковалёв Сергей Иванович (тарихсы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144444</id>
    <revision>
      <id>1300414</id>
      <parentid>1071053</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T12:50:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20585" sha1="6mn5ly9tl106930yov3dv29sv2ryppz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ковалёв Сергей Иванович''' ([[13 сентябрь]] [[1886 йыл]] — [[12 ноябрь]] [[1960 йыл]]) — [[антиклыҡ]] осорон өйрәнгән [[СССР]] тарихсыһы. Тарих фәндәре докторы (1938), профессор.

== Биографияһы ==
Сергей Иванович Ковалёв 1886 йылдың 13 сентябрендә (яңы стиль буйынса [[25 сентябрь]]) [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] [[Ҡуғанаҡ]] ауылында имение идарасыһы ғаиләһендә тыуған. [[Өфө]] гимназияһында уҡый, әммә мәктәпте тамамламай, «революцион хәрәкәттә ҡатнашыуы менән бәйле VIII синыфтан сыҡҡан», тип яҙа ул үҙе автобиографияһында.

[[1908 йыл]]да, имтихандарҙы экстерн тапшырып, өлгөргәнлек аттестаты ала, [[Петербург]] университетының физика- математика факультетына уҡырға инә, ә [[1910 йыл]]да тарих-филология факультетына күсә. Университетты тамамламайынса [[1915 йыл]]да хәрби хеҙмәт үтә. 1918 йылда инде [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Петроград университеты]]на ҡайта, уҡыуын бер үк ваҡытта Петроградтың уҡыу йорттарында уҡытыу менән алып бара.[[ 1919 йыл]]дан [[1938 йыл]]ға тиклем осорҙа В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академияла һәм [[Ҡыҙыл армия]]ла тарих уҡытыусыһы сифатында мәҙәни-ағартыу һәм йәмәғәт эштәренең менән шөғөлләнә. [[1922 йыл]]да Петроград университетының тарих-филология факультетын тамамлай, бер үк ваҡытта Ҡыҙыл армияла эшләй һәм хеҙмәт итә. [[1924 йыл]]дан Петроград университетында һәм Петроград педагогия институтында уҡыта [[1930 йыл]]дан [[ 1937 йыл]]ға тиклем осорҙа СССР фәндәр академияһы матди мәҙәниәт тарихы Дәүләт академияһының үҙе ойошторған боронғо донъя тарихы секторын етәкләй. [[1950 йыл]]ға тиклем СССР фәндәр академияһы тарих институтының Ленинград бүлексәһендә эшләй. 1934 йылдан [[1956 йыл]]ға тиклем — Ленинград университетының тарих факультеты боронғо донъя тарихы кафедраһы мөдире (һуңғараҡ — боронғо Греция һәм Рим тарихы), уға нигеҙ һалыусы. Ленинград университетында [[1958 йыл]]ға тиклем эшләй.

Сергей Иванович 1956—1960 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының дин һәм атеизм тарихы музейында директор булып эшләй.

=== Ғаиләһе ===
Ҡыҙы — Ковалёва Ирина Сергеевна

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
С. И. Ковалёв эллинизм һәм рим социаль-иҡтисади тарихы проблемалары, христианлыҡтың килеп сығышы һәм синфи асылы мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Боронғо тарих, историография курстарын уҡый, улар уның һөйләп биреүендә европа классицистик мәҙәниәт һәм иртә христианлыҡ панорамаһына әйләнә.

Боронғо йәмғиәттең циклик үҫеш теорияһы яҡлы, ул ниндәйҙер кимәлдә боронғо тарихҡа модернизм ҡарашлы, ул йыш ҡына «пролетариат», «феодализм», «крәҫтиән революцияһы», «ҡолдарҙың социаль революцияһы» һ. б.терминдарҙы ҡулланыуҙа сағыла.

Боронғо донъя тарихы буйынса тәүге марксистик әсбаптар («История античного общества», ч. 1 — «Греция», 1936, 2 изд., 1937, ч. 2 — «Эллинизм. Рим», 1936), шулай уҡ мәктәп өсөн дәреслектәр авторы. Бер нисә тапҡыр ҡабатлап баҫылған, шул иҫәптән Италияла ла «История Рима» монографияһы, (1948) әле лә боронғо рим буйынса иң яҡшы университет курсы булып ҡала.

== Төп хеҙмәттәре ==
: '''Дәреслектәр''':

* Курс всеобщей истории: т. 1-2. — Пг.; Л.: Рабочее издательство «Прибой», 1923‒25
* История Древнего мира / Гос. акад. истории материал. культуры им. Н. Я. Марра; под ред. С. И. Ковалева. — М{{М}}: Соцэкгиз, 1936
* История античного общества: Греция. Эллинизм. Рим / Ленингр. гос. ун-т им. А. С. Бубнова, Ист. фак. — ч. 1 «Греция», ч. 2 «Эллинизм. Рим». — М{{М}}-Л.: Соцэкгиз, Ленинградское отделение, 1936
** История античного общества: Греция. Эллинизм. Рим / Ленингр. гос. ун-т им. А. С. Бубнова, Ист. фак. — 2-е, испр. изд. — ч. 1 «Греция», ч. 2 «Эллинизм. Рим». — М{{М}}-Л.: Соцэкгиз, Ленинградское отделение, 1937
* История Рима: курс лекций. — Л.: Изд-во Ленинградского государственного ордена Ленина университета, 1948
* История древнего мира: Учебник для 5-6 классов средней школы. — М{{М}}: Учпедгиз, 1954
** История древнего мира: Учебник для 5-6 классов средней школы. — 2-е изд. — М{{М}}: Учпедгиз, 1955
* Очерки истории древнего Рима: пособие для учителей. — М{{М}}: Учпедгиз, 1956 (Совместно с Е. М. Штаерман)

: '''Мәҡәләләре һәм монографиялары''':

* Македонская оппозиция в армии Александра // Изд-во Ленинградского университета, т. II, 1930, — С. 148—183
* Учение Маркса и Энгельса об античном способе производства. — Л.: Изд-во Государственной академии истории материальной культуры, 1932 — (Известия Государственной академии истории материальной культуры; т. XII, вып. 9—10)
* Об основных проблемах рабовладельческой формации. — Л.: Изд-во Государственной академии истории материальной культуры, 1933. — (Известия Государственной академии истории материальной культуры; вып. 64)
* Античный способ производства в источниках: литературные, эпиграфические и папирологические свидетельства о социально-экономической истории древней Греции, эллинистического Востока и Рима. — Л.: Изд-во Государственной академии истории материальной культуры, 1933. — (Известия Государственной академии истории материальной культуры; вып. 78) (Совместно с С. А. Жебелевым)
* Об основных проблемах рабовладельческой формации. — Л.: Изд-во Государственной академии истории материальной культуры, 1933. — (Известия Государственной академии истории материальной культуры; вып. 64)
* Классовая борьба и падение античного общества. // Из истории докапиталистических формаций. — М{{М}}—Л.: Изд-во Государственной академии истории материальной культуры, 1933. — С. 345—354. — (Известия Государственной академии истории материальной культуры; вып. 100)
* Проблема социальной революции в античном обществе. // К. Маркс и проблемы истории докапиталистических формаций. — М{{М}}—Л.: Изд-во Государственной академии истории материальной культуры, 1934. — C. 295—328. — (Известия Государственной академии истории материальной культуры; вып. 90)
* Экономика античного общества. // Краткое введение в историю докапиталистических формаций. — М{{М}}—Л.: Изд-во Государственной академии истории материальной культуры, 1934. — С. 89—99. — (Известия Государственной академии истории материальной культуры; вып. 99)
* Великие восстания рабов II—I вв. до н. э. в Риме. // Из истории античного общества. — М{{М}}—Л.: Изд-во Государственной академии истории материальной культуры, 1934. — С. 139—180.— (Известия Государственной академии истории материальной культуры; вып. 101) (Совместно с С. А. Жебелевым)
* О некоторых проблемах рабовладельческой формации. // Проблемы истории докапиталистических обществ, 1934, № 2, — С. 70—80
* Александр Македонский. — Л.: Гос. соц-экон. изд-во, 1937
* Переговоры Дария с Александром и македонская оппозиция. // Вестник древней истории, 1946, № 3. — С. 46-56
* Две проблемы римской истории. // Вести Ленинградского университета, 1947, № 4. — С. 86-98
* Проблема происхождения патрициев и плебеев. // Труды юбилейной научной сессии [Ленинградского университета]. Секция ист. наук. — Л., 1948, — С. 202—244;
* Происхождение христианства. — Л., 1948
* Заговор «пажей» // Вестник древней истории, 1948, № 1. — С. 34—42
* Исторический научно-исследовательский институт ЛГУ. // Вестник древней истории, 1948, № 1. — С. 177—178
* Александр и Клит. // Вестник древней истории, 1949, № 3. — С. 69—73
* Монархия Александра Македонского. // Вестник древней истории, 1949, № 4. — С. 29—40
* Александр, Филота и Парменион. // Учен. зап. ЛГУ, № 112, серия ист., 1949, вып. 4. — С. 280—308
* Эллинистическая цивилизация. — М{{М}}: Изд-во иностранной лит-ры, 1949 (Совместно с У. В. Тарном)
* Происхождение и классовая сущность христианства: стенограмма публ. лекции. — Л.: Всесоюзное общество по распространению политических и научных знаний, Ленингр. отд-ние, 1951
** Происхождение и классовая сущность христианства. — Л.: Всесоюзное общество по распространению политических и научных знаний, Ленингр. отд-ние, 1952
* Миф об Иисусе Христе. — Л.: Всесоюзное общество по распространению политических и научных знаний. Ленинградское отделение, 1954
* К вопросу о характере социального переворота III—V вв. в западной Римской империи. // Вестник древней истории, 1954, № 3. — С. 33—44.
* Опыт периодизации римской истории. // Вестник древней истории, 1955, № 4. — С. 108—116
* К вопросу о датировке начала восстания Спартака. // Вестник древней истории, 1956. № 2. — С. 12—17
* Сорок лет советской историографии по древнему Риму. // Вестник древней истории, 1957, № 3. — C. 42-54
* Основные вопросы происхождения христианства. // Ежегодник Музея истории религии и атеизма, т. II, 1958. — C. 3—25
* Из истории критики христианства (мифологическая школа). // Ежегодник Музея истории религии и атеизма, т. III, 1959. — C. 46—61
* История папства и инквизиции: краткий справочник-путеводитель. — М{{М}}: Изд-во Академии наук СССР, 1959
* Основные вопросы происхождения христианства. — М{{М}}—Л.: Наука, Государственный музей истории религии и атеизма АН СССР, 1964 (Совместно с В. В. Струве)
* Находки в Иудейской пустыне: открытия в районе Мертвого моря и вопросы происхождения христианства. — М{{М}}: Госполитиздат, 1960 (Совместно с М. М. Кублановым)
** Находки в Иудейской пустыне: открытия в районе Мертвого моря и вопросы происхождения христианства. — 2-е изд., перераб. и доп. — М{{М}}: Политиздат, 1964 (Совместно с М. М. Кублановым)
* Причины возникновения христианства. // Вестник древней истории, 1962, № 3. — C. 78—95

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* К 70-летию со дня рождения проф. С. И. Ковалева. // Вестник древней истории, 1956, № 3. — С. 158—159
* Профессор Сергей Иванович Ковалев (1886—1960 гг.). [Некролог]. // Вестник древней истории, 1960, № 4. — С. 249
* ''Колобова К. М.'', Профессор С. И. Ковалёв (1886—1960) // Ежегодник Музея истории религии и атеизма: сборник, т. V. — М{{М}}—Л., 1961. — С. 358—375 (библиография работ С. И. Ковалёва)
* ''Ботвинник М. Н.'' [http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/96397/Ковалёв Ковалёв Сергей Иванович]. // Большая советская энциклопедия. — М{{М}}: Советская энциклопедия, 1969—1978. — Т. 12: Кварнер — Коигур.
* ''Фролов Э. Д.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/kovalev/frolov.htm С. И. Ковалев и его «История Рима»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229194612/http://www.sno.pro1.ru/lib/kovalev/frolov.htm |date=2017-12-29 }} // Ковалев С. И. История Рима. — Л.: Издательство ЛГУ, 1986. — С. 3-16 (подробная библиография о С. И. Ковалёве)
* [http://slovari.yandex.ru/~книги/Гуманитарный%20словарь/Ковалёв%20Сер.%20Ив/ КОВАЛЁВ Сер. Ив.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Российский гуманитарный энциклопедический словарь: В 3 т. — М: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС: Филол. фак. С.-Петерб. гос. ун-та, 2002. — Т. 2: З—О. — 720 с.: ил.
* [http://antiquites.academic.ru/1032/Ковалёв%2C_Сергей_Иванович Ковалёв, Сергей Иванович]. // ''Лисовый И. А., Ревяко К. А.,'' Античный мир в терминах, именах и названиях: Словарь-справочник по истории и культуре Древней Греции и Рима / Науч. ред. А. И. Немировский. — 3-е изд. — Мн.: Беларусь, 2001;
* ''Жервэ Н. Н., Козырева М. Г.'' [http://journal.spbu.ru/?p=8467 «Возьмем любовь путей земных основой…» Лев Николаевич Гумилёв и Ленинградский университет] // ''Журнал «Санкт-Петербургский университет»''. — СПб.: СПбГУ, 02.10.2012. — № 12 (3854). &lt;small&gt;[http://www.peeep.us/777e6bef Архивировано] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309025808/http://www.peeep.us/777e6bef |date=2016-03-09 }} из первоисточника 14 февраль 2014.&lt;/small&gt;
* ''Крих С. Б., Тарасова А. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/s-i-kovalyov-i-otkrytie-ellinizma-v-sovetskoy-istoriografii С. И. Ковалёв и «открытие» эллинизма в советской историографии] // Вестник Омского университета. 2014. № 1.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|86714}}{{V|10|09|2021}}  
* ''Кривоноженко А. Ф., Ростовцев Е. А.'' [http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/111.html Ковалев Сергей Иванович // Биографика СПбГУ]

[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:XX быуат тарихсылары]]
[[Категория:СССР тарихсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:13 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1886 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1960 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]</text>
      <sha1>6mn5ly9tl106930yov3dv29sv2ryppz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ленин премияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144814</id>
    <revision>
      <id>1300446</id>
      <parentid>948244</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T01:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13215" sha1="i6kwck5dffsnibgkzcgov2u6zks2y1x" xml:space="preserve">{{Карточка награды
|Название             = Ленин премияһы
|Изображение          = Medal_Lenin_Prize.png
|Размер изображения   = 150px
|OriginalName         = 
|Страна               = {{Флагификация|СССР}}
|Тип = маҡтаулы исем
|КомуВручается =
|ОснованияНаграждения =
|Статус = бирелмәй
|Параметры =
|ДатаУчреждения =
|ПервоеНаграждение =
|ПоследнееНаграждение =
|Количество =
|СтаршаяНаграда = 
|МладшаяНаграда = [[СССР-ҙың дәүләт премияһы]]
|Соответствует =
}}
'''Ленин премияһы''' — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа [[фән]], [[техника]], [[әҙәбиәт]], [[сәнғәт]] һәм [[архитектура]] өлкәләрендәге ҙур ҡаҙаныштар өсөн бирелгән иң юғары дәрләндереү сараһы. [[1926 йыл|1926]] — [[1935 йыл]]дарҙа (ул ваҡытта йыш ҡына ''В. И. Ленин исемендәге премия тип аталған'') һәм [[1957 йыл|1957]]—[[1991 йыл]]дарҙа бирелгән. [[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалғандан һуң]] бирелмәй.

== Премия тарихы ==
[[1925 йыл]]дың 23 июнендә ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының ҡарары буйынса В. И. Ленин исемендәге премиялар булдырыла, улар [[1926 йыл]]дан алып [[1935 йыл]]ға тиклем ғилми хеҙмәттәр өсөн ''«В. И. Ленин идеяларына яҡын булған фәнни эшмәкәрлек йүнәлешендә, атап әйткәндә, фәндең һәм тормоштоң тығыҙ бәйләнеше йүнәлешендә, дәртләндереү маҡсатында»'' бирелгән.

[[1956 йыл]]дың 15 авгусында КПСС-тың Үҙәк комитеты һәм СССР-ҙың Министрҙар Советы В. И. Ленин премияларын тергеҙеү һәм уларҙы йыл һайын В. И. Лениндың тыуған көнөнә ҡарата — 22 апрелдә — биреү тураһында ҡарар ҡабул итәләр&lt;ref&gt;[http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5119.htm Постановление ЦК КПСС и Совмина СССР от 15 августа 1956 г. N 1127] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180111165652/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5119.htm |date=2018-01-11 }} «О Ленинских премиях за наиболее выдающиеся работы в области науки, техники, литература и искусства»&lt;/ref&gt;. [[1957 йыл]]да күренекле фәнни хеҙмәттәр, архитектура һәм техник ҡоролмалары, халыҡ хужалығына, технологик процестарға индерелгән уйлап табыуҙар өсөн Ленин премияларын биреү тергеҙелә; шулай уҡ күренекле әҙәбиәт һәм сәнғәт әҫәрҙәре өсөн Ленин премияһы булдырыла. [[1960 йыл]]дың март айында журналистика һәм публицистика өлкәһендә Ленин премиялары булдырыла.
[[Файл:Awards_of_the_USSR-1958._CPA_2149.jpg|мини|274x274пкс|СССР маркаһы, 1958 йыл]]
[[1957 йыл]]дан алып Ленин премиялары йыл һайын В. И. Лениндың тыуған көнөнә ҡарата бирелә ([[1958 йыл|1958]] һәм [[1966 йыл]]дарҙан тыш), ә [[1967 йыл]]дан — ике йылға бер тапҡыр — йоп йылдарҙа. Йыш ҡына «ябыҡ» йәки «йәшерен» Ленин премиялары (башлыса илдең оборонаһы меннә бәйле эштәр өсөн; уларҙың бирелеүе тураһында ҡарарҙар баҫтырылмай) бирелә. Был осраҡтарҙа «ике йылда бер тапҡыр» ҡағиҙәһе үтәлмәүе мөмкин (лауреаттар исемлеген ҡара).

Башта 42 премия бирелгән. [[1961 йыл]]дан алып, положениеға ярашлы, 76 премияға тиклем тапшырылыу ҡарала. Уларҙың алтмышын — фән һәм техника өлкәһендә Ленин премиялары буйынса Комитет һәм ун алтыһын СССР-ҙың Министрҙар Советы янындағы фән һәм сәнғәт өлкәһендә Ленин премиялары буйынса Комитет бирә. [[1967 йыл]]да премияның һаны 30-ға тиклем ҡыҫҡартыла. Лауреаттарға диплом, алтын миҙал һәм аҡсалата премия тапшырыла.

[[1956]]—[[1967 йыл]]дарҙа Ленин премияһы берҙән-бер юғары кимәлдәге дәүләт премияһы булып тора, шуға күрә уның лауреаттар һаны ҙур була. [[1967 йыл]]да СССР Дәүләт премияһы булдырыла, был премия Ленин премияһына ҡарағанда түбәнерәк кимәлдә һанала. 1941—1953 йылдарҙа тапшырылған Сталин премияһы дипломдары СССР-ҙың дәүләт премиялһы дипломдарына алыштырыла.

КПСС-тың Үҙәк комитетының һәм СССР-ҙың Министрҙар Советының 1966 йылдың 9 сентябрендәге ҡарарына ярашлы&lt;ref&gt;(СП СССР, 1966, № 21, ст. 188)&lt;/ref&gt;, ике йылда бер тапҡыр 30 Ленин премияһы тапшырыла (шул иҫәптән 25 — фән һәм техника, 5 — әҙәбиәт, сәнғәт, архитектура буйынса). [[1970 йыл]]да өҫтәмә рәүештә балалар әҙәбиәте һәм сәнғәт әҫәрҙәре өсөн премия булдырыла (КПСС-тың Үҙәк комитетының һәм СССР-ҙың Министрҙар Советының 1969 йылдың 26 мартындағы ҡарары&lt;ref&gt;СП СССР, 1969, № 8, ст. 48&lt;/ref&gt;).

Ленин премиялары тураһындағы Положение КПСС-тың Үҙәк комитетының һәм СССР-ҙың Министрҙар Советының 1967 йылдың 17 февралендә раҫлана&lt;ref&gt;(СП СССР, 1967, № 6, ст. 29)&lt;/ref&gt;. Положение Ленин премияларына дәғүә итеү хоҡуғына эйә булған дәүләт, йәмәғәт һәм фәнни ойошмаларҙың даирәһен аныҡлай: СССР-ҙың Фәндәр Академияһы Президиумы һәм союздаш республикаларҙың фәндәр академиялары, СССР-ҙың медицина академияһы, В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз ауыл хужалығы академияһы, СССР-ҙың педагогия фәндәре академияһы, фәнни һәм инженер-техник йәмғиәттәре, СССР-ҙың һәм союздаш республикаларҙың министрлыҡтары коллегиялары, СССР-ҙың союздаш республикаларҙың дәүләт комитеттары, СССР-ҙың Министрҙар Советтары янындағы комитеттар, ВЦСПС Президиумы, ВЛКСМ-дың -ҙәк Комитеты, яҙыусылар, рәссамдар, композиторҙар, архитекторҙар, кинематографистар союздары идаралары, СССР журналистары, СССР-ҙың художество академияһы Президиумы, республика театр театр йәмғиәттәре, фәнни-тикшеренеү, конструкторлыҡ һәм проектлыҡ ойошмалар, нәшриәттәр, гәзит һәм журналдар мөхәрририәттәре, предприятиелар, учреждениелар һәм ойошмалар коллективтары йыйылыштары. Ленин премияһына дәғүә иткән әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура әҫәрҙәре кандидатуралар тәҡдим ителгән срокка тиклем бер йыл алда нәшер ителергә (күмәк еше алдында башҡарылырға, ҡоролорға) тейеш, ә техника һәм етештереү өлкәһендә — уларҙы халыҡ хужалығына индереүҙән һуң.

СССР-ҙың Дәүләт премияһына лайыҡ булған эштәр Ленин премияһына дәғүә итә алмаған. Шулай уҡ бер үк эш Ленин һәм СССР-ҙың дәүләт премияһына дәғүә итеү тыйылған.

Ленин премияһына дәғүә иткән эштәрҙе ҡарау һәм премияларҙы биреү буйынса ҡарарҙар ҡабул итеү СССР-ҙың Министрҙар Советы янындағы Ленин һәм СССР-ҙың дәүләт премиялары комитеттары тарафынан сығарылған. Ленин премияһын биреү тураһында КПСС-тың Үҙәк комитетының һәм СССР-ҙың Министрҙар Советының ҡарарҙары В. И. Лениндың тыуған көнө айҡанлы матбуғатта баҫтырылып сығарыла. Ленин премияһына лайыҡ булған кешеләргә «Ленин премияһы лауреаты» исеме, диплом, маҡтаулы билдә һәм таныҡлыҡ тапшырыла. Ленин премиялары ҡабаттан бирелмәгән&lt;ref&gt;[[Брежнев Леонид Ильич|Л. И. Брежнев]] и [[Тихонов Николай Семёнович|Н. С. Тихонов]] являлись лауреатами Ленинской премии по литературе и Международной Ленинской премии «За укрепление мира между народами»&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery widths=&quot;400px&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
Файл:RIAN archive 75360 Lenin prize-giving ceremony.jpg|Ленин премияһы лауреаттары Майя Плисецкая, Николай Черкасов, Александр Дейнека, Василий Песков һәм Мстислав Ростропович, 1964 йыл
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery widths=&quot;400px&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
Файл:Lenin prize certificate inside.jpg| Ленин премияһы лауреаты таныҡлығының тышлығы
Файл:Lenin prize certificate outside.jpg|Ленин премияһы лауреаты таныҡлығы, 1962 йыл
&lt;/gallery&gt;

== В. И. Ленин исемендәге премия лауреаттары ==

== Ленин премияһы лауреаттары ==

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* «Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытыу өсөн» Халыҡ-ара ленин премияһы
* Ленин комсомолы премияһы
* СССР-ҙың маҡтаулы исемдәре
* Рәсәй Федерацияһының дәүләт премияһы
* Ян Мюрдаль Гран-прийы — Ленин премияһы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БСЭ3|Ленинские премии|14}}
* ''Янышев (Сарсембаев) А. С.'' [https://elibrary.ru/download/elibrary_26415587_81748635.pdf Государственное премирование в отечественном публично-поощрительном механизме: возникновение, становление и развитие до 1991 года // Вестник Уральского финансово-юридического института. № 3(5). 2016]
[[Категория:СССР-ҙа фән]]
[[Категория:Ленинға арнап аталған объекттар]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:СССР премиялары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>i6kwck5dffsnibgkzcgov2u6zks2y1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лапландия университетының Арктика үҙәге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149209</id>
    <revision>
      <id>1300442</id>
      <parentid>1286842</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T00:32:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4432" sha1="2f9tiz3td6oo37fathfmywwsg4cu29t" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Арктика үҙәге'''  — был [[Арктика]]ны өйрәнеү менән шөғөлләнеүсе  Лапландия университетының халыҡ-ара тикшеренеү институты  һәм ғилми үҙәге. Ул Арктика мөхите, йәмғиәте һәм климатының үҙгәреүе  тураһында дисциплина-ара  тикшереүҙәр үткәрә.  «[[Арктикум]]» үҙәгенең бер өлөшө булып тора.

== Тарихы ==
[[1989 йыл]]да нигеҙ һалынған Арктика үҙәге  Рованиеми ҡалаһында   Арктикум бинаһында урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://noyabrsk.bezformata.com/listnews/arkticheskij-tcentr-universiteta-laplandii/6767439/ Окружной Музейно-выставочный комплекс им. И.С. Шемановского и Арктический Центр Университета Лапландии подпишут соглашение о сотрудничестве]&lt;/ref&gt;. Бина Лапландияның  тәбиғи ресурстарын ҡулланып  төҙөлгән. Быяла ҡыйыҡлы Арктикумдың 172 метрлыҡ коридоры  комплекстың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм төрлө тикшеренеүҙәр өсөн платформа булып тора. Арктикумда ғилми күргәҙмә һәм Арктика үҙәгендә китапхана һәм Лапландия Өлкә музейы урынлашҡан.

== Тикшеренеүҙәр ==
Арктика үҙәге Лапландия ландшафтына туристик үҙәктәрҙең, Ямал ярымутрауындағы һәм Себерҙәге  үҫешкән нефть һәм газ сәнәғәтенең төбәктең үҫемлектәр донъяһына һәм бигерәк тә болансылыҡҡа йоғонтоһон өйрәнә&lt;ref&gt;[http://newsprom.ru/news/134855255602875.shtml Арктический центр из Лапландии будет изучать Крайний Север вместе с ямальцами]&lt;/ref&gt;. Тикшеренеү сиктәрендә халыҡ-ара тикшеренеүселәр төркөмө Шпицберген утрауында боҙлоҡ керндарын быраулау юлы менән йыйған  бер нисә мең йыл дауамындағы булған европа климаты тураһында мәғлүмәттәр  ала&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/1402611.html В сентябре 2011 года начнет работу Арктический центр университета Лапландии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130830132212/http://regnum.ru/news/1402611.html |date=2013-08-30 }}&lt;/ref&gt;.


Арктика үҙәге шулай уҡ заказ буйынса тикшереүҙәр үткәрә.  Компаниялар, фирмалар һәм муниципалитеттар Арктика үҙәгенең, шулай уҡ Үҙәктең төп халыҡ-ара тикшеренеүселәренең  экология мәсьәләләре буйынса методологик һәм юридик экспертизаларын ҡуллана.

== Етәкселеге ==
[[2016 йыл]]дан алып 2020 йылға  тиклем биш йыл осорға&lt;ref&gt;[http://www.ulapland.fi/news/Timo-Koivurova-valittu-Arktisen-keskuksen-johtajaksi/1906/16c74562-f9c1-4c3c-aec3-17bd882de080 Timo Koivurova valittiin Arktisen keskuksen johtajaksi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221111/http://www.ulapland.fi/news/Timo-Koivurova-valittu-Arktisen-keskuksen-johtajaksi/1906/16c74562-f9c1-4c3c-aec3-17bd882de080 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
Арктика үҙәге менән  Койвуров Тимор  идара итә&lt;ref&gt;[http://yle.fi/uutiset/timo_koivurova_valittiin_arktisen_keskuksen_johtajaksi/8428052 Timo Koivurova valittiin Arktisen keskuksen johtajaksi]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Финляндия]]
[[Категория:Университеттар]]</text>
      <sha1>2f9tiz3td6oo37fathfmywwsg4cu29t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Михаил Вербицкий һәйкәле (Львов)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150045</id>
    <revision>
      <id>1300460</id>
      <parentid>1297472</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T10:23:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4692" sha1="fholr8lgnbgn2zujwz4inxsj4qhx7jr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Михаил Вербицкий һәйкәле''' —  композитор,  [[Украина]] гимны «Ще не вмерла України…»  музыкаһы авторы Михаил Вербицкийҙың һәйкәле [[Львов]] ҡалаһында урынлашҡан.  Һәйкәл Бандера һәм Вербицкий урамдары сатына ҡуйылған. Был инде  Вербицкийҙың икенсе һәйкәле, беренсе һәйкәле Яворов  (Украинаның Львов өлкәһе) ҡалаһында, Львовтан көнбайышҡа табан 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Һәйкәлдең ҡуйылыу хаҡы 0,78 миллион гривна&lt;ref&gt;[http://ukranews.com/news/194356.Vo-Lvove-otkrili-pamyatnik-avtoru-Gimna-Ukraini-Verbitskomu.ru Во Львове открыли памятник автору Гимна Украины Вербицкому]&lt;/ref&gt; (Өлкә советы рәйесе урынбаҫары В. Пятак һүҙҙәре буйынса урындағы үҙидара органдары һәйкәлде финанслауҙы күҙҙә тотоу өсөн үҙҙәренең бюджетына төҙәтмәләр индерә)&lt;ref&gt;[http://www.unn.com.ua/ru/news/1431645-u-lvovi-vstanovlyat-pamyatnik-mikhaylu-verbitskomu Во Львове установят памятник Михаилу Вербицкому]&lt;/ref&gt;). Һәйкәл 2015 йылдың 27 декабрендә  асыла. Асыу тантанаһына өс йөҙ тирәһе кеше  килә&lt;ref&gt;[http://gordonua.com/photo/events/Vo-Lvove-otkryli-pamyatnik-avtoru-gimna-Ukrainy-Mihailu-Verbickomu-Fotoreportazh-112824.html Во Львове открыли памятник автору гимна Украины Михаилу Вербицкому. Фоторепортаж]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Сара һәйкәлгә сәскәләр һалыу һәм ҡаланың сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәренең  сығыштары менән  тамамлана&lt;ref&gt;[http://www.day.kiev.ua/ru/news/271215-vo-lvove-otkryli-pamyatnik-mihailu-verbickomu Во Львове открыли памятник Михаилу Вербицкому]&lt;/ref&gt;. Һәйкәлде асҡандан һуң концерт үтә&lt;ref&gt;[http://portal.lviv.ua/news/2015/12/27/u-lvovi-vidkrili-pam-yatnik-mihaylu-verbitskomu У Львові відкрили пам’ятник Михайлу Вербицькому {{ref-uk}}]&lt;/ref&gt;.

== Тасуирламаһы ==
Иҫтәлекле композиция бронзанан яһалған Вербицкийҙың скульптураһынан, шулай уҡ гранит стеланан тора, стелала украин гимны көйөнөң ноталары уйып яҙылған&lt;ref&gt;[http://pressorg24.com/news?id=216953 Памятник Михаилу Вербицкому открыли во Львове]&lt;/ref&gt;. Стелала шулай уҡ аҡ мәрмәрҙән Украина  картаһы һүрәтләнгән&lt;ref name=&quot;gazeta&quot; /&gt;. Композицияның баштағы бейеклеге 3.5  м &lt;ref name=&quot;gazeta&quot;&gt;[http://gazeta.ua/ru/articles/culture-newspaper/_pamyatnik-mihailu-verbickomu-planiruyut-ustanovit-vo-lvove/607425 Памятник Михаилу Вербицкому планируют установить во Львове]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lemky.lviv.ua/?p=4329 27 грудня у Львові відкриють памятник Михайлу Вербицькому] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160105145542/http://lemky.lviv.ua/?p=4329 |date=2016-01-05 }} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, әммә һуңынан 2.9 м тиклем ҡыҫҡартыла. Һәйкәл тирәләй сквер төҙөкләндереү күҙаллана&lt;ref&gt;[http://www.lvov.ws/pamyatnik-verbickomu-vo-lvove-ustanovyat-v-konce-noyabrya/ Памятник Вербицкому во Львове установят в конце ноября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160105143857/http://www.lvov.ws/pamyatnik-verbickomu-vo-lvove-ustanovyat-v-konce-noyabrya/ |date=2016-01-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]]
[[Категория:Һәйкәлдәр]]
[[Категория:Львов һәйкәлдәре]]</text>
      <sha1>fholr8lgnbgn2zujwz4inxsj4qhx7jr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латвия тимер юлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151090</id>
    <revision>
      <id>1300444</id>
      <parentid>1299785</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T00:47:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24535" sha1="7eho59ef00bvo70qysxslaqkie8csb9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Латвия тимер юлы''' (лат. &lt;span lang=&quot;lv&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Latvijas dzelzceļš&lt;/span&gt;) — [[Латвия]]ның милли дәүләт тимер юл компанияһы  

Тулы исеме — ''«Latvijas dzelzceļš» дәүләт акционерҙар йәмғиәте  (лат. &lt;span lang=&quot;lv&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Sabiedrība Valsts akciju «Latvijas dzelzceļš»&lt;/span&gt;)''

[[1919 йыл]]да нигеҙ һалынған&lt;ref&gt;[http://www.ldz.lv/?object_id=2587 «Государственное предприятие Латвийской Республики „Латвийские железные дороги“ 1919—1940»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512142816/http://www.ldz.lv/?object_id=2587 |date=2013-05-12 }}&lt;/ref&gt;  һәм [[1994 йыл]]да&lt;ref&gt;[http://www.ldz.lv/?object_id=2594 «Восстановление независимого железнодорожного предприятия Латвии и основание ГАО „Латвийская железная дорога“ 1991—1994»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101227202203/http://ldz.lv/?object_id=2594 |date=2010-12-27 }}&lt;/ref&gt; Балтика буйы тимер юлдарының Латвия өлөшө базаһында тергеҙелгән 

Компания илдең бөтә тимер юл селтәрҙәрен хеҙмәтләндерә: 1520 мм киң колеялы 2263,3 км оҙонлоҡта  (уның  258,8 км электрлаштырылған)&lt;ref&gt;http://www.ldz.lv/texts_files/2010_tikla_parskats.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812181901/http://www.ldz.lv/texts_files/2010_tikla_parskats.pdf |date=2011-08-12 }}, стр. 10{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.banitis.lv/rus/railway.htm Узкоколейка Гулбене — Алуксне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810152104/http://www.banitis.lv/rus/railway.htm |date=2012-08-10 }}&lt;/ref&gt;.

Төп офисы — [[Рига]]ла  Гоголь урамы, 3а адресы буйынса урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://www.ldz.lv/?object_id=1316 Контакты LDz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103202138/http://www.ldz.lv/?object_id=1316 |date=2011-11-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Предприятие структураһы ==
Компания составына алты бүлендек предприятие   инә:

* «LDz Cargo»
* «LDz Infrastruktūra»
* «LDz Ritošā sastāva serviss»
* «LDz Apsardze» — ведомстволы һаҡлау структураһы
* «LDz Loģistika»
* «LatRailNet»

== Хәрәкәт итеү составы  ==

* Тепловоздар: M62, 2М62, 2М62УМ, 2М62У, 2ТЭ10М, 2ТЭ10У, ТЭП70, ЧМЭ3, ЧМЭ3М, ТЭМ2, ТЭМ2У, ТГК2, ТГК2-1, ТГМ3, ТГМ4, 2ТЭ116, ТГМ6Ә, ТГМ40, ТГМ23, NITEQ7000E
* Рельслы автобус  (автомотриса): АР2 

=== Элек файҙаланған локомотивтар ===

* Тепловоздар — ТЭП60, 2ТЭП60, ТЭ3, ТЭМ18, ТЭМ15.
* Электровоздар — ВЛ26, ЕЛ2.

=== Дизель поездар  һәм электропоездар ===

* Электропоезд — йөрөй — Ср3, ЭР2&lt;nowiki&gt;&lt;sup id=&quot;mwTA&quot;&gt;ҺӘМ&lt;/sup&gt;&lt;/nowiki&gt;, йөрөй — ЭР2, ЭР2Т, ЭР2М
* Дизель-поезд — йөрөй — ДУҒА (шестивагонный), Юл, Д&lt;nowiki&gt;&lt;sub id=&quot;mwVA&quot;&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;/nowiki&gt;, йөрөй — ДР1П, ДР1А, ДР1АМ, ДР1АЦ.

== Тимер юл тармағы ==

=== Ғәмәлдәге ===
Линия исемлеге, 2016-2017 йылдарҙағы миҙгелдә сығыш яһай, улар индекс хеҙмәт күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.ldz.lv/sites/default/files/2016-2017%20tikla_parskats_2.pdf Publiskās lietošanas dzelzceļa infrastruktūras pārvaldītājs. Publiskās lietošanas dzelzceļa infrastruktūras pārskats 2016/2017. Lp. 11.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220120114749/http://www.ldz.lv/sites/default/files/2016-2017%20tikla_parskats_2.pdf |date=2022-01-20 }}{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;:{{Колонки|2}}
* 01 [[Железнодорожная линия Вентспилс — Тукумс II|Вентспилс — Тукумс II]]
* 02 [[Железнодорожная линия Тукумс II — Елгава|Тукумс II — Елгава]]
* 03 [[Железнодорожная линия Елгава — Крустпилс|Елгава — Крустпилс]]
* 04 Крустпилс — Даугавпилс
* 05 [[Железнодорожная линия Даугавпилс — Индра|Даугавпилс — Индра — Дәүләт сиге.]]
* 06 [[Железнодорожная линия Рига — Крустпилс|Рига — Крустпилс]]
* 07 [[Железнодорожная линия Крустпилс — Резекне II|Крустпилс — Резекне II]]
* 08 [[Железнодорожная линия Резекне II — Зилупе|Резекне II — Зилупе — Дәүләт  сиге]]
* 09 [[Железнодорожная линия Карсава — Резекне I|Дәүләт сиге — Карсава — Резекне I]]
* 10 [[Железнодорожная линия Резекне — Даугавпилс|Резекне — Даугавпилс]]
* 11 [[Железнодорожная линия Даугавпилс сортировочная — Курцумс|Даугавпилс сорт. — Курцумс — Дәүләт сиге]]
* 12 [[Железнодорожная линия Эглайне — Даугавпилс|Дәүләт сиге — Эглайне — Даугавпилс]]
* 13 [[Железнодорожная линия Путевой пост 524 км — Путевой пост 401 км|Путевой пост 524 км — Путевой пост 401 км]]
* 14 [[Железнодорожная линия Рига — Елгава|Рига — Елгава]]
* 15 [[Железнодорожная линия Елгава — Лиепая|Елгава — Лиепая]]
* 16 [[Железнодорожная линия Елгава — Мейтене|Елгава — Мейтене — Дәүләт сиге]]
* 17 [[Железнодорожная линия Рига — Лугажи|Рига — Лугажи — Дәүләт сиге]]
* 18 [[Железнодорожная линия Торнякалнс — Тукумс II|Торнякалнс — Тукумс II]]
* 19 [[Железнодорожная линия Земитаны — Скулте|Земитаны — Скулте]]
* 20 [[Железнодорожная линия Чиекуркалнс — Рига Краста|Чиекуркалнс — Рига Краста]]
* 21 [[Железнодорожная линия Глуда — Реньге|Глуда — Реньге — Дәүләт сиге]]
* 22 [[Железнодорожная линия Засулаукс — Болдерая|Засулаукс — Болдерая]]
* 24 [[Железнодорожная линия Рига Пречу — Сауриеши|Рига Пречу — Сауриеши]]&lt;ref&gt;Открыта только для движения маневровых составов&lt;/ref&gt;
* 25 [[Железнодорожная линия Земитаны — Шкиротава|Земитаны — Шкиротава]]
* 26 [[Железнодорожная линия Путевой пост 191 км — Путевой пост 524 км|Путевой пост 191 км — Путевой пост 524 км]]&lt;ref&gt;Движение открыто только на участке от поста 191 км до поста 383 км&lt;/ref&gt;
* 27 [[Железнодорожная линия Плявиняс — Гулбене|Плявиняс — Гулбене]]
* 36 [[Железнодорожная линия Яункалснава — Весета|Яункалснава — Весета]]&lt;ref&gt;Открыта только для служебных поездов&lt;/ref&gt;
* 37 Ответвления узла Даугавпилс
* 38 Ответвления узла Резекне
&lt;br&gt;
* 32 [[Тар колеялы тимер юлы Гулбене — Алуксне|Тар колеялы тимер юлы '''Гулбене — Алуксне''']]
{{Конец кол}}

=== Ябылғандар ===
{{Колонки|2}}
* [[Железнодорожная линия Айзпуте — Салдус|Айзпуте — Салдус]]
* [[Узкоколейная железная дорога Айнажи — Валмиера — Смилтене|Айнажи — Валмиера — Смилтене и Пале — Стайцеле (тар колеялы)]]
* [[Тар колеялы тимер юлы (Виесите)|Виеситс ялан тимер юлы]]
* [[Железнодорожная линия Гулбене — Пыталово|Гулбене — Пыталово]]
* [[Железнодорожная линия Иерики — Гулбене|Иерики — Гулбене]]
* [[Железнодорожная линия Лиепая — Айзпуте|Лиепая — Айзпуте]]
* [[Железнодорожная линия Лиепая — Вайнёде|Лиепая — Вайнёде]]
* [[Железнодорожная линия Лиепая — Вентспилс|Лиепая — Вентспилс]]
* [[Железнодорожная линия Лиепая — Кулдига|Лиепая — Кулдига]]
* [[Железнодорожная линия Лиепая — Руцава|Лиепая — Руцава]]
* [[Железнодорожная линия Приекуле — Калети|Приекуле — Калети]]
* [[Железнодорожная линия Мадона — Лубана|Мадона — Лубана]]
* [[Железнодорожная линия Мейтене — Бауска (тар колеялы)|Мейтене — Бауска]] (тар колеялы)
* [[Стендско-Вентспилс ялан тимер юлы]]
* [[Железнодорожная линия Пакалниеши — Кудупе|Пакалниеши — Кудупе]]
* [[Железнодорожная линия Рига — Эргли|Рига — Эргли]] (Сауриешиға тиклем йөк хәрәкәте, артабан ябылған)
* [[Железнодорожная линия Рига — Руиена|Рига — Руйиена]] (Скулте станцияһына тиклем йөрөй)
* [[Железнодорожная линия Рига — Мангали|Рига — Мангали]]
{{Конец кол}}

== Электрлаштырылған һыҙыҡтар ==
[[Файл:Latvian_railway_electrification_osm_2016.svg|мини|2017 йылда латвия тимер юлдарҙы электрлаштырыу схемаларҙа.]]
Латвия  электрлаштырылған тимер юлдары — Балтика буйында  иң оҙоно, уларҙың дөйөм оҙонлоғо — 249 км (тағы 12 км ҡулланылмай). Даими  3 кВ токта электрлаштырылған.&lt;ref&gt;[http://www.ldz.lv/sites/default/files/2016-2017%20tikla_parskats_2.pdf Publiskās lietošanas dzelzceļa infrastruktūras pārskats 2016/2017. — Lpp. 13-14.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220120114749/http://www.ldz.lv/sites/default/files/2016-2017%20tikla_parskats_2.pdf |date=2022-01-20 }}{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;

Электрлаштырыуҙы юл бәйләнеше Министрлығының Төньяҡ-Көнбайыш округы начальнигы Нил Иванович Краснобаев башлай.   1950 йылда   электричкалар Рига-Дубулты һыҙығында йөрөй башлай,   ә һуңынан (Айзкраукле) Скулте, Елгава һыҙығына тиклем    электрлаштырыла. 

2014 йылға  ҡарата 4 электрлаштырылған һыҙыҡ бар, улар буйынса  ЭР2/ЭР2Т/ЭР2М электропоездары йөрөй

* '''1 һыҙыҡ:''' Торнякалнс — II Тукумс оҙонлоғо 65 км.  Бөгөнгө көнгә  —   электропоездарҙың иң тығыҙ  маршруты, йәйге осорҙа хәрәкәт интервалы  10-15 минут, сөнки   был маршрут күп туристарҙы йәлеп иткән Юрмала аша үтә. Ошо уҡ тармаҡ  буйынса элек Вентспилсҡа дизель-поезд йөрөгән. '''''Һыҙыҡ''''' '''''1966 йылда электрлаштырылған'''''.

Станциялар ҙәм туҡталыш пункттары:Торнякалнс, Засулаукс, Депо, Золитуде, Иманта, Бабите, Приедайне, Лиелупе, Булдури, Дзинтари, Майори, Дубулта, Яундубулты, Пумпури, Меллужи, Асари, Вайвари, Слока, Кудра, Кемери, Смарде, Милзкалне, Тукумс I, II Тукумс.

* '''2 һыҙыҡ:'''  Рига — Елгава,  оҙонлоғо 43 км. Эдектропоездың иң ҡыҫҡа тармағы. Олайне ҡалаһы аша үтә. Был тармаҡ аша Лиепаяға дизель-поезд йөрөй, элегерәк Рига — Реньге рейсы булған. '''''1972 йылда һыҙыҡ электрлаштырыла'''''

Станциялар  һәм туҡталыш пункттары (13): Рига, Торнякалнс, Атгазене, Бизнеса  Аугстскола Туриба, Тирайне, Баложи, Яунолайне, Олайне, Далбе,Цена  Озолниеки, Цукурфабрика, Елгава.

* '''3-сө һыҙыҡ:''' Земитан — Скулте   52 км оҙонлоҡта, ҙур булмаған, ләкин курорт миҙгелендә ныҡ ҡына арта.   Царникава, Гауя, Гарциемс, Лиласте, Саулкрасты, Звейниекциемс ауылдары аша үтә. Элек был тармаҡ аша Лимбажиға, Алоя һәм Руинеуға  дизель-поездар йөрөй.  1957 йылда Мангали станцияһына тиклем, 1971 йылда — Звейниекциемсҡа тиклем электрлаштырылған. '''''1991 йылда тотош электрлаштырыла'''''.

Станция  һәм туҡталыш пункттары (20): Рига, Земитаны, Браса, Саркандаугава, Мангали, Зиемельблазма, Вецдаугава, Вецаки, Калнгале, Гарциемс, Гарупе, Царникава, Гауя, Лиласте, Инчупе, Пабажи, Саулкрасты, Кишупе, Звейниекциемс, Скулте.

* '''4-се һыҙыҡ:''' Рига — Айзкраукле. Иң оҙон  электрлаштырылған тармаҡ (82,5 км).   Саласпилс, Огре,   артабан Лиелварде һәм Айзкраукле ҡалалары аша үтә. Был тармаҡ буйынса  Гулбене, Крустпилс, Резекне, Зилупе һәм [[Даугавпилс]]ҡа дизель-поездар, шулай уҡ  [[Мәскәү]]гә, [[Санкт-Петербург]]ҡа һәм [[Минск]]ҡа халыҡ-ара поездар йөрөй.  '''''1972 йылда һыҙыҡ  электрлаштырыла'''''

Станциялар  һәм туҡталыш пункттары (24): Рига, Вагону Паркс, Янявартаы, Даугмале, Шкиротава, Гайсма, Румбула, Дарзини, Доле, Саласпилс, Саулкалне, Икшкиле, Яуногре, Огре, Парогре, Циемупе, Кегумс, Лиелварде, Кайбала, Юмправа, Дендрарий, Скривери, Мулдакменс, Айзкраукле.

'''Төҙөлмәгән'''

Үрҙәге дүрт тармаҡтан тағы ике һыҙыҡты   электрлаштырыу планлаштырыла:

* Рига — Сигулда, 53 км оҙонлоҡта.  План буйынса, был бөтә тармаҡтарҙа электрлаштырыу  1991 йылда тамамланырға тейеш була. Әммә Латвияның бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү мәленә   электрлаштырыуҙы Ропажа станцияһына (хәҙер Гаркалне) тиклем генә еткереп өлгөрәләр . 1980—90 йылдарҙа  электропоездар был  маршрут  буйынса Ропажи  станцияһына тиклем йөрөй. Эксперименталь тәртиптә  контакт -аккумулятор поездары ебәрелә, улар Ропажиға электр менән  тиклем йөрөй, ә Сигулдаға тиклем  автономиялы хәрәкәт итә, шундай уҡ принцип Лимбажи тармағында ла ҡулланыла. 90-сы йылдар уртаһында электрлаштырылған участканы Юглаға тиклем ҡыҫҡарталар  (10,2 км оҙонлоҡта). Әлеге ваҡытта  Гаркалне станцияһына тиклем ҡасандыр контакт селтәрен  тотоп торған бағаналарҙы күрергә мөмкин. 

: Станция   һәм туҡталыш пункттары (12): Рига, Земитаны, Чиекуркалнс, Югла, Балтэзерс, Гаркалне, Криевупе, Вангажи, Инчукалнс, Эгльупе, Силциемс, Сигулда. Хәҙер  Сигулдаға  һәм артабан  (Цесисаға, Валмиера Валкаға тиклем) дизель-поездар йөрөй

* 97,5  км оҙонлоҡтағы Рига — Эргли.   Әлеге ваҡытта был тимер юл һыҙығы  тулыһынса тиерлек һүтеп алынған.

: Станция   һәм туҡталыш пункттары (24): Рига, Вагону Паркс, Яняварты, Рига-Пречу, Ацоне, Сауриеши, Цекуле, Кивули, Баяряи, Кангари, Ремине, Аугшциемс, Кардае, Сидгунда, Сунтажи, Кастране, Ватране, Кейпенье, Платере, Таурупе, Личупе, Балтава, Роплайни, Эргли.

=== Электрлаштырыу планы ===
2015—2020 йылдарҙа  тимер юлдарҙы электрлаштырыу проекты:

* Айзкраукле — Крустпилс
* Крустпилс — Резекне
* Крустпилс — Даугавпилс
* Крустпилс — Елгава
* Елгава — 2 Тукумс
* 2 Тукумс — Вентспилс

== Дизель-поездар хәрәкәте ==
[[Файл:Latvia_railways_frequency_of_commuter_trains_2016.svg|справа|мини|400x400пкс|ҡала яны поездарының хәрәкәте]]
«Pasažieru vilciens » акционерҙар йәмғиәте дизель-поездар менән  пассажирҙарҙы түбәндәге маршруттар буйлап ташый:

* Рига — Даугавпилс
* Рига — Мадона
* Рига — Крустпилс
* Рига — Сигулда — Валга (Эстония)
* Рига — Резекне — Зилупе
* Рига — Добеле — Лиепая

'''Элекке маршруттары (1990—2009 йй.)'''

# Рига — Ипики, Руиена, Алоя, Лимбажи: 2005 йылда  Скулте — Пярну һыҙығы һүтеп алына. 
# Рига — Реньге:  тик йөк ташыу 
# Рига — Мейтене: тие йөк ташыу
# Рига — Эргли: Сауриешҡа  тиклем йөк ташыу; пассажирҙар хәрәкәте  2007 йылда ябыла, 2009 йылдың сентябрендә һыҙы һүтеп алына
# Рига — Вентспилс: тик йөк ташыу 
# Даугавпилс  — Бигосово (Беларусь)
# Рига — Бигосово (Беларусь)
# Даугавпилс  — Крустпилс
# Крустпилс — Зилупе
# Пыталово (Рәсәй) — Резекне — Даугавпилс  — Вильнюс (Литва) (Вильнюс  һәм Даугавпилс хәрәкәте 2018 йылдың 13 ғинуарында  Литва  тимер юлдары тарафынан яңыртыла)

=== Халыҡ-ара пассажирҙар ташыу ===
Халыҡ-ара пассажирҙар ташыу өсөн ТЭП70 тепловозы ла  ҡулланыла

# Рига — Мәскәү
# Рига — Санкт-Петербург — 2017 йылдан үҙ статусына эйә түгел, таҡма вагон Рига—Мәскәү поезы Новосокольники станцияһына тиклем бара, унда Белорус тимер юлы ойошторған [[Гомель]] —Санкт-Петербург поезына тағыла. Утрау һәм [[Псков]] аша хәрәкәт бер йыл элек  ябылған.
# Рига — Валга (Эстония): [[Эстония]]ла сик буйы станцияһы,   унда [[Тарту]] һәм [[Таллин]] поезына күсеп ултырырға мөмкин
# Рига — Минск: 2011 йылда тергеҙелә, шуның менән Бигосово — Даугавпилс участкаһында пассажир хәрәкәте яңыртыла

'''Башҡа пассажирҙар ташыу маршруты'''

# Рига — Вильнюс — Минск — Овруч — Киев  

'''Элекке маршруттар'''

# [[Вильнюс]] — Санкт-Петербург (LG)&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: Латвия биләмәһендә Даугавпилс, Резекне, Карсава станцияларында туҡталыштар менән; Даугавпилс станцияһында  Рига — Санкт-Петербург поезд составы  менән берләшә. [[2015 йыл]]да юҡҡа сығарыла.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Железнодорожная линия Лиепая&amp;amp;nbsp;— Вентспилс
* Даугавпилсский железнодорожный узел
* Музей истории Латвийской железной дороги
* Автомобильные дороги Латвии
* Кубок Латвийской железной дороги

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.ldz.lv/ Сайт предприятия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190725000138/https://www.ldz.lv/ |date=2019-07-25 }}
* [http://trainpix.org.ua/railway/37/ Латвийская железная дорога и база данных ПС на Трейнпиксе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008003450/https://trainpix.org.ua/railway/37/ |date=2011-10-08 }}
* [http://railwayz.info/photolines/main.php?rw_id=9 Фотолинии Латвийской железной дороги на сайте Railwayz.info]
* [http://www.ldzb.lv/rus/dzc_tikla_vesture_kriev_imper.htm Хронология истории железных дорог Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530103401/http://www.ldzb.lv/rus/dzc_tikla_vesture_kriev_imper.htm |date=2019-05-30 }} Общество железнодорожников Латвии
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Латвия]]
[[Категория:Тимер юлдар]]</text>
      <sha1>7eho59ef00bvo70qysxslaqkie8csb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мельцер-Шафран Виктор Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155271</id>
    <revision>
      <id>1300458</id>
      <parentid>1247940</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T08:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7875" sha1="ql023iz9n2sqvo10xhszgyr4hoqx827" xml:space="preserve">
{{Ғалим|Имя=Мельцер-Шафран&lt;br&gt; Виктор Владимирович|Оригинал имени=|Изображение=Мельцер-Шафран_Виктор_Владимирович.jpg|Ширина=220 px|Описание изображения=|Дата рождения=30.7.1914|Место рождения={{МР|Полтава}},&lt;br&gt; [[Российская империя]]|Дата смерти=1998|Место смерти=[[Германия]]|Научная сфера=[[металлургия]]|Гражданство={{Российская империя}} &lt;br&gt;{{USSR}} {{RUS}}|Место работы=[[Магнитогорский государственный технический университет|МГТУ]]|Учёная степень=|Учёное звание=|Альма-матер=[[Днепродзержинский металлургический институт]]|Научный руководитель=|Знаменитые ученики=|Известен как=|Известна как=|Награды и премии={{{!}}
{{!}} {{Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
{{!}}}|Роспись=|Ширина росписи=|Сайт=|Викитека=|Викисклад=}}
'''Мельцер-Шафран Виктор Владимирович''' ([[30 июль]] [[1914 йыл]] — [[1998 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор.

Прокат етештереү теорияһы һәм технологиялары өлкәһе белгесе. Күп кенә уйлап табыуҙар һәм йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/1028165 Изобретатель МЕЛЬЦЕР ВИКТОР ВЛАДИМИРОВИЧ]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Виктор Владимирович Мельцер-Шафран 1914 йылдың 30 июлендә Полтава ҡалаһында тыуа.

=== Белеме ===
1941 йылда Днепродзержинск металлургия институтын (хәҙер Днепр дәүләт техник университеты) «инженер-металлург» һөнәре буйынса тамамлай. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б.)]] ағзаһы була. 1953 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтында (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай ««Опережение при прокатке высоких полос» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ошо уҡ йылда  металдарҙы баҫым менән эшкәртеү кафедраһы доценты була&lt;ref&gt;[https://www.magtu.ru/attachments/article/689/mgtu_1950-1-a.pdf ИСТОРИЯ МАГНИТОГОРСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО ТЕХНИЧЕСКОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМ. Г. И. НОСОВА: 1950-е ГОДЫ]&lt;/ref&gt;. 1970-се йылдар башында «Теоретическое и экспериментальное исследование профиля полос при непрерывной тонколистовой горячей прокатке» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01007356977 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора технических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113075314/https://search.rsl.ru/ru/record/01007356977 |date=2019-11-13 }}&lt;/ref&gt; Ғалим профессор исемен ала. Уның ғалим булараҡ формалашыуында ҙур ролде техник фәндәр докторы, профессор [[Бояршинов Михаил Иванович|М.]] [[Бояршинов Михаил Иванович|И. Бояршинов]] уйнай.

=== Эшмәкәрлеге ===
1944 йылдан алып МДМИ-ҙа эшләй. Ул 1972 йылда металдарҙы баҫым менән эшкәртеү кафедраһында профессор була. 1950-се йылдарҙа ул беренсе булып прокат ваҡытында ыңғай һәм кире уҙыу булыуын аса. Ул беренсе булып йэҫе прокатта йоҡа прокатлау станы валоктары профилировкаһын иҫәпләү ысулын уйлап сығара, был Магнитогорск металлургия комбинатында йоҡа прокат стандарын тиҙ  үҙләштерер ергә ярҙам итә. 1970 йылда Виктор Владимирович киң һыҙатлы эҫе прокат технологияһын һәм киң һыҙатлы стандарҙы йыһазландырыуҙы камиллаштырыу буйынса бер нисә фәнни-тикшеренеү эштәрен башҡара. 1980-се йылдарҙа  үҙ фәнни мәктәбенә нигеҙ һала, унда металл биттәрен прокатлау кварто ситлектәрендә күсәр баҫымының барлыҡҡа килеү сәбәптәре теоретик  мәс ьәләләрен сис хәл итә&lt;ref&gt;[https://msd.com.ua/texnologiya-proizvodstva-prokatnogo-oborudovaniya/rabochaya-klet/ Рабочая клеть]&lt;/ref&gt;.

Һуңғы йылдарҙағы тормошо Германияла үтә. 1998 йылда вафат була. Уның улы — Мельцер-Леонид Викторович Шафран шулай уҡ ғалим була, Мәскәү  дәүләт техник университетының физика кафедраһында эшләй.

«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.magtu.ru/attachments/article/689/nauchnaya-elita.pdf НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова]
* [https://cyberleninka.ru/article/v/istoriya-funktsionirovaniya-nauchnyh-shkol-v-sfere-prokatnogo-proizvodstva-v-mgtu-im-g-i-nosova-v-1940-h-nachale-2000-h-godov История функционирования научных школ в сфере прокатного производства в МГТУ им. Г. И. Носова в 1940-х − начале 2000-х годов]

[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:1998 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1914 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:Магнитогорск дәүләт металлургия институты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>ql023iz9n2sqvo10xhszgyr4hoqx827</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Козлов Виктор Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155678</id>
    <revision>
      <id>1300417</id>
      <parentid>1131877</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T13:09:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6556" sha1="qv9fs3ihuybjihxaf27utm6yheaz7nl" xml:space="preserve">{{Персона|имя=Виктор Васильевич Козлов|оригинал имени=|изображение=В. В. Козлов.jpg|ширина=250px|описание изображения=|имя при рождении=|род деятельности=директор Новосибирского электровакуумного завода (1968—1987)|дата рождения=3.7.1919|место рождения=|гражданство={{USSR}} →&lt;br&gt;{{RUS}}|подданство=|дата смерти=17.12.2016|место смерти=|отец=|мать=|супруг=|супруга=|дети=|награды и премии={{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Медаль Серп и Молот|1986}} 
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Ленина}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Октябрьской Революции}}{{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}}{{!!}}{{орден Отечественной войны 2 степени}}
{{!}}-
{{!}}{{!!}}{{орден Отечественной войны 2 степени}}{{!!}}{{медаль «За трудовое отличие»}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{золотая медаль ВДНХ}}{{!!}} {{серебряная медаль ВДНХ}}
{{!}}}|сайт=|викисклад=}}

'''Козлов Виктор Васильевич''' ([[3 июль]] [[1919 йыл]] — [[17 декабрь]] [[2016 йыл]]) — хеҙмәт алдынғыһы. 1968—1987 йылдарҙа Новосибирск электровакуум заводы директоры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1986), РСФСР-ҙың Юғары Советы депутаты (1971-1975).

== Биографияһы ==
1919 йылдың 3 июлендә Гамбург (Германия) янындағы Ниодсен ҡалаһында тыуған, рус хәрби әсирҙәр Василий Козлов һәм немка Эльза Придцелдең улы. 1920 йылда ата-әсәһе менән Рәсәйгә күскән.

Мәскәү хәрби-авиация училищеһын тамамлаған (1937-1939, тиҙ сығарылыш), 51-се алыҫ бомбардировка авиация полкында хеҙмәт иткән. Көнбайыш Украинаны, Көнбайыш Белоруссия, Молдавияны азат итеүҙә ҡатнаша.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың октябренә тиклем фронтта була. Һуңынан (әсәһе немка булыу сәбәпле) төҙөлөш батальонында танкыға ҡаршы соҡор яһауҙа хеҙмәт итә. 1943 йылда 16-сы һауа армияһында 16- сы разведка полкында штурман урынбаҫары  вазифаһына билдәләнә.

1946 йылда РККА-нан китә һәм Новосибирск геодезия, аэрофотосъемка һәм картография институтында директор урынбаҫары вазифаһына ҡабул ителә. Һуңынан  РСФСР-ҙың йылға флоты министрлығының «Восток» баш идаралығында  бәйләнеш урынлаштырыу начальнигы итеп билдәләнә.

1950-1963 йылдарҙа 617-се Новосибирск электровакуум  заводында ОКБ машина төҙөү начальнигы, завком рәйесе, цех начальнигы булып эшләй. Ситтән тороп бөтә союз финанс-иҡтисади институтын (1961) юғары билдәләр менән тамамлай.

1963 -1968 йылдарҙа Новосибирск радиодеталь заводының беренсе директоры.

1968-1987 йылдарҙа Новосибирск электроваккум заводы директоры була. Уның етәкселеге осоронда йыллыҡ етештереү күләме 12-16 %-ҡа арта.

РСФСР Юғары Советы депутаты (1971-1975).

Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986). Өс Ленин ордены, Октябрь революцияһы һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары, ике II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, күп миҙалдар менән (шул иҫәптән «өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы, ВДНХ-ның алтын һәм көмөш миҙалы) бүләкләнә.

2016 йылдың 17 декабрендә Новосибирскиҙә вафат була.

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|id=11526|star=Labor}}
* http://novosibnow.ru/p/?id=11525 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227205125/http://novosibnow.ru/p/?id=11525 |date=2017-02-27 }}
* http://www.kprfnsk.ru/inform/news/30059/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161223161755/http://kprfnsk.ru/inform/news/30059 |date=2016-12-23 }}
* http://wwii-soldat.narod.ru/200/ARTICLES/BIO/kozlov_vikv.htm
* http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=11526

[[Категория:Бөтә Союз финанс-иҡтисад институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:ВДНХ-ның көмөш миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:ВДНХ алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:2016 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:21 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1919 йылда тыуғандар]]
[[Категория:3 июлдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>qv9fs3ihuybjihxaf27utm6yheaz7nl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Космодемьянская Зоя Анатольевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158804</id>
    <revision>
      <id>1300421</id>
      <parentid>1280884</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T14:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105424" sha1="c0bvsydemero4444v0f3zvy1t42hora" xml:space="preserve">{{однофамильцы|Космодемьянский{{!}}Космодемьянская}}
{{Военный деятель
| имя = Зоя Космодемьянская
| место рождения = Осино-Гай ауылы, Гавриловский районы (элекке Кирсановский өйәҙе, Тамбов губернаһы) [[РСФСР]], [[СССР]]
| место смерти = Петрищево ауылы, Рузский районы, Мәскәү өлкәһе, РСФСР, СССР
| изображение = Zoya Kosmodemyanskaya, 1941.png
| описание изображения = Зоя Космодемьянскаяның һуғышҡа тиклемге фотоһы
| принадлежность = {{флагификация|СССР|1923}}
| годы службы = [[1941]]
| звание = {{РККА, Ҡыҙылармеец}} [[ҡыҙылармеец]]
| род войск = [[разведка]]
| сражения = {{s|[[бөйөк Ватан һуғышы]]}}
| награды = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Медаль Золотая Звезда}} 
{{!}}-
{{!}} {{Орден Ленина}}
{{!}}}
| связи = 
}}
[[Файл:Zoya VLKSM.jpeg|thumb|Зоя Космодемьянскаяның комсомол билеты.]]
'''Космодемьянская Зоя Анатольевна''' ([[1923]] йылдың 13 сентябрендә Тамбов губернаһы Осино-Гай ауылы — [[1941]] йылдың 29 ноябрендә, Петрищево ауылы) — 1941 йылда немец тылына үтеп ингән&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Жук Ю. А.|год=2008|isbn=978-5-17-039641-2|страниц=806|издательство=АСТ|заглавие=Неизвестные страницы битвы за Москву|ссылка=https://books.google.com/books?id=I-QOAQAAMAAJ&amp;q=isbn:9785170396412&amp;dq=isbn:9785170396412&amp;hl=zh-CN&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwip9PDT25bmAhVEqZ4KHcGtC3kQ6AEIJzAA}}&lt;/ref&gt; Көнбайыш фронты штабының диверсия-разведка төркөмө ҡыҙылармеецы&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-12-22|title = Современные спецназовцы считают Зою Космодемьянскую сестрой|url = https://www.kp.ru/daily/26132/3023575/|publisher =Комсомольская правда}}&lt;/ref&gt;.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда [[Советтар Союзы Геройы]] исеменә лайыҡ булған тәүге ҡатын-ҡыҙ (үлгәндән һуң)&lt;ref&gt;[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1942/1942_007.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза т. т. Гурьянову М. А., Космодемьянской З. А., Кузину И. Н., особо отличившимся в партизанской борьбы в тылу против немецких захватчиков» от 16 февраля 1942 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 10 марта (№ 7 (166)). — С. 1.&lt;/ref&gt;.

Зоя Космодемьянская төркөмөнөң хәрби заданиеһы түбәндәгенән ғибәрәт була: «10 тораҡ пунктын яндырырға (иптәш Сталиндың 1941 й. 17 ноябре бойороғо): Анашкино, Грибцово, Петрищево, Усадково, Ильятино, Грачёво, Пушкино, Михайловское, Бугайлово, Коровино. үтәү мөҙҙәте — 5—7 көн». Юғары Баш командование Ставкаһының 428-се Бойороғо — оккупацияланған территорияла тораҡ пункттарҙы яндырыу күҙ уңында тотола, һәм быны атаҡлы совет диверсанты Илья Григорьевич Старинов әхлаҡи ҡараштан енәйәтсел, мәғәнәһеҙ һәм хәрби яҡтан ҡарағанда — зыянлы тип ҡылыҡһырлаған&lt;ref name=autogenerated2&gt;''Старинов И. Г.'' [Записки диверсанта] // «Вымпел», альманах. — {{М.}}, 1997. — № 3. — С. 240.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated3&gt;''Старинов И. Г.'' [Мины замедленного действия: Размышления партизана-диверсанта] // «Вымпел», альманах. — {{М.}}, 1999. — № 1. — С. 135.&lt;/ref&gt;.

Разведка-диверсия мәктәбенә яңы алынғандарҙы, 95%-ы үлтереләсәк, кем әсилеккә эләгә, шулар ғазаплы язаларға дусар ителәсәк, тип киҫәтеп алалар&lt;ref name=&quot;Горинов&quot;&gt;{{Cite web|url=http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/RUHIST/ZOYA.HTM|title=Зоя Космодемьянская ((1923—1941)|author=Горинов М. М.|website=(журнал «''Vivos voco!'' — Зову живых!»), копия текста|date=2003|publisher= // «Отечественная история», журнал. — 2003. — № 1|accessdate=2018-03-09}}&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, төркөмдөң бөтә ағзалары, яндырғыс ҡатнашма тултырылған бер нисә шешә һәм механикалары ышаныслы эшләмәгән пистолет менән генә ҡоралланып бара торған заданиелары ниндәй дәрәжәлә үлемесле ҡурҡыныс икәнен аңлаған. Ысынлап та, төркөмдөң күпселек ағзалары дошман менән атышҡанда йә әсирлеккә эләгеп, язаланып үлтерелгән.

Космодемьянская хәрби бойороҡтоң бары тик бер өлөшөн генә үтәп өлгөрә: өс өйҙө яндыра, шуның береһендә фронтҡа оҙатыла торған немец һалдаттары йоҡлаған була, шулай уҡ уларҙың транспортын һәм аттарын юҡ итә, ә башҡа ике йорт ауыл кешеләренең йорто була. Икенсе тапҡыр ут һалырға маташҡанда, ауыл кешеһе С. А. Свиридов саң ҡаға, һәм Космодемьянская ҡулға алына.

Зоя Космодемьянскаяны язалайҙар һәм аҫып үлтерәләр. Үлер алдынан Зоя, нацистар менән көрәшергә һәм был көрәш барышында үлемдән ҡурҡмаҫҡа кәрәк тигән легендәр телмәрен халыҡҡа әйтә.

Зоя Космодемьянская совет халҡының [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда күрһәткән батырлығы символына әүерелде. Зоя Космодемьянская образы нәфис әҙәбиәттә, публицистикала, кинематографта, һынлы сәнғәттә, монументаль сәнғәттә, музей экспозицияларында сағылды.
[[Би-би-си]]ның Рус хеҙмәте журналисы А. Кречетников фекеренсә, Зоя Космодемьянская совет халҡы һәм бөтә Рәсәй өсөн, фрнцуздарға — [[Жанна д’Арк]]кеүек, үҙен ҡорбан итергә әҙер тороусы илһөйәрлек өлгөһө булды&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=«Русская Жанна д’Арк»: Как Зоя Космодемьянская стала героиней войны|author=Артем Кречетников|url=https://www.bbc.com/russian/features-37950999|work=Русская служба Би-би-си|date=2016-11-29|accessdate=2016-12-01}}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Зо́я Анато́льевна Космодемья́нская 1923 йылдың 13 сентябрендә (башҡа мәғлүмәт буйынса — 8 сентябрҙә) Осино-Гай (ауыл төрлө сығанаҡтарҙа шулай уҡ Осинов Гай йәки Осиновые Гаи тип йөрөтөлә, һәм «уҫаҡлыҡ» тигәнде аңлата) ауылында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1118&amp;n=58|title=Святой из Осиновых Гаев|author=|website=|date=|publisher=Журнал «Родина»|accessdate=2019-12-02|archiveurl=https://archive.today/20130126114339/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1118&amp;n=58|archivedate=2013-01-26|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;) хәҙер [[Тамбов өлкәһе]] Гавриловский районында, уҡытыусылар Анатолий Петрович һәм Любовь Тимофеевна (ҡыҙ фамилияһы — Чурикова) Космодемьянскийҙар ғаиләһендә тыуған. Анатолий дини ҡатламдан сыҡҡанлыҡтан, фамилияһы (ғибәҙәт телендәгесә — «Козьмодемьянский») уның ата-бабалары хеҙмәт иткән сиркәү атамаһынан (изгеләр Косма һәм Дамиан), тип әйтеп була.

Пётр Иоаннович Козьмодемьянский — олатаһы&lt;ref&gt;Зоя фамилияһын 1930 йылда үҙгәртә.&lt;/ref&gt;, Осино-Гай ауылының Знаменская сиркәүендә {{comment|рухани|священник}} була. 1918 йылдың 27 авгусында отец Пётрҙы, йәш яңы тормош төҙөүселәр эләктереп алып, ҡаты ғазаплап, Сосулинский быуаһына батыралар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://yakov.works/spravki/1_history_bio/19_1890/1872_kosmodemyansky.htm|title=Петр Космодемьянский|publisher=yakov.works|accessdate=2020-01-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126122029/http://yakov.works/spravki/1_history_bio/19_1890/1872_kosmodemyansky.htm |date=2020-01-26 }}&lt;/ref&gt;. Уның мәйете 1919 йылдың яҙына ғына табыла, «мәйет бер нисек тә боҙолмаған була һәм балауыҙ төҫөндә ине» тип һөйләгән күреүселәр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://yakov.works/spravki/1_history_bio/19_1890/1872_kosmodemyansky.htm|title=Петр Космодемьянский|publisher=yakov.works|accessdate=2020-01-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126122029/http://yakov.works/spravki/1_history_bio/19_1890/1872_kosmodemyansky.htm |date=2020-01-26 }}&lt;/ref&gt;. Пётр коммунистар япҡан сиркәү янына ерләнә&lt;ref name=&quot;Горинов&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vos.1sept.ru/articlef.php?ID=200201704|title=Отец Петр, Зоя, Шура|publisher=vos.1sept.ru|accessdate=2019-12-02}}&lt;/ref&gt;.&lt;!-- Знаменская церковь в Осиновых Гаях, как и большинство тамбовских храмов, подлежала разборке, однако официально её даже не закрывали&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://yakov.works/spravki/1_history_bio/19_1890/1872_kosmodemyansky.htm|title=Петр Космодемьянский|publisher=yakov.works|accessdate=2020-01-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126122029/http://yakov.works/spravki/1_history_bio/19_1890/1872_kosmodemyansky.htm |date=2020-01-26 }}&lt;/ref&gt;. --&gt;

Зояның энеһе Александр Анатольевич Космодемьянский — совет танкисы, Советтар Союзы Геройы&lt;ref name=&quot;Tr&quot;&gt;[http://weekend.rambler.ru/read/alieksandr-kosmodiemianskii-kak-brat-mstil-za-siestru-2016-11-19/ Александр Космодемьянский: как брат мстил за сестру, Rambler.ru, 19.10.2016.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161122164029/http://weekend.rambler.ru/read/alieksandr-kosmodiemianskii-kak-brat-mstil-za-siestru-2016-11-19/ |date=2016-11-22 }}&lt;/ref&gt;. Александр, Зоя һәләк булғандан һуң, 17 йәшендә генә, апаһы өсөн үс алыу теләге менән фронтҡа атлыға. Егеткә «Зоя өсөн» тип яҙылған ауыр КВ-1 такыһы бирелә. 1945 йылдың 6 апрелендә Александр [[Кёнигсберг]]та САУ СУ-152-селә Ландграбен каналын үҙ аллы аша сыға, унда дошман батареяһын юҡ итә, һәм совет ғәскәрҙәренә аша сығыу мҡмкилеге булдырылғанға саҡлы плацдармды ысҡындырмай. 8 апрелдә ул командалыҡ иткән САУ СУ-152 батареяһы под его ованием захватила ключевой пункт ы Кёнигсберг оборонаһының мөһим пункты тип һаналған «Королева Луиза» фортын баҫып ала. 1945 йылдың 13 апрелендә Кёнингсбергтың төньяҡ-көнбайышында дошмандың танктарға ҡаршы батареяһы менән алышҡанда, уның САУ шартлағанлыҡтан, уның командалығы аҫтындағы башҡа САУ-ҙар ярҙамына таянып, немец пехотаһы менән атышып, Фирбруденкруг ҡаласығында мөһим терәк пунктты яулағанда, үлемесле яралана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://persona.rin.ru/view/f/0/30622/kosmodemjanskij-aleksandr-anatolevich|title=КОСМОДЕМЬЯНСКИЙ Александр Анатольевич, фото, биография|publisher=persona.rin.ru|accessdate=2016-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=419|title=Космодемьянский Александр Анатольевич|publisher=www.warheroes.ru|accessdate=2016-12-02}}&lt;/ref&gt;.

== Бала сағы һәм йәшлек йылдары ==
[[Файл:Зоя Космодемьянская.jpg|thumb|Зояның комсомол билетына төшкән фотографияһы.]]
1929 йылда Космодемьянскийҙар ғаиләһе Себергә барып сыға. Ҡайһы бер раҫлауҙар буйынса, Анатолий Космодемьянский коллективизацияға ҡаршы һөйләгәне өсөн улар һөргөнгә оҙатылған тиҙәр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://phys.msu.ru/rus/about/sovphys/ISSUES-2004/1(37)-2004/zoya/|title=Зоя Космодемьянская -- Орлеанская дева России|publisher=phys.msu.ru|accessdate=2019-12-02}}&lt;/ref&gt;, ә Любовь Космодемьянская 1986 йылда Себергә ошаҡтан ҡасып сығып киткәндәрен яҙа. Ғаилә бер йыл Иркутск өлкәһендә Бирюса йылғаһы буйындағы Шиткино ауылында йәшәй, Любовтың Нркомпроста хеҙмәт иткән апаһы Ольга юллаптыр, бәлки, Мәскәүгә күсеп киләләр. Ғаилә Мәскәүҙең ситендә, тимер юл станцияһына яҡын, хәҙерге Тимирязев паркы янында, Вучетич урамында, һуңғараҡ Александровский проезд, 7-се йорт адресы буйынса ике ҡатлы ҡйҙә йәшәгәндәр (хәҙер Коптево районы, Зоя һәм Александр Космодемьянскийҙар урамы, 35/1; йорт һаҡланмаған).

1933 йылда Анатолий Космодемьянский операциянан һуң үлә, Зоя менән энеһе Александр әсәһе тәрбиәһендә ҡала.

Зоя мәктәптә яҡшы уҡый, тарих, әҙәбиәт менән айырата ҡыҙыҡһына, Әҙәбиәт институтына уҡырға инергә хыяллана. 1938 йылдың октябрендә Зоя Бөтә Союз Ленин коммунистик йәштәр союзы (ВЛКСМ) сафына йәғни комсомолға инә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nkosterev.narod.ru/mos/pvd/petr_kr.html|title=Подвиг Зои Космодемьянской|publisher=nkosterev.narod.ru|accessdate=2019-12-02}}&lt;/ref&gt;.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[1941 йыл]]дың 31 октябрендә Зоя 2000 үҙ теләге менән килгән комсомол ағзалары араһында добровольцы явилась йыйылыу урынына — «Колизей» (Современник) кинотеатрына килә һәм шунан диверсия мәктәбенә килтерелә. Рәсми аталышы «Көнбайыш фронт штабының 9903-сө партизан часы», йәштәр разведка-диверсия часы яугире була. ВЛКСМ-дың Мәскәү ҡала комитеты секретары Александр Николаевич Шелепин һәм 9903-сө разведка-диверсия ғәскәри часының етәкселәре, көтөлгән юғалтыуҙар кимәле 95 % буласағы һәм әсирлеккә эләккән диверсант-разведчиктарҙың күбеһе ғазаплы язаларға дусар ителәсәге, кем үҙенә шундай яҙмыш теләмәй, разведмәктәптән китә ала, тип яңы алыныусыларҙы операцияларҙа ҡатнашыусылар ысынында {{comment|үлемгә хөкөм ителгән кеше|смертник}} буласағын иҫкәртә.&lt;ref name=&quot;Горинов&quot; /&gt; Космодемьянская, как и большинство её товарищей, остались в разведшколе. После короткого обучения продолжительностью три дня&lt;ref name=&quot;Горинов&quot;/&gt; Зоя төркөм составында [[4 ноябр]]ҙә [[Волоколамск]] районына оҙатыла, унда төркөм юлдарҙа мина ҡороу заданиеһын уңышлы башҡара.

{{викитека|Приказ СВГК СССР № 428 от 17.11.1941|Приказ СВГК СССР № 428 от 17.11.1941}}
Был ваҡытта Сталин киң масштабта көлөн күккә осороу тактикаһын ҡулланырға ҡарар иткән була — танылған совет диверсанты Илья Григорьевич Старинов фекеренсә, Сталин 1939—1940 йй. совет-фин һуғышында Ҡыҙыл армияны палаткаларҙа йәшәргә мәжбүр иткән финн алымын өлгө итеп ала.&lt;ref name=&quot;Горинов&quot; /&gt;
17 ноябрҙә {{comment|Юғары Баш Командование|ВГК}}ның 428-се Бойороғонда «герман армияһын ауыл, ҡалаларҙа йәшәү мөмкинлегенән мәхрүм итеп, немец илбаҫарҙарын бөтә тораҡ пункттарҙан һыуыҡҡа, яланға, бөтә булған биналарҙан һәм йылы {{comment|ышыҡ урындар|убежище}}ҙан асыҡ һауаға ҡыуып сығарыу» талабы ҡуйыла, шул маҡсаттан «немец ғәскәрҙәре тылының алғы һыҙығынан 40—60 км арауыҡҡа төпкәрәк һәм юлдарҙан уңға ла, һулға ла 20—30 км-ҙа бөтә тораҡ пункттарҙы төбөнә саҡлы ҡыйратырға һәм яндырырға кәрәк» тиелә. Старинов фекеренсә, партизандар көрәшен ойошторғанда, Сталиндың был бойороғо уның иң ҙур хаталарының береһе була: был алым бик тә ҡанһыҙ булыуы менән бергә, меңләгән совет кешеләренең һыуыҡтан һәләк булыуына һәм халыҡтың немецтар яғына ауыуына алып килер ине, халыҡ ярҙамынан яҙҙырып, партизандарҙы үлемгә дусар итер ине (тап ошо бойороҡ һөҙөмтәһендә, Старинов әйткәнсә, Ленинград өлкәһендәге партизан хәрәкәте юҡҡа сыға). Был бойороҡ немецтар файҙалана аласаҡ бөтә ҡышҡы фатирҙарҙы юҡҡа сығарып бөтөрөү бурысын бер нисек тә тулыһынса үтәй алмаған. Старинов үҙе бөтөнләй икенсе тактиканы (ҙур булмаған, яҡшы өйрәтелгән төркөмдәрҙең немецтарҙың тәрән тылындағы коммуникацияларҙа хәрәкәт итеүен) тәҡдим иткән, әммә Сталин был тәҡдимде иғтибарһыҙ ҡалдырған.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;/&gt;.

428-се приказды үтәү маҡсатында&lt;ref name=&quot;Горинов&quot; /&gt;, 9903-сө частың диверсия төркөмдәре командирҙары П. С. Проворов (Зоя уның төркөмөндә була) һәм Б. С. Крайнов 18 (ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙә — 20) ноябрҙә 5—7 көн эсендә 10 ауылды, шул иҫәптән Верейский районындағы Петрищевоны ла (хәҙер Мәскәү өлкәһе Рузский районы) яндырырға тейеш була.

Заданиены үтәгәнсе, диверсанттарға яндырғыс ҡатнашма тултырылған бер нисә шешә һәм 5 көнгә етерлек {{comment|ҡоро аҙыҡ|сухой паёк}} бирәләр. Диверсанттар автоматтар менән ҡоралланған немец һалдаттары йәшәгән йорттарҙы яндырырға тейешлеген белә тора, ҡоралдан уларға {{comment|тәте|взвод}} механикаһы {{comment|икеле|имевшие проблемы}} эшләгән пистолеттар ғына биргәндәр. Диверсанттарға һыуыҡта, урманда, усаҡ яғыу тыйылған, ә йылынырға алкоголь ярҙам итер тип иҫәпләгәнлектән, берәр шешә араҡы таратҡандар.

Заданиеға диверсанттарҙың ике төркөмө лә (һәр береһендә 10-ар кеше) бергә сыға. Головково (Наро-Фоминский район) (Петрищевонан 10 саҡрымда) ауылы янында немец ғәскәрҙәре логистикаһында ҡулланылған ауылдарҙы хәрби һаҡ аҫтында тотоу өсөн ойошторолған боҫҡонға засада осрай. Ҡаршы торорлоҡ етди ҡоралдары булмағанлыҡтан, диверсанттар ауыр юғалтыуҙар кисерә һәм өлөшләтә тарҡала. Диверсанттарҙың бер өлөшө әсилеккә алына. Төркөм ниндәй задание алғанын белеү маҡсатында, нацистар Вера Даниловна Волошинаны йыртҡыстарса язалап үлтерелә. Язаланыр алдынан Вера: «Һеҙ беҙҙең илебеҙгә килдегеҙ һәм бында үлемегеҙҙе табасаҡһығыҙ! Мәскәүҙе ала алмаясаҡһығыҙ… Хуш, Тыуған ил! Фашизмға үлем!» тип ҡысҡыра.&lt;ref name=&quot;Горинов&quot; /&gt; Диверсия төркөмөнән тороп ҡалған разведчиктар Борис Крайнов командаһына берләшәләр. Иптәштәре, һорау алғанда, диверсия маҡсатын асмағанлыҡтан, улар задание үтәүҙе дауам итә ала.

[[27 ноябр]]ҙә төнгө сәғәт 2-лә Борис Крайнов, Василий Клубков һәм Зоя Космодемьянская Петрищевола өс йортто (Карелова, Солнцев һәм Смирнованың өйҙәре) яндыра&lt;ref name=&quot;Горинов&quot; /&gt;. Һорау алғанда, Зоя яндырылған ихаталар аҙбарҙарында торған нацистар йөк ташыу өсөн файҙаланған 20 ат һәләк булғанын да әйтә. Смирнова А. В. был фактты үҙенең күрһәтмәләрендә дәлилләй&lt;ref name=&quot;Горинов&quot; /&gt;.

Зояның диверсия мәктәбе буйынса дуҫы Клавдия Милорадова Зоя яндырған өйҙәрҙең береһен немецтәр элемтә үҙәге итеп фаҙаланған, тип раҫлай.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Правда и мифы о Зое Космодемьянской|author=|url=http://sobesednik.ru/rassledovanie/20140525-pravda-i-mify-o-tom-kak-horonili-zoyu-kosmodemyanskuyu|work=|date=|accessdate=2018-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180310135601/https://sobesednik.ru/rassledovanie/20140525-pravda-i-mify-o-tom-kak-horonili-zoyu-kosmodemyanskuyu |date=2018-03-10 }}&lt;/ref&gt; Ауылдағы Ворониндар ғаиләһене өйө, шаһиттарҙың күрһәтмәләренән билдәле булыуынса, ысынлап та, күсерелеүсе ғәскәр офицерҙары өсөн штаб бинаһы булараҡ файҙаланылған, әммә яндырылмаған.&lt;ref name=&quot;Горинов&quot; /&gt;

Беренсе тапҡыр яндырғандан һуң Крайнов шартлы урында Зоя менән Клубковты көтмәйенсә, китә. Һуңғараҡ Клубковты ла немецтар ҡулға ала. Зоя, иптәштәре менән аймылышып бер үҙе ҡалғандан һуң, Петрищевола яндырыуҙарҙы дауам итергә була. Әммә ауылдағы немец хәрби властары был ваҡытта халыҡты сходҡа йыя һәм башҡа яндырыуҙар булдырмау маҡсатында ополчение төҙөй. Уларҙың беләктәрендә аҡ повязкалар була&lt;ref name=&quot;Горинов&quot; /&gt;.

== Әсирлек, ғазаплауҙар һәм язалап үлтереү ==
[[Файл:Kosm2.jpg|thumb|Зоя Космодемьянскаяны язалау.|260px]]
[[Файл:Zoya Kosmodemyanskaya by Sergey Strunnikov.jpg|thumb|Язаланып үлтерелгән Зоя Космодемьянскаяның фотоһы, (Сергей Николаевич Струнников, 1942 йылдың ғинуары)]]

28 ноябрь кисендә, Свиридовтың һарайын яндырырға маташҡанда, Космодемьянскаяны хужа күреп ҡала. Көтөлмәгән хәлдән уҡ ҡысҡырып ебәрә, һәм уның өйөндә йәшәгән немецтар киске 7 тирәһендә ҡыҙҙы тота. Ауылдаштары әйткәнсә, шуның өсөн Свиридовҡа бер шешә араҡы бирә немецтар. Свиридов старост һәм немецтар яндырыуҙарға ҡаршы ойошторған үҙоборона ағзаһы була&lt;ref name=&quot;Горинов&quot; /&gt;

Свиридов оккупанттар яҡлы комбатант булғанмы, әллә, башҡа мәғлүмәт буйынса, Свиридов, немецтарҙы күрәләтә саҡырмағанмы, Зояны ҡулға алыуҙа туранан-тура ғәйепле лә түгелме, ошо һаманға саҡлы бәхәсле булып ҡала. Шуны билдәләр кәрәк: Зоя үҙ белдегенә Петрищевоға яңына килә. Свиридов мөлкәтен яндырырға маташыусыны туҡтатырға ғына маташа. Әммә һуңғараҡ уны ла атырға хөкөм итәләр.&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/science/2016/11/29_a_10383575.shtml А. Варенцова. Мне было задание сжечь деревню. //Новая газета. 29.11.2016]&lt;/ref&gt;

Космодемьянская дошманғ ҡаршы атмағаны билдәле. Уның № 12719 һанлы револьверы дуҫы Клавдия Милорадовала ҡалған була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.molodguard.ru/heroes133.htm|title=''Успенский В. Д.'' Зоя Космодемьянская|publisher=www.molodguard.ru|accessdate=2016-12-01}}&lt;/ref&gt;. Уның пистолетының үҙенән-үҙе ҡорола торған тәтеһе булмағанлыҡтан, ҡоралдарын алмашҡан була. Клавдия заданиеға иртәрәк киткәнлектән, Космодемьянская уға үҙенең ышаныслыраҡ ҡоралын биргән була. Тикшеренеүселәрҙең ҡайһы берҙәре Зоя ҡоралын хәрби торошҡа килтереп өлгөрмәгәндер, тип иҫәпләй.

Күп кенә сығанаҡтарҙа («Зоя һәм Шура тураһында повесть» китабы, фильм «Мәскәү өсөн ҡаты алыш» фильмы) түбәндәге фараз бар:&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Особое распоряжение Сталина|url=http://nvo.ng.ru/history/2013-12-27/9_bege.html|accessdate=2016-12-01}}&lt;/ref&gt;, Зоянан шәхсән Өсөнсө рейхтың 197-се пехота дивизияһы 332-се пехота полкы командиры подполковник Людвиг Рюдерер орау алған; Иосиф Сталин, Космодемьянскаяны йыртҡыстарса язалап үлтергәндәрен белгәс, 197-се дивизия һалдаттарын һәм офицерҙарын әсир итеп алмаҫҡа бойорған, һәм Рюдерер әсирлеккә бирелергә теләһә лә, йәнәһе, үлтерелгән тигән мәғлүмәт була. Ысынында иһә, Рюдерер 1960 йылда ФРГ-ла үлә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.das-ritterkreuz.de/index_search_db.php4?modul=search_result_det&amp;wert1=5368|title=Die Träger des Ritterkreuzes des Eisernen Kreuzes 1939—1945|publisher=www.das-ritterkreuz.de|accessdate=2016-12-01}}&lt;/ref&gt;, Космодемьянскаянан һорау алғанда, вермахтың өлкән офицерҙары, шул иҫәптән подполковник ҡатнашҡанын шаһиттарҙың күрһәтмәләре раҫламай&lt;ref name=&quot;Горинов&quot; /&gt;.

Василий һәм Прасковьи Куликтың өйөндә өс офицер һәм тәржемәсе һорау алғандары билдәле. Һорау алғанда Зоя үҙен Таня тип атай һәм бер ниндәй ҙә мәғлүмәт бирмәй. Прасковья Кулик һөйләгәнсә, Зояны, инәнән тыума сисендереп, ҡайыш менән һуҡтыралар. Петрушкино халҡы, Воронина һәм башҡалар, һаҡсы Космодемьянскаяны, эске күлдәксән көйө һәм ялан аяҡ, дүрт сәғәт дауамында даими рәүештә һыуыҡ урамда йөрөткән&lt;ref name=&quot;Горинов&quot; /&gt;. Улар икәүләп ярты сәғәтләп урамда йөрөгән, шунан һаҡсы 15 минутҡа йылынырға кергән һәм Космодемьянскаяны ла индергән. Прасковья Кулик билдәләүенсә, Зояның аяғы туңған була. Төнгө сәғәт 2 тирәһендә һаҡсы алмаштырыла. Ул Зояға эскәмйәлә ятып торорға рөхсәт итә, һәм иртәнгә тиклем ул шунда ҡалған.

Шаһиттар крһәтеүенсә, Космодемьянскаяны туҡмауҙа төндә өйҙәре яндырылған А. В. Смирнова һәм Ф. В. Солиналар ҙа ҡатнашҡан. Бының өсөн улар һуңғараҡ РСФСР Уголовный кодексының 193-сө статьяһы буйынса Икенсе донъя һуғышында коллаборационизм аҙымы эшләгәне өсөн атылыуға хөкөм ителә.

Икенсе көн иртәнге сәғәт 10:30-ла Космодемьянскаяны {{comment|дар ағасы|виселица}} торған ергә килтерәләр; күкрәгенә рус һәм немец телендә «Поджигатель домов» тип яҙылған табличка эленгән була. Космодемьянскаяны дар ағасына алып килгәс, Смирнова таяҡ менән ҡыҙҙың аяҡтарына һуға һәм: «Кемгә зыян килтерҙең? Минең өйөмдө яндырҙың, ә немецтәргә бер ниэшләй алманың…» тип ҡысҡыра.

Язалау тураһында шаһиттарҙың береһе&lt;ref name=&quot;Горинов&quot;/&gt;:

{{начало цитаты}}
Дар ағасына тиклем уны ҡултыҡлап килтерҙеләр. Төҙ, башы юғары, өндәшмәй ғорур атлай ине. Дар ағасына килеп еткерҙеләр. Дар ағасы янында немецтәр һәм граждандар күп тора ине. Дар ағасы аҫтына баҫтырҙылар, дар ағасы тирәләй түңәрәкте киңәйтергә команда бирҙеләр һәм фотоға төшөрөргә тотондолар… уның шешәләр тултырылған сумкаһы бар ине. Ул былай тип ҡысҡырҙы: «Граждандар! Һеҙ баҫып ҡарап ҡына тормағыҙ, әһуғышырға ярҙам итегеҙ! Был минең үлемем — был минеңт ҡаҙанышым». Шунан һуң бер офицер ҡулын күтәрҙе, ә ҡалғандары уға ҡысҡырҙылар. Шунан ул тағы былай тине: «Иптәштәр, беҙ еңәсәкбеҙ. Немец һалдаттары, һуңламаҫ элек, бирелегеҙ». Немец офицеры асыулы ҡысҡырынды. Әммә ул дауам итте: «Русь!» «Советтар Союзы еңелмәҫ һәм еңелмәйәсәк», — был һүҙҙәрҙе ул үҙен фотоға төшөргән мәлдә әйтте…
Шунан йәшник ҡуйҙылар. Ул, бер ниндәй команданы көтөп тормайса, йәшниккә үҙе баҫты. Немец килеп элмәк кейҙерә башланы. Ул шул саҡта: «Беҙҙе ни тиклем аҫһағыҙ ҙа, барыбыҙҙы ла аҫып бөтөрә алмаҫһығыҙ, беҙ 170 миллион. Ә минең өсөн беҙҙең иптәштәребеҙ үс алыр» тип ҡысҡырҙы. Был һүҙҙәрҙе ул муйынына элмәк кейҙерелгәс әйтте. Ул тағы ла нҙер әйтергә тенләгәйне, ләкин шул мәлдә аяҡ аҫтынан йәшникте алдылар һәм ул аҫылынды. Ул ҡулдары менән бауға тотондо, ләкин немец уныңиҡулдарына һуҡты. Шунан һуң барыһы ла таралышты.
{{конец цитаты}}

Хәрби корреспондент Пётр Александрович Лидовтың «Таня» очергы йөкмәткеһен күп кеше белә. Заманында ул очерк мәктәп программаларында ла өйрәнелә ине&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://zoyakosmodemyanskaya.ru/books5-34.htm|title=Таня|author=Лидов П. А.|website=|date=|publisher=zoyakosmodemyanskaya.ru|lang=Array|accessdate=2018-03-09}}&lt;/ref&gt;:

Зоя үҙен Граждандар һуғышы осоронда язалап үлтерелгән Татьяна Григорьевна Соломаха хөрмәтенә Таня тип атаған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vsr.mil.by/2011/11/29/podvig-na-vse-vremena/ |title=Подвиг на все времена |accessdate=2015-09-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304121122/http://vsr.mil.by/2011/11/29/podvig-na-vse-vremena/ |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121122/http://vsr.mil.by/2011/11/29/podvig-na-vse-vremena/ |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

1942 йылдың 4 февралендә составында ВЛКСМ, Ҡыҙыл Армия офицерҙарынан, ВКП(б) РК, ауыл советы һәм ауыл халҡы вәкилдәренән торған комиссияның Зояны мәйетен таныу актында уның үлеме, уны темтеү, һорау алыу һәм язалау тураһында шаһиттарҙың күрһәтмәләре нигеҙендә, комсомолка Космодемьянская З. А. язалап үлтерелеүе алдынан шундай саҡырыу һүҙҙәрен әйтә: «Граждандар! Баҫып ҡарап ҡына тормағыҙ. Ҡыҙыл Армияға һуғышырға ярҙам итер кәрәк, ә минең үлемем өсөн беҙ:ең иптәштәр немец фашистарынан үс алыр. Советтар Союзы еңелмәҫ һәм еңелмәйәсәк». Немец һалдаттарына мөрәжәғәт итеп, Зоя Космодемьянская былай тигән: «Немец һалдаттары! Һуңламаҫ элек әсирлеккә бирелегеҙ. Беҙҙе, күпме аҫһағыҙ ҙа, аҫып бөтөрә алмаҫһығыҙ, беҙ 170 миллион»&lt;ref&gt;[http://1941-1942.msk.ru/page.php?id=235 1941-1942] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130720202429/http://1941-1942.msk.ru/page.php?id=235 |date=2013-07-20 }}.&lt;/ref&gt;.

Зояны язалау төшөрөлгән фотоһүрәттәрҙе и были найдены у одного из убитых солдат вермахта под деревней Потапово близ Смоленск ҡалаһы янындағы Потапово ауылында үлтерелгән вермахт һалдатының әйберҙәре араһында табыла&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-12-22|date = 2015-12-12|title = Пять немецких фотографий|url = http://0gnev.livejournal.com/311602.html|publisher = Ярослав Огнев}}&lt;/ref&gt;.

Космодемьянская кәүҙәһе, ауыл аша үтеп йөрөгән немец һалдаттарының мәсхәрәләүҙәренә дусар ителеп, дар ағасында айға яҡын аҫылынып тора. 1942, Яңы йылды, ҡаршылағанда, иҫерек немецтар, мәйеттең кейемен һалдырып алып, сираттағыса, бысаҡ менән сәнскеләп, түшен киҫеп алып, үле кәүҙәне мыҫҡыл итәләр. Икенсе көнөнә немецтар дар ағасын алырғакүрһәтмә бирә, һәм урындағы халыҡ мәйетте {{comment|ауыл кәртәһе аръяғында|за околицей}} ерләйҙәри&lt;ref name=&quot;Горинов&quot;/&gt;.

Һуңыраҡ Космодемьянскаяның кәүҙәһен [[Мәскәү]]ҙең Новодевичье зыяратына күсереп ерләйҙәр.

== Үлгәндән һуң батырлығын таныу ==

=== СССР һәм Рәсәйҙә таныу ===
[[Файл:Очерк Таня - Лидов и Струнников.jpg|thumb|350 px|Пётр Лидовтың «Таня» очергы, «Правда» гәзите, 1942 йылдың 27 ғинуары, Сергей Николаевич Струнников фотоһы.]]
Зояның яҙмышы тураһында Пётр Александрович Лидовтың «Правда» гәзитендә баҫылған «Таня» очергынан билдәле була. Лидовҡа был хәлде бер крәҫтиән һөйләй, уны аҫалар, ә ул уларға янай, тип һоҡланыуын белдерә. Петрищевоға килеп, ауыл халҡынан ентекләп һорап, мәҡәлә яҙа. Тиҙҙән уның шәхесе тураһында бөтә ил белә. 1942 йылдың 16 февралендә Зоя Космодемьянскаяға [[Советтар Союзы Геройы]] исеме (үлгәндән һуң) бирелә.

=== Бирмала Космодемьянская образынан өлгө алыу ===
[[Файл:Washed Zoya - tribute to Victory Day.jpg|мини|2010 йылдың 7 майында Киевта FEMEN ойошмаһы активисткаһы Космодемьянская һәйкәлен йыуа.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.obozrevatel.com/news/2010/5/7/365848.htm|title=Секс-защитницы помыли Зою Космодемьянскую к 9 Мая. ФОТО|publisher=Obozrevatel|date=2010-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://photo.unian.net/rus/detail/277900.html|title=Активистка женского движения ”FEMEN” чистит памятник женщине-герою Великой Отечественной Войны Зое Космодемьянской, в Киеве, в пятницу, 7 мая 2010 г.|publisher=УНИАН|date=2010-05-07}}&lt;/ref&gt;]]
Бирма милли-азатлыҡ көрәше барышында Зоя Космодемьянская образын уның батырлығына оҡшатыу өлгөһө итеп һайлайҙар. Карен халҡының милли-азатлыҡ хәрәкәте лидеры, iw Карен милли союзы (en Karen National Union) партияһының генераль секретары Ша Ла Фан (Padoh Mahn Sha Lah Phan) ғүмереңде ҡорбан итергә әҙерлек яғынан Космодемьянскаяны үҙенең ойошма ағзаларына үрнәк булырлыҡ тип һанаған. Космодемьянская хөрмәтенә ул ҡыҙына Зоя исемен ҡушҡан. Зоя Фан (Zoya Phan) — Бирманың күренекле {{comment|кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы|правозащитник}}&lt;ref&gt;Zoya Phan, Damien Lewis. «Little Daughter: a Memoir of Survival in Burma and the West», 2009&lt;/ref&gt;

=== Украинала таныу һәм кире ҡағыу ===
2014 йылда Украинала власть алмашынғас, ил парламенты Украинала декоммунизация (коммунистик һәм нацисти режимдарҙы ғәйепләү һәм уларҙың символдарын тыйыу) тураһында закон ҡабул ителде.&lt;ref name=&quot;decom&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.pravda.com.ua/news/2015/05/15/7068057/|title=Порошенко підписав закони про декомунізацію|publisher=Українська правда|accessdate=2018-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Poroshenko signs laws on denouncing Communist, Nazi regimes|url=http://en.interfax.com.ua/news/general/265988.html|accessdate=2018-03-09|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;decom2&quot;&gt;{{Cite news|title=Ukraine says Goodbye, Lenin|first=Vitaly|last=Shevchenko|url=http://www.bbc.com/news/world-europe-32267075|work=BBC News|date=2015-04-14|accessdate=2018-03-09|language=en}}&lt;/ref&gt; Космодемьянская һәйкәлдәре был законға тап килтерелмәне.

2016 йылдың сентябрь башында Киевта билдәһеҙ кешеләр Космодемьянская һәйкәлен буяп, һыҙғыслап, ҡолатып киттеләр, шунан һуң уны реставрацияға ебәрҙеләр.

Киевтың ҡала башдығы Виталий Владимирович Кличко был хәлде вандализм тип атаны, был һәйкәл йәмәғәтселек иғтибарында һәм һәйкәлде «коммунизм музхейына тапшырыр кәрәк» тине.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Киеве вандалы разрисовали и повалили памятник Зое Космодемьянской|url=https://lenta.ru/news/2016/09/05/vandals/|accessdate=2016-12-01}}&lt;/ref&gt;

== Совет осоронан һуңғы матбуғат Космодемьянская тураһында ==
Үҙгәртеп ҡороу һәм унан һуңғы йылдарҙа ҡайһы бер киң мәғлүмәт сараларында Космодемьянская тураһында рәсми мәғлүмәткә альтернатив булған хәбәрҙәр күренде. Ҡағиҙә булараҡ&lt;ref name=&quot;М&quot;&gt;[[Манипуляция сознанием (книга)]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://psy.piter.com/library/?tp=2&amp;rd=8&amp;l=431&amp;p=1034 Библиотека — Псипортал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141012015741/http://psy.piter.com/library/?tp=2&amp;rd=8&amp;l=431&amp;p=1034 |date=2014-10-12 }}.&lt;/ref&gt;, ул имеш-мимешкә, күреп белеүселәрҙең дөрөҫлөккә тап килмәгән һүҙҙәренә нигеҙләнеп таралды, ә ҡайһы саҡта — рәсми «миф»ҡа ҡаршы килерлек документаль мәғлүмәткә һаман сер итеп ҡалдырылған йә яңы ғына сер асылыу мөмкинлеге башланған заманда уйҙырмаларға ла ҡоролдо. М. М. Горинов яҙғанса, уларҙа Зоя Космодемьянская биографияһының совет осоронда асыҡ әйтелмәгән факттары сағылды, әммә улар кәкре көҙгөләге кеүек ҡот осҡос боҙолоп күрһәтелде.

Социолог Сергей Георгиевич Кара-Мурза был хәлде бына нисек тасуирлай&lt;ref name=&quot;М&quot;/&gt;:
{{начало цитаты}}
… Бразилияла психологтар йәмғиәтенә лекция уҡый инем. Шундайыраҡ тема бирҙеләр: «Үҙгәртеп ҡороу барышында образдарҙың емерелеү технологияһы». Мин факттарҙы һөйләйем, гәзиттәрҙән өҙөктәр килтерәм. Тыңлаусылар бының мәғәнәһен миңә ҡарағанда ла яҡшыраҡ аңлай. Уларҙы бигерәк тә Зоя Космодемьянская {{comment|абруйына тап төшөрөү|дискредитация}} кампанияһы ҡыҙыҡһындыра ине. Миңә Зоя кем булған, уны ғаиләһе ниндәй булған, уның тышҡы ҡиәфәте ниндәй, уның ҡаһарманлығының асылы ниҙә тигән бик аныҡ һорауҙар бирҙеләр. Ә һуңынан ни өсөн фәҡәт уның образын ғына бысратҡандарын аңлаттылар — унан башҡа ла тағы героинялар бар ҙа инде. Ә эш шунда: Зоя үлеме мәленә йыуаныс табырлыҡ (мәҫәлән, Лиза Чайкина кеүек) хәрби уңыш ҡаҙанмаған, бары тик ғазап сигеүсе генә була. Һәм халыҡ аңы, рәсми пропагандаға бәйләмәй, фәҡәт уны изге яфа сигеүселәр пантеонына индергән. Һәм уның образы, ысын биографияһынан айырылып, беҙҙең халыҡтың үҙаңы терәктәренең береһе булып хеҙмәт итә башлай.
{{конец цитаты}}

Хатта батырлыҡты Зоя түгел, имеш, икенсе комсомолка-диверсантка — Лиля Азолина эшләгән икән тигән фараз да йөрөнө.

2016 йылда карикатурист һәм психиатр Андрей Георгиевич Бильжо The Insider баҫмаһы менән әңгәмә ҡороп, ''«интернетты шартлатырлыҡ ҡурҡыныс һәм фетнәсел крамольная вещь бер нимә һөйләйем әле бына» ти''. Артабан Бильжо «''П. П. Кащенко исемендәге психиатрия дауаханаһы архивында Зоя Космодемьянскаяның һуғышҡа тиклем унда дауаланыу тарихын уҡыным. Был клиникала Зоя бер нисә тапҡыр ятҡан, ул шизофрения менән сирләгән''» һәм шуға нигеҙләнеп, ул мәлдә, Космодемьянскаяның аҫыр алдынан өндәшмәүен: ''кеше ауыр хәрәкәт итә, ҡатып ҡалған кеүек күренә һәм өндәшмәй — был «мутизмлы кататоник ступор» менән аңлатыла&quot;'' тигән һығымтаға килә. «Зоя Космодемьянскаяның был өндәшмәү синдромы батырлыҡ һымаҡ ҡабул ителгән''», — тип йомғаҡлап та ҡуя Бильжо.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://theins.ru/opinions/38959|title=Диагноз недели с доктором Бильжо: Мединский никакой не историк, а 29-й панфиловец и есть|date=2016-12-09|publisher=The Insider|lang=ru|accessdate=2019-02-15}}&lt;/ref&gt;

Был баҫма киң мәғлүмәт сараларында һәм социаль селтәҙәрҙә көслө дискуссияға сәбәпсе була. Facebookта Бильжо колонкаһына тарихсы Александр Дюков яуап бирә. Уның фекеренсә, Космодемьянская һуғыштан алда ысынлап та дауханала ятҡан, ләкин икенсе диагноз — «менингит» менән. Ул дауахана справкаһын да баҫтыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/alexander.dyukov.9/posts/1325125267527206|title=Александр Дюков|publisher=www.facebook.com|lang=ru|accessdate=2019-02-15}}&lt;/ref&gt;. Тарихсы Бильжо килтергән факттарҙы «һис шикһеҙ уйҙырма» ти.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2016/12/13/bilzho/|title=Бильжо ответил на критику из-за колонки о шизофрении Зои Космодемьянской|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2019-02-15|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

«Үлемһеҙ полк» хәрәкәте обратилось Генпрокуратураға с просьбой оценить высказывания Андрей Бильжоның Зоя Космодемьянская тураһындағы әйткән һүҙҙәренә баһа биреү мөрәжәғәте менән сыға.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2016/12/16/669993-bilzho-kosmodemyanskoi|title=«Бессмертный полк России» пожаловался в прокуратуру на статью Бильжо о Зое Космодемьянской|author=Ведомости|date=2016-12-16|publisher=www.vedomosti.ru|accessdate=2019-02-15}}&lt;/ref&gt;

2017 йылда Александр Глебович Невзоров {{comment|«Мәскәү шаңдауы»|«Эхо Москвы»}} блогында {{comment|«Тарбаҡлы Зоя»|«Развесистая Зоя»}} тигән исем аҫтында текст баҫтыра, бында ул Космодемьянскаяны крәҫтиән ихаталарын яндырыусы тип күрһәтә, һәм был хәлде менингит менән сирләүе эҙемтәһе тип аңлатып маташа. Блогер Зояны аҡылға еңеллектә ғәйепләй һәм уны маньяктар, сериялы үлтереүселәр менән сағыштыра. Ахырҙа Невзоров в создании ''«иҫке совет мифы»'' барлыҡҡа килеүҙә «''сталин йәһәннәмен» ғәйепләй.''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/doc/1906448-echo.htm|title=Александр Невзоров: Развесистая Зоя — Документы — Эхо Москвы, 09.01.2017|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2019-02-15}}&lt;/ref&gt;

Журналист Наталья Горяйнова, Бильжо һәм Невзоров яҙмаларына яуап итеп, Бөйөк Ватан һуғышы геройҙары хәтерен мыҫҡыллаған өсөн енәйәт яуаплылығы булдырырға саҡырҙы:&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Где закон, защищающий защитников Родины?|author=Наталья Горяйнова|url=https://www.regnum.ru/news/2232173.html|work=REGNUM|date=2017-01-28}}&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;«Рус ирҙәре интернет яҫылығында нисек еңел генә итеп рус ҡыҙын тәрегә ҡаҙаҡланылар — Зояны, уны яҡлар туғандары булмағанлыҡтан, уға нисек еңел генә хайуани, физиологик күрә алмаусан һүҙ киҫәктәре осорҙоғоҙ. Әгәр яҡындарынан исмаһам берәү тере булһа, һеҙ һүҙҙәр һәм медицина терминдары менән шулай {{comment|еңел|безнаказанно}} {{comment|уйнамаҫ|не могли бы жонглировать}} инегеҙ? Ә һеҙҙе шул хәтлем түбәнһетһәләр, һеҙҙең туғандарығыҙ быға нисек ҡарар ине?
Әгәр ябай кешелек әҙәбе был осраҡта иҫкергән төшөнсә булып күренһә, мәңгелеккә шымғандарҙы беҙҙең төкөрөп ҡарауҙарҙан яҡларлыҡ закон булырға тейеш. Израилдә һәм Европаның бер нисә илендә нисек итеп Холокосты яҡлаған кеүек. Холокост — ул ғәҙәтигә әйләнә барған йыш ҡабатланыусы ҡурҡыныс, һәм аҡрынлап тағы ла ҡот осҡосораҡ күренә, шуның өсөн теләһә ниндәй уйланылмаған һүҙ ҙә күңел һыҙланыуына әйләнә. Холокосты кире ҡағыу үҙе — енәйәти хөкөмгә тарттырырлыҡ енәйәт. Һәм беҙҙең илдә Бөйөк Ватан һуғышы геройҙары хәтерен хурлағандар ҙа енәйәти хоҡуҡ тәртибендә язаға таттырылырға тейеш.»&lt;/blockquote&gt;

=== Василий Клубковтың хыянаты тураһында фараз ===
Һуңғы йылдарҙа Зоя Космодемьянскаяны отряд буйынса иптәше комсорг Василий Андреевич Клубков һатҡан тигән фараз йөрөй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://old.redstar.ru/2002/02/16_02/4_01.html|title=О подвиге и подлости|author=В. Лота|website=Красная звезда|date=2002-02-16|publisher=|accessdate=2018-03-09}}&lt;/ref&gt;. Ул 2000 йылда «Известия» гәзитендә донъя күргән йәшерен грифы сиселгән Клубков эше материалдарына нигеҙләнеп барлыҡҡа килгән. Клубков [[1942 йыл]]дың башында часҡа кире ҡайтҡас, немецтарға тотолоуы, ҡасыуы, яңынан тотолоуы, тағы ҡасыуы һәм үҙебеҙҙекеләргә ҡайтыуы тураһында һөйләй. Әммә һорау алғанда, Зоя менән бергә әсирлеккә эләгеүе, уны һатыуы һәм немецтар менән хеҙмәттәшлек итергә риза булыуы, шунан дошман разведка мәктәбендә уҡыуы һәм уларҙың задание менән ебәреүҙәре тураһында һөйләй.
{{начало цитаты}}
— Мине офицерға килтереп биргәндән һуң, мин ҡурҡаҡлыҡ күрһәттем, һәм беҙ өс кеше, Крайнев һәм Космодемьянская, килдек тинем. Офицер немец телендә һалдаттарына ниндәйҙер күрһәтмә бирҙе, улар бер нисә минуттан Зоя Космодемьянскаяны алып килделәр. Крайневты ла тоттолар микән, белмәйем.

— Һеҙ Космодемьянскаянан һорау алғанда шунда инегеҙме?

— Эйе. Офицер унан ауылды нисек яндырыуын һораны. Ул, мин ауылды яндырманым тине. Шунан һуң офицер Зоянан күрһәтмәләр талап итте, әул ныҡлап баш тартҡанға, туҡмай башланы. Мин Зоя алдында был ысынлап та минең менән диверсия заданиеһы менән ауылға килгән Космодемьянская Зоя, һәм ул ауылдың көньяҡ ситен яндырҙы тинем. Космодемьянская бынан һуң да офицерҙың һорауҙарына яуап бирмәне. Зоя өндәшмәгәс, бер нисә офицер уны инәнән тыума сисендерҙе һәм 2—3 сәғәт дауамында унан берәй һүҙ алыр өсөн резина таяҡтар менән туҡманылар. Космодемьянская офицерҙарға: «Үлтерегеҙ мине, һеҙгә мин бер нимә лә әйтмәйәсәкмен» тине. Шунан уны алып киттеләр, һәм уны мин бүтән күрмәнем.
{{конец цитаты|источник=Из протокола допроса Клубкова от 11—12 марта 1942 года&lt;ref&gt;''[[Хинштейн, Александр Евсеевич|А. Е. Хинштейн]].'' Тайны Лубянки. Гл. 7. Кто предал Зою Космодемьянскую.&lt;/ref&gt;.}}

Клубков 1942 йылдың 16 апрелендә тыуған илгә хыянат иткән өсөн атып үлтерелә. Уның күрһәтмәләре һәм Зоянан һорау алғанда ауылда булыуы башҡа сығанаҡтар менән раҫланмай. Шуға ҡушып әйтер кәрәк, Клубковтың һөйләгәне ҡапма-ҡаршылыҡлы һәм буталсыҡ: башта ул Зоя минең исемемде немецтарға әйтте ти, шунан — исемемде әйтмәне ти; шунан Зояның фамилияһын белмәгәнен, артабан уның исемен һәм фамилияһын әйттем, ти һ. б. Хатта Зоя һәләк булған ауылды ла ул Петрищево тип түгел «Пепелище» тип атай. Немец язалауҙарының маҡсаты ла аңлашылмай: Клубков бит немецтарға Зоя белгәнде һөйләгән булып сыға ла инде.

Тикшеренеүсе М. М. Горинов Клубков Абвер менән хеҙмәттәшлек итеүгә ысынлап та ҡул ҡуйғандыр, ләкин ысынында үҙебеҙҙекеләргә әйләнеп ҡайтыу маҡсатында ғыналыр. Фашлағандан һуң, тәфтишселәр, йә карьера яғын (Зоя тирәләй йәйелдерелгән пропагандистик кампанияла үҙ дивиденды өлөшөн эләктереү маҡсатында) күҙ уңында тотоп йә пропаганда маҡсатында (ул саҡтағы идеологияға ярашлы, совет яугире Зояның әсирлеккә эләгеүен «аҡларға» тырышып) егетте Зояны «һатыуын» танырға мәжбүр иткәндәрҙер. Хәйер, хыянат итеү фаразы шулай ҙа пропагандистик әйләнешкә индерелмәйсә ҡалған.

== Наградалары ==
* [[Советтар Союзы Геройы]]ның «Алтын Йондоҙ» миҙалы (1942 йылдың 16 феврале)
* [[Ленин ордены]] (үлгәндән һуң)

== Хәтер ==

=== Музейҙары ===
* Петрищево ауылында, Зоя Космодемьянская батырлыҡ күрһәткән һәм язаланған ерҙә, бай экспозициялы музей.&lt;ref&gt;[https://zoya-petrishevo.ru/ Музей Зои Космодемьянской (Петрищево)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191001091146/https://zoya-petrishevo.ru/ |date=2019-10-01 }}.&lt;/ref&gt;
* Тамбов өлкәһе Гаврилов районының Осино-Гай ауылында Советтар Союзы Геройҙары Зоя, Александр Космодемьянскийҙар һәм Степан Перекальскийҙың хәрби-тарихи дан музейы (1969 йылдың 31 ғинуарында асыла), Зоя Космодемьянская исемендәге 2-се Гаврилов урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Осино-Гай филиалына инә.
* Мәскәүҙә 201-се мәктәп (хәҙер Зоя һәм Александр Космодемьянскийҙар исемендәге 201-се һанлы гимназия)&lt;ref&gt;[http://tumen.kp.ru/daily/25891/2851334/ Статья о школьном музее и потере части экспонатов].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://фрондетв.рф/article/na-severe-moskvy-gibnet-shkola-zoi-i-aleksandra-kosmodemyanskikh Фронде ТВ: На севере Москвы гибнет школа Зои и Александра Космодемьянских].&lt;/ref&gt; — Космодемьянскийҙар мәктәбе һәм ғаилә тарихы музейы.
* Санкт-Петербургта (Ленинград) Зоя Космодемьянская урамында урынлашҡан 381-се мәктәп.
* Тамбов өлкәһе, Борщёвка — Советтар Союзы Геройы Зоя Космодемьянская исемендәге Борщёвка тарихи музейы (йәмәғәт башланғысындағы Тамбов өлкә крайҙы өйрәнеү музейы филиалы).
* Германия, Эдериц ҡалаһы, Һалле округы — Зоя Космодемьянская исемендәге музей.
* Иркутск өлкәһе Тайшет районы Шиткино ҡасабаһында Зоя һәм Александр Космодемьянскийҙарҙың йорт-музейы.
* Мәскәү өлкәһендә области появится Зоя Космодемьянскаяның үҙенә бер айырмалы уникальный музейы асыласаҡ. Яңы музей өҙөләсәк ер участкаһы [http://rossaprimavera.ru/news/a3bffcb0 Зои Космодемьянской] Мәскәү өлкәһе Руз ҡала округы властары тарафынан рәсмиләштерелгән. Был турала б этом та 2017 йылдың 14 авгусында округ хакимиәте матбуғат хеҙмәте белдерҙе.

Большие Вяземыла Зоя Космодемьянская исемендәге балалар пионер лагеры бар.

=== Монументаль сәнғәттә ===
[[Файл:Могила Зои Космодемьянской.JPG|thumb|280px|Памятник на Новодевичьем кладбище]]

* Памятник в посёлке [[Горный (Тогучинский район)|Горный]] Новосибирской области во дворе школы.
* Памятник в г. [[Саки (город)]] у школы № 2.
* Памятник в г. Чернигове у школы № 10.
* Памятник в г. Светлом, пос. Комсомольский, Калининградской области у школы № 1(2 корпус).
* Памятник в пос. [[Пантелеймоновка (Донецкая область)|Пантелеймоновка]], Донецкая область.
* Памятник в селе [[Осино-Гай]] [[Тамбовская область|Тамбовской области]], на родине Зои Космодемьянской. Тамбовский скульптор Михаил Салычев.
* Памятник в [[Тамбов]]е на улице Советской. Скульптор Матвей Манизер.
* Бюст в селе [[Шиткино]].
* Бюст во дворе железнодорожной школы-интерната № 2, носящего имя Зои Космодемьянской. г. Бендеры , Молдавия
* Памятник на платформе станции метро «[[Партизанская (станция метро, Москва)|Партизанская]]» в [[Москва|Москве]].
* Памятник на [[Беларусь (автодорога)|Минском шоссе]] близ деревни [[Петрищево (Рузский район Московской области)|Петрищево]]. Открыт в 1957 году во время проведения Всемирного фестиваля молодежи и студентов. Авторы памятника — скульпторы [[Фёдоров, Владимир Алексеевич (скульптор)|В. Фёдоров]] и [[Иконников, Олег Антонович|О. А. Иконников]], архитектор А. Каминский.
* Мемориальная плита в деревне Петрищево.
* Памятник в [[Санкт-Петербург]]е в [[Московский парк Победы (Санкт-Петербург)|Московском парке Победы]]. (скульптор М. Г. Манизер, архитектор В. Д. Кирхоглани; гранитный постамент, бронзовая фигура 3,5 м, бронзовая доска с рельефной лавровой ветвью и надписью «Зоя Космодемьянская»; общая высота 6,5 м. Дата установки декабрь 1951 г.)
* Памятник в [[Киев]]е: сквер на углу ул. Олеся Гончара и ул. Богдана Хмельницкого.
* Памятник в [[Харьков]]е в «[[Сквер Победы (Харьков)|Сквере Победы]]» (за фонтаном «[[Зеркальная струя]]»).
* Памятник в [[Саратов]]е на улице Зои Космодемьянской, около школы № 72.
* Памятник в [[Ишимбай|Ишимбае]] у школы № 3, в самой школе и на территории спецучреждения&lt;ref&gt;{{публикация|статья |автор=Никулочкин |автор имя=Д. В. |часть= |часть ссылка= |часть оригинал= |часть вид= |инфо=ч. VI-II |заглавие=Хранители истории Ишимбая |ссылка=http://xn--d1acjhikg2a.xn--p1ai/app/files/archive/pdf/1529664354_nomer_20_2018.pdf |архив= |архив дата= |оригинал= |вид= |соавторы= |
ответственный= |издание=[[Подметки+]] |издание ответственный=ред. Г. Р. Ямалова |издание ссылка= |тип=газ. |место=[[Ишимбай]] |издательство=РИК «Аспект» |год=2018 |месяц=5 |день=16 |номер=20 |том= |volume= |выпуск= |раздел= |issue= |страницы=2 |pages= |язык= |issn=2220-8348 |ref=Хранители истории Ишимбая (ч. VI-II)}}&lt;/ref&gt;.
* Памятник в [[Брянск]]е у школы № 35.
* Бюст в [[Брянск]]е у школы № 56.
* Бюст в г. Калининграде у школы № 5.
* Бюст в посёлке Чегдомын (Хабаровский край) у школы № 6.
* Памятники в [[Волгоград]]е (на территории школ № 36 и 130).
* Памятник в [[Мурманск]]е в сквере на ул. Зои Космодемьянской&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Советская Жанна Д’Арк. Памятник Зое Космодемьянской установили в Мурманске|url=http://www.tv21.ru/news/2018/06/22/sovetskaya-zhanna-dark-pamyatnik-zoe-kosmodemyanskoy-ustanovili-v-murmanske|accessdate=2018-06-22|language=ru}}&lt;/ref&gt;.
* Памятник в [[Челябинск]]е на улице Новороссийской (во дворе школы № 46).
* Памятник в [[Рыбинск]]е на улице Зои Космодемьянской на берегу [[Волга|Волги]].
* Памятник в [[Херсон]]е у школы № 13.
* Бюст у школы в селе Бармино Лысковского района Нижегородской области.
* Бюст в [[Ижевск]]е у школы № 25.
* Бюст в [[Железногорск (Красноярский край)|Железногорске Красноярского края]] у гимназии № 91.
* Памятник в Бердске (Новосибирская область) у школы № 11.
* Памятник в посёлке Большие Вязёмы у Большевязёмской гимназии.
* Памятник в [[Донецк]]е во дворе школы номер 54.
* Памятник в [[Химки|Химках]] на улице Зои Космодемьянской.
* Памятник в [[Ставрополь|Ставрополе]] у гимназии № 12.
* Памятник в [[Барнаул]]е у школы № 103.
* Памятник в Ростовской области, с. Тарасовский, памятник у школы № 1.
* Бюст в селе Иваньково [[Ясногорский район|Ясногорского района Тульской областие]] во дворе Иваньковской средней школы.
* Памятник в [[Одесса|Одессе]], на территории детского санатория «Люстдорф».
* Бюст в пгт. Тарутино, Одесской области, у начальной средней школы.
* Бюст в [[Мариуполь|Мариуполе]] во дворе школы № 34.
* Бюст в [[Новоузенск]]е Саратовской области у школы № 8.
* Бюст в [[Казань|Казани]] у школы № 99.
* [[Памятник Зое и Александру Космодемьянским|Памятник в Москве]] (скульптор О. А. Иконников, архитектор К. С. Шехоян) на улице Александра и Зои Космодемьянских, д.35/1 в районе метро Войковская на месте их не сохранившегося дома.
* Памятник в [[Чапаевск]]е у школы № 1.
* Бюст в [[Соликамск]]е.
* [[Памятник Зое Космодемьянской (Руза)|Памятник]] в [[Руза|Рузе]] у Дома Культуры работы [[Зураб Церетели|Зураба Церетели]]&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-12-22|title = В Рузе открыт памятник Зое Космодемьянской - Первый канал|url = http://www.1tv.ru/news/social/240809|publisher = www.1tv.ru}}&lt;/ref&gt;. Открыт к 90-летию со дня рождения Зои Космодемьянской&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2013/08/30/ruza/ Lenta.ru: В Рузе открыли памятник Зое Космодемьянской работы Церетели].&lt;/ref&gt;.
* Памятник в Самаре во дворе школы № 170.
* Памятник в Нижнем Новгороде в здании школы № 37.
* Памятник в с. Иваньковский Гаврилово-Посадского района Ивановской области. Слева от сельского клуба.
* Проектное предложение Московского высшего промышленного училища (бывш. Строгановского) о возведении в парке перед школой {{s|№ 201}} {{s|им. Зои}} и Александра Космодемьянских памятного сооружения. Автор Ермоленко П. Ф. Одобрено для дальнейшей работы 18 октября 1966 года.
* Памятник в с. Павловка Иваничевского р-н. Волынской обл. Украина в санатории-профилактории «Шахтар».
* Бюст в Судиславле Костромской области во дворе школы № 1
* Бюст в Новомосковске Тульской области у Гимназии № 13
* Памятник в Буе Костромской области во дворе школы № 13
* Памятник в АНО ДООЦ «Алые паруса» Тюменской области
* Памятник Зое и Александру Космодемьянским (гипсовые скульптуры в полный рост) на территории бывших Красных казарм в городе Ельце (ныне один из корпусов ЕГУ имени Бунина)
* Памятник в городе Котлас Архангельской области во дворе школы № 82
* Бюст в мемориальном комплексе в Ленинградской области, у Осиновецкого маяка на Ладожском озере. Мемориальный комплекс из 10 стел с бюстами (на 27.04.2019 три бюста отсутствуют) от Зои Космодемьянской до Александра Матросова.
* Бюст в Магнитогорске у школы № 49.
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; caption=&quot;Памятники&quot;&gt;
Файл:Donetsk kosmodemyanskaya 01.jpg|Во дворе школы № 54 в [[Донецк]]е.
Файл:Зоя в Тамбове.jpg|В [[Тамбов]]е.
Файл:Soja Anatoljewna Kosmodemjanskaja Gedenkstein 1773.jpg|Обелиск перед 46-й средней школой в [[Дрезден]]е.
Файл:Zoya Kosmodemyanskaya (Partizanskaya station, Moscow).JPG|На станции метро «Партизанская» в [[Москва|Москве]].
|Установлен на 86-м километре Минского шоссе в 1957 году. Скульпторы [[Фёдоров, Владимир Алексеевич (скульптор)|В. Фёдоров]], О. Иконников. Архитектор А. Каминский.
&lt;/gallery&gt;

=== Нәфис әҙәбиәт ===
* [[Алигер, Маргарита Иосифовна|М. И. Алигер]] посвятила Зое поэму «Зоя». В [[1943 год]]у поэма была удостоена [[Сталинская премия|Сталинской премии]].
* Л. Т. Космодемьянская опубликовала «Повесть о Зое и Шуре» (литературная запись [[Вигдорова, Фрида Абрамовна|Ф. А. Вигдоровой]], свыше 30 переизданий).
* Советский писатель В. Ковалевский создал дилогию о Зое Космодемьянской. В первой части, повести «Брат и сестра», описаны школьные годы Зои и Шуры Космодемьянских. Повесть «Не бойся смерти!» посвящена деятельности Зои в годы Великой Отечественной войны.
* Поэмы Космодемьянской посвятили [[Чувашия|чувашский]] поэт [[Хузангай, Петр Петрович|Петр Хузангай]], [[Турция|турецкий]] поэт [[Хикмет, Назым|Назым Хикмет]] и [[китай]]ский поэт [[Ай Цин]]; стихи — [[Барто, Агния Львовна|А. Л. Барто]] («Партизанке Тане», «У памятника Зое»), [[Рождественский, Роберт Иванович|Р. И. Рождественский]], [[Друнина, Юлия Владимировна|Ю. В. Друнина]], В. П. Туркин («Зоя»), марийский поэт Макс Майн («Баллада о 18-летней девушке») и другие поэты.

=== Музыкала ===
* Музыка [[Шостакович, Дмитрий Дмитриевич|Дмитрия Шостаковича]] к фильму 1944 года «[[Зоя (фильм, 1944)|Зоя]]» Лео Арнштама&lt;ref name=&quot;ОлегКазьмин&quot;&gt;{{книга|автор=Олег Казьмин.|часть=Чистота, воссозданная в музыке|заглавие=Ты  осталась в народе живая…: Книга  о  Зое  Космодемьянской|ссылка=http://www.1941-1945-2010.ru/zoya4-01-01.htm|ответственный=Составители: Заслуженный  работник  культуры  РФ  Валентина  Дорожкина, Заслуженный  работник  культуры  РФ  Иван  Овсянников. Фотографии  Алексея  и  Бориса  Ладыгиных,  Анатолия  Алексеева, а   также  из  фондов  Осиногаевского  и  Борщёвского  музеев.|издание=Сборник  статей  и  очерков|место=Тамбов|издательство=«Тамбовполиграфиздат»|год=2003|страниц=180}}&lt;/ref&gt;.
* «Песня о Тане партизанке», слова [[М. Кремер]]а, музыка [[В. Желобинский|В. Желобинского]]&lt;ref name=&quot;ОлегКазьмин&quot; /&gt;.
* Одноактная опера «Таня» [[В. Дехтерев]]а (1943)&lt;ref name=&quot;ОлегКазьмин&quot; /&gt;.
* Оркестровая сюита «Зоя» (1955) и опера «Зоя» (1963) [[Макарова, Нина Владимировна|Н. Макаровой]]&lt;ref name=&quot;ОлегКазьмин&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=M. M. Яковлев.|заглавие=Макарова Н. В|ссылка=http://enc-dic.com/enc_music/Makarova-N-V-4394.html|язык=ru|издание=[[Музыкальная энциклопедия]]|тип=Энциклопедия|издательство=«Советская энциклопедия» и «Советский композитор»|год=1976|том=3. Корто — Октоль}}&lt;/ref&gt;.
* Балет «Татьяна» [[А. Крейн]]а (1943)&lt;ref name=&quot;ОлегКазьмин&quot; /&gt;.
* Музыкально-драматическая поэма «Зоя» [[Юровский, Владимир Михайлович (композитор)|В. Юровского]] на слова [[М. Алигер]]&lt;ref name=&quot;ОлегКазьмин&quot; /&gt;.
* «Песня о Зое Космодемьянской», слова [[П. Градов]]а, музыка [[Ю. Милютин]]а&lt;ref name=&quot;ОлегКазьмин&quot; /&gt;.

=== Һынлы һүрәт сәнғәтендә ===
* [[Кукрыниксы]]. «Зоя Космодемьянская» ([[1942]]—[[1947]]).
* [[Мочальский, Дмитрий Константинович|Дмитрий Мочальский]] «Зоя Космодемьянская».
* [[Щекотов, Константин Никитич|К. Н. Щекотов]] «Последняя ночь (Зоя Космодемьянская)». 1948—1949. Холст, масло. 182×170 см. ООМИИ им. М. А. Врубеля. Омск.

=== Фильмдар ===
* «[[Зоя (фильм, 1944)|Зоя]]» — фильм [[1944 год]]а режиссёра [[Арнштам, Лео Оскарович|Лео Арнштама]].
* «[[Во имя жизни (фильм, 1946)|Во имя жизни]]» — фильм [[1946 год]]а режиссёров [[Зархи, Александр|Александра Зархи]] и [[Хейфиц, Иосиф Ефимович|Иосифа Хейфица]]. (В этом фильме есть эпизод, где актриса играет в театре роль Зои).
* «[[Великая Отечественная (фильм)|Великая Отечественная]]», фильм 4-й. «Партизаны. Война в тылу врага».
* «[[Битва за Москву (фильм)|Битва за Москву]]» — фильм 1985 года режиссёра Юрия Озерова.
* 10 февраля 2019 года «Киностудия имени Горького» приступила к съёмкам нового фильма о Зое Космодемьянской&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/2570563.html Сняты первые кадры фильма о Зое Космодемьянской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021043243/https://regnum.ru/news/2570563.html |date=2020-10-21 }}&lt;/ref&gt;.

=== Филателияла ===
&lt;gallery caption=&quot;Почтовые [[Почтовая марка|марки]] и [[Почтовый конверт|конверты]]&quot;&gt;
Файл:Rus_Stamp_GSS-Kosmodemyanskaya.jpg|Почтовая марка [[СССР]], [[1942]].
Файл:The Soviet Union 1975 Illustrated stamped envelope Lapkin 75-276(0493)face(Zoya Kosmodemyanskaya).jpg|Почтовый конверт СССР, [[1975]].
File:Зоя Анатольевна Космодемьянская (конверт 1978).jpg|Почтовый конверт СССР, [[1978]].
Файл:Художественные маркированные конверты 1983 года. Космодемьянская Зоя Анатольевна.jpg|Почтовый конверт СССР, [[1983]].
Файл:Zoya Kosmodemyanskaya on stamp.JPG|Почтовая марка [[ГДР]].
&lt;/gallery&gt;

=== Зоя Космодемьянская исемендәге урамдар ===
{{основная статья|Улица Зои Космодемьянской}}

=== Башҡалар ===
[[Файл:ZoyaKosmodemMPEI.jpg|thumb|Мемориальная доска на здании МЭИ (Красноказарменная, 14).]]
В честь Зои Космодемьянской названо множество объектов:
* Астероид [[(1793) Зоя]]&lt;ref&gt;{{книга |автор=Schmadel L. D. |заглавие=Dictionary of Minor Planet Names – (1793) Zoya |ответственный= |ссылка=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-540-29925-7_1794 |место= |издательство=Springer Berlin Heidelberg |год=2003 |volume= |allpages= | pages =143 |isbn=978-3-540-00238-3}}&lt;/ref&gt;.
* Пик в [[Заилийский Алатау|Заилийском Алатау]] (4108 м).
* Посёлок Космодемьянский в Рузском районе Московской области ; Космодемьянская средняя общеобразовательная школа.
* В Воркуте имя Зои Космодемьянской носила школа № 85 (на сегодня ликвидирована).
* В Бердске Новосибирской области имя Зои Космодемьянской носит школа № 11.
* Судно Министерства морского флота, танкер.
* В Днепропетровске — восьмилетняя школа № 48 (ныне СШ № 48). В этой школе учились певец [[Кобзон, Иосиф Давыдович|Иосиф Кобзон]], поэты Игорь Пуппо и Олег Климов.
* Электропоезд ЭД2Т-0041 (приписан к депо Александров).
* Пионерский лагерь в Эстонии, [[Ида-Вирумаа|Ида Вирумааский уезд]], на озёрах Куртна.
* Детские библиотеки в Ростове-на-Дону, Армавире, Новочеркасске, Новосибирске, Омске, Красноярске и Дзержинске.
* Танковый полк [[Национальная народная армия|Национальной народной армии]] [[Германская Демократическая Республика|ГДР]]&lt;ref&gt;Имени Зои // «[[Красная звезда (газета)|Красная звезда]]», 5 сентября 1985. — С. 3.&lt;/ref&gt;.
* Детский лагерь имени Зои Космодемьянской в городе [[Каменск-Шахтинский]], на реке Северский Донец.
* В Москве в районе станций метро «Войковская» и «Коптево» есть улица Зои и Александра Космодемьянских.
* Лагерь им. Зои Космодемьянской на берегу озера Тургояк в Челябинской области.
* В Нижнем Новгороде, в школе № 37 Автозаводского района, существует детское объединение «Школята», созданное в честь З. А. Космодемьянской. Ученики школы проводят торжественные линейки в день рождения и день смерти Зои.
* В память о формировании партизанско-разведывательной части 9903, в которую входили Герои Советского Союза Зоя Космодемьянская, [[Колесова, Елена Фёдоровна|Елена Колесова]], [[Дронов, Никита Дорофеевич|Никита Дронов]], [[Линьков, Григорий Матвеевич|Григорий Линьков]] и [[Банов, Иван Николаевич|Иван Банов]], на здании [[Московский энергетический институт|МЭИ]] открыта мемориальная доска.
* Летний оздоровительный лагерь им. Зои Космодемьянской в окрестностях г. Усть-Каменогорска (Казахстан).
* Пионерская дружина им. Зои Космодемьянской Петровской средней школы Наро-Фоминского района Московской области.
* Имя Зои Космодемьянской носил танк [[БТ-5]] (б/н 279), головной из 8 танков, собранных на [[Иркутский завод тяжёлого машиностроения|Иркутском заводе тяжёлого машиностроения им. Куйбышева]] и образовывавших танковую колонну «Иркутский комсомолец» в составе 206-го отдельного танкового полка.
* Детский летний лагерь имени Зои Космодемьянской находится в черте города Курска.

== Әҙәбиәт ==
* [[Большая советская энциклопедия]]. В 30 тт. Т. 13. — М.: Советская энциклопедия, 1973. — С. 254.
* Народная героиня. (Сб. материалов о Зое Космодемьянской) — М., 1943.
* {{книга|автор= |часть=Космодемьянская Зоя Анатольевна |заглавие=Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь |ответственный= Пред. ред. коллегии [[Шкадов, Иван Николаевич|И. Н. Шкадов]] |ссылка= |место=М. |издательство=[[Воениздат]] |год=1987 |том=1 /Абаев — Любичев/ |страниц=911 |страницы=743 |isbn= отс., Рег. № в [[Российская книжная палата|РКП]] 87-95382 |тираж=100000 |ref=}}
* {{книга |автор=Лидов П. |часть=Таня |ссылка часть=http://www.a-z.ru/women_cd2/12/10/i80_67.htm |заглавие= Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. Е. Кононенко |издание=Вып. 1 |место=М. |издательство= [[Политиздат]] |год=1969 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= 447 |серия= |isbn= |тираж= |ref=}}
* ''[[Космодемьянская, Любовь Тимофеевна|Космодемьянская Л. Т.]]'' Повесть о Зое и Шуре. — Л.: Лениздат, 1951. — 232 с. (Переиздания: М.: Детлит, 1956. — 208 с.; М., 1966; М.: Детлит, 1976. — 208 с.; Л.: Лениздат, 1974. — 272 с.; Мн.: Народная асвета, 1978. — 206 с.; Л.: Лениздат, 1984. — 256 с.).
* ''[[Успенский, Владимир Дмитриевич|Успенский В. Д.]]'' Зоя Космодемьянская («[[Жизнь замечательных людей. Малая серия]]». Выпуск 1.). — М.: Молодая гвардия, 1989.
* ''Успенский В. Д.'' Можайское направление — М.: Молодая гвардия, 1978.
* ''Савинов Е. Ф.'' Зоины товарищи: док. очерк. — Ярославль: Ярославское кн. изд., 1958. — 104 с.
* {{книга|заглавие=Ты осталась в народе живая… : Книга о Зое Космодемьянской|ссылка=http://www.1941-1945-2010.ru/zoya4-01-01.htm|ответственный=Сост. В. Дорожкина, И. Овсянников.|издание=Сборник статей и очерков|место=Тамбов|издательство=Тамбовполиграфиздат|год=2003|страниц=180}}

=== Нәфис әҫәрҙәр ===
* ''Борисов Н. А.'' С именем Зои.
* ''Ковалевский В.'' Не бойся смерти.
* ''Лачин Самед-заде'' Адская честь (отрывок из романа «Бог крадется незаметно»).
* ''Фрида Вигдорова'' Герои рядом с тобой (отрывок из книги «Мой класс»).
* ''Успенский В.'' Зоя Космодемьянская.
* ''Титов В.'' Быть полезным! (повесть).
* ''Алигер М.'' Зоя (поэма).
* ''Фролов Г.'' Бессмертие (отрывок из книги «Часть № 9903»).
* ''Аргутинская Л.'' Татьяна Соломаха (очерк).
* ''Емельянов Б.'' Зоя и Гайдар (опубликовано в журнале «Смена»).
* ''Космодемьянская Л. Т.'' Повесть о Зое и Шуре.
* ''Карпель Р., Швецов И.'' Музей в Петрищеве.

=== Мәҡәләләр ===
* П. Лидов. Таня («Правда», 27 января 1942 года)&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://zoyakosmodemyanskaya.ru/books5-34.htm|title=Читать}}&lt;/ref&gt;.
* П. Лидов. Кто была Таня («Правда», 18 февраля 1942 года)&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://zoyakosmodemyanskaya.ru/books5-44.htm|title=Читать}}&lt;/ref&gt;.
* П. Лидов. Партизанка Таня (журнал «Пионер», январь-февраль 1942 год).
* П. Лидов. Пять немецких фотографий («Правда», 24 октября 1943 года).
* С. Любимов. Мы не забудем тебя, Таня! («Комсомольская правда», 27 января 1942 года)&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://zoyakosmodemyanskaya.ru/books5-35.htm|title=Читать}}&lt;/ref&gt;.
* П. Нилин. Подлость (очерк о судебном заседании Военного трибунала над жительницей деревни Петрищево Аграфеной Смирновой, которая избивала Зою, сентябрь 1942 год)&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://zoyakosmodemyanskaya.ru/books5-54.htm|title=Читать}}&lt;/ref&gt;.
* Я. Милецкий. Кто предал Таню («Красная звезда», 22 апреля 1942 года).
* Письмо к молодёжи от Л. Т. Космодемьянской «Отомстите за мою дочь» (Пятигорск, 1942 год)&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://zoyakosmodemyanskaya.ru/books5-59.htm|title=Читать}}&lt;/ref&gt;.
* А. Космодемьянский. Моя сестра (февраль-май 1942 год).
* А. Космодемьянский. Я мщу убийцам моей сестры (газета «На врага», октябрь 1943 год).

== Документаль кино ==
* «Зоя Космодемьянская. Правда о подвиге» // ВГТРК «Россия», 2005&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4tLnARJkVK4 «Зоя Космодемьянская. Правда о подвиге» // ГТРК «Россия», 2005] на youtube.com&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Космодемьянский, Александр Анатольевич]] — брат Зои Космодемьянской, Герой Советского Союза.
* [[Волошина, Вера Даниловна]] — советская разведчица, повешена в один день с Зоей Космодемьянской.
* [[Назарова, Клавдия Ивановна]] — организатор и руководитель подпольной комсомольской организации.
* [[Пионеры-герои]].
* [[Советские партизаны в Великой Отечественной войне]].

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}

=== Биографик материалдар ===
* [http://www.zoyakosmodemyanskaya.ru Сайт Марины Турсиной «Зоя Космодемьянская»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200312120037/http://zoyakosmodemyanskaya.ru/ |date=2020-03-12 }}.
* [http://1941-1942.ru Сайт Дарьи Верясовой «Как Зоя»].
* ''М. Турсина.'' [http://www.1941-1945-2010.ru/zoya1-06-00.htm Осино-Гай — частица моей Родины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191109235248/http://www.1941-1945-2010.ru/zoya1-06-00.htm |date=2019-11-09 }}.
* [http://www.road-front.ru/phpBB2/viewtopic.php?t=1147#p8715 Уголовное дело № Н-16440 Тайна гибели Зои Космодемьянской пылилась в архивах 60 лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807093654/http://www.road-front.ru/phpBB2/viewtopic.php?t=1147#p8715 |date=2020-08-07 }}.
* ''[[Верясова, Дарья Евгеньевна|Д. Е. Верясова.]]'' [http://историк.рф/special_posts/как-зоя/ «Как Зоя»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031152533/https://xn--h1aagokeh.xn--p1ai/special_posts/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%B7%D0%BE%D1%8F/ |date=2020-10-31 }}.
* ''Д. Е. Верясова.'' [http://историк.рф/special_posts/как-зоя-продолжение/ «Как Зоя (продолжение)»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031162011/https://xn--h1aagokeh.xn--p1ai/special_posts/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%B7%D0%BE%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/ |date=2020-10-31 }}.

=== Баҫмалар ===
* [http://www.road-front.ru/phpBB2/viewtopic.php?t=1147#p8715 Уголовное дело № Н-16440 Тайна гибели Зои Космодемьянской пылилась в архивах 60 лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807093654/http://www.road-front.ru/phpBB2/viewtopic.php?t=1147#p8715 |date=2020-08-07 }}.
* ''Михаил Горинов, Екатерина Иванова, Валерий Шевченко.'' [http://zoyakosmodemyanskaya.ru/books5-0.htm Зоя Космодемьянская: Документы и материалы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200530113916/http://zoyakosmodemyanskaya.ru/books5-0.htm |date=2020-05-30 }}.
* ''Вячеслав Ковалевский.'' [http://zoyakosmodemyanskaya.ru/books4.htm Брат и сестра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200530113910/http://zoyakosmodemyanskaya.ru/books4.htm |date=2020-05-30 }}.
* ''Валентина Дорожкина, Иван Овсянников.'' [http://1941-1945-2010.ru/zoya4-01-01.htm «Ты осталась в народе живая…» : Книга о Зое Космодемьянской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200513175856/http://www.1941-1945-2010.ru/zoya4-01-01.htm |date=2020-05-13 }}.
* ''Вячеслав Ковалевский.'' [http://molodguard.ru/heroes128.htm Не бойся смерти].
* ''Н. А. Борисов.'' [http://molodguard.ru/heroes125.htm С именем Зои].
* ''Р. Карпель, И. Швецов.'' [http://molodguard.ru/heroes123.htm Музей в Петрищеве].
* ''М. М. Горинов.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/RUHIST/ZOYA.HTM Зоя Космодемьянская].
* ''Валентина Кученкова.'' [http://vos.1september.ru/articlef.php?ID=200201704 Отец Пётр, Зоя и Шура. Истоки подвига] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929111446/http://vos.1september.ru/articlef.php?ID=200201704 |date=2007-09-29 }}.
* ''Г. Набойщиков.'' [http://www.phys.msu.su/rus/about/sovphys/ISSUES-2004/1(37)-2004/zoya/ Зоя Космодемьянская — Орлеанская Дева России].
* ''Л. Т. Космодемьянская.'' [http://militera.lib.ru/prose/russian/kosmodemyanskaya/index.html Повесть о Зое и Шуре].
* ''Дмитрий Коробейников.'' [http://www.peoples.ru/state/citizen/kosmodemianskaya/ Зоя Анатольевна Космодемьянская].
* [https://web.archive.org/web/20051227015937/http://www.smi.ru/05/04/05/3442763.html Легенды Великой Отечественной. Зоя Космодемьянская].
* ''Ирина Рубцова.'' [http://www.rusk.ru/st.php?idar=15522 Она называлась Таней].
* ''Владимир Креславский.'' [https://web.archive.org/web/20070930002742/http://news.omsk-info.ru/1032.html Правда о Зое и Шуре Космодемьянских].
* [https://web.archive.org/web/20071027022559/http://www.redstar.ru/2002/02/16_02/4_01.html О подвиге и подлости (Красная звезда)].
* [https://web.archive.org/web/20100516030412/http://www.zvezda.ru/warpath/2007/11/28/zoya.htm Великая дочь русского народа].
* [http://rusk.ru/newsdata.php?idar=178576 Заведующий Миссионерским отделом Ярославской епархии прокомментировал инициативу тамбовского историка канонизировать Зою Космодемьянскую].
* ''Пётр Лидов.'' [https://web.archive.org/web/20131029195908/http://media.utmn.ru/library_view_book.php?bid=1404&amp;chapter_num=29 «Таня»].
* ''Владислав Протопопов.'' [http://www.vmdaily.ru/news/2012/11/29/devushka-s-chim-imenem-v-boj-otpravlyalis-otryadi-172864.html Девушка, с чьим именем в бой отправлялись отряды].
* [https://web.archive.org/web/20151208090754/http://1941-1942.msk.ru/page.php?id=320 Памятник Матери: Воспоминания о Любови Тимофеевне Космодемьянской] / Идея книги, составление и комментарии ''Е. Г. Ивановой''.
* ''А. Г. Невзоров.'' [http://echo.msk.ru/doc/1906448-echo.html Развесистая Зоя].
{{внешние ссылки}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышының ҡатын-ҡыҙ разведчиктары]]
[[Категория:Язаланған хәрбиҙәр]]
[[Категория:1941 йылда язаланғандар]]
[[Категория:СССР-ҙың оккупацияланған территорияһында аҫылғандар]]
[[Категория:СССР-ҙың хәрби әсирҙәре]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы партизандары]]
[[Категория:Новодевичье зыяратында ерләнгәндәр]]
[[Категория:ВЛКСМ ағзалары]]
[[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]</text>
      <sha1>c0bvsydemero4444v0f3zvy1t42hora</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ковардак Прасковья Ивановна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158927</id>
    <revision>
      <id>1300415</id>
      <parentid>1299754</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T12:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7350" sha1="8a0m8q0j9k92v7r6cyd8wvq3a2or93p" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ковардак Прасковья Ивановна''' (1913—2000) — совет ауыл хужалығы эшсеһе, Ленин исемендәге [[совхоз]] МТС-ы тракторист-стахановсыһы&lt;ref&gt;[http://adm-vidnoe.ru/index/0-18 Ковардак Прасковья Ивановна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200212045601/http://adm-vidnoe.ru/index/0-18 |date=2020-02-12 }}&lt;/ref&gt;, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975).

== Биографияһы ==
[[1913 йыл]]да Кубань өлкәһенең Ейск бүлеге Канеловская станицаһында (хәҙерге [[Краснодар крайы]]ның Староминский районында) тыуған&lt;ref&gt;[http://romanbook.ru/book/8627179/?page=93 Наброски к портретам о первых секретарях Краснодарского крайкома ВКП(б), КПСС на Кубани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023194710/http://romanbook.ru/book/8627179/?page=93 |date=2014-10-23 }}&lt;/ref&gt; .

Канеловская станицаһында йәшәй&lt;ref&gt;[http://www.adm.starominska.ru/viewpage.php?page_id=26 История района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023114805/http://www.adm.starominska.ru/viewpage.php?page_id=26 |date=2014-10-23 }}&lt;/ref&gt;. Бында тракторсылар курсын тамамлай һәм 1931 йылдан Канеловская МТС-ында ЧТЗ тракторында эшләй башлай. 1937 йылғы сәсеү миҙгелендә напарнигы менән иң юғары эш күрһәткесенә өлгәшәләр — 5143 гектар, трактор бригадалары Бөтә Союз социалистик ярышында беренсе урын яулайҙар.

1937 йылда Прасковья Ивановна К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһына уҡырға инә, уны тамамлағандан һуң агроном булып эшләй. 1938 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] ағзаһы.

Һуңынан [[Мәскәү өлкәһе]]нең Ленин районы Ленин исемендәге совхозында баҫыусылыҡ бригадаһы бригадиры булып эшлә. Ауыл хужалығында стахановсылар хәрәкәтен башлаусыларҙың береһе.

Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, [[СССР Юғары Советы]]ның беренсе саҡырылыш депутаты була&lt;ref&gt;[http://www.cikrf.ru/vistavki/65let/spisok_dep.html Депутаты Верховного Совета СССР I созыва 1937—1946] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080149/http://cikrf.ru/vistavki/65let/spisok_dep.html |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07705.asp Депутаты Верховного Совета СССР I созыва, избранные 12.12.1937]&lt;/ref&gt;.

СССР Юғары Советы Президиумының [[1975 йыл]]дың [[22 сентябрь|22 сентябрендәге]] указы менән, күмәк социалистик ярышты киң йәйелдереүҙә күрһәткән ҙур уңыштары, юғары хеҙмәт етештереүсәнлегенә өлгәшкәне, ауыл хужалығында алдынғы эш алымдарын индереү буйынса күп йыллыҡ эшмәкәрлеге өсөн һәм стахановсылар хәрәкәтенең 40 йыллығы менән бәйле, Ковардак Прасковья Ивановнаға [[Ленин ордены]] һәм «[[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы|Ураҡ һәм Сүкеш]]» алтын миҙалы тапшырыла һәм [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме бирелә&lt;ref&gt;[http://ivanovo1945.ru/ukazy/1975.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР от 22.09.1975 г. «О присвоении звания Героя Социалистического Труда тов. Ковардак П. И.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102191316/http://ivanovo1945.ru/ukazy/1975.pdf |date=2014-11-02 }}&lt;/ref&gt;.

[[2000 йыл]]да вафат була.

Уның ире — Павлов Павел Николаевич (1902—1985) — Ленин исемендәге совхоздың директоры була&lt;ref&gt;[http://uchebana5.ru/cont/1482064-p14.html Павлов Павел Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927135214/https://uchebana5.ru/cont/1482064-p14.html |date=2021-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
- [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975)

- Ленин ордены (1975),

- «[[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы|Ураҡ һәм Сүкеш]]» алтын миҙалы,
 
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,

- Октябрь Революцияһы ордены, 

- «Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы&lt;ref&gt;[http://www.lenina-sovhoz.narod.ru/history-famous-people.htm Список рабочих и служащих совхоза имени Ленина, награждённых орденами и медалями]&lt;/ref&gt;.

- башҡа миҙалдар.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Ангелина, Прасковья Никитична

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://видновский-край.рф/wiki/k/86/ Ковардак Прасковья Ивановна, Герой Социалистического Труда]
* [https://web.archive.org/web/20141023224020/http://best-session.ru/m-a-novie-gendernie-roli-i-povsednevnoste-jenshin-v-kolhoznoj/index-1.html Новые гендерные роли и повседневность женщин в колхозной деревне 1930-х гг.]
[[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:2000 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1913 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>8a0m8q0j9k92v7r6cyd8wvq3a2or93p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клевцова Надежда Владимировна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159890</id>
    <revision>
      <id>1300408</id>
      <parentid>1295799</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T12:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8498" sha1="gxpwenb7g3y6bjv9yzw7khfkvz0fotu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Клевцова Надежда Владимировна''' ([[4 февраль]] [[1960 йыл]]) — [[СССР]] һәм Рәсәйҙең еңел атлетика буйынса тренеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2013).

== Биографияһы ==
Надежда Владимировна Клевцова (ҡыҙ фамилияһы Клишина) 1960 йылдың 4 февралендә [[Барнаул]] ҡалаһында тыуған. 1976 йылда тренер Захаров Юрий Петровичта еңел атлетика менән шөғөлләнә башлай. Оҙонлоҡҡа һикерә, юниорҙар араһында йүгереү буйынса СССР беренселеге призёры, спорт мастеры була. 1982 йылда Барнаул дәүләт педагогия институтын тамамлай. 27 йәшендә спорт карьераһы тамамлай һәм тулыһынса тренерлыҡ эшенә күсә.

1985 йылда Барнаулдың олимпия резервының 2-се махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә эшләй башлай, тәүҙә тренер, һуңынан — өлкән тренер була&lt;ref&gt;[http://sportschool2.edu22.info/svedeniya-ob-organizacii/rukovodstvo-pedagogicheskij-sostav.html Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ олимпия резервының Алтай училищеһында уҡыта&lt;ref&gt;[http://www.altai-uor.ru/ob-uchilishche/trenery/item/124-klevtsova-nadezhda-vladimirovna Клевцова Надежда Владимировна]&lt;/ref&gt;.

Сергей Клевцовҡа кейәүгә сыға, ул да шулай уҡ тренер булып эшләй.

Клевцова Надежда донъя һәм Европа чемпионы Сергей Шубенковтың беренсе тренеры була&lt;ref&gt;[http://www.trud.ru/article/17-07-2012/1278843_sergej_shubenkov_ni_s_kem_iz_sbornoj_ne_druzhu.html Сергей Шубенков: Ни с кем из сборной не дружу]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ap22.ru/paper/paper_21805.html Заслужил!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808154747/http://www.ap22.ru/paper/paper_21805.html |date=2017-08-08 }}&lt;/ref&gt;. Надежда Владимировна тәрбиәләнеүселәре араһында шулай уҡ:

* Полина Миллер — 2018 йылда Рәсәй чемпионы, 18 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында 200 һәм 400 м дистанцияла Рәсәй рекордсменкаһы&lt;ref&gt;[http://www.ap22.ru/paper/Minuvshee-sportivnoe-leto-podarilo-Altayskomu-krayu-neskol-ko-odarennyh-zvezdochek.html Минувшее спортивное лето подарило Алтайскому краю несколько одаренных звездочек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171219234425/http://www.ap22.ru/paper/Minuvshee-sportivnoe-leto-podarilo-Altayskomu-krayu-neskol-ko-odarennyh-zvezdochek.html |date=2017-12-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://barnaul.monavista.ru/news/3045198/ Алтайская прыгунья стала серебряным призёром всероссийского турнира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250219234018/https://barnaul.monavista.ru/news/3045198/ |date=2025-02-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://barnaul.org/news/barnaulskaya-begunya-polina-miller-pobeditelnitsa-vserossiyskikh-sorevnovaniy.html Барнаульская бегунья Полина Миллер — победительница Всероссийских соревнований] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171219043359/http://barnaul.org/news/barnaulskaya-begunya-polina-miller-pobeditelnitsa-vserossiyskikh-sorevnovaniy.html |date=2017-12-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://barnaul.bezformata.ru/listnews/miller-ustanovila-novij-rekord/54178202/ Алтайская легкоатлетка Полина Миллер установила новый рекорд России]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sport-inside.org/?p=13846 Полина Миллер: Не рассчитывала на такой результат, так как бегала 400 м только один раз в жизни, и то в эстафете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190430115815/http://sport-inside.org/?p=13846 |date=2019-04-30 }}&lt;/ref&gt;,
* Илдар Надыров — 2015 йәштәр араһында Рәсәй чемпионы&lt;ref&gt;[http://sport.rusathletics.com/CoachProfile/d305dcb5-8c61-420c-bbb8-710543ed7d08 Клевцова Надежда Владимировна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907190056/http://sport.rusathletics.com/CoachProfile/d305dcb5-8c61-420c-bbb8-710543ed7d08 |date=2019-09-07 }}&lt;/ref&gt;,
* Артур Элизбарян — 2014 йәштәр араһында Рәсәй чемпионатының бронза призёры&lt;ref&gt;Расту с каждым воспитанником…Дата обращения 14 июня 2017.&lt;/ref&gt;,
* Инна Такишина —2011 егеттәр араһында Рәсәй чемпионатының бронза призёры&lt;ref&gt;[https://www.alt.kp.ru/online/news/926317/ Алтайская юная спортсменка взяла «бронзу» на Первенстве России по легкой атлетике]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Физик культура һәм спортты үҫтереүгә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» почёт билдәһе(2012)&lt;ref&gt;[http://www.minsport.gov.ru/documents/awards/2082/ Приказ &quot;О награждении почетным знаком «За заслуги в развитии физической культуры и спорта» от 02 июля 2012 г. № 153-нг]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* «Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры» маҡтаулы исеме (2013)&lt;ref&gt;[http://www.minsport.gov.ru/documents/awards/4230/ Приказ &quot;О присвоении почетного спортивного звания «Заслуженный тренер России» от 01 июля 2013 г. № 78-нг]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* «Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреү буйынса почётлы хеҙмәткәре».
* «Физик культура һәм спорт отличнигы».
* «Алтай крайының иң яҡшы балалар тренеры» (2006&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/779830.html В Алтайском крае определили лучших спортсменов и тренеров 2006 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190919154307/https://regnum.ru/news/779830.html |date=2019-09-19 }}&lt;/ref&gt;, 2016&lt;ref&gt;[http://barnaul.bezformata.ru/listnews/perehodnij-vozrast/53643832/ Переходный возраст]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://ok.ru/profile/436443388458 Страница Н. В. Клевцовой] на сайте Одноклассники

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған тренерҙары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1960 йылда тыуғандар]]
[[Категория:4 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:Тренерҙар]]
[[Категория:Спорт мастерҙары]]</text>
      <sha1>gxpwenb7g3y6bjv9yzw7khfkvz0fotu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Луций Анней Сенека</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162163</id>
    <revision>
      <id>1300452</id>
      <parentid>1297418</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T03:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19324" sha1="lkert8abbjbpwe2xhsxm8twxv9z0egh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лу́ций Анне́й Се́не́ка''' ({{Lang-la|Lucius Annaeus Sĕnĕca minor}}), '''Кесе''' '''Сенека''', йәки '''Сенека''' (б.э.т. 4 йыл, Кордуба — 65, [[Рим]]) — Рим стоик фәлсәфәсеһе, шағир һәм дәүләт эшмәкәре.

Нерондың тәрбиәсеһе һәм стоицизмдың күренекле вәкилдәренең береһе

Луций (Марк) Анней Өлкән Сенека (мәшһүр ритор һәм тарихсы) менән Гельвияның улы. Юний Галлиондың ҡустыһы. Һыбайлылар сословиеһына ҡараған.

== Биографияһы ==
Луций Анней Сенека Кордубала һыбайлы ритор ғаиләһендә тыуа. Өс улдың уртансыһы була[https://bigenc.ru/literature/text/3548555] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920133636/https://bigenc.ru/literature/text/3548555 |date=2020-09-20 }}. Атаһы Рим гражданлығыны эйә була һәм исеме улыныҡы кеүек үк була. Сенека кескәй сағында уҡ атаһы тарафынан [[Рим]]ға килтерелә, унда пифагорсы Сотионда, стоиктар Аттал, Секстий Нигер һәм Папирий Фабианда белем ала. Кесе Сенека йәш сағынан уҡ фәлсәфә менән мауыға. Атаһы йоғонтоһона бирелеп, ''дәүләт карьераһын'' башлай яҙа, әммә ҡапыл ауырып китеп, унан баш тартырға мәжбүр була. Һөҙөмтәлә Луций Анней саҡ үҙ-үҙенә ҡул һалмай ҡала, шунан оҙаҡҡа [[Мысыр]]ға дауаланырға китә. Унда оҙай йылдар тәбиғи-фәнни трактаттар яҙыу менән була.

33 йыл тирәһендә, император Тиберий идараһы тамамланып килгәндә, Луций Анней еҙнәһе Гай Галерий тырышлығы менән квестура алырға һәм шул рәүешле сенатҡа үтергә мөмкинлек ала. Тиберийҙың үгәй улы Калигуланың тәхеткә менеү ваҡытына инде Сенека сенатта була, халыҡ араһында популяр ораторға әүерелеп өлгөрә. Тиҙҙән уның оратор һәм яҙыусы булараҡ даны шул тиклем ныҡ күтәрелә, хатта императорҙың көнсөллөгөн уята. Ул Луцийҙы үлтерергә тигән йәшерен бойороҡ бирә. Принцепсҡа яҡынлыҡта торған ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе уны был ниәтенән дүндерә, сырхау фәлсәфәсе былай ҙа тиҙҙән үлер, ти.

Клавдийҙың идаралығының беренсе йылында уның мәкерле ҡатыны Валерия Мессалина ҡорған интригалар һөҙөмтәһендә Луций Анней һөргөнгә ебәрелә, һигеҙ йыл буйы Корсикала ята. 49 йылда ғына императорҙың һуңғы, дүртенсе, ҡатыны Кесе Агриппина Сенеканы һөргөндән ҡайтарттырыуға өлгәшә һәм уны улының — буласаҡ императорҙың — остазы булырға күндерә.
[[Файл:Neroandseneca.jpg|справа|мини|250x250пкс|Нерон менән Сенека, Кордовалағы һәйкәл, [[Испания]]. Скульптор — Эдуардо Баррон

Император Нерондың йәш сағында ул ғәмәлдә Рим идарасыһы була, ләкин һуңыраҡ, Нерондың дошмандарына ҡаршы һәм христиандарға ҡаршы репрессияларға рөхсәт бирҙермәүе арҡаһында, властан ситләштерелә.

Стоик булараҡ, Сенека бөтә булғандың асылы кәүҙә икәненә инана, ләкин кеше белеменең сикһеҙ үҫеүенә лә ышана. Рухи тигеҙлек нигеҙен Сенека  стоик физикаһының пантеистик ҡараштарында, йәки натурфилософиияла эҙләй (''«Бәхетле тормош тураһында»'': 15, 5). Классик стоицизмдан айырмалы, Сенека фәлсәфәһендә аныҡ дини элемент бар, ә Сенеканың фекерҙәре [[христианлыҡ]]ҡа ныҡ оҡшаш була, шуға уны йәшерен христиан тип һанайҙар һәм [[апостол Павел]] менән хатлашҡан, тиҙәр. Сенекаға Посидонийҙың ҡараштары йоғонто яһай, һуңғы йылдарында Сенека Эпикурҙы ла өйрәнә, ләкин уның фекерҙәрен уртаҡлашмай.

== Сенеканың вафаты ==
Үлем язаһына дусар булмаҫ өсөн Нерондың бойороғо буйынса үҙ-үҙенә ҡул һалып вафат була. Сенека ҡаршы булһа ла, ҡатыны Паулина ла уның менән бергә үлергә була һәм ҡылыс менән сәнсеп үлтереүҙәрен талап итә.

Сенека уға былай тип яуап бирә: ''«Мин һиңә тормош бирә алған йыуаныстар тураһында һөйләнем, ләкин үлемде өҫтөн күрәһең. Мин ҡаршы төшмәйем. Икебеҙ ҙә бер үк төрлө ҡаһарманлыҡ менән үлербеҙ, тик һин — ҙурыраҡ дан менән»''.

Ошо һүҙҙәрҙән һуң икеһе лә веналарын ҡырҡа. Ҡартайған Сенеканың ҡаны бик яй аға. Уны шәбәйтер өсөн ул аяҡтарының тамырҙарын да киҫә. Һаман үлә алмағас, Сенека дуҫы һәм табибы Стаций Аннейҙан ағыу һорай. Сенека ағыу эсә, тик ул да ярҙам итмәй: кәүҙәһе һыуына, ә ағыу һаман тәьҫир итмәй.
Аптырағас, ул эҫе ваннаға инә һәм үҙен уратҡан ҡолдарға һыу һибә: ''«Был — [[Юпитер (мифология)|Азат итеүсе Юпитерға]] эсемлек»''.

== Хеҙмәттәре ==

=== Фәлсәфәүи диалогтары ===
Китаптарҙың атамалары төрлө тәржемәлә төрлө булырға мөмкин.

* 40 «Утешение к Марции» (Ad Marciam, De consolatione)
* 41 «О гневе» (De Ira)
* 42 «Утешение к Гельвии» (Ad Helviam matrem, De consolatione)
* 44 «Утешение к Полибию» (De Consolatione ad Polybium)
* 49 «О кратковременности жизни» (De Brevitate Vitae)
* 62 «О досуге» (De Otio)
* 63 «О душевном покое» или «О душевном спокойствии» (De tranquillitate animi)
* 64 «О провидении» (De Providentia)
* 65 «О стойкости мудреца» (De Constantia Sapientis)
* 65 «О блаженной жизни» (De vita beata)

=== Художестволы әҫәрҙәре ===
* 54 «Отыквление божественного Клавдия» (Apocolocyntosis divi Claudii) сатираһы [http://www.myriobiblion.byzantion.ru/seneca-poet/seneca-poet-apocol.htm]
* «Агамемнон» (Agamemnon) трагедияһы
* «Геркулес в безумье» (Hercules furens) трагедияһы
* «Троянки» (Troades) трагедияһы
* «Медея» (Medea) трагедияһы
* «Федра» (Phaedra) трагедияһы [http://lib.druzya.org/poesia/europa/roma/seneka/.view-seneka2.txt.html]
* «Фиест» (Thyestes) трагедияһы [http://ancientrome.ru/antlitr/seneca/tragedy/fiest-f.htm]
* «Финикиянки» (Phoenissae) трагедияһы
* «Эдип» (Oedipus) трагедияһы
* «Геркулес на Эте» трагедияһы

Был әҫәрҙәр бөтәһе лә [[Эсхил]], [[Софокл]], [[Еврипид]] һәм уларға эйәреп яҙыусылар трагедияларының эшкәртмәһе булып тора.

=== Эпиграммалары ===
* Всё, что мы видим вокруг…
* К лучшему другу.
* О простой жизни.
* Родине о себе.
* О благе простой жизни.
* О богатстве и бесчестии.
* О начале и конце любви.
* О смерти друга.
* О развалинах Греции.
* О звоне в ушах.

=== Башҡалар ===
* 56 «О милосердии» (De Clementia)
* 63 «О благодеяниях» или «О благодарениях» или «О добрых делах» (De beneficiis)
* 63 «Исследования о природе» или «Натурфилософские вопросы» (Naturales quaestiones)
* 64 «{{Тәржемәһеҙ 5|Нравственные письма к Луцилию|||Epistulae morales ad Lucilium}}» или «Письма к Луцилию» или «Письма о жизни и смерти» (Epistulae morales ad Lucilium) — коллекция из 124 писем, касающихся моральных вопросов, написанных Луцилию Младшему.

=== Уныҡы тип иҫәпләнәләр ===
Элек Сенеканыҡы тип иҫәпләнгән, хәҙер күп тикшеренеүселәр тарафынан Сенека авторлығы шик аҫтына алынған әҫәрҙәр:

* «Октавия» (Octavia) трагедияһы
* «Геркулес Этейский» (Hercules Oetaeus) трагедияһы
* 370? «Переписка апостола Павла с Сенекой» (Cujus etiam ad Paulum apostolum leguntur epistolae)

== Мираҫы ==
[[Файл:Plato_Seneca_Aristotle_medieval.jpg|слева|мини|269x269пкс|[[Платон]], Сенека һәм [[Аристотель]]. Урта быуаттар ҡулъяҙмаһынан иллюстрация. Лондон, 1322—1325 йылдар араһы.]]
Сенеканың әҫәрҙәре Рим тарихының һуңғы осоронда киң билдәле була. Уның вафатынан һуң утыҙ йылдан Квинтилиан әҫәрҙәренең йәштәр араһында популяр булыуын билдәләй. Квинтилиан уны маҡтай ҙа, әҙәби стиле өсөн тәнҡитләй ҙә. II быуат уртаһында йәшәгән Авл Геллий фәлсәфәсе тураһында бик кире фекерҙәр ҡалдыра&lt;ref name=&quot;lars54a&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Laarmann|2013|p=54}} citing Quintilian, ''Institutio Oratoria'', x.1.126f; Aulus Gellius, ''Noctes Atticae'', xii.2.&lt;/ref&gt;.

Иртә христиан сиркәүе фәлсәфәсегә бик ыңғай ҡарашта була. [[Тертуллиан]] «беҙҙең Сенека» тип атай. IV быуатта апостол Павел менән апокрифик хатлашыуы табыла, ул Сенеканы христиан традицияһы менән бәйләгән&lt;ref name=&quot;lars54&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Laarmann|2013}}&lt;/ref&gt;. Хаттарҙы Иероним телгә ала һәм Сенеканы христиан яҙыусылары иҫәбенә индерә. [[Аврелий Августин|Августин да шул уҡ манерала телгә ала]]. VI быуатта Мартин Брагский Сенека фекерҙәрен трактаттарында ҡуллана&lt;ref name=&quot;lars55&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Laarmann|2013}}&lt;/ref&gt;. Урта быуаттарҙа Сенека башлыса ''флорилегияларҙа'' ҡулланылған өҙөктәр һәм цитататалар арҡаһында билдәлелек ала. Урта быуаттар аҙағында «Письма к Люцилию» халыҡ тарафынан яратып уҡыла, ә пьесалары һәм эсселары әллә ни билдәле булмай&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Wilson|2014}}&lt;/ref&gt;.

== Сенеканың тышҡы ҡиәфәте ==
[[Файл:Pseudo-Seneca_BM_GR1962.8-24.1.jpg|мини|225x225пкс|Псевдо-Сенека. Британия музейы]]
Сенеканың ике төрлө һүрәте бар: береһе беҙҙең көнгә тиклем һаҡланмаған бюстан күсереп эшләнгән һүрәт, унда ул астеник кәүҙә төҙөлөшлө ярғаҡ кеше итеп төшөрөлә; икенсеһе — беҙҙең көндөргә килеп еткән бюст, унда ҡырыҫ йөҙлө, тулы кәүҙәле ир һүрәтләнә. Уларҙа төрлө кеше төшөрөлгән, ҡайһыһы Сенека икәне аныҡ ҡына билдәле булмай.

Был турала бәхәстәр күптән бара. Беренсе версия итальян гуманисы, тарихсы Ф. Урсиндан (1529—1600) тарала. Ул антик бюстың рим күсермәһен 1598 йылда конторниаттағы портрет менән сағыштырып, фәлсәфәсенең портреты тип таба. Бөгөнгө көнгә ике сығанаҡ та юғалған, әммә бюст [[:ru:Рубенс, Питер Пауль#%D0%92%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5 %D0%B2 %D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%BD|П. Рубенстың «Дүрт фәлсәфәсе»]] тигән төркөмлө портретына инеп ҡалған. Әлеге ваҡытта был скульптураға «Псевдо-Сенека» тигән ярлыҡ йәбештерелгән, тикшеренеүселәр иһә уны [[:ru:Гесиод|Гесиод]] портреты тигән һығымтаға килгән.

[[1764 йыл]]да И. Винкельман Ф. Урсин һығымтаһын кире ҡаға. Тиҙҙән уның хаҡлы булыуы раҫлана — Геркуланумда был антик портреттың тағы бер антик күсермәһе табыла, ә [[1813 йыл]]да [[Рим]]да Целий ҡалҡыулығында [[Сократ]] менән Сенека (күкрәк тәңгәленә Seneca тип яҙылған) һүрәте төшөрөлгән герма табыла. [[1878 йыл]]дан ул [[Берлин]]да тотола.

Тарихсылар һәм сәнғәт белгестәре беренсе портреттың Сенекаға мөнәсәбәте булмауы тураһындағы фекерҙә нығына, сөнки был скульптураның тағы бер нисә күсермәһе табыла (Гесиод портреты Пергамон фризы өсөн тәғәйенләнгәндер тип фараз ителә). Сенека билдәле дәүләт эшмәкәре һәм фәлсәфәсе була, әммә Римда уның портреттары шул тиклем һанда эшләнерлек дәрәжәләге шәхес түгел.

== Хәтер ==
* Кордовала Сенекаға һәйкәл ҡуйылған.
* 1961 йылда Халыҡ-ара астрономдар берлеге Айҙың күренгән яғындағы кратерға Сенека исемен бирә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* БРЭ [https://bigenc.ru/literature/text/3548555] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920133636/https://bigenc.ru/literature/text/3548555 |date=2020-09-20 }}
* Асмус В. Ф. [http://www.sno.pro1.ru/lib/asmus/10-3.htm Сенека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809193226/http://www.sno.pro1.ru/lib/asmus/10-3.htm |date=2020-08-09 }}
* Целлер Э. [http://krotov.info/lib_sec/23_ts/tsel/ller_01.htm Очерк истории греческой философии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926062041/http://krotov.info/lib_sec/23_ts/tsel/ller_01.htm |date=2021-09-26 }} М., 1996.
* ''Марта Б. К.'' Философы и поэты-моралисты во времена римской империи, М., 1879.
* ''Краснов П. Л.'' Анней Сенека, его жизнь и философская деятельность. (Серия «Жизнь замечательных людей. Биографическая б-ка Ф. Павленкова»). — СПб., 1895. — 77 с.
* ''Фаминский В. И.'' Религиозно-нравственные воззрения Л. А. Сенеки философа и отношение их к христианству. В 3 ч. — Киев, 1906. — 220+196+196 с.
* ''Грималь П.'' Сенека, или Совесть империи. / Пер. с фр. (ЖЗЛ). — М., Молодая гвардия, 2003.
* ''Титаренко И. Н.'' Философия Луция Аннея Сенеки и её связь с учением Ранней Стои. — Ростов-на-Дону, 2002.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.thelatinlibrary.com/sen.html Латинские тексты]
* [http://ancientrome.ru/antlitr/seneca/index.htm Сенека в русском переводе на сайте «История Древнего Рима»]
* Луций Анней Сенека в библиотеке Максима Мошкова
* [http://psychoanalysis.pro/philosophy Сочинения Луция Аннея Сенеки на русском языке.]

[[Категория:Хеҙмәттәре беҙҙең көнгә килеп еткән антик яҙыусылар]]
[[Категория:Педагогтар]]
[[Категория:«Илаһи комедия» персонаждары]]
[[Категория:Шәхестәр:Этика]]
[[Категория:Латин философтары]]
[[Категория:Боронғо Рим философтары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Римда вафат булғандар]]
[[Категория:12 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:Тыуыу датаһы асыҡланмаған шәхестәр]]</text>
      <sha1>lkert8abbjbpwe2xhsxm8twxv9z0egh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крюкова Антонина Яковлевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163049</id>
    <revision>
      <id>1300425</id>
      <parentid>1295834</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T16:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8030" sha1="f10s1o5ur5l4a6e86scbr8484s1vv7q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Крюкова Антонина Яковлевна''' ([[5 март]] [[1936 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[фән|ғалим]]-терапевы. Медицина фәндәре докторы (1988). Профессор (1989). СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2000).

== Биографияһы ==
Антонина Яковлевна Крюкова 1936 йылдың 5 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Сухаревка (Мәләүез районы)|Сухаревка]] ауылында тыуған. Сухаревка ауылы XIX быуат аҙағында [[Нурдәүләт]] һәм [[Һабаш]] аулыдары башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙә урыҫ крәҫтиәндәре тарафынан төҙөлгән. Бында буласаҡ академик, яҙыусы, «Новый мир» журналының баш мөхәррире, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] [[Залыгин Сергей Павлович]] тыуған.

[[1963 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]н тамамлағандан һуң Архангел үҙәк район дауаханаһында эшләй, 1966 йылдан — [[Стәрлетамаҡ районы]] «Стәрлетамаҡ» совхозының Үҙәк усадьбаһы дауаханаһында участка табибы була.
[[Файл:Circulation_between_page_602_and_603.jpg|справа|мини|256x256пкс|Кешенең лимфа системаһы]]
1968 йылдан — халыҡ депутаттарының [[Өфө]] ҡала Советының һаулыҡ һаҡлау бүлегендә баш терапевт.
1971—1975 йылдарҙа ситтән тороп Башҡорт дәүләт медицина институтының терапия кафедраһында аспирантурала уҡый. [[1978 йыл]]дан Башҡорт дәүләт медицина институтында (1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]) уҡыта. [[1986 йыл]]да поликлиника терапияһы кафедраһы мөдире.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
Фәнни тикшеренеүҙәре диагностикалау ысулдарын камиллаштырыуға арналған, шул иҫәптән [[Генетика|генетик]] тикшеренеүҙәр; гастроэнтерологик ауырыуҙарҙы дауалау һәм иҫкәртеү. Ғалим сәнәғәт предприятиеларының язва ауырыуынан интегеүселәрҙе реабилитациялау һәм инвалидлыҡты иҫкәртеү буйынса тәҡдимдәр, шулай уҡ эске органдар ауырыуҙарын профилактикалау буйынса программалар әҙерләй, улар Башҡортостан Республикаһының дауалау-профилактика учреждениеларына индерелгән.

Аҙаҡҡы йылдарҙа А. Я. Крюкова етәкселегендә һаулыҡ һаҡлау практикаһына яҡынса 200 яңы диагностикалау һәм эске органдарҙың төрлө патологияларын дауалау һәм ауырыуҙарҙы иртә диагностикалау ысулдары индерелә.

Профессор етәкселегендә биш докторлыҡ һәм 13 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған. 2000 һәм 2009 йылдарҙа «Поликлиник терапияһы» дәреслеге (2002 йыл тулыландырыла); алты монография, студенттар, практик табиптар һәм һаулыҡ һаҡлау уҡытыусылары өсөн 65 методик әсбаптары нәшер ителгән.

450-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм өс уйлап табыу авторы.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
* Поликлиническая терапия. Уфа, 2009 (соавт.);
* Методические подходы к проведению образовательных программ для больных, страдающих хроническим гастритом, язвенной болезнью желудка и двенадцатиперстной кишки в амбулаторно-поликлинических условиях: метод. рук. для врачей. Уфа, 2013 (соавт.);
* Качество жизни как критерий оценки эффективности диспансеризации больных язвенной болезнью двенадцатиперстной кишки у лиц молодого возраста. Уфа, 2015 (соавт.).
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01007678617] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211130084048/https://search.rsl.ru/ru/record/01007678617 |date=2021-11-30 }}
* [https://cyberleninka.ru/article/n/rol-dopolnitelnoy-dispanserizatsii-v-svoevremennoy-diagnostike-lechenii-profilaktike-obostreniy-i-uluchshenii-kachestva-zhizni-bolnyh Роль дополнительной диспансеризации в современной диагностике, лечении, профилактике обострений и улучшении качества жизни больных язвенной болезнью]
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01007678617 Терапевтическая активность отечественного ганглиоблокирующего препарата темахина при лечении язвенной болезни желудка и двенадцатиперстной кишки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211130084048/https://search.rsl.ru/ru/record/01007678617 |date=2021-11-30 }}


== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975);
* Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003);
* Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған табибы (2000)

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|86130}}{{V|3|03|2021}}   
* [https://www.famous-scientists.ru/4099/  Известные учёные]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://bashgmu.ru/about_the_university/management/1495/  БашГМУ Крюкова А. Я.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721225039/http://bashgmu.ru/about_the_university/management/1495 |date=2019-07-21 }}
*
== Иҫкәрмәләр ==
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәләүез районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәйҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>f10s1o5ur5l4a6e86scbr8484s1vv7q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клинов Иван Елизарович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163231</id>
    <revision>
      <id>1300410</id>
      <parentid>1218251</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T12:27:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5897" sha1="6u62qbww221ssjw3muyfaubj7ycwq5z" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Клинов Иван Елизарович''' ([[19 октябрь]] [[1924 йыл]] — [[май]] [[1996 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1965—1984 йылдарҙа халыҡ депутаттарының [[Башҡорт АССР-ы]] [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) һәм өс [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры.

== Биографияһы ==
Иван Елизарович Клинов 1924 йылдың 19 октябрендә Башҡорт АССР-ының [[Бөрө кантоны]] Ҡыҙғанбаш улусы Үрге Николаевка ауылында тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, медицина хеҙмәте лейтенанты, 123-сө уҡсылар дивизияһының 622-cе уҡсылар полкында хеҙмәт итә. 1943 йылдың 31 авгусында [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21171732/?backurl=/heroes/?adv_search=y&amp;last_name=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2&amp;first_name=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD&amp;middle_name=%D0%95%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;date_birth=1924&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:pamyat_voenkomat:potery_vpp:pamyat_zsp_parts:kld_upk:kld_vmf:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov&amp;page=1|title=Клинов Иван Елизарович, Орден Красной Звезды :: Документ о награде :: Память народа|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2020-04-16}}&lt;/ref&gt;.

=== Белеме ===
Бөрө уҡытыусылар институтын (1949), КПСС-тың Башҡорт өлкә комитеты ҡарамағындағы өс йыллыҡ партия мәктәбен тамамлай (1956).

=== Эш урындары ===
1949—1953 — КПСС-тың Балтас район комитеты;
1953—1956 — партия мәктәбе уҡыусыһы;
1956—1961 — КПСС-тың Туймазы район комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире;
1961—1963 — КПСС-тың Туймазы район комитетының икенсе секретары;
1963—1965 — хеҙмәтсәндәр депутаттарының Туймазы ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе;
1965—1984 — хеҙмәтсәндәр депутаттарының Октябрьский ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. Клинов етәксе булған осорҙа ҡала халҡы һаны 100 меңгә барып етә&lt;ref&gt;[http://istmat.info/files/uploads/21317/nx_5.pdf Российский статистический ежегодник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141116000850/http://istmat.info/files/uploads/21317/nx_5.pdf |date=2014-11-16 }}&lt;/ref&gt;.

=== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ===
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1523166753/?backurl=/heroes/?adv_search=y&amp;last_name=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2&amp;first_name=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD&amp;middle_name=%D0%95%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;date_birth=1924&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:pamyat_voenkomat:potery_vpp:pamyat_zsp_parts:kld_upk:kld_vmf:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov&amp;page=1|title=Клинов Иван Елизарович, Орден Отечественной войны I степени :: Документ о награде :: Память народа|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2020-04-16}}&lt;/ref&gt;, 
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943), 
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 
* өс «Почет Билдәһе» ордены&lt;ref&gt;[http://www.oktabrsk.ru/e/2614698-klinov-ivan-elizarovich Клинов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200224224758/http://www.oktabrsk.ru/e/2614698-klinov-ivan-elizarovich |date=2020-02-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1996 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Бөрө районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:19 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Бөрө дәүләт педагогия институты]]</text>
      <sha1>6u62qbww221ssjw3muyfaubj7ycwq5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латынин Борис Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163765</id>
    <revision>
      <id>1300445</id>
      <parentid>969592</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T00:59:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7015" sha1="5s9owzccxkv9kvezi98w5ntw7w7ybzu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Борис Александрович Латынин''' ([[1899 йыл|1899]]—[[1967 йыл|1967]]) — совет ғалимы, археолог, [[Фән докторы|тарих фәндәре докторы]] (1962).

== Биографияһы ==
1899 йылдың 17 сентябрендә  (яңы стиль буйынса 30 сентябрь) Ашхабадта тыуған.

1904 йылда, Ташкент суд палатаһында хеҙмәт итеүсе атаһы үлгәндән һуң,  ғаилә [[Петербург]]ҡа күсенә. 1920 йылда Борис Петроград археология институтына уҡырға керә, һуңырак ул [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград дәүләт университетына]] ҡушыла һәм ижтимагый фәндәр факультетының археологик бүлеге тип атала.&lt;ref name=&quot;esu2&quot;&gt;[http://esu.com.ua/search_articles.php?id=53402 Латинін Борис Олександрович]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; 1923 йылда, университетты тамамлағас, археология бүлеге хеҙмәткәре булып эшкә ҡала, ә 1926 йылда был юғары уҡыу йортоноң аспирантураһында уҡый.

Аспирантурала уҡыу менән бер үк ваҡытта 1924 йылдан бирле Дәүләт матди мәҙәниәт академияһындә (ГАИМК) һәм СССР Фәндәр академияһының Тел һәм фекерләү институтында эшләй. 1929 йылда аспирантураны тамамлай, 1931 йылда фәнни хезмәткәр булараҡ Дәүләт Эрмитажының  яңы бүлегенә эшкә ҡабул ителә. Латынин үҙенең кандидатлыҡ диссертацияһын Көнсығыш Европаның бронза быуаты кургандарына һәм урман-далаларына бағышлаған.

Фәнни эшмәкәрлегенең башынан ук Б. А. Латынин неолит һәм [[бронза быуат]] культураларының килеп сығышы һәм хронологияһы менән ҡыҙыҡһына. Бронза осороноң [[Украина]], [[Кавказ]], [[Волга буйы]] һәм [[Урта Азия]] музейҙарында һаҡлана торған археологик коллекцияларын өйрәнә. Бик ҙур материал йыйып, музей коллекциялары буйынса картотека төҙөй. Был картотекала[[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында юғалған керамика һәм бәашҡа әйберҙәр фотоһурәттәре тәҡдим ителгән.

1930-сы йылдарҙа бөтә [[СССР|Советтар Союзы]] буйлап эре төзөлөштәр башланғас, Б. А. Латынин яңы төзөлөштәр урындарында археологик тикшеренеү эштәре  ойоштороусы булды, экспедицияләрҙа ҡатнашты. Ҡазан арты, Урта Азия, Десна һәм Урта Волга буйҙарында ялан археологик эштәрен  алып барҙы.

1935 йылда, ышанысһыҙ тип, нигеҙһеҙ репрессиялана. Башта [[Һамар|Куйбышев ҡалаһында]] (хәзер Һамар) һөргөндә була, унда 1936 йылға тиклем тарихи ҡомартҡыларҙы һаҡлау буйынса край комиссияһында эшләй, өлкә край музейында эшләй, урта быуат мордва кәберлектәрен ҡаҙыу эштәрен алып бара. 1936-1944 йылдарҙа Б. А. Латынин Колымала (СевВостЛаг) лагерҙарҙа, 1944-1946 йылдарҙа — Алыҫ Көнсығыштың ирекле поселение ерҙәрендә була. 1946 йылдан башлап, күҙәтеү аҫтында, Сызрань тыуған яҡны өйрәнеү музейында фәнни хезмәткәр булып эшләй. Лагерҙа аяғын юғалта.&lt;ref name=&quot;esu&quot;&gt;[http://esu.com.ua/search_articles.php?id=53402 Латинін Борис Олександрович]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://bessmertnybarak.ru/books/person/513759/ ЛАТЫНИН Борис Александрович]&lt;/ref&gt;.

1953 йылдан башлап, һуңғы көндәренә тиклем, Борис Александрович Дәүләт Эрми­тажының боронғо мәҙәниәт бүлегендә өлкән фәнни хеҙмәткәр булып эшләй. 1957 йылда аҡланыла. 1962 йылда ул &quot;Ферғананың ирригация һәм һуғарыулы игенселек тарихы мәсьәләләре&quot; темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Бер нисә фәнни хеһмәт авторы.&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01006325495 Обобщающий доклад по работам, представленный как диссертация на соискание ученой степени доктора исторических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210617182350/https://search.rsl.ru/ru/record/01006325495 |date=2021-06-17 }}&lt;/ref&gt;

1967 йылдың 11 июнендә Ленинград ҡалаһында үлгән.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [https://cyberleninka.ru/article/n/stashenkov-d-a-kochkina-a-f-boris-aleksandrovich-latynin-samarskiy-period-zhizni-smaratov-novyy-veter-2008-200-s ''Сташенков Д. А.'', ''Кочкина А. Ф.'' Борис Александрович Латынин. Самарский период жизни. — Саратов: Новый ветер, 2008.]

== Һылтанмалар ==

** [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=829 ЛАТЫНИН Борис Александрович]
** [https://kronk.spb.ru/library/1990-m-ermis-6.htm Эрмитаж. История и современность. 1764—1988.]
** arheologija.ru/latyinin-1899-1967/ Б. А. Латынин (1899—1967)

[[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:1967 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:11 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1899 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 сентябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>5s9owzccxkv9kvezi98w5ntw7w7ybzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лавров Сергей Викторович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164953</id>
    <revision>
      <id>1300441</id>
      <parentid>1287453</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T00:06:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77175" sha1="d72hv7x5jyytmcwpom9z0oyxx3hdny5" xml:space="preserve">{{фш|Лавров}}
{{Дәүләт эшмәкәре
| имя              = Сергей Викторович Лавров
| изображение      = (Sergey Lavrov) 2019 Comprehensive Test-Ban Treaty Article XIV Conference (48832045357) (cropped).jpg
| ширина           = 200px
| должность        =  [[Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы|Рәсәй Федерацияһының сит ил эштәре]] министры
| флаг             = Emblem of Ministry of Foreign Affairs of Russia.svg
| флаг2            = Flag of Ministry of Foreign Affairs of Russia.svg
| периодначало     = 9 март 2004&lt;br&gt;&lt;small&gt;({{и. о.}} 7—12 май 2004, 8—12 май 2008, 8—21 май 2012,&lt;br&gt;8—18 май 2018, 15—21 ғинуар 2020)&lt;/small&gt;
| периодконец      =
| предшественник   = [[Иванов Игорь Сергеевич|Игорь Иванов]]
| преемник         =
| премьер          = [[Фрадков Михаил Ефимович|Михаил Фрадков]]&lt;br&gt;[[Зубков Виктор Алексеевич|Виктор Зубков]]&lt;br&gt;[[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]]&lt;br&gt;[[Зубков Виктор Алексеевич|Виктор Зубков]] &lt;small&gt;({{и. о.}})&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]&lt;br&gt;[[Мишустин Михаил Владимирович|Михаил Мишустин]]
| президент        = [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]]&lt;br&gt;[[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]&lt;br&gt;[[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]]
| должность_2            = [[Постоянный представитель Российской Федерации при Организации Объединённых Наций|Постоянный представитель Российской Федерации при ООН]] и в [[Совет Безопасности ООН|Совете Безопасности ООН]]
| флаг_2                 = Flag of Russia.svg
| флаг2_2               = Flag of the United Nations.svg
| периодначало_2   = 7 июль 1994
| периодконец_2    = 12 июль 2004
| предшественник_2 = [[Воронцов Юлий Михайлович|Юлий Воронцов]]
| преемник_2       = [[Денисов Андрей Иванович (дипломат)|Андрей Денисов]]
| должность_3      = Заместитель министра иностранных дел Российской Федерации
| флаг_3           = Emblem of Ministry of Foreign Affairs of Russia.svg
| флаг2_3          = Flag of Ministry of Foreign Affairs of Russia.svg
| периодначало_3   = 3 апрель 1992
| периодконец_3    = 3 ноябрь 1994
| дата рождения    = 21.3.1950
| место рождения   = {{МР|Мәскәү}}, [[СССР]]
| супруга          = Мария Александровна Лаврова
| дети             = Екатерина Сергеевна Лаврова
| партия           = [[КПСС]] &lt;small&gt;(1991 йылға тиклем)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[беспартийный]]
| образование      = [[МГИМО]]
| профессия        = {{дипломат|СССР|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат}}
| деятельность     =
| вероисповедание  = [[православие]]
| награды          = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Герой Труда Российской Федерации|2020}} 
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 1 степени|2015}} 
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent;&quot;
{{!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 2 степени}}{{!!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 3 степени}}{{!!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 4 степени}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent;&quot;
{{!}}{{Орден Почёта}}{{!!}}{{Орден Полярная Звезда (Якутия)}}{{!!}}{{Орден «За заслуги перед Калининградской областью»}}{{!!}}{{Медаль За вклад в создание Евразийского экономического союза 1 степени}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent;&quot;
{{!}}{{Орден Дружбы народов (Белоруссия)}}{{!!}}{{Орден Святого Месропа Маштоца}}{{!!}}{{Орден Дружбы (Вьетнам)}}{{!!}}{{Орден Почёта (Южная Осетия)}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent;&quot;
{{!}}{{Медаль Столыпина П. А. 2 степени}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent;&quot;
{{!}}{{Орден Достык 1 степени}}{{!!}}{{Орден Достык}}{{!!}}{{Орден Барыс 1 степени}}{{!!}}{{Медаль 25 лет независимости РК}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent;&quot;
{{!}}{{Орден Данакер}}{{!!}}{{Орден Дустлик}}{{!!}}{{Орден Сербского флага 1 степени}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent;&quot;
{{!}}{{Большой крест ордена Макариоса III}}{{!!}}{{Большой крест ордена Святой Агаты}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Солнца Перу}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent;&quot;
{{!}}{{Орден Республики Сербской на ленте}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent;&quot;
{{!}}{{Заслуженный работник дипломатической службы Российской Федерации}}{{!!}}{{Почётная грамота Президента Российской Федерации|2010}}{{!!}}{{Орден Сергия Радонежского 1 степени}}{{!!}}{{Орден святого благоверного князя Даниила Московского I степени}}{{!!}}{{Орден святого благоверного князя Даниила Московского II степени}}{{!!}}{{Орден Содружество}}
{{!}}}
| автограф         = Sergey Lavrov’s signature.svg
| сайт             = https://mid.ru/
| викисклад        = Sergey Lavrov
}}
'''Лавров Сергей Викторович''' ([[21 март]] [[1950 йыл]]) — Рәсәйҙең дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, СССР һәм Рәсәй дипломаты. 2004 йылдың 9 мартынан [[Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы|Рәсәй Федерацияһының сит ил эштәре]] министры (2004 йылдың 7 майынан 12 майына, 2008 йылдың 8 майынан 12 майына, 2012 йылдың 8 майынан 21 майына, 2018 йылдың 8 майынан 18 майына, 2020 йылдың 15 майынан 21 ғинуарына тиклем сит ил эштәре министры вазифаһын башҡарыусы)&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/russia/691308 Правительство РФ подало в отставку]&lt;/ref&gt;.

[[Рәсәйҙең Именлек советы|Рәсәйҙең Именлек советының]] даими ағзаһы. Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе. Рәсәй Федерацияһының дипломатик хеҙмәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004). «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары» орденының тулы кавалеры. Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы (2020).

== Биографияһы ==
Атаһы —  Тбилиси әрмәне&lt;ref name=&quot;lp&quot;&gt;{{Cite web|url=http://lenta.ru/lib/14161073/full.htm|title=Лавров Сергей Викторович|publisher=[[Лентапедия]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В 2005 году в [[Ереван]]е, отвечая на вопрос о том, помогают ли ему в работе его армянские корни, Лавров ответил, что «корни у меня вообще-то грузинские — мой отец из Тбилиси, а вот кровь действительно армянская» — ''Елена Супонина'' [http://www.vremya.ru/2005/28/5/118629.html У Сергея Лаврова грузинские корни, но армянская кровь] // [[Время новостей]]: N°28, 18 февраля 2005&lt;/ref&gt;, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, фамилияһы Калантар йәки Калантарян&lt;ref&gt;[https://inosmi.ru/world/20080128/239202.html Армяно-тбилисские корни Сергея Лаврова] // «[[Georgian Times]]&lt;nowiki/&gt;», 28.01.2008&lt;/ref&gt;. Әсәһе — СССР тышҡы сауҙа Министрлығы хәҙмәткәре. Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы сайтында Лавров милләте буйынса урыҫ&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/ru/about/structure/minister Министр иностранных дел Российской Федерации] // Официальный сайт [[МИД России]]&lt;/ref&gt;тип күрһәтелгән.

== Белеме ==
Сергей Викторович [[Мәскәү өлкәһе]] [[Ногинск]] ҡалаһының Короленко исемендәге 2-се мәктәптә уҡый, һуңынан Мәскәүҙең 607-се мәктәбенә ([[инглиз теле]]н тәрәнәйтеп өйрәнеү) күсә һәм уны көмөш миҙал менән тамамлай. Уның яратҡан предметы физика була. 1972 йылда СССР Сит ил эштәре министрлығының [[Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты]]н (МГИМО) (көнсығыш бүлеге) тамамлай.

[[Инглиз теле]]ндә һөйләшә, сингаль, дивеха һәм [[Француз теле|француз]] телдәрен&lt;ref name=&quot;lp&quot;/&gt;өйрәнгән.

== Сит ил эштәре министрлығындағы хеҙмәте ==

=== 1972—1994 ===
[[1972 йыл]]дан [[1976 йыл]]ға тиклем — стажер, СССР Илселегенең [[Шри-Ланка]] Республикаһындағы аташеһы, [[1976 йыл]]дан [[1981 йыл]]ға тиклем СССР Сит ил эштәре министрлығының халыҡ-ара иҡтисади ойошмаһы бүлегенең өсөнсө, икенсе секретары вазифаһын биләй. [[1981]] — [[1988 йыл]]дарҙа — СССР-ҙың [[Нью-Йорк]]та Берләшкән милләттәр ойошмаһы ҡарамағындағы даими вәкиллегенең беренсе секретары, советнигы, өлкән советнигы. [[1988]] — [[1992 йыл]]дарҙа — СССР Сит ил эштәре министрлығының Халыҡ-ара иҡтисади ойошмалар идаралығы урынбаҫары, начальниктың беренсе урынбаҫары, шул уҡ идаралыҡ начальнигы. [[1991 йыл]]ға тиклем [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы була.

[[1991 йыл]]дан [[1992 йыл|1992 йылға]] тиклем— Халыҡ-ара ойошмаларҙың идаралыҡ начальнигы СССР Сит ил эштәре министрлығының. [[1992 йыл]]да Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының халыҡ-ара ойошмалар һәм глобаль проблемалар Департаментының директоры итеп тәғәйенләнә.

1992 йылдың 3 апреленән Рәсәй сит ил эштәре министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/1137 Распоряжение Президента Российской Федерации от 03.04.1992 г. № 153-рп «О заместителе Министра иностранных дел Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.lawmix.ru/expertlaw/252900 Распоряжение Правительства Российской Федерации от 03.11.1994 № 1725-р «О заместителях Министра иностранных дел Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара ойошмалар Департаменты Халыҡ-ара ойошмалар һәм иҡтисади хеҙмәттәшлек өсөн яуаплы Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы Департаменты эшмәкәрлеген алып бара, кеше хоҡуҡтары, халыҡ-ара мәҙәни хеҙмәттәшлек буйынса идаралығы Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы, дәүләт эштәре буйынса Департаменты [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы. 1994 йылдың ғинуарына тиклем был вазифаны биләй. [[1993 йыл|1993 йылдың]] мартынан— Рәсәй Федерацияһы БМО системаһының халыҡ-ара ойошмалары ҡатнашлығы буйынса ведомство-ара комиссия рәйесе урынбаҫары. [[1993 йыл]]дан ноябренән— Рәсәй Федерацияһының тыныслыҡ буйынса эшмәкәрлекте көйләүҙә ҡатнашлығы буйынса ведомство-ара комиссия рәйестәше&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://archive.mid.ru//nsite-sv.nsf/mnsdoc/03.01|title=Официальный сайт МИД РФ. Лавров Сергей Викторович|accessdate=2016-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160427213630/http://archive.mid.ru/nsite-sv.nsf/mnsdoc/03.01|archivedate=2016-04-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427213630/http://archive.mid.ru/nsite-sv.nsf/mnsdoc/03.01 |date=2016-04-27 }}&lt;/ref&gt;.

=== Берләшкән Милләттәр ойошмаһында Рәсәйҙең даими вәкиле ===
[[1994 йыл]]дан [[2004 йыл|2004 йылға]] тиклем— Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Рәсәй Федерацияһының һәм [[БMO-ның Именлек Советы|БМО-ның Именлек Советының]] даими вәкиле.

=== Рәсәй сит ил эштәре министры ===
[[2004 йыл|2004 йылдың 9 мартында]] [[Рәсәй Президенты|РФ Президенты]] указы тарафынан Рәсәй Федерацияһының сит ил эштәре Министры вазифаһына тәғәйенләнә. Рф президенты вазифаһына яңынан һайланған һуң, 2004 йылдың май айында икенсе срокка тәғәйенләнде. [[2008 йыл|2008 йылдың]] майында, [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] президент вазифаһына ингәндән һуң ,яңынан тәғәйенләнде. [[2012 йыл|2012 йылдың]] 21 майында, [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] президент вазифаһына ингәс, сираттағы министр портфелен алды. 2018 йылдың 18 майында РФ хөкүмәтенең яңы составы раҫланды, унда Лавров үҙ вазифаһында һаҡлана&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Рабочая встреча с Председателем Правительства Дмитрием Медведевым|last=Kremlin.ru|url=http://kremlin.ru/events/president/news/57492|accessdate=|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

[[ЮНЕСКО]] эштәре буйынса Рәсәй комиссия рәйесе (2004 йылдың апреленән).

2010 йылдың 11 ғинуарынан — иҡтисади үҫеш һәм интеграция буйынса Хөкүмәт комиссияһы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://www.zaks.ru/new/archive/view/64914 Зубков стал замом Шувалова в экономической правительственной комиссии]. zaks.ru, 12.01.2010.&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 | width=&quot;30%&quot; |[[Файл:President_Trump_Meets_with_Russian_Foreign_Minister_Sergey_Lavrov_(33754471884).jpg|250x250пкс]]
 | width=&quot;20%&quot; |[[Файл:Сергей_Лавров_на_заседании_Совбеза_России.jpeg|270x270пкс]]
 | width=&quot;30%&quot; |[[Файл:Vladimir_Putin_with_Franciscus_(2015-06-10)_1.jpg|268x268пкс]]
|-
 |Сергей Лавров һәм [[Дональд Трамп]].&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;2017 йылдың 10 майында
 |Сергей Лавров&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;Рәсәйҙең Именлек Советы ултырышында
 |Сергей Лавров, [[Путин Владимир Владимирович]] һәм Рим Папаһы Франциск, 10 июнь 2015 йыл
|}
ВЦИОМ тарафынан үткәрелгән һорау алырға ярашлы, Сергей Лавров бер нисә тапҡыр өс иң һөҙөмтәле Рәсәй хөкүмәте министрҙарына инә&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/russia/434651 Шойгу, Лавров и Пучков возглавили рейтинг самых лучших министров РФ — Интерфакс]&lt;/ref&gt;. Компания «Медиалогия» мәғлүмәттәре буйынса, [[киң мәғлүмәт саралары]] иң телгә алған Рәсәй министры&lt;ref&gt;[https://life.ru/p/1189658 Лавров стал самым упоминаемым министром России в 2018 году / life.ru]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://iz.ru/news/660669 Сергей Лавров возглавил медиарейтинг министров в 2016 году / iz.ru]&lt;/ref&gt;рейтингылар лидеры.

Gazeta.ru вазифаһында 12 йыл торғандан һуң,Лавровты «импозантный интеллектуаль» , [[Шойгу Сергей Кужугетович|Шойгу]], менән бер рәттән, илдең иң популяр министрҙарының береһе&lt;ref&gt;[https://www.gazeta.ru/politics/photo/lavrov.shtml Gazeta.ru, 21 марта 2017. День рождения Сергея Лаврова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180720165534/https://www.gazeta.ru/politics/photo/lavrov.shtml |date=2018-07-20 }}&lt;/ref&gt;. булыуын билдәләй.

2020 йылдың ғинуарында хөкүмәт отставкаға киткәндән һуң, Михаил Мишустиндың яңы кабинетында Сит ил эштәре министры вазифаһына яңынан һайлана ,2020 йылдың 21 ғинуарында.

== Башҡа вазифалары һәм бурыстары ==
* Почетлы ағзаһы Императорского православного палестинского общества&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ippo.ru/struktura-ippo/komitet-pochetnyh-chlenov-imperatorskogo-pravoslavnogo-palestinskogo-obschestva.html|title=Комитет Почетных членов Императорского Православного Палестинского Общества|accessdate=2013-07-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922183846/http://www.ippo.ru/struktura-ippo/komitet-pochetnyh-chlenov-imperatorskogo-pravoslavnogo-palestinskogo-obschestva.html |date=2013-09-22 }}&lt;/ref&gt;,
* Попечителлек советы ағзаһы «Рус донъяһы»&lt;ref&gt;[http://www.russkiymir.ru/fund/the-board-of-trustees/ Попечительский совет]&lt;/ref&gt; фондының
* «Рәсәй балалары», фондының күҙәтеү ағзаһы
* Попечителлек советы ағзаһы « Рус һуғышсылары Галлиполиҙәге мемориаль программаһын тергеҙеү (Гелибол)» , Андрей Первозванный фонды тарафынан үткәрелгән,
* Почетлы докторы [[Дон дәүләт техник университеты|ДГТУ]]&lt;ref&gt;[http://mid-portal.srvdev.ru/text.html Структура министерства]{{Недоступная ссылка|date=Май 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;,
* Почетлы докторы РТС&lt;ref&gt;[http://www.toptj.com/m/news/2012/04/24/s_lavrov_pochetnyy_doktor_rtsu Новости Таджикистана — С. Лавров — «Почетный доктор РТСУ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200626181819/http://www.toptj.com/m/news/2012/04/24/s_lavrov_pochetnyy_doktor_rtsu |date=2020-06-26 }}&lt;/ref&gt;,
* Почетлы докторы КРС&lt;ref&gt;[https://knews.kg/2012/04/05/sergey-lavrov-stal-pochetnyim-doktorom-kyirgyizsko-rossiyskogo-clavyanskogo-universiteta/ Сергей Лавров стал почетным доктором Кыргызско-Российского Cлавянского университета]&lt;/ref&gt;.

== Башҡа мәғлүмәттәр ==
[[Файл:RIAN_archive_123113_S.Lavrov_congratulates_workers_in_the_diplomatic_service.jpg|справа|мини|287x287пкс|{{Center|С. В. Лавров  Рәсәй Федерацияһының ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе кейемендә}}]]

* Рәсәй киң мәғлүмәт саралары шулай тип билдәләнеләр: Лавров министрлыҡтан . «нефть лоббийы»&lt;ref&gt;''Ермолаев, Д.'' [rosvesty.ru/1902/guest/4159-prinzipialinaya-poziziya/ Принципиальная позиция]. // ''Российские вести''. — № (6)1902. — 21—27 февраля 2008.&lt;/ref&gt;.ҡыҫырыҡлап сығарҙы
* , «Коммерсантъ» гәзите раҫлауы буйынса,, Лавровтың әрмән коллегаһы Эдвард Налбандянға запискаһы Әрмәнстан менән Төркиә араһындағы мөнәсәбәттәрҙе нормалләштереү протоколын өҙмәү өсөн хәл иткес роль уйнай, 2009 йылдың 10 октябрендә Цюрих ҡалаһы&lt;ref&gt;[http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1254378 Армения и Турция договорились молча // По совету Сергея Лаврова]. // ''Коммерсантъ'' : газета. — № 189/П (4244). — 12.10.2009.&lt;/ref&gt;.
* 2011 йылдың апрелендә, православие [[Пасха|Пасхаһы]], осрағы өсөн сығыш яһай, Лавров белдереүенсә, «глобаль финанс-иҡтисади көрсөк ышандырырлыҡ итеп либераль капитализм идеяларыны таянып тотороҡло үҫеш юлына сығыу мөмкин түгел икәнен күрһәтте, уның фекеренсә,был „ яңы доньяла бындай төшөнсәләргә әхлаҡи өлкәнән яуаплылыҡ һәм сикләнгәнлек менән ҡарарға мәжбүр итә.“&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/brp_4.nsf/0/E705981B5C02505BC325788000585CF7 Стенограмма выступления Министра иностранных дел России С. В. Лаврова на приёме по случаю православной Пасхи, Москва, 28 а] // [[МИД России]], 28.04.2011&lt;/ref&gt;. Ул шулай уҡ билдәләй, „ бөгөн әхлаҡи ориентир мәсьәләләре, дөрөҫлөк тураһында, айырым шәхес йәки милләт өсөн генә түгел,әммә халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм дөйөм алғанда бөтә донья өсөн дә актуаль“,, гармониялы һәм ғәҙел халыҡ-ара мөнәсәбәттәр системаһы тыуҙырыу дөйөм әхләҡи знаменателгә мөрәжәғәт итмәйенсә, нигеҙен төп [[донъя диндәре]] тәшкил иткән, беҙҙең өҫтән юғары булған, әхлаҡи закондарҙы танымайса мөмкин микән».
* 2014 йылдың 19 октябрендә СССР сит ил эштәре министры [[Громыко Андрей Андреевич|Андрей Громыкоға]] Лавров «''совет дәүеренең бөйөк дипломаты''»; тигән баһа бирә,быны көнбайыш матбуғаты Громыко менән сағыштырыу үҙе өсөн маҡтау, тип билдәләй&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/10/19/n_6575173.shtml Лаврову лестно сравнение с главой МИД СССР Громыко]&lt;/ref&gt;.

=== Лексик үҙенсәлектәре ===
Сергей Лавров үҙенең сығыштарында йыш ҡына әҙәби нормаға һыймаған (обсценный) лексика ҡуллана&lt;ref name=&quot;Андре Баллен&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.inopressa.ru/article/14Apr2017/handelsblatt/pobel.html|title=Россия включает быдло-режим|publisher=Инопресса|author=Андре Баллен|first=|last=|date=2017-04-14|accessdate=2017-04-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.com/russian/features-39592871|title=&quot;Хрущевский башмак&quot; и &quot;эмская депеша&quot;: недипломатичная дипломатия|publisher=[[Би-Би-Си]]|author=Артём Кречетников|first=|last=|date=2017-04-13|accessdate=2017-04-14}}&lt;/ref&gt;.

* 2008 йылдың 12 сентябрендә Британия гәзите «Daily Telegraph» шундай мәҡәлә баҫа: « үҙенең Британия коллегаһы Д. Милибэнд менән , Көньяҡ Осетия конфликтын 2008 йылдың авгусында көйләү менән бәйле әңгәмәһендә, Лавров әңгәмәләшеүсе адресына обсценный(әҙәби нормаға һыймаған) лексика ҡуллана , Лавровҡа „Who are you to fucking me lecture?“ (Һин кем, миңә гребаный лекциялар уҡырға?)».тигән һүҙҙәрҙе япһаралар. &lt;br&gt;Журналистар менән әңгәмәләшкәндә, 14 сентябрҙә, үҙ версияһын Лавров ошолай еткергән: «Милибэндҡа Саакашвили, тураһында европа илдәренән булған бер коллегамдың минең менән әңгәмәләшкәндә биргән ҡылыҡһырамаһын икенсерәк баһалама менән таныштырырға тура килде.. Был ҡылыҡһырама шулай яңғырай „{{Comment|fucking lunatic|долбаный псих}}“», ә 15 сентябрҙә [[Би-би-си|BBC]] интервьюһында Милибэнд аңлата &quot; Был бөтөнләй дөрөҫ түгел, был, мин уны «долбаный» тип әйтмәнем һәм башҡалар, &quot;.
* Лавров 2015 йылда пресс-конференция ваҡытында танау аҫтына үҙенә мығырҙай (шулай ҙа микрофонға ишетерлек итеп): «дебил» һәм әҙәби нормаға һыймаған бер һүҙ&lt;ref name=&quot;Андре Баллен&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.dw.com/ru/комментарий-владимир-сафронков-как-символ-краха-российской-дипломатии/a-38414443|title=Владимир Сафронков как символ краха российской дипломатии|publisher=[[Deutsche Welle]]|author=Константин Эггерт|first=|last=|date=2017-04-13|accessdate=2017-04-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.gazeta.ru/comments/2017/04/13_e_10625117.shtml#page2|title=Перейти на «ты». Почему дипломатия перестала быть вежливой|publisher=Gazeta.ru|author=Редакция Gazeta.ru|first=|last=|date=2017-04-13|accessdate=2017-04-13}}&lt;/ref&gt;.өҫтәй.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны — Мария Лаврова Александровна, белеме буйынса [[Филология|филолог]], рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, РФ БМО-лағы даими вәкиллеге эргәһендә китапханала эшләй.

Ҡыҙы — Винокурова Екатерина Сергеевна, 1982 йылда тыуған [[Нью-Йорк]], Манхеттен мәктәбендә уҡый , Колумбия университеты тамамлай, унда — [[политология]]ны,, [[Лондон]]да иҡтисад буйынса магистратураны өйрәнә, хәҙерге ваҡытта Мәскәүҙә йәшәй, Британия аукцион йортонда Christie' ' s&lt;ref&gt;''Татьяна Маркина''. [http://www.theartnewspaper.ru/posts/1346/ Christie’s представил новый офис и нового директора] «The Art Newspaper Russia», 27.02.2015&lt;/ref&gt; Рәсәй бүлегенең директоры (сәнғәт һәм антиквариат әйберҙәре һатыу). Лондон университетында практика үткәс, 2008 йылда таныша һәм кейәүгә сыға Александр Винокуровҡа — топ-менеджер TPG Capital, Morgan Stanley, «Сумма» һәм Альфа-групп, 2017 йылда — инвестиция компания «Марафоны төркөмө&lt;ref&gt;''Ирина Парфентьева''. [http://www.rbc.ru/business/15/05/2017/5915c4379a79474fef52b3b0 Экс-президент А1 Александр Винокуров основал собственную инвестгруппу] „[[РБК]]&lt;nowiki/&gt;“, 13.05.2017&lt;/ref&gt;» милектәше, уның активтары менән &quot;Марафоны фарман&quot;аша идара итеүсе (фармацевтика компанияһы «СИА Интернейшнл» (контролләүсе акционер) һәм «Генф» (атаһы Семен Винокуров менән берлектә), фармпредприятие «Бентус лабораторияһы» (30 %), «Биок» (75 %), «Форт» һәм «Синтез» (Ростех һәм миноритарий менән бергә), аптека селтәрендәге «Мега фарман» (бренд «Ә-Мега», «Эйе, бик шәп!»)&lt;ref&gt;''Анна Дерябина''. [http://www.rbc.ru/business/08/02/2016/56b8b6959a79477b16134390 Вернуть лидерство: как зять Сергея Лаврова строит крупнейший фармбизнес] «РБК», 08.02.2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Олег Трутнев''. [https://kommersant.ru/doc/3298396 Александр Винокуров сделает привики] Газета «Коммерсантъ» № 85 от 17.05.2017, стр. 12&lt;/ref&gt;.

Ейәне-Леонид (тыу.2010 йылда) һәм ейәнсәре&lt;ref name=&quot;autogenerated22&quot;&gt;''Оксана Кравчук'' [http://www.vogue.ru/magazine/articles/Lavrovyy_venok/ Лавровый венок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117030614/http://www.vogue.ru/magazine/articles/Lavrovyy_venok/ |date=2015-11-17 }} // [[Vogue]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated24&quot;&gt;''Оксана Кравчук'' [http://www.vogue.ru/magazine/articles/Lavrovyy_venok/ Лавровый венок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117030614/http://www.vogue.ru/magazine/articles/Lavrovyy_venok/ |date=2015-11-17 }} // [[Vogue]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/society/20150422/1060171014.html Лавров сообщил, что его дочь живёт в России | РИА Новости]&lt;/ref&gt;

== Хобби һәм мауығыуҙары ==
Сергей Лавров шиғриәтте һәм үҙе лә шиғыр яҙырға ярата. [[Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты|Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының]]&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/MIDRussia/posts/653313758101402 опубликованные на официальной странице МИД РФ в Facebook]. Стихи Лаврова были подвергнуты [http://www.apn.ru/column/article33737.htm резкой критике прессы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mgimo.ru/about/today/hymn/ Гимн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201002192455/https://mgimo.ru/about/today/hymn/ |date=2020-10-02 }}&lt;/ref&gt;.гимнының авторы.

[[Гитара]]. менән йырларға ярата.
[[Файл:Sergey_Lavrov_(2019-04-08).jpg|мини|300x300пкс|{{Center|Рәсәй менән [[Төркиә]] араһында юғары кимәлдәге хеҙмәттәшлек Советы ултырышы башланыр алдынан, 2019 йылдың 8 апрелендә}}]]
Хобби — рафтинг. Ойоштороусыларҙың береһе һәм тәүге президенты була (2006) Рәсәй Федерацияһы ишкәкле слалом&lt;ref&gt;[http://wwslalom.ru/doc/index.php?ID=21 Как это было… — Федерация гребного слалома России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808051534/http://wwslalom.ru/doc/index.php?ID=21 |date=2014-08-08 }}&lt;/ref&gt;буйынса ойоштороусыһы һәм тәүге президенты була.

Лавров [[футбол]] уйнарға ярата уның яратҡан командаһы — «Спартак» (Мәскәү). Уның һүҙҙәре буйынса, яратҡан команданы ауыр һөйләшеүҙәр ваҡытында хәтерләү үҙемде тотоп ҡалырға ярҙам итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2017/04/25/lavrovspartak/ Лавров рассказал о пользе мыслей про «Спартак» при сложных переговорах | Лента.ру]&lt;/ref&gt;. 2016 йылдың мартында Рәсәй Халыҡ футбол лигаһының нигеҙ һалыусыларыңың береһе булып сығыш яһай бөтә илдәрҙең ошо спорт төрөн һөйөүселәрен берләшергә&lt;ref&gt;[http://ria.ru/sport/20160327/1397951842.html Лавров: Народная футбольная лига будет тесно сотрудничать с РФС | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.саҡыра.

Лавров — сәмле әфиүн (тәмәке тартыусы) Ресторанда [[Дублин]], Ирландияның баш ҡалаһы, уны тартҡан өсөн 3000 евро штрафларға тырыша, әммә штраф түләүҙән баш тарта һәм матбуғат конференцияһына асыҡлыҡ эпизодын бирә. . Шундай тарих билдәле: Лавров [[БМО-ның Генераль секретары|БМО генераль секретары]] [[Кофи Аннан|Кофи Аннандың]] Ойошманың штаб-квартираһында тәмәке тартыуҙы тыйыу ҡарарына ҡаршы протест белдерә,министр бының мөмкин түгеллеген иғлан итә, сөнки Аннан йорт хужаһы түгел, Һүҙмә-һүҙ әйткәндә: « Был йорт бөтә БМО ағзаларына ҡарай,һәм генераль секретарь уның бары тик идара итеүсеһе».

== Милке ==
The Insider баһаһы буйынса Лавровҡа 499 квадрат метр майҙанлы өс ҡатлы йорт ҡарай, Жуковка н Рублево-Успенский шоссе ауылында һәм Мәскәү үҙәгендәге булған элиталы йортта майҙаны 247 квадрат метрлы фатиры бар, баҙар хаҡы 600 млн. һум.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
[[Файл:Vladimir_Putin_and_Sergey_Lavrov_Kremlin_21_May_2015.jpg|мини|300x300пкс|{{Center|2015 йылдың 21 майында Рәсәй Президенты Владимир Путин һәм Сергей Лавров «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләнеү тантанаһында.}}]]
[[Файл:RIAN_archive_718298_Russian_President_Dmitry_Medvedev_bestows_state_awards_on_Russia's_diplomats.jpg|мини|300x300пкс|{{Center|Рәсәй Федерацияһы Президенты Дмитрий Медведев һәм Сергей Лавров 2010 йылдың 12 июлендә II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләнгәндә}}]]

* Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы ([[17 март|17 март,]] [[2020 йыл]]) — ''дәүләт һәм халыҡ алдындағы айырым хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн''&lt;ref&gt;[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202003210001 Указ Президента Российской Федерации от 17 марта 2020 года № 186 «О присвоении звания Героя Труда Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;

; «За заслуги перед отечеством» ордендарының тулы кавлеры

** [[:ru:Орден «За заслуги перед Отечеством»|Орден «За заслуги перед Отечеством»]] I степени ([[:ru:21 марта|21 марта]] [[:ru:2015 год|2015 года]]) — ''за особо выдающиеся заслуги в реализации внешнеполитического курса Российской Федерации и многолетнюю дипломатическую деятельность''&lt;ref&gt;[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201503230001 Указ Президента Российской Федерации от 21 марта 2015 года № 146 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ I степени Лаврова С. В.»] // publication.pravo.gov.ru, 23 марта 2015 года&lt;/ref&gt;
** Орден «За заслуги перед Отечеством» II степени ([[:ru:2010 год|2010 год]])&lt;ref&gt;[http://news.kremlin.ru/news/8323 Совещание с российскими послами и постоянными представителями в международных организациях] // Kremlin.Ru, 12 июля 2010 года&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден «За заслуги перед Отечеством»|Орден «За заслуги перед Отечеством»]] III степени ([[:ru:21 марта|21 марта]] [[:ru:2005 год|2005 года]]) — ''за большие заслуги в реализации внешнеполитического курса Российской Федерации и многолетнюю плодотворную работу''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/22153 Указ Президента Российской Федерации от 21 марта 2005 года № 308 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ III степени Лаврова С. В.»]&lt;/ref&gt;
** Орден «За заслуги перед Отечеством» IV степени ([[:ru:12 мая|12 мая]] [[:ru:1998 год|1998 года]]) — ''за большой вклад в проведение внешнеполитического курса России и многолетнюю добросовестную работу''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/12383 Указ Президента Российской Федерации от 12 мая 1998 года № 552 «О награждении государственными наградами Российской Федерации сотрудников Министерства иностранных дел Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;
* Алдындағы хеҙмәттәре өсөн «орденының ii дәрәжә» ватан ([[2010 йыл]])&lt;ref&gt;[http://news.kremlin.ru/news/8323 Совещание с российскими послами и постоянными представителями в международных организациях] // Kremlin.Ru, 12 июля 2010 года&lt;/ref&gt;
* Ордендары, «ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» iii дәрәжә ([[21 март|21 март,]] [[2005 йыл]]) — ''ҙур ҡаҙаныштары һәм күп йыллыҡ емешле эше өсөн рәсәй федерацияһының тышҡы сәйәси курсты тормошҡа ашыра''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/22153 Указ Президента Российской Федерации от 21 марта 2005 года № 308 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ III степени Лаврова С. В.»]&lt;/ref&gt;
* Ордендары, «ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн iv дәрәжә» ([[12 май]] [[1998 йыл]]) — ''күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәттәре һәм ҙур өлөш индергәндәре өсөн Рәсәй тышҡы сәйәси курсы үткәрә''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/12383 Указ Президента Российской Федерации от 12 мая 1998 года № 552 «О награждении государственными наградами Российской Федерации сотрудников Министерства иностранных дел Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;

'''Шулай уҡ түбәндәге бүләктәре бар:'''

** I степени ([[:ru:21 марта|21 марта]] [[:ru:2015 год|2015 года]]) — ''за особо выдающиеся заслуги в реализации внешнеполитического курса Российской Федерации и многолетнюю дипломатическую деятельность''&lt;ref&gt;[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201503230001 Указ Президента Российской Федерации от 21 марта 2015 года № 146 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ I степени Лаврова С. В.»] // publication.pravo.gov.ru, 23 марта 2015 года&lt;/ref&gt;
** Орден «За заслуги перед Отечеством» II степени ([[:ru:2010 год|2010 год]])&lt;ref&gt;[http://news.kremlin.ru/news/8323 Совещание с российскими послами и постоянными представителями в международных организациях] // Kremlin.Ru, 12 июля 2010 года&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден «За заслуги перед Отечеством»|Орден «За заслуги перед Отечеством»]] III степени ([[:ru:21 марта|21 марта]] [[:ru:2005 год|2005 года]]) — ''за большие заслуги в реализации внешнеполитического курса Российской Федерации и многолетнюю плодотворную работу''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/22153 Указ Президента Российской Федерации от 21 марта 2005 года № 308 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ III степени Лаврова С. В.»]&lt;/ref&gt;
** Орден «За заслуги перед Отечеством» IV степени ([[:ru:12 мая|12 мая]] [[:ru:1998 год|1998 года]]) — ''за большой вклад в проведение внешнеполитического курса России и многолетнюю добросовестную работу''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/12383 Указ Президента Российской Федерации от 12 мая 1998 года № 552 «О награждении государственными наградами Российской Федерации сотрудников Министерства иностранных дел Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;
* Миҙал «Евразия иҡтисади союзы булдырыуға индергән өлөшө өсөн» i дәрәжә ([[13 май]] [[2015 йыл]], Юғары советы Евразия иҡтисади союзы)&lt;ref&gt;[https://docs.eaeunion.org/sites/storage1/Lists/Documents/651d43b8-2154-47e4-a28b-7e2031300a26/f5430a88-8a71-461a-b0a0-a1f0b138dfd6_реш%204%20коп.pdf Текст решения]&lt;/ref&gt;
* П. Столыпин Миҙалын А. II дәрәжә ([[20 март]] [[2020 йыл|2020 йылға]]) — ''ҡаҙаныштары һәм күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн рәсәй федерацияһы тышҡы сәйәси курсты тормошҡа ашыра''&lt;ref&gt;[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202003230041 Распоряжение Правительства Российской Федерации от 20.03.2020 № 673-р «О награждении медалью Столыпина П. А. II степени Лаврова С. В.»]&lt;/ref&gt;

''' Рәсәй Федерацияһы Президенты Дәртләндереүе '''

* [[:ru:Почётная грамота Президента Российской Федерации|Почётная грамота Президента Российской Федерации]] ([[:ru:8 марта|8 марта]] [[:ru:2010 год|2010 года]]) — ''за большие заслуги в реализации внешнеполитического курса Российской Федерации и многолетнюю добросовестную работу''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/30721 Распоряжение Президента Российской Федерации от 8 марта 2010 года № 138-рп «О награждении Почетной грамотой Президента Российской Федерации Лаврова С. В.»]&lt;/ref&gt;
* Благодарность Президента Российской Федерации ([[:ru:4 ноября|4 ноября]] [[:ru:2006 год|2006 года]]) — ''за заслуги в подготовке и проведении встречи глав государств и правительств стран — членов «Группы восьми» в городе Санкт-Петербурге''&lt;ref&gt;[http://uristu.com/library/rasporyazheniya/prezraspor_04172/ Распоряжение Президента Российской Федерации от 4 ноября 2006 года № 546-рп «О поощрении»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220052035/http://uristu.com/library/rasporyazheniya/prezraspor_04172/ |date=2016-12-20 }}&lt;/ref&gt;
* Благодарность Президента Российской Федерации ([[:ru:27 сентября|27 сентября]] [[:ru:2005 год|2005 года]]) — ''за заслуги в подготовке и проведении праздничных мероприятий, посвящённых 60-летию Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 годов''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/22881 Распоряжение Президента Российской Федерации от 27 сентября 2005 года № 441-рп «О поощрении Лаврова С. В. и Тимошкина М. Е.»]&lt;/ref&gt;
* Благодарность Президента Российской Федерации ([[:ru:20 марта|20 марта]] [[:ru:2000 год|2000 года]]) — ''за многолетнюю и плодотворную дипломатическую деятельность''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/15278 Распоряжение Президента Российской Федерации от 20 марта 2000 года № 83-рп «О поощрении Лаврова С. В.»]&lt;/ref&gt;
* Благодарность Президента Российской Федерации ([[:ru:27 октября|27 октября]] [[:ru:1994 год|1994 года]]) — ''за большой личный вклад в подготовку встреч на высшем уровне на о. Корфу и в Неаполе''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/7149 Распоряжение Президента Российской Федерации от 27 октября 1994 года № 546-рп «О поощрении работников, обеспечивших подготовку встреч на высшем уровне на о. Корфу и в Неаполе»]&lt;/ref&gt;

'''Төбәк наградалары'''

** З[[:ru:Знак «За заслуги перед Московской областью»|нак «За заслуги перед Московской областью»]] ([[:ru:12 марта|12 марта]] [[:ru:2010 год|2010 года]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lawsrf.ru/region/documents/634634/|title=Постановление Губернатора Московской области от 12 марта 2010 года № 25-ПГ «О награждении знаком отличия „За заслуги перед Московской областью“»|accessdate=2016-12-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220060226/http://lawsrf.ru/region/documents/634634/|archivedate=2016-12-20|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220060226/http://lawsrf.ru/region/documents/634634/ |date=2016-12-20 }}&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден «Полярная Звезда» (Якутия)|Орден «Полярная Звезда»]], ([[:ru:Якутия|Якутия]], [[:ru:12 ноября|12 ноября]] [[:ru:2012 год|2012 года]])&lt;ref&gt;[http://sakha.gov.ru/node/231 Кавалеры Ордена Республики Саха (Якутия) «Полярная звезда» — список награждённых] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103035030/http://sakha.gov.ru/node/231 |date=2013-11-03 }}&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Награды Калининградской области|Орден «За заслуги перед Калининградской областью»]] ([[:ru:27 мая|27 мая]] [[:ru:2014 год|2014 года]]) — ''за работу по облегчению визового режима для жителей Калининградской области''&lt;ref&gt;[http://www.mngz.ru/russia-world-sensation/519426-cukanov-nagradil-glavu-mida-ordenom-za-zaslugi-pered-kaliningradskoy-oblastyu.html Цуканов наградил главу МИДа орденом «За заслуги перед Калининградской областью»] / ИА «Мангазея»&lt;/ref&gt;.

'''Сит ил наградалары:'''

** [[:ru:Орден «Достык»|Орден «Достык»]] II степени ([[:ru:Казахстан|Казахстан]], [[:ru:2005 год|2005 год]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dni.ru/russia/2005/1/17/56199.print.html|title=Назарбаев наградил министров России|accessdate=2007-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103230725/http://www.dni.ru/russia/2005/1/17/56199.print.html|archivedate=2013-11-03|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103230725/http://www.dni.ru/russia/2005/1/17/56199.print.html |date=2013-11-03 }}&lt;/ref&gt;
** Почётная медаль «За участие в программах [[:ru:Организация Объединённых Наций|ООН]]&lt;nowiki/&gt;» (Российская ассоциация содействия ООН, [[:ru:2005 год|2005 год]])&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=70249 Лавров награждён почётной медалью ООН]&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден Дружбы народов (Белоруссия)|Орден Дружбы народов]] ([[:ru:Белоруссия|Белоруссия]], [[:ru:2 июня|2 июня]] [[:ru:2006 год|2006 года]]) — ''за значительный вклад в укрепление дружественных отношений и сотрудничества между Республикой Беларусь и Российской Федерацией, в построение Союзного государства''&lt;ref&gt;[http://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2006-89/2006-89(005-029).pdf&amp;oldDocPage=17 Указ Президента Республики Беларусь от 2 июня 2006 года № 370 «О награждении С. В. Лаврова орденом Дружбы народов»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.belta.by/ru/print?id=96424|title=Министр иностранных дел России Сергей Лавров награждён орденом Дружбы народов|accessdate=2007-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927011706/http://www.belta.by/ru/print?id=96424|archivedate=2007-09-27|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927011706/http://www.belta.by/ru/print?id=96424 |date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден «Содружество»|Орден межпарламентской ассамблеи государств-участников Содружества Независимых Государств «Содружество»]] ([[:ru:Межпарламентская ассамблея СНГ|Межпарламентская ассамблея СНГ]], [[:ru:13 мая|13 мая]] [[:ru:2007 год|2007 года]])&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.zoneby.net/legal/n11docs/zk11766i.htm|title=Постановление Совета МПА СНГ 13.05.2007 № 19|accessdate=2010-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120105073906/http://www.zoneby.net/legal/n11docs/zk11766i.htm|archivedate=2012-01-05|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105073906/http://www.zoneby.net/legal/n11docs/zk11766i.htm |date=2012-01-05 }}&lt;/ref&gt;
** Золотая медаль [[:ru:Ереванский государственный университет|Ереванского государственного университета]] ([[:ru:Армения|Армения]], [[:ru:2007 год|2007 год]])&lt;ref&gt;[http://www.c-society.ru/wind.php?ID=300716&amp;soch=1 Сергей Лавров награждён «Золотой медалью» Ереванского госуниверситета]&lt;/ref&gt;
** Кавалер Большого креста [[:ru:Орден Солнца Перу|ордена «Солнца Перу»]] ([[:ru:Перу|Перу]], [[:ru:2007|2007]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.mail.ru/politics/1425807/|title=Лавров награждён высшим орденом Перу|accessdate=2008-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111142157/http://news.mail.ru/politics/1425807/|archivedate=2012-01-11|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111142157/http://news.mail.ru/politics/1425807/ |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден Дружбы (Вьетнам)|Орден Дружбы]] ([[:ru:Вьетнам|Вьетнам]], 2009)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vietnam.mid.ru/press/116.html|title=Ответное слово Министра иностранных дел России С.В.Лаврова на церемонии вручения ему награды Социалистической Республики Вьетнам ордена Дружбы в Ханое 25 июля 2009 года|publisher=Посольство Российской Федерации в Социалистической Республике Вьетнам|accessdate=2011-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111034837/http://www.vietnam.mid.ru/press/116.html|archivedate=2012-01-11|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111034837/http://www.vietnam.mid.ru/press/116.html |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден Почёта (Южная Осетия)|Орден Почёта]] ([[:ru:Южная Осетия|Южная Осетия]], [[:ru:19 марта|19 марта]] [[:ru:2010 год|2010 года]]) — ''за большой личный вклад в дело укрепления системы международной безопасности, поддержания мира и стабильности на Кавказе, развития дружественных отношений между Республикой Южная Осетия и Российской Федерацией''&lt;ref&gt;[http://cominf.org/node/1166482729 Указ Президента Республики Южная Осетия от 19 марта 2010 года «О награждении орденом Почёта Лаврова С. В.»]&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден Святого Месропа Маштоца|Орден Святого Месропа Маштоца]] ([[:ru:Армения|Армения]], [[:ru:19 августа|19 августа]] [[:ru:2010 год|2010 года]]) — ''за большой вклад в укрепление и развитие вековых дружественных армяно-российских отношений''&lt;ref&gt;[https://www.president.am/ru/decrees/item/382/ Указ Президента Республики Армения от 19 августа 2010 года «О награждении С. В. Лаврова орденом Святого Месропа Маштоца»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.km.ru/lavrov_udostoen_vysochajshej_nag Лавров удостоен высочайшей награды Армении]{{Недоступная ссылка|date=Май 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден «Достык»|Орден «Достык»]] I степени ([[:ru:Казахстан|Казахстан]], [[:ru:2012 год|2012 год]])&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/polit/1570399.html Назарбаев вручил награду главе МИД России Сергею Лаврову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627111847/https://regnum.ru/news/polit/1570399.html |date=2020-06-27 }}&lt;/ref&gt;
** Орден Дружбы ([[:ru:Лаос|Лаос]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://text.uuu.ru/orders/FHistory/20060922163003FHistory.html|title=Ордена по разнарядке|accessdate=2008-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080430073908/http://text.uuu.ru/orders/FHistory/20060922163003FHistory.html|archivedate=2008-04-30|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден Сербского флага|Орден Сербского флага]] I степени ([[:ru:Сербия|Сербия]], [[:ru:12 декабря|12 декабря]] [[:ru:2016 год|2016 года]]) — ''за особые заслуги в развитии и укреплении отношений между Сербией и Российской Федерацией''&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/world/article/341048-vruchenie-ordena-serbskogo-znameni Церемония вручения]&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден «Данакер»|Орден «Данакер»]] ([[:ru:Киргизия|Киргизия]], [[:ru:16 июня|16 июня]] [[:ru:2017 год|2017 года]]) — ''за активное участие в развитии кыргызско-российского социально-экономического сотрудничества и укреплении межгосударственных взаимоотношений''&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/69386 Указ Президента Кыргызской Республики от 16 июня 2017 года УП № 115 «О награждении государственными наградами Кыргызской Республики»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/567453 Лавров и Песков получили высшие государственные награды Киргизии]&lt;/ref&gt;
** Орден Республики Сербской ([[:ru:Республика Сербская|Республика Сербская]], [[:ru:Босния и Герцеговина|Босния и Герцеговина]], [[:ru:2018|2018]])&lt;ref&gt;https://ria.ru/20180921/1529107859.html&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден Святой Агаты|Большой крест ордена Святой Агаты]] ([[:ru:Сан-Марино|Республика Сан-Марино]], [[:ru:21 марта|21 марта]] [[:ru:2019 год|2019 года]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/6243737|title=Лавров удостоен государственной награды Сан-Марино|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2019-03-27|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
** Юбилейная медаль «25 лет независимости Республики Казахстан» (Казахстан, 2019) — ''за вклад в развитие и укрепление казахстанско-российских отношений''&lt;ref&gt;[https://baigenews.kz/news/tasmagambetov_vruchil_lavrovu_yubileynuyu_medal_-25_let_nezavisimosti_respubliki_kazakhstan/ Тасмагамбетов вручил Лаврову юбилейную медаль «25 лет Независимости РК»]{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
** [[:ru:Орден «Дустлик»|Орден «Дружба»]] ([[:ru:Узбекистан|Узбекистан]], [[:ru:21 марта|21 марта]] [[:ru:2020 год|2020 года]]) — ''за большие заслуги в развитии узбекско-российского стратегического партнёрства, весомый вклад в расширение торгово-экономических, научно-технических и культурно-гуманитарных связей, взаимодействие регионов двух стран, укрепление отношений дружбы и взаимопонимания между нашими народами, активную поддержку на международной арене имеющих важное региональное и глобальное значение инициатив Республики Узбекистан, направленных на обеспечение мира, стабильности и устойчивого прогресса, а также в связи с 70-летием со дня рождения''&lt;ref&gt;[http://uza.uz/ru/documents/o-nagrazhdenii-lavrova-sergeya-viktorovicha-ordenom-d-stlik-21-03-2020 О награждении Лаврова Сергея Викторовича орденом «Дўстлик»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mfa.uz/ru/press/news/2020/03/23857/ О поздравительном послании министру иностранных дел Российской Федерации Сергею Лаврову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200321150707/https://mfa.uz/ru/press/news/2020/03/23857/ |date=2020-03-21 }}&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден Барыс|Орден Барыс]] I степени ([[:ru:Казахстан|Казахстан]], [[:ru:21 марта|21 марта]] [[:ru:2020 год|2020 года]]) — ''за весомый вклад в развитие многогранного сотрудничества и стратегического партнёрства между Республикой Казахстан и Российской Федерацией''&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nagrazhdenii-ordenom-barys-i-stepeni-lavrova-sv Указ Президента Республики Казахстан от 21 марта 2020 года № 291 «О награждении орденом „Барыс“ І степени Лаврова С. В.»]&lt;/ref&gt;
** Большой крест [[:ru:Орден Макариоса III|ордена Макариоса III]] ([[:ru:Республика Кипр|Республика Кипр]], [[:ru:8 сентября|8 сентября]] [[:ru:2020 год|2020 года]])&lt;ref&gt;[https://aif.ru/society/lavrovu_vruchili_vysshuyu_nagradu_kipra Лаврову вручили высшую награду Кипра]&lt;/ref&gt;

'''Конфессиональ бүләктәре:'''

** Орден святого благоверного князя Даниила Московского II степени ([[:ru:Русская православная церковь|РПЦ]])
** [[:ru:Орден святого благоверного князя Даниила Московского|Орден святого благоверного князя Даниила Московского]] I степени (РПЦ, [[:ru:2010 год|2010 год]])&lt;ref&gt;[http://www.patriarchia.ru/db/text/1372267.html Святейший Патриарх Кирилл встретился с членами Коллегии Министерства иностранных дел России]&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Орден преподобного Сергия Радонежского|Орден преподобного Сергия Радонежского]] I степени (2015 год)
** Орден Святых апостолов Петра и Павла 1 степени ([[:ru:Антиохийская православная церковь|Антиохийская православная церковь]], [[:ru:27 февраля|27 февраля]] [[:ru:2015 год|2015 года]])&lt;ref&gt;[http://www.pravoslavie.ru/srpska/77565.htm Патријарх Јован Х одликоваво Сергеја Лаврова Орденом Св. Петра и Павла]&lt;/ref&gt;

'''Маҡтаулы исемдәре:'''

** З[[:ru:Заслуженный работник дипломатической службы Российской Федерации|аслуженный работник дипломатической службы Российской Федерации]] ([[:ru:22 марта|22 марта]] [[:ru:2004 год|2004 года]]) — ''за большой вклад в разработку и реализацию внешнеполитического курса Российской Федерации''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/20677 Указ Президента Российской Федерации от 22 марта 2004 года № 385 «О награждении государственными наградами Российской Федерации сотрудников Министерства иностранных дел Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;
** Почётный гражданин [[:ru:Манагуа|Манагуа]] ([[:ru:Никарагуа|Никарагуа]])&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/online/news/618466/ Сергей Лавров стал почетным гражданином Манагуа]&lt;/ref&gt;
** Почётный гражданин [[:ru:Гватемала|Гватемалы]] (2010 год)&lt;ref&gt;[http://rg.ru/2010/02/16/vizit-site.html Глава МИД России стал почетным гражданином Гватемалы]&lt;/ref&gt;
** Почётный гражданин [[:ru:Ногинский район|Ногинского района]] [[:ru:Московская область|Московской области]] (2014 год)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://xn--c1atd.xn--p1ai/o_rajone/pochetnye_grazhdane/|title=Почетные граждане на официальном сайте администрации района|accessdate=2016-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160408153900/http://xn--c1atd.xn--p1ai/o_rajone/pochetnye_grazhdane/|archivedate=2016-04-08|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408153900/http://xn--c1atd.xn--p1ai/o_rajone/pochetnye_grazhdane/ |date=2016-04-08 }}&lt;/ref&gt;.

'''Башҡа наградалары:'''

** Почётная грамота Совета коллективной безопасности [[:ru:Организация Договора о коллективной безопасности|Организации Договора о коллективной безопасности]] ([[:ru:20 декабря|20 декабря]] [[:ru:2011 год|2011 года]]) — ''за активную и плодотворную работу по развитию и углублению военно-политического сотрудничества в рамках Организации Договора о коллективной безопасности''&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/997_p42 Решение Совета коллективной безопасности Организации Договора о коллективной безопасности о награждении Почетной грамотой Совета коллективной безопасности Организации Договора о коллективной безопасности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117015638/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/997_p42 |date=2015-11-17 }}&lt;/ref&gt;.
** Общественная премия святого благоверного князя Александра Невского (Комитет по присуждению общественной премии святого благоверного князя Александра Невского, [[:ru:2014 год|2014 год]]) — ''за заслуги в дипломатической деятельности, направленной на укрепление международных позиций России''&lt;ref&gt;[http://www.patriarchia.ru/db/text/3758393.html Святейший Патриарх Кирилл возглавил заседание Попечительского совета программы «Александр Невский»]&lt;/ref&gt;
** Памятная золотая медаль Сергея Михалкова ([[:ru:22 декабря|22 декабря]] [[:ru:2015 год|2015 года]], [[:ru:Российский фонд культуры|Российский фонд культуры]])&lt;ref&gt;[http://portal-kultura.ru/articles/obshchiy-plan/126316-mudryy-veselyy-vernyy/ «Мудрый, веселый, верный»]&lt;/ref&gt;
** [[:ru:Национальная премия «Имперская культура» имени Эдуарда Володина|Национальная премия «Имперская культура» имени Эдуарда Володина]] — ''за верность долгу и служение Отечеству'' (2015 год)&lt;ref&gt;[http://ria.ru/society/20160119/1361936843.html Лаврову вручили премию Союза писателей России «Имперская культура» | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.mid.ru/ru/about/structure/minister Рәсәй сит ил эштәре министрлығының сайтындағы биографияһы]
* [https://web.archive.org/web/20090921172418/http://www.ln.mid.ru/bl.nsf/483b39647d9cb20cc3256def0051fa1f/afaf6c2afa217833c3256e5300311321?OpenDocument Рәсәй сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт бюллетене]
* [https://web.archive.org/web/20080930020953/http://www.kommentator.ru/lica/2005/lavrov0219.html Дипломат һәм шағир хоҡуҡтары өсөн көрәш]
* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=325299 Сергей Лавров эксклюзив интервью «Веста» (ноябрь, 2009 йыл)]
* ''David M. Herszenhorn, {{Тәржемәһеҙ 3|Michael R. Gordon||en||Michael R. Gordon}}'' [https://www.nytimes.com/2013/09/17/world/middleeast/veteran-diplomat-fond-of-cigars-whiskey-and-outfoxing-us.html?pagewanted=all&amp;_r=1&amp; Diplomat Cigars of. Fond Veteran, and U. S. Whiskey Outfoxing] // ''New York Times'', 2013 september 16
* [https://vz.ru/news/2013/9/18/650877.html NYT: карьераның түбәһе күтәрелә Лавров Сүриә буйынса Килешеү химоружие] // Ҡараш.ру, 18.09.2013.
* [https://lenta.ru/lib/14161073/full/ Һәм сығанаҡтарҙан ентекле биографияһы]
[[Категория:Лаос ордендары кавалерҙары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарының почетлы докторҙары]]
[[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:I дәрәжә изге Сергий Радонежский РПД ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Перу ҡояшы» орденының ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Изге Агата орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:«Дустлик» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Изге Месроп Маштоц ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:СССР дипломаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1950 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>d72hv7x5jyytmcwpom9z0oyxx3hdny5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кондратьев Михаил Леонидович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165057</id>
    <revision>
      <id>1300419</id>
      <parentid>1286501</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T14:06:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6679" sha1="j8blwfx1m27ukqsav54kklfej48na3q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кондратьев Михаил Леонидович''' ([[28 декабрь]] [[1905 йыл]] — [[18 сентябрь]] [[1984 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың [[театр]] һәм кино актеры. 1940—1943 йылдарҙа һәм 1947 йылдан [[Республика рус драма театры]] актёры, бер үк ваҡытта 1945—1979 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]], 1970 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. 1937 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1957) һәм Башҡорт АССР-ының (1955) халыҡ артисы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Михаил Леонидович Кондратьев [[1905 йыл]]дың [[28 декабрь|28 декабрендә]] (яңы стиль буйынса[[1906 йыл]]дың [[10 ғинуар]]ы) Пермдә тыуа.

[[1924 йыл]]да [[Ҡазан]]да икенсе баҫҡыслы 4-се мәктәпте тамамлай. 1924—1926 йылдарҙа — Ҡазан сургуч-һабын заводы өйрәнсеге, һуңынан мастер ярҙамсыһы, 1925—1926 йылдарҙа Ҡазанда Главполитпросвет курсында уҡый.

[[1927 йыл]]да Ҡазан Рус театры студияһын тамамлай.

Ҡазан, Тула, Смоленск, Түбәнге Новгород, Ульяновск, Ырымбур, Һамар театрҙарында эшләй.

[[1939 йыл]]дан — [[Рус драма театры|Өфөнөң рус театры]] актеры, бер нисә йыл дауамында «Кремль куранттары» (1941, 1945, 1956), «Мылтыҡлы кеше» (1945); «Йәшенле йыл» (Каплер, 1957), «Йөрәктә уның исеме» (Волков-Кривуша, 1960), «Тере сәскәләр» (Погодин, 1961) спектаклдәрендә В. И. Ленин ролен башҡара.

Шулай уҡ В. Кондратьев кинола ла В. И. Ленин ролен уйнай («Вихри враждебные», «Они были первыми», «По путевке Ленина»).

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша — 1942—1943 йылдарҙа [[Бәләбәй]]ҙә эшләгән В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академия тыңлаусылары алдында сығыш яһаусы бригада артисы.

[[1945]]—[[1979 йыл]]дарҙа Башҡорт театр училищеһында уҡыта.

[[1960 йыл]]дан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы]] ағзаһы.

[[1984 йыл]]дың [[18 сентябрь|18 сентябрендә]] Өфөлә вафат була. Ҡаланың Көньяҡ зыяратында ерләнгән.

== Ижады ==

=== Фильмографияһы ===
* [[1953]] — Вихри враждебные — [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]]
* [[1956]] — Они были первыми — [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]]
* [[1958]] — По путёвке Ленина — [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]]
* [[1959]] — В едином строю — [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]]

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1955).
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1957).
* [[Октябрь Революцияһы ордены]]
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* «Почет Билдәһе» ордены&lt;ref&gt;[http://encycl.bash-portal.ru/kondratev.htm КОНДРАТЬЕВ Михаил Леонидович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220926182825/http://encycl.bash-portal.ru/kondratev.htm |date=2022-09-26 }}&lt;/ref&gt;
* СССР миҙалдары.

== Әҙәбиәт ==
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 96 с. ISBN 5-295-02294-3.
''Могила Кондратьева М. Л. Южное кладбище''.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.kinosozvezdie.ru/leninandstalin/leninactors/kondratiev/kondratyev.html КОНДРАТЬЕВ Михаил Леонидович]
* [http://kinolenin.ru/actors/kondratyev/kondratyev.html Кондратьев Михаил Леонидович]
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/7290-kondratev-mikhail-leonidovich}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1984 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:18 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1906 йылда тыуғандар]]
[[Категория:10 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>j8blwfx1m27ukqsav54kklfej48na3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ленинград блокадаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166058</id>
    <revision>
      <id>1300447</id>
      <parentid>1281134</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T01:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50247" sha1="ko2dnvq3rx2o4d8hix8cmisf9i4d7hq" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:RIAN_archive_907_Leningradians_queueing_up_for_water.jpg|мини|Ленинград халҡы Нева проспектында артһөжүмдән һуң асвальта барлыҡҡа килгән уйымдарға йыйылған һыуҙы ала, П. Б. Кудояров фотоһы, 1941 йылдың декабре]]
'''Ленинград блокадаһы''' — [[Санкт-Петербург|Ленинградты]]ң (хәҙерге [[Санкт-Петербург]]) [[Бөйөк Ватан һуғышы]]йылдарында [[Өсөнсө рейх|немец]], [[Финляндия|фин]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://history.milportal.ru/2015/03/finskie-vojska-v-blokade-leningrada/|title=Финские войска в блокаде Ленинграда {{!}} ВОЕННО-ИСТОРИЧЕСКИЙ ЖУРНАЛ|publisher=history.milportal.ru|lang=ru|accessdate=2017-07-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729003015/http://history.milportal.ru/2015/03/finskie-vojska-v-blokade-leningrada/ |date=2017-07-29 }}&lt;/ref&gt; һәм испан (Зәңгәр дивизия) ғәскәрҙәре менән Төньяҡ Африка, [[Европа]] һәм Италия хәрби-диңгеҙ көстәре ҡатнашлығындағы хәрби блокадаһы. [[1941 йыл]]дың [[8 сентябрь|8 сентябренән]] [[1944 йыл]]&gt;дың [[27 ғинуар]]ына (блокада ҡулсаһы [[1943 йыл]]дың [[18 ғинуар]]ында өҙөлә) — 872 көн (тәүге һәм һуңғы көнө менән бергә) дауам итә. Әҙәбиәттә шулай уҡ 871 һаны ла осрай {{Sfn|БРЭ|2010}}.

Блокада башланғанда ҡалала ҡамауҙа оҙайлы ваҡытҡа етерлек аҙыҡ-түлек һәм яғыулыҡ булмай. Ленинград менән берҙән-бер бәйләнеш юлы булып [[Ладога|Ладога күле]] аша һалынған маршрут тора. Ул дошмандың артиллерияһы, авиацияһы һәм хәрби-диңгеҙ көстәре һөжүме аҫтында тора. Был транспорт артерияһы аша индерелгән нәмәләр ҡала халҡы ихтыяжын ҡәнәғәтләндерерлек күләмдә булмай. Һөҙөмтәлә Ленинградта башланған аслыҡ, ҡыштың айырыуса сасҡау булыуы, транспорт һәм йылытыу системаһындағы проблемалар халыҡ араһында йөҙҙәрсә мең кешенең үлеүенә килтерә.

1943 йылдың ғинуарында Ленинград блокадаһы өҙөлгәндән һуң да дошман ғәскәре һәм флоты уны 1944 йылдың ғинуарына тиклем ҡамауҙа тота. 1944 йылдың ғинуар — февралендә совет ғәскәрҙәре Ленинград-Новгород операцияһын үткәрә, һөҙөмтәлә дошман ҡаланың көньяҡ сигенән 220—280 километрға сигенергә мәжбүр була. 1944 йылдың июнь — авгусында совет ғәскәрҙәре Балтик флоты һәм авиация ярҙамында Выборг һәм Свирск-Петрозаводск операциялары үткәрә, 20 июндә — Выборгты, ә 28 июндә Петрозаводскты ала. 1944 йылдың сентябрендә Гогланд утрауы азат ителә. Диңгеҙ юлы миналар менән уратып алынғанлыҡтан, уның аша ҡалаға 1946 йылда ғына үтеү мөмкин була.

1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында блокадалағы Ленинградты һаҡлаусылар күрһәткән батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ өсөн аҫырай, СССР Юғары Советы Президиумының [[1965 йыл]]дың 8 майындағы указына ярашлы, Ленинградҡа «[[Герой-ҡалалар|Герой-ҡала]]» исеме бирелә{{ref+|Хотя положение о звании «Город-Герой» было утверждено лишь в 1965 году, в качестве города-героя Ленинград упоминается уже в Приказе Верховного Главнокомандующего от 01 мая 1945 года № 20|п}}.

27 ғинуар Рәсәйҙең хәрби дан көнө — Ленинградты фашист блокадаһынан тулыһынса азат итеү көнө (1944 йыл) булып тора&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Внесено изменение в закон о днях воинской славы|url=http://kremlin.ru/acts/news/47142|work=Президент России|accessdate=2017-07-19|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2
}}
;Китаптар
* {{книга|автор=Арутюнян Б. А., [[Фролов, Михаил Иванович (историк)|Фролов М. И.]]|заглавие=Огневой щит и меч Ленинграда, 1941-1944 гг.: монография|место=СПб.|издательство=[[Ленинградский государственный университет имени А. С. Пушкина|ЛГУ имени А. С. Пушкина]]|год=2007|страниц=187|isbn=978-5-8290-0625-9|тираж=500|ответственный=|издание=|страницы=}}
* {{книга|автор=[[Барышников, Николай Иванович|Барышников Н. И.]]|заглавие=Блокада Ленинграда и Финляндия 1941-1944|ссылка=http://v-n-baryshnikov.narod.ru/blokada.html|место=Хельсинки; СПб.|издательство=Ин-т Йохана Бекмана|год=2002|страниц=300|isbn=952-5412-10-5|ref=Барышников|ответственный=|издание=|страницы=}}
* {{книга |автор= Барышников Н. И., [[Барышников, Владимир Николаевич|Барышников В. Н.]], Фёдоров В. Г. |заглавие= Финляндия во второй мировой войне |ответственный= |ссылка= |место=Л.|издательство= Лениздат |год=1989 |том= |страниц= 336 |страницы=160 |isbn=5-289-00257-X |ref=Финляндия во второй мировой войне |издание=}}
* {{книга|заглавие=Блокада и контрблокада: Борьба на океанско-морских сообщениях во второй мировой войне|ответственный=под ред. [[Боголепов, Виктор Платонович|В. П. Боголепова]]|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|страниц=767|серия=Вторая мировая война в исследованиях, воспоминаниях, документах|isbn=|тираж=6500|автор=|издание=|страницы=}}
* {{книга|заглавие=Блокада Ленинграда в документах рассекреченных архивов|ответственный=под ред. Н. Л. Волковского|место=М.; СПб.|издательство=[[АСТ (издательство)|АСТ]]; [[Полигон (издательство)|Полигон]]|год=2004|страниц=766|серия=Военно-историческая библиотека|isbn=5-17-023997-1; 5-89173-262-9|тираж=3500|ref=Волковский|автор=|издание=|страницы=}}
* {{книга|заглавие=Блокада рассекреченная: [Сборник]|ответственный=Междунар. ассоц. блокадников города-героя Ленинграда; Сост. В. Демидов|место=СПб.|издательство=Бояныч|год=1995|страниц=254|isbn=5-7199-0027-6|тираж=10000|автор=|издание=|страницы=}}
* {{книга|автор=Буров А. В.|заглавие=Блокада день за днем, 22 июня 1941 г. - 27 янв. 1944 г|ответственный=предисл. М. Дудина|место=Л.|издательство=[[Лениздат]]|год=1979|страниц=478|isbn=|тираж=50000|издание=|страницы=}}
* {{книга|автор=[[Гальдер, Франц|Гальдер Ф.]]|заглавие=Военный дневник|место=М|издательство=АСТ|год=2010|страниц=704|isbn=978-5-17-067688-0|ref=Гальдер|ответственный=|издание=|страницы=}}
* {{книга|автор=[[Гланц, Дэвид|Гланц Д. М.]]|заглавие=Блокада Ленинграда 1941-1944|оригинал=Glantz D. Leningrad city under siege 1941-1944|ответственный=пер. с англ. Е. В. Ламановой|место=М.|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2009|страниц=221|isbn=978-5-9524-4170-5|тираж=3000|ref=Гланц|издание=|страницы=}}
* {{книга|автор=Дашичев В. И.|заглавие=Банкротство стратегии германского фашизма|место=М|издательство=Наука|год=1973|страниц=664|том=2|ref=Дашичев,Т2|ответственный=|издание=|страницы=|isbn=}}
* {{книга|автор=[[Ежов, Михаил Викторович|Ежов М. В.]], [[Фролов, Михаил Иванович (историк)|Фролов М. И.]]|заглавие=Духовный подвиг защитников Ленинграда: монография|место=СПб.|издательство=[[Знание (издательство, Санкт-Петербург)|Знание]]|год=2010|страниц=185|isbn=978-5-7320-1209-5|тираж=1000|ответственный=|издание=|страницы=}}
* {{книга|автор=[[Исаев, Алексей Валерьевич|Исаев А. В.]]|заглавие=Иной 1941. От границы до Ленинграда|место=М.| издательство=[[Яуза (издательство)|Яуза]], [[Эксмо]]| год=2011| страниц=416| isbn=978-5-699-49705-8| серия=Война и мы|ref=Исаев|ответственный=|издание=|страницы=}}
* {{книга|автор=Исаев А. В.|заглавие=Котлы 41-го. История ВОВ, которую мы не знали|место=М.|издательство=Яуза, Эксмо|год=2005|страниц=400|isbn=5-699-12899-9|ref=Исаев|ответственный=|издание=|страницы=}}
* {{книга|автор=Кислицин Н. Г.|заглавие=Ленинград не сдается|место=М.|издательство=[[Прогресс (издателтство)|Прогресс]]|год=1995|страниц=352|isbn=5-01-004557-5|тираж=10000|ref=Кислицин|ответственный=|издание=|страницы=}}
* {{книга|автор=[[Ковальчук, Валентин Михайлович|Ковальчук В. М.]], [[Чистиков, Александр Николаевич|Чистиков А. Н.]]|заглавие=Ленинград и ленинградцы в годы блокады|место=СПб.|издательство=Лики России|год=2012|isbn=978-5-87417-394-4|ответственный=|издание=|страницы=|страниц=}}
* {{книга|автор=Ковальчук В. М. |заглавие= Ленинград и Большая Земля |место=Ленинград |издательство= Наука |год=1975 |ref=Ковальчук |ответственный= |издание= |страницы= |страниц= |isbn=}}
* {{книга|автор=Комаров Н. Я., [[Куманёв, Георгий Александрович|Куманёв Г. А.]]|заглавие=Блокада Ленинграда, 1941-1944: 900 героич. дней: Ист. дневник. Коммент|место=М.|издательство=[[ОЛМА Медиа Групп|ОЛМА-ПРЕСС]]|год=2004|страниц=571|серия=Историческая библиотека «ОЛМА-ПРЕСС»|isbn=5-224-04225-9|тираж=5000|ответственный=|издание=|страницы=}}
* {{книга|автор=Кринов Ю. С.|издание=2-е изд., перераб. и доп|заглавие=Лужский рубеж. Год 1941-й|место=Л|издательство=[[Лениздат]]|год=1987|страниц=320|ref=Кринов|ответственный=|страницы=|isbn=}}
* {{книга |автор=[[Ланнуа, Франсуа (историк)|Ланнуа Ф.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие= Битва за Ленинград. 1941. 22 июня — 31 декабря |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Пер. М. Стровский |издание= |место=М. |издательство=Эксмо |год=2009 |том= |страницы= |страниц=210 |серия= |isbn=978-5-699-34122-1. |тираж=3500}}
* {{БРЭ|заглавие=Ленинграда блокада 1941–44|id=2139406|том=17|год=2010|страницы=237—238|ref=БРЭ}}
* {{книга|автор=[[Ломагин, Никита Андреевич|Ломагин Н.А.]]|заглавие=Неизвестная блокада|место=СПб.|издательство=Нева|год=2004|isbn=5-7654-3417-7|страниц=|ответственный=|издание=|страницы=}}
* {{книга|автор=Мауно Йокипии|заглавие=Финляндия на пути к войне. Исследование о военном сотрудничестве Германии и Финляндии в 1940-1941|ссылка=|место=Петрозаводск|издательство=Карелия|год=1999|страниц=370|isbn=5-7545-0735-6|тираж=1000|ref=Мауно Йокипии|ответственный=|издание=|страницы=}}
* ''[[Мелуа, Аркадий Иванович|Мелуа А. И.]]'' Блокада Ленинграда. Биографическая энциклопедия. СПб.: Гуманистика, 1998.
* {{книга|автор=Мощанский И. Б.|заглавие=У стен Ленинграда|место=М.|издательство=[[Вече (издательство)|Вече]]|год=2010|страниц=304|isbn=978-5-9533-5209-3|ref=Мощанский|ответственный=|издание=|страницы=}}
* {{книга|заглавие=Непокорённый Ленинград: Крат. очерк истории города в период Великой Отечественной войны|ответственный=отв. ред. В. М. Ковальчук|издание=3-е изд., перераб. и доп|место=Л.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1985|страниц=327|серия=Борьба народов против фашизма и агрессии|isbn=|тираж=25000|ref=Непокорённый Ленинград|автор=|страницы=}}
* {{книга|автор=Пауль Карелл |заглавие=«Барбаросса»: От Бреста до Москвы |оригинал = Unternehmen Barbarossa |ответственный=Пер. с нем. А. Уткин |место=Смоленск | издательство=Русич | год=2003 | страниц=432 | isbn=5-8138-0310-6 | серия=Мир в войнах |ref=Карелл |издание= |страницы=}}
* {{книга|автор=Сапаров А. В.|заглавие=Дорога жизни. Повесть о блокадном времени|место=М.|издательство=[[Советская Россия]]|год=1967|страниц=341|isbn=тираж 50000|ответственный=|издание=|страницы=}}
* {{книга|автор=Симоненко В. Б., Магаева С. В., Симоненко М. Г., Пахомова Ю. В.|заглавие=Ленинградская блокада : Медицинские проблемы - ретроспектива и современность|место=М.|издательство=[[Медицина (издательство)|Медицина]]|год=2003|страниц=158|isbn=5-225-04778-5|тираж=2000|ответственный=|издание=|страницы=}}
* {{книга|автор=[[Солсбери, Гаррисон|Солсбери Г. Е.]]|заглавие=900 дней: [Блокада Ленинграда]|оригинал=Salisbury G. E. The 900 days. – New York, 1969|ответственный=пер. с анг. И. С. Вольской; предисл. [[Адамович, Алесь|А. Адамовича]].|место=СПб.; М.|издательство=РИК «Культура»; [[Прогресс (издательство)|Прогресс]]. Литера|год=1994|страниц=607|isbn=5-01-003299-6|тираж=25000|издание=|страницы=}}
* {{книга|автор=Стахов Х. Г.|заглавие=Трагедия на Неве: шокирующая правда о блокаде Ленинграда, 1941-1944|оригинал=Stachow H. G. Tragödie an der Newa|ответственный=пер. с нем.: Ю. М. Лебедев|место=М.|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=380|серия=За линией фронта. Мемуары|isbn=978-5-227-02484-8|тираж=3000|издание=|страницы=}}
* {{книга|автор=Фролов М. И.|заглавие=Артиллеристы в боях за город Ленина, 1941-1944: Ист. очерк|место=Л.|издательство=[[Лениздат]]|год=1978|страниц=272|isbn=|тираж=25000|ответственный=|издание=|страницы=}}
* {{книга|автор=Фролов М. И.|заглавие=Салют и реквием: Героизм и трагедия ленинградцев 1941-1944 гг|издание=4-е, доп|место=СПб.|издательство=[[Ленинградский государственный университет имени А. С. Пушкина|ЛГУ А. С. Пушкин]]|год=2004|страниц=235|isbn=5-8290-0389-9|ответственный=|страницы=}}
* {{книга|автор=Хомяков И.|заглавие=История 24-й танковой дивизии РККА|ссылка=http://www.soldat.ru/force/sssr/24td/24td-4.html|место=СПб|издательство=BODlib|год=2006|страниц=232|ref=Хомяков|ответственный=|издание=|страницы=|isbn=}}
* {{книга|автор=[[Широкорад, Александр Борисович|Широкорад А. Б.]]|заглавие=Северные войны России|место=СПб.|издательство=АСТ|год=2001|страниц=848|isbn=5-17-009849-9|тираж=7000|серия=Военно-историческая библиотека|ref=Широкорад|ответственный=|издание=|страницы=}}
* {{книга|автор=[[Яров, Сергей Викторович|Яров С. В.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Блокадная этика. Представления о морали в Ленинграде в 1941-1942 гг |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Центрполиграф |год=2012 |том= |страницы= |страниц=603 |серия= |isbn=978-5-227-03767-1 |тираж=2500}}
{{refend}}
;Мәҡәләләр
{{refbegin|2}}
* ''Барышников Н. И.'' [http://www.history.pu.ru/biblioth/novhist/mono/spb2004/025.htm Блокада Ленинграда в концепциях финских историков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506003342/http://www.history.pu.ru/biblioth/novhist/mono/spb2004/025.htm |date=2008-05-06 }}// Материалы Пятой ежегодной научной конференции «Санкт-Петербург и страны северной Европы», Санкт-Петербург, [[СПбГУ]], 2003
* {{статья|автор=Веселов А. П.|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/RUHIST/BLOCADE.HTM|заглавие=Борьба с голодом в блокадном Ленинграде|издание=[[Отечественная история]]|тип=|месяц=|число=|том=|номер=3|страницы=|issn=|год=2002|язык=}}
* {{статья|автор=Данилов П. Д.|заглавие=Промышленность Ленинграда в годы блокады|издательство=Российская академия наук|тип=|месяц=|издание=Отечественная история|год=2003|язык=|число=|том=|номер=4|страницы=40—49|issn=|ссылка=http://coolreferat.com/175767|ref=Данилов}}
* Краев В. [https://regnum.ru/news/society/2547411.html Блокада Ленинграда — как холокост для евреев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125073534/https://regnum.ru/news/society/2547411.html |date=2021-01-25 }} // ИА [[REGNUM]], 01.01.2019
* {{статья|ссылка=|автор=Maddox, Steven|заглавие=These Monuments Must Be Protected! The Stalinist Turn to the Past and Historic Preservation during the Blockade of Leningrad|издание=The Russian Review, 70|тип=|месяц=|год=2011|язык=|число=|том=|номер=4|страницы=608—626|issn=}}
* {{статья|автор=Хасс Герхарт|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HASS.HTM|заглавие=Германская оккупационная политика в Ленинградской области (1941—1944 гг.)|издание=[[Новая и новейшая история (журнал)|Новая и новейшая история]]|тип=журнал|месяц=|число=|том=|номер=6|страницы=|issn=|год=2003|язык=}}
* {{статья|автор=Хюртер Йоханнес. |ссылка=http://www.blockade.ru/press/?98 |заглавие=Вермахт под Ленинградом. Боевые действия и оккупационная политика 18-й армии осенью и зимой 1941/42 годов |год= |язык= |издание= |тип= |месяц= |число= |том= |номер= |страницы= |issn= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090122192944/http://www.blockade.ru/press/?98 |archivedate=}}
* {{статья|ссылка=https://rg.ru/2013/01/18/blokada.html|автор=[[Кантор, Юлия Зораховна|Кантор Ю. З.]]|число=|том=|номер=9 (5985) от 18 января 2013 г.|страницы=|issn=|заглавие=«Подвиг свой ежедневный вы совершали достойно и просто». 70 лет назад была прорвана блокада Ленинграда|год=|язык=|издание=[[Российская газета]]|тип=|месяц=|accessdate=2013-05-20}}
{{refend}}
;Иҫтәлектәр
{{refbegin|2}}
* {{книга|автор=Антология, воспоминания блокадников|заглавие=Блокада: Сестрорецкий рубеж|место=|издательство=|год=2004|страниц=208|isbn=5-85991-062-2|тираж=3000|ответственный=|издание=|страницы=}}
* {{книга|автор=Колл. авт.|часть=[[Попов, Маркиан Михайлович|Попов М. М.]]|ссылка часть  = http://kaur.ru/docs/popov.php#label4|заглавие=Оборона Ленинграда, 1941-1944 : Воспоминания и дневники участников|ответственный = Предисл. маршала {{nobr|М. В. Захарова}}|место=Л.|издательство=Наука|год=1968|страниц=792|серия=Вторая мировая война в исследованиях, воспоминаниях, документах|тираж=14500|ref=Попов|издание=|страницы=|isbn=}}
* {{книга|автор=Полевое Управление Ленинградского фронта.|заглавие=Карта обстановки на фронте 23-й Армии к исходу 11.09.1941|ссылка=http://podvignaroda.mil.ru|издательство=Архив Министерства обороны РФ. фонд 217 опись 1221 дело 33|год=1941|ref=Карта 23-й Армии|ответственный=|издание=|место=|страницы=|страниц=|isbn=}}
* {{книга|автор=Винницкий Л. Г. (сост.)|заглавие=Славная победа под Ленинградом|издательство=Ленинздат|год=1976|страниц=632|тираж=15 000|ответственный=|издание=|место=|страницы=|isbn=}}
* {{книга|автор=Демидов В. И.|заглавие=Снаряды для фронта: Документальная повесть|место=Л.|издательство=Лениздат|год=1985|ответственный=|издание=|страницы=|страниц=|isbn=}}
* {{cite web|url=http://www.world-war.ru/article_540.html|title=Блокада Ленинграда, воспоминание|author=Кудрин И.|website=|date=|publisher=|accessdate=2007-05-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/619VyJ9I2|archivedate=2011-08-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124032301/http://world-war.ru/blokada-leningrada/ |date=2011-11-24 }}
* {{cite web|url=http://www.scientificpsychic.com/etc/anna/Anna-Khodikel.html|title=Воспоминания о блокаде Ленинграда|author=Ходикель А.|website=|date=|publisher=|archiveurl=http://www.webcitation.org/619W2Wf0F|archivedate=2011-08-23}}
* [http://blokada42.narod.ru/dnevnik.htm Из дневников ленинградцев]
* [http://www.aroundspb.ru/variety/docs/funeral.php Отчёт начальника Управления коммунального обслуживания Ленинграда А. Карпушенко о захоронениях жертв голода 1941—1942 гг.]
* ''Баранов Н. В.'' Силуэты блокады: Записки главного архитектора. — Л., 1982.
* ''Гаршин Владимир Георгиевич'' (1887—1956). Там где смерть помогает жизни // Петербург [[Ахматова, Анна Андреевна|Ахматовой]]: Владимир Георгиевич Гаршин / Сост. Т. С. Позднякова. — СПб.: Невский диалект, 2002. — С. 125—137; перв. публ: Журавлёва Т. Б. В. Г. Гаршин (1887—1956). — СПб., 1994. (время написания не обозначено)
* ''[[Гинзбург, Лидия Яковлевна|Гинзбург Л. Я.]]'' Записки блокадного человека. Вокруг «Записок блокадного человека» // Записные книжки: Новое собрание. — М.: Захаров, 1999. — С. 152—273; Проходящие характеры: Проза военных лет. Записки блокадного человека. — М.: Новое издательство, 2011.
* ''Глебова Людмила Николаевна''. Смерть отца // Experiment/Эксперимент: Журнал русской культуры. № 16: Шестнадцать пятниц: Вторая волна ленинградского авангарда. Под ред. Е. Спицыной. LA (USA), 2010. Т. 2. С. 397—398.
* ''[[Глинка, Владислав Михайлович|Глинка В. М.]]'' Блокада // Хранитель: В. М. Глинка: Воспоминания. Архивы. Письма: В 2 кн. / Авт.-сост. М. С. Глинка. — СПб., 2006. — Кн. 2. — С. 18-26.
* ''Григорьев Владислав Григорьевич'' (р. 1930). Ленинград. Блокада. 1941—1942: Воспоминания. — Изд. 2-е, доп. — СПб., 2003.
* ''Зальцман Лотта Павловна''. Воспоминания об отце // Павел Зальцман. Жизнь и творчество. — Иерусалим: Филобиблон, 2007. — С. 28-35.
* ''Зальцман Павел Яковлевич''. «А дальше началась страшная блокадная зима..» / Подг. текста, пред. и публ. А. Зусманович, И. Кукуй // Знамя, 2012, № 5.
* ''Иванова Тамара Григорьевна'' (1925-?). Блокада Ленинграда: (Воспоминания) // Человек в блокаде: Новые свидетельства. — СПб., 2008. 214—223
* ''[[Лихачёв, Дмитрий Сергеевич|Лихачёв Д. С.]]'' Воспоминания. — СПб.: Logos, 1995 ; Воспоминания. — М.: Вагриус, 2006. — С. 295—352: Блокада; Два письма о Ленинградской блокаде.
* ''Мануйлов Виктор Андроникович''. Записки счастливого человека. — СПб.: Европейский дом, 1999.
* {{книга|автор=Маннергейм, Карл Густав|заглавие=Мемуары|место=М.|издательство=Вагриус|год=1999|isbn=5-264-00049-2|ref=Маннергейм|ответственный=|издание=|страницы=|страниц=}}
* ''Нератова Римма Ивановна''. В дни войны: Семейная хроника. — СПб.: Журнал «Звезда», 1996. — С. 5-108: Жизнь в Ленинградской блокаде (с рисунками автора)
* {{книга|автор=Новиков В. С.|заглавие=Блокада снится мне ночами: воспоминания|место=СПб.|издательство=[[Детская литература (издательство)|Детгиз]]|год=2009|страниц=201|isbn=978-5-8452-0420-2|тираж=235|ответственный=|издание=|страницы=}}
* ''Рабинович Михаил Борисович''. Воспоминания долгой жизни. — СПб.: Европ. Дом, 1996. — С. 161—220: Война. Блокада: Пулково
* ''[[Спицын, Сергей Николаевич|Сергей Спицын]]''. Декабрь 1941 года… // Experiment/Эксперимент: Журнал русской культуры. № 11: Павел Николаевич Филонов / Под ред. Н. Мислер, И. Меньшовой, Д. Боулта. — LA (USA), 2010. — С. 297—300.
* {{книга|автор=[[Цирлин, Александр Данилович|Цирлин А. Д.]], Бирюков П. И., Истомин В. П., Федосеев Е. Н.|заглавие=Инженерные войска в боях за Советскую Родину|место=М.|издательство=Воениздат|год=1970|страниц=84|ref=Цирлин|ответственный=|издание=|страницы=|isbn=}}
* ''Траугот А. Г.'' Квартира № 6 // Ничто не забыто. С. 108—117; фотогр. &quot;Апрель 1942 года. Семья художника Г. Н. Траугота (с. 117)
* ''[[Фрейденберг, Ольга Михайловна|Фрейденберг Ольга Михайловна]]''(1890—1955). Осада человека / Публ. К. Невельского // Минувшее: Ист. Альманах. М., 1991. Вып. 3. С. 7—44
* Книга «[http://mo-piskarevka.spb.ru/publ6/info/1 Память сердца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140228100236/http://www.mo-piskarevka.spb.ru/publ6/info/1 |date=2014-02-28 }}». Воспоминания жителей МО Пискарёвка о Великой Отечественной войне 1941—1945 годов. Семь книг. {{ISBN с опечаткой|номер_с_опечаткой=978-5-98220-042-X}}&lt;!-- 13-значный ISBN не может содержать X --&gt; &lt;!-- Книга воспоминаний ветеранов и блокадников, выпущена к 70-летию полного освобождения Ленинграда от фашистской блокады (ссылки даны)--&gt;
* {{Cite web|url=http://blockade-voices.ru/|title=«БЛОКАДА.ГОЛОСА». Видеоархив воспоминаний жителей блокадного Ленинграда|author=|website=|date=|publisher=Блокада.Голоса|accessdate=2018-04-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180307131818/http://blockade-voices.ru/ |date=2018-03-07 }}
{{refend}}
;Көндәлектәр
{{refbegin|2}}
* [https://elobkovskaya.ucoz.ru/publ/2 В. П. Аргировский «Блокадные Дневники»] — «Новый журнал». 2004 г. № 4.
* ''[[Берггольц, Ольга Фёдоровна|Берггольц О. Ф.]] Из дневников 1939—1942 // Ольга: Запретный дневник. Дневники, письма, проза, избранные стихотворения и поэмы Ольги Берггольц / Сост. Н. Соколовская. СПб.: [[Азбука-классика]], 2010. С. 55-137''
* ''[[Бианки, Виталий Валентинович|Бианки В. В.]]'' Город, который покинули птицы // Звезда. 1994. № 1. С. 105—131; Лихолетье. СПб., 2005
* ''[[Болдырев, Александр Николаевич|Болдырев А. Н.]]'' Осадная Запись: (Блокадный дневник) / Подгот. текста В. С. Гарбузова, И. М. Стеблин-Каменский;Вступ. ст. И. М. Стеблин-Каменский. СПб.: Европ. Дом, 1998. (Дневники и воспоминания петербургских учёных). 9 дек. 1941-14 авг. 1948
* ''Великотная Т. К.''(урожд. Берхман; ок. 1890—1942, 1 апр.). Дневник нашей печальной жизни в 1942 г. // Человек в блокаде: Новые свидетельства. СПб.: Остров, 2008. С. 83-125
* ''[[Глебова, Татьяна Николаевна|Глебова Т. Н.]]'' Рисовать, как летописец: (Страницы блокадного дневника) / Публ. и коммент. Л. Н. Глебовой; предисл. и подгот. текста В. Перца // Искусство Ленинграда. (Л.), 1990, № 1. С. 28-40; № 2. С. 14-28;
* ''Глебова Т. Н.'' Блокадный дневник (декабрь 1941 г.) // Experiment/Эксперимент : Журнал русской культуры. № 16: Шестнадцать пятниц: Вторая волна ленинградского авангарда. Под ред. Е.Спицыной: В 2-х ч. LA (USA), 2010./ Т.2. C. 374—397.
* ''[[Голлербах, Эрих Фёдорович|Голлербах Э. Ф.]]'' Из дневника 1941 г. / Публ. Е. А. Голлербаха // Голоса из блокады: Ленинградские писатели в осаждённом городе (1941—1944) / Сост. З. Дичаров. СПб.: Наука, 1996. С. 163—186
* ''Гордин А. М.'' Из блокадных заметок &lt;1941—1942&gt; // Там же. С. 469—476
* ''Грязнов А. А.''(1898—1973). Дневник &lt;8 сент.&gt; 1941-&lt;6 февр.&gt; 1942 // Человек в блокаде: Новые свидетельства. СПб.: Остров, 2008. С. 9-82
* ''Грязнов Ф. А.''(1896—1948). Дневник. 7 сент. 1941-7 февраля 1942 // Доживём ли мы до тишины: Записки из блокадного Ленинграда. СПб., 2009. С. 9-190
* ''[[Друскин, Яков Семёнович|Друскин Я. С.]] ''Дневники. СПб.: Гуманитарное агентство «Академический проект». 1999. С. 94-138.
* ''Заболотская Л. К.'' (1894-?). Дневник 23 августа 1942-6 июня 1943 // Человек в блокаде: Новые свидетельства. СПб.: Остров, 2008. С. 126—144
* ''Зеленская И. Д.'' (1895—1981). Дневник. 7 июля 1941-6 мая 1943 // «Я не сдамся до последнего…»: Записки из блокадного Ленинграда: [Сб.] / Сост. В. М. Ковальчук и др. СПб.: Нестор-История, 2010. С. 10-156
* ''Ильин Л. А.'' (1880—1942). Прогулки по Ленинграду . СПб: Государственный музей истории Санкт-Петербурга. 2012.
* ''[[Инбер, Вера Михайловна|Инбер В. М.]]'' (1890—1972). Почти три года (Ленинградский дневник). Избранное. М.: Художественная литература, 1981
* ''[[Конашевич, Владимир Михайлович|Конашевич В. М.]]. По страницам блокадного дневника &lt;1941-июль 1943&gt; // Подвиг века. С. 85-89
* ''Левина Э. Г.'' (1908-?). Военные грани архитектуры // Подвиг века. С. 297, 302—305, 306—307 (отрывки из дневника: осень 1941, январь-май 1942, ноябрь 1942-ноябрь 1943)
* ''Левина Э. Г.'' Дневник. 12 января 1942-23 июля 1944 // Человек в блокаде: Новые свидетельства. СПб.: Остров, 2008. С. 145—213
* ''Лепорская А. А.'' Из записей &lt;1941-1943&gt; // Подвиг века. С. 168—170
* {{книга|автор=[[Лукницкий, Павел Николаевич|Лукницкий П. Н.]]|заглавие=Сквозь всю блокаду: [Дневник воен. корреспондента]|место=Л.|издательство=[[Лениздат]]|год=1988|страниц=719|isbn=|тираж=100000|ответственный=|издание=|страницы=}}
* ''[[Никольский, Александр Сергеевич (архитектор)|Никольский А. С.]]'' &lt;Блокадный дневник: Отрывки&gt; // Подвиг века. С. 273—274. С. 278—282
* ''Островская Софья Казимировна'' (1902—1983). Блокадные дневники [1941-1943] / Публ. Л. И. Бучиной // Русское прошлое. 2006. № 10. С. 191—323
* ''[[Остроумова-Лебедева, Анна Петровна|Остроумова-Лебедева А. П.]]'' Ленинград в блокаде // Автобиографические записки. Т. 3 / Сост. Н. Л. Приймак. Изд. 2. М.: Центрполиграф, 2003. С. 248—339
* ''[[Л. Пантелеев|Л.Пантелеев]]'' Приоткрытая дверь…: Рассказы. Очерки. Разговор с читателем. Из старых записных книжек Л.: Сов. писатель, 1980. С. 348—443: Из старых записных книжек (1941—1942)
* ''[[Л. Пантелеев|Пантелеев Л.]]'' В осаждённом городе: Из записных книжек 1941—1944 г. //Собрание сочинений: В 4 т. Т. 3. Л.: Дет. лит., 1984. Первая публикация (отрывки): Москва. 1957. No. 6; Нева. 1964 No. 1.
* ''[[Пунин, Николай Николаевич|Пунин Н. Н.]]'' Дневник. 1941 &lt;26 августа-13 декабря&gt; // Пунин Н. Н. Мир светел любовью: Дневники. Письма / Сост. Л. А. Зыков. М.: АРТ, 2000. С. 343—353
* ''[[Рябинкин, Юрий Иванович|Рябинкин Ю. И.]] [http://jurarjabinkin.narod.ru/ Дневник Юры Рябинкина]
* ''[[Сапаров Ариф Васильевич|Сапаров А. В.]]'' Страницы блокадного дневника // Невский альманах, 2013, № 6, С.21-25.
* {{cite web|url=http://militera.lib.ru/db/skryabina_ea/pre.html|title=Годы скитаний. Из дневника одной ленинградки|author=[[Скрябина, Елена Александровна|Скрябина Е. А.]]|work=Военная Литература|date=|publisher=|accessdate=2011-02-27}}
* ''Шапорина Л. В.'' Дневник: В 2 т. М.: НЛО, 2011. Т.1. С. 247—460.
* ''Блокадные дневники и документы'': [Сб.] / Сост. С. К. Бернев, С. В. Чернов. Изд. 2, испр., доп. СПб.: Европ. дом, 2007. (Архив Большого дома). 1-е изд — 2004. Содерж.: С. 9-213: Горшков Н. П. (Николай Павлович; 1892—1951, в лагере), бухгалтер. Блокадный дневник (1941—1943, 4 дек.); С. 214—265: Винокуров А. И. (Алексей Иванович; р. 1904—1943, расстрелян), учитель географии; С. 266—307: Кузнецов С. И. (Степан Иванович; 1907—1997), мастер инструментального цеха ; С. 308—359: Путяков С. Ф. (Семён Федорович; 1905—1942, расстрелян), красноармеец.
* «''Сохрани мою печальную историю…». ''Блокадный дневник ленинградской школьницы [[Мухина, Елена Владимировна|Лены Мухиной]] / Издательство «Азбука», 2011 год.
* ''Блокада глазами очевидцев.'' Дневники и воспоминания: Антология / Сост. С. Глезеров: Остров, 2012
{{refend}}
;Йыйынтыҡтар
{{refbegin|2}}
* Блокадные дневники и документы: [Сб.] / Сост. С. К. Бернев, С. В. Чернов. Изд. 2, испр., доп. СПб.: Европ. дом, 2007. (Архив Большого дома). 1-е изд — 2004.
* Блокадный дневник: Живопись и графика блокадного времени [из фондов ГМИ СПб.]: Альбом-каталог / Авт.-сост. В. Е. Ловягина, при уч. И. А. Силантьевой, Ю. В. Усатовой; Под ред. Ю. Б. Демиденко. СПб.: ГМИ СПб., 2005
* Голоса из блокады: Ленинградские писатели в осаждённом городе (1941—1944): [Сб.] / Сост. З. Дичаров. СПб.: Наука, 1996
* 900 блокадных дней: [Сб. воспоминаний] / Отв. ред. Л. А. Волкова. Новосибирск: ГПНТБ СО РАН, 2004
* «Доживём ли мы до тишины?»: Записки из блокадного Ленинграда: [Сб.] / Сост. В. М. Ковальчук и др. СПб.: Нестор-История, 2009
* Ничто не забыто: 320 страниц о 900 днях блокады Ленинграда / Ред.-сост. Д.Колпакова; Макет и оформл. А.Веселова. — СПб.: ДЕТГИЗ-Лицей, 2005.
* Память о блокаде. Свидетельства очевидцев и историческое сознание общества. Материалы и исследования. Под ред. М. В. Лоскутовой. СПб.: Новое издательство, 2006.
* Память о блокаде: Свидетельства очевидцев и историческое сознание общества. М., 2005
* Подвиг века: Художники, скульпторы, архитекторы, искусствоведы в годы Великой Отечественной войны и блокады Ленинграда: Воспоминания. Дневники. Письма. Очерки. Лит. записи: [Сб.] / Авт.-сост. Н. Паперная. Л.: Лениздат, 1969
* ''Сурис Б. Д.'' «… больше, чем воспоминания»: Письма ленинградских художников 1941—1945: [Сб.: В 2 кн.]. СПб.: КультИнформПресс, 1993
* Художники города-фронта: Воспоминания и дневники ленинградских художников / Ред.-сост. И. А. Бродский. Л.: Художник РСФСР, 1973
* Человек в блокаде: Новые свидетельства: [Сб.] / Сост. В. М. Ковальчук и др. СПб.: Остров, 2008
* «Я не сдамся до последнего…»: Записки из блокадного Ленинграда: [Сб.] / Сост. В. М. Ковальчук и другие СПб.: Нестор-История, 2010
Оборона Ленинграда 1941—1945.Документы и материалы. РОССПЭН. Москва.2019 г.
{{refend}}
;Публицистика
{{refbegin|2}}
* ''[[Адамович, Алесь|Алесь Адамович]], [[Гранин, Даниил Александрович|Даниил Гранин]].''[http://www.fictionbook.ru/author/adamovich_ales/blokadnaya_kniga/adamovich_blokadnaya_kniga.html Блокадная книга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606044838/http://fictionbook.ru/author/adamovich_ales/blokadnaya_kniga/adamovich_blokadnaya_kniga.html |date=2013-06-06 }}
* {{cite web|url=http://vivovoco.astronet.ru/VV/MISC/2/FIREWALL.HTM|title=Город не горит...|author=Эттингер И. Л.|website=|date=1984-11-01|publisher=«Химия и жизнь»|accessdate=2007-09-25}}
* ''Бернштейн А. И.'' [https://web.archive.org/web/20080504092442/http://xarhive.narod.ru/Online/hist/anl.html Аэростаты над Ленинградом. Записки инженера — воздухоплавателя, Химия и Жизнь № 5, 1983 г., с. 8-16]
* ''Даниил Гранин'' рассказывает о блокаде Ленинграда (mp3).
{{refend}}
;Хәтер Китабы
* [https://web.archive.org/web/20120915072922/http://visz.nlr.ru/blockade/index.html Книга Памяти «Блокада. 1941—1944. Ленинград.» — СПб., 1998—2006. — Т.1-35]

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = Великая Отечественная война
|Викитека = Категория:Блокада Ленинграда
}}
* [http://blokada.otrok.ru/ Блокада Ленинграда. День за днём] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150201122846/http://blokada.otrok.ru/ |date=2015-02-01 }}
* [https://evacuation.spbarchives.ru/ «Блокада Ленинграда. Эвакуация» (электронная база данных на основе архивных документов и картотек)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201025135347/https://evacuation.spbarchives.ru/ |date=2020-10-25 }}
* [http://victory.rusarchives.ru/index.php?p=32&amp;sec_id=6 Государственные архивы РФ, хранящие фотодокументы о Великой Отечественной войне: Ленинградская блокада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110217192632/http://victory.rusarchives.ru/index.php?p=32&amp;sec_id=6 |date=2011-02-17 }}
* [http://www.piter-tram.de/html/blockade.html Блокадный трамвай]{{ref-de}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Гуманитар һәләкәттәр]]
[[Категория:Рәсәйҙә аслыҡ]]
[[Категория:Рәсәйҙәге алыштар]]
[[Категория:Германия алыштары]]
[[Категория:СССР алыштары]]
[[Категория:Ленинград блокадаһы]]
[[Категория:СССР-ҙа аслыҡ]]</text>
      <sha1>ko2dnvq3rx2o4d8hix8cmisf9i4d7hq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майтамыр (дарыу үләне)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171114</id>
    <revision>
      <id>1300453</id>
      <parentid>1295907</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T05:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4447" sha1="a68t1vjj7vjx6gxauzahlmk1onec6wj" xml:space="preserve">'''Майтамыр''', '''Этҡолаҡ''' ({{Lang-la|Sýmphytum}}, {{lang-ru|окопник}}) — бөтә  [[Европа]] илдәре буйлап,  Көнбайыш [[Азия|Азиянан]] Британ утрауҙарына тиклем таралған  күп йыллыҡ үлән үҫемлектәре [[Ырыу (биология)|ырыуы]]. Дымлы уңдырышлы [[Тупраҡ|тупраҡта]], йыш ҡына [[йылға]], инештәр ярҙарында үҫә. Метрҙан артыҡ бейеклеккә етә.

[[Файл:Symphytum_officinale_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-268.jpg|слева|мини|{{Bt-ruslat|Дарыу майтамыры|Symphytum officinale}} {{Bot.ill.|1}}]]

== Ботаник тасуирлама ==
Тамыр системаһы эре йыуан тамырлы, күп һанлы айырымланған  тармаҡлы. Тамырҙары тыштан ҡарағусҡыл, эсендә - аҡ, һутлы, майланып тора. 

Һабағы тура, йыуан,  ботаҡтар менән тармаҡланған, йөнтәҫ.

[[Япраҡ|Япрағы]] оҙонса, эре, сиратлы, өҫкә табан ослая бара, аҫ яғы ҡытыршы төк менән ҡапланған.

[[Сәскә|Сәскәләре]] ҡыңғырау һымаҡ,  һабаҡтың өҫ яғында урынлашҡан; ҡыҙыл, күксин йәки миләүшә төҫөндә,  яйлап зәңгәр йәки аҡһыл көрән төҫкә инә бара. Сәс атҡан осоро май — июль.

== Ҡулланыу тарихы ==
[[Файл:Окопник_бутон.jpg|мини|Сәскә бөрөһө киҫлеше]]
Боронғо грек ботанигы Теофраст майтамыр   тураһында телгә алған булған. 

[[Әбүғәлисина]] «Табиплыҡ фәне ҡануны» (''Kanun fi’l Tibb'', 1020 йыл) китабында майтамырҙың үҙенсәлектәрен һүрәтләгән.

[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ҡалалары дарыуханаларында    теркәлгән майтамыр [[Дауа саралары|препараттары]] —  Е витаминлы «Майтамыр майы» һәм  һәм «Тәнгә һөртә торған майтамыр бәлзәме» һатыла.{{Фоторяд|Symphytum caucasicum - Curtis.jpg|225 Symphytum officinale L.jpg|Symphytum orientale (Curtis).jpg|ш2=220|текст=[[Ботаник иллюстрациялар]]: ''[[Symphytum caucasicum]]'', ''[[Symphytum officinale]]'', ''[[Symphytum orientale]]''}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{ВТ-ЭСБЕ|Окопник|том=XXIa}}
* {{статья|автор=Кузнецов Н. И.|заглавие=Symphytum asperum Lepech. в Европейской России|ссылка=http://dspace.utlib.ee/dspace/bitstream/10062/4310/1/kuznetsovsymphytum.pdf|издание=Известия Императорской Академии наук|место=СПБ.|год=1912|страницы=957—969}} &lt;small&gt; (с картой распространения Symphytum asperum Lepech.)&lt;/small&gt;
* {{БСЭ2|Окопник, живокость|том=30|страницы=605}}

== Һылтанмалар ==

* [http://flower.onego.ru/other/symphytu.html Окопник] в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=2012-11-21 }}
* [http://www.comfreycentral.com/ Comfrey Central — A Clearinghouse for Symphytum Information]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20071103073555/http://herballegacy.com/Comfrey.html Contentions with Comfrey Studies]{{ref-en}}&lt;span title=&quot;на английском языке&quot; class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot;&gt;)&lt;/span&gt;
* [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SYMPH2 Окопник на сайте USDA NRCS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612083204/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SYMPH2 |date=2009-06-12 }}{{ref-en}}&lt;span title=&quot;на английском языке&quot; class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot;&gt;)&lt;/span&gt;

[[Категория:Дарыу үҫемлектәре]]
[[Категория:Евразия флораһы]]</text>
      <sha1>a68t1vjj7vjx6gxauzahlmk1onec6wj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мария Лялькова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173289</id>
    <revision>
      <id>1300457</id>
      <parentid>1197858</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T06:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9478" sha1="8el86pxxnpd3z770kzmv3a49wzpytjr" xml:space="preserve">{{ук}}
'''Мария Лялькова''' ({{lang-cs|Marie Ljalková}}), ҡыҙ фамилияһы  — '''Петрушакова''' ({{lang-cs|Petrušáková}})&lt;ref name=Radio/&gt;, икенсегә кейәүгә сыҡҡандан һуң — '''Ластовецка''' ({{lang-cs|Lastovecká}}&lt;ref name=Radio/&gt;; [[3 декабрь]] [[1920 йыл]] — [[7 ноябрь]] [[2011 йыл]]) — чех [[снайпер]]ы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Полковник]].

== Биографияһы ==
1920 йылдың 3 декабрендә [[Польша]]ның (хәҙер [[Украина]]ның {{ТУ|Ивано-Франковск өлкәһе}}) [[Городенка]] ҡалаһында&lt;ref name=Zhinka/&gt; волынь чехтары ғаиләһендә тыуған. 12 йәшенә етем ҡалғас, уны тәрбиәгә бер туған инәһе үҙенә ала&lt;ref name=Zhinka/&gt;. Һуңынан Мария күрше Станиславов (хәҙер [[Ивано-Франковск]]) ҡалаһына күсә һәм бында техник училищела белем ала. [[Өсөнсө Рейх|Германия]] [[СССР]]-ға һөжүм иткәндән һуң, [[Ырымбур өлкәһе]] [[Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе)|Быҙаулыҡ]] ҡалаһына эвакуациялана, бында [[РККА]]-ның 1-се чехословак айырым пехота батальоны формалаша&lt;ref name=Idnes/&gt;. 1942 йылдың 1 мартында медицина курстарын һәм төп хәрби әҙерлекте үтеп, ошо подразделение хәрбиҙәре сафтарына ҡабул ителә. Һуңынан снайперҙар курсын үтә&lt;ref name=Zhinka/&gt;.
{{External media
|image1={{cite web|url=http://waralbum.ru/43628/|title=Чехословак батальоны снайперы Мария Лялькова-Ластовецка}}}}
Уның беренсе тапҡыр һуғышҡа инеүе 1943 йылдың мартында Соколово янындағы алышта була&lt;ref name=&quot;Radio&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.radio.cz/ru/rubrika/radiogazeta/umerla-mariya-lyalkova-lastovecka-samyj-znamenityj-cheshskij-snajper|title=Умерла Мария Лялькова-Ластовецка — самый знаменитый чешский снайпер|author=Катерина Прокофьева|date=10 ноября 2011|publisher=Радио Прага|accessdate=2014-07-17}}&lt;/ref&gt;. Был алышта Лялькова СВТ-40 винтовкаһынан 5 немец һалдатын (шул иҫәптән бер пулемётсыны) атып үлтерә&lt;ref name=Idnes/&gt;), шул уҡ ваҡытта ул боҙҙа ятта. Тик төндә генә уны боҙға йәбешеп туңған хәлендә чехословак һалдаттары табып ала&lt;ref name=Radio/&gt;. Мария шулай уҡ [[Днепр өсөн алыш|Һул яр]] һәм [[Днепр-Карпат операцияһы|Уң яр Украинаны азат итеү]] өсөн алыштарҙа ҡатнаша, улар барышында 30-ҙан кәм түгел немец һалдаттарын һәм офицерҙарын юҡ итә. 1-се чехословак танк батальонының баш шәфҡәт туташы сифатында [[Чехословакия]]ны азат итеү өсөн алыштарҙа ҡатнаша. 1944 йылдың сентябрендә Көнсығыш Карпат операцияһы барышында Дукля артылышы янындағы алыштарҙа артиллерия снарядының шартлауы уның умыртҡаһын һындыра, ә 1,5 см ҙурлыҡтағы снаряд ярсығы башына эләгә, әммә Мария иҫән ҡала&lt;ref name=Radio/&gt;.

Һуғыштан һуң Михаил Ляльковҡа кейәүгә сыға&lt;ref name=Radio/&gt;. Тиҙҙән ул Чехословакияға китә һәм икенсегә Вацлав Ластовецка менән никалаша&lt;ref name=&quot;Zhinka&quot;&gt;{{cite web|url=http://dilovagorodenka.at.ua/publ/vidatni_ta_cikavi_ljudi_gorodenki_i_gorodenkivskogo_rajonu/marija_ljalkova_zhinka_snajper_iz_gorodenki/13-1-0-134|title=Марія Лялькова — жінка-снайпер із Городенки|author=Каглян Олександр|date=7.05.2011|publisher=Діловий сайт Городенка і Городенківський район|lang=uk|accessdate=2014-07-17}}&lt;/ref&gt;, фамилияһын алыштыра&lt;ref name=Radio/&gt;. Полковник званиеһын ала&lt;ref name=&quot;Novinky&quot;/&gt;. Лялькова [[Прага]]ла һәм [[Оломоуц]]та хәрби госпиталдәрҙә эшләй&lt;ref name=Zhinka/&gt;, артабан [[Брно]] ҡалаһында йәшәй. 1960-сы йылдар башынан 1990-сы йылдар аҙағына тиклем Брнола экскурсовод булып эшләй, [[рус теле]]н яҡшы белгәнгә күрә&lt;ref name=Radio/&gt; СССР туристары өсөн иң ҡәҙерле экскурсовод була&lt;ref name=Zhinka/&gt;. Чехословакия легионер йәмғиәте ([[Икенсе донъя һуғышы]] ветерандары йәмғиәте) ағзаһы була, Көньяҡ Моравияла бер нисә спорт, мәҙәни ҙәм йәмәғәт сараларының ҡурсалаусыһы булараҡ сығыш яһай, мәктәптәрҙә лекциялар уҡый, балалар эше менән шөғөлләнә&lt;ref name=Radio/&gt;.

Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлыҡтары өсөн [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]&lt;ref name=Radio/&gt;, шулай уҡ Чехословакия хәрби тәреһе менән бүләкләнә&lt;ref name=Radio/&gt;&lt;ref name=Zhinka/&gt;. 2010 йылдың 28 октябрендә [[Чехия]] алдында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәттәре өсөн II дәрәжә Аҡ арыҫлан ордены менән бүләкләнә&lt;ref name=Idnes/&gt;&lt;ref name=&quot;Novinky&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.novinky.cz/specialy/dokumenty/215326-seznam-osobnosti-vyznamenanych-pri-prilezitosti-28-rijna-2010.html|title=Seznam osobností vyznamenaných při příležitosti 28. října 2010|date=28. října 2010|publisher=Novinky.cz|lang=cs|accessdate=2014-07-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150410202733/http://www.novinky.cz/specialy/dokumenty/215326-seznam-osobnosti-vyznamenanych-pri-prilezitosti-28-rijna-2010.html |date=2015-04-10 }}&lt;/ref&gt;, уға был награданы Чехия Республикаһы президенты [[Вацлав Клаус]] шәхсән тапшыра&lt;ref name=Radio/&gt;.

2011 йылдың 7 ноябрендә [[Брно]] ҡалаһында вафат була&lt;ref name=&quot;Idnes&quot;&gt;{{cite web|url=http://zpravy.idnes.cz/zemrela-slavna-ceska-valecna-snajperka-marie-ljalkova-lastovecka-pyp-/domaci.aspx?c=A111109_223039_domaci_abr|title=Zemřela slavná česká válečná snajperka Marie Ljalková-Lastovecká|author=Anna Brandejská|date=9. listopadu 2011|publisher=iDNES.cz|lang=cs|accessdate=2014-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rozhlas.cz/zpravy/spolecnost/_zprava/v-brne-zemrela-valecna-veteranka-bitvy-u-sokolova--973476|title=V Brně zemřela válečná veteránka bitvy u Sokolova|author=Ivan Holas|date=9. listopadu 2011|publisher=Český rozhlas|accessdate=2014-07-17}}&lt;/ref&gt;.

== Бүләктәре ==
СССР дәүләт наградалары:
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]
Чехословакия дәүләт наградалары:
* Хәрби тәре
* Аҡ арыҫлан ордены ([[Чехия]], 2010)
* Соколово хәтер миҙалы (1948)

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* Jaroslav Láník. Vojenské osobnosti československého odboje 1939—1945 (2005) ISBN 80-7278-233-9
* Zlatica Zudová-Lešková, Marie Ljalková (Lastovecká), roz. Petrušáková, in: Vojenské osobnosti československého odboje 1939—1945, Praha 2005 s. 176.
* Zlatica Zudová-Lešková, Ženy v čs. armáde v rokoch 1939—1945, in: Statečné ženy, o kterých se málo ví (ed. Helmichová, Šárka), Praha 2003, s. 9-32.

== Һылтанмалар ==
* Benešová, Hana. [http://reflex.cz/Clanek34665.html ''Máme snajperku!''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090523081744/http://reflex.cz/Clanek34665.html |date=2009-05-23 }}, Reflex.cz (2009)
* Jičínská, Vendula. [http://brnensky.denik.cz/serialy/zdravotnice-vzala-pusku-a-sla-do-prvni-linie.html ''Zdravotnice vzala pušku a šla do první linie''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303204308/http://brnensky.denik.cz/serialy/zdravotnice-vzala-pusku-a-sla-do-prvni-linie.html |date=2016-03-03 }}, Brněnský deník (2008)
* [https://web.archive.org/web/20101102214217/http://www.hrad.cz/cs/pro-media/tiskove-zpravy/6742.shtml ''Prezident udělil státní vyznamenání''], Pražský hrad (28.10.2010)
&lt;!-- 
{{Чехословакия во Второй мировой войне}}
 --&gt;
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]]</text>
      <sha1>8el86pxxnpd3z770kzmv3a49wzpytjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мишкә заказнигы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173815</id>
    <revision>
      <id>1300461</id>
      <parentid>1284264</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T10:39:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4498" sha1="kf2499fml42ko6sjvulyvt9mle44r2a" xml:space="preserve">{{ук}}
'''Мишкә дәүләт тәбиғәт заказнигы''' – [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] биләмәһендә урынлашҡан заказник.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%9C%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-0|title=Мишкинский &amp;#124; ООПТ России|website=oopt.aari.ru}}&lt;/ref&gt;

== Этимиологияһы ==
Мишкә дәүләт заказнигы Башҡортостан Республикаһының Мишкә районы биләмәһендә урынлашҡанға күрә атамаһы ла район исеменән алынған. Райондың атамаһы үҙ сиратында был урынға беренсе килеп ултырыусы Михаил Исенбаев (Мишка) исеменән килеп сыҡҡан тигән фараз йәшәй.&lt;ref&gt;http://komanda-k.ru/Россия/село-мишкино-священная-роща {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228213058/http://komanda-k.ru/%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F/%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE-%D0%BC%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE-%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%BE%D1%89%D0%B0 |date=2021-02-28 }}&lt;/ref&gt;

== Тасуирламаһы ==
[[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мишкә районы]]ның көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Был биләмәгә [[Бөрө (йылға)|Бөрө]] йылғаһының бер өлөшө лә ингән. Мишкә дәүләт заказнигы 2002 йылда булдырылған. Дөйөм биләмәһе 32869 га. Заказникта карст һаҙлыҡтары күп кенә. Уның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡылары исемлегенә ингән [[Наратһаҙ]] һаҙлығы урынлашҡан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbcrs.org/regions/respublika-bashkortostan/obekty-prirodno-zapovednogo-fonda|title=Объекты природно-заповедного фонда. Республика Башкортостан|website=nbcrs.org}}&lt;/ref&gt;

== Флораһы==
Мишкә дәүләт тәбиғәт заказнигы биләмәһендә 576 төргә яҡын 79 көпшәле үҫемлектәр ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәр теркәлгән. Һаҡлау объекттарына оҫҡон йыуаһы (Себер флораһы реликты), биологик күп төрлө гетеротрофлы һаҙлыҡтар, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыҙыл китап|Ҡыҙыл китаб]]ына индерелгән һирәк төрҙәр [[мүк еләге]], [[тутыҡ схенус]], аҡ мүк һәм башҡалар инә. Шулай уҡ заказник биләмәһендә Рәсәй Федерацияның [[Ҡыҙыл китап|Ҡыҙыл китаб]]ына индерелгән [[диңгеҙ бөркөтө]] (орлан-белохвост) оялары бар. Урмандары ҡатнаш. Биләмәнең 40% [[йүкә]] ағастары биләй. Мишкә дәүләт заказнигы биләмәһендә мышы, болан, ҡабан, шәшке күрергә мөмкин. Һаҙлыҡтарында һыу ҡомағы, һаҙ ҡондоҙо тереклек итә. Заказник биләмәһенән еләк-емеш, үһемлектәр йыйыу ҡәтғи тыйылған, йәнлектәрҙең үрсеү осоронда һәм янғын хәүефһеҙлеге юғары булған ваҡыттарҙа инеү тыйыла.&lt;ref&gt;http://www.bashturist.ru/rout/monument/93-nature/281-mishkinskij {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230105041910/https://bashturist.ru/rout/monument/93-nature/281-mishkinskij |date=2023-01-05 }}&lt;/ref&gt;
&lt;references group=&quot;Һылтанмалар&quot; responsive=&quot;&quot; /&gt;
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

{{ООПТ Башкортостана}}
[[Категория:Башҡортостан заказниктары]]
[[Категория:Мишкә районы географияһы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан топонимияһы 2021 (Мишкә районы)]]</text>
      <sha1>kf2499fml42ko6sjvulyvt9mle44r2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кулагин Юрий Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179736</id>
    <revision>
      <id>1300426</id>
      <parentid>1280424</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T17:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7781" sha1="t05y29w6u5nflilyr76xh23f77jeujl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кулагин Юрий Александрович''' ([[1924 йыл|1924]]—[[1987 йыл|1987]]) — СССР ғалимы, психолог һәм дефектолог, [[Фән докторы|психология фәндәре докторы]] (1968), профессор (1971), СССР  педагогия фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1985).

Күп кенә ғилми хеҙмәттәр авторы, шуларҙың  ҡайһы берҙәре сит илдәрҙә баҫылып сыҡҡан.

== Биографияһы ==
Юрий Александрович Кулагин 1924 йылдың 6 июлендә [[Владимир өлкәһе]]нең [[Ковров]] ҡалаһында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған.

1941 йылда мәктәпте тамамлай, 1942 йылдың июленән. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша&lt;ref name=&quot;1418museum&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/12570212/ КУЛАГИН ЮРИЙ АЛЕКСАНДРОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016144807/https://1418museum.ru/heroes/12570212/ |date=2021-10-16 }}&lt;/ref&gt;, уны  Көнсығыш Пруссияла тамамлай. Һуңынан совет-япон һуғышында ҡатнаша. Армиянан демобилизацияланғас, тыуған ҡалаһына ҡайта  һәм Пионерҙар йорто мөдире булып эшләй&lt;ref name=&quot;voppsy&quot;&gt;[http://www.voppsy.ru/issues/1987/875/875187.htm Юрий Александрович Кулагин]&lt;/ref&gt;. 1947 йылда М.В.Ломоносов исемендәге [[Мәскәү дәүләт университеты]]&lt;nowiki/&gt;ның философия факультетының психология бүлегенә уҡырға инә, уны 1952 йылда  отличие менән тамамлай. Ошо уҡ йылда дефектология институтының  Ғилми-тикшеренеү институтында аспирантурала уҡыуын дауам итә&lt;ref&gt;[https://ikp-rao.ru/institut/ob-institute/ Об институте]&lt;/ref&gt; (хәҙер Рәсәй Мәғариф академияһының коррекцион педагогика институты), уны тамамлау менән  «Осязательное восприятие предметов слепыми детьми» темаһы буйынса ул кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01005822961 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата педагогических наук (по психологии)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016144809/https://search.rsl.ru/ru/record/01005822961 |date=2021-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

Диссертация яҡлағандан һуң Ю.А.Кулагин Дефектология институтында ғилми хемәткәр һәм лаборатория мөдире булып эшләй. 1963 йылдан институттың ғилми секретары, ә 1968 йылдан  ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары булып эшләй. Ошо уҡ йылда ул «Восприятие средств наглядности учащимися школы слепых» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01006262333 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора педагогических наук (по психологии)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016144806/https://search.rsl.ru/ru/record/01006262333 |date=2021-10-16 }}&lt;/ref&gt;. 1986—1987 йылдарҙа Кулагин Дефектология институты директоры вазифаһын башҡара. 1985 йылдан СССР Педагогия фәндәре академияһының психология һәм йәш физиологияһы бүлеге академигы, 1978 йылдан ағза-корреспондент;  1986—1987 йылдарҙа академик-секретарь  була.

Юрий Александрович «Дефектология» журналының беренсе баш мөхәррире, ә һуңынан  редколлегия ағзаһы була, дефектология буйынса СССР Мәғариф министрлығының   фәнни-методик советын етәкләй, СССР Юғары аттестация комитетының эксперт советында  дефектология вәкиле була.  Дефектология проблемалары буйынса бер нисә  халыҡ-ара конгрестар, симпозиумдар һәм конференцияларҙың эшендә ҡатнаша&lt;ref&gt;[https://www.museum.ikprao.ru/peoples/kulagin-yurij-aleksandrovich/ Кулагин Юрий Александрович (1924—1987)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016144808/https://www.museum.ikprao.ru/peoples/kulagin-yurij-aleksandrovich/ |date=2021-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

[[Октябрь Революцияһы ордены]], [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II  дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары, шулай уҡ күп кенә хәрби миҙалдар&lt;ref name=&quot;1418museum&quot;/&gt; һәм СССР ВДНХ-һының бронза миҙалы менән бүләкләнә  (һуҡырҙар өсөн приборҙар булдырғаны өсөн)&lt;ref name=&quot;voppsy&quot;/&gt;.

Ю.А.Кулагин 1987 йылдың 2 июлендә [[Мәскәү]]ҙә вафат була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://letopis.msu.ru/peoples/4907 Кулагин Юрий Александрович]
[[Категория:Совет-япон һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:ВДНХ-ның бронза миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Кенигсбергты алған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Психология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1987 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:2 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:6 июлдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>t05y29w6u5nflilyr76xh23f77jeujl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Литвин Михаил Иосифович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182165</id>
    <revision>
      <id>1300450</id>
      <parentid>1295893</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T02:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16436" sha1="9kf1yunett79jth061h42594sujkae5" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
|имя    = Михаил Иосифович Литвин
|изображение          = Litvin_M_Y.jpg
|ширина               = 200px
|описание изображения = М. И. Литвин
|дата рождения = 1892
|место рождения = Байкал аръяғы өлкәһе, [[Рәсәй империяһы]]
|дата смерти = 12.11.1938
|место смерти = {{МС|Ленинград}}, [[СССР]]
|партия = [[РСДРП(б)]] (сентябрь 1917 йыл)
|профессия =
|образование = 
 | ученая степень =
 | годы службы        = 1936—1938
 | принадлежность     = {{USSR}}
 | род войск          = [[НКВД]]
 | звание             = 3-сө ранг дәүләт именлеге комиссары
 | командовал         = 
|награды = {{(!}}
{{!}} {{Орден Ленина|1937}}{{!!}}{{Медаль XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии|1938}}{{!!}}{{Почётный сотрудник госбезопасности|1938}}
{{!)}}
}}

'''Литвин Михаил Иосифович''' ([[1892 йыл]] — [[12 ноябрь]] [[1938 йыл]]) — СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты хеҙмәткәре, Дәүләт именлеге баш идаралығының (ГУГБ) йәшерен-сәйәси бүлеге начальнигы, 3-сө ранг дәүләт именлеге комиссары (20.01.1938). 

== Биографияһы ==
Михаи́л Ио́сифович Литви́н ярлы [[Йәһүдтәр|йәһүд]] ғаиләһендә тыуған.

1916—1917 йылдарҙа батша армияһында хеҙмәт итә. 1917 йылда [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)]] сафына инә.

1917—1918 йылдарҙа — Нәшриәтселәр (печатник) союзының завод комитеты союзы рәйесе, [[Йәнәсәй]] губерна халыҡ хужалығы советында, Красноярск ҡалаһында типография комиссары. Аҡтар тарафынан ҡулға алына, төрмәлә ултыра.

1919—1920 йылдарҙа йәшерен эштә була ([[Красноярск]], [[Хабаровск]]).

1921—1922 йылдарҙа — полк хәрби комиссары, фронт хәрби комиссары, Махсус бүлек начальнигы.

1922—1923 йылдарҙа — Бөтә Союз профессиональ союзының үҙәк советы (ВЦСПС) Алыҫ Көнсығыш бюроһының яуаплы секретары.

1923—1926 йылдарҙа — Орёл губерния профсоюздар советы рәйесе.

1926—1929 йылдарҙа — Ҡаҙағстан профсоюздары край советы рәйесе.

1929—1930 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй профсоюздар үҙәк советының Урта Азия бюроһы рәйесе.

1930—1933 йылдарҙа — ВКП(б) ҮК-ның Урта Азия бюроһының бүлеп таратыу бюроһы мөдире, ВКП(б) ҮК-ның Бүлеү бүлеге план-финанс кадрҙары секторы мөдире урынбаҫары, ВКП(б) ҮК-ның Бүлеп таратыу бүлегенең План-финанс кадрҙары секторы мөдире, ВКП(б) ҮК-ның Бүлеп таратыу бүлеге мөдире

1933—1934 йылдарҙа — Украина Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының кадрҙар бүлеге мөдире.

1933—1937 йылдарҙа — Украина КП(б) ҮК ағзаһы. 1933—1934 йылдарҙа — Украина КП(б) ҮК кандидаты, 1934—1937 йылдарҙа — КП(б) ҮК-ы Ойоштороу бюроһы ағзаһы.

1934—1935 йылдарҙа — Украина Үҙәк Комитетының Сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире.

1935—1936 йылдарҙа — Украина КП(б) ҮК-ның ауыл хужалығы бүлеге мөдире, Украина КП(б)-ның Харьков өлкә комитетының 2-се секретары.

1936 йылдың октябренән 1937 йылдың майына тиклем — СССР Эске эштәр ХК Эске эштәр ХК-ның Дәүләт именлеге идаралығының Кадрҙар бүлеге начальнигы. СССР Юғары Советының 1-се саҡырылыш депутаты.

== Ҙур террор ==
1937—1938 йылдарҙа Литвин СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты Баш идаралығының йәшерен-сәйәси бүлеге начальнигы вазифаһын биләй, 1937 йылдың май-июнь айҙарында атыу исемлектәренә ҡул ҡуйған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://stalin.memo.ru/images/intro.htm |title=Сталиские списки — введение |access-date=2013-11-19 |archive-date=2011-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110131012740/http://stalin.memo.ru/images/intro.htm |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030307054059/http://stalin.memo.ru/images/intro.htm |date=2003-03-07 }}&lt;/ref&gt;.

1938 йылдың 20 ғинуарынан — Ленинград өлкәһе буйынса Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты идаралығы начальнигы. Был осор СССР Эске эштәр ХК-ның 30.7.1937 йылда сыҡҡан 00447-се бойороғо буйынса ойошторолған республика, край һәм өлкә махсус өслөләрҙең составына инеүе һәм Сталин репрессияларында әүҙем ҡатнашыуы менән билдәләнә&lt;ref&gt;[http://nkvd.memo.ru/index.php/Документ:Составы_троек_в_1937−1938_годах Составы троек в 1937−1938 годах // Сайт Nkvd.memo.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301194959/https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA_%D0%B2_1937%E2%88%921938_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85 |date=2022-03-01 }}&lt;/ref&gt; и активным участием в [[Сталинские репрессии|сталинских репрессиях]]&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1007240 Сталинский план по уничтожению народа: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов» // Архив Александра Н. Яковлева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170813155434/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1007240 |date=2017-08-13 }}&lt;/ref&gt;.

1938 йылда Ленинградта 20 769 кеше атыла&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://visz.nlr.ru/eng/pm/levashovo/history.html |title=Levashovo Memorial Cemetery |accessdate=2013-11-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130416182535/http://visz.nlr.ru/eng/pm/levashovo/history.html |archivedate=2013-04-16 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130416182535/http://visz.nlr.ru/eng/pm/levashovo/history.html |date=2013-04-16 }}&lt;/ref&gt;. Ленинград чекистары араһында: «Литвин эшләгәне — һуштан яҙырлыҡ» тигән фекер йәшәгән&lt;ref&gt;[http://www.pandia.ru/text/77/244/50480-13.php Юрий Богданов. Это было строго секретно для всех нас. Часть первая (стр. 13)]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Үҙенә үҙе ҡул һалыуы ==
Н. И. Ежов М. И. Литвинды үҙенең беренсе урынбаҫары һәм СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариатының Дәүләт именлеге идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләүҙе күҙ уңында тота, ләкин 1938 йылдың 22 авгусында И. В. Сталин был вазифаға Л. П. Берияны үткәрә. Ошо мәлдән Ежовтың карьераһы тайпыла башлаған. 1938 йылдың көҙөндә, Ежов тарафынан ҡуйылған яҡын кешеһе булараҡ, Литвин ҡыҫымға эләгә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Литвин М.И.|url=http://protivpytok.org/sssr/antigeroi-karatelnyx-organov-sssr/litvin-m-i|work=Правозащитники Против Пыток|date=2015-01-14|accessdate=2018-11-24|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

Успенскийҙың күрһәтмәләре буйынса, 1938 йылдың йәйендә үк Ежов һәм уның яҡындары үҙҙәренә хәүеф янағанын аңлаған. 1938 йылдың август башында Успенский менән Литвин Ежовтың дачаһында булғанда, ул уларға былай тигән: «Ҡырған эштәрҙе йәшерергә кәрәк. Асыҡларға юл ҡуймау өсөн тиҙ арала бөтә тәфтиш эштәрен тамамларға кәрәк». Успенский һүҙҙәренсә, Литвин: «Әгәр барыһын да йәшереп булмаһа, атышырға тура киләсәк. Эштәр насарланһа, атыласаҡмын». Успенский иһә, һуңынан әйтеүенсә, ҡасырға уйлай&lt;ref&gt;[https://novayagazeta.ru/articles/2021/09/16/pobeg-komissara-uspenskogo ''Петров Н.'' Побег комиссара Успенского. Сталин: «Задета и опозорена честь чекистов, не могут поймать одного мерзавца». // Новая газета, № 104 от 17 сентября 2021 с. 22]&lt;/ref&gt;.

Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты идаралығы начальнигы В. Журавлёвтың шәхсән Сталин адресына яҙған хатында Литвин Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты хеҙмәткәрҙәре араһында «халыҡ дошмандарын», атап әйткәндә, П. Постышевты яҡлаусы тип атала&lt;ref&gt;[http://ynik.info/2008/04/02/nokaut_zheleznomu_narkomu.html Нокаут железному наркому]&lt;/ref&gt;. Көндөҙ Ежов менән телефон аша һөйләшкәндән һуң, Литвин кискеһен Мәскәүгә барырға сығырға тейеш ине. 1938 йылдың 12 ноябрендә поезд ҡуҙғалырҙан бер сәғәт алда ул үҙенең фатирында атыла. Эске эштәр ХК-нда был фактты йәшерергә маташалар: Литвин йәшерен рәүештә ерләнә. Вазифаһынан бушатыу тураһында рәсми бойороҡ 14 ноябрҙә сығарылды.

1939 йылдың 10 ғинуарында ВКП(б) ҮК-ның төбәк партия етәкселегенә, эске эштәр наркомдарына, Эске эштәр ХК идаралығы начальнигына язалауҙарҙың (пытки) кәрәклеге тураһындағы хатында телгә алына: «Тәжрибә күрһәтеүенсә, бындай ҡулайлама халыҡ дошмандарын фаш итеү эшен тиҙләтеп, физик йоғонто яһау саралары үҙ һөҙөмтәләрен бирҙе. Дөрөҫ, һуңынан ғәмәлдә физик тәьҫир итеү ысулын ҡәбәхәт Заковский, Литвин, Успенский һәм башҡалар боҙоп күрһәтә: ҡағиҙәнән ситләшеүҙе ҡағиҙәгә әйләндерә һәм осраҡлы ҡулға алынған намыҫлы кешеләргә әүерелдерә, шуның өсөн улар тейешле язаһын алды»&lt;ref&gt;[https://www.novayagazeta.ru/articles/2012/07/26/50748-pytki-ot-stalina На иллюстрации]&lt;/ref&gt;.

== Званиелары ==
* 1936 йылдың 22 декабрендә — дәүләт именлеге өлкән майоры;
* 1938 йылдың 20 ғинуарында — 3-сө рангылағы дәүләт именлеге комиссары.

== Наградалары ==
* [[Ленин ордены]] (1937 йылдың 22 июле);
* «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына XX йыл» миҙалы (1938 йылдың 22 феврале);
* «Дәүләт именлек комитетының почётлы хеҙмәткәре» билдәһе (1938 йылдың 9 майы).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb288.htm Литвин М. И.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304195740/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb288.htm |date=2016-03-04 }} // {{книга|автор=Петров Н. В., Скоркин К. В.|заглавие=Кто руководил НКВД, 1934—1941 : справочник|ответственный=Под ред. Н. Г. Охотина и А. Б. Рогинского|ссылка = http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm|место=М.|издательство=Звенья|год=1999|страниц=502|тираж=3000|isbn=5-7870-0032-3}}* ''Н. В. Петров'', ''К. В. Скоркин'' «Кто руководил НКВД 1934—1941», Москва, 1999;
* ''В. Абрамов'' Евреи в КГБ. Палачи и жертвы. Москва, Яуза — Эксмо, 2005;
* ''Лозицький В. С.'' Політбюро ЦК Компартії Україны: iсторія, особи, стосунки (1918—1991), Київ, Генеза, 2005.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20160121210144/http://www.knowbysight.info/LLL/04768.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991]
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_l/litvin_mi.php Варианты биографии на сайте Хронос]
* [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/almanah-dict-bio/1007315/10 Архив Александра Н. Яковлева — Альманах «Россия. XX век» — Биографический словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220304134314/https://www.alexanderyakovlev.org/almanah/almanah-dict-bio/1007315/10 |date=2022-03-04 }}

[[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы Милләттәр Советы депутаттары]]
[[Категория:ВКП(б)-ның XVII съезы делегаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]]
[[Категория:1938 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:12 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1892 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>9kf1yunett79jth061h42594sujkae5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мариан улағы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182529</id>
    <revision>
      <id>1300456</id>
      <parentid>1229309</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T06:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19355" sha1="hzk7w3z79dnuy64yr8d4cbcz4whjz9k" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мариа́н улағы''' (йәки '''Мариа́н сөңгөлө''') — океан төбөндәге иң тәрән сөңгөл, [[Тымыҡ океан|Тымыҡ океандың]] көнбайышында урынлашҡан, Ерҙә билдәле булған сөңгөлдәрҙең иң тәрәне&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Китап|автор=Кравчук П. А.|заглавие=Рекорды природы|место=Любешов|издательство=Эрудит|год=1993|страницы=23—24|страниц=216|isbn=5-7707-2044-1}}&lt;/ref&gt;. Атамаһы сөңгөлдөң эргәһендә генә ятҡан Мариан утрауҙары исеменән алынған. Улаҡтың формаһы ярым айға оҡшаш, оҙонлоғо 2 540 км тирәһе, уртаса киңлеге 69 км һәм тәрәнлеге 11 километрға тиклем етә. Соҡор төбөндә өҫкө һыу бағанаһы баҫымдың 1086 бар булыуын күрһәтә, был диңгеҙ кимәлендәге стандарт атмосфера баҫымынан 1071 тапҡырҙан да артығыраҡ. Бындай баҫымда һыу тығыҙлығы 4,96 процентҡа арта. Сөңгөлдөң түбөндә температура 1 градустан 4 °C градусҡа тиклем етә.

Мариан улағының иң тәрән урыны — «Челленджер упҡыны» ({{Lang-en|Challenger Deep}}). Ул улаҡтың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, [[Гуам]] утрауынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 340 километрҙа ята (координаттары: төньяҡ киңлектең 11 градус 22 секундында һәм көнсығыш оҙонлоҡтоң 142 градус 35 секундында). Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, максималь тәрәнлеге метр 10 028 тәшкил итә,  диңгеҙ кимәленән 11 034 метрға түбән.

2009 йылда мариан улағы АҠШ-тың милли ҡомартҡыһы булып таныла. Скриппс Океанография Институты тикшеренеүселәре Мариан улағының 10,6 км тәрәнлегендә моноталамея&lt;ref name=&quot;gaf&quot;&gt;{{Cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/nationnow/2011/10/giant-amoeba-found-mariana-trench-beneath-the-sea.html|title=Giant amoeba found in Mariana Trench – 6.6 miles beneath the sea|accessdate=23 March 2012|date=26 October 2011}}&lt;/ref&gt; таба. Тупланған мәғлүмәттәр улаҡта йәшәүгә һәләтле микроб формаларының булыуын фаразлай.

== Тикшеренеүҙәр ==
Мариан улағында тәүге үлсәүҙәр (уны асыу) 1875 йылда Британияның «Челленджер» өс мачталы корветында үткәрелә. Үтә тәрән һыуҙа эшләүсе лот (прибор) ярҙамында улаҡтың тәрәнлеге 8367 метр тип билдәләнелә, әммә ҡабат үлсәгәндә прибор 8184 м тәрәнлекте күрһәтә. 1951 йылда инглиз экспедицияһы «Челленджер» ғилми-тикшеренеү судноһында эхолот ярҙамында иң тәрән урындың 10 863 метрға етеүен билдәләй&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Китап|автор=Кравчук П. А.|заглавие=Рекорды природы|место=Любешов|издательство=Эрудит|год=1993|страницы=23—24|страниц=216|isbn=5-7707-2044-1}}&lt;/ref&gt;. 1957 йылда «Витязь» совет ғилми-тикшеренеү судноһының 25-се рейсы мәлендә Алексей Добровольский етәкселегендәге бер төркөм ғалимдар үткәргән үлсәүҙәр ваҡытында улаҡтың максималь тәрәнлегенең 11 022 метр булыуы асыҡлана (был — аныҡланған мәғлүмәт, тәүҙә улаҡтың тәрәнлеге 11 022 метр тип хәбәр ителгән була)&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Кравчук П. А. «{{Тәржемәһеҙ 5|Географический калейдоскоп|Географический калейдоскоп|uk|Географічний калейдоскоп}}». — Киев: Радянська школа, 1988. ISBN 5-330-00384-9&lt;/ref&gt;. Артабан совет уҡыу&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Максимов Н. А.|заглавие=Физическая география. Учебник для 5 класса|ответственный=Под редакцией профессора [[Гвоздецкий, Николай Андреевич|Н. А. Гвоздецкого]]|место=М.|год=1986|издательство=[[Просвещение (издательство)|Просвещение]]|издание=18-е изд|страницы=67}}&lt;/ref&gt; һәм энциклопедик әсбаптарында тап ошо мәғлүмәт Мариан улағының иң тәрән нөктәһе тип атала. Тауыш тиҙлегенең һыуҙың үҙенсәлегенә бәйле булыуы (төрлө тәрәнлектә һыуҙың үҙенсәлектәре лә төрлөсә була) тәрәнлекте үлсәүҙә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра, шуға күрә бер нисә горизонтта һыуҙың үҙенсәлектәре махсус приборҙар ярҙамында (батометр һәм термометр) билдәләнергә һәм эхолот ярҙамында алынған мәғлүмәткә төҙәтеүҙәр&lt;ref name=&quot;ZTN&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=И. М. Белоусов|заглавие=Совершенно неизвестные страны|издание=За тайнами Нептуна|тип=Книга|место=М.|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|год=1976|страницы=179—185}}&lt;/ref&gt; индерелергә тейеш. 1995 йылдағы тикшеренеүҙәр улаҡтың тәрәнлеге 10 920 м, ә 2009 йылдағыһы 10 971 м булыуын күрһәтә. 2011 йылғы тикшеренеүҙәрҙә — ±40 метр аныҡлыҡ менән сөңгөлдөң тәрәнлеге 10 994 метр тип таныла. Шулай итеп, улаҡтың «Челленджер упҡыны» (ингл. &lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Challenger Deep&lt;/span&gt;) тип аталған иң тәрән нөктәһе диңгеҙ кимәленән [[Джомолунгма|Эверест]] тауының иң бейек нөктәһенән дә арыраҡ урынлашҡан.
[[Файл:Hirondellea_gigas.jpg|мини|285x285пкс|[[Ҡырын йөҙөүселәр|Амфипода]] ''Hirondellea gigas'', 10 900 метр тәрәнлектә көн итә]]
Нью-Гэмпшир (АҠШ) университетының океанографик экспедицияһы үткәргән тикшеренеүҙәр Мариан улағында тауҙар булыуын асыҡлай&lt;ref name=&quot;multiple&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;. 2010 йылдың август-октябрендә үтә улар, күп нурлы эхолот ярҙамында улаҡ төбөнөң майҙаны (400 000 кв. км) ентекләп тикшерелә. Һөҙөмтәлә Тымыҡ океан һәм Филиппин литосфер плиталары бер-береһенә тейеп торған урында, кәм тигәндә, бейеклектәре 2,5 км-ға еткән дүрт тау һыртының Мариан улағы төбөн ҡырҡып үтеүе асыҡлана. Тикшеренеүселәрҙең береһе шундай аңлатма бирә: «''Был урында океандың төбө бик ҡатмарлы… Тау һырттары литосфер плиталарҙың даими хәрәкәте һөҙөмтәһендә яҡынса 180 миллион йыл элек барлыҡҡа килә. Тымыҡ океан плитаһының ситке өлөшө миллионлаған йылдар буйына, боронғораҡ һәм ауырыраҡ булғанға күрә, әкренләп Филиппин плитаһы аҫтына инә бара, шулай итеп океан төбөндә һырттар йыйырсыҡтары хасил була… ''»&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt;.

=== Сөңгөл төбөнә төшөү ===
[[Файл:Bathyscaphe_Trieste_with_USS_Lewis_(DE-535)_over_the_Marianas_Trench,_23_January_1960_(NH_96797).jpg|мини|285x285пкс|«Триест» океан төбөнә сумыр алдынан.&lt;br&gt;1960 йылдың 23 ғинуары]]

* 1960 йылдың 23 ғинуарында АҠШ Хәрби-диңгеҙ көстәре лейтенанты Дон Уолш тикшеренеүсе Жак Пикар менән бергә Жактың атаһы Огюст Пикар проекты буйынса төҙөлгән «Триест» батискафында Мариан улағы төбөнә беренсе тапҡыр сума. Приборҙар рекорд тәрәнлеген — 11 521 метр (аҙаҡ төҙәтелгән дәүмәл — 10 918 м) теркәй. Улаҡ төбөндә тикшеренеүселәр 30 см ҙурлығындағы камбалаға яҫы балыҡтар булыуын күрә.
* 1995 йылдың 24 мартында улаҡ төбөнә төһөрөлгән «Кайко» ({{Lang-ja|海溝}}) япон зонды 10 911,4 метр тәрәнлекте теркәй. Зонд улаҡ төбөнән алған һынау өлгөләрендә тере организмдар — фораминиферҙар табыла.
* 2009 йылдың 31 майында Мариан улағына автоматик һыу аҫты аппараты «Нерей» ({{Lang-la|Nereus}}) (ҡара Нерей, древнегреческая мифология) сума. Аппарат 10 902 метр тәрәнлеккә төшөп ултыра, бер нисә видео һәм бер нисә фото төшөрә, шулай уҡ улаҡ төбөндәге ултырмаларҙы тикшереү өсөн ала.
* 2012 йылдың 26 мартында кинорежиссёр Джеймс Кэмерон тарихта Донъя океанының иң тәрән нөктәһенә төшөп еткән өсөнсө кеше, һәм был хәүефле «сәйәхәтте» бер үҙе генә башҡарған берҙән-бер кеше була. Кэмерон Мариан улағына бер урынлы һәм кино таҫмаһына төшөрөү өсөн махсус яҡтылыҡ һибеүсе ҡорамал менән йыһазландырылған «Дипси челленджер» аппаратында төшә. Кино төшөрөү 3D форматында башҡарыла, бының өсөн батискаф махсус яҡтыртҡыс ҡорамал менән йыһазландырылған була. Кэмерон &quot;Челленджер упҡыны&quot;на — улаҡтың 10 898 метр тәрәнлектәге участкаһына төшөп етә (теүәл иҫәпләүҙәр батискафтың 10 908 метр тәрәнлеккә етеүен күрһәтә, ә төшә башлаған мәлдә приборҙа күренгән 10 898 метр тәрәнлеккә түгел). Ул тау тоҡомо, тере организмдар өлгөләрен ала һәм, 3D-камераһын ҡулланып, киноға төшөрә. Кинорежисмсер төшөргшән кадрҙар «National Geographic Channel» каналы буйынса күрһәтелгән Джеймс Кэмерондың Ер үҙәгенә табан сәйәхәт (2012) тип аталған фәнни-документаль фильмдының нигеҙенә ята.
* 2019 йылдың 28 апрелендә Виктор Весково, 10928 метр тәрәнлеккә төшөп, донъя рекордын ҡуя. Ул донъялағы иң юғары нөктәгә — Эверест түбәһенә менгән һәм донъялағы иң түбән нөктә булған Мариан улағына төшкән кеше.
* 2020 йылдың 8 майында Рәсәйҙең автономиялы кешеһеҙ «Витязь-Д» һыу аҫты аппараты беренсе тапҡыр Мариан уйпаты төбөнә төшә. Приборҙар аппараттың 10 028 метр тәрәнлеккә төшөүен теркәй. «Улаҡҡа төшөп етеү һәм ҡайтанан һыу өҫтөнә сығыуҙы иҫәпләмәйенсә, миссияның өс сәғәт дауам итеүе теркәлә», — тип хәбәр итәләр Фонде Перспектив тикшеренеүҙәр фондында (ФПИ). Мариан улағы төбөнә [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда Еңеүҙең 75 йыллығына арналған вымпел төшөрөлә. Аппарат океан төбөн картаға, фотоға һәм киноға төшөрә, ғалимдар диңгеҙ мөхите параметрҙарын өйрәнә. «Витязь-Д» комплексы составына автономиялы кеше ултырмай торған аппарат, тәрән һыу төбөндә йөрөй алған станция һәм идара итеү пункты аппаратураһы инә. Комплекстың карап йыһаздары гидроакустик канал буйынса һыу өҫтөндә булған судноның һыу аҫтындағы аппарат һәм океан төбөндәге станция менән реаль ваҡыт режимында бәйләнешен тәьмин итә. «Был районда быға тиклем эшләгән Kaiko (Япония) һәм Nereus (США) аппараттарынан айырмалы рәүештә „Витязь“ аппараты тулыһынса автонимиялы режимда эшләй. Аппараттың идара итеү системаһында [[яһалма интеллект]] элементтарын ҡулланыу арҡаһында, ул юлында осраған ҡаршылыҡтарҙы үҙаллы урап үтергә, сикләнгән аралыҡтан сығыу юлын табырға һәм башҡа интеллектуаль мәсьәләләрҙе хәл итергә һәләтле.», — тинеләп ФПИ-ла.
* 2020 йылдың 7 июнендә Марианской улағы төбөнә беренсе тапҡыр ҡатын-ҡыҙҙарҙан Кэтрин Салливан төшә. Виктор Весково уның пилоты була.
* 2020 йылдың 12 июнендә Мариан улағы төбөндә икенсе ҡатын-ҡыҙ Эверест түбәһен яулаған альпинист Ванесса О Брайен төшә.
* 2020 йылдың 20 июнендә, Тылған шәхес Дон Уолштың улы Келли Уолш Челленджер Упҡынына төшә һәм Мариан улағында булған кешеләрҙең һанын 12-гә еткерә Уның да пилоты Виктор Весково була.
* 2020 йылдың 25 июнендә, ученый из Океан аккустикаһы лабораторияһы ғалимы Ин-Цонг «YT» Лин, Азия ҡитғаһынан беренсе булып, Мариан улағына төшә. Виктор Весково уның пилоты була.
* 2020 йылдың 15 ноябрендә Челленджер Упҡынына, 10909 метр тәрәнлеккә Ҡытайҙың тәрән һыуҙа йөрөй торған «Фэньдоучже» («Борец») автономиялы аппараты төшә, уның бортында өс кеше була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Китайский аппарат Fendouzhe опустился на дно Марианской впадины|author=|url=https://regnum.ru/news/it/3115677.html|work=REGNUM|date=15.11.2020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125162956/https://regnum.ru/news/it/3115677.html |date=2020-11-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Геологияһы ==
[[Файл:Cross_section_of_mariana_trench.svg|мини|285x285пкс|Мариан улағының хасил булыу схемаһы]]
Улаҡ Мариан утрауҙары буйлап 1500 километрға һуҙылған. Ул V-ҡиәфәтендәге профилгә эйә: текә (7—9°) битләүҙәр, һәм һикәлтәләр ярҙамында бер нисә ябыҡ бүлкәттәргә бүленгән яҫы төбө 1—5 километрға һуҙыла. Төбөндә һыу баҫымы 108,6 МПаға етә, был [[Донъя океаны]] кимәлендәге [[Атмосфера баҫымы|нормаль атмосфера баҫымынан]] яҡынса 1072 тапҡырға күберәк. Соҡор ике тектоник плитә тоташҡан урында ята, тап ошо ярылған урында Тымыҡ океан плитәһе, үтә әкрен генә хәрәкәт итеп, Филиппин плитәһе аҫтына шыуышып инә бара.

== Факттар ==
* 2016 йылдың июнендә тикшеренеү һөҙөмтәләре баҫылып сыға, уға ярашлы Мариан упҡынының тәрән һыуындағы ҡыҫалаларҙа, океандың яр буйҙарындағы һыуҙарҙағы ҡыҫалаларға ҡарағанда, ағыулы матдәләр кимәле бик юғары&lt;ref&gt;[https://www.nature.com/news/man-made-pollutants-found-in-earth-s-deepest-ocean-trenches-1.20118 Man-made pollutants found in Earth’s deepest ocean trenches : Nature News &amp; Comment]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |автор = Беляев Г. М. |заглавие = Глубоководные океанические желоба и их фауна |ссылка = http://ashipunov.info/shipunov/school/books/beljaev1989_glubokovodn_oken_zheloba_fauna.djvu |место = М. |год = 1989}}

== Һылтанмалар ==
* {{commonscat-inline|Mariana Trench}}

{{ВС}}

[[Категория:Тымыҡ океан төбө]]
[[Категория:Ерҙең экстремаль нөктәләре]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]</text>
      <sha1>hzk7w3z79dnuy64yr8d4cbcz4whjz9k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Листьев Владислав Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183007</id>
    <revision>
      <id>1300449</id>
      <parentid>1269944</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T02:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28059" sha1="6jogxe52xgc9gxj2ef80h3b8g13u8cp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Листьев Владислав Николаевич'''  ([[10 май]] [[1956 йыл]], [[Мәскәү]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] — [[1 март]] [[1995 йыл]], [[Мәскәү]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) — СССР һәм Рәсәй  телетапшырыуҙар алып барыусыһы һәм журналисы, [[Беренсе канал]]дың беренсе генераль директоры, хеҙмәткәре. «Ҡараш», «Пик сәғәте», «Моғжизалары яланы», «Тема» тапшырыуҙарының авторы һәм беренсе алып барыусыһы.

== Тормош юлы ==
Владислав Николаевич Листьев 1956 йылдың 10 майында [[Мәскәү]]ҙә тыуа. «Спартак» спорт йәмғиәтенең бер туған Знаменскийҙар исемендәге мәктәп-интернатын тамамлай. Үҫмерҙәр араһында 1000 метрға йүгереү буйынса СССР чемпионы була&lt;ref&gt;«Адамово яблоко» (1992) телетапшыруыннан мәгълүмат&lt;/ref&gt;, һуңыраҡ «Спартак» спорт йәмғиәтенең физик культура буйынса инструкторы булып эшләй. Мәскәү  Тамань гвардия дивизияһында  хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;МП&quot;&gt;{{Cite web|url=http://old.mospravda.ru/issue/2013/12/04/article38284/|title=Мосправда|publisher=old.mospravda.ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127095829/http://old.mospravda.ru/issue/2013/12/04/article38284/ |date=2021-01-27 }}&lt;/ref&gt;.

Әҙерлек  бүлегенән һуң [[Мәскәү дәүләт университеты]]на (МДУ) журналистика факультетының халыҡ-ара бүлегенә «халыҡ -ара журналист» һөнәре  буйынса уҡырға инә. [[Испан теле|Испан]], [[Француз теле|француз]] һәм [[Венгр теле|венгр]] телдәрен өйрәнә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Amy7uXFIbE4&amp;feature=youtu.be&amp;t=14 Самые первые новости об убийстве В.Листьева — YouTube]&lt;/ref&gt;. 1982 йылда «телевидениеның әҙәби хеҙмәткәре» һөнәре  буйынса журналистика факультетын тамамлай.

Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң Бөтә Союз  радиоһын пропагандалауҙың төп редакцияһының сит илдәр өсөн радиотапшырыуҙар мөхәррире булып эшләй.

1987 йылда Үҙәк телевидениеның Йәштәр редакцияһына «Ҡараш» программаһының төп алып барыусыһы булып эшкә күсә&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{Cite web|first=Rancis X.|last=Clines|url=https://www.nytimes.com/1991/01/12/world/soviet-press-curbs-hint-at-a-retreat.html|title=Soviet Press Curbs Hint at a Retreat|work=The New York Times|date=1991-01-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vzg&quot;&gt;{{Cite web|url=https://elpais.com/diario/1988/07/24/internacional/585698407_850215.html|title=100 millones de soviéticos, atentos a 'La mirada'|date=1988-06-24}}&lt;/ref&gt;.

Бер нисә тапҡыр КВН юғары лигаһы жюрийына саҡырыла.

«Ҡараш» программаһының уңышына илһамланған Листьев һәм уның коллегалары ВИD («Взгляд и Другие» аббревиатураһынан) телекомпанияһына нигеҙ һала. ВИD бөгөнгө көнгә тиклем [[Беренсе канал]] өсөн телевизион программалар әҙерләй.

1991 йылдан башлап Листьев телекомпанияның генераль продюсеры, ә 1993 йылдың октябренән — уның президенты. «ВИD» телекомпанияһында эшләгән осорҙа Листьев «Мөғжизәләр яланы», «Тема» һәм «Пик сәғәте» телетапшырыуҙарының авторы һәм алып барыусыһы, шулай уҡ «Йондоҙло сәғәт», «L-клуб», «Көмөш шар» һәм «Көйҙө тап» программаларын төҙөүсе була. Шул осорҙа  компания буйынса партнерҙары менән низағҡа инә башлай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.medved-magazine.ru/articles/article_427.html|title=Весь в белом! Владислав Листьев и другие иконы 90-х: Евгений Додолев: Медведь. Первый Мужской журнал|publisher=www.medved-magazine.ru|accessdate=2020-01-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513055017/http://www.medved-magazine.ru/articles/article_427.html |date=2012-05-13 }}&lt;/ref&gt;.

[[1993 йыл]]дың 4 октябрендә иртә менән РТР эфирында (хәҙер — [[«Россия-1»|Рәсәй-1]]) [[Мәскәү]]ҙең тыныс кешеләрен үлтереүҙә ғәйепләп, Листьев Юғары Совет яҡлылары тураһында ҡырҡа ҡаршы фекерҙәр әйтә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=NV7ZeRroxbY Владислав Листьев о событиях в Москве (04.10.1993)]&lt;/ref&gt;.

1994 йылда, 1996 йылдан йыл һайын Рәсәйҙең төрлө ҡалаларында үткәрелә торған «Иҫән ҡалыу өсөн ярыш» автошоу инициаторы була. 

[[1995 йыл]]дың ғинуарында Листьев, Беренсе  каналдың ОРТ яңы телекомпаниеһы генераль директоры булып, «ВИD» телекомпанияһынан  китә.

== Үлеме ==
1995 йылдың 1 мартында кис менән, «Пик сәғәте» программаһын төшөрөүҙән һуң ҡайтып барған ваҡытта&lt;ref&gt;{{Youtube|oYyXMWhUebA|Час пик (1-й канал Останкино, 01.03.1995)|logo=1}}&lt;/ref&gt;, Владислав Листьевты Новокузнецк урамында үҙ йорто подъезында билдәле булмаған ике кеше атып үлтерә&lt;ref&gt;[http://www.berliner-zeitung.de/archiv/moskau--zwei-schuesse-toeteten-wladislaw-listjew---kampf-gegen-die-mafia-gefordert-taeter-verzichteten-auf-1-500-dollar,10810590,8921878.html ''Täter verzichteten auf 1 500 Dollar''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160202053335/http://www.berliner-zeitung.de/archiv/moskau--zwei-schuesse-toeteten-wladislaw-listjew---kampf-gegen-die-mafia-gefordert-taeter-verzichteten-auf-1-500-dollar,10810590,8921878.html |date=2016-02-02 }}. In: ''Berliner Zeitung'', 3. März 1995&lt;/ref&gt;. Беренсе пуля уң яҡ елкәгә, икенсе пуля — башына эләгә&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ria.ru/pravo_spravki/20100301/211495404.html|title=Дело об убийстве Владислава Листьева. Справка|date=2013-11-27|publisher=РИА Новости|description=Справочник}}&lt;/ref&gt;.

Был енәйәткә бәйле рәүештә, киләһе көн дауамында «1-се Останкино каналы», «[[НТВ]]&lt;nowiki/&gt;» һәм башҡа телеканалдарҙа, яңылыҡтар сығарылышына ваҡыт-ваҡыт өҙөлөп, «Владислав Листьев үлтерелде» тигән ҡайғылы башламаһы ғына трансляциялана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sovross.ru/articles/1192/20687|title=«Влад Листьев убит»…|last=Джигиль|first=Олег.|date=2015-02-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411034831/http://sovross.ru/articles/1192/20687 |date=2021-04-11 }}&lt;/ref&gt;.

Хушлашыу тантанаһы 1995 йылдың 2-3 мартында «Останкино» концерт студияһында үтә. 1995 йылдың 4 мартында храмда һәм Мәскәүҙәге Ваганьков зыяратында йыназа уҙа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vagankovka.ru/nekropol/view/item/id/2/catid/1|title=Могила В. Н. Листьева на Ваганьковском кладбище|publisher=vagankovka.ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EL5dPLl6?url=http://vagankovka.ru/nekropol/view/item/id/2/catid/1|archivedate=2013-02-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130507030042/http://www.vagankovka.ru/nekropol/view/item/id/2/catid/1 |date=2013-05-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
[[Файл:Participants in the demonstration. (6993964239).jpg|thumb|2012 йылдың 18 марты]]
* Беренсе канал һәм Рәсәй телевидениеһы академияһы 2010 йылдың 1 мартында Влад Листьев исемендәге Рәсәй телевидениеһын үҫтереүҙәге ҡаҙаныштар өсөн премия булдыра. Ул йылына бер тапҡыр бирелә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.1tv.ru/news/about/161904
 |title       = Сегодня — день памяти Владислава Листьева, первого директора Первого канала
 |date        = 2010-03-01
 |accessdate  = 2011-12-14
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20100302205329/http://www.1tv.ru/news/about/161904
 |archivedate = 2010-03-02
}}
&lt;/ref&gt;. Влад Листьев исемендәге премия лауреаты 2010 йылдың 25 ноябрендә була. Ул билдәле журналист һәм телевтапшырыуҙар алып барыусы Леонид Парфёнов.
* Влад Листьев хөрмәтенә Листьев астероиды (4004) атала.
* Влад Листьев исеме менән [[Красноярск крайы]]ның Емельяновка районы Боровое ҡасабаһында урам атала{{Нет АИ|27|01|2022}}.
* Влад Листьев исеме менән [[Липецк өлкәһе]]нең Елецк районы [[Ключ Жизни]] ҡасабаһында урам атала&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.gnivc.ru/technical_support/classifiers_reference/kladr/ База данных классификатора КЛАДР от 26.01.2022] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127124707/https://www.gnivc.ru/technical_support/classifiers_reference/kladr/ |date=2022-01-27 }}&lt;/ref&gt;.
* Влад Листьев исеме менән [[Ставрополь крайы]]ның Краснокум ауылында урам атала&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Влад Листьев исеме менән Украинаның Мариуполь ҡалаһы янындағы Белосарайская Коса ауылында урам атала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reyestr.court.gov.ua/Review/33536385|title=Приговор по делу № 0539/1893/2012|author=Демочко Д. А.|date=2013-09-19|lang=ru|access-date=2021-10-21}}&lt;/ref&gt;.
* Влад Листьев исеме менән Троицкое ауылында урам атала (Моздок районы, Төньяҡ Осетия Республикаһы)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Влад Листьев исеме менән [[Армавир (Рәсәй)|Армавир]] ҡалаһында (Краснодар крайы) урам һәм тыҡрыҡ атала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumenti.ru/society/2013/04/248043|title=В Москве появятся улицы Владислава Листьева и Анны Политковской — Аргументы Недели|publisher=argumenti.ru|accessdate=2018-01-02}}&lt;/ref&gt;.
* Влад Листьев исеме менән Белокуриха ҡала-курортында урам атала (Алтай крайы)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Влад Листьев исеме менән Каменка ауылында урам атала (Төмән өлкәһенең Төмән районы)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Влад Листьев исеме менән [[Красноярск крайы]]ның Курагино ҡасабаһында урам атала&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Влад Листьев исеме менән Красноярск крайының Кошурниково ҡасабаһында урам атала&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Влад Листьев исеме менән Ставрополь крайының Шпаковский районы Михайловка ҡасабаһында урам атала&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Влад Листьев исеме менән [[Ырымбур өлкәһе]]нең Первомайский районындағы Первомайский ҡасабаһында урам атала&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Влад Листьев исеме менән [[Пенза өлкәһе]]нең Верхний Ломов ауылында урам атала&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* Влад Листьев исеме менән [[Төмән өлкәһе]]нең Казан районы Новоселезнево ауылындағы урам атала&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Листьев тураһында документаль фильмдар һәм телетапшырыуҙар ===
Владимир Листьев иҫтәлегенә Рәсәй телевидениеһы бер нисә документаль фильм һәм телетапшырыуҙар сығара һәм күрһәтә:
* «[[Час пик (телепрограмма)|Час Пик]]. Владислав Листьев» («Останкино 1-се каналы», 2 март 1995)
* «Владислав Листьев. Диалог с самим собой» («Останкино 1-се каналы», 9 март 1995) (выпуск программы «[[Час пик (телепрограмма)|Час пик]]» на девять дней со дня смерти)
* «Бабушкин сундук. Памяти Владислава Листьева» («РИО», Һамар ҡалаһы, 1995)
* «Влад. Прошёл год…» ([[Беренсе канал (Рәсәй)|ОРТ]], 1 март 1996)
* «Влад» (ОРТ, 1 март 1997)
* «Семь улыбок Влада Листьева» («[[ТВ-6]]», 1998)&lt;ref name=&quot;nv&quot;&gt;[http://www.newlookmedia.ru/?p=39958 НТВ VS ВЛАД ЛИСТЬЕВ. НЕ «УЖЕ» А «ЕЩЁ» // Издательский Дом «Новый Взгляд»]&lt;/ref&gt;
* «В мире людей. Владислав Листьев» («ТВ-6», 1998)&lt;ref name=&quot;nv&quot; /&gt;
* «[[Мой серебряный шар]]. Влад Листьев» («Рәсәй-1», 15 сентябрь 2003)&lt;ref name=&quot;nv&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|CGZJXmLzquA|logo=1|Мой серебряный шар (Рәсәй, 15.09.2003)}}&lt;/ref&gt;
* «Влад Листьев. Вспомнить всё» («[[Беренсе канал]]», 1 март 2005)
* «Влад Листьев. Вспомнить всё» («Беренсе канал», 10 май 2006, фильмдың икенсе версияһы: Листьевтың тыуыуына 50-йыллығына тап килә)
* «Убийство Листьева» («[[Совершенно секретно (холдинг)|Совершенно секретно]]», 9 май 2007)
* «Альбина и Влад. Любовь и смерть в прямом эфире» («[[НТВ]]», 28 февраль 2009)&lt;ref name=&quot;nv&quot; /&gt;
* «Владислав Листьев. Мы помним» («Беренсе канал», 1 март 2010)
* «Уже 15 лет без Влада Листьева» («Программа максимум») («НТВ», 2010)&lt;ref name=&quot;nv&quot; /&gt;
* «Убийство Листьева, или Новый поворот в деле Влада Листьева» («[[Россия-1]]», 31 октябрь 2010)
* «Время, которое нас изменило. Владислав Листьев» («ТВК», Красноярск, 20 февраль 2011)
* «Мифы и легенды. Владислав Листьев»{{когда?}}&lt;ref name=&quot;nv&quot; /&gt;
* «Битва экстрасенсов» сығарылышы («ТНТ», 24 ноябрь 2013), Влад Листьевтың үлеменә арналған сығарылыш проекты тарихында иң рейтинглы була (тапшырыу башланғандан алып эфир көнөнә тиклем) — (өлөшө 33,4 %)&lt;ref name=&quot;МП&quot; /&gt;
* 2014 йылда Додолев Евгений Юрьевич һәм Кривцова Лариса Валентиновна «Влад Листьев. Был или не был?» фильмын төшөрә&lt;ref&gt;[http://www.starslife.ru/2016/05/10/u-vlada-listeva-byl-roman-s-podrugoj-zheny/ У Влада Листьева был роман с подругой жены&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://showbizzz.net/2016/05/vladu-listevu-ispolnilos-by-60.html Владу Листьеву исполнилось бы 60 / Шоубиз&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191006103830/http://showbizzz.net/2016/05/vladu-listevu-ispolnilos-by-60.html |date=2019-10-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newlookmedia.ru/?p=48645 Влад Листьев. Был или не был? : &quot; © Газета «Новый Взгляд», Книги, Шоу-биз &quot; 01 &quot; Евгений Ю. Додолев &quot; Издательский Дом «Новый Взгляд» &quot;&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;, әммә  эш иғлан ителмәй, таҫма материалдары «Мушкетеры перестройки. 30 лет спустя» китабы нигеҙенә һалына (2017)&lt;ref&gt;https://www.chitai-gorod.ru/catalog/book/1008085/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191006103827/https://www.chitai-gorod.ru/catalog/book/1008085/ |date=2019-10-06 }}&lt;/ref&gt;
* «Влад Листьев. Взгляд через двадцать лет» («Беренсе канал», 1 март 2015)&lt;ref&gt;[https://www.1tv.ru/doc/stati/v-nem-soedinyalas-legkost-shoumena-s-ochen-horoshim-zhurnalistskim-chutem `В нём соединялась лёгкость шоумена с очень хорошим журналистским чутьём` — За кадром — Документальное кино // Первый канал]&lt;/ref&gt;
* «Влад Листьев. 20 лет без легенды» (творческое объединение «[[МИКС (творческое объединение)|МИКС]]», 8 март 2015, продюсер Эрик Салахов)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Ev1eXbd_578 «Влад Листьев. 20 лет без легенды» (документальный фильм) // YouTube]&lt;/ref&gt;
* «Прощание. Владислав Листьев» («[[ТВ Центр]]», 1 март 2016)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tvc.ru/channel/brand/id/2358/show/episodes/episode_id/43598|title=Прощание. Владислав Листьев|date=2016-03-02|publisher=АО «ТВ Центр»|description=Выпуски программы|accessdate=2016-03-03}}&lt;/ref&gt;
* «Влад Листьев. Жизнь быстрее пули» («Беренсе канал», 10 май 2016)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.1tv.ru/doc/pro-zhizn-zamechatelnyh-lyudey/vlad-listev-zhizn-bystree-puli-dokumentalnyy-film|title=Влад Листьев. Жизнь быстрее пули|date=2016-05-10|publisher=Первый канал|description=Документальные фильмы|accessdate=2016-05-10}}&lt;/ref&gt;
* «ПРАВ!ДА? на ОТР». К 60-летию Владислава Листьева («Рәсәйҙең йәмғиәт телевидениеһы», 10 май 2016)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?time_continue=4&amp;v=6dN4t1ehIY8|title=ПРАВДА на ОТР. К 60-летию Владислава Листьева (10.05.2016)|author=OTVrussia|date=2016-05-11|accessdate=2017-03-02}}&lt;/ref&gt;.
* «Владислав Листьев. Неоконченное расследование». Эдуард Петров тикшереүе («Рәсәй 24», 2 март 2019)
* «Легенды Телевидения: Владислав Листьев», [[Звезда (телеканал)|Звезда]], (16 ғинуар 2020).
* «25 лет спустя: кто убил главную звезду нового русского ТВ?» / Редакция (20.02.2020, Алексей Пивоваров, ютуб-канал «Редакция»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Txv1m5GA8zU&amp;t=537s|title=25 лет спустя: кто убил главную звезду нового русского ТВ? / Редакция|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;
* «Листьев. Новый взгляд» (Родион Чепель фильмы, YouTube-канал «КиноПоиск» и стриминговый сервис КиноПоиск HD, 25 февраль 2020)
* «Влад Листьев: ТВ, которое убили» (Собчак Ксения Анатольевна фильмы, YouTube-канал «Осторожно, Собчак!», 26 февраля 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=XNaDrO5i4Q0|title=Как Влад Листьев создавал новое телевидение, которое его и убило|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;
* «Памяти Влада Листьева» («Беренсе канал», 29 февраль 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.1tv.ru/shows/abrakadabra/vypuski/pamyati-vlada-listeva-abrakadabra-vypusk-ot-29-02-2020|title=Памяти Влада Листьева. Абракадабра. Выпуск от 29.02.2020|lang=ru|accessdate=2020-03-01}}&lt;/ref&gt;
* «Влад Листьев. Зачем я сделал этот шаг?» («Памяти Влада Листьева» фильмының ҡыҫҡартылған версияһы; «Беренсе канал», 1 март 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.1tv.ru/doc/stati/vlad-listev-zachem-ya-sdelal-etot-shag-dokumentalnyy-film-anons|title=«Влад Листьев. Зачем я сделал этот шаг?». Документальный фильм. Анонс. Документальные фильмы. Первый канал|publisher=1tv.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-01}}&lt;/ref&gt;
* «Альбина Назимова. 25 лет без Листьева» (Гордеева Катерина Владимировна проекты, YouTube-канал #ещенепознер, 1 марта 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wxMxjtaHk3U&amp;t=565s|title=Альбина Назимова. 25 лет без Листьева|author=|date=2020-03-01|publisher=}}&lt;/ref&gt;

=== Листьев тураһында китаптар ===
* «Кто убил Влада Листьева?…» (1995), ISBN 985-6202-67-1, Современная литература, 416 стр.
* «Час Пик. Кто убил Влада Листьева?» (1995), ISBN 5-85095-071-3, Орион.
* Раззаков Ф. Звёзды телевидения: Правда. Домыслы. Сенсации. [печатный текст] / Раззаков, Фёдор Ибатович, Автор (Author); Дольников, В., Редактор (Editor); Левыкин, М. А., Художник (Artist). — Москва [Россия]: Эксмо, 2000. — 432 с.: ил. + [8] л.; 24 см. — 7 000 экземпляров. — ISBN 5-04-006025-4
* «Владислав Листьев. Послесловие…» (2001), ISBN 5-17-009772-7, ISBN 5-93992-010-1
* «Кто убил Влада?» (2003), ISBN 5-98318-001-0
* «[[Влад Листьев. Пристрастный реквием]]» (2011), ISBN 978-5-905629-27-3
* «[[Битлы перестройки]]» (2011), ISBN 5-94663-301-7, ISBN 978-5-94663-301-7, ISBN 978-5-470-00172-6
* «The Взгляд» (2013), ISBN 978-5-4438-0344-9&lt;ref&gt;[http://www.newlookmedia.ru/?p=32362 Никаких третьих, седьмых и двадцать девятых смыслов // «Музыкальная правда», Издательский Дом «Новый Взгляд»]&lt;/ref&gt;
* «Лиsтьев. Поле чудес в стране дураков» (2014), ISBN 978-5-4438-0260-2
* «Мушкетеры перестройки. 30 лет спустя» (2017), ISBN 978-5-17-105662-9
* «Влад Листьев &amp; „Взгляд“. 101 штрих к портрету» (2019), ISBN 978-5-00-5043559.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Әҙәбиәт ==

* Скуратов Ю. Кого убил Владислав? — М., 2003.
* Додолев Е. «Взгляд» — битлы перестройки. — М.: Зебра Е, 2011.
* Додолев Е. Владислав Листьев. — М.: Зебра Е, 2011. — 254 с.
* Додолев Е. Влад Лиcтьев. Поле чудес в стране дураков. — М.: Рипол-классик, 2014. — 432 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-386-05813-5&lt;/nowiki&gt;.
* Додолев Е. Влад Листьев &amp; «Взгляд». 101 штрих к портрету. — М., 2019. — 290 с.

== Һылтанмалар ==

* {{Cite web|url=http://www.aif.ru/article/print/article_id/33008|title=Страшная жизнь Владислава Листьева (1956-1995)|last=Дроздов|first=Павел.|date=2010-02-27|publisher=[[Аргументы и факты]]|description=Общество|accessdate=2017-10-23}}
* {{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20100304131821/http://www.1tv.ru/news/about/161904|title=Сегодня — день памяти Владислава Листьева, первого директора Первого канала|last=Верницкий|first=Антон.|date=2010-03-01|publisher=Первый канал|description=Новости|accessdate=2017-10-23}}
* {{Cite web|url=http://www.mk.ru/social/article/2010/02/28/438630-pristrastnyiy-rekviem.html|title=Пристрастный реквием. 15 лет назад убили Влада Листьева|last=Додолев|first=Евгений.|date=2010-03-01|publisher=Московский комсомолец, № 25290|description=Общество|accessdate=2017-10-23}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:10 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1956 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:1995 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:СССР журналистары]]
[[Категория:Рәсәй журналистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәсәй эшҡыуарҙары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]</text>
      <sha1>6jogxe52xgc9gxj2ef80h3b8g13u8cp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ливияла Граждандар һуғышы (2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185666</id>
    <revision>
      <id>1300448</id>
      <parentid>1299797</parentid>
      <timestamp>2026-07-05T02:19:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="485028" sha1="k0u9bqvsc699pbwu6ijuhu0n047z7oa" xml:space="preserve">{{Ҡораллы конфликт
| часть = Ғәрәп яҙы 
| изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]]
| заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}}
{{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}}
{{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}}
{{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}}
{{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}}
[[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары.
[[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы.
| конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы
| дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре 
| место = [[Ливия]]
| итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе 
* [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү
* Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу 
* Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе 
* 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы
* Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр
* Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}&lt;/ref&gt;
* Ливияла  салафизм йоғотоһоноң үҫеүе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;
| противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] &lt;small&gt;'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе'''
*• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре 
*• Хәрбиләштерелгән формированиелар
*• Ливияла сит ил ялсылары &lt;ref name=&quot;Россия&quot;&gt;{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия'''

'''Хәрби ярҙам:'''&lt;br&gt;
{{Флагификация|Зимбабве}}&lt;ref name=&quot;radov&quot;&gt;Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011&lt;/ref&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}&lt;br&gt;
[[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Белоруссия|1995}}&lt;ref&gt;см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}&lt;/ref&gt;
*• Белоруссия хәрби белгестәре 
*• Снайперҙар
*• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] &lt;small&gt;([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])&lt;/small&gt;
*• Техник хеҙмәткәрҙәр 
| противник1  = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] &lt;small&gt;'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt;Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)&lt;/small&gt;
*• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] &lt;small&gt;Ливия ислам хәрби төркөмө&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt; Ливияла сит ил ялсылары &lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt; 
*• {{Флаг|Джихад}} &lt;small&gt;[[Аль-Каида]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html &quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''&lt;small&gt;Ливия &lt;/small&gt;'''

'''&lt;small&gt;Хәрби ярҙам:&lt;/small&gt;'''&lt;br&gt;
* {{Флагификация|Катар}}&lt;ref&gt;Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Тунис}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
----
&lt;small&gt;[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:&lt;/small&gt;
*• {{Флагификация|Швеция}}&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|ОАЭ}}&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Иордания}}&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}&lt;/ref&gt;
*• &lt;small&gt;'''Интервенттар исемлеге'''&lt;/small&gt;


&lt;!--
| силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt; до 45 000&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011&lt;/ref&gt;),&lt;br&gt; С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК С-125М 36 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),&lt;br&gt; С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),&lt;br&gt; 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],&lt;br&gt; 23 000 человек личного состава [[ВВС]]&lt;ref&gt;Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.&lt;/ref&gt;
----
{{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;
 
| силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;
----
[[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];&lt;br&gt; 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];&lt;br&gt; Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];&lt;br&gt; Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];&lt;br&gt; 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
| потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,&lt;br&gt; 7 000 пленных&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны&lt;small&gt;(граждандарҙы ла индереп)&lt;/small&gt;''':&lt;br&gt; 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]&lt;/ref&gt; &lt;/small&gt; &lt;br&gt;  4 000 — 30 000 пропавших без вести&lt;ref name=ap-20110908&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; не менее 50 000 раненых&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
---- 
'''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}&lt;/ref&gt;, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған&lt;ref&gt;300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&amp;sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала&lt;/ref&gt;
 --&gt;
}}

'''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ  '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның  1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр.

Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара&lt;ref&gt;Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ  баҫтырылған бәрелештәргә килтерә&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә.

Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән&lt;ref name=autogenerated13&gt;{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}&lt;/ref&gt;. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}&lt;/ref&gt;.

Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара  
&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;/&gt;. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}&lt;/ref&gt;.

Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}&lt;/ref&gt;. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}&lt;/ref&gt;.  Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе.

== Сәбәптәре һәм тәүшарттары ==
=== Дәүләт идаралығы ===
Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}&lt;/ref&gt;. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә&lt;ref name=&quot;Революция2&quot;&gt;{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}&lt;/ref&gt;. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә&lt;ref name=&quot;telegraph_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jazeera_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә,  Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була &lt;ref&gt;{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;,  ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән,   улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2011-08-23 }}&lt;/ref&gt;.

Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. 
&lt;ref name=&quot;ливия22&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.&lt;ref name=&quot;ливия22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған&lt;ref&gt;[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot;&gt;{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}&lt;/ref&gt;. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған.

Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы&lt;ref&gt;{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән&lt;ref&gt;[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған&lt;ref&gt;[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]&lt;/ref&gt;. 

[[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н  күрһәтте&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;&gt;{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;/&gt;.

Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән&lt;ref&gt;{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй.

Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»&lt;ref name=&quot;KFMBChannel8&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш ===
1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән&lt;ref&gt;Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11&lt;/ref&gt;. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012&lt;/ref&gt;: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә&lt;ref name=&quot;Observer&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}&lt;/ref&gt;. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән&lt;ref name=&quot;Ливия (государство)&quot;&gt;{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}&lt;/ref&gt;, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}&lt;/ref&gt;, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}&lt;/ref&gt;. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә.

1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була.

Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}&lt;/ref&gt;, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған&lt;ref name = &quot;Maleki 02/09&quot;&gt;{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;.

Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}&lt;/ref&gt;, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}&lt;/ref&gt;, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була&lt;ref&gt;{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;&gt;{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;,  ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән&lt;ref name=&quot;daili5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;.

Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;/&gt;. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}&lt;/ref&gt;. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған&lt;ref name=&quot;nytimes&quot; /&gt;. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған&lt;ref name=risen&gt;{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot; /&gt;, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;bbc_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&amp;id=19968&amp;prog=zgp&amp;proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}&lt;/ref&gt;. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}&lt;/ref&gt; һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot; /&gt;.

Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны».

Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot;&gt;{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне.

=== Ливияла кеше хоҡуҡтары ===
1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}&lt;/ref&gt;. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&amp;nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}&lt;/ref&gt;, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2014-03-02 }}&lt;/ref&gt;. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды&lt;ref name=&quot;ohchr&quot;&gt;{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}&lt;/ref&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}&lt;/ref&gt;.

Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;.

1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне&lt;ref&gt;{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;/&gt;. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;.

== Һуғышта ҡатнашыусылар ==
Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша.

=== Төп ҡатнашыусылар ===

==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ====
М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр  Ливия хөкүмәтенә буйһонған.

Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000  кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}&lt;/ref&gt;. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]&lt;/ref&gt;.

Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән.

Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған&lt;ref&gt;[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=prunier45&gt;G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45&lt;/ref&gt;.

Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name='РИА'&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]&lt;/ref&gt;. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;.

&lt;!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --&gt;

Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина,  Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған&lt;ref name =&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Россия&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=prunier45/&gt;&lt;ref&gt;[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәр ====
Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған.

Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән&lt;ref&gt;[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән.

Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны.

Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

===== Ойошма =====
[[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]]
Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй&lt;ref&gt;{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}&lt;/ref&gt;. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;.

===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== 
[[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]]
Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине&lt;ref&gt;{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла  баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла&lt;ref&gt;{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;.

НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820
|title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}&lt;/ref&gt;. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған&lt;ref&gt;{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы =====
Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра&lt;ref name=&quot;nzherald1&quot;&gt;{{cite news |author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553 |title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West |date=2011-03-11 |work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}&lt;/ref&gt;. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |archive-date=2011-02-27}}&lt;/ref&gt;. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;vision&quot;&gt;{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vision2&quot;&gt;{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

===== Ихтилал символикаһы =====
[[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]]
[[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]]
Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.&lt;/ref&gt;. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&amp;tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле.

===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы =====
{{external media
| topic     = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н
| subtopic  = 
| font-size = 
| align     = 
| clear     = 
| width     = 
| image1    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки]
| image2    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке]
| image3    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью]
| image4    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&amp;sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью]
| image5    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта]
}}
* Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
* Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе&lt;ref name=&quot;климов&quot;&gt;Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]&lt;/ref&gt;.
* Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра.
* Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға.
* 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән&lt;ref name=&quot;mirages&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта&lt;ref&gt;[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{V|26|9|2011}}&lt;/ref&gt;.
* 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе&lt;ref&gt;[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/&lt;/ref&gt;.
* 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы ===
Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе&lt;ref name=&quot;gumilev&quot;&gt;Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]&lt;/ref&gt;.

==== Амазиги ====
Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]&lt;/ref&gt;. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт -  һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;&gt;[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]&lt;/ref&gt;.

Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай.

1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]&lt;/ref&gt;.

==== Туарегтар ====
Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған&lt;ref name=&quot;gumilev&quot; /&gt;. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән&lt;ref&gt;[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]&lt;/ref&gt;.

==== Каддафа ====
Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора.

==== Варфалла ====
Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы&lt;ref&gt;[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид&lt;ref&gt;Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

==== Свейхтар ====
Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле&lt;ref&gt;[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы ===

==== Каддафи яғында ====
Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән  Каддафи  туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]&lt;/ref&gt;.

22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.&lt;/ref&gt;.

25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә&lt;ref&gt;[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]&lt;/ref&gt;.

Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]&lt;/ref&gt;. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы  күрһәтә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]&lt;/ref&gt;. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай.

Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;иносми2011&quot;/&gt;. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО,  Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}&lt;/ref&gt;) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына&lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була&lt;ref name='РИА' /&gt;.

==== Баш күтәреүселәр яғында ====
[[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]&lt;/ref&gt;. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;
(координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt; (Каддафины эҙәрлекләү).

26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]&lt;/ref&gt;.

=== Ҡорал ===

==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ====
17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар&lt;ref&gt;[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}&lt;/ref&gt;.

23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]&lt;/ref&gt;.

9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&amp;section=international&amp;col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&amp;section=international&amp;col= |date=2011-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ====
Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла.

2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине&lt;ref name=autogenerated11&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән&lt;ref name=autogenerated11 /&gt;.

== Һуғыш барышы ==

=== Протестарҙың башланыуы ===
[[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]]
2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән&lt;ref&gt;{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}&lt;/ref&gt;. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән&lt;ref name=fund-reuters&gt;{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]]
Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.&lt;ref name=&quot;AI_JamalH&quot;&gt;{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}&lt;/ref&gt;. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте&lt;ref name=&quot;awsat&quot;/&gt;.
[[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]]
Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия  лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}&lt;/ref&gt;. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&amp;nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15 Feb BEN&quot;&gt;{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар&lt;ref&gt;[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt; урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте&lt;ref&gt;[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--[if IE 6]&gt; &lt;![endif]--&gt; |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази.  2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]]
Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған&lt;ref name=&quot;newsru&quot;&gt;[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]]
Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара&lt;ref&gt;[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына&lt;ref name=erupts15Feb&gt;{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}&lt;/ref&gt;.

16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра&lt;ref name=erupts15Feb/&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}&lt;/ref&gt;.

=== Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге ===
Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;/&gt;.

Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға  өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&amp;nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә&lt;ref name=&quot;deserve_to_live&quot;&gt;{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;three_scenarios&quot;&gt;{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

«Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»&lt;ref name=&quot;maltatoday.com.mt&quot;&gt;{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

=== «Асыу көнө» ===
«Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}&lt;/ref&gt;.  Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны&lt;ref name=&quot;awsat&quot;&gt;{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |date=23 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 
Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра&lt;ref&gt;{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}&lt;/ref&gt;.  Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;&gt;{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}&lt;/ref&gt;. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола&lt;ref&gt;* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г.
* [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г.
* [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;nowiki&gt; время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия&lt;nowiki&gt;: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә.

=== Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) ===
[[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]]

=== Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) ===
[[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]]

17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}&lt;/ref&gt;.

18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә&lt;ref name=liveblog217&gt;{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&amp;nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте 
| Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… &lt;br&gt;Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи.
| Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он &quot;умрет как мученик&quot;]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;
| Ширина = 235px
}}
[[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]]

20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;&gt;Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г.
* [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.&lt;ref&gt;* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}}
* [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011&lt;/ref&gt;. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған&lt;ref name=&quot;volovich&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot; /&gt;.

Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. 
&lt;ref name=&quot;pres_ugandy&quot;&gt;Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;delyagin&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]]

Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты&lt;ref&gt;[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot;&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}&lt;/ref&gt;, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған.

22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә&lt;ref&gt;* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г.
* [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== «Триполиға марш» (2—6 март) ===
23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән&lt;ref&gt;* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}}
* Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе  контрһөжүме (7—19 март) ===
6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була&lt;ref&gt;[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&amp;PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.&lt;/ref&gt;, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0&amp; |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;.

Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә.

19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;&gt;{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &amp;#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}&lt;/ref&gt;.  Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;  пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jet&quot;&gt;{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыш ===

{{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар).

Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан&lt;ref&gt;* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/|date=2011-07-16}} //Libya TV, 11 July 2011
* Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011&lt;/ref&gt;.
Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай.

Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән.

1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&amp;lon=13.0351067&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&amp;lon=11.0076141&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&amp;lon=12.0384407&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&amp;lon=12.2579956&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&amp;lon=12.5673294&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ  [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&amp;lon=12.6368523&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&amp;lon=12.6974487&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары.

3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә.

16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай.

=== Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) ===
19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән  Ливияға интервенция башлана&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;.
[[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]]

Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы&lt;ref name=&quot;StarTribune.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}&lt;/ref&gt;.  Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]&lt;/ref&gt;.

=== Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) ===
21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]&lt;/ref&gt;.

24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]&lt;/ref&gt;.

26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) ===
[[Файл:Libya location map-oil &amp; gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]]
28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була.

Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була.

28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]&lt;/ref&gt;. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;.

31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt;. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа&lt;ref name=dpa1&gt;{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &amp;#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған&lt;ref name=telegraph1&gt;{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала&lt;ref name=guardian1&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01  | author = McGreal, Chris}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&amp;ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;.

Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә&lt;ref&gt;[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&amp;sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе.

8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған&lt;ref&gt;[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар ===
[[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]]
Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.&lt;/ref&gt; һәм Мисурата&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011&lt;/ref&gt; ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011&lt;/ref&gt;.

1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&amp;m=1&amp;photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[5 марта|5]]&lt;ref name=&quot;zawia&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;-[[11 марта]]&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&amp;PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.&lt;/ref&gt; 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}}
* [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}}
* [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) ===
Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең  ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана.

Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]&lt;/ref&gt;. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел&quot; ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған&lt;ref&gt;[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}&lt;/ref&gt;.

Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала&lt;ref&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]&lt;/ref&gt;.  Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара&lt;ref&gt;* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }}
* [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011&lt;/ref&gt;.

7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора.

2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&amp;aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&amp;cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;&gt;[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]&lt;/ref&gt;.

30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә&lt;ref&gt;* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }}
* [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г.
* [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]&lt;/ref&gt;.

23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. &lt;ref&gt;http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept&lt;/ref&gt;.
Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй

=== Нефть өсөн көрәш ===
Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, &lt;ref&gt;[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]&lt;/ref&gt;, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән.

Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә.

Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә&lt;ref&gt;[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;.

20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан  сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]&lt;/ref&gt;. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә&lt;ref&gt;[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»&lt;ref&gt;[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата өсөн алыш ===
15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г&lt;/ref&gt;. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе.

13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән  2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй.

11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала&lt;ref&gt;[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]&lt;/ref&gt;.

=== Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре ===
Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&amp;lon=14.4277954&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була&lt;ref name=autogenerated12&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй.

17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&amp;lon=14.5960236&amp;z=11&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана.

23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай&lt;ref&gt;[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]&lt;/ref&gt;. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек.

Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була.

=== Нафуса тауҙары өсөн алыш ===
&lt;!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;.

[[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал&lt;ref&gt;[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011&lt;/ref&gt;, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин.

Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята.

[[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла.

[[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном.

[[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55&lt;ref&gt;
* [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]]
* Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011&lt;/ref&gt;. --&gt;

=== Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) ===

16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған&lt;ref&gt;Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011&lt;/ref&gt;. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&amp;lon=14.5849085&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]&lt;/ref&gt; Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&amp;lon=14.0432739&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж.

17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&amp;lon=15.2798367&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә&lt;ref&gt;[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011&lt;/ref&gt; барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&amp;lon=14.569931&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте.

=== Брега өсөн дүртенсе алыш ===
13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей&lt;ref&gt;[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше&lt;ref&gt;Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.&lt;/ref&gt;. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай.

2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs&lt;/ref&gt;.

12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&amp;lon=19.7236347&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&amp;lon=19.6311951&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]&lt;ref&gt;[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011&lt;/ref&gt;.

14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&amp;lon=19.6736383&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&amp;lon=19.6441984&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә&lt;ref&gt;* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г.
* [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011&lt;/ref&gt;.

19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // [[The Hindu]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә&lt;ref&gt;[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә.

22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

=== Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш ===
26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011&lt;/ref&gt;Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya&lt;/ref&gt;. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&amp;lon=18.0686474&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]&lt;ref&gt;[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&amp;url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&amp;text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&amp;l10n=ru&amp;src=F&amp;mime=html&amp;sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&amp;keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011&lt;/ref&gt;.

28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&amp;lon=17.8235149&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&amp;lon=17.4610519&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011&lt;/ref&gt;. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга&lt;ref&gt;* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар ===
29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011&lt;/ref&gt; һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды&lt;ref&gt;Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған.

=== Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) ===
Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә&lt;ref&gt;Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]&lt;/ref&gt;.

6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&amp;lon=12.5693893&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &amp;#91;6-8-2011&amp;#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]&lt;/ref&gt;. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011&lt;/ref&gt;.

11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&amp;lon=12.6438904&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] //[[Reuters]], 7 September 2011&lt;/ref&gt;.

=== Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш ===
19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә&lt;ref&gt;* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August

2011

* Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011&lt;/ref&gt;.

20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]&lt;/ref&gt;, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Триполи өсөн алыш (20—28 августа) ===
&lt;!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]]
В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;/&gt;

Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»&lt;ref name=&quot;interfax_flag&quot;&gt;[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&amp;id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г&lt;/ref&gt;.

[[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов&lt;ref&gt;Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011&lt;/ref&gt;. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару&lt;ref&gt;Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]&lt;/ref&gt;.

[[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре.

[[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]&lt;/ref&gt;. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры
ликования людей на улицах городов&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»&lt;ref name=&quot;blogery&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;, что впоследствии было опровергнуто&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи&lt;ref&gt;
* [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
//{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников.

Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&amp;lon=13.1773496&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]&lt;/ref&gt;. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011&lt;/ref&gt;. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot;&gt;Matthew Price
[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot; /&gt;.
В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&amp;lon=13.2854748&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt; и район Аль-Мансур.

Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&amp;lon=14.2611122&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt;.

22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]&lt;/ref&gt;.

Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]&lt;/ref&gt;{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте.

[[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.&lt;/ref&gt;. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света&lt;ref&gt;Jeremy W. Peters
[https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&amp;pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь&lt;ref&gt;
* [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию&lt;ref&gt;
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011
* Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&amp;lon=11.5692902&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта&lt;ref&gt;Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&amp;lon=12.0768929&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&amp;lon=12.0859909&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&amp;lon=12.3936081&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;.

23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время&lt;ref&gt;[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]&lt;/ref&gt;. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]&lt;/ref&gt;.

[[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы.

«Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6&gt;Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011&lt;/ref&gt;.
Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим&lt;ref&gt;
* Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011
* [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al
Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»&lt;ref&gt;Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&amp;lon=13.1907606&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&amp;lon=13.2049227&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&amp;lon=13.1963396&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в
центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&amp;lon=13.1978095&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит&lt;ref&gt;Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани&lt;ref&gt;[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&amp;lon=12.0787811&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос&lt;ref&gt;Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&amp;sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&amp;st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]&lt;/ref&gt;, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&amp;lon=13.1744957&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&amp;lon=13.1812763&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&amp;lon=13.2558632&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}&lt;/ref&gt;, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]]
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой&lt;ref&gt;Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Также продолжались бои в районе Абу-Салим&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]]

[[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&amp;lon=13.1784868&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&amp;lon=13.2096863&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&amp;videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&amp;lon=13.2919121&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011&lt;/ref&gt;. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&amp;cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&amp;lon=13.1425667&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&amp;lon=13.1524372&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&amp;lon=13.1489825&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара&lt;ref&gt;[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011&lt;/ref&gt;, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы&lt;ref&gt;John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011&lt;/ref&gt;.

26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]&lt;/ref&gt;.

[[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&amp;lon=11.568861&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов&lt;ref&gt;
* Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011
* [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г.
* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&amp;lon=13.1395626&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]&lt;ref&gt;* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011
* [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров&lt;ref&gt;[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011&lt;/ref&gt;. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом&lt;ref&gt;Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, а также пригородом Триполи, известным как
[http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&amp;lon=13.1762981&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.&lt;/ref&gt;. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Сообщается, что центр
Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов&lt;ref&gt;Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;.

[[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&amp;lon=12.3692322&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&amp;cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] //
[[Вести]], 28.08.2011 г.&lt;/ref&gt;, испытывается острая нехватка воды&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;.
После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&amp;lon=14.0384674&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&amp;lon=13.6478519&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&amp;lon=12.8885078&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.
Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)&lt;ref&gt;Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}&lt;/ref&gt;, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми&lt;ref&gt;[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]&lt;/ref&gt;.

По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]&lt;/ref&gt;.

Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти
Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года&lt;ref&gt;[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) ===
&lt;!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&amp;lon=12.0899391&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа&lt;ref&gt;[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]&lt;/ref&gt;.

В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно,
[http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&amp;lon=16.5732193&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт.

После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]&lt;/ref&gt;. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]&lt;/ref&gt;.

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии.

В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся
стороне&lt;ref name=autogenerated2&gt;[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.--&gt;

=== Тархуна өсөн алыш ===
&lt;!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника
Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011&lt;/ref&gt;. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых
действиях&lt;ref&gt;[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&amp;rzdl=53&amp;elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г&lt;/ref&gt;. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну&lt;ref name=&quot;montrealgazette.com&quot;/&gt;.

[[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]&lt;ref&gt;Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме ===
&lt;!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Как сообщается, 17 человек погибло&lt;ref&gt;[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]&lt;/ref&gt;. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&amp;lon=22.5034332&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось&lt;ref&gt;[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]&lt;/ref&gt;. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме ===
&lt;!-- 
[[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}&lt;/ref&gt;. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&amp;date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]&lt;/ref&gt;, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]&lt;/ref&gt;
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум ===
&lt;!-- 
[[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города&lt;ref&gt;[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;, после чего вновь начались боевые действия.
 --&gt;
=== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме  ===
&lt;!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;, однако тогда эта информация проверена быть не могла.

[[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp;amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели
[http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&amp;lon=14.2727852&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&amp;lon=14.4447041&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи]&lt;ref&gt;[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]&lt;/ref&gt;. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]&lt;ref&gt;[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&amp;lon=14.2707253&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&amp;lon=14.3557835&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&amp;lon=14.4521713&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&amp;lon=14.9229527&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&amp;lon=14.8886204&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&amp;lon=14.6305275&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами.
 --&gt;
=== Себха өсөн алыш ===
&lt;!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&amp;lon=14.4814396&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&amp;lon=14.4550359&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&amp;lon=14.4380093&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи.

[[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре&quot;. Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи&lt;ref&gt;[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]&lt;/ref&gt;.

Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным&lt;ref&gt;[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}&lt;/ref&gt;. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен&lt;ref&gt;[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Жуфра өсөн алыш ===
&lt;!-- 
[[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&amp;lon=16.1448383&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&amp;lon=15.9415913&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&amp;lon=15.7840061&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/6341412/ru/Сокна Сокна])&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]&lt;/ref&gt;. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС&lt;ref&gt;[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&amp;lon=16.0180664&amp;z=8&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&amp;lon=16.388855&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра&lt;ref&gt;[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]&lt;/ref&gt;. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар ===
&lt;!-- 
[[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&amp;lon=14.2509842&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&amp;lon=14.440155&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»&lt;ref&gt;[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&amp;lon=13.9165878&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&amp;lon=14.527359&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&amp;lon=12.8025055&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و&quot;نصيبا عادلا&quot; بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&amp;lon=10.558548&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&amp;lon=11.6231919&amp;z=8&amp;l=0&amp;m=b&amp;show=/10186368/Tahala Тахала])

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&amp;lon=10.1887894&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&amp;lon=12.3843384&amp;z=9&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]&lt;/ref&gt;., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»&lt;ref&gt;[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;

[[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) ===
&lt;!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров.

=== Бени-Вәлид өсөн алыш ===
[[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские
снаряды&lt;ref name=autogenerated10&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком
[http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&amp;lon=17.2785759&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b Харва], завязался бой.
Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием
огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были
отброшены&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета,
сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять&lt;ref&gt;[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались
уличные бои&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра
города&lt;ref&gt;[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ====
&lt;!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]&lt;/ref&gt;. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&amp;lon=14.0849018&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города&lt;ref&gt;[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&amp;artId=4162883&amp;showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]&lt;/ref&gt;. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]&lt;ref&gt;[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]&lt;/ref&gt;.
Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]&lt;/ref&gt;, закрепившись на окраинах Бени-Валида&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались&lt;ref&gt;[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]&lt;/ref&gt;.

[[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в
Тархуне&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней&lt;ref&gt;[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых
действий&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ====
&lt;!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT&amp;CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]&lt;/ref&gt;, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру
города»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался.

[[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»&lt;ref&gt;[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев&lt;ref&gt;[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ====
&lt;!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]&lt;/ref&gt;.

[[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}&lt;/ref&gt;.

До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось.

[[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&amp;lon=13.9583015&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]&lt;/ref&gt;.

Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

[[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&amp;lon=13.9483452&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&amp;lon=13.3110523&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]&lt;/ref&gt;. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&amp;lon=14.0086842&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта&lt;ref&gt;[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}&lt;/ref&gt;, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]&lt;/ref&gt;. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&amp;lon=14.0324163&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&amp;lon=14.0317082&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&amp;lon=14.0169561&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11506899/ru/Рынок&amp;search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции&lt;ref&gt;[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

[[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&amp;lon=13.9973974&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Сирт өсөн алыш ===

==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ====
&lt;!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&amp;lon=17.4669743&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&amp;lon=15.2454185&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&amp;lon=15.6947422&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&amp;lon=15.7358551&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&amp;lon=17)02489&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14915308/ru/Храва Харава]&lt;ref&gt;[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&amp;lon=15.3630066&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ====
&lt;!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]]
[[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&amp;lon=16.5442944&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего штурм провалился&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&amp;cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]&lt;/ref&gt;. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта.

[[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ====
&lt;!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]&lt;/ref&gt;. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&amp;lon=17.1488857&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]&lt;/ref&gt;, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения.

[[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]&lt;/ref&gt;, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ====
&lt;!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]&lt;/ref&gt;, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&amp;lon=16.5522981&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города&lt;ref&gt;[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]&lt;/ref&gt;. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города&lt;ref&gt;[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]&lt;/ref&gt;, где завязались уличные бои.

[[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&amp;lon=16.6311121&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]&lt;/ref&gt;. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу.

[[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&amp;lon=16.6113281&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]&lt;ref&gt;[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших&lt;ref&gt;[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ====
&lt;!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&amp;lon=16.6127443&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]&lt;/ref&gt; от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&amp;lon=16.6673756&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]&lt;/ref&gt;, где родился полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]&lt;/ref&gt;.

[[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города&lt;ref&gt;[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку&lt;ref&gt;[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]&lt;/ref&gt;, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&amp;lon=16.6228724&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]&lt;/ref&gt;, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]&lt;/ref&gt; и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]&lt;/ref&gt;.

[[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.
--&gt;
==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ====
&lt;!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта&lt;ref&gt;[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего они заняли район Аль-Доллар&lt;ref&gt;[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 |date=2011-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города&lt;ref&gt;[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]&lt;/ref&gt;. Продолжилась зачистка местности&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]&lt;/ref&gt;, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи&lt;ref name=&quot;telegraph_sirte&quot;&gt;{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Халыҡ-ара реакция ==
&lt;!-- 
После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]&lt;/nowiki&gt;//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]&lt;/ref&gt; выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции.

На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011&lt;/ref&gt;. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;, которые, однако, не устроили страны коалиции.

Введение санкций против Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt; и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәғлүмәти һуғыш ==
=== Цензура ===
&lt;!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}&lt;/ref&gt;. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;/&gt;. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}&lt;/ref&gt;. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством.

В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}&lt;/ref&gt;.

Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого&lt;ref&gt;{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью&lt;ref&gt;{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}&lt;/ref&gt;. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011&lt;/ref&gt;. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары ===
&lt;!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}&lt;/ref&gt;.

В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;/&gt;. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны&lt;ref&gt;Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток&lt;/ref&gt;.

Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация&lt;ref&gt;[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Эҙемтәләре ==
Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;.

Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән&lt;ref name=autogenerated7&gt;Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358&lt;/ref&gt;. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;.
&lt;!-- 
Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска.

Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты.

Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки&lt;ref name=alarabiya0301&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров&lt;ref name=alarabiya0301/&gt;. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}&lt;/ref&gt;.

Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}&lt;/ref&gt;.

23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними&lt;ref name=norevolt&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города&lt;ref name=norevolt/&gt;. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;.

ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги&lt;ref name=&quot;immunity&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}&lt;/ref&gt;.

Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране&lt;ref name=&quot;TheIndepenedentLawlessness&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]].
 --&gt;

== Хәрби енәйәттәр ==
&lt;!-- 
В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление.

По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники &quot;казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов.

В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәҙәни йоғонтоһо ==
&lt;!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;|&lt;poem&gt;
Муаммар: Ты никогда не служил людям
Муаммар: Тебе лучше сдаться
Исповедоваться. Ты не можешь убежать
Наша месть настигнет тебя
Как поезд с рёвом проносится сквозь стену
Мы утопим тебя.
&lt;/poem&gt;}}

[[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;.
Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;&gt;{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}&lt;/ref&gt;. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}&lt;/ref&gt;. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.

Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.
--&gt;
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация}}
* Ливияға интервенция
* [[Ғәрәп яҙы]]
* [[Тәрбил Фәтхи]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|30em|refs}}
&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot;&gt;{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;&gt;{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;tut.by&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011&lt;/ref&gt;
}}

== Әҙәбиәт ==
* Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с.
* {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9.

== Һылтанмалар ==
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011
* [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011
* Жәмал О., Сайченко М. [https://web.archive.org/web/20130419211857/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник]
* Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011
* [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии]
* [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}
* Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео)
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Волнения в арабском мире (2010—2011)}}

[[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]]
[[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]]
[[Категория:Ливияның сәйәсәте]]
[[Категория:2011 йылдың феврале]]
[[Категория:Ливияла 2011 йыл]]
[[Категория:2011 йыл конфликттары]]
[[Категория:XXI быуат һуғыштары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>k0u9bqvsc699pbwu6ijuhu0n047z7oa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189247</id>
    <revision>
      <id>1300432</id>
      <parentid>1283860</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T18:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38250-71</username>
        <id>48263</id>
      </contributor>
      <comment>/* Уҡытыусылар исемлеге */</comment>
      <origin>1300432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63785" sha1="kccby908g376h20s4de81qu1kr9cva6" xml:space="preserve">{{Школа
 |Название    = Ғәлиәкбәр мәктәбе
 |Сокращение  = Иҫке Собханғол урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Ғәлиәкбәр филиалы
 |Изображение = Ғәлиәкбәр мәктәбе.jpg
 |Оригинал    = 
 |Прежнее     = 
 |Девиз       =
 |Основана    = 1917
 |Закрыта     = 
 |Директор    = 
 |Наименование должности = 
 |Фио должности = 
 |Тип         = 
 |Ученики     = 
 |Координаты  = 53/16/6/N/57/3/36/E

 |Адрес       = {{флагификация|Россия}},{{флагификация|Башҡортостан}}   Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы
 |Сайт        =
 |Поле        = 
 |Текст поля  = 
 |Награды     = 
 |lat_deg = 53 | lat_min = 16 | lat_sec = 6
  |lon_deg = 57 | lon_min = 3 | lon_sec = 36
 |CoordScale           = 
 |edu_region           = Башҡортостан
}}

[[Файл:1962 йылда төҙөлә.jpg|мини|1962 йылда төҙөлә]]

'''Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)|Ғәлиәкбәр ауыл Советы]] биләмәһендәге [[Ғәлиәкбәр]] ауылында урынлашҡан [[Ғәлиәкбәр мәктәбе]]ндә уҡытҡан уҡытыусылар һәм, мәктәпте тамамлап, мәғариф өлкәһендә башҡа мәктәптәрҙә эшләүсе уҡыусылары исемлеге

== Уҡытыусылар исемлеге ==
* '''Сәғитов Хаммат Ҡәйүм улы''' (1908—1943). Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП (б)]] ағзаһы, белеме — тулы булмаған урта, 1937 йылдың 31 авгусында ҡулға алына һәм 10 йылға хөкөм ителә, 1958 йылдың 16 декабрендә аҡлана.

* '''Сәғитов Ҡәйүм Сәғит улы''' [https://ba.wikibooks.org/wiki/Сәғитов_Ҡәйүм_Сәғит_улы Олатайыбыҙ Ҡәйүм Сәғит улы Сәғитов]

* [[Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улы|Сабирйән Мөхәмәтҡолов]]

* [[Сәғитов Әхәт Ҡәйүм улы]]

* [[Сәғитов Барый Ҡәйүм улы]]

* '''Әхмәтов Әхмәт ағай Атаулла улы''' рус теле уҡытыусыһы, (1960—1975 йылдар)

* '''[[Аллабирҙин Дамир Зиннәт улы]]'''

* '''Аҫылғужина (Вәлиҽва) Дилә Зәкир ҡыҙы''' 1983 йылдың 4 авгусында Бөрйән районы [[Иҫке Монасип]] ауылында тыуған. 2000 йылда [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбҽ]]н тамамлағас, [[Урал аръяғы агросәнәғәт колледжының Иҫке Собханғол филиалы]]нда «Һатыусы, контролҽр-кассир» һөнәрҽн үҙләштҽрә. 2001 йылда [[Мәһәҙей мәктәбе|Мәһәҙей урта мәктәбе]]нә инглиз тҽлҽ уҡытыусыһы итҽп ҽбәрҽлә. 2002—2007 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты|Башҡорт дәүләт унивҽрситҽтының Сибай институты]]нда пҽдагогия факультҽтының «Башҡорт тҽлҽ һәм әҙәбиәтҽ» бүлҽгҽндә уҡый. 2006 йылда Ғәлиәкбәр мәктәбҽнә инглиз тҽлҽ уҡытыусыһы итҽп ҽбәрҽлә. 2012 йылда уҡытҡан фәнҽ буйынса һөнәрҽн камиллаштыра.

* '''Аллабирҙина (Ҡаһарманова) Хәмиҙә [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы|Абдулхаҡ]] ҡыҙы''' 1964 йылдың 21июнендә Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ]], [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта]] мәктәптәрендә уҡый. 1981—1986 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның физика-математика факультетында белем ала. Хеҙмәт юлы Ғәлиәкбәр урта мәктәбе менән бәйле. Тәүҙә физика, математика фәндәренән белем бирә, 1996 йылда, өҫтәмә белем алып, башланғыс синыфтарҙан уҡыта. 2015 йылда уның 4-се класс уҡыусыһы Әминева Наҙгөл Илфат ҡыҙы республика кимәлендә ғилми-тикшеренеү эштәрендә 3-сө урын яулай.

* '''Маликова Таңһылыу Зәки ҡыҙы''' 1957 йылдың 14 мартында Бөрйән районының [[Байназар]] ауылында тыуған. 1964 йылда [[Байназар мәктәбе|Байназар урта мәктәбе]]нең беренсе класына уҡырға бара. 1974 йылда 10-сы класты тамамлағас, Ағиҙел колхозында эшләй. 1976 йылдың декабрендә [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның әҙерлек курсын тамамлағас, институттың физика һәм математика бүлегенә уҡый башлай. 1981 йылдың авгусынан 2011 йылдың 10 сентябренә тиклем Ғәлиәкбәр мәктәбендә математиканан уҡыта.

* '''Баязитова Гөлсинә Рауил ҡыҙы''' 1977 йылдың 28 ноябрендә Бөрйән районы [[Тимер (Бөрйән районы)|Тимер]] ауылында тыуған. 1994 йылда [[Сибай гимназия-интернаты]]н тамамлағас, [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты]]ның география химия факультетына уҡырға инә һәм 1999 йылда тамамлай. 1999—2001 йылдары Иҫке Собханғол мәктәбендә — химия, биология уҡытыусыһы, 2001—2002 йылдарҙа Сибай ҡалаһында «Йәш натуралистар станцияһында» өҫтәмә белем биреү педагогы, 2002—2009 йылдарҙа Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә, 2009—2010 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] Подольск мәктәбендә — химия, география уҡытыусыһы. 2010—2021 йылдарҙа — «Башҡорт баҡыры» предприятиеһыда химик лаборант, 2021 йылдан хәҙергәсә Арктика заводында химик лаборант булып эшләй.

* '''Ғәбитова (Бикишева) Әлфиә Ишбулды ҡыҙы''' 1984 йылдың 17 июлендә Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 2001 йылда Ғәлиәкбәр урта мәктәбенең 11-се класынан һуң [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты]]ның филология бүлегенә уҡырға инә һәм 2006 йылда тамамлай. 2006 йылда Бөрйән районының Ғәлиәкбәр мәктәбендә директорҙың уҡытыу-тәрбиә эше буйынса урынбаҫары һәм башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эш башлай. 2012 йылда һөнәрен камиллаштырып, математика фаненән белем бирә. 2019—2023 йылдарҙа [[Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)|Ғәлиәкбәр ауылы советы]] хакимиәте башлығы, 2023 йылдың сентябрь айынан [[Бөрйән районы мәғариф бүлеге]]ндә  методик эштәрҙе ойоштороусы.

* Газина Айгөл Солтан ҡыҙы Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған.

* '''Ғәбитов Рауил Әхмәҙулла улы''' (3 ғинуар 1951 йыл — 13 октябрь 2017 йыл) — ''«Рәсәй Федерацияһының почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре», хеҙмәт ветераны''. Рауил Әхмәҙулла улы [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]]-ҙың Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Ғәлиәкбәр, Иҫке Собханғол мәктәптәрендә белем ала. 1971 йылда [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]н тамамлағандан һуң, хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Ырғыҙлы мәктәбе|Ырғыҙлы урта мәктәбе]]ндә физика һәм математика уҡытыусыһы булып башлай. [[Нәби мәктәбе]]ндә 1972/1973 уҡыу йылында уҡыта. 1973 йылдан 1976 йылға тиклем [[Байғаҙы мәктәбе]]ндә директор вазифаһын башҡара. 1976 йылдан [[Аҫҡар мәктәбе (Бөрйән районы)|Аҫҡар]], [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр]] мәктәптәрендә эшләй. 1980—1983 йылдарҙа — [[Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)|Ғәлиәкбәр ауыл Советы]] рәйесе. 1983 йылдан пенсияға сыҡҡансы Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡыта&lt;ref&gt;{{Бурзянская энциклопедия|Габитов Равил Ахмадуллович|страница =161}}&lt;/ref&gt;

* '''Ғәбитова Фатима Зәйнәғәбдин ҡыҙы''' (2 ғинуар 1950 йыл — 9 октябрь 2014 йыл). Фатима Зәйнәғәбдин ҡыҙы Бөрйән районы [[Ҡотан]] ауылында тыуған. [[Ырғыҙлы мәктәбе|Ырғыҙлы һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]н тамамлай, урта белемде Иҫке Собханғол урта мәктәбендә ала. Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында филология факультетында уҡый. Ырғыҙлы урта, Нәби, Байғаҙы, Аҫҡар мәктәптәрендә эшләй. 1980 йылдан алып, хаҡлы ялға сыҡҡансы, Ғәлиәкбәр мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. Уҡыусылары республика рус теле һәм әҙәбиәте олимпиадаларында урын яулай. Бер нисә йыл Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә директор булып эшләй.
* '''Ғәбитов Буранбай Рауил улы''' 1973 йылдың 21 ғинуарында Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1980—1990 йылдарҙа Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә уҡый. 1990 йылда [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡорт дәүләт ауыл хужалығы институты]]на уҡырға инә. Хеҙмәт юлын 1996 йылда [[Башҡортостан ҡурсаулығы]]нда башлай. [[Ҡурсаулыҡ]] директорының фән эштәре буйынса, һаҡ буйынса урынбаҫары вазифаларын башҡара. 1999 йылда Башҡортостан ҡурсаулыҡтарҙы үҫтереү фондының башҡарма директоры итеп тәғәйенләнә. 2000 йылдан — Урман хужалығы министрлығының урман хужалығы инженеры. 2005 йылдан алып Ғәлиәкбәр мәктәбендә [[информатика]], химия, биология, география дәрестәре алып бара.

* '''Ғәбитова (Көмөшбаева) Тәскирә Сәйет ҡыҙы''' 1979 йылдың 1авгусында Бөрйән районы [[Яңы Монасип]] ауылында тыуған. 1985—1994 йылдарҙа [[Яңы Монасип мәктәбе|Яңы Монасип]], 1994—1996 [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип]] мәктәптәрендә уҡый. 2006 йылда ситтән тороп [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт теле һәм журналистика факультетын тамамлай. [[Нәби мәктәбе|Нәби]] (2002), [[Ҡолғана мәктәбе|Ҡолғана]] (2003), [[Иҫке Собханғол төп мәктәбе|Иҫке Собханғол төп]] (2007) мәктәптәрендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. 2010 йылдан алып Ғәлиәкбәр мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.

* '''Ишмөхәмәтов Марс Кәбир улы''' — технология, рәсем уҡытыусыһы. Марс Кәбир улы 1977 йылдың 1 ғинуарында Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1984—1993 йылдарҙа Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә уҡый. 1995—1997 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Марс Кәбир улы Ғәлиәкбәр мәктәбендә 2004 йылдан бирле эшләй. Ул 2004—2006 йылдарҙа Сибай педагогия колледжын тамамлай.

* '''Ишмөхәмәтова (Ғәлиева) Сания Сабир ҡыҙы'''&lt;ref&gt;{{Бурзянская энциклопедия|Ишмухаметова Сания Сабировна|страница =247}}&lt;/ref&gt;

* '''Ҡаһарманов Рауил [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы|Абдулхаҡ]] улы''' 1973 йылдың 7 февралендә Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1990 йылда Ғәлиәкбәр урта мәктәбен тамамлағас, Баймаҡ совхоз-техникумынына уҡырға инә. 1991—1993 йылдарҙа [[Совет Армияһы]]нда хеҙмәт итә. Техникумды 1995 йылда тамамлай һәм Ғәлиәкбәр мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы булып эш башлай. Ситтән тороп Стәрлетамаҡ физкультура техникумында, [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институты]]нда физик культура педагогы һөнәрен үҙләштерә. Рауил Абдулхаҡ улының тәрбиәләнеүселәре район, зона ярыштарында призлы урындар яйлай&lt;ref&gt;[https://tanburz.ru/articles/m-arif/2021-10-05/tyn-y-y-ly-uny-bulmyshy-2530485?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 Тынғыһыҙлыҡ — уның булмышы]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Рауил Абдулхаҡ улы өлгәшкән уңыштары өсөн БР Мәғариф министрлығы (2008 йыл), Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министрлығының (2010 йыл) Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнә. 2012 йылда Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре исеменә лайыҡ була.2023 йылда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Рәхмәт хаты тапшырыла. Ул — йәмәғәт эшмәкәре. Ғәлиәкбәр ауыл Советында 6 тапҡыр рәттән депутат. 2022 йыл һөҙөмтәләре буйынса «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» номинацияһында район Советы һәм хакимиәтенең маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнә һәм фотоһы Район Почет таҡтаһына ҡуйыла&lt;ref&gt;[https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2023-02-22/otlayby-n-re-buyynsa-i-ya-shy-y-3153219 Ҡотлайбыҙ! «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы»]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
 
* '''Минһажева Сәриә Йомабай ҡыҙы''' — ''Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы''. Сәриә Йомабай ҡыҙы 1951 йылдың 9 октябрендә [[Белорет районы]] [[Аҙнағол (Белорет районы)|Аҙнағол]] ауылында тыуған. 1967 йылда Сермән урта мәктәбен 8-се класынан һуң Белорет педагогия училищеһының башланғыс кластар бүлегенә уҡырға инә һәм 1971 йылда тамамлай. 1971/1972 уҡыу йылында Бөрйән районының [[Мәндәғол мәктәбе]]ндә уҡыта. 1972 йылдан алып 2006 йылға тиклем Ғәлиәкбәр мәктәбендә башланғыс синыфтарҙа уҡыта. 2000 йылдың 22 сентябрендә Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары съезында (Өфө) ҡатнаша. Оҙаҡ йылдар Ғәлиәкбәр ауылы «Ағинәйҙәр» ҡорон етәкләй.

* '''[[Исламбаева Хөснә Ниғмәт ҡыҙы]]'''

* '''[[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы]]'''

* '''[[Сәғитов Зәки Хаммат улы]]'''

* '''Хөснитдинова Һәҙиә Садиҡ ҡыҙы'''&lt;ref&gt;[https://vikidalka.ru/3-108755.html Яралы төйөн йөрәктә]&lt;/ref&gt; — 1943 йылдың 29 августынан 1952 йылдың август айына тиклем эшләй. Бер үк ваҡытта ситтән тороп Темәс педучилещеһендә уҡый.

* '''[[Муллағолов Марат Ғизетдин улы]]'''

* '''Мөхәмәтов Әбделвәхит Ғибат улы''' — Рәсәй Федерацияһы мәғариф алдынғыһы (1991). Әбделвәхит Ғибат улы 1961 йылдың 1 ғинуарында [[Бөрйән районы]] [[Тимер (Бөрйән районы)|Тимер]] ауылында тыуған. 1968—1976 йылдарҙа [[Тимер мәктәбе (Бөрйән районы)|Тимер һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]ндә уҡый. 1978 йылда [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбе]]н тамамлағас, [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның филология факультетына уҡырға инә. 1983 йылда институтты тамамлай һәм Бөрйән районы Ғәлиәкбәр урта мәктәбенә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп эшкә ебәрелә. Директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары була. Уҡыусылар менән ауыл топоникаһын йыйып&lt;ref&gt;[https://ba.wikibooks.org/wiki/Категория:Бөрйән_районы_Ғәлиәкбәр_ауылы Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы]&lt;/ref&gt; һәм уларҙы өйрәнеп, республика кимәлендә үткәрелгән ғилми-тикшеренеү эштәре конкурстарында, конференцияларҙа уңышлы сығыш яһай&lt;ref&gt;[https://nsportal.ru/vahit-muhametov Вахит Мухаметов]&lt;/ref&gt;. Ғәлиәкбәр ауылы араларының шәжәрәһен туплай. 2007 йылда районда үткән &quot;Шәжәрә байрамы&quot;на Ғәлиәкбәр ауыл Советына ҡараған ауылдарҙың шәжәрәләре ағастарын&lt;ref&gt;[https://ba.wikipedia.org/wiki/Ғәлиәкбәр#Шәжәрә Шәжәрә]&lt;/ref&gt; [[Аллабирҙин Дамир Зиннәт улы]] менән төҙөй һәм беренсе урынды яулайҙар. 2009 йылда &quot;Башҡорт теле һәм әҙәбәите буйынса регион-ара «Йыл уҡытыусыһы» конкурсында «Йөрәгемде балаларға бирәм» номинацияһында еңеү яулай. 2014 йыл һөҙөмтәләре буйынса «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» номинацияһында район Советы һәм хакимиәтенең маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнә һәм фотоһы Район Почет таҡтаһына ҡуйыла.

* '''Ғәлиева (Сафина) Нәркәс Салауат ҡыҙы''' 1988 йылдың 11 февралендә Бөрйән районы [[Кейекбай]] ауылында тыуған. [[Ғәҙелгәрәй мәктәбе|Ғәҙелгәрәй урта мәктәбе]]ндә белем ала. 2008 йылда — Белорет педагогия колледжын, 2014 йылда [[Магнитогорск дәүләт техник университеты|Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты]]н тамамлай. Хеҙмәт юлын (2008 йылда) Ғәҙелгәрәй мәктәбендә башлай. 2011 йылдың сентябренән Ғәлиәкбәр мәктәбендә эшләй. Башланғыс синыфтар, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.

* '''Ғәлиев Усман Сабир улы'''&lt;ref&gt;{{Бурзянская энциклопедия|Галиев Усман Сабирович|страница =173}}&lt;/ref&gt;

* '''Ғәлиева Шәүрә Ғизметдин ҡыҙы''' 1961 йылдың 15 ғинуарында [[Ишембай районы]] [[Яңы Сәйет (Башҡортостан)|Яңы Һәйет]] ауылында тыуған. Яңы Һәйет башланғыс мәктәбендә уҡый. [[Берәтәк мәктәбе]]ндә 8 класты тамамлағас, урта белемде Ишембай ҡалаһының 1-се һанлы мәктәбендә ала. 2 йыл Ишембай трикотаж фабрикаһында эшләй. 1981 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының әҙерлек бүлегенә уҡырға инә. Уҡыуын институтта дауам итеп, 1987 йылда тамамлай. [[Көйөргәҙе районы]] [[Илкәнәй]] (1987—1991), [[Айсыуаҡ]] (1991—2009), [[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]] ауылы (1-се һанлы мәктәп) мәктәптәрендә эшләй. 2016 йылдан алып Ғәлиәкбәр мәктәбендә эшен дауам итә һәм 2022 йылға хаҡлы ялға китә. Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы (2006)

* '''Мөхәмәтова (Йәнтилина) Минигөл Минибай ҡыҙы''' — инглиз теле уҡытыусыһы, 2006—2010 йылдарҙа эшләй. [[Баймаҡ районы]] [[Кәрешкә (Баймаҡ районы)|Кәрешкә]] ауылынан. [[Кәрешкә мәктәбе]]н тамамлағас, Сибай педагогия колледжында белем ала.

* '''Ғүмәрова Фәйрүзә Һаҙый ҡыҙы''' — Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы, башланғыс кластар уҡытыусыһы. Фәйрүзә Һаҙый ҡыҙы 1955 йылдың 6 ғинуарында Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, 1970—1974 йылдарҙа Белорет педагогия училищеһында уҡый. Тәүҙә [[Исламбай мәктәбе|Исламбай башланғыс мәктәбе]]ндә (1974) эшләй. 1975 йылдан Ғәлиәкбәр мәктәбендә хаҡлы ялға киткәнгә тиклем уҡыта.

* '''Күлбаева Таңсулпан Ибраһим ҡыҙы''' 1972 йылдың 18 ноябрендә Бөрйән районы [[Яңы Собханғол]] ауылында тыуған. Үҙ ауылында 8 класты тамамлағас, Белорет педагогия училищеһында башланғыс синыфтар бүлегендә белем ала. 2008 йылда [[Магнитогорск дәүләт техник университеты|Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты]]н тамамлай. 1992 йылдан алып Ғәлиәкбәр мәктәбендә башланғыс кластарға белем бирә.

* '''Ҡаһарманов Кәрим [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы|Абдулхаҡ]] улы'''&lt;ref&gt;{{Бурзянская энциклопедия|Кагарманов Карим Абдулхакович|страница =251}}&lt;/ref&gt;

* '''Ҡаһарманова (Тимерғазина) Нәзилә Морат ҡыҙы''' 1960 йылдың 11 мартында Бөрйән районы [[Мораҙым (Бөрйән районы)|Мораҙым]] ауылында тыуған. 1977 йылда [[Мораҙым мәктәбе (Бөрйән районы)|Мораҙым урта мәктәбе]]нең 10-сы класын тамамлай һәм башланғыс синыфтарҙа уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә. 1978 уҡыу йылында Бөрйән районының Ғәлиәкбәр мәктәбендә башланғыс синыфтарҙа уҡыта, пионервожатый булып эшләй. Рәсәй Федерацияһының ?????.
 
* Ҡаһарманова Зөлфиә Юлай ҡыҙы

* '''Әминева (Усманова) Әминә Арслан ҡыҙы''' башҡорт теленән уҡыта (1960—1983 йылдар), [[Ишембай районы]] [[Әрмет-Рәхим]] ауылынан

* '''Сабитов Хәмит Ибраһим улы''' (16 май 1926 йыл — 24 ноябрь 2004 йыл) — тарих, географияһы уҡытыусыһы. уҡытыусыһы. Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡый. 1951 йылда [[Темәс башҡорт педагогия училищеһы|Темәс педагогия училищеһы]]н, 1956 йылда [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институты]]н тамамлай. Хеҙмәт юлын Ғәлиәкбәр мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы булып башлай. Бөрйән районының [[Аҫҡар мәктәбе (Бөрйән районы)|Аҫҡар]] (1951—1952), [[Үрге Нөгөш мәктәбе|Үрге Нөгөш]] (1954) мәктәптәрендә эшләй. 1956 йылда Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡыта башлай һәм директор вазифаһын да башҡара. 1970 йылда мәктәп директорының уҡытыу-тәрбиә эштәре урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1979 йылдың ноябрендә һаулығы буйынса пенсияға сыға.

* '''Хәлитова (Фәйезова) Фәүзиә Мансур ҡыҙы''' 1954 йылдың 31 июлендә [[Ишембай]] ҡалаһында тыуған. 1971 йылда Ишембай ҡалаһының 17-се һанлы мәктәбен тамамлай. 1972—1976 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ педагогия институты]]ның филология факультетының рус бүлегендә уҡый. 1976 йылда йүнәлтмә буйынса [[Бөрйән районы]]на эшкә ебәрелә. Тәүҙә [[Нәби мәктәбе]]ндә эшләй. 1976—2011 йылдарҙа Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә урыҫ теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. 2010 йылда Башҡортостан Мәғариф министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнә.
 
* '''Һатыбалова Ләлә Рәйес ҡыҙы''' — башланғыс кластар уҡытыусыһы. Ләлә Рәйес ҡыҙы 1975 йылдың 12 майында Бөрйән районы [[Нәби]] ауылында тыуған. [[Нәби мәктәбе|Нәби урта мәктәбе]]н 8-се класынан һуң Белорет педагогия училищеһының башланғыс кластар бүлегенә уҡырға инә һәм 1944 йылда тамамлай. 2006 йылда [[Магнитогорск дәүләт техник университеты|Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты]]н ситтән тороп тамамлай. [[Килдеғол мәктәбе|Килдеғол]], [[Мәһәҙей мәктәбе|Мәһәҙей]] мәктәптәрендә эшләй. 2003 йылдан Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә уҡыта башлай.

* '''Әминева (Мырҙағолова) Ғәлимә Хәйретдин ҡыҙы''' 1960 йылдың 3 ғинуарында Бөрйән районы [[Исламбай]] ауылында тыуған. 1977 йылда [[Аҫҡар мәктәбе (Бөрйән районы)|Аҫҡар урта мәктәбе]]н тамамлай. 1977—1982 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның филология факультетында белем ала. 1982 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы Ғәлиәкбәр мәктәбендә рус теле һәм һәм әҙәбиәтенән уҡыта.
 
* '''Әминев Иҙел [[Әминев Ағзам Яхъя улы|Ағзам]] улы''' 1958 йылдың 7 мартында Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1965—1973 йылдарҙа [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]ндә уҡый. 1973—1977 йылдарҙа Белорет педагогия училищеһында белем ала. Уны тамамлағас, [[Совет Армияһы]]нда хеҙмәт итә. 1980—1981 йылдарҙа [[Байғаҙы мәктәбе]]ндә эшләй. 1982 йылдан алып Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡыусыларға хәрби белем серҙәренә төшөндөрә. [[Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)|Ғәлиәкбәр ауыл Советы]] рәйесе булып эшләп, хаҡлы ялға китә.

* '''Әминева Сәлиха Зиннур ҡыҙы''' 1962 йылдың 26 октябрендә [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылында тыуған. 1977 йылда Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең 8-се класынан һуң уҡыуын [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]]ндә дауам итә. 1979 йылда был уҡыу йортон тамамлағас, бер йыл үҙ ауылы мәктәбендә эшләй. 1980—1985 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ педагогия институты]]ның физика-математика факультетында уҡый. Институтты Ҡыҙыл дипломға тамамлап, Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә математика фәненән уҡыта башлай. Бер үк ваҡытта директорҙың уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары вазифаһын да (был вазифала 24 йыл эшләй) башҡара. 2002 йылда Башҡортостан Мәғариф министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнә. Хеҙмәт ветераны. Дөйөм эш стажы (2023 йылға) 44 йыл тәшкил итә.
  
* '''Әминев Фәрит Шәрифйән улы''' 9 апрель 1956 йыл — 23 май 1999 йыл) Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Ғәлиәкбәр мәктәбендә 8-се класты тамамлағас, Белорет педагогия училищеһында уҡый. Хеҙмәт юлы Ғәлиәкбәр мәктәбе менән бәйле. Тарих, география дәрестәре алып бара. Оҙаҡ йылдар профсоюз ойошмаһы рәйесе вазифаһын башҡара.

* Әхтәмов Мөҙәрис Ғөбәйт улы — биология һәм химия уҡытыусыһы. 1938 йылдың 7 ғинуарында Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылында тыуған. [[Үрге Нөгөш мәктәбе|Үрге Нөгөш]], Ғәлиәкбәр, Иҫке Собханғол мәктәптәрендә уҡый. 1961 йылда Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын тамамлап, Ғәлиәкбәр мәктәбендә эш башлай. [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы|Бөрө дәүләт педагогия институты]]н тамамлай.

* Әхтәмова (Шәмиғолова) Хәмдиә Ғиләж ҡыҙы — 1949 йылдың 22 мартында Бөрйән районы [[Иҫке Мөсәт]] ауылында тыуған. Башланғыс белемде [[Яңы Собханғол мәктәбе|Яңы Собханғол]], Иҫке Мөсәт мәктәптәрендә ала. [[Иҫке Собханғол мәктәбе]]ндә 9-сы класты тамамлай. 1964—1966 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның вокал бүлегенә уҡый. 1966 йылдан алып Ғәлиәкбәр ауылы мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе булып эшләй. 1981 йылдан Ғәлиәкбәр мәктәбендә эшкә алына. Тәүҙә мәктәп яны интернатында тәрбиәсе була. 1982 йылда Сибай педагогия колледжына ситтән тороп уҡырға инә. Хаҡлы ялға сыҡҡансы (2002) мәктәптә хеҙмәткә өйрәтеү дәрестәре алып бара.

* '''Ғәбитов Азат Әбдрәхим улы''' физкультура, математика уҡыта
* '''Байморатов Факил Хәйбрахман улы'''
* '''Байморатова Минигөл'''
* '''Байғусҡаров Садиҡ Сәйфетдин улы''' физиканан уҡыта&lt;ref&gt;{{Бурзянская энциклопедия|Байгускаров Садик Сайфитдинович|страница =84}}&lt;/ref&gt;
* '''Аҫылғужина (Хәйруллина) Зәкирә Шәһитулла ҡыҙы''' (ҡара: [[Үрге Нөгөш мәктәбе]])
* Ғәбитов Азат Әбдрәхим улы тәүҙә Ғәлиәкбәр мәктәбендә, Һуүынан [[Ырғыҙлы мәктәбе]]ндә уҡыта.

== Мәғариф өлкәһендә эшләүсе уҡыусылары ==
{{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = 
* '''Аҫылғужин Фәйзрахман'''
* '''[[Әхмәҙиева Шәһүрә Шәкир ҡыҙы]]'''
* '''[[Ғәҙелшина Мөнирә Зәкир ҡыҙы]]'''
* '''Исламғолова (Ҡаһарманова) Сәлимә Таштимер ҡыҙы''' (Викидәреслектә [https://ba.wikibooks.org/wiki/%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D3%99_%D0%A2%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80_%D2%A1%D1%8B%D2%99%D1%8B]
* '''Сәғитов Зәки Ғилман улы'''(''Викидәреслектә'' [https://ba.wikibooks.org/wiki/Сәғитов_Зәки_Ғилман_улы Сәғитов Зәки Ғилман улы])
* '''Сәфиуллина (Ишмөхәмәтова) Роза Зәки ҡыҙы''' — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, РФ мәғариф министрлығының Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнгән. 1957 йылдың 22 февралендә  Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған.  Ғәлиәкбәр 8 йыллыҡ мәктәбен тамамлағас  Белорет педагогия  училищеһына уҡырға инә. 1972—1976 йылдарҙа училищела белем алып, тыуған районына ҡайта. 1976 йылда  [[Яуымбай мәктәбе|Яуымбай башланғыс мәктәбе]]ндә  уҡыта башлай. 1979 йылдан хеҙмәт юлын [[Байназар мәктәбе|Байназар урта мәктәбе]]ндә  дауам итә.  1977-1983 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының педагогика һәм башланғыс белем биреү методикаһы факультетында педагогик белемен камиллаштыра. Уҡыусылары тырышып уҡыуы, йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашыуы менән айырылып тора. Район буйынса предмет олимпиадаларында уның һәр сығарылыш уҡыусылары призлы урындар яулай. «Йәншишмә» гәзитенең әүҙем хәбәрселәре лә улар була, шиғыр-мәҡәләләре гәзит биттәрендә баҫылып бара. Роза Зәки ҡыҙы байтаҡ йылдар мәктәптең ата-әсәләр комитеты менән етәкселек итә, башланғыс синыфтарҙың методик берекмәһе етәксеһе була. Был берекмәгә ҡараған Байназар, Яуымбай, Мәһәҙей, [[Һарғая мәктәбе|Һарғая]], [[Мораҙым мәктәбе (Бөрйән районы)|Мораҙым]], [[Ҡурғашлы мәктәбе|Ҡурғашлы]] мәктәбе укытыусылары уҡытыу-тәрбиә эшендә һөҙөмтәле эшләй, әүҙемлектәре менән айырылып тора. Күп йылдар буйына йыйылған эш тәжрибәһе менән райондың башланғыс синыф уҡытыусылары алдында ижади отчет менән сығыш яһай. Уның эш алымын башҡа хеҙмәттәштәренә өйрәнергә тәҡдим ителә. Район уҡытыусылары бәйгеһендә 2-се урын яулай. Ике тапҡыр Башҡортостан мәғәриф министрлығының, Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең, Рәсәй федерацияһы  фән һәм мәғариф министрлығының маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнә. Исеме «Заслуженные люди Республики Башкортостан» китабына индерелгән. 2000 йылда «Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» исеме бирелә. 37 йыл  башланғыс кластар уҡытыусыһы булып  эшләп, хаҡлы ялға сыға.
* Ҡаһарманова (Әхтәмова) Минзәлә [[Әхтәмов Сәйфулла Ғөбәйт улы|Сәйфулла]] ҡыҙы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. [[Яңы Мөсәт мәктәбе]]ндә башланғыс синыфтарҙы уҡыта.
* '''Хужәхмәтова (Ишмөхәмәтова) Хәлиҙә Зәки ҡыҙы''' 1964 йылдың 16 мартында Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Белорет педагогия училищеһын һәм Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай. Хеҙмәт юлын 1984 йылда [[Мәләүез]] ҡалаһында башлай һәм [[Мәләүез районы]] Ҡотош төп дөйөм белем биреү мәктәбендә дауам итә. Башланғыс кластарҙа белем һәм тәрбиә биреү менән бергә директорҙың тәрбиә эше буйынса урынбаҫары вазифаһын да башҡара.Йәмғиәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша. Оҙаҡ йылдар [[Мәләүез ауыл Советы (Мәләүез районы)|Мәләүез ауыл советы]]ның һайлау комиссияһында эшләй, шулай уҡ ауыл советы депутаты булып һайлана. Өлгәшкән ҡаҙаныштары өсөн Башҡортостан мәғариф министрлығының Рәхмәт хаты (1991 йыл), Рәсәй Федерацияһының фән һәм юғары белем биреү министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (2021 йыл) менән бүләкләнә. Хеҙмәт ветераны. Дөйөм хеҙмәт стажы 39 йыл.
* '''Нурғәлина (Аллабирҙина) Нәркәс Дамир ҡыҙы''' 1989 йылдың 4 октябрендә [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылында тыуған. Ғәлиәкбәр, [[Байназар мәктәбе|Байназар]] мәктәптәрендә уҡый. Башҡорт дәүләт педагогия институтының химия-биология факультетын тамамлай. Әлеге ваҡытта [[Әбйәлил районы]] [[Ташбулат]] ауылында уҡыта.
* '''Хәбибуллина (Аҫылғужина) Гөлназ Миңнияр ҡыҙы'''1974 йылдың 11 майында Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1991—1997 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]]-ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай. Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы.
* '''Мөхәмәтов Азамат Әбделвәхит улы''' 1987 йылдың 18 майында Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө фән һәм технологиялар университетының Сибай институты|Сибай институты]]ның тарих факультетында уҡый. Әлеге көндә Бөрйән районы [[Аҫҡар мәктәбе (Бөрйән районы)|Аҫҡар мәктәбе]]ндә уҡыта.
* '''Йомалина (Күлбаева) Таңһылыу Флүр ҡыҙы''' 1993 йылдың 8 мартында Бөрйән районы [[Ғәлиәкбәр]] ауылында тыуған. [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Тыуған ауылында]] ун бер класты тамамлағас, 2010 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында Зәйнәб Биишева исемендәге академияһынын (хәҙер СФ БашГУ), физика математика бүлегенә уҡырға инә. 2015 йылда институтты уңышлы тамамлап, [[Йылайыр районы]]на эшкә математика укытыусыһы булып эшкә төшә. 2018—2020 йылдарҙа [[Учалы]] ҡалаһынын тау колледжында уҡыта. 2020 йылдан [[Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбе]]ндә математика уҡытыусыһы булып эшләй.
* Ишмөхәмәтова (Әминева) Вәлимә Зиннур ҡыҙы 1970 йылдың 1 ноябрендә Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Үҙ ауылында урта мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт педагогия институтының башҡорт филологияһы факультетында уҡый. [[Йылайыр районы]] [[Матрай]] ауылы мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта.
* '''Иҫәнбаева (Әминева) Гөлсөм Зиннур ҡыҙы''' [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылынан. [[Ғәлиәкбәр мәктәбе]]н тамамлағас, [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның физика-математика факультетында белем ала. Әлеге көндә [[Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбе]]ндә математика уҡытыусыһы булып эшләй
* [[Ҡотлобаева Көнһылыу Зәки ҡыҙы|Ҡотлобаева (Сәғитова) Көнһылыу Зәки ҡыҙы]]
* '''Ҡыуандыҡова (Сәғитова) Таңһылыу [[Сәғитов Зәки Хаммат улы|Зәки]] ҡыҙы''' 1954 йылдың 31 ғинуарында Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Тыуған ауылында 8 йыллыҡ мәктәпте тамамлай, артабан Өфө ҡалаһындағы 1-се интернат-мәктәбендә (хәҙерге Рәми Ғарипов исемендәге гимназия-интернат) урта белем ала. 1977 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының математика-физика факультетын тамамлай һәм үҙ районында математика уҡытыусыһы булып эш башлай. 37 йыл бер мәктәптә математика фәнен уҡыта, шуның 12 йылында уҡытыу-тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары булып эшләй. Балаларға белем һәм тәрбиә биреү өлкәһендә уңышлы хеҙмәте өсөн Рәсәй Федерацияһы мәғарифы отличнигы (1990) исеменә лайыҡ була. Райондағы иң ҙур Сәғитовтар уҡытыусылар династияһының дүртенсе быуыны вәкиле. Әүҙем йәмәғәтсе. Ике саҡырылыш ауыл Советы депутаты итеп һайлана, ауыл ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы советы рәйесе, мәктәптә профсоюз ойошмаһы рәйесе вазифаларын башҡара. 2014 йылдан хаҡлы ялда. 2016 йылдың 14 майынан алып Башҡорт Википедияһы ирекмәне, Бөрйән вики-клубы ағзаһы. Милләтте туплауҙа, башҡорт телен, мәҙәниәтен, рухиәтен һаҡлау, үҫтереү өлкәһендә күрһәткән әүҙем һәм һөҙөмтәле хеҙмәттәре өсөн 2021 йылдың 14 ғинуарында Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы менән бүләкләнә.
* [[Солтанова Зөһрә Зәки ҡыҙы|Солтанова (Сәғитова) Зөһрә Зәки ҡыҙы]]
* '''Сәғитова Айһылыу [[Сәғитов Зәки Хаммат улы|Зәки]] ҡыҙы''' 1962 йылдың 25 октябрендә Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1977 йылда Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ, 1979 йылда [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]]н тамамлай. Бер йыл [[Тимер мәктәбе (Бөрйән районы)|Тимер мәктәбе]]ндә эшләгәс, [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Уны тамамлағас, йүнәлтмә буйынса [[Туймазы районы]]на эшкә ебәрелә. Үтәкәй һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә 1985—2011 йылдарҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. Башҡортостан Республикаһы мәғариф министрлығының Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнә. Хаҡлы ялда булыуына ҡарамаҫтан Айһылыу Зәкиевна ауылдың мәҙәни тормошонда әүҙем ҡатнаша. Концерттарҙа, спектаклдәрҙә сығыш яһай, йыр конкурстарында ҡатнаша. «Аҫылйәр» фольклор төркөмө менән район мәҙәниәт йортонда, [[Ҡаҙағстан]]да, [[Ҡазан]] ҡалаһында сығыш яһайҙар. Башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусыларҙың «Оҙон көй — 2016» төбәк-ара бәйгеһендә ҡатнаша.
* '''Сәғитова Гөлйемеш [[Сәғитов Зәки Хаммат улы|Зәки]] ҡыҙы''' 1963 йылдың 2 апрелендә Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1980 йылда [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]]н тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Бөрйән районының [[Үрге Нөгөш мәктәбе|Үрге Нөгөш башланғыс мәктәбе]]ндә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып башлай. 1981—1986 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында физика-математика факультетында уҡый. Институтты тамамлағандан һуң, [[Иҫке Собханғол төп мәктәбе|Ағиҙел урта мәктәбе]]ндә математика уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә. 1987 йылдың октябрендә комсомол секретары итеп һайлана һәм 1990 йылға тиклем студенттар менән бүлек мөдире булып эшләй. 1990 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбенә кластан тыш һәм кластан тыш белем биреү эштәре буйынса директор урынбаҫары итеп күсерелә. 2007 йылдан был мәктәптә математика уҡытыусыһы булып эшләй. Сәғитова Г. З. — «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» район конкурсы еңеүсеһе (2015). 2016 йылда уға «Хеҙмәт ветераны» исеме бирелә. БР һәм РФ мәғариф министрлыҡтарының Маҡтау ҡағыҙҙарына лайыҡ була. Ул — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2023).
* [[Баязитова Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы|Баязитова (Күлбаева) Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы]]
* '''[[Әминева Ғәтифә Зекрия ҡыҙы]]'''
* Ғәбитова Гөлдәр Зәкир ҡыҙы
* [[Алғышаева Гөлшат Әбдрәхим ҡыҙы|Алғышаева (Ғәбитова) Гөлшат Әбдрәхим ҡыҙы]]
* '''Мөхәмәтшина (Ғәлиева) Зөһрә Сабир ҡыҙы'''&lt;ref&gt;{{Бурзянская энциклопедия|Мухаметшина Зухра Сабировна|страница =364}}&lt;/ref&gt;
* '''Ғәлина (Ғәбитова) Гөлнур Әбдрәхим ҡыҙы'''
* '''Күлбаева Фәйрүзә Рәжәп ҡыҙы'''
* '''Басырова (Күлбаева) Фәнүзә Рәжәп ҡыҙы'''
* '''Ғәбитов Ибраһим Рауил улы''' 1977 йылдың 12 апрелендә Ғәлиәкбәр ауылында тыуған.
* '''Исмәғилева (Ғәбитова) Айгөл Рауил ҡыҙы''' 1971 йылда
* '''Әмирова (Күлбаева) Миләүшә Тимерғәли ҡыҙы''' 1971 йылдың 18 мартында Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Ғәлиәкбәр урта мәктәбен тамамлағас, 1988 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының башланғыс кластар факультетына уҡырға инә. 2-се курстан һуң ситтән тороп уҡыу бүлегенә күсеп, 1996 йылда институтты тамамлай. 1990 йылдан 2021 йылға тиклем [[Миәкә районы]]ның [[Ҡанбәк]] ауылы мәктәбендә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй. Хәҙер хаҡлы ялда, үҙенә шөғөл тапҡан ('''Викидәреслектә уҡығыҙ''':[[:b:Күҙ ҡамаштырырлыҡ матурлыҡ|Күҙ ҡамаштырырлыҡ матурлыҡ]])
* '''Килдебаева (Күлбаева) Фәнирә Тимерғәли ҡыҙы''' (18 июнь 1959 йыл — 2015 йыл) Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]н тамамлағас, 1974 йылда Белорет педагогия училищеһына уҡырға инә. 1978 йылда училищены тамамлай һәм йүнәлтмә буйынса [[Мәләүез районы]] [[Аҡназар (Мәләүез районы)|Аҡназар]] ауылы мәктәбенә эшкә ебәрелә. [[Һарыш (Мәләүез районы)|Һарыш]] ауылы мәктәбендә башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эшләп, хаҡлы ялға сыға. Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн ''«Рәсәйҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы»'' исеменә лайыҡ тула. Ҡыҙы Лилиә һәм улы Альберт әсәһенең юлын һайлай. Педагогия институтын тамамлап, Лилиә Стәрлетамаҡ ҡалаһында балалар баҡсаһында тәрбиәсе, Альберт Күмертау ҡалаһында инглиз теле уҡытыусыһы булып эшләй.
* '''Ҡаһарманов Мөхәмәт Абдраҙаҡ улы''' (22 март 1961 йыл). 1976 йылда — [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр]], 1978 йылда Иҫке Собханғол мәктәбендә уҡый. [[Совет Армияһы]]нда хеҙмәт итә. 1983—1988 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетында уҡый. Тимер, Мораҙым, Һарағы, Ғәлиәкбәр мәктәптәрендә физика һәм математиканан уҡыта.
* '''Ҡаһарманов Салауат Абдраҙаҡ улы''' [[Яңы Мөсәт мәктәбе]]ндә эшләй. Физика һәм математика уҡытыусыһы.
* '''Ҡаһарманов Ҡәйүм Абдулхаҡ улы'''
* '''Сарбулатова(Күлбаева) Айгөл Юнир ҡыҙы''' 1988 йылдың 24 ғинуарында [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. 1994 йылда Ғәлиәкбәр мәктәбенең 1-се класына укырға бара. [[Баймаҡ районы]],Алғаҙы ауылында 7-9 кластарҙа, Баймак лицей-интернатында 10-11 кластарҙы уҡый. 2005-се йылда СиБГУ-ның башланғыс синыфтар бүлегенә уҡырға инә һәм 2010 сы йылда тамамлай. Хәҙерге вакытта [[Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбе]]ндә уҡыта.
* Дилмөхәмәтова Зинфира Әнүәр ҡыҙы
* Хәлитов Рафаэль Рафиҡ улы
* Хәлитова Рима Рауил ҡыҙы
* Күзбаева (Ғәлиева) Наилә Нәҙир ҡыҙы — [[Ырымбур өлкәһе]] [[Аллабирҙе (Ырымбур өлкәһе)|Аллабирҙе]] ауылы мәктәбендә башҡорт теле уҡытыусыһы
* Сөләймәнов Юлай Зариф улы — Ғәлиәкбәр мәктәбен тамамлай, [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]]-ның филология факультетында ситтән тороп белем. Бөрйән районы Килдеғол мәктәбендә … йылдарҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта
* Әминев Ришат Шәрәфетдин улы — [[Күгәрсен районы]] [[Хоҙайбирҙин (ауыл)]] ауылы мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы
* Биккинина Заһира Ғилман ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, [[Хәйбулла районы]]нда уҡыта&lt;ref&gt;{{Бурзянская энциклопедия|Биккинина Загира Гилмановна|=118}}&lt;/ref&gt;
* '''Дилмөхәмәтова Земфира Әнүәр ҡыҙы''' 1966 йылдың 26 мартында Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1981 йылда Ғәлиәкбәр 8 йыллыҡ мәктәбен тамамлап, Стәрлетамаҡ совхоз-техникумына уҡырға инә. 1985 йылда тамамлап, [[Мәләүез районы]] Арслан совхозында агроном, бригадир булып эшләй. 1986/1987 уҡыу йылында Ғәлиәкбәр урта мактәбендә пионервожатый, китапханасы була. 1987—1994 йылдарза БГПИ-нын география, биология факультетын тамамлап, [[Күгәрсен районы]] [[Теләүембәт мәктәбе|Теләүембәт урта мәктәбе]]ндә, 2004—2006 йылдарҙа [[Мәләүез]] ҡалаһының [[Кинйә Арыҫланов исемендәге 9-сы башҡорт гимназияһы]]нда биология, география уҡытыусыһы, 2006—2011 йылдарҙа Мәләүез ҡалаһы мәғариф бүлегендә, 2011—2013 [[Камчатка крайы]] Ҡарағай районында, 2013—2016 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]]нда методист вазифаларын башҡара. [[Мәскәү]] ҡалаһы мәктәптәрендә төрлө вазифаларҙа эшләй. Башҡортостандың мәғариф министрлығының, Мәләүез, Кугәрсен районы мәғариф бүлектәрендә Маҡтау ҡағыҙҙары, Юрий Гагарин исемендәге миҙал менән бүләкләнә.
}}

== Фотогалерея ==
&lt;gallery perrow=&quot;12&quot; widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;100px&quot;&gt;
Файл:1980_йыл._Ғәлиәкбәр_мәктәбе_уҡытыусылары.png|мини|Ғәлиәкбәр_мәктәбе_уҡытыусылары, 1980 йыл
Файл:1995_йыл._Ғәлиәкбәр_мәктәбе_уҡытыусылары.jpg|мини|1995 йыл. Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары 
Файл:2020_йыл.jpg|мини|2020 йыл. Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары 2020 йыл
Файл:Уҡытыусылар концертта. 10.04.2023йыл.jpg|thumb|Уҡытыусылар концертта. 10.04.2023йыл.

&lt;/gallery&gt;

== Видеояҙмалар ==
# [https://vk.com/video25403200_170825231 Ғәлиәкбәр мәктәбен асыу]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
[[Категория:Бөрйән районы]]
[[Категория:Уҡытыусылар]]
[[Категория:Ғәлиәкбәр]]</text>
      <sha1>kccby908g376h20s4de81qu1kr9cva6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәримова (Алдырханова) Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193508</id>
    <revision>
      <id>1300435</id>
      <parentid>1286838</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T19:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14308" sha1="ng1rbl9mgozhdywtj0azqqb4nuaidj9" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Внешнее изображение|image1=[https://gousgi.ru/wp-content/uploads/2022/04/451a.jpg Кәримова (Алдырханова) Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы]}}
'''Кәримова (Алдырханова) Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы''' ([[18 март]] [[1963 йыл]]) — уҡытыусы, журналист, яҙыусы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре.

== Биографияһы ==
Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы Алдырханова (Кәримова) [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[1-се Моҡас|Моҡас]] ауылында тыуған. Моҡас ауылы башланғыс мәктәбе, Төркмән урта мәктәбе, [[Сибай гимназия-интернаты|Сибай интернат-мәктәбе]]ндә белем алып, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетын тамамлай. [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]]дың [[Яр Саллы]] ҡалаһында 1992 йылда беренсе булып башҡорт йәкшәмбе мәктәбен&lt;ref&gt;[https://rodnik.addnt.ru/chetvert-veka-v-chelnakh-sushhestvuet-bash/ Четверть века в Челнах существует башкирская община, ''Будущее народа — в детях'']&lt;/ref&gt;, «Юлдаш» башҡорт ойошмаһын аса.

Әлеге көндә Сибай гимназия-интернатында башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.

== Ижады ==
Әлнисә Алдырханова ижад менән шөғөлләнә. Рәсәй һәм [[Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы]] һәм Яҙыусылар союзы ағзаһы. Республика һәм [[Сибай|Ҡала]] тормошонда, Сибай төбәк яҙыусылар ойошмаһының эштәрендә әүҙем ҡатнаша. 100-гә яҡын йырҙарҙың һүҙҙәре авторы

=== Китаптары һәм әҫәрҙәре ===
{{колонки|2}}
* Салауат батыр — ил күрке, (2003 йыл, 2009 йыл)&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01002382128 Кәримова, Әлнисә Р. — Салауат батыр — ил күрке]&lt;/ref&gt;
* Өләсәйем һандығы (2008 йыл, 2019 йыл)&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01004103670 Алдырханова, Әлнисә Р. Өләсәйем һандығы : милли байрамдар, йолалар үткәреү өсөн сценарийҙар / Әлнисә Алдырханова. — Өфө : Китап, 2008. — 165, [3] с.; 21 см; ISBN 978-5-295-0444-6]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ataisal.com/articles/milli-proekttar/2019-08-21/bash-ort-ruhyn-sit-lk-l-rg-tanyta-68733 Башҡорт рухын сит өлкәләргә таныта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230922123255/https://ataisal.com/articles/milli-proekttar/2019-08-21/bash-ort-ruhyn-sit-lk-l-rg-tanyta-68733 |date=2023-09-22 }}&lt;/ref&gt;
* «Гөлләмә», (2015 йыл)
* «Үткәндәрҙән яҡты эҙ ҡала» (2010йыл)
* Маһирлыҡта юҡтыр тиңдәре. (2014 йыл)
* Интернатта нығый пар ҡанат. (2016 йыл)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=gEnRNmIp4MU Китап «Интернатта нығый пар ҡанат»]&lt;/ref&gt;
* «Йырлы ғүмер — нурлы ғүмер» ()
* «Атайсалдың ҡыйғыр бөркөтө» (2019 йыл)&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/search#q=Атайсалдың%20ҡыйғыр%20бөркөтө Кәримова, Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы. Атайсалдың ҡыйғыр бөркөтө : йыйынтык — Сибай : Сибай ҡала типографияhы, 2018. — 183 с. : ил., портр., факс.; 30 см; ISBN 978-5-6043804-4-4 : 500 экз.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=Атайсалдың%20ҡыйғыр%20бөркөтө |date=2019-11-26 }}&lt;/ref&gt;
* «Рәхмәт һиңә, мәктәбем» (2020 йыл)
* «Сауап» (2019 йыл)&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/search#q=Сауап%20Кәримова%2C%20Әлнисә%20Рәхимйән%20ҡыҙы Кәримова, Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы. Сауап (Текст) : (повестар, хикәйәләр, нәҫерҙәр) / Әлнисә Алдырханова. — Өфө : Китап, 2019. — 273 с] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=Сауап%20Кәримова%2C%20Әлнисә%20Рәхимйән%20ҡыҙы |date=2019-11-26 }}&lt;/ref&gt;
* «Быуындарҙан быуындарға күсер мираҫ» (2015 йыл)
* «Ирәндектең аҫыл таштары» (2019)&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2019-06-06/ir-ndekte-a-yl-tashtary-kemd-r-e-danlay-553126 «Ирәндектең аҫыл таштары» кемдәрҙе данлай?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220195104/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2019-06-06/ir-ndekte-a-yl-tashtary-kemd-r-e-danlay-553126 |date=2025-02-20 }}&lt;/ref&gt;
* «Ирәндегем моңдар иле» (2021 йыл)
* «Ҡурайсыһын данлай Туғажман» (2022 йыл)&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-06-20/i-sh-p-uraysy-m-ta-ma-sylar-asy-landy-2847471 Иң шәп ҡурайсы һәм таҡмаҡсылар асыҡланды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240808133323/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-06-20/i-sh-p-uraysy-m-ta-ma-sylar-asy-landy-2847471 |date=2024-08-08 }}&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[https://yanshishma.com/articles/otlayby-/2022-06-18/otlayby-lnis-r-himy-n-y-y-2846082 Ҡотлайбыҙ, Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220195140/https://yanshishma.com/articles/otlayby-/2022-06-18/otlayby-lnis-r-himy-n-y-y-2846082 |date=2025-02-20 }}&lt;/ref&gt;
* «Хәтер сылбыры» (2022 йыл)
* Батырлыҡ тәңкәһе. // Ағиҙел.-2011.-№ 7&lt;ref&gt;[https://kitaptar.bashkort.org/files/aghizel,_iyul_2011.pdf Әлнисә Алдырханова. Батырлыҡ тәңкәһе. Новелла. 108 — 111-се биттәр]&lt;/ref&gt;
* Ҡойон.// Ағиҙел.- 2013.- № 1. (27 — 71-се биттәр)&lt;ref&gt;[https://kitaptar.bashkort.org/files/aghizel,_dekabr_2013.pdf Әлнисә Алдырханова. Ҡойон. Повесть]&lt;/ref&gt;
* Мәкер. // Ағиҙел.-2017.- № 4
* Сатирик хикәйәләр. // Ағиҙел. — 2018.- № 6
* Тыматауҙа күк томан // Ағиҙел. — 2019.- № 1
* Горбатая старуха // Бельские просторы — 2018.- № 5.№ 5.2018.&lt;ref&gt;[https://belprost.ru/articles/proza/2018-06-13/5-2018-aldyrhanova-alnisa-gorbataya-starushka-rasskaz-per-s-bash-s-ishemgulovoy-105323 Алдырханова Альниса. Горбатая старушка. Рассказ. Пер. с баш. С. Ишемгуловой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231005031629/https://belprost.ru/articles/proza/2018-06-13/5-2018-aldyrhanova-alnisa-gorbataya-starushka-rasskaz-per-s-bash-s-ishemgulovoy-105323 |date=2023-10-05 }}&lt;/ref&gt;
* Эшем эйәһе // «Йәншишмә» — 21 апрель, 2023&lt;ref&gt;[https://yanshishma.com/articles/ilham-chikayalar/2023-04-21/eshem-ey-e-3228196 Эшем эйәһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231209142158/https://yanshishma.com/articles/ilham-chikayalar/2023-04-21/eshem-ey-e-3228196 |date=2023-12-09 }}&lt;/ref&gt;
* «Шахтер», «Бәхилләшеү» хикәйәләре&lt;ref&gt;[https://baimaklib.ru/novosti/u-ytyusy-ya-yusy-proektynda-lnis-aldyrhanova/ «Уҡытыусы — яҙыусы» проектында — Әлнисә Алдырханова]&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Jeshlek.jpg|80px|Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек» гәзите]], 2023 йыл, 16 август [https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2023-08-16/bash-ortostandy-at-a-an-an-u-ytyusy-y-lnis-aldyrhanova-izhadynan-ber-sh-lkem-3386417 Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы Әлнисә Алдырханова ижадынан бер шәлкем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220195108/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2023-08-16/bash-ortostandy-at-a-an-an-u-ytyusy-y-lnis-aldyrhanova-izhadynan-ber-sh-lkem-3386417 |date=2025-02-20 }}
{{колонки|конец}}

=== Шиғырҙарына ижад ителгән йырҙар ===
* Өй ҡояшы һин, әсәй — Рәмил Туйсин көйө, Әлнисә Алдырханова һүҙҙәре&lt;ref&gt;[https://box.hitplayer.ru/?s=өй%20ҡояшы%20һин%20әсәй Өй ҡояшы һин, әсәй — Рәмил Туйсин көйө, Әлнисә Алдырханова һүҙҙәре]&lt;/ref&gt;
* Матур теләктәр — Рифат Йәмлехин көйө, Әлнисә Кәримова һүҙҙәре&lt;ref&gt;[https://1zolenta.com/name/-283828580.1655997824-lnis-krimova-aldyrhanova-re-r-yamlihin-muzykay-rifat-yamlihin-matur-telktr (Әлнисә Кәримова — Алдырханова һүҙҙәре, Р. Ямлихин музыкаһы) — Рифат Ямлихин — Матур теләктәр]{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Төйәккәйем бер генәм (Әлнисә Алдырханова һүҙҙәре, Зөһрә Кинйәбулатова көйө)Уралиә Кинйәбулатова&lt;ref&gt;[https://skimuz.org/tracks/Төйәккәйем%20бер%20генәм%20%28Ә.%20Алдырханова%20һүҙҙәре%2C%20З.%20К skimuz.org — музыкальный плеер]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Ҡунаҡ йыры&lt;ref&gt;[https://mp3mn.net/t/120767697400357906093-кунак_йыры_минус_ә_алдырханова_һүҙҙәре_р_туйсин_көйө_кунак_йыры_минус_ә_алдырханова_һүҙҙәре_р_туйсин_көйө/ Ҡунак йыры (минус) Ә. Алдырханова һүҙҙәре, Р.Туйсин көйө]&lt;/ref&gt;
* Салауат вариҫтары. Алдырханова һүҙ., Г.Баянова көйө&lt;ref&gt;[https://web.ligaudio.ru/mp3/салауат%20вариҫтары Салауат вариҫтары. Алдырханова һүҙ., Г.Баянова көйө]&lt;/ref&gt;
 

=== Ижад иткән көйҙәре ===
* Һуңғы ҡыңғырау — Әлнисә Алдырханова көйө, Гүзәл Баянова һүҙҙәре&lt;ref&gt;[https://web.ligaudio.ru/mp3/%28әлнисә%20кәримова%20-%20алдырханова%20һүҙҙәре Әлнисә Кәримова — Алдырханова Һүҙҙәре]&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы-2002» республика конкурсы лауреаты
* Башҡортостан (2009, 2018) һәм Рәсәй милли мәғариф өҫтөнлөгө буйынса Грант яулаусы (2012, 2018)
* Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы
* Рәсәй Федерацияһының почетлы мәғариф хеҙмәткәре
* «Тамаша-2013» журналы лауреаты
* Салауат Галин исемендәге премия
* «Ҡатын-ҡыҙ-милләт әсәһе» республика конкурсында «Ҡатын-ҡыҙ-ғалим» номинацияһы еңеүсеһе
* «Ҡурай даны» республика телевизион конкурсында «Ижади шәхес тәрбиәләүсе» номинацияһы дипломы&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/video/preview/5390138874261539637 Әлнисә Алдырханова (Һөнәр оҫтаһы) ҠУРАЙ ДАНЫ — 2020—2021]&lt;/ref&gt;
* «Рәхмәтлемен һиңә, башҡорт теле уҡытыусыһы» республика конкурсы еңеүсеһе
* Башҡортостан Башлығы гранты еңеүсеһе
* Буранбай Исҡужин исемендәге ижад бәйгеһендә 2-се урын яулаусы

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* , 2023 йыл, 16 апрель [https://yanshishma.com/articles/2023-rasayza-ukutusy-xem-ostaz-yili/2023-04-16/iseme-esemen-tap-kil-3222245 ''Исеме есеменә тап килә'']{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]] гәзите,2023 йыл, 18 апрель [https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2023-04-18/sh-k-r-ylyp-tartam-t-sbihte-3224133 «Шөкөр ҡылып тартам тәсбихте…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220195134/https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2023-04-18/sh-k-r-ylyp-tartam-t-sbihte-3224133 |date=2025-02-20 }}
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан гәзите]], 20 ноябрь 2018 йыл [https://bash.bashgazet.ru/belem/33041-irndekte-ayl-yy-lnis.html Ирәндектең аҫыл ҡыҙы Әлнисә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210620095832/https://bash.bashgazet.ru/belem/33041-irndekte-ayl-yy-lnis.html |date=2021-06-20 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://baimaklib.ru/kraevedenie/lit-karta/6724-2/ Альниса Алдырханова]
* 

[[Категория:Уҡытыусылар]]</text>
      <sha1>ng1rbl9mgozhdywtj0azqqb4nuaidj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боронғо Башҡортостан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196888</id>
    <revision>
      <id>1300409</id>
      <parentid>1300399</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T12:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QWERTY 20..99IN</username>
        <id>41565</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шулай уҡ ҡарағыҙ */</comment>
      <origin>1300409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22659" sha1="eo46nvvm20ohisupvgqjlwdbua2hz1l" xml:space="preserve">{{Историческое государство|название=Боронғо Башҡортостан|карта=[[File:bashkir-khaganate-map.png|thumb|Боронғо башҡорт дәүләтенең ерҙәре]]|образовано=558|ликвидировано=1236|столица=[[Өфө II ҡаласығы|Өфө]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://na5ballov.pro/lib/kray/4492-dokumenty-i-materialy-po-istorii-bashkirskogo-naroda-s-drevneyshih-vremen-do-serediny-xvi-v.html|title=Документы и материалы по истории башкирского народа (с древнейших времен до середины XVI в.)|lang=ru|website=Библиотека исторической литературы|access-date=2023-12-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/al-idrisi-o-bashkirah-i-strane-bashkir/viewer|title=Ал-Идриси о башкирах и стране башкир|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-12-19}}&lt;/ref&gt;|города=[[Өфө II ҡаласығы|Өфө]], [[Орск|Нәмәгән]], [[Стәрлетамаҡ|Мәрмәр]], [[Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе)|Ҡорған]], [[Һамар|Ҡараҡыя]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://drevlit.ru/texts/r/rashid1.php?ysclid=lqci4vwygm787146107|title=ФАЗЛЛАЛЛАХ РАШИД АД-ДИН. ОГУЗ-НАМЕ. DrevLit.Ru - библиотека древних рукописей|website=drevlit.ru|access-date=2023-12-19}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vengerskie-madyarskie-cherty-pogrebalnogo-obryada-srednevekovyh-mogilnikov-preduralya?ysclid=lqcd8sudod648995462|автор=Белавин Андрей Михайлович, Крыласова Наталья Борисовна, Данич Андрей Васильевич|заглавие=Венгерские (мадьярские) черты погребального обряда средневековых могильников Предуралья|год=2018|издание=Археология евразийских степей|выпуск=6|страницы=8–12|issn=2587-6112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://xn----7sbiew6aadnema7p.xn--p1ai/sity_id.php?id=200&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/al-idrisi-o-bashkirah-i-strane-bashkir/viewer|title=Ал-Идриси о башкирах и стране башкир|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-12-19}}&lt;/ref&gt;|официальный язык=[[Боронғо төркиҙәр|боронғо төрки]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://na5ballov.pro/lib/kray/4492-dokumenty-i-materialy-po-istorii-bashkirskogo-naroda-s-drevneyshih-vremen-do-serediny-xvi-v.html|title=Документы и материалы по истории башкирского народа (с древнейших времен до середины XVI в.)|lang=ru|website=Библиотека исторической литературы|access-date=2023-12-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/8vwhIJKBE4F1BkYSby0Na251V9W7If8duCfSiYnc.pdf?ysclid=lqcdbmhsmu514332047|title=Академия наук СССР, Башкирский филиал, Институт истории, языка и литературы – Письменные памятники Башкирии (Историко-филологические исследования), Уфа-1982}}&lt;/ref&gt;|религия=[[Ислам]]&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/svyaschennye-obekty-tatar-i-bashkir-srednego-povolzhya-i-priuralya?ysclid=lqcde2augq757222664|автор=Идиатуллов Азат Корбангалиевич|заглавие=&quot;священные&quot; объекты татар и башкир Среднего Поволжья и Приуралья|год=2018|издание=Вестник Томского государственного университета. История|выпуск=52|страницы=89–94|issn=1998-8613}}&lt;/ref&gt;, [[Тәңреселек]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://na5ballov.pro/lib/kray/4002-validi-togan-ahmetzaki-istoriya-bashkir.html|title=Валиди Тоган Ахметзаки. История башкир|lang=ru|website=Библиотека исторической литературы|access-date=2023-12-19}}&lt;/ref&gt;|площадь=яҡынса 547 000 км²|население=200 мең тирәһе кеше ([[башҡорттар]], [[венгрҙар|мажарҙар]], [[фин-уғыр халыҡтары|фин-уғыр ҡәбиләләре]])|форма_правления=иртә иҡтағ мәликиәт|титул_правителей=[[Хан (дәрәжә)|Хан]]|правитель1=Һайҙаш &lt;ref&gt;Уметбаев М. И. Башкиры.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Абд ал-Латифа б. Абдаллаха ал-Аббаси Гуджарти -- «Латаиф ал-Лугат»&lt;/ref&gt;|правитель2=Туҡһаба&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Oo8bAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y&amp;hl=ru&amp;pli=1|автор=Раиль Гумерович Кузеев|заглавие=Происхождение башкирского народа|год=1974|издательство=Наука|страниц=584}}&lt;/ref&gt;|год_правителя1=VII б.|год_правителя2=XIII б.}}'''Боронғо Башҡортостан''' йәки '''Башҡорт ханлығы''' (''Әл-Башғырд, Фиәфе-Башҡырт, Башғырдия, Баскардия'') – [[Башҡортостан|Башҡортостан йөмһүриәтенең]] һәм сиктәш өлкәләренең ерендә 558-1236 йылдарҙа урынлашҡан [[Башҡорттар|боронғо башҡорт]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/al-idrisi-o-bashkirah-i-strane-bashkir/viewer|title=Ал-Идриси о башкирах и стране башкир|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-12-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Oo8bAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y&amp;hl=ru&amp;pli=1|автор=Раиль Гумерович Кузеев|заглавие=Происхождение башкирского народа|год=1974|издательство=Наука|страниц=584}}&lt;/ref&gt; дәүләте. Көнбайышта [[Волга буйы Болғары|Иҙел буйы Болғары]] һәм көньяҡта [[Дәште Ҡыпсаҡ]] дәүләттәре менән сикләгән. &lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vengerskie-madyarskie-cherty-pogrebalnogo-obryada-srednevekovyh-mogilnikov-preduralya?ysclid=lqcd8sudod648995462|автор=Белавин Андрей Михайлович, Крыласова Наталья Борисовна, Данич Андрей Васильевич|заглавие=Венгерские (мадьярские) черты погребального обряда средневековых могильников Предуралья|год=2018|издание=Археология евразийских степей|выпуск=6|страницы=8–12|issn=2587-6112}}&lt;/ref&gt;

== Тарих ==
Боронғо башҡорт дәүләтенең ерҙәренең йәғрәфи тасуирламаһын биргән иң тәүге сығанаҡта, [[Мәхмүт Ҡашғари|Мәхмүт Ҡашғариҙың]] &quot;Диуан лөғәт әт-төрк&quot; китабында, харитаға «Фиәфе Башҡорт» (башҡорт далалары) тип аталған төбәк төшөрөлгән. Йәғрәфи яҡтан тейешле мәғлүмәт булмауға ҡарамаҫтан, харитаһында ысынлап та [[Башҡорттар|башҡорттарҙың]] [[Каспий диңгеҙе|Хәзәр диңгеҙе]] һәм көнбайышта [[Волга|Иҙел]] үҙәне, төньяҡ-көнбайышта [[Урал тауҙары]] һәм көнсығышта [[Иртыш|Иртеш]] үҙәне менән сиктәш ерҙә йәшәүе күрһәтелгән, был урындағы яҡынса мәҡәлә бирә.&lt;ref&gt;Иван Иванович Умняков|Умняков И. И, &quot;Самая старая турецкая карта мира&quot;. Труды Самаркандского государственного педагогического института. 1940. Т.1, вып.1. с. 103—131.&lt;/ref&gt;

Бине Рөстә, билдәле көнсығыш ғалимы-ҡамусы ғөлүмсеһе, [[Башҡорттар|башҡорттарҙы]] [[Волга|Иҙел]], [[Кама|Сулман]], [[Тубыл]] араһындағы [[Урал тауҙары|Урал тау]] һыртының ике яғында һәм [[Яйыҡ]] йылғаһы ағымы буйлап өҫтәрәк урынлашҡан бойондороҡһоҙ халыҡ тип һүрәтләй.&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_rc_2141077/|заглавие=Историческая этнография башкирского народа - Кузеев Р.Г.|год=1978}}&lt;/ref&gt;

[[Әхмәт ибн Фаҙлан]], [[Джиованни дель Плано Карпини]], [[Гильом де Рубрук]] [[Көнсығыш Европа|Көнсығыш Аурупа]] һәм [[Азия|Асия]] халыҡтарының тормошон һүрәтләгән билдәле тарихсылар, шулай уҡ [[Башҡорт шәжәрәһе]] [[Башҡорттар|башҡорттарҙың]] үҙаллы дәүләте булған тип раҫлай. Был тарихсылар үҙ халҡы менән идара иткән һәм үҙ ғәскәре булған [[Башҡорттар|башҡорт]] хакимдәрен һүрәтләй. Улар шулай уҡ [[Башҡорттар|башҡорттарҙың]] башҡа халыҡтарҙан айырып торған үҙ мәҙәниәте, теле һәм йолалары булыуын телгә ала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://az.lib.ru/k/karpini_d_p/text_1250_historia_mongalorum.shtml?ysclid=lqcfptn59x737753382|title=Lib.ru/Классика: Карпини, Джованни Плано. История Монголов, которых мы называем Татарами|website=az.lib.ru|access-date=2023-12-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hist.msu.ru/ER/Etext/rubruk.htm|title=Путешествие Вильгельма Рубрука в Восточные районы (Лондон, 1900, ISBN 0-8115-0327-5)|website=www.hist.msu.ru|access-date=2023-12-19}}&lt;/ref&gt;. Күренекле [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]ның ғалиме, төркиәтсеһе Питер Голден [[Башҡорттар|башҡорттарҙың]] боронғо ижтимағи ҡоролошон өйрәнгәндән һуң улар тураһында былай ти:
{{цитата|Был дәүләтте хатта хаҡанлыҡ тип тә атарға мөмкин, сөнки биләгән ере, унда йәшәгән халыҡтың ҡеүәте буйынса ул бындай билдәләмәгә тулыһынса тап килә.}}
Боронғо башҡорт ҡалалары башлыса [[Ауыл|ҡышлау]], йәғни ҡышҡыһын йәшәгән урын булараҡ ҡулланылған. Яҙын малсылыҡ хужалығын алып барған башҡорттар йәйләүгә сыға, унда йәй һәм көҙ буйына була. Ошондай уҡ йола күрше [[Волга буйы Болғары|Иҙел буйы Болғарында]] ла булған. Был хаҡта шул осор мосаннифтәре ([[Бәлхи|Бәлхиҙең]] «Ашкал әл-билад» әҫәрендә, [[Истахри|Истахриҙең]] «Китаб мәсәлик әл-мәмәлик» китабында һ.б.) шаһитлек итә. [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]] фекеренсә, 1236 йылда башҡорт дәүләте тулыһынса [[Монгол империяһы|Мағул хаҡанлығы]] тарафынан яулап алына.

Шулай уҡ [[Юлиан Венгерский|Юлиан]] раһиптың хисабәтендә былай тиелә:
{{цитата|Мағулдар менән башҡорттар араһында һуғыш 14 йыл дауам итә... Башҡорттар бик күп алыштарҙа еңә һәм, ахыр сиктә, дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөй, шунан һуң мағулдар артабанғы яулап алыуҙар өсөн башҡорттар менән иттифаҡ төҙөй}}
Ошоноң менән бәйле [[Алтын Урҙа|Алтын Урҙаның]] күренекле тарихсыһы Герман Федоров-Давыдовтың фекерен килтереү мөһим: 

{{цитата|Башҡорттарҙың үҙ ханы булыуы тураһында һөйләгәндә, ул был башҡорттарға бирелгән айырым өҫтөнлөк булыуын күрһәтә, сөнки улар үҙ ирке менән мағул хакимлеген ҡабул итә; ғәҙәттә монголдар үҙҙәренең көсө менән яулап алған халыҡтарҙың элекке хакимдәрен бер ҡасан да тере ҡалдырмаҫ ине.}}

[[Әл-Иҙриси]] башҡорт иле тураһында мәғлүмәтте ул ваҡытта билдәле булған [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] сәйәхәтселәре китаптарынан ала. Башҡорт иле тураһында бындай мәғлүмәттәр [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] донъяһына [[Әл-Иҙриси]] осоронан күпкә алдараҡ үтеп инә: VIII быуатта [[болғарҙар]] һәм [[башҡорттар]] араһында [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең]] сәхәбәһенең дағилыҡ эшмәкәрлеге тураһында уның тере сағында уҡ хәбәр ителгән сығанаҡтар бар. Урта быуат [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] сығанаҡтарында шулай уҡ [[Ғәрәп хәлифәлеге|Ғәрәп хәлифәлегендә]] юғары хакимлектәрҙең таныуына өлгәшкән һәм ҙур хәрби вазифалар биләгән [[Башҡорттар|башҡорттарҙан]] ҡайһы бер [[мәмлүктәр]] телгә алына. [[Мысыр]] әмирҙәренең береһе [[Мәмлүктәр|мәмлүк]] [[Ғилметдин Сәнжар әл-Башҡорди]] була.

== Ғәскәр ==
X быуаттың беренсе яртыһында [[башҡорттар]] башлығы [[Башҡорт хан]] ике мең һыбайлыһы менән Ҡымаҡ хаҡанлығы сигендә Хәзәр хаҡанлығы ғәскәрендә хеҙмәт итә. [[Башҡорттар|Башҡорт]] яугирҙәренең ҡорамалдары һөңгө, ҡылыс, уҡ һәм ҡорман, киҫән, төрлө ҡалыптағы ҡалҡандарҙан, ә һуңыраҡ утлы ҡоралдан торған. Ҡайһы бер яугирҙәр алыш алдынан лата һәм ҡалҡан кейгән. [[Башҡорттар|Башҡорт]] ғәскәре меңдәргә, йөҙҙәргә, иллегә һәм ундарға бүленә, уларҙың һәр береһенең башында түрәләр тора. [[Башҡорттар|Башҡорттарҙың]] хәрби тактикаһы атлы ғәскәрҙең төп роле менән айырылып тора һәм яйлап күрше күсмә халыҡтар менән даими бәрелештәрҙә үҫешә. Шулай уҡ [[Әл-Истахри]], [[Ғардизи]] башҡорттарҙы тасуирлап, был халыҡтың ике меңгә тиклем атлы яугире бар тип яҙа.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://na5ballov.pro/lib/kray/4002-validi-togan-ahmetzaki-istoriya-bashkir.html|title=Валиди Тоган Ахметзаки. История башкир|lang=ru|website=Библиотека исторической литературы|access-date=2023-12-19}}&lt;/ref&gt;

== Идара ҡоролошо ==
Башҡалаһы әлеге [[Өфө]] урынында урынлашҡан [[Өфө II ҡаласығы|Башҡорт]] ҡалаһы булған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;«Mercator and Hondius (loth Ed., 1630) and N. Sanson (1650) show Jorman on the south of the Kama R., Pascherti in the position of Ufa, the present head-quarter of the Bashkirs, Sagatin (= Fachatim of the text) at the head of the Ufa River, Marmorea on the Bielaya south of Ufa». — Cathay and the Way Thither: Being a Collection of Medieval Notices of China, Chʻeng-wen Publishing Company, 1967. Henri Cordier&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://na5ballov.pro/lib/kray/4492-dokumenty-i-materialy-po-istorii-bashkirskogo-naroda-s-drevneyshih-vremen-do-serediny-xvi-v.html|title=Документы и материалы по истории башкирского народа (с древнейших времен до середины XVI в.)|lang=ru|website=Библиотека исторической литературы|access-date=2023-12-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/al-idrisi-o-bashkirah-i-strane-bashkir/viewer|title=Ал-Идриси о башкирах и стране башкир|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-12-19}}&lt;/ref&gt;. Тағын [[Орск|Нәмәгән]], [[Стәрлетамаҡ|Мәрмәр]], Ҡорған, [[Һамар|Ҡараҡыя]] тигән ҡалалар урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://drevlit.ru/texts/r/rashid1.php?ysclid=lqci4vwygm787146107|title=ФАЗЛЛАЛЛАХ РАШИД АД-ДИН. ОГУЗ-НАМЕ. DrevLit.Ru - библиотека древних рукописей|website=drevlit.ru|access-date=2023-12-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vengerskie-madyarskie-cherty-pogrebalnogo-obryada-srednevekovyh-mogilnikov-preduralya?ysclid=lqcd8sudod648995462|автор=Белавин Андрей Михайлович, Крыласова Наталья Борисовна, Данич Андрей Васильевич|заглавие=Венгерские (мадьярские) черты погребального обряда средневековых могильников Предуралья|год=2018|издание=Археология евразийских степей|выпуск=6|страницы=8–12|issn=2587-6112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/al-idrisi-o-bashkirah-i-strane-bashkir/viewer|title=Ал-Идриси о башкирах и стране башкир|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-12-19}}&lt;/ref&gt;.

== Хакимдәр ==
'''Хандар:'''&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=2vP8AgAAQBAJ|автор=Р. Г. Кузеев|заглавие=Башкирские шежере|год=2013|издательство=Рипол Классик|страниц=301|isbn=978-5-458-39571-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://www.academia.edu/37024607/%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%92_%D0%92_%D0%A1%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%A2_VIII_%D0%A0%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8B_%D0%BF%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E_%D0%9C_1973|автор=|заглавие=Бартольд В.В. Сочинения. Т. VIII. Работы по источниковедению. М., 1973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books/about/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80.html?hl=ru&amp;id=Oo8bAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y|автор=Раиль Гумерович Кузеев|заглавие=Происхождение башкирского народа|год=1974|издательство=Наука|страниц=584}}&lt;/ref&gt;
*  [[Башҡорт хан|Башҡорт]] (IX б.)

*  Баба-Түкләс (XI б.)

*  Тырма (XI б.)

*  Ҡаҙансы (XI б.)

*  Ислам-ҡыя (XII б.)

*  Ҡара-ҡыя (XII б.)

*  Ҡотло-ҡыя (XII б.)

*  Туҡһаба (XII б.)
'''Бейҙәр:'''&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=2vP8AgAAQBAJ|автор=Р. Г. Кузеев|заглавие=Башкирские шежере|год=2013|издательство=Рипол Классик|страниц=301|isbn=978-5-458-39571-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMjQwOTU/0KXRg9GB0LDQuNC90L7QsiDQky7QkS4sINCU0YPRhdC-0LLQvdGL0Lkg0LzQuNGAINCx0LDRiNC60LjRgNGB0LrQvtCz0L4g0L3QsNGA0L7QtNCwICjQsdCw0Ygu0Y_Qtyk|title=Хусаинов Г. Б. Духовный мир башкирского народа. Уфа, 2003. С. 45.; Аннинский С. А. Известия венгерских миссионеров XIII-XIV вв., о татарах и Восточной Европе // Исторический архив III. М., 1941. С. 81.|website=ebook.bashnl.ru|access-date=2023-12-19}}&lt;/ref&gt;
*  Уйшын-Майҡы (1210-1220)

*  [[Мөйтән бей|Мөйтән]] (1220-1230)

*  Алсаҡ (1220-1230)

*  Шаҡмаҡлы (яҡынса 1230)

*  Болғайыр (1230-1240)

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостан тарихы]]
* [[Тарихи Башҡортостан]]
* [[Башҡортостан]] 
* [[Башҡорт ханлығтары]] 

== Әҙәбиәт ==
* ''Антонов И. В.'' Ал-Идриси о башкирах и стране башкир // Проблемы истории, филологии, культуры. 2010.
* ''Овсянников В.В., Псянчин А.В.'' Документы и материалы по истории башкирского народа. 2012
* ''Валиди А.-З.'' История башкир. Уфа: Китап, 2010.
== Сығанаҡтар ==

[[Категория:Башҡортостан тарихы]]</text>
      <sha1>eo46nvvm20ohisupvgqjlwdbua2hz1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт ханлығтары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201336</id>
    <revision>
      <id>1300411</id>
      <timestamp>2026-07-04T12:28:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QWERTY 20..99IN</username>
        <id>41565</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: '''Башҡорт ханлығтары —''' урта быуатта башҡорт феодаль дәүләттәре.  '''9-13 быуат:'''   [[Боронғо Башҡортостан]]  [[Табын ханлығы]]  '''13-15 быуат:'''  [[Башҡортостан Алтын Урҙа составында|Башҡорт улыҫы]]  '''15-16 быуат:'''  [[Себер ханлығы]]  '''18 быуат:'''  Башҡорт Урҙаһы|Башҡорт Ханлы...</comment>
      <origin>1300411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="500" sha1="tcagydpn6ozxcpc4l4ffjkklkq2adre" xml:space="preserve">'''Башҡорт ханлығтары —''' урта быуатта башҡорт феодаль дәүләттәре.

'''9-13 быуат:''' 

[[Боронғо Башҡортостан]]

[[Табын ханлығы]]

'''13-15 быуат:'''

[[Башҡортостан Алтын Урҙа составында|Башҡорт улыҫы]]

'''15-16 быуат:'''

[[Себер ханлығы]]

'''18 быуат:'''

[[Башҡорт Урҙаһы|Башҡорт Ханлығы (Урҙаһы)]]</text>
      <sha1>tcagydpn6ozxcpc4l4ffjkklkq2adre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-07-05</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201337</id>
    <revision>
      <id>1300420</id>
      <timestamp>2026-07-04T14:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Pastellkreide -- 2025 -- 8665.jpg</comment>
      <origin>1300420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="h6igc5q6pzwfbtcp8ll04br05nedx16" xml:space="preserve">Pastellkreide -- 2025 -- 8665.jpg</text>
      <sha1>h6igc5q6pzwfbtcp8ll04br05nedx16</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>