Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 3328 1300469 1272761 2026-07-05T16:31:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300469 wikitext text/x-wiki {{Военный деятель |имя = Шакирйән Юныс улы Мөхәмәтйәнов |дата рождения = 5.02.1923 |дата смерти = 27.02.1943 |место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] [[Тамъян-Ҡатай кантоны]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Учалы районы}}) [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] ауылы |место смерти = {{ВБУ|Псков өлкәһе}} Плетень ауылы |изображение = Alexander Matveyevich Matrosov.jpg |ширина = 200 px |описание изображения = Шакирйән Мөхәмәтйәнов |принадлежность = {{Флагификация|СССР|армия}} |годы службы = 1942—1943 |звание = {{РККА, Красноармеец|тип=1943 пехота}} |род войск = |командовал = |часть = |сражения = {{s|[[Бөйөк Ватан һуғышы]]}} |награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Медаль Золотая Звезда}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}- {{!}} {{Орден Ленина}} {{!}}} |связи = }} {{фамилиялаш|Мөхәмәтйәнов}} '''Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы''' ('''Александр Матвеевич Матросов'''; [[5 февраль]] [[1923 йыл]] — [[27 февраль]] [[1943 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған ҡыҙылармеец, ВЛКСМ ағзаһы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң)<ref>[https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_023.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 19 июня 1943 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 23 июня (№ 23 (229)). — С. 3</ref>. == Биографияһы == Шакирйән Юныс улы Мөхәмәтйәнов 1923 йылдың (башҡа сығанаҡтар буйынса 1924 йылдың) 5 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Тамъян-Ҡатай кантоны]] [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] ауылында (хәҙерге ваҡытта [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы]]на ҡарай) тыуған. Рәсми сығанаҡтарҙа Екатеринослав (Днепропетровск) ҡалаһында тыуған тип иҫәпләнә. Милләте башҡорт. Бәләкәйҙән үк әсәйһеҙ ҡала. Ульяновск өлкәһе [[Иваново]] балалар йортонда, 1940-42 йылдарҙа [[Өфө]]ләге НКВД ҡарамағында булған хеҙмәт колонияһында тәрбиәләнә. Балалар йортонда Александр Матросов тигән яңы исем һәм фамилия ала. 1942 йылдың сентябрендә Ҡыҙыл Армияға саҡырыла һәм Ырымбур янындағы Краснохолмск хәрби-пехота училищеһына уҡырға алына. 1943 йылдың ғинуарында Калинин фронтына 91-се айырым уҡсылар бригадаһына хеҙмәткә ебәрелә. [[Файл:Шакирйән Мөхәмәтйәновҡа һәйкәл.jpg|мини|слева|Шакирйән Мөхәмәтйәнов һәйкәле]] 1943 йылдың 27 февралендә [[Псков өлкәһе]] Чернушки ауылы өсөн ҡаты һуғышта кәүҙәһе менән дошман амбразураһын ҡаплай һәм үҙенең батальонының уңышлы һөжүмен тәьмин итә. Был батырлығы өсөн ҡыҙылармеец Матросовҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.<ref>{{Подвиг Народа|12055183}}</ref><ref>[ОБД Мемориал|55053408]</ref><ref>[ОБД Мемориал|261003691]</ref> Батырҙы башта Чернушки ауылы янында ерләйҙәр, һуңынан Великие Луки ҡалаһына күсерәләр. 1943 йылдың 8 сентябрендә герой хеҙмәт иткән 254-се гвардия уҡсылар полкына Александр Матросов исеме бирелә. == Хәтер == [[Файл:Тыуған ил өсөн яуҙа һәләк булыусыларға мәңгелек дан.jpg|мини|Тыуған ил өсөн яуҙа һәләк<br> булыусыларға мәңгелек дан!]] * Өфөлә Александр Матросовҡа [[Матросов һәйкәле (Өфө)|һәйкәл]] ҡуйылған. * Салауат ҡалаһында Матросов бульварында Матросовҡа бюст ҡуйылған. * 2015 йылда [[Учалы районы]]ның [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] ауылында Александр Матросовтың ҡаһарманлығына арналған тәүге хәрби-тарихи реконструкция үтә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=[[Насиров Рәүеф Хәй улы|Насыров Р. Х.]] |заглавие=Откуда ты родом, Матросов? [Лит. запись Я. Бурангулова] |страниц как есть=170,[2] с. ил |место=Уфа |издательство=Китап |год=1994 }} * {{статья|автор =|заглавие = Шакирйән Мөхәмәтйәнов — Александр Матросов|ссылка = |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 1997|том = |номер = 2|страницы = 152—158|doi =|issn = 1683-3554}} * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 106-108 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Здание, где воспитывался Матросов А. М. Каменская улица, 2''. == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{Warheroes|id=597}} * {{БЭ2013|88105}} * [https://news-press24.com/history/minoborony-raskrylo-neizvestnye-podrobnosti-podviga-aleksandra-matrosova/full/ Минобороны раскрыло неизвестные подробности подвига Александра Матросова. Сайт «News-press24»] {{ref-ru}} {{V|3|07|2019}} * [http://bashgazet.ru/obshestvo/7347-batyrarybyan-oyalabymy.html Батырҙарыбыҙҙан оялабыҙмы? «Башҡортостан» гәзите, 23-02-2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308014411/http://bashgazet.ru/obshestvo/7347-batyrarybyan-oyalabymy.html |date=2016-03-08 }} * {{статья|автор= Бондаренко-Снитин О.|заглавие= Правда и вымысел|ссылка= http://vatandash.ru/index.php?article=1263|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = журнал|год= 2005|том = |номер= 2|страницы= 107—112|doi= |issn= 1683-3554}} * [http://www.bashinform.ru/bash/696693/ Учалы районында Александр Матросовтың ҡаһарманлығы тергеҙеләсәк] {{внешние ссылки}} [[Категория:Псков өлкәһендә ерләнгәндәр]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары (Башҡортостан)]] [[Категория:Башҡорттарҙан Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:ВЛКСМ ағзалары]] [[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]] opxbrb8113q9cwvkin73agxk5ssthzg 0 5130 1300464 1275361 2026-07-05T14:04:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300464 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Мәжит Ғафури |Төп исеме = Ғафуров Ғәбделмәжит Нурғәни улы, <br /> Абдулғафуров Ғәбделмәжит Нурғәни улы |Рәсеме = |Киңлек= 200px |Ҡултамғаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Национальность = башҡорт |Тыуыу датаһы = 20.07.1880 |Национальность = |Тыуған урыны = [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]<ref name="Х">Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТыуғанУрыны|Ғафури районы}}.</ref> [[Еҙем-Ҡаран]] ауылы |Вафат булыу датаһы = 28.10.1934 |Вафат булған урыны = [[СССР]], {{ВафатБулыуУрыны|Өфө}} ҡалаһы |отец = |мать = |Ире = |Ҡатыны = {{s|Насырова Зухра Камалетдиновна}} |Гражданлығы = {{Российская империя}} <br> {{USSR}} |Эшмәкәрлек төрө = шағир, яҙыусы |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = [[татар теле|татар]] |Дебют = |Премиялары = | Наградалары = [[File:Geroy Truda Znak.png|30px]]&nbsp;'''[[Хеҙмәт Геройы]]'''; [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1923) |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайт = [http://mazhit-gafuri.ru mazhit-gafuri.ru] |Викикитапхана = }} {{ФШ|Ғафуров}} '''Мәжит Ғафури''' (''Абдулғафуров Ғәбделмәжит Нурғәни улы''; [[20 июль]] [[1880 йыл]] — [[28 октябрь]] [[1934 йыл]]) — яҙыусы. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1923). == Биографияһы == Ғафуров Ғәбделмәжит Нурғәни улы 1880 йылдың 20 июлендә [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]<ref name="Х" /> [[Еҙем-Ҡаран]] ауылында [[хәлфә]] ғаиләһендә тыуған. Сығышы менән [[кәлсер]]-[[табын]] ырыуы [[башҡорттар]]ынан<ref name="Кунафин Г.">{{статья|автор =[[Ҡунафин Ғиниәт Сафиулла улы|Кунафин Г. С.]]|заглавие = Творчество, прошедшее испытание временем (125 лет со дня рождения народного поэта Башкортостана Мажита Гафури)|ссылка = |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2005|том = |номер = 8|страницы = 161—175|doi =|issn = 1683-3554}}</ref>. Ете йәштә [[Еҙем-Ҡаран]] ауыл мәҙрәсәһенә уҡырға бара. [[Еҙем-Ҡаран]]дан алыҫ түгел [[Оло Үтәш|Үтәш]] ауылы мәҙрәсәһендә уҡый. [[Файл:Мәжит Ғафури, Мәстүрә Фәйзуллина, Зөһрә Ғафури, Ғәзиз Әлмөхәмәтов. Өфө, 1933.png|thumb|right|250px|Мәжит Ғафури, Мәстүрә Фәйзуллина, Зөһрә Ғафури, [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]]. [[Өфө]], 1933 йыл]] 1898 йылда [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһында [[Зәйнулла Рәсүлев]]тың «[[Рәсүлиә]]» мәҙрәсәһенә уҡырға инә. Уҡыған ваҡытта халыҡ тормошон ныҡлап өйрәнә, төрлө заводтарҙа, Рәмиевтың [[алтын]] приискыларында эшләп, уҡыуын дауам итә. [[Ҡаҙаҡ]] далаларында балалар уҡыта, ҡаҙаҡ халҡының фольклорын өйрәнә, рус әҙәбиәте менән дә ҡыҙыҡһына башлай. 1904 йылда [[Ҡазан]]да [[Мөхәмәҙиә (Ҡазан)|«Мөхәмәҙиә»]] мәҙрәсәһенә уҡырға инә. 1906—1909 Өфөлә [[«Ғәлиә» мәҙрәсәһе]]ндә уҡый. «[[Ҡыҙыл Башҡортостан]]», «Коммуна» гәзиттәре редакцияһында эшләй. 1934 йылдың 28 октябрендә [[үпкә]] ауырыуынан [[Өфө]]лә вафат була. == Хәтер == [[Файл:Музей Мажита Гафури.jpg|thumb|right|250px|Өфөлә [[Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы|Мәжит Ғафуриҙең йорт-музейы]]]] * Халыҡ шағирының исемен уның тыуған районы — [[Ғафури районы]] йөрөтә. * Уның исеме [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]на бирелгән, уның алдындағы майҙансыҡҡа әҙиптең һәйкәле ҡуйылған. * 1948 йылдан Өфөлә [[Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы]] эшләй. * 2020 йылда, шағирҙың 140 йәшен билдәләгән көндәрҙә, Башҡортостан мәҙәниәт минстрлығы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы, Мәжит Ғафуриҙың халыҡ-ара йәмәғәт фонды «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы иғлан итә<ref>[https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%BC%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%20%D2%92%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%D0%B8%20%D0%A1%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%20%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80%20%D1%8E%D0%BB%D1%8B&path=wizard&parent-reqid=1630431930805683-11207790516951355156-sas3-0967-c7e-sas-l7-balancer-8080-BAL-538&wiz_type=v4thumbs&filmId=6484737298991973247 Флешмоб "Поэты читают поэта" к 140-летию Мажита Гафури]</ref>. == Әҫәрҙәре == === Шиғырҙар === * «Ишан шәкерттәренә», 1902 * «[[Себер тимер юлы йәки милләттең хәле|Себер тимер юлы]]» * «Башҡа мәмләкәттәрҙә мосолмандарҙың хәле» * «Ғилем» * «Йәш ғүмер» * «Ваҡыт етте», 1905 * «Шатлыҡ йыры», 1905 * «Хөрриәт дәүерендә», 1905 * «Бай кеше», 1905 («Бай», 1907) * «Ике ҡош», 1906 * «1906 йылдың 1907 йылға васыяты», * «Етенсе йылдың яуабы» * «Беҙҙең көндәр», 1907 * «[[Үҙем һәм халҡым]]», 1912 * «[[Мин ҡайҙа?]]», 1912 * «Бир ҡулыңды», 1920 * «[[Һарыҡты кем ашаған?]]» === Хикәйәләр === * «[[Фәҡирлектә үткән тереклек]]», 1904 * «Аслыҡ йыл йәки һатлыҡ ҡыҙ» * «[[Ярлылар, йәки өйҙәш ҡатын (повесть)|Ярлылар, йәки өйҙәш ҡатын]]» * «Үгәй балалар» * «Онотолған енәйәт» * «Һалдат ҡатыны Хәмиҙә» === Повестар === * «[[Ҡара йөҙҙәр]]», 1926 * «Шағирҙың алтын приискыһында», 1930 * «Тормош баҫҡыстары». === Поэмалар === * «Эшсе», 1921 === Драмалар === * «Ҡыҙыл йондоҙ», 1925 == Китаптары == * «Себер тимер юлы йәки әхүәле милләт», Ырымбур. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * Мажит Гафури : биобилиогр. указ. / сост. Г. С. Ахмадиева; ред. З. Т. Агзамова; отв. за вып. А. А. Ибрагимов. — Уфа: Нац. б-ка им. А.- З. Валиди РБ, 2010. — 202 с. * История башкирской литературы. Т. 1 (421-428 с.): С древнейших времен до начала XX века. — Уфа: Китап. 2012 — 560 с. ISBN 978-5-295-05562-1 (т.1) * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 83-85 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где работал и жил Гафури. Гоголя улица, 28'' * [[Ғафуров Әнүәр Ғәбделмәжит улы|Ғафуров Ә. Ғ.]] Атайым (Мәжит Ғафури тураһында хәтирәләр). — Өфө: «Китап», 2001. — 175 бит. == Һылтанмалар == ; [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3425 башҡорт телендәге әҫәрҙәре] * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3426 башҡа телдәрҙәге әҫәрҙәре] * [https://vk.com/videos53757103?z=video53757103_456239180%2Fpl_53757103_-2 Мәжит Ғафури шиғыры] * [https://myslide.ru/presentation/m-ghit-afuri Презентация «Мәжит Ғафури» ] ; башҡа сығанаҡтар {{Викиһаҡлағыс|Category:Mazhit Gafuri}} * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/3126-afuri|Ғафури Мәжит|автор=[[Килмөхәмәтов Тимерғәли Әбделғәлим улы|Килмөхәмәтов Т. Ә.]]}} * [http://www.biografii.ru/biogr_dop/gafuri_m/gafuri_m.htm Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930081551/http://www.biografii.ru/biogr_dop/gafuri_m/gafuri_m.htm |date=2007-09-30 }} * [http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTAzNQ/0JzQsNC20LjRgiDQk9Cw0YTRg9GA0Lg Национальная электронная библиотека Республики Башкортостан. Мажит Гафури: Биобиблиографический указатель] {{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}} {{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}} {{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}} [[Категория:Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәсүлиә мәҙрәсәһе шәкерттәре]] [[Категория:Мөхәмәҙиә (Ҡазан) мәҙрәсәһе шәкерттәре]] [[Категория:Ғәлиә мәҙрәсәһе шәкерттәре]] [[Категория:Мәжит Ғафури]] [[Категория:Башҡорт фольклорсылары]] thyz9m9hvckhbjizzer2hej91lch2k2 0 11234 1300475 1289131 2026-07-05T19:24:54Z Телсе 41238 өҫтәмә мәғлүмәт 1300475 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Иҫке Ҡарағош |статус = ауыл |башҡортса исеме = Иҫке Ҡарағош |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 44 | lat_sec = 33 |lon_deg = 55 | lon_min = 47 | lon_sec = 56 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 291 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452967 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218825007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Иҫке Ҡарағош''' ({{lang-ru|Старокарагушево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]]ндағы ауылы. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 291 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452967, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218825007. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||291||141||150||48,5||51,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 31 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Кәшкәләү]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 99 км == Билдәле шәхестәре == * [[Зарипов Рәйес Ғәфур улы]] (1951), [[Педагогика|педагог]], урындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәптең элекке директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] eakfwrfl72jcfx8l3atmeeptmrd4qpy 1300476 1300475 2026-07-05T19:25:51Z Телсе 41238 күренеште төҙәтеү 1300476 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Иҫке Ҡарағош |статус = ауыл |башҡортса исеме = Иҫке Ҡарағош |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 44 | lat_sec = 33 |lon_deg = 55 | lon_min = 47 | lon_sec = 56 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 291 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452967 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218825007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Иҫке Ҡарағош''' ({{lang-ru|Старокарагушево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]]ндағы [[ауыл]]. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 291 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452967, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218825007. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||291||141||150||48,5||51,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 31 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Кәшкәләү]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 99 км == Билдәле шәхестәре == * [[Зарипов Рәйес Ғәфур улы]] (1951), [[Педагогика|педагог]], урындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәптең элекке [[Мәктәп директоры|директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] s1x20q4rv3nbl49horhr9zv3wxwz3c1 0 13248 1300484 1289770 2026-07-05T22:29:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300484 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Насибаш | оригинальное название = {{lang-ba|Нәсибаш}} | герб = | флаг = | lat_deg = 55 |lat_min = 10 |lat_sec = 5 | lon_deg = 58 |lon_min = 19 |lon_sec = 40 | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Салаватский район{{!}}Салауат районы | район в таблице = | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Нәсибаш ауыл Советы (Салауат районы){{!}}Нәсибаш ауыл Советы | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания 1754г = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Насибаш | тс }} | год переписи = {{ Население | Насибаш | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[татарҙар]], [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 452496 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80247850001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Нәсибаш''' ({{lang-ru|Насибаш}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы, ошо исемдәге ауыл Советы үҙәге. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 951 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452496, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80247850001. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Малаяҙ]]): 15 км * Яҡындағы тимер юл станцияһына ([[Мөрсәлим]]): 30 км Нәсибаш ауылы [[Йүрүҙән]] ҡушылдығы [[Миҫе (Йүрүҙән ҡушылдығы)|Миҫе]] йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көнсығышҡа табан 15 километр һәм [[Мөрсәлим]] тимер юл станцияһынан төньяҡкөнбайышҡа табан 30 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|88906}}</ref>. == Этимологияһы == Нәсибаш ауылының атамаһы гидронимдан, ''башҡортса'' '''Миҫе''' йәки ''мишәрсә'' — '''Нәсе''' йылғаһы исеменән алынған. Нәсибаш шулай уҡ Зилихаул тигән атама менән дә теркәлгән<ref>Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 155 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}}</ref>. Миҫе йылғаһы текә ярҙар аҫтынан сыҡҡан үтә күренмәле һалҡын шишмәләр ҡушылдығынан барлыҡҡа килгән. Күрше Ҡаратаулынан ике саҡрымда мөһабәт ҡая — Миҫе тауы бар. Шулай уҡ — Миҫе ҡаяһы, Миҫе мәмерйәһе, Миҫе йылғаһы. Барыһы ла — башҡорт атамалары. Миҫе башында ултырған ауыл Миҫебаш булыр урынға, ниңәлер, Нәсибаш булып киткән<ref>Әбдрәфиҡов Ф. Иҫке тигәнебеҙ — иҫкеме? — Башҡортостан, 1992, 180-се һан, 11 сентябрь</ref>. == Ауыл тарихы == Нәсибаш ауылына [[1759 йыл]]да [[Себер даруғаһы]] Ҡаратаулы улусы [[башҡорттар]]ы үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәренә керҙәшлек килешеүе менән индерелгән [[мишәрҙәр]] нигеҙ һалған. [[1770 йыл]]да Нәсибаш ауылына академик [[Петер Симон Паллас |П. С. Паллас]] килгән. Паллас, мишәрҙәр [[игенселек]] менән шөғөлләнә, «тау араһынан аҡҡан [[Йүрүҙән]] йылғаһы буйҙарында мул уңыш ала», «ҡара тупраҡты ашламайҙар, баҫыуҙарҙы ситән менән кәртәләйҙәр» тип яҙған. Ауылда [[картуф]] үҫтереүҙе белмәгәндәр, мал аҫырағандар. Паллас «мишәрҙәр бында [[1770 йыл]]да Өфө йылғаһы буйындағы [[Елдәк]] ҡәлғәһенән күсеп килгән, ерҙе Ҡаратаулы ырыуы башҡорттарынан йылына һәр йорттан 20 тин менән ҡуртымға алған» тип яҙған<ref>Паллас П.-С. Указ. соч. С.68</ref>. [[1803 йыл|1803]], 1808 йылдарҙа яңы күсеп килгән мишәрҙәрҙең Ҡаратаулы ерҙәренә керҙәш хоҡуғында индерелеүе тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуйылған. Нәсибаш ауылына тәүге нигеҙ һалған кеше [[Малаяҙ]] ауылынан [[Типтәрҙәр|типтәр]], йөҙ башы Әбделмән Нәсибашев (Иҫәнбаев, Иҫәнбәтов) булған тип тә фаразларға мөмкин. Ләкин был факт хронологияға ҡаршы килә, сөнки ҡаратаулылар менән [[1793 йыл|1793]], [[1805 йыл|1805]], [[1829 йыл]]дарҙа килешеү төҙөп, Нәсибашев Әбделмән (һуңғараҡ Куркино тип йөрөтөлә) тигән ауылға нигеҙ һалған. Үҙе керҙәш булыуына ҡарамаҫтан, Әбделмән ҡуртымға алған ерҙәренә урыҫ крәҫтиәндәрен индерә башлай. [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]]да асылған сайтта Нәсибаш ауылына [[Елизавета Петровна]] заманында уҡ ([[1709 йыл|1709]]—[[1762 йыл|1762]]) нигеҙ һалынған тиелә. Беренсе булып хеҙмәтле (служилые) [[мишәрҙәр]], керҙәш-крәҫтиәндәр күсеп килгән. Батша ғали йәнәптәре бойороғо менән, [[Себер тракты]] буйында ауылдар һалып, мөһим хужалыҡ-стратегик юлды һаҡларға: уны хеҙмәтләндерергә, үтеп барыусы дәүләт чиновниктарын, күсерелә торған ҡаҙна мөлкәтен ылау менән тәьмин итергә тейеш булған<ref>nasibah.ru</ref>. Бер ыңғай башҡорт ихтилалдары буйынса мәғлүмәт еткереү ҙә күҙ уңында тотолғандыр. [[XIX быуат]]тың 40-сы йылдарында йәшәгән ҡарттар, уларҙың ейән-бүләләре Нәсибаш эргәһендәге Ятап (Этап) юлынан каторжандарҙы ҡыуғандарын, был күренештең ниндәй дәрәжәлә ҡыҙғаныс булғанын ғибрәт итеп һөйләп ҡалдырған. Күрше [[Башҡорттар|башҡорт]] ауылдары аша — көнбайышта Иҫке Ҡаратаулынан, [[Себер]]гә табан — [[Урмансы]] ауылынан уҙған булған Ятап юлы. Тик [[XIX быуат]]тың 90-сы йылдары һуңында, [[Ҡалмаҡҡол]] ([[Мөрсәлим]]) ауылы аша үткән Транс-Себер тимер юлы һалынғас, тракт үҙенең элекке әһәмиәтен юғалтҡан<ref> {{ИСДБ|страницы=525—526}}</ref>. == Биләмә берәмектәренә инеүе == <!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --> {| class="wikitable" |- ! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт |- | [[1770]] || Ҡаратаулы улусы || Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы |- | [[1816]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- | [[1834]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1847]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1859]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1895]] || Нәсибаш улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1920]] || Нәсибаш улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:COA Russian SFSR.svg|20px]] РСФСР |- |[[1926]] || Нәсибаш улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1930]] || Нәсибаш ауыл советы || Ҡыйғы районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1935]] || Нәсибаш ауыл советы || Малаяҙ районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1943]] || Нәсибаш ауыл советы|| Салауат районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР |- |[[1990]] || Нәсибаш ауыл советы || Салауат районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы |- <!-- |- | || || || || --> <!-- Күсереп алыу өсөн --> |} == Нәсибаш ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше == [[1803 йыл|1803]] һәм [[1808 йыл]]дарҙа элекке шарттар нигеҙендә мишәрҙәрҙең яңы төркөмдәре килеп ултыра. Бер тимерлек һәм бер ҡабаҡ булған. [[1816 йыл]]да 51 йортта 120 рәүиз йәне, [[1834 йыл]]да 72 йортта 186 кеше йәшәгән. [[1842 йыл]]да 75 йорттан торған 438 йән башына 500 [[йылҡы]] малы, 400 баш эре мөгөҙлө мал, 80 [[Һарыҡ|һарыҡ]], 200 [[кәзә]] тура килгән. [[XIX быуат]] башынан [[мәсет]] эшләгән. Ауылда бер тимерлек һәм бер ҡабаҡ булған. [[XIX быуат]] уртаһында Нәсибаш йәрминкәһендәге тауар әйләнеше 16 мең һумға етә. [[1859 йыл]]да Нәсибашта 117 йортта 366 ир-егет мишәр йәшәгән. Ауылда мәсет, училище, Һыу тирмәне булған. Нәсибаш ултырған урын иң әһәмиәтле ерҙә — иҡтисади һәм стратегик яҡтан мөһим юл: Транс-Себер тракты, [[Йүрүҙән]] һәм [[Әй (йылға)|Әй]] йылғалары араһындағы төньяҡтың икмәкле райондарын [[Көньяҡ Урал]] заводтары — [[Ҡытаутамаҡ]], [[Ҡытау-Ивановск]], [[Йүрүҙән (ҡала)|Йүрүҙән]], [[Баҡал (Силәбе өлкәһе)|Баҡал]], [[Һатҡы]] менән бәйләүсе оло юл сатында ятҡан. [[XIX быуат]] аҙағында Нәсибаш — тигеҙ ерҙәге ҡалҡыулыҡта урынлашҡан ауыл. Ауыл эсендә Миҫебаш һәм Ҡарамалы йылғалары, Бишкүл күле бар. Йылғалары тирмән ҡороуға уңайлы, ике тирмән эшләй<ref> {{ИСДБ|страницы=525—526}}</ref>. Халҡы — мишәрҙәр һәм элекке хәрби дәрәжәле керҙәштәр. Ауылда 227 йортта 358 рәүиз йәне. Ауыл 50 дисәтинә ерҙе биләй, шуның 18 дисәтинәһендә — ихата-ҡаралдылар, 8 дисәтинәлә — баҡсалар, 10 дисәтинәлә ырҙын табағы, 9 дисәтинәлә — урамдар, 5 дисәтинәлә — майҙан. Ауылдың һөрөнтө ерҙәре 884 дисәтинә, шуның 200-ө — ҡалдау ерҙәр. Ер биләү формаһы — общинаныҡы. [[1878 йыл]]дағы план буйынса ер яңынан өлөшләп бүленә, 300 дисәтинә дала һөрөлә. [[1894 йыл]]да тағы яңы ер һөрөлгәнлектән, 100 дисәтинә ер бүленеп бирелә. Һыҙаттар менән алмашыу ғәмәлгә ашырылмай. [[1865 йыл]]да Нәсибаш ауылындағы 124 йортта 1107 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр. [[1759 йыл]]дағы килешеү буйынса ҡуртымға алынған ер күләме элеккесә ҡала. Халыҡ һаны арта барған һайын, Нәсибашта ер мәсьәләһе лә йылдан-йыл ҡатмарлаша бара. [[1865 йыл]]да регуляр башҡорт-мишәр ғәскәре таратылғас, хеҙмәтле мишәрҙәрҙең өҫтөнлөктәре (привилегиялары) юҡҡа сыға. Көнбайыштан крәҫтиәндәрҙе алпауыт Коропачинский ҡыҫырыҡлай. (Коропачинский — [[1917 йыл]]дың мартынан июнгә тиклем Ваҡытлы хөкүмәттең [[Өфө губернаһы]] комиссары). Уның бер поместьеһы Нәсибаш улусында була. Ул издольщина йәиһә ҡуртым хаҡын хеҙмәт итеп ҡаплау мөмкинлеге биреп, үҙенә күрше башҡорттарҙың ерҙәрен күпләп ала. [[Шәрәк]] ер биләүсеһе Шакир бай [[Лағыр]] тирәһендәге иң яҡшы ерҙәрҙе үҙ ҡулында тота һәм мишәрҙәргә ҡуртымға бирә. Ҡара тупраҡлы ер ныҡ һөрөлгән. Сәсеү әйләнеше өс баҫыулы, ҡалдаулы; ашлама бик аҙ ҡулланыла, халыҡ, ашламаның файҙаһы юҡ тип иҫәпләй. [[Һабан]] менән һөрәләр, биш йортта һуҡҡыс һәм елгәргестәр бар. Башлыса [[арыш]], [[һоло]] һәм [[бойҙай]] сәселә; 9 боттан 70 бот арыш, 13 боттан 50 бот бойҙай уңышы алына. Көтөүлек өсөн 400 дисәтинә, бесәнлек өсөн 130 дисәтинә файҙаланыла. (Халыҡ уңыш кимәлен статистарға күрһәтергә теләмәгән). Бесәнлектәр тигеҙ урында<ref>Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 157—158 с.</ref>. Сауҡалыҡтар артында өс яҡтан, көньяҡтан, көнбайыштан, төньяҡтан Өфө яҫы таулығының имән менән аралаш [[ҡарағай]] һәм [[шыршы]] урманы. Көнбайышта утын өсөн тотонолған урман, көнсығышта һәм көньяҡтағы йырын-үҙәндәрҙә — ҡыуаҡлыҡтар. Утын ағастары 50 дисәтинәлә, йәш ағаслыҡ 200 дисәтинәлә, 100 дисәтинәлә ҡыуаҡлыҡ урынлашҡан. [[Урман]]ды һайлап ҡына, һаҡсыл файҙаланалар. Ҡайын утынының сажины (2,134 м) — 45-50 тин, уҫаҡ, ҡарағайҙың — 40 тин. Халыҡ ерҙәрен ҡуртымға бирә. Ҡайһы бер кешеләр заводта эшләй, көнлөк эш хаҡы — 30 тин. Нәсибаш халҡы [[Йүрүҙән (ҡала)|Йүрүҙән]] һәм Ҡытау баҙарҙарында сауҙагәрҙәргә ашлыҡ һата<ref> {{ИСДБ|страницы=525—526}}</ref><ref>Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 157—158 с.</ref><ref>ЦГИА РБ. Ф. 172. Оп. 1. Д. 44; Ф. 2. Оп. 1. Д. 4923. Л. 7-9. РГАДА. Ф. 1324. Оп. 1. Д. 339. Л. 13, 35. Черемшанский В. М. Описание Оренбургской губернии... С. 380</ref>. Ауылда 20-30 хәлле крәҫтиән: Шакир бай, Искәндәр бай, Вәли бай, Шәйәхмәт мулла була. Күпселек ярлы [[мишәрҙәр]] батраклыҡҡа ялланған йәиһә, һуңынан эшләп бурыс ҡайтарған, [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] башҡорттарҙан ҡуртымға ер алған<ref>{{ИСДБ|страницы=525—526}}</ref>. == Ауылдың XX быуаттағы үҫеше == [[1906 йыл]]да Нәсибаш ауылында улус идаралығы, 2 мәсет, урыҫ-башҡорт министрлыҡ мәктәбе, тимерлек, 2 тирмән, 3 мануфактура һәм 5 бакалея кибете, 2 запас иген һаҡлау мөгәзәйе булған. [[1920 йыл]]да 303 йортта 1489 мишәр йәшәгән. Ауыл тиҙ үҫкән, [[XX быуат]] башында бында 400-ләп хужалыҡ иҫәпләнгән<ref>Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 157—158 с.</ref>. Атһыҙ, ерһеҙ крәҫтиәндәр миҙгелле эшкә ялланып ҡына ғаиләһен ашата алмаған, ҡышҡа табан ир-аттар Көньяҡ Уралдың заводтарына эшкә сығып киткән. Шул ваҡытта бер аҙ эш хаҡы ғына түгел, Урал заводтарындағы эксплуатацияланған эшселәрҙең азатлығы, ғәҙеллек өсөн көрәшеүсе большевиктар тураһында хәбәрҙәр алып ҡайталар. Эшселәр менән даими аралашыу Нәсибаш һәм тирә-яҡ ауыл крәҫтиәндәренең аңын революция юҫығына бора<ref>Книга под редакцией Б. Х. Ахмадиева «Сегодняшний и завтрашний день села Насибаш», 1989 год.</ref>. [[1907 йыл]]да ғәҙелһеҙлеккә, алдашыуға ҡаршы беренсе стихиялы «Урман Фетнәһе» тоҡана. Столыпин реформаһы яңылыҡтарынан файҙаланып, күрше рус ауылдарының [[Минкә (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Минкә]] һәм Шубино кулактары Нәсибаш крәҫтиәндәренән Ҡарамалы йылғаһынан көньяҡҡа, Ҡурғаш йылғаһына табан, ер-урман менән тотҡарлыҡһыҙ файҙалана алаһығыҙ тип алдап, арзан хаҡҡа уңдырышлы ерҙәрҙе һәм урманды һатып ала. Ысынында иһә, крәҫтиәндәр үҙ урманында утын да әҙерләргә хоҡуҡһыҙ булып сыға. Утар кулактары, Златоуст өйәҙ земство управаһына ышыҡланып, бер шелтәһеҙ йәшәй биргән. Хәжиәхмәт исемле крәҫтиәнде, утын киҫергә барған ерендә, үлтергәнсе туҡмайҙар. Ошо ваҡиғанан һуң ауыл ир-аты, һәнәк һәм балта менән ҡоралланып, урман ҡырҡырға йүнәлгән. Крәҫтиәндәр көн буйы утын киҫкән, утынды йәшертәләр, өйҙәренә алып ҡайтмайҙар, ә кулактар [[Златоуст|Златоус]]ҡа хәбәр итә. Икенсе көндө атлы стражниктар оҙатыуында исправник Нәсибашҡа килә. Сафа бабай Ғәйфуллин, исправник крәҫтиәндәрҙе каторга менән ҡурҡытты, тип һөйләгән. Бер ай буйы был эш буйынса тикшереү алып барылған. Әммә крәҫтиәндәр бер-береһен һатмаған, берҙәм булған. Шуның өсөн Нәсибаш ауылын Ҡыҙыл ауыл, тип атап та йөрөткәндәр. Нәсибаш улусына был ваҡытта 46 эре һәм кесе ауыл ҡараған була. [[1913 йыл]]да батша охранкаһы Нәсибаш ауылына уҡытыусы-революционер Дәүләтша Шаһи улы Ғәбитовты (билдәле совет шағиры [[Львов Михаил Давыдович|Михаил Львов]]тың атаһы) һөргөнгә ебәрә. Ул крәҫтиән һәм уҡыусы йәштәрҙе сәйәси тәрбиәләүгә үҙенең өлөшөн индергән. Бөйөк Октябрь революцияһы еңһә лә, Нәсибаш улусында большевистик үҙгәрештәр тиҙ генә тормошҡа ашырылмай, сөнки урындағы Советҡа байҙар үтеп инә. Улар, әлбиттә, крәҫтиәндәргә ер һәм ирек бирергә ашыҡмай. [[1918 йыл]]дың мартында, Брест килешеүе төҙөлгәндән һуң, ауылға фронтовик һалдаттар ҡайта. Контрреволюционерҙарҙы Советтан ҡыуып сығаралар, власть большевиктар һәм хеҙмәтсәндәр ҡулына күсә. Ләкин дошмандар [[1918 йыл]]дың июнендә фетнә күтәрә. Улус үҙәген баҫып алалар, большевиктарға, ҡыҙыл дружинниктарға, улус Советы һәм волревком активистарына һунар ойошторола. Фетнәселәр ярты ауылды яндыра. Йөҙҙән ашыу ғаилә йортһоҙ-өйһөҙ тороп ҡала<ref>Б. Х. Ахмадиева «Сегодняшний и завтрашний день села Насибаш», 1989 год.</ref>. [[1918 йыл]]да фетнәселәр халыҡтың данлы улдарын: Әхмәтшин Шәйәхмәтте, Латипов Таһирҙы, Исмәғилов Һаҙыйҙы, Әхмәтшин Сәғитте, Латипов Хәтипте, Ғәзимов Ғарифты, Носратуллин Ғилмиәхмәтте, Хөрмәтуллин Шәйәхмәтте, Исмәғилов Мөхәмәтвәлиҙе, Лотфуллин Шәйәхмәтте һәм Вәлиуллин Кәлимулланы ғазаплы үлемгә дусар итә. [[1930 йыл]]да Нәсибаш халҡы азатлыҡ көрәшселәренең кәүҙәләрен туғандар ҡәберлегенә күсереп күмә (Нәсибаш мәҙәниәт һарайы алдындағы һәйкәл)<ref> Ленинское знамя, 14 апреля 1967 года, № 45.</ref>. [[Златоуст]] ҡалаһына килгән Юғары хәрби совет рәйесе Н. И. Подвойский ебәргән Йүрүҙән заводы эшселәренең ҡыҙыл гвардия отрядтары көсө менән фетнәселәр (3000 ашыу кеше) тар-мар ителә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, тынлыҡ ике аҙна ғына дауам итә. Аҡ чехтар фетнәһе башланған. Нәсибаш улусы тәрән Колчак тылында тороп ҡалған: ҡайҙа ҡарама аҡтар терроры хөкөм һөргән — халыҡ таланған, хәлһеҙләндерелгән. [[1918 йыл]]дың июнендә Йүрүҙән Ҡыҙыл гвардия отряды комиссары Ульянов Иван Николаевич Нәсибаш улусы биләмәләрен кулактарҙан азат иткән. Нәсибаш улусы Советының беренсе рәйесе итеп Хәкимйәнов Миңләхмәт Хәкимйән улы һайланған. Кулак фетнәһе башланғас, ул Златоустағы большевистик ойошмаға хәбәр итеп өлгөргән, һәм Тарасовтың Йүрүҙән Ҡыҙыл гвардия отряды ярҙамында Нәсибаш ерендәге кулактарҙың оло фетнәһе баҫтырылған. Хәкимйәнов М. Х. 1965 йылда Өфөлә үлгән. [[1919 йыл]]дың июнь-июлендәге ҡыйыу рейдта 26-сы дивизияның 1-се һәм 2-се бригадалары менән латыш милләтле ҡыҙыл командир Генрих Христофор улы Эйхе етәкселек иткән. Тухачевскийҙың ниәтен тормошҡа ашырып, Эйхе етәкселегендәге бригадалар тау йылғаһы [[Йүрүҙән]] тарлауығы буйлап йәшерен форсированный марш менән өс тәүлектә (27 июндән 1 июлгә тиклем) 120 км ара үткән. Аҡтарҙың 12-се Урал уҡсылар дивизияһына көтмәгәндә һөжүм итеп, Эйхе ғәскәре Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Ахун һәм Монай ауылдары эргәһендә торған 45-се Себер уҡсылар полкына юғалтыуҙар килтерә. Ҡалған көндәрҙә 26-сы дивизия бригадалары [[Өфө өйәҙе]] сиктәре буйлап, Ахун, Нәсибаш ауылдары һәм Кропачево станцияһы өсмөйөшөндә әүҙем оборона менән аҡтарҙың 4-се Өфө һәм 12-се Урал уҡсылар дивизияларының айырым частары хәрәкәтен тотҡарлай алған. Эйхе Яхъя разъезы йүнәлешендә һөжүм яһарға ҡарар иткәс, бәрелештәрҙә һынылышлы мәл барлыҡҡа килә. 6 июлгә Уралдағы сәнәғәт зонаһына юлды ҡаплап нығынған Колчактың Көнбайыш армияһының 1-се Иҙел корпусы көстәре Әшә-Балашов (хәҙерге Баҡал ҡалаһы) бейеклектәренән сигенә башлаған<ref>voenconuezd.livejournal.com>Исследователь</ref>. [[1919 йыл]]дың июль башында Нәсибаш ауылы легендар 26-сы дивизияһы полктарының [[Колчак Александр Васильевич|Колчак]] аҡ гвардияһы менән 4 көн буйы барған ҡанлы бәрелеше үҙәгенә әйләнгән. Тик [[1919 йыл]]дың [[4 июль|4 июл]]ендә генә Нәсибаш улусы аҡтарҙан тулыһынса азат ителгән<ref>Гибадуллин В. Г., Гафаров Х. А., Ахмадиев Б. Х. На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988</ref>. Шулай итеп, 26-сы уҡсылар дивизияһының [[1919 йыл]]дағы йәйге рейды аҡтарҙың Көнбайыш армияһы оборона сиген уңышлы ҡыйрата. Хәҙерге замандың күп кенә тикшереү эштәрендә был рейд "хәрби хәйлә"нең фәһемле бер өлгөһө тип аңлатыла<ref>voenconuezd.livejournal.com>Исследователь</ref>. ; Нәсибаш улусынан Граждандар һуғышында ҡатнашҡандар: ағалы-энеле Әхмәтшиндәр — Шәйәхмәт һәм Сәғит, ағалы-энеле Латиповтар — Таһир һәм Хәтип, ағалы-энеле Хәсәновтар — Закир һәм Әлтәф, Низаметдинов Хисамитдин, Вәлиуллин Кәлимулла, Исмәғилов һаҙый, Хәкимйәнов Миңләхмәт, Корнеев Александр, Ғәбитов Дәүләтша, Исмәғилов Мөхәмәтвәли, Закиров Рәхимйән, Ғәзимов Ғариф, Хөрматуллин Шәйәхмәт, Носратуллин Ғилмиәхмәт, Альбинский Фёдор, Вәлиәхмәтов Нурый, Лотфуллин Шәйәхмәт, Исмәғилов Заһиҙулла, Вәлшин Гәрәй, Йәмһүров Мәғәфүр, Ғиниәтуллин Ғәзимулла, Вәлиәхмәтов Ҡәйүм һ. б.<ref>«Ленинское знамя» — 1967 год, 12 апреля, № 44.</ref>. [[1919 йыл]]дың [[23 март]]ында [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]] барлыҡҡа килгән. Нәсибаш улусында (бөтөн Златоуст өйәҙе территорияһында) АБССР тураһындағы килешеү, 5-се Армияның Совет власын урынлаштырыуы менән бәйле, 1919 йылдың 4—13 июлендә генә үҙ көсөнә ингән. [[Октябрь революцияһы]]нан һуң, [[1920 йыл]]да, 303 йортта 1489 мишәр йәшәгән.<ref>Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 157—158 с.</ref>. Хужалыҡтарҙың кәмеүен Граждандар һуғышы йылдарындағы ҡыйралыш менән аңлаталар. Нәсибаш ауылын [[Граждандар һуғышы]] емереклектәренән тергеҙергә күп тырышлыҡ һалынған. Етмәһә, [[1921 йыл]]дағы аслыҡ халыҡты аяҡтан йыҡҡан. Хәлһеҙләнгән кешеләр ауылға яҡын үҫкән ҡәҙерле ҡайындарҙы утынға ҡырҡырға мәжбүр булған. Сауҡалыҡтар, ҡырҡҡандан һуң, бәхеткә ҡаршы, хатта йәшәреп ҡалған. Ваҡ крәҫтиән хужалыҡтарын эре кооператив, юғары механизациялы эшмәкәрлеккә күсереү быуаттар дауамында һаҡланған артта ҡалғанлыҡтан ҡотолоу юлы булған. [[1930 йыл]]да Нәсибаш ауылында «Восток» һәм «Калинин» тип аталған ике колхоз барлыҡҡа килгән. «Восток» колхозының тәүге рәйестәре Сәйфулла Ҡәрниев, Ҡәниф Вәлиуллиндар булған. [[1935 йыл]]дан [[1947 йыл]]ға тиклем колхозды Фәссәх Зәйнетдинов етәкләгән. «Калинин» колхозының тәүге рәйестәре булып Сәйфулла Ҡәрниев, Әлтәф Хәсәнов һәм Вәли Уйылдановтар эшләгән. Шәхес культының ҡәһәрле ҡылысы иң уңған крәҫтиәндәрҙең ғүмерен ҡыя һәм юлдарын быуа, ғаиләләренә, вариҫтарына күңел төшөнкөлөгө килтерә. Һуғыш алдынан колхоздар, икмәк уңышы юғары булмаһа ла, [[Салауат районы]] рентабель хужалыҡтары иҫәбендә булды. [[Йылҡысылыҡ]] яҡшы үҫешә. [[Малсылыҡ]] тармағында юғары ҡаҙаныштары өсөн Калинин исемендәге колхоз ике тапҡыр [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] Министрҙар Советының беренсе дәрәжәле дипломы менән билдәләнә. Калинин колхозының рәйесе, колхоз хәрәкәте ветераны Йәмһүров Латифйән Ниғәмәтйән улы ла Дипломдар менән бүләкләнә. [[1934 йыл]]да Нәсибашта, аҙаҡ Салауат районы РТП-һы (ремонт-техник предприятие), Райсельхозтехника, тип үҙгәртелгән Малаяҙ МТС-ы төҙөлә. Оҙаҡ йылдар дауамында предприятиеның етәксеһе булып Шакир Әминев, А. М. Сиротин, В. В. Коваленко, Рәхмәтулла Хәйруллин эшләй. Был предприятиенан башҡа Нәсибаш ауылының формалашыуын һәм социаль-иҡтисади, мәҙәни-көнкүреш үҫешен күҙ алдына ла килтереп булмай. Халыҡтың тыныс тормошо [[фашистик Германия]]ның илебеҙгә һөжүм итеүе менән өҙөлөп ҡала. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] фронттарында Нәсибаш ауылының 275 ир-егете батырҙарса һуғыша. 135 яугир Тыуған ил азатлығы өсөн башын һала. Бына улар: ағалы-энеле Зәйнетдин, Латиф, Хаматвәли һәм Зәкәриә Кашаповтар; Барый, Шөғәйеп һәм Хаматнур Ғариповтар; Ғаяз, Әхкәм һәм Шакирйән Ғәйнетдиновтар; Хәмиҙулла, Хаммат һәм Ниғмәтулла Вәлиуллиндәр; Ҡәйүм, Хәбирйәнн һәм Зөфар Солтановтар; Ғәлимйән, Ниғмәтйән һәм Усман Шакировтар; Рәхимйән, Ғаяз һәм уларҙың аталары Ғәфүрйән Миһрановтар; Мөнир һәм Әхмәтнур Мөхәмәтдиновтар; Шәйхетдин, Сиражетдин һәм Зәкәриә Йәнгировтар һ. б. 140 яугир яу ҡырынан иҫән-һау әйләнеп ҡайта. Бөгөн Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан Ғәйнетдинов Ғәбит Әхкәм улы һуңғы ветеран булғандыр. Һуғыш емереклектәрен төҙәтергә оло тырышлыҡ, эшһөйәрлек һалына<ref>{{БЭ2013|88906}}</ref>. == Нәсибашта мәғариф үҫеше == Ғабдрахман Сөләймәнов атлы бер мишәрҙең дини белеме булған һәм мулла вазифаһын башҡарған. [[Мәсет]]тә үҫмер малайҙарға, хеҙмәттәштәренә, мәхәллә кешеләренә башланғыс белем биргән. ХIХ быуатта икенсе мәсет төҙөлгән һәм уның эргәһендә мәктәп эшләй башлаған. Үҙҙәренең дини белгестәре — мәҙрәсә белемен алған имамдар, мөғәллимдәр барлыҡҡа килгән. Улар балаларға мосолман диненең нигеҙҙәрен, ғәрәп графикаһын ҡулланған иҫке төрки грамотаһын һәм дүрт арифметик ғәмәл өйрәткән. Мәктәптә уҡыу 3-4 йыл дауам иткән. Тормоштағы үҙгәрештәр донъяуи белем талап иткән. [[XX быуат|ХХ быуат]] башында Усман Шакировтың йортонда 3 класлы земство башланғыс мәктәбенең 1-се класы асыла. Был мәктәптә уҡыу, яҙыу, иҫәп кенә түгел, аңлатмалы уҡыу дәрестәрендә тәбиғәтте өйрәнеү, география, тарих буйынса мәғлүмәт тә бирелгән, рус теленә лә өйрәткәндәр. Беренсе уҡытыусы булып Өфөнән килгән Илдархан Ибәтуллин эшләгән. Класта барыһы 17 йәшлек 15 малай булған, ә ҡыҙҙар уҡырға йөрөмәгән. [[1912 йыл]]да 3 класлы мәктәп 4 класлы итеп үҙгәртелә. Мәктәп мөдире итеп демократ-уҡытыусы Дәүләтша Шаһи улы Ғәбитов билдәләнә. (Дәүләтша Шаһи улы Ғәбитов — буласаҡ совет шағиры Рифҡәт Ғәбитовтың — Михаил Львовтың атаһы). Д. Ш. Ғәбитов уҡыусыларға туған һәм рус телендә донъяуи белем биреү эшенә күп өлөш индерә. [[1917 йыл|1917]]—[[1918 йыл]]дарҙа был мәктәптә уҡытыусы булып [[Өфө]]лә махсус әҙерлек үткән Һаҙый Исмәғилов, Сәғит Әхмәтшин эшләгән. Ә 1918 йылда бер ғәйепһеҙ йәш егеттәр фетнәселәр тарафынан йыртҡыстарса язалап үлтерелгән. [[1920 йыл]]да ауылда совет тибындағы башланғыс [[мәктәп]] асыла. Сабир Ғофрай улы Ғиззәтуллин мәктәп мөдире итеп билдәләнә, ә [[уҡытыусы]] булып Лаҡлынан ҡатыны менән Ниғәмәтйән Мусин, Ҡасимйән Вәлиев эшләгән. [[1933 йыл]]да ауылда «Дөйөм башланғыс белем биреү тураһында»ғы Законға ярашлы, 7 йыллыҡ тулы булмаған мәктәп асыла. 1937 йылда ике тапҡыр Ленин ордены кавалеры, [[Тәүкәлүн Хаммат улы Вәлиев]] мәктәп директоры итеп ҡуйыла. [[1938 йыл]]да мәктәп ун йыллыҡ урта мәктәп итеп үҙгәртелә. Был мәктәптең тәүге сығарылышы Бөйөк Ватан һуғышы башланған ваҡытҡа тура килә. [[2020 йыл]]да был ҡәһәрле датаның 75 йыллығын бөтөн донъя халыҡтары иҫкә алды. Нәсибаш һәм тирә-яҡ ауылдарҙан барыһы 25 егет һәм ҡыҙ мәктәпте тамамлай. Егеттәр шул көндәрҙә үк хәрәкәт итеүсе армияға алына. Тыуған илебеҙ азатлығы өсөн батырҙарса һәләк булыусылар: Нәсибаштан Ансар Шафиҡов, Әғтәф Ғәйнанов; Тыуған йортона ҡайтып вафат булыусылар: Лаҡлынан Риф Әсфәндиәров, Ансар Зәйнәғәтдинов 1942 йылдың сығарылыш уҡыусылары: Сәүиә Хөрмәтуллина (Ғәлина), Сажидә Шиһаева (Лаҡлы ҡыҙы, һуғышта ҡатнашҡан), Әғтәф Зәйнуллин, Миңнегөл Шиһаева, Һуғышта ҡатнашҡан Даниял Латипов һәм Фәрит Ғәйнетдинов, Фирдәүес Исмәғилова (Солтанова), Кәмилә Ғәйфуллина, Разия Нәбиуллина (Зиннурова), Һуғышта ҡатнашҡан Рафиҡ Исмәғилов, Ғүмәр Фәйезов, Ғилминур Садиҡова, Мәрйәм Зәйнуллина (Шамсетдинова), Әхмәтйән Ардаширов, Әсмә Кәримова. [[1942 йыл]]дағы сығарылыш уҡыусылары менән бергә йәш директор Мәһәүи Бағдасаров һәм уҡытыусылар Хыялетдин Мәҡсүтов, Сәлих Вәхитов, Мәхмүт Ҡылысбаев, Ҡарамай Ғәлимовтар ҙа фронтҡа алына. Һуғыштан тик Хыялетдин Мәҡсүтов һәм Ҡарамай Ғәлимов ҡына иҫән әйләнеп ҡайта ала. Һуғыш аҙағына саҡлы яраланып ҡайтҡан һалдаттар Мөнир Сәлихов, Рөстәм Вәлиевтәр мәктәп директоры булып эшләй. [[1945 йыл]]дың февралендә мәктәп директоры булып һуғыштан яраланып ҡайтҡан фронтовик Ғәбиҙулла Хәйрулла улы Хәйруллин эшләй. Уның һәм мәктәп коллективы алдына бик ҡатмарлы бурыс ҡуйыла — уҡытыу-тәрбиә эштәрен рәткә килтереү, уҡытыу базаһын булдырыу, хужалыҡ бөлгөнлөгөн еңеп сығыу, аслыҡ, өҫ һәм аяҡ кейемдәре булмау арҡаһында уҡыуҙарын ташлаған төрлө йәштәге уҡыусыларҙы мәктәпкә яңынан йәлеп итеү. Мәктәпкә бөтә предметтар буйынса ла, исмаһам, урта белеме булған уҡытыусы кадрҙар кәрәк була. Мәктәптең төп көсө булып уҡытыусы-фронтовиктар һанала — А. И. Әхмәтшин, Р. Н. Вәлиев, К. А. Ғәлимов (уның ҡатыны — тарих уҡытыусыһы Факиһа Сәмиғулла ҡыҙы — һуғыш ваҡытында сирҙән һәм аслыҡтан өс балаһын юғалта, үҙе ниндәйҙер мөғжизә менән тере ҡала). [[1945 йыл]]дың йәйендә коллективты һуғышҡа тиклем педучилище аттестаты алған яугир-уҡытыусылар тулыландыра: Барый һаҙый улы Әхмәҙиев, А. Ф. Фәтихов, А. Х. Хафизов, Р. Ш. Хисмәтуллин һ. б. Өфө уҡытыусылар институтын тамамлаған уҡытыусылар килә: С. Р. Ғәйнанова, Р. Р. Мөхәмәтдинова, М. С. Сөләймәнова. Был уҡытыусылар арыу-талыу белмәйсә ашарын онотоп, тормош уңайһыҙлыҡтарына зарланмай, ҙур тырышлыҡ менән һуғыштан һуңғы ауырлыҡтарға ҡаршы тороп, уҡыусыларҙың белемен күтәреү өҫтөндә эшләй<ref>«На земле Салавата» 2002, 19 июня, № 48 </ref>. == Нәсибаш ауылының бөгөнгөһө == [[2017 йыл]]да Нәсибаштағы 433 йортта 1090 кеше, шул иҫәптән 140 пенсионер, 31 күп балалы һәм 43 йәш ғаилә йәшәй. 2015 йылдың 11 айында ун сабый тыуған, 15 кеше үлгән. Сағыштырыу өсөн: [[2016 йыл]]да 14 бала тыуып, 22 кеше вафат булған. Ауыл яңыра, күркәмләнә. Район үҙәгенә яҡын урынлашҡанға, бында йәшәргә теләүселәр йылдан-йыл арта. Ҡарауһыҙ, емерек йорттар юҡ, ата-бабаларының нигеҙен яңыртып, өй һалып йәшәүсе ғаиләләр күп. Күптәр мейес яғып көн күрергә күнеккәнгә, ауылды газ менән тәьмин итеү һүлпән бара. Бөгөн барыһы 90 йортҡа «зәңгәр яғыулыҡ» индерелгән. Шулай уҡ киләсәктә газ керетергә теләүселәр ҙә етерлек. Улар ғариза яҙып ҡуйған. Халыҡтың 70 проценты һыу селтәре менән файҙалана, 120 ғаиләнең үҙҙәренең скважинаһы бар. [[2014 йыл]]да урамдарҙы яҡтыртыу эштәре тамамланған. Ауылда барыһы 84 фонарь яна, төнөн бар урамдар ҙа яҡтыртыла. Уйын майҙансығы һатып алынып, балалар баҡсаһы эргәһенә урынлаштырылған. Ауылда Еңеү көнөнә ҡарата обелиск яңыртылған, сүплек, зыярат таҙартылған. Нәсибашта экологик акциялар, шәмбе өмәләре даими үткәрелә. Ауыл клубында ойошторолған кисәләргә, байрамдарға халыҡ ҙур теләк менән йөрөй. Әлеге ваҡытта Нәсибаш ауылында урта [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, [[мәсет]] бар<ref>{{БЭ2013|88906}}</ref>. == Халыҡ һаны == Нәсибаш ауылында [[башҡорттар]], [[татарҙар]] йәшәй (2002). '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||1489|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||1679|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||1392|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||1152|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||1093|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||951||461||490||48,5||51,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == {{Колонки|3}} * Ғәтиәтуллин урамы ({{lang-ru|}} Гатиятуллина (улица) * Механизатор урамы ({{lang-ru|}} Механизаторская (улица) * Шакиров урамы ({{lang-ru|}} Шакирова (улица) * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|}} Заречная (улица) * Партизан урамы ({{lang-ru|}} Партизанская (улица) * Урман урамы ({{lang-ru|}} Лесная (улица) * Клуб урамы ({{lang-ru|}} Клубная (улица) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|}} Школьная (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/salavatskiy-rayon/selo-nasibash/ Карта д. Насибаш. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}} == Ер-һыу атамалары == ''Тауҙар:'' * [[Башташ]] тауҙары, '''Миҫе тауы, Миҫе ҡаяһы''' ''Мәмерйәләр:'' * '''Миҫе мәмерйәһе, Салауат мәмерйәһе''' «Нәсибаш ауылынан алыҫ түгел мәмерйә бар, шунда Салауат Юлаев ҡасып йәшәгән һәм ҡоралын һаҡлаған, тип һөйләйҙәр. Мәмерйә ғәләмәт ҙур. Уға инеүе лә ҡыйын. Тәрән соҡорға төшөр кәрәк. Борон унда уҫаҡ олонона йәбешеп төшкәндәр. Мәмерйә дүрт километрға тармаҡланып һуҙыла, залдары, бик күп коридорҙары бар. Бер ерҙә — таш өҫтәл, эргәһендә ултырғыстар бар, улары ла таштан. Был мәмерйәгә тотош армия йәшеренһә лә, һыя алырлыҡ. Һыу аҫты буйлап мәмерйәнән сығыу юлы бар, уныһы — Йүрүҙәнгә Миҫе йылғаһы ҡойған ерҙә…»<ref>Гөлдәр Нуриева әҙерләне. Салауат мәмерйәһе — Йүрүҙән, 2006, 52-се һан, 28 июнь, 4 бит</ref> ''Йылға-күлдәре:'' * '''Миҫе йылғаһы, Ҡарамалы, Йүрүҙән''' (5-6 саҡрым алыҫлыҡта), '''Ҡурғаш, Бишкүл''' ''Шишмәләр:'' ''Ялан-бесәнлектәр:'' ''Таусыҡтар, түбәләр:'' ''Башҡа урын-ер атамалары:'' == Билдәле кешеләре == Нәсибаштан сыҡҡан күренекле фән һәм мәғариф, мәҙәниәт әһелдәре: * [[Михаил Львов|Ғәбитов Рифҡәт Дәүләтша улы]] — псевдонимы — Михаил Львов (1916—1988). Билдәле совет шағиры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны. Орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән<ref>Михаил Львов. Салауат һандуғастары. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1980, 96 бит.</ref>. * [[Әхмәтйәнов Мәхмүт Рәхим улы]] (1927—4.04.2010), [[фән|ғалим]]-педагог, [[Журналистика|журналист]] һәм [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 1959—1970 йылдарҙа [[Ҡазан]]да нәшер ителгән «Совет мәктәбе» журналы редакцияһының бүлек мөдире. 1973—1988 йылдарҙа Ҡазан дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты. [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998), [[Ҡол Ғәли]] исемендәге халыҡ-ара премия һәм Татарстан Журналистар союзының [[Хөсәйен Ямашев]] исемендәге премияһы лауреаты. * [[Ғәниев Фуат Әшрәф улы]] (1931) — филология фәндәре докторы, Рәсәй Федерацияһы профессоры, лексикология һәм лексикография буйынса бүлек мөдире, Ғабдулла Туҡай исемендәге премия лауреаты, Татарстан Республикаһы Президенты эргәһендәге яңы татар орфографияһы буйынса Советтың элекке ағзаһы. * Ғәйнетдинов Вәсил Ғәлимйән улы (1923—1992) — педагогика фәндәре кандидаты, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның педагогика кафедраһы доценты. * [[Мифтахов Ҡәйүм Ғәйнан улы]] (1892-) — ҡырғыҙ халҡының «Манас» эпосын өйрәнгән, Ҡырғыҙстанда йәшәгән һәм эшләгән, СНГ территорияһындағы төрөк телле халыҡтарҙың юғары баһалы ғалимы. * Ғәйнанова Лена Рәшит ҡыҙы (1935) — Татарстан Республикаһы Фәндәр Академияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, фән кандидаты. * Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы (1926-) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы. * Әхмәҙиев Барый Хәким улы (1922—2004) — уҡытыусы-тарихсы, крайҙы өйрәнеүсе, публицист, тарихи-популяр китаптар авторы, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. * Нафиҡов Зия Ғәйфулла улы (1928-) — БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * Нәсибуллин Закирйән Һиҙиәт улы (1926-) — запастағы офицер, алыҫ йөҙөү штурманы, 1 ранг капитаны. * [[Белобородова Нилә Сабит ҡыҙы]] (1964), ғалим-педагог, юғары һәм махсус урта мәктәп эшмәкәре. 2018 йылдан Бөрө медицина-фармацевтика колледжы директоры. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2014) һәм мәғариф отличнигы (1997). * [[Ғәйфуллина Рәсимә Риф ҡыҙы]] ([[4 май]] [[1964 йыл]]) — театр актёры. 2003 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2011). [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ артисы. * Ялалетдинов Фәрит Ғафар улы (1941) — эске эштәр ғәскәрҙәре майоры. * Шакиров Тәүил Ниғәмәтйән улы (1926-) — хәрби-һауа көстәре подполковнигы. * Ғәйнанова (Садиҡова) Зида Рәшит ҡыҙы (1935) — фән кандидаты, ғилми хеҙмәткәр<ref>Книга под редакцией Б. Х. Ахмадиева «Сегодняшний и завтрашний день села Насибаш», 1989 год.</ref>. * Шакиров Илмир Әбүзәр улы (1986—1987) — разведчик-{{comment|ут атыусы|огнеметчик}}, Афғанстанда интернациональ бурысын үтәгәндә һәләк булған, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгән (үлгәндән һуң) * Зарипов Рәдиф — йырсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы. == Нәсибашта тыуып-үҫкәндәр == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Тырнаҡлы]] * Ҡаратаулы ырыуы == Нәсибаш тураһында ваҡытлы матбуғат == * «Ленинское знамя», 1967, 29 марта, № 38. * «Ленинское знамя», 1967, 31 марта, № 39. * «Ленинское знамя», 1967, 5 апреля, № 41. * «Ленинское знамя», 1967, 7 апреля, № 42. * «Ленинское знамя», 1967, 9 апреля, № 43. * «Ленинское знамя», 1967, 12 апреля, № 44. * «Ленинское знамя», 1967, 14 апреля, № 45. * ''Ахмадиев Б. Х.'' Сегодняшний и завтрашний день села Насибаш, 1989 год. * «На земле Салавата», 2002, 19 июня, № 48. * ''Гөлдәр Нуриева'' әҙерләне. Салауат мәмерйәһе — Йүрүҙән, 2006, 52-се һан, 28 июнь, 4 бит. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|88906}} * {{ИСДБ|страницы=525—526}} * [http://ufagen.ru/places/salavatskiy/nasibachevo.html Нәсибаш ауылы хаҡында «Геналогия и архивы» сайтында]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * [http://ufagen.ru/places/salavatskiy/nasibash.html.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [classid="clsid:38481807-CA0E-42D2-BF39-B33AF135CC4D" id=ieooui>] * [http://nasibah.ru/page/letopis-snasibash]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 155—158 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}} * tv-rb.ru/teleproekty/poznavatelno-razvlekatelnye/bashkorttar/ == Әҙәбиәт == * ''Асфандияров А. З.'' История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 157—158 с. * ''Гибадуллин В. Г., Гафаров Х. А., Ахмадиев Б. Х.'' На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Салауат районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Салауат районы ауылдары]] [[Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары]] aqfbyq6gnt1grvzev2wxv11wf9na250 0 25952 1300468 1011131 2026-07-05T15:41:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300468 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Мәҡсүтов}} {{Ук}} '''Мәҡсүд Сөндөклө''', '''Мәҡсүтов Садиҡ Мөбин улы''' (2 [[15 сентябрь|(15) сентябрь]] [[1904 йыл]] — [[23 октябрь]] [[1981 йыл]]) — шағир. 1937 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). == Биографияһы == Мәҡсүд Сөндөклө (Мәҡсүтов Садиҡ Мөбин улы) 1904 йылдың 2 (15) сентябрендә [[Ҡазан губернаһы]] Сөндөклө ауылында тыуған. Башланғыс мәктәпте үҙ ауылында ала. Егерме йәшенән Донбасста шахтер булып эшләй. 1925—1927 йылдарҙа Артем ҡалаһында партия мәктәбендә уҡый. 1935 йылда Өфөгә килә. Мәҡсүд Сөндөклөнөң тәүге шиғырҙары [[Мәскәү]]ҙә татар телендә сыҡҡан «Эшче», «Яшь эшсе» гәзиттәрендә егерменсе йылдың урталарында баҫыла башлай. Шахтерҙар хеҙмәтенә арналған шиғырҙары, «Стаханов тураһында йыр» поэмаһы менән ул утыҙынсы йылдар поэзияһына яңылыҡ алып килә. Әҙип [[1981 йыл]]да [[Өфө]]лә вафат була. == Китаптары == * «Күмер тауышы» Өфө-1930 йыл * «Сатҡылар» Өфө-1934 йыл * «Мөхәббәт» Казан-1938 йыл * «Шиғырҙар, поэмалар» Казан-1940 йыл * «Хеҙмәткә дан» Өфө-1949 йыл * «Һайланма әҙәрҙәр» Өфө-1952 йыл == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|30|08|2018}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|30|08|2018}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.{{V|30|08|2018}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}{{V|30|08|2018}} == Әҙәбиәт == * Башҡорт шиғриәте антологияһы.Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте-2001 йыл * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 61-62 с. ISBN 5-295-02294-3. == Һылтанмалар == {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/12574-s-nd-kl-m-s-d}}{{V|30|08|2018}} [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:«Ағиҙел» журналы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостан тәржемәселәре]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] axoy1o800hvn36oyv39z3kad48qnjmv 0 68943 1300473 1272026 2026-07-05T19:04:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300473 wikitext text/x-wiki {{Художник |фон = |имя = Михаил Васильевич Нестеров |изображение = Mikhail Nesterov self-portrait.jpeg |ширина = 222px |описание изображения = Автопортрет, 1915 |дата рождения = 19.5.1862 |место рождения = [[Рәсәй империяһы]] {{МестоРождения|Ырымбур губернаһы|Ырымбур губернаһында}}<br>{{МестоРождения|Өфө|Өфөлә}} ҡалаһы |дата смерти = 18.10.1942 |место смерти = [[СССР]], {{МестоСмерти|Мәскәү|Мәскәүҙә}} ҡалаһы |подданство = {{Рәсәй империяһы}} |гражданство = {{USSR}} |жанр = тарихи сюжет, портрет |учёба = Московское училище живописи, ваяния и зодчества, Императорская Академия художеств |стиль = Модерн |работы = {{s|«[[Үҫмер Варфоломейға Илаһи зат күренеүе]]»}} |покровители = |влияние = |влияние на = |награды = {{орден Трудового Красного Знамени|1942}} |звания = {{заслуженный деятель искусств РСФСР|1942}} |премии = {{Сталинская премия|1941}} |сайт = |роспись = Нестеров Михаил автограф.JPG |викисклад = Михаил Нестеров }} '''Нестеров Михаил Васильевич''' ([[19 май]] [[1862 йыл]] — [[18 октябрь]] [[1942 йыл]]) — рәссам, Һынлы сәнғәт академигы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, (1942), I дәрәжә Сталин премияһы лауреаты. == Биографияһы == Михаил Васильевич Нестеров 1862 йылдың 19 майында [[Өфө]]лә сауҙагәр ғаиләһендә тыуған. Мәскәү живопись, һынлы сәнғәт һәм архитектура училищеһында (1877—1881 һәм 1884—1886) В. Г. Перов, А. К. Саврасов, И. М. Прянишниковта, Петербург сәнғәт академияһында (1881—1884) П. П. Чистяковта уҡый. 1889 йылдан экспонент, 1896 йылдан Передвижниктар ширҡәте ағзаһы. Башлыса Мәскәүҙә йәшәй (1890—1910 йылдарҙа — Киевта). Рәссамдың тәүге эштәре передвижниктар рухында яҙылған, иллюстратор булараҡ күп эшләгән. «Дәрүиш», «[[Үҫмер Варфоломейға Илаһи зат күренеүе]]» картиналарында (икеһе лә Третьяков галереяһында) Нестеровтың кешенең эске донъяһы менән ҡыҙыҡһыныуы тулы сағылыш таба. Рәссам 1942 йылдың 18 октябрендә Мәскәүҙә вафат була. == Эшмәкәрлеге == Совет осоронда Михаил Нестеров ижадының реализм башланғысы яңы үҫеш ала. Ул фән һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренең һоҡландырғыс образдарын ижад итеп, башлыса, портретист булараҡ эшләй. Был, нигеҙҙә, 1930-сы йылдар портреттары (П. Д. һәм А. Д. Кориндар — 1930, А. Н. Северцов — 1934, И. Д. Шадр — 1934, С. С. Юдин — 1935, И. П. Павлов — 1935, СССР Дәүләт премияһы — 1941; К. Г. Держинская — 1937, Е. С. Кругликова — 1938, В. И. Мухина — 1940 — барыһы ла Третьяков галереяһында) рәссамды социалистик реализм живописының күренекле оҫталары рәтенә сығара. Портреттарға картина формаһы камиллығы, композицияның гармониялы, асыҡ төҙөлөшө, күләм һәм киңлекте аныҡ һынландырыу хас. Нестеров лирик пейзаж оҫтаһы булараҡ та эшләүен дауам итә («Ауылда көҙ», 1942, Третьяков галереяһында). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән наградланған. Михаил Васильевич Өфөнө бик ныҡ яратҡан, унһыҙ йәшәй алмаған. Бында ул йылына ике, өс тапҡыр килеп киткән. Уны бында әсәһе Мария Михайловна, атаһы Василий Иванович һәм яратҡан апаһы Александра Васильевна һағынып көтөп алған. == Хәтер == [[Файл:NesterovMuseum3.jpg|150px|слева|Өфөлә Нестеров һәйкәле]] * [[2017 йыл]]дың ноябрендә Башҡортостанда һынлы сәнғәт һәм сәнғәт фәне өлкәһендә ''Михаил Нестеров исемендәге дәүләт премияһы'' булдырылды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1081280/ Рөстәм Хәмитов Нестеров премияһын булдырыу тураһында указға ҡул ҡуйҙы. {{Башинформ}}, 2017, 21 ноябрь]{{V|24|11|2017}}</ref>. * 2015 йылда Михаил Нестеровтың тыуыуына 155 йыл тулыу Өфөлә киң билдәләнде<ref name="БИ">[http://www.bashinform.ru/bash/1005601/ Өфөлә Михаил Нестеровтың тыуыуына 155 йыл тулыуҙы билдәләйҙәр. {{Башинформ}}, 2017, 1 июнь]{{V|04|06|2017}}</ref>. * [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы|Башҡортостан дәүләт художество музейына]] Михаил Нестеров исеме бирелгән. * [[2015 йыл]]дың [[11 декабрь|11 декабрендә]] Өфөлә М. В. Нестеровҡа һәйкәл асылған<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/795363/ Өфөлә рәссам Михаил Нестеровҡа һәйкәл асылды — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 11 декабрь]</ref>. * Баш ҡалала Нестеров скверы бар. * Ленин урамында рәссамдың йорто торған урынға мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (2012)<ref name="БИ" />. * 2012 йылда рәссамдың быуат ярымлыҡ юбилейы билдәләнгән көндәрҙә Өфөлә бөтә Рәсәй күргәҙмәһе ойошторолдо<ref name="БИ" />. * «Михаил Нестеров. Неизвестные страницы творчества» тигән китап донъя күрҙе (2012)<ref name="БИ" />. * [[1962 йыл]]да [[СССР]]-ҙа Михаил Нестеровҡа арналған почта маркаһы сығарыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * [http://art-nesterov.ru/ Нестеров: воспоминания художника, биография, жизнь, живопись, графика, картины, рисунки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822061721/http://art-nesterov.ru/ |date=2016-08-22 }} * [http://www.artonline.ru/encyclopedia/435 Нестеров Михаил Васильевич. Биография и творчество художника на Artonline.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071105223220/http://artonline.ru/encyclopedia/435 |date=2007-11-05 }} * [http://www.art-catalog.ru/artist.php?id_artist=6 Нестеров: биография и картины] == Әҙәбиәт == * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 150 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Ленина улица, 16. Памятный знак на месте дома, где родился и жил Нестеров М. В.'' == Һылтанмалар == * {{БЭ|89886}}{{V|17|05|2021}} * {{cite web|author=Смирнов А.|url=http://www.bashinform.ru/bash/795363/|title=Өфөлә рәссам Михаил Нестеровҡа һәйкәл асылды»date=2015-12-11|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-12-11}} * [http://www.abramtsevo.net/5_8.htm М. В. Нестеров в Абрамцеве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090821202054/http://abramtsevo.net/5_8.htm |date=2009-08-21 }} * [http://kievin.ru/pages/buisnes/lib/katalog/Mon-Chorche/Vladimirskiy/Postlist/VladPostlist.html Фрески Нестерова на стенах Владимирского собора в Киеве. (Комплект антикварных открыток)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111231153941/http://kievin.ru/pages/buisnes/lib/katalog/Mon-Chorche/Vladimirskiy/Postlist/VladPostlist.html |date=2011-12-31 }} * [http://www.tphv-history.ru/books/nesterov-davnie-dni.html М. В. Нестеров. «Давние дни»] [[Категория:XIX быуат рәссамдары]] [[Категория:XX быуат рәссамдары]] [[Категория:Рәсәй империяһы рәссамдары]] [[Категория:СССР рәссамдары]] [[Категория:Передвижниктар]] [[Категория:Өфө рәссамдары]] r59titp20vydc2bum3h4ysswsyypj55 0 71497 1300472 1245729 2026-07-05T18:24:24Z Телсе 41238 яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1300472 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''6 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 187-се ([[кәбисә йыл]]ында 188-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 178 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя үбешеү көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|США}}: [[АҠШ доллары|Долларҙың]] тыуған көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: [[Баш ҡала]] көнө. * {{Флагификация|Лесото}}: [[Ғаилә]] көнө. * {{Флагификация|Литва}}: [[Дәүләт]]селек көнө. * {{Флагификация|Малави}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Финляндия}}: Эйно Лейно (Йәй һәм шиғриәт) көнө. * {{Флагификация|Чили}}: Ағас ултыртыу көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя кардиологтар көнө. * {{Флагификация|Перу}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Архитекторҙар көнө (июлдең беренсе дүшәбеһе). ** Эске эштәр министрлығының финанс хеҙмәте көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * 1661 йыл: [[Иркутск]] ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1785]]: [[АҠШ доллары|Доллар]] [[АҠШ]]-тың [[милли валюта]]һы итеп раҫлана. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1874]]: [[Бөтә Рәсәй Императоры|Рәсәй императоры]] [[Александр II]] Башҡорт эскадроны ойоштороу тураһындағы указға ҡул ҡуя. * [[1885]]: [[Белорет районы]]ның [[Сермән]] ауылында [[урыҫ]]-[[башҡорт]] башланғыс училищеһы (хәҙер урындағы урта мәктәп) асыла. * [[1899]]: Полярный ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1921]]: [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] [[урыҫ теле]] менән бер рәттән [[башҡорт теле]]нә дәүләт статусын биреү тураһында ҡарар ҡабул итә. * [[1926]]: [[СССР]]-ҙа тимер юлының электрлаштырылған тәүге {{comment|тармағы|ветка железной дороги}} асыла. * [[1980]]: «Московские новости» аҙналыҡ [[гәзит]]е [[рус теле]]ндә баҫыла башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Никитин Юрий Ерофеевич]] (1935—21.04.2004), [[Фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик-химик]]. 1959 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Химия институты хеҙмәткәре, 1971 йылдан лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 1980 йылдан директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Химия фәндәре докторы (1979), профессор (1983). [[РСФСР]]-ҙың (1990), [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, [[СССР]]-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1976). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән [[Мәскәү өлкәһе]] Пушкин ҡалаһынан. * [[Түрйәнов Фәрит Сәйет улы]] (1940), зоотехник, [[ауыл хужалығы]] һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1979 йылдан [[Салауат районы]] ауыл хужалығы идаралығының баш зоотехнигы, 1991 йылдан — идаралыҡ начальнигы, 1994—2000 йылдарҙа ауыл хужалығы продуктарының сифаты буйынса инспекцияның баш инспекторы. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Мөсәт]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Михайлова Наталья Александровна]] (1950), ғалим-[[Микробиология|микробиолог]]. 1973 йылдан «Иммунопрепарат» предприятиеһы хеҙмәткәре, 1981 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1986 йылдан — лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 1996 йылдан директорҙың технология буйынса урынбаҫары; 2000 йылдан Рәсәй Медицина фәндәр академияһының И. И. Мечников исемендәге Вакциналар һәм сывороткалар ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория мөдире һәм директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * Зарипов Рәйес Ғәфур улы (1951), педагог, Борай районының Иҫке Ҡарағош һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. * Швецов Сергей Павлович (1951), эшсе. Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе 23-сөцехының элекке программа менән идара ителеүсе станоктар һәм манипуляторҙарҙы көйләүсе, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сәйфуллина Сәүиә Ҡасим ҡыҙы]] (1956), табип, 1980 йылдан [[Күмертау]] ҡала дауаханаһы педиатры. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2015). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Вафин Альберт Закир улы]] (1937), ғалим-хирург. 1967 йылдан [[Ставрополь]] медицина академияһы уҡытыусыһы, 1990—2011 йылдарҙа госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1990 йылдан Эхинококкозды диагностикалау һәм дауалау буйынса край үҙәгенең ғилми етәксеһе. [[Нью-Йорк]] Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы, медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1994). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған табибы (1996). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Кушнаренко районы]]ның [[Шәрип (Кушнаренко районы)|Шәрип]] ауылынан. * [[Каткова Тамара Ларионовна]] (1937), хеҙмәт алдынғыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе» орденлы]] [[Бәләбәй]] һөт комбинатының 1966—2001 йылдарҙағы өлкән мастеры һәм цех начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 10-сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1974). Сығышы менән [[Бөрө районы]] [[Ҡуян (Бөрө районы)|Ҡуян]] ауылынан. * [[Калита Николай Петрович]] (1952—18.02.2013), хеҙмәт алдынғыһы. 1977—2008 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]] эшсеһе. Рәсәй Федерацияһының почётлы металлургы (2005). Сығышы менән [[Бүребай]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Мартынов Иван Васильевич]] (1933), механизатор. 1962—1997 йылдарҙа [[Йәрмәкәй районы]] «Спартак» совхозы тракторсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]] [[ауыл хужалығы]]ның атҡаҙанған механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. * [[Ғәбделғәлиева Зәйнәб Бәҙретдин ҡыҙы]] (1913—11.09.2020), йөҙйәшәр. [[Дүртөйлө районы]]ның элекке «Әсән» хужалығы колхозсыһы. Сығышы менән [[Әсән (Дүртөйлө районы)|Әсән]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Климкин Пётр Филиппович]] (1933), механизатор. 1960—1985 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Урал» совхозы тракторсыһы, комбайнсыһы, слесары. 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Мордовия Республикаһы]]ның Клчетовка ауылынан. * [[Мозафаров Әмир Нурлығаян улы]] (1928—?), нефтсе. 1952—1983 йылдарҙа «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған [[нефть|нефтсеһе]]. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бүздәк районы]]ның [[Шланлыкүл]] ауылынан. * [[Әхмәтов Фәнил Нияз улы]] (1938), табип. 1967 йылдан Дүртөйлө районы [[Әңгәсәк]] участка дауаханаһының баш табибы; 1977—2006 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] үҙәк район дауаханаһы табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995). Сығышы менән ошо райондың Әсән ауылынан. * [[Алексеев Сергей Васильевич]] (1968), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]. [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1994 йылдан хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат]] филиалы уҡытыусыһы, 2000 йылдан «Паллада» фәнни-производство фирмаһының техник директоры, 2005 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] һәм [[«Газпром Нефтехим Салауат» йәмғиәте]] хеҙмәткәре. Техник фәндәр кандидаты (2000), доцент. Сығышы менән ошо ҡаланан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Перлов Николай Алексеевич]] (1949), инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. «БашНИИнефтемаш» дәүләт унитар предприятиеһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:6 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1755]]: Джон Флаксман, [[Англия]] рәссамы, гравёр һәм [[Скульптура|скульптор]]. * [[1785]]: Уильям Гукер, Англия [[Ботаника|ботанигы]], [[Англия|үҙ иленең]], шулай уҡ [[Африка]] һәм [[Америка]] флораһы буйынса күп [[фән]]ни хеҙмәттәр авторы. * [[1865]]: Эмиль Далькроз, [[Швейцария]] композиторы, [[Педагогика|педагог]]. * [[1885]]: Владимир Артемьев, [[СССР]]-ҙың [[дары]] [[ракета]]лары конструкторы, реактив миномёт снарядын эшләүсе. * [[1885]]: Александр Таиров, режиссёр, Камера театрын нигеҙләүсе һәм уның тәүге етәксеһе, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1935). * [[1905]]: Хуан О’Горман, [[Мексика]] рәссамы, [[Архитектура|архитектор]]. * [[1910]]: Борис Константинов, [[СССР]] [[фән|ғалим]]-[[Физика|физигы]], академик, [[Ленин премияһы|Ленин]] һәм Сталин премиялары лауреаты. * [[1925]]: Билл Хейли, [[Америка]] [[музыка]]нты, [[йыр]]ҙар авторы, рок-н-ролл башҡарыусы [[йыр]]сы. * [[1930]]: Карлис Зариньш, СССР һәм [[Латвия]]ның [[Опера|опера йырсыһы]] (драматик тенор), педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1976). * [[1935]]: [[Далай-лама XIV|Тензин Гьяцо]], [[Буддизм|буддистарҙың]] дин әһеле, [[Далай-лама XIV|14-се далай-лама]], [[Нобель премияһы|Нобель тыныслыҡ премияһы]]ның [[1989 йыл]]ғы лауреаты. * [[1940]]: Виктор Кузькин, СССР [[хоккей]]сыһы, өс тапҡыр [[олимпия]] чемпионы. * [[1940]]: [[Нурсолтан Назарбаев]], [[Ҡаҙағстан]]дың беренсе президенты. * [[1946]]: [[Джордж Буш]], [[Америка Ҡушма Штаттары]]ның 43-сө президенты. * [[1965]]: Юрий Грымов, [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино режиссёры, сценарист, продюсер. * [[1975]]: 50 Cent (төп исеме Кёртис Джексон), Америка музыканты, актёр, яҙыусы һәм продюсер. * [[1980]]: Ева Грин, [[Франция]]ның кино, театр һәм телевидение актрисаһы. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:6 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' * [[2014]]: [[Сафуан Әлибаев]], башҡорт шағиры, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж06]] [[Категория:6 июль]] 9i61p8cnfl9uu89gjulruupiqtr94n4 1300478 1300472 2026-07-05T19:28:37Z Телсе 41238 күренеште төҙәтеү 1300478 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''6 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 187-се ([[кәбисә йыл]]ында 188-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 178 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя үбешеү көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|США}}: [[АҠШ доллары|Долларҙың]] тыуған көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: [[Баш ҡала]] көнө. * {{Флагификация|Лесото}}: [[Ғаилә]] көнө. * {{Флагификация|Литва}}: [[Дәүләт]]селек көнө. * {{Флагификация|Малави}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Финляндия}}: Эйно Лейно (Йәй һәм шиғриәт) көнө. * {{Флагификация|Чили}}: Ағас ултыртыу көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя кардиологтар көнө. * {{Флагификация|Перу}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Архитектура|Архитекторҙар]] көнө (июлдең беренсе дүшәбеһе). ** Эске эштәр министрлығының финанс хеҙмәте көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * 1661 йыл: [[Иркутск]] ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1785]]: [[АҠШ доллары|Доллар]] [[АҠШ]]-тың [[милли валюта]]һы итеп раҫлана. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1874]]: [[Бөтә Рәсәй Императоры|Рәсәй императоры]] [[Александр II]] Башҡорт эскадроны ойоштороу тураһындағы указға ҡул ҡуя. * [[1885]]: [[Белорет районы]]ның [[Сермән]] ауылында [[урыҫ]]-[[башҡорт]] башланғыс училищеһы (хәҙер урындағы урта мәктәп) асыла. * [[1899]]: Полярный ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1921]]: [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] [[урыҫ теле]] менән бер рәттән [[башҡорт теле]]нә дәүләт статусын биреү тураһында ҡарар ҡабул итә. * [[1926]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] тимер юлының электрлаштырылған тәүге {{comment|тармағы|ветка железной дороги}} асыла. * [[1980]]: «Московские новости» аҙналыҡ [[гәзит]]е [[рус теле]]ндә баҫыла башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Никитин Юрий Ерофеевич]] (1935—21.04.2004), [[Фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик-химик]]. 1959 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Химия институты хеҙмәткәре, 1971 йылдан лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 1980 йылдан директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Химия фәндәре докторы (1979), профессор (1983). [[РСФСР]]-ҙың (1990), [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, [[СССР]]-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1976). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән [[Мәскәү өлкәһе]] Пушкин ҡалаһынан. * [[Түрйәнов Фәрит Сәйет улы]] (1940), зоотехник, [[ауыл хужалығы]] һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1979 йылдан [[Салауат районы]] ауыл хужалығы идаралығының баш зоотехнигы, 1991 йылдан — идаралыҡ начальнигы, 1994—2000 йылдарҙа ауыл хужалығы продуктарының сифаты буйынса инспекцияның баш инспекторы. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Мөсәт]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Михайлова Наталья Александровна]] (1950), ғалим-[[Микробиология|микробиолог]]. 1973 йылдан «Иммунопрепарат» предприятиеһы хеҙмәткәре, 1981 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1986 йылдан — лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 1996 йылдан директорҙың технология буйынса урынбаҫары; 2000 йылдан Рәсәй Медицина фәндәр академияһының И. И. Мечников исемендәге Вакциналар һәм сывороткалар ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория мөдире һәм директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Зарипов Рәйес Ғәфур улы]] (1951), [[Педагогика|педагог]]. [[Борай районы]]ның [[Иҫке Ҡарағош]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең элекке [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Швецов Сергей Павлович]] (1951), эшсе. [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]] 23-сө цехының программа менән идара ителеүсе станоктар һәм манипуляторҙарҙы элекке көйләүсе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сәйфуллина Сәүиә Ҡасим ҡыҙы]] (1956), [[медицина|табип]], 1980 йылдан [[Күмертау]] ҡала дауаханаһы педиатры. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2015). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Вафин Альберт Закир улы]] (1937), ғалим-хирург. 1967 йылдан [[Ставрополь]] медицина академияһы уҡытыусыһы, 1990—2011 йылдарҙа госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1990 йылдан Эхинококкозды диагностикалау һәм дауалау буйынса край үҙәгенең ғилми етәксеһе. [[Нью-Йорк]] Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы, медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1994). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған табибы (1996). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Кушнаренко районы]]ның [[Шәрип (Кушнаренко районы)|Шәрип]] ауылынан. * [[Каткова Тамара Ларионовна]] (1937), хеҙмәт алдынғыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе» орденлы]] [[Бәләбәй]] һөт комбинатының 1966—2001 йылдарҙағы өлкән мастеры һәм цех начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 10-сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1974). Сығышы менән [[Бөрө районы]] [[Ҡуян (Бөрө районы)|Ҡуян]] ауылынан. * [[Калита Николай Петрович]] (1952—18.02.2013), хеҙмәт алдынғыһы. 1977—2008 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]] эшсеһе. Рәсәй Федерацияһының почётлы металлургы (2005). Сығышы менән [[Бүребай]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Мартынов Иван Васильевич]] (1933), механизатор. 1962—1997 йылдарҙа [[Йәрмәкәй районы]] «Спартак» совхозы тракторсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]] [[ауыл хужалығы]]ның атҡаҙанған механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. * [[Ғәбделғәлиева Зәйнәб Бәҙретдин ҡыҙы]] (1913—11.09.2020), йөҙйәшәр. [[Дүртөйлө районы]]ның элекке «Әсән» хужалығы колхозсыһы. Сығышы менән [[Әсән (Дүртөйлө районы)|Әсән]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Климкин Пётр Филиппович]] (1933), механизатор. 1960—1985 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Урал» совхозы тракторсыһы, комбайнсыһы, слесары. 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Мордовия Республикаһы]]ның Клчетовка ауылынан. * [[Мозафаров Әмир Нурлығаян улы]] (1928—?), нефтсе. 1952—1983 йылдарҙа «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған [[нефть|нефтсеһе]]. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бүздәк районы]]ның [[Шланлыкүл]] ауылынан. * [[Әхмәтов Фәнил Нияз улы]] (1938), табип. 1967 йылдан Дүртөйлө районы [[Әңгәсәк]] участка дауаханаһының баш табибы; 1977—2006 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] үҙәк район дауаханаһы табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995). Сығышы менән ошо райондың Әсән ауылынан. * [[Алексеев Сергей Васильевич]] (1968), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]. [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1994 йылдан хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат]] филиалы уҡытыусыһы, 2000 йылдан «Паллада» фәнни-производство фирмаһының техник директоры, 2005 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] һәм [[«Газпром Нефтехим Салауат» йәмғиәте]] хеҙмәткәре. Техник фәндәр кандидаты (2000), доцент. Сығышы менән ошо ҡаланан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Перлов Николай Алексеевич]] (1949), инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. «БашНИИнефтемаш» дәүләт унитар предприятиеһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:6 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1755]]: Джон Флаксман, [[Англия]] рәссамы, гравёр һәм [[Скульптура|скульптор]]. * [[1785]]: Уильям Гукер, Англия [[Ботаника|ботанигы]], [[Англия|үҙ иленең]], шулай уҡ [[Африка]] һәм [[Америка]] флораһы буйынса күп [[фән]]ни хеҙмәттәр авторы. * [[1865]]: Эмиль Далькроз, [[Швейцария]] композиторы, [[Педагогика|педагог]]. * [[1885]]: Владимир Артемьев, [[СССР]]-ҙың [[дары]] [[ракета]]лары конструкторы, реактив миномёт снарядын эшләүсе. * [[1885]]: Александр Таиров, режиссёр, Камера театрын нигеҙләүсе һәм уның тәүге етәксеһе, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1935). * [[1905]]: Хуан О’Горман, [[Мексика]] рәссамы, [[Архитектура|архитектор]]. * [[1910]]: Борис Константинов, [[СССР]] [[фән|ғалим]]-[[Физика|физигы]], академик, [[Ленин премияһы|Ленин]] һәм Сталин премиялары лауреаты. * [[1925]]: Билл Хейли, [[Америка]] [[музыка]]нты, [[йыр]]ҙар авторы, рок-н-ролл башҡарыусы [[йыр]]сы. * [[1930]]: Карлис Зариньш, СССР һәм [[Латвия]]ның [[Опера|опера йырсыһы]] (драматик тенор), педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1976). * [[1935]]: [[Далай-лама XIV|Тензин Гьяцо]], [[Буддизм|буддистарҙың]] дин әһеле, [[Далай-лама XIV|14-се далай-лама]], [[Нобель премияһы|Нобель тыныслыҡ премияһы]]ның [[1989 йыл]]ғы лауреаты. * [[1940]]: Виктор Кузькин, СССР [[хоккей]]сыһы, өс тапҡыр [[олимпия]] чемпионы. * [[1940]]: [[Нурсолтан Назарбаев]], [[Ҡаҙағстан]]дың беренсе президенты. * [[1946]]: [[Джордж Буш]], [[Америка Ҡушма Штаттары]]ның 43-сө президенты. * [[1965]]: Юрий Грымов, [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино режиссёры, сценарист, продюсер. * [[1975]]: 50 Cent (төп исеме Кёртис Джексон), Америка музыканты, актёр, яҙыусы һәм продюсер. * [[1980]]: Ева Грин, [[Франция]]ның кино, театр һәм телевидение актрисаһы. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:6 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' * [[2014]]: [[Сафуан Әлибаев]], башҡорт шағиры, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж06]] [[Категория:6 июль]] sma48w0z5bywnomjrqkct97jtuswt3q 0 82951 1300474 1273927 2026-07-05T19:10:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300474 wikitext text/x-wiki {{Хоккей клубы |Исем = «Нефтехимик» Түбәнге Кама |фон = #0060C7 |текст = white| |Эмблема = [[Файл:HC Neftekhimik logo.png|220px]] |Ил = {{флагификация|Татарстан}} |Ҡала = [[File:Flag of Nizhnekamsk rayon (Tatarstan).svg|22px]] [[Түбәнге Кама]] |Нигеҙләнгән = [[1968]] |Таратылған = |Элекке исемдәре = |Өй аренаһы = [[«Нефтехимик» СКК]] 5500 кеше |Төҫтәр = {{color box|white}} {{color box|#0060C7}} {{color box|#00377C}} |Лига = [[КХЛ]] |Дивизион = Харламов |Конференция = Көнсығыш |Баш тренеры = {{Рәсәй флагы}} в.б. [[Буцаев Вячеслав Геннадьевич|Вячеслав Буцаев]] |Капитан = {{Чехия флагы}} [[Андрей Нестрашил]] |Эйә = {{Татарстан флагы}} [[Түбәнкаманефтехим]] |Президент = |Менеджер = {{Рәсәй|20px}} Виктор Левицкий |Спонсор = |Аффилир-клубы = [[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]] ([[Юғары Хоккей Лигаһы|ЮХЛ]])<br />[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]] ([[Йәштәр Хоккей Лигаһы|ЙХЛ]]) |Трофейҙар = |Конференцияла еңеүҙәр = |Сезонда еңеүҙәр = |Дивизионда еңеүҙәр = |Рәсми сайт = [http://www.hcneftekhimik.ru hcneftekhimik.ru] |КМС = [[ВТС «Нефтехим»]] |Форма1 = |Форма2 = | <!-- Форма --> }} '''«Нефтехимик»''' профессиональ хоккей клубы — [[Түбәнге Кама|Түбәнге Кама ҡалаһының]] шайба менән уйнаусы хоккей командаһы. [[1968]] йылда 23 октябрендә төҙөлә. [[2008]] йылдан [[КХЛ|Континенталь хоккей лигаһында]] ҡатнаша. == Тарих == «Нефтехимик» хоккей клубы [[1968]] йылда Түбәнге Камала ойошторола. [[2008]] йылдан [[КХЛ|Континенталь хоккей лигаһында]] уйнай. == Стадион == {{main|«Нефтехимик» СМК}} [[Файл:SCC Neftekhimik Nizhnekamsk.jpg|thumb|300px|«Нефтехимик» СКК]] «Нефтехимик» спорт-мәҙәниәт комплексы [[2005]] йылда асылған. «Нефтехимик» СМК базаһында «Нефтехимик» һәм «Реактор» хоккей клубтары. Йыл һайын Континенталь хоккей лигаһы чемпионаты уҙғарыла. Урыннар һаны 5500 кеше. == Баш тренерҙар == {| |- style="vertical-align: top;" | * Николай Соловьев 1995 * Владимир Андреев 1995—1998 * Александр Соколов 1998—1999 * Николай Соловьев 1999—2000 * Владимир Голубович 2000—2001 * Владимир Крикунов 2001—2004 * Всеволод Елфимов 2004—2006 * Геннадий Сырцов 2006—2007 * Геннадий Цыгуров 2007—2008 * Владимир Крикунов 2008—2011 * Александр Смирнов 2011 * Владимир Голубович 2011—2013 * [[Владимир Васильевич Крикунов|Владимир Крикунов]] 2013 * Дмитрий Балмин 31.10.2013 — 30.06.2014 * Кари Хейккиля 01.07.2014 — 15.10.2014 * Якубов Рафиҡ 16.10.2014 — 12.11.2014 (вазифаһын башҡарыу) * Владимир Крикунов (2014 —18 ғинуар 2016) * [[Попихин Евгений Николаевич|Евгений Попихин]] (18 ғинуар—4 октябрь 2016) * [[Соловьев Николай Дмитриевич|Николай Соловьев]] (4 октябрь—28 октябрь 2016) * [[Назаров Андрей Викторович|Андрей Назаров]] (29 октябрь 2016—26 декабрь 2018) * в.б. [[Буцаев Вячеслав Геннадьевич|Вячеслав Буцаев]] (26 декабрь 2018—ә.в.) | |} == Етәкселек == * '''Президент''' — Бусыгин Владимир Михайлович * '''Вице-президент''' — Ларионов Игорь Викторович * '''Генераль менеджеры''' — Левицкий Виктор Борисович * '''Вице-президент''' — Крикунов Владимир Васильевич * '''Директор''' — Леонов Владимир Борисович == Тренер штабы == * '''Баш тренеры''' — [[Буцаев Вячеслав Геннадьевич|Вячеслав Буцаев]] * '''Өлкән тренер''' — Попихин Евгений Николаевич * '''Тренер''' — Закиров Фәрит Вазих улы == Команданың ҡаҙаныштары == * [[Файл:Gold medal icon.svg]] Лада Кубогы 2007 * [[Файл:Gold medal icon.svg]] Мәскәү өлкәһе губернаторы кубогы 2007 * [[Файл:Gold medal icon.svg]] Силәбе өлкәһе губернаторы кубогы 2012 * [[Файл:Silver medal icon.svg]] Латвия тимер юлы Кубогы 2011. === Уйынсыларҙың бүләктәры === === Плей-оффтың Рәсәй чемпионаты === * 2007—2008 : 1/8 финалы: '''«Металлург» Магнитогорск''' — «Нефтехимик» [[Түбәнге Кама]] 3:2 ''(4:1, 3:4, 2:4, 3:2, 4:1)'' === Плей-оффтың [[Континенталь хоккей лигаһы]] чемпионаты === * 2008—2009 : 1/8 финалы: '''«Локомотив» Ярославль''' — «Нефтехимик» Түбәнге Кама 3:1 ''(2:3 OT, 5:1, 3:0, 2:1)'' * 2009—2010 : 1/8 финалы: '''«Нефтехимик» Түбән Кама''' — «Авангард» Омск 3:0 ''(2:0, 6:2, 2:1)'' : 1/4 финалы: '''«Салауат Юлаев»''' — «Нефтехимик» [[Түбәнге Кама]] 4:2 ''(6:2, 1:2 от, 0:1, 1:0, 2:1 от, 2:1)'' * 2010—2011 : 1/8 финалы: '''«Авангард» Омск''' — «Нефтехимик» Түбәнге Кама 4:3 ''(1:2 OT, 1:0 OT, 2:3, 3:1, 1:4, 3:2, 7:3)'' * 2012—2013 : 1/8 финалы: '''«Аҡ Барс»''' — «Нефтехимик» Түбәнге Кама 4:0 ''(5:1 , 3:0, 2:1, 3:2 от)'' == Составы == {| width=75% |- | colspan="4" align="center" |<big>'''Ҡапҡасы''' |- bgcolor="#dddddd" ! width="10%" |Номер ! width="10%" |Ил ! width="40%" |Исем ! width="40%" |Тыуған йыл |-bgcolor="#eeeeee" align=center |86 |{{Флаг России|20px}} | align="left"|[[Хәкимов Рафаэл Рөстәм улы|Рафаэл Хәкимов]] |[[4 июнь]], 1990 |- |-bgcolor="#eeeeee" align=center |31 |{{Флаг Финляндии|20px}} | align="left"| [[Колпанен Вилле|Вилле Колппанен]] |[[5 сентябрь]], 1992 |- | colspan="4" align="center" |<big>'''Һаҡсы''' |- bgcolor="#dddddd" !Номер !Ил !Исем !Тыуған йыл |-bgcolor="#eeeeee" align=center |4 |{{Флаг России|20px}} |align=left|[[Калашников Станислав Андреевич|Станислав Калашников]] |[[26 декабрь]], 1991 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |5 |{{Флаг России|20px}} |align=left|[[Березин Максим Михайлович|Максим Березин]] |[[29 ғинуар]], 1991 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |6 |{{Флаг России|20px}} |align=left|[[Курбатов Евгений Вадимович|Евгений Курбатов]] |[[18 май]], 1988 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |12 |{{Флаг России|20px}} |align=left|[[Космачёв Дмитрий Евгеньевич|Дмитрий Космачёв]] |[[7 июнь]], 1985 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |13 |{{Флаг России|20px}} | align="left" |[http://r-hockey.ru/player.asp?TXT=11649 Самвел Мнацян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714203148/http://r-hockey.ru/player.asp?TXT=11649 |date=2014-07-14 }} |[[5 март]], 1990 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |57 |{{Флаг России|20px}} |align=left|[[Рясенский Евгений Александрович|Евгений Рясенский]] |[[19 июль]], 1987 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |77 |{{Флаг России|20px}} |align=left|[[Евсеенков Александр Анатольевич|Александр Евсеенков]] |[[2 октябрь]], 1985 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |85 |{{Флаг России|20px}} |align=left|[[Биләлов Илшәт Минтаһир улы|Илшат Биләлов]] |[[15 ғинуар]], 1985 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |97 |{{Флаг России|20px}} |align=left|[[Әмиров Артур Рөстем улы|Артур Әмиров]] |[[3 апрель]], 1992 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |- | colspan="4" align="center" |<big>'''Һөжүм итеүсе''' |- bgcolor="#dddddd" !Номер !Ил !Исем !Тыуған йыл |-bgcolor="#eeeeee" align=center |13 |{{Флаг России|20px}} |align=left|[[Жуков Михаил Сергеевич|Михаил Жуков]] |[[3 ғинуар]], 1985 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |17 |{{Флаг России|20px}} |align=left|[[Куликов Павел Владимирович|Павел Куликов]] |[[14 ғинуар]], 1992 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |19 |{{Флаг России|20px}} |align=left|[[Никулин Александр Сергеевич|Александр Никулин]] |[[25 август]], 1985 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |29 |{{Флаг России|20px}} | align="left" | Андрей Мнихович |[[16 декабрь]], 1994 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |35 |{{Флаг России|20px}} |align=left|[[Жуков Михаил Сергеевич|Михаил Жуков]] |[[3 ғинуар]], 1985 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |39 |{{Флаг России|20px}} |align=left|[[Рыбин Максим Вячеславович|Максим Рыбин]] {{Капитан спорт}} |[[15 июнь]], 1981 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |42 |{{Флаг США|20px}} |align=left|[[Секстон Дэн|Дэн Секстон]] |[[29 апрель]], 1987 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |70 |{{Флаг России|20px}} |align=left|[[Миловзоров Егор Владимирович|Егор Миловзоров]] {{Вице-капитан спорт}} |[[19 ноябрь]], 1987 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |71 |{{Флаг России|20px}} |align=left|[[Полыгалов Игорь Юрьевич|Игорь Полыгалов]] {{Вице-капитан спорт}} |[[21 октябрь]], 1986 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |72 |{{Флаг России|20px}} |align=left|[[Чернов Артём Сергеевич|Артём Чернов]] |[[28 апрель]], 1982 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |86 |{{Флаг России|20px}} |align=left|[[Иванов Андрей Александрович (хоккеист)|Андрей Иванов]] |[[10 март]], 1981 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |88 |{{Флаг России|20px}} | align="left" |[http://r-hockey.ru/player.asp?TXT=12821 Ярослав Альшевский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714202252/http://r-hockey.ru/player.asp?TXT=12821 |date=2014-07-14 }} |[[9 май]], 1991 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |94 |{{Флаг России|20px}} |align=left|[[Якимов Богдан Петрович|Богдан Якимов]] |[[4 октябрь]], 1994 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |95 |{{Флаг России|20px}} |align=left|[[Здунов Павел Владимирович|Павел Здунов]] |[[18 июнь]], 1991 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |} == Билдәле уйынсылар «Нефтехимик» составында уйнай ине == * Алексей Ивашкин * [[Калюжный Алексей Николаевич|Алексей Калюжный]] * [[Антоненко Олег Владимирович|Олег Антоненко]] * Анатолий Степанищев * Рафиҡ Якубов * Ринат Касьянов * [[Грабовский Михаил Юрьевич|Михаил Грабовский]] * Дмитрий Балмин * [[Звягин Сергей Евгеньевич|Сергей Звягин]] * Илдар Мәхәмәтов * Александр Юдин * Ладислав Кон == «Нефтехимик» хоккей мәктәбе атаҡлы тәрбиәләнеүселәре == * Евгений Моратов * Денис Франскевич * Алексей Угаров * Максим Пестушко * Павел Валентенко * Наил Якупов * Илшат Биләлов == Фарм-клубтар == {{main|Реактор (хоккей клубы)}} {{main|ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)}} [[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]] ([[Юғары Хоккей Лигаһы|ЮХЛ]]) һәм [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]] ([[Йәштәр Хоккей Лигаһы|ЙХЛ]]). <!-- == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} --> == Һылтанмалар == * [http://www.hcneftekhimik.ru/ Рәсим сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615152609/http://www.hcneftekhimik.ru/ |date=2011-06-15 }} * [https://maps.google.ru/maps/ms?msid=206915570387205956242.0004ab55c262d3b9e0971&msa=0&ll=55.631836,51.800022&spn=0.01009,0.01929 СКК «Нефтехимик» и ХК «Нефтехимик» Нижнекамск на карте Google] * {{cite web |url=http://www.championat.com/hockey/article-134066-vosstanovit-reputaciju.html |title=Восстановить репутацию |author=Фарид Бектемиров |date=15.08.2012 |work= |publisher=Чемпионат.com |accessdate=2012-08-17 |lang=ru |archiveurl=http://www.webcitation.org/6A0r6JJay |archivedate=2012-08-18 }} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6A0r6JJay?url=http://www.championat.com/hockey/article-134066-vosstanovit-reputaciju.html |date=2012-08-18 }} * [http://vk.com/hc_neftekhimik/ Рәсим сайты ВКонтакте] {{Континенталь хоккей лигаһы}} [[Категория:Алфавит буйынса хоккей клубтары]] [[Категория:КХЛ клубтары]] [[Категория:Нефтехимик (хоккей клубы)]] [[Категория:Рәсәй хоккей клубтары]] qgba1trjt10ovp9n4f8mioehpieo46f 0 112797 1300471 647231 2026-07-05T17:22:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300471 wikitext text/x-wiki {{Пещера |Название = Нагоряны мәмерйәләре |Национальное название = Нагорянські печери |Изображение = Nagoryany 02.JPG |Подпись = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = {{UKR}}<br/>[[Винница өлкәһе]],<br/>[[Могилев-Подільський район]],<br/>с. [[Нагоряни (Могилів-Подільський район)|Нагоряни]] |CoordScale = 10000 |Расположение = {{UKR}}<br/>[[Винница өлкәһе]],<br/>[[Могилев-Подільський район]],<br/>с. [[Нагоряни (Могилів-Подільський район)|Нагоряни]] |Глубина = |Длина = |Объём = ? |Год открытия = |Тип = |Вмещающие породы = |Число входов = |Категория сложности = |Доступно для посетителей= |Освещение = |Сайт = |Страна = Украина |Регион = Винница өлкәһе |Категория на Викискладе = Nahorianski pechery }} '''Нагоряны мәмерйәләре''' ({{lang-uk|Нагорянські печери}}) — Украиналағы урындағы әһәмиәткә эйә тәбиғи геологик ҡомартҡы<ref>[http://pzf.land.kiev.ua/pzf13-2.html Пещеры (Винницкая область) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914194109/http://pzf.land.kiev.ua/pzf13-2.html |date=2016-09-14 }}</ref>. [[Винница өлкәһе]] Могилев-Подольск районының Нагорян ауылында урынлашҡан. [[Днестр]] йылғаһының һул яғындағы ҡая. Майҙаны 1 гектар. 1969 йылдан һаҡланған тәбиғәт статусына эйә. «Днестр» ойошмаһы ҡарамағында. Нагоряны мәмерйәләре урта һәм юғары палеолит эпохаһына ҡарай. Ҡаяла төрлө дәүмәлдәге уйымдар бар. Тикшеренеүселәр фаразы буйынса, уларҙа неандерталецтар йәшәгән. Ҡаяның үҙәк өлөшөндә йыйындар үткәрелгән мәмерйә бар, шулай уҡ унда экзогамия ғаиләһе барлыҡҡа килгән. Бынан тыш, мәмерйәләр территорияһында казак үҙәге булған монастырь торған. Тарихсылар раҫлауынса, Нагорны мәмерйәләре - Гайдамактарҙың йыйылыу урыны. Ҡаяла Тарас Шевченконың рәсеме бар. Уны монастырь монахтарының береһе эшләгән. Шулай уҡ ҡая таштарында бынан 40 мең йыл элек яҙылған пиктограммалар ҙа бар. == Галерея == <gallery> Файл:Nagoryany 06.JPG|Мәмерйә Файл:Погляд на пам`ятку природи Печери із височин Лядівського скельного монастиря.jpg|Лядовск монастыренән тәбиғәт ҡомартҡыһы күренеше Файл:Нагорянська скеля 5.jpg|Мәмерйә Файл:Нагорянська скеля 4.jpg|Мәмерйә Файл:Нагорянська скеля 1.jpg|Ҡая Файл:Nagoryany 12.JPG|Мәмерйә Файл:Nagoryany 23.JPG|[[Тарас Шевченко]] рәсеме Файл:Nagoryany 24.JPG|Боронғо яҙма </gallery> == Сығанаҡтар == * Заповідні об'єкти Вінниччини.&nbsp;— Вінниця: Велес, 2005.&nbsp;— 104 с.+ 28 с. іл. == Иҫкәрмәләр == {{Reflist}} [[Категория:Могилев-Подольск районының тәбиғи-ҡурсаулыҡ фонды]] [[Категория:Алфавит буйынса мәмерйәләр|Н]] [[Категория:Украина мәмерйәләре]] 3eqe5apcoo3mboetbbyy2yyvkfvplb7 0 116684 1300481 1272172 2026-07-05T21:41:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300481 wikitext text/x-wiki {{Военный деятель |имя = Нуриманов Баһауетдин Йәләлетдин |оригинал имени = |дата рождения = 2.05.1893 |дата смерти = 11.08.1918 |место рождения = {{ТУ|Өфө губернаһы}} [[Бөрө өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Нуриман районы}}) [[Яңы Күл]] ауылы |место смерти = {{ВБУ|Ырымбур губернаһы}}<br> {{ВБУ|Орск|Орскиҙа}} ҡалаһы |изображение = |ширина = 250px |описание изображения = |прозвище = |принадлежность = {{Флагификация|Рәсәй}} |годы службы = |звание = |род войск = |командовал = |часть = |сражения = [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]] |награды = |связи = |в отставке = }} '''Нуриманов Баһауетдин Йәләлетдин улы''' ([[2 май]] [[1893 йыл]] — [[11 август]] [[1918 йыл]]) — [[Башҡортостан]]дағы инҡилаб хәрәкәте етәкселәренең береһе, [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]]нда әүҙем ҡатнашыусы. == Биографияһы == Баһауетдин Йәләлетдин улы Нуриманов 1893 йылдың 2 майында [[Өфө губернаһы]]ның [[Бөрө өйәҙе]] (хәҙер Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]]) [[Яңы Күл]] ауылында тыуған. Башланғыс белемде ауыл мәҙрәсәһендә ала, ғаиләләре [[Силәбе]]гә күсеп килгәс, уҡыуын ҡаланың рус телле башланғыс мәктәбендә дауам итә. 1917 йылда РСДРП(б) партияһына инә һәм Өфө эшселәр һәм һалдаттар Советы ағзаһы булып китә. Һуңынан Баһауетдин Нуримановты РСДРП(б)-ның Өфө комитеты Татар-башҡорт бюроһына рәйес итеп һайлай. Уның инициативаһы менән «Алға!» («Вперед!») тигән большевистик газета сыға башлай<ref>[http://www.ihist.uran.ru/_ency-show-1406 НУРИМАНОВ Баһаутдин (Балажетдин) Йәләлетдин улы]</ref> Баһауетдин Йәләлетдин улы 1917 йылдың октябрендә [[Өфө]]лә үткән Урал башҡорттары һәм татарҙары съезының төп ойоштороусыһы була. Октябрь инҡилабынан һуң, Нуриманов атаман Александр Ильич Дутовтың казак ғәскәрҙәре менән көрәшкән Өфө губернаһында ойошторолған хәрбиләштерелгән отряд сафына инә. [[1918 йыл]]дың февралендә аҡтарҙан азат ителгән [[Ырымбур]]ҙа — мосолмандарҙың хәрби-революцион комитетын, ә аҙаҡ губернаның мосолман комиссариатын булдыра. [[Башҡорттар]]ҙан делегат итеп Баһауетдин Нуриманов ебәрелә. Күп тә үтмәй, ул ошо комитеттың һәм Башҡортостанда ғәҙәттән тыш эштәр буйынса комиссар булып китә<ref>[http://eng.bashvest.ru/eng/showinf.php?id=12800 Нуриманов менән «Алға!» («Вперед!»)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1918 йылдың көҙөндә, ҡыҙылдарҙың Ырымбурҙан сигенгәненән һуң, Нуриманов, аҡтарҙың тылында эшләү өсөн, [[Орск]]иҙа ҡала, әммә тиҙ арала ҡулға алына. Ырымбур ҡалаһында [[Башҡорт ғәскәре (1917—1919)|Башҡорт хәрби советы]] большевиктар менән хеҙмәттәшлек иткәне өсөн, ситтән тороп, уны атыу тураһындағы ҡарарын сығара. == Хәтер == * [[Башҡортостан]]да [[Нуриман районы]] һәм ҡала-ауылдарҙа урамдар уның исемен йөрөтә. <br> * Өфөлә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. == Әҙәбиәт == * [[Ҡуҙыев Рамаҙан Усман улы|Кузыев Р. У.]] Баһау Нуриманов. Өфө, 1955; * Асабин Е. П. Революция байрағы аҫтында. Өфө, 1991. * [[Юрий Узиков]]. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 111-112 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, в котором жил Нуримнов Б. Я. Коммунистическая улица, 5''. == Һылтанмалар == * [http://www.ihist.uran.ru/_ency-show-1406 НУРИМАНОВ Багаутдин (Балажетдин) Ялалетдинович] * [http://eng.bashvest.ru/eng/showinf.php?id=12800 «Вперед!» с Нуримановым]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://encycl.bash-portal.ru/nuriman.htm Статья в Краткой энциклопедии Башкортостана]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:Шәхестәр:Нуриман районы]] 9uvuv19cl6tm3x3fpiv879a00njm4li 0 116993 1300482 1011146 2026-07-05T21:44:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300482 wikitext text/x-wiki {{Рәссам |имя=Рәшит Мөхәмәтбарый улы Нурмөхәмәтов |изображение=RNurmashametov.jpg |дата рождения=4.9.1925 |дата смерти=23.8.1986 |место рождения=Өфө |место смерти=[[СССР|Өфө, СССР]] |гражданство={{USSR}} |жанр=пейзаж, портрет |учёба=В. И. Суриков ис. Мәскәү художество институты |стиль=[[Реализм (живопись)|реализм]] |награды={{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Знак Почёта}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Заслуженный художник РСФСР|1970}} Народный художник Башкирской АССР (1977) [[Премия имени Салавата Юлаева]] (1969) {{!}}} |звания = |премии = |сайт = |викисклад = }} '''Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы''' ([[4 сентябрь]] [[1925 йыл]] — [[23 август]] [[1986 йыл]]) — рәссам. 1972—1980 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтының бүлек мөдире. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1970) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1977) рәссамы, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1969), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). == Биографияһы == Рәшит Мөхәмәтбарый улы Нурмөхәмәтов<ref>[http://hallart.ru/forum/35/view/166 Выставка картин Рашида Нурмухаметова в Стерлитамаке — Современное изобразительное искусство Башкортостана-Современное изобразительное искусство Башкортостана]</ref> [[1925 йыл]]дың 4 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1950 йылда [[Өфө сәнғәт училищеһы|Өфө художество училищеһын]], 1956 йылда — В. И. Суриков исемендәге Мәскәү художество институтын тамамлай. Мәскәү институтында уның педагогтары — Владимир Григорьевич Цыплаков һәм Василий Прокофьевич Ефанов. Өфөләге уҡытыусылары — рәссамдар [[Тюлькин Александр Эрастович|Александр Эрастович Тюлькин]] һәм Порфирий Маркович Лебедев. Нурмөхәмәтов портретта милли характерҙар галереяһын булдырыусы: РСФСР-ҙың халыҡ артисы [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Вәлиева]] (1952), СССР-ҙың халыҡ артисы [[Насретдинова Зәйтүнә Әғзәм ҡыҙы|З. Насретдинова]] (1955), скульптор М. Якубов (1967), шағир[[Мостай Кәрим|М. Кәрим]] (1971), композитор [[Исмәғилев Заһир Ғариф улы|З. Исмәғилев]] (1974). Жанрлы композициялар эшләүсе: «Батыр тураһында легенда» (1967), «Шәриғәт ҡорбаны» (1969). 1960—1965 һәм 1971—1980 йылдарҙа ул — БАССР-ҙың Рәссамдар союзы идараһы рәйесе. 1975 йылда БАССР-ҙың Юғары Советына депутат итеп һайлана. Педагогик эшмәкәрлеге: 1972—1980 йылдарҙа [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтында]] уҡыта. Бында художество факультет асыуға тос өлөш индерерә (хәҙер академия). Уның уҡыусылары — И. Бикбулатов, Р. Зәйнетдинов, Р. Харисов, Р. Абдуллин, Г. Калитов, У. Мөхәмәтшин. == маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1969). * «Почёт Билдәһе» ордены (1971). * «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы, 1970. * «1941-1945 й.й. Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 30 йыл» миҙалы, 1975. * БАССР Юғары Советы Президиумы грамотаһы, 1955. * БАССР Юғары Советы Президиумы грамотаһы, 1977. == Картиналары == Төп эштәре: «Яҙыусы С. Агиштың портреты» (1953), «Балерина Зәйтүнә Насретдинованың портреты» (1955), «РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы В. А. Ғиззәтуллиндың портреты», «Скульптор М. Якубов». Нурмөхәмәтовтың геройҙары «ябай кешеләр» — балта оҫталары, быраулаусылар, ғөмүмән, көндәлек хеҙмәт өҫтөндәге республика халҡы. Шундай эштәре араһында — «Һауынсы Рыҫҡолова» (1964), «Самауыр артында» (1961), «Чабан Дәүләтов» (1965), «Кәрим бабай» (1967), «Быраулаусы Ғәфүр» (1959). Рәшит Нурмөхәммәтов үҙ ижадында хеҙмәт кешеһе йөҙөн эҙләүҙә «ҡырыҫ стиль» аша ла үтә. Уның «Төньяҡ сигендәге эш көндәре» (1972—1974), «Поляр арьяғына тәүге үткенсе» (1974) һәм башҡа шундай үҙенсәлекле эштәре бар. Иң яҡшы картиналары — «Нефть крайында» (1969), «Шәриғәт ҡорбандары» (1953—1969. Киндер, майлы буяу). 70-80-се йылдарҙа ул Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарының портреттарын яҙа. 70-се йылдарҙа Төньяҡ сигендә һәм Алтайҙа булыу һөҙөмтәһендә жанрлы картиналар, портреттар һәм тәбиғәт күренештәре эшләнә: триптих «Төньяҡ сик өҫтәндә» (1972—1974), «Поляр арьяғына тәүге үткенсе» (1974), «Алтайҙағы көҙ» (1983). Рәссамдың төп эштәренә шулай уҡ түбәндәгеләр инә: РСФСР-ҙың халыҡ артисы Баныу Вәлиева, к. м., 1952. А. П. Чехов Башҡортостанда, к. м., 1956. Хеҙмәт көнөнән һуң, к. м., 1956. Ҡалала тәүге тапҡыр, м. м., 1956. Нефтсе Ғәфүр, к. м., 1959. Оҫта Андрияшин, к. м., 1959. Самауыр артында, к. м., 1961. Тәслимә, к. м., 1963. Башҡортостан далаһында, к. м., 1964. Кәрим бабай, к. м., 1967. Чабан Дәүләтов, к. м., 1965. Батыр тураһында легенда, к. м., 1966—1967. РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы, медицина фәндәре докторы, профессор Ғиззәтуллиндың портреты, к. м., 1966—1967. Ял мәле, к. м." 1967. Шәриғәт ҡорбандары, к. м., 1960—1969. Нефть крайында, к. м., 1969. Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең портреты, к. м., 1974. Композитор 3. Исмәғилевтың портреты, к. м., 1974. Әсә портреты к. м., 1974. Триптих «Төньяҡта эш көндәре», 1973—1974: Тәүге үткенсе, к. м., Вахтанан һуң. Дуҫтар, к. м. −60°, к. м., Триптих «Төньяҡты тәүгә үтеүселәр», 1974: Ямал — ер сиге, к. м. Төньяҡ сиге өҫтөндә, к. м. Бында ҡалаға нигеҙ һалынасаҡ, к. м. Һуғыш юлдарында, к. м., 1973—1975. Алжир тураһында иҫләү, к. м., 1977. == Күргәҙмәләр == Нурмөхәмәтов — 1947 йылдан республика, зона, рәсәй, союз һәм сит ил (ГДР, МХР) күргәҙмәләрендә ҡатнашыусы. Шәхси күргәҙмәләре Өфөлә (1970, 1975, 1986), Севастополь һәм Алма-Атала (1975), Ҡаҙанда һәм Ленинградта (1976). * Республика, Өфө, 1951 йылдан алып (1972, 1976 йылдарҙағы йәштәр күргәҙмәһенән тыш) * БАССР-ның рәссамдары әҫәрҙәренән күргәҙмә, Мәскәү, 1955. * БАССР-ның рәссамдары әҫәрҙәренән күргәҙмә, Мәскәү, Ленинград, 1969. * «Социалистик Урал» төбәк күргәҙмәһе: Свердловск, 1964; Пермь, 1967; Силәбе, 1969; Өфө, 1974. * БАССР рәссамдары әҫәрҙәренән В. И. Лениндың 100 йыллығына арналған күргәҙмә, г. Ульяновск, 1970. * 3 зона рәссамдары әҙәрҙәренән күргәҙмә, Мәскәү, 1971. * РСФСР-ҙың автономиялы республикалары рәссамдарының әҫәрҙәренән күргәҙмә, Мәскәү, 1971. * БАССР рәссамдарының эштәренән Ҡараҡалпаҡ АССР-нда күргәҙмә, Нукус, 1976. * РСФСР рәссамдарын әҫәрҙәренән күргәҙмә, Мәскәү, 1952. * «РСФСР рәссамдары» күргәҙмәһе, Мәскәү, 1956. * Бөтөн Рәсәй художество күргәҙмәһе «Советская Россия», Мәскәү, 1960. * Бөтөн Рәсәй художество күргәҙмәһе «, Советская Россия — 2», Мәскәү, 1964. * Бөтөн Рәсәй художество күргәҙмәһе «, Советская Россия — 3», Мәскәү, 1967. * Совет иленең 50 йыллығына арналған Бөтә союз художество күргәҙмәһе, Мәскәү, 1967. * В. И. Ленинға 100 йыл туоыуға арналған Бөтә союз художество күргәҙмәһе, Мәскәү, 1970. * «СССР — беҙҙең Ватаныбыҙ» Бөтә союз сәнғәт күргәҙмәһе , Москва, 1973. * «Севастополде геройҙарса һаҡлаусыларға бағышлана» совет рәссамдары әҫәрҙәренән күргәҙмә, Севастополь, 1976. * «Совет һынлы сәнғәте» халыҡ-ара күргәҙмәһе, МХР, Улан-Батор, 1970. * Башҡортостан рәссамдары әҫәрҙәренән күргәҙмә, ГДР, Галле ҡалаһы, 1975. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * Справочник «Художники Советской Башкирии». Автор-составитель Э. П. Фенина, Башкирское книжное издательство, Уфа-1979. * История Уфы. Сб. статей, гл. 14. Башкирское книжное изд., Уфа, 1978. * БСЭ, т. 3, раздел «Башкирская АССР». Изд. «Советская энциклопедия», Москва, 1970. * История Уфы. Сб. статей, гл. 14 Башкирское книжное изд., Уфа, 1976. * Г. С. Кушнеровская: Изобразительное искусство Башкирской АССР. Изд. «Советский художник», Москва, 1974. * Н. Голованов: «Р. Нурмухаметов». Изд. «Художник РСФСР», Ленинград, −1972. * Э. Бодрова; «Рашид Нурмухаметов». Башкирское книжное изд., Уфа, 1976. * Г. Пикунова: Песня о Башкирии. Ж. «Художник», 1974, № 7. * А. Писарев: Радость творчества. Ж. «Агидель», 1974, № 7. * В. П. Фенина: Башкирский Государственный художественный музей им. М. Б. Нестерова. Путеводитель. Башкирское книжное изд., Уфа, 1974. * «Краски Башкирии». Редакционная статья. Газ. «Советская культура», 1969, от 20 августа. * «Башкирия Юбилейная». Редакционная статья. Газ. «Советская культура», 1969, от 19 августа. * А. Герасимов: Художник Башкирии — гость Севастополя. Газ. «Флаг Родины», 1974, от 8 декабря. * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 62-64 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Могила Нурмухаметова Р. М. Южное кладбище''. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/14083-nurmukhametov-rashit-mukhametbareevich}} * [http://www.bashculture.ru/archives/100 Рашит Мухаметбареевич Нурмухаметов] * [http://hallart.ru/ourartists/painting-optimism-rashid-nurmuhametov Современные художники Башкирии — Живопись оптимизма.] [http://hallart.ru/ourartists/painting-optimism-rashid-nurmuhametov Рашит Нурмухаметов] [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:9-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамдары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамдары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының халыҡ рәссамдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусылары]] [[Категория:4 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:23 августа вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:СССР рәссамдары]] [[Категория:Өфө рәссамдары]] [[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]] mbnrs87moipcwfnzsyafb6uxzf0g5u3 0 127448 1300495 1296084 2026-07-06T11:37:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300495 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Михаил Осипович Разумов '''(ысын исеме '''Арханцев Арон Иосифович''') ([[1894 йыл|1894]], Глухов, Чернигов губернаһы — [[30 октябрь|30 октябр]]<nowiki/>ь [[1937 йыл|1937]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1924—1927 йылдарҙа — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] яуаплы секретары. == Биографияһы == 1913 йылдан алып РСДРП ағзаһы, КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы (1930-34) һәм ВКП (б)-ның Үҙәк комитеты (1934—1937) ағзаһы итеп һайлана. СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы. Февраль һәм Октябрь революциялары ҡатнашыусы. * 1918 йыл — Көньяҡ өлкә Халыҡ хужалығы советының ойоштороу-инструктор бүлеге мөдире (Харьков), * 1919 йыл — Одесса хәрби округының сәйәси идаралығы начальнигы * 1919—1920 йылдар —Көньяҡ фронты частарының сәйәси инспекторы * 1920 йыл — Донецк губерна эшсе-крәҫтиән инспекцияһы рәйесе * 1920—1922 йылдар — ответственный секретарь Украина КП (б) (Донецк губернаһы) Луганск өйәҙ комитетының яуаплы секретары , Украина КП (б) губерна комитетының яуаплы секретары, губерна эшсе-крәҫтиән инспекцияһы рәйесе. Төбәк партия ойошмалары етәксеһе: * 1922—1923 йылдар — РКП(б)-ның Рыбинск губерна комитеты яуаплы секретары * 1923—1924 йылдар — РКП(б)-ның Орел губерна комитеты яуаплы секретары * 1924—1927 йылдар — РКП(б)— ВКП(б)-ның [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты|Башҡортостан өлкә комитеты]] яуаплы секретары * 1928—1933 йылдар —ВКП(б)-ның Татарстан өлкә комитеты беренсе секретары * 1933—1937 йылдар — ВКП(б)-ның Көнсығыш-Себер край комитеты беренсе секретары 1927—1928 йылдарҙа [[Ҡытай|Ҡытай]]ҙа партия эшендә була, ҡулға алыуға дусар була. 1937 йылда репрессиялана, атып үлтерелә. 2005 йылда [[Ленин ордены]]на хоҡуҡтарын тергеҙәләр (1937 йылда мәхрүм ителгән булған)<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?844444 Указ Президента РФ от 3 ноября 2005 года № 1251]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Әҙәбиәт == * Разумов М. И. Год работы и ближайшие задачи Татарской партийной организации. Казань, 1929. * Разумов М. И. Выйти в ряды передовых. Иркутск, 1934. 30 000 экз. * Разумов М. И. Победно завершить сельскохозяйственный год. Иркутск, 1934. 25 000 экз. * Разумов М. И. Хозяйственный подъём и культурное строительство Восточной Сибири. Иркутск, 1935. 15 000 экз. * Разумов М. И. О проекте Конституции СССР. Иркутск, 1936. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&G07/17556dad/index Библиотека AZ-LIBR — Разумов Михаил Осипович] * [http://www.knowbysight.info/RRR/04005.asp Справочник по истории КПСС — Разумов Михаил Осипович] * [http://baza.vgdru.com/1/26867/20.htm Михаил Осипович Разумов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171211160815/http://baza.vgdru.com/1/26867/20.htm |date=2017-12-11 }} * [http://www.memo.ru/history/1937/feb_mart_1937/bios.htm Михаил Осипович Разумов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120322021351/http://www.memo.ru/history/1937/feb_mart_1937/bios.htm |date=2012-03-22 }} [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:1894 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] 3xivirvzftxhfn8xde4yqlvycmzq7d6 0 142439 1300492 1185040 2026-07-06T05:41:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300492 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Плотников Иван Фёдорович''' (4 сентябрь 1925 йыл — 13 июль 2011 йыл) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-тарихсыһы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, полковник. Тарих фәндәре докторы (1967), профессор (1968), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985). == Биографияһы == Иван Плотников 1925 йылда [[Королев (Асҡын районы)|Королев]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә (әсәһе — Агриппина Евсеевна, ҡыҙ фамилияһы Останина, атаһы — Федор Николаевич Плотников, граждандар һуғышында партизан-блюхерсы булған) тыуған. Иванға өс йәш тулғанда атаһы ғаиләһен ташлап, яңы ғаилә ҡора. 1928 йылда әсәһе Иван менән [[Байҡы (Ҡариҙел районы)|Байҡы]] ауылына күсеп килә. Иван Плотников 13 йәшендә эшләй башлай: тәүҙә ташсылар бригадаһында кирбес ташый, 14-15 йәшендә көтөү етәксеһе янында көтөүсе-ҡыуыусы, 1941 йылдың йәйендә Ҡариҙел машина-трактор станцияһында (МТС) ремонт эшселәре һәм комбайнер ярҙамсыһы булып эшләй, был ваҡытта туғандары янында йәшәй<ref>{{cite web|author=Плотников И. Ф.|title=Плотников Иван Федорович|url=https://iremember.ru/memoirs/pulemetchiki/plotnikov-ivan-fedorovich/|publisher=Проект "Я помню" - воспоминания ветеранов Великой Отечественной Войны|date=14 июля 2006|accessdate=2018-09-13}}</ref>. 1947 йылдан [[ Башҡорт АССР-ы]]ның Ҡариҙел һәм Асҡын районы урта мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. 1949 йылда [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]н тамамлай, һуңынан [[Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты|Урал университеты]] янындағы аспирантураға уҡырға инә. Уны 1954 йылда тамамлай, «Коммунистическая партия Советского Союза — вдохновитель и организатор героического труда советской интеллигенции в годы Великой Отечественной войны (1941—1945 гг.)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>{{cite web|title=Плотников, Иван Федорович. Коммунистическая партия Советского Союза - вдохновитель и организатор героического труда советской интеллигенции в годы Великой Отечественной войны (1941-1945 гг.) (Текст): Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата исторических наук|url=https://search.rsl.ru/ru/record/01006003355|publisher=Оф. сайт РГБ|accessdate=2018-09-13}}</ref>. 1954 йылдан [[Екатеринбург]] юғары уҡыу йорттарында эшләй. 1962—1975 йылдарҙа — тау институтында кафедра мөдире, 1975—1992 йылдарҙа — Урал дәүләт университетында кафедра мөдире<ref name="уиэ">{{cite web|title=ПЛОТНИКОВ Иван Федорович|url=http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-15-1590-plotnikov-ivan-fedorovich.html|publisher=Уральская Историческая Энциклопедия|accessdate=2018-09-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913185402/http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-15-1590-plotnikov-ivan-fedorovich.html |date=2018-09-13 }}</ref> булып эшләй. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни ҡыҙыҡһыныу сфераһы — [[Рәсәй]]ҙең көнсығышында [[граждандар һуғышы]] тарихнамәһе һәм тарихы проблемаһы, бигерәк тә [[Урал]]да, [[Себер]]ҙә һәм Алыҫ Көнсығышта 1917—1922 йылдарҙа большевиктар һәм большевиктарға ҡаршы көстәрҙең ҡаршы тороуы, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышы тарихы. [[СССР]]-ҙың һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары уҡыу йорттары министрлығының бер нисә Советына инә, юғары уҡыу йорттары өсөн тарих буйынса бер нисә уҡыу программаһы авторҙашы. Оҙайлы ваҡыт СССР Фәндәр академияһының (һуңынан Рәсәй Фәндәр академияһы)<ref>{{cite web|author=Н.В. Мельникова|title=ПЛОТНИКОВ Иван Федорович|url=http://sibhistory.edu54.ru/ПЛОТНИКОВ_Иван_Федорович|publisher=Историческая энциклопедия Сибири|accessdate=2018-09-13}}</ref> «Рәсәй революциялары тарихы» ғилми советы ағзаһы, Урал секцияһы рәйесе була. Беренсел документтар менән әүҙем эшләй, Рәсәй үҙәге һәм көнсығышы менән [[Ҡаҙағстан]]дың 60-тан артыҡ архив һаҡлағысы документтарын өйрәнә. [[Свердловск]] өлкәһенең Дәүләт архивында уның шәхси фонды урынлашҡан. Уның фәнни етәкселеге аҫтында илленән ашыу кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡланған. 800-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 31 монография авторы. Ҡайһы бер хеҙмәттәре: * ''Плотников И.'' Героическая эпопея Уральской партизанской армии Блюхера. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1986. — 400 с. * ''Плотников И. Ф.'' Во главе революционной борьбы в тылу колчаковских войск: Сибирское (Урало-Сибирское) бюро ЦК РКП(б) в 1918‒1920 гг. — Свердловск: Изд-во Урал. ун-та, 1989. — 336 с. * ''Плотников И. Ф.'' Смута: [Рев. события в Белорец. округе в 1918 г.]. — Уфа: Китап, 1994. — 176 с. * ''Плотников И.'' Кто убил Колчака? // Родина. — 1995. — № 1. — С. 50‒52. * ''Плотников И. Ф.'' Александр Васильевич Колчак. Жизнь и деятельность. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1998. * ''Плотников И. Ф.'' Правда истории. Гибель Царской Семьи. — Екатеринбург: Свердловская региональная общественная организация «За духовность и нравственность»; [М.: Паломник], 2003. — [528 с.] ISBN <span class="nowrap">5-9900008-1-2</span> * ''Плотников И.'' [http://magazines.russ.ru/ural/2003/9/plotnik.html О команде убийц царской семьи и её национальном составе] // Урал. — 2003. — № 9. — С. 229‒237. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * I дәрәжә Ватан һуғышы ордены, * ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], * 16 миҙал . * В. Н. Татищев һәм Г. В. де Геннин исемендәге премия лауреаты (1999). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Уральскому университету — 70 лет. Свердловск, 1990; * Филатов В. В. Отечества пользы для… // К 75-летию Уральского горного института (1917—1992). Екатеринбург. 1992; * Уральский государственный университет в биографиях, Екатеринбург, 1995; * Чернобаев А. А. Историки России. Кто есть кто. Саратов, 1998; * Со святой верой в победу. Екатеринбург, 2000. == Һылтанмалар == * [http://irkipedia.ru/content/plotnikov_ivan_fedorovich_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 Плотников, Иван Федорович // «Историческая энциклопедия Сибири» (2009)] * [https://search.rsl.ru/ru/search#q=author:(плотников%20иван%20федорович) Некоторые работы на оф. сайте РГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=author:(плотников%20иван%20федорович) |date=2019-11-26 }} * <span data-wikidata-qualifier-id="P248">[http://www.башкирская-энциклопедия.рф/4598 Плотников, Иван Фёдорович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span>&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;[[Башҡорт энциклопедияһы|Башкирская энциклопедия]]. — Уфа: ГАУН «[[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|Башкирская энциклопедия]]<nowiki/>», 2015—2018. — ISBN 978-5-88185-306-8. [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Рәсәй тарихсылары]] [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:4 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:Асҡын районында тыуғандар]] [[Категория:13 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:2011 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Екатеринбургта вафат булғандар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] ldl4k49iyr6tbxx5o67s7wwy327dej5 0 145058 1300463 1229385 2026-07-05T13:08:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300463 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Муллағолова}} '''Муллағолова Әнисә Муса ҡыҙы''' ([[5 март]] [[1963 йыл]]) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист. Филология фәндәре кандидаты, доцент. «Юлдаш» радиоһы хеҙмәткәре. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы. == Биографияһы == Әнисә Муса ҡыҙы Муллағолова 1963 йылдың 5 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] ауылында тыуған. Атаһы Ишйәров Муса Хәйретдин улы — профессияһы буйынса ветеринар врач. Был вазифала 33 йыл эшләгәндән һуң, келәт мөдире була. Әсәһе Венера Хизбулла ҡыҙы [[Темәс башҡорт педагогия училищеһы|Темәс педагогия училищеһы]]нда уҡыған. Әммә һуғыштан һуңғы ауыр йылдар йөгө уҡыуын тамамларға ҡамасаулаған. Шулай ҙа мәктәп яны интернатында тәрбиәсе булып эшләй, үҙенең балаларын тәрбиәләүгә бағышлай. {{начало цитаты}} Минең әсәйемдең әсәһе Әсмә Баймырҙина илле йыл буйы уҡытыусы булып эшләгән. Ул — Батыр Вәлит, Абдулхаҡ Игебаев кеүек күренекле шағирҙарҙың, Советтар Союзы Геройы Тәфтизан Миңнеғоловтың тәүге уҡытыусыһы. Бөгөн Баймаҡ районындағы Күсей ауылының урамдарының береһҙе уның исемен йөрөтә. Өләсәйемдең әсәһе ҡарт Ғәйниямал өләсәй революцияға саҡлы алтын табыу сәнәғәт предприятиеһы хужалары Рәмиевтарҙың балаларының рухи остазы булған. Ҡыҙы Әсмә лә кескәй Рәмиевтәр менән бергә тәрбиәләнгән. Бәлки, шуғалыр ҙа ул һәр яҡтан үҫешкән шәхес ине. Ул киң белемле булды, Ҡөрьәнде тулыһынса белә ине, аш-һыу, нағыш оҫтаһы ине. Революция еңгәндән һуң, ул уҡытыусы булып китә. Темәстә Башревком эшләй ул саҡта. Һәм Ғәйниямал ҡарт өлөсәйҙе, мәрхүмдең үтенесе буйынса ясин уҡыған өсөн ҡулға алалар. Фәҡәт Зәки Вәлидиҙең арҡаҙашы Муса Мортазиндың ярҙамы менән генә бәлә уны ситләп үтә. Ғәйниямал ҡарт өләсәйҙең дүрт балаһы араһында иң күренеклеһе — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Таңсулпан Ғарипова. Өләсәйемдең бер туған һеңлеһе Гөлнур Баймырҙина («РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы») ла ғүмер буйы уҡытыусы булып эшләне{{конец цитаты}} Әнисә Муллағолова Сибай педагогия училищеһында уҡыған. Уның уҡытыусылары РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусылары [[Бикбулатова Фәриҙә Ғариф ҡыҙы |Фәриҙә Ғариф ҡыҙы Бикбулатова]] һәм [[Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы]] уға туған телдең нескәлектәренә һөйөү тәрбиәләгән. Сибайҙа уҡығанда Әнисә театр менән мауыҡҡан, драма түңәрәгенең ағзаһы булған. БДУ-ла уҡыған дәүерендә [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның ул саҡтағы директоры Рәйес Исмәғилев етәкселегендәге театр студияһында шөғөлләнгән. Комсомол йәмәғәт эштәренең алғы рәтендә йөрөгән ҡыҙ Башҡортостан интернациональ студент төҙөлөш отряды составында Германияға ла бара. Артист [[Абушахманов Әхтәм Әхәт улы|Әхтәм Абушахманов]] алып барған «Телмәр мәҙәниәте» дәрестәре лә ярҙам иткәндер, ул Азат Нәҙерғолов менән бергә «Пионер осҡоно» радиотапшырыуының алып барыусыһы булып та үҙ көсөн һынап ҡарай. Әммә ул үҙендә уҡытыусы һөнәренә тоғролоҡ тоя. Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы факультетында танылған ғалим-педагогтар [[Зәйнуллин Марат Вәли улы|Марат Вәли улы Зәйнуллин]], [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Роберт Нурмөхәмәт улы Байымов]], [[Ҡунафин Ғиниәтулла Сафиулла улы|Ғиниәт Сафиулла улы Ҡунафин]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Ғайса Батыргәрәй улы Хөсәйенов]] тикшеренеүсе ҡеүәһен һалған һәләтле студентына. == Хеҙмәт юлы == Республика художество гимназия-интернатында уҡытыусы һөнәре буйынса тәүге аҙымдарын яһай. БДУ аспиранты булараҡ, «Башҡорт теле методикаһы» дисциплинаһы буйынса лекциялар уҡый. 1997 йылда, тәжрибә туплаған уҡытыусы булараҡ, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм фольклоры кафедраһына даими эшкә саҡырыла. 2000 йылда «Хәҙерге заман башҡорт хикәйәһе: жанр һәм стиль үҙенсәлектәре» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2002 йыл — [[БДУ]]-ның Нефтекама филиалы директоры Октябрь Кәли улы Вәлитов белемле белгес кәрәклеген әйткәс, Роберт Байымов кәңәше менән Әнисә Муса ҡыҙы Муллағолова БДУ-ның Нефтекама филиалына эшкә барырға риза була. «Нефтекама ҡалаһы, ижтимағи-иҡтисади үҫеше буйынса, Башҡортостандың башҡа ҡалаларынан бер ҙә ҡалышмай, һәләтле ижади кешеләре менән дан тота», ти Әнисә Муса ҡыҙы. Башта рус, башҡорт, сит телдәр филологияһын берләштергән дөйөм филология кафедраһы ғына була. 2005 йылда, Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш төбәгендәге урта һәм махсус урта белем биреү учреждениеларында башҡорт телен туған тел булараҡ та, дәүләт теле булараҡ уҡытыусы белгестәр етмәгәнлектән, БДУ-ның Ғилми советы ҡарары менән Нефтекама филиалында айырым Башҡорт филологияһы кафедраһы булдырыла. Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш төбәге төбәге халыҡтарының тарихын, мәҙәниәтен, көнкүрешен өйрәнеү маҡсатында фольклор һәм диалектологя экспедициялар ойошторола. [[Яңауыл районы|Яңауыл]], [[Тәтешле районы|Тәтешле]], [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел]], [[Балтас районы|Балтас]] һәм [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө]] райондарында бай материал йыйыла. Студенттар XIX быуаттың күренекле яҙыусыһы һәм мәғрифәтсеһе [[Ғәли Соҡорой]]ҙоң , халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның, шағирҙар [[Атнабаев Әнғәм Ҡасим улы|Әнғәм Атнабаев]]<nowiki/>тың, [[Назар Нәжми]]<nowiki/>ҙең, [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Шәйехзада Бабич]]<nowiki/>тың тыуған яғында, йорт-музейҙарында булалар. Филиалға хәҙерге осор яҙыусылары, шағирҙары, ғалимдары, мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәрен саҡырыла. Кафедрала [[Нефтекама]], [[Ағиҙел]], [[Яңауыл]] ҡалалары һәм Тәтешле, [[Илеш районы|Илеш]] һәм Яңауыл райондарының мәғариф бүлектәренә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларына методик ярҙам күрһәтеү бәйләнештәре булдырған. Бынан тыш, кафедра ойошторған йыллыҡ курстарҙа өс йыл эсендә республиканың төрлө мөйөштәренән юғары белемле 200-ҙән артыҡ белгес квалификацияһын күтәрә. Шулай уҡ башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса интенсив курстар эшләй. 2006 йылдың мартында Нефтекама кафедраһының әүҙем ҡатнашлығында «Ҡала башҡорттары» конференцияһы ойошторола, ә 2007 йылда Тәтешле районы хакимиәте менән берлектә «Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайыш төбәгенең этномәҙәни һәм тел үҙенсәлектәре» темаһына төбәк-ара конференция уҙғарыла. Шул уҡ йылдың аҙағында кафедраның туранан-тура ҡатнашлығында халыҡ яҙыусыһы З. Биишеваның 100 йыллыҡ юбилейына бағышланған «Башҡортостан халыҡтарының хәҙерге заман рухиәте контексында Зәйнәб Биишева ижады» темаһына республика фәнни-ғәмәли конференцияһы уҙғарыла. Артабан башҡорт филологтары «Күп теллелек шарттарында тел һәм әҙәбиәт» Халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференцияһын үткәреүҙә әүҙем ҡатнаша. Конференциялар эше кафедраның редакция-нәшриәт бүлегендә баҫтырып сығарылған йыйынтыҡтарыа лайыҡлы урын тапҡан. Бынан тыш, филиал кафедраһы кәрәкле фәнни, методик һәм белешмә әҙәбиәт менән тәьмин итеү мөмкинлеге бирә. Әнисә Муса ҡыҙы фәҡәт [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның Нефтекама филиалында ғына үҙен ысын юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм башҡорт теле һәм әҙәбиәте, уны уҡытыу методикаһы белгесе итеп асты. Бында ул башҡорт әҙәбиәте тарихын һәм теорияһын киң өйрәнеү мөмкинлеген алды. Башҡорт әҙәбиәтен боронғо замандан башлап хәҙерге осорға тиклем өйрәнеү бик күп ваҡыт һәм көс талап итә. Шул белеменә таянып уҙғарған дәрестәре юғары фәнни- методик кимәл менән айырылып тора. Хәҙерге заман әәҙәбиәтте өйрәнеү ғилеменең ҡаҙаныштарын ентекле өйрәнгәнлектән, Муллағолова Ә. М. йыл һайын, юғары уҡыу йорто программалары һәм дәүләт стандарттары үҙгәрештәрен иҫәпкә алып, лекция материалына өҫтәмәләр индерә, яңырта. Ул үҙенең студенттарының белеменә талапсан ҡарай. Ул фәнни-тикшеренеү эшмәкәрлегенән ситләшмәй, студенттарҙың фәнни-ғәмәли эшмәкәрлеге, уҡытыу практикаһы менән уңышлы етәкселек итә. Студенттар Әнисә Муса ҡыҙы етәкселегендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһының һәм тарихын өйрәнеүҙең актуаль мәсьәләләренә бағышланған вуз һәм республика фәнни-ғәмәли конференцияларында әүҙем ҡатнашалар. == Бер туғандары == Әнисә Муса ҡыҙының ғаиләһендә тәрбиәләнгән алты баланың дүртеһе педагогтар. Һеңлеһе Фәнзилә Муса ҡыҙы Байымова Ҡырмыҫҡалы районында башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡыта, «БР мәғариф алдынғыһы». Ул Төбәк-ара башҡорт теле уҡытыусылары конкурсы еңеүсеһе һәм Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары премияһына лайыҡ була. == Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Сығанаҡтар == == Әҙәбиәт == * «Хәҙерге заман башҡорт хикәйәһе: жанр һәм стиль үҙенсәлектәре» — Өфө, 2000. — 154 б. == Һылтанмалар == *[vatandash.ru/index.php?article=1828 «Ватандаш» журналы.Ансаф Таһировтың «Призвание — учитель» мәҡәләһе] *[https://search.rsl.ru/ru/record/01000272811 Кандидатлыҡ диссертацияһы: «Хәҙерге заман башҡорт хикәйәһе: жанр һәм стиль үҙенсәлектәре» 10.01.02. — Өфө, 2000. — 154 б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927021215/https://search.rsl.ru/ru/record/01000272811 |date=2020-09-27 }} *[www.dissercat.com/content/sovremennyi-bashkirskii-rasskaz-zhanrovye-i-stilevye-osobennosti Кандидатлыҡ диссертацияһы] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:5 мартта тыуғандар]] [[Категория:1963 йылда тыуғандар]] [[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличниктары]] srp2q4hkj6gfv95tpstkewy2gqrxngf 0 145345 1300493 1294745 2026-07-06T06:16:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300493 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Позерн Борис Павлович''' ([[7 июль]] [[1882 йыл]] — [[25 февраль]] [[1939 йыл]]) — СССР партия һәм дәүләт эшмәкәре, РСДРП-ның II съезына тиклем партстажы булған совет власы өсөн көрәшкән етәкселәрҙең береһе. СССР НКВД-ның махсус тройкаһы составына инә. == Биографияһы == [[Түбәнге Новгород]]та тыуған, милләте буйынса немец. 1902 йылдан — РСДРП ағзаһы. 1903—1917 йылдарҙа [[Түбәнге Новгород]]та, [[Һамар]]ҙа, [[Мәскәү]]ҙә, [[Вологда]]ла, [[Минск]]иҙа партия эшен алып бара. Күп тапҡыр ҡулға алына. Партия ҡушаматтары: ''Западный'', ''Степан Злобин''<ref name="pskovskaya" />. Февраль революцияһынан һуң Минск советының беренсе рәйесе була. I Бөтә Рәсәй Советтар съезы делегаты, ВЦИК-тың ағзаһы. 1917 йылдың июленән — РСДРП(б)-ның Петербург комитеты ағзаһы, РСДРП-ның IV съезы делегаты. Октябрь ихтилалы алдынан РСДРП(б)-ның Үҙәк Комитеты тарафынан Псковҡа ебәрелә, унда Төньяҡ фронты штабы урынлашҡан була, Октябрь революцияһынан һуң — Төньяҡ фронты штабы комиссары. 1918 йылдың март-май айҙарында — Петроград хеҙмәт коммунаһының хәрби эштәр буйынса ағзаһы. 1918 йылдың майынан 1919 йылдың майы тиклем — Петроград хәрби коммунаһы комиссары. 1918 йылдың июнендә үлем язаһына ҡаршы сығыш яһай<ref>См.: ''Ратьковский И. С.'' [http://www.pseudology.org/Abel/PetroVchk1918_RedTerror.pdf Красный террор и деятельность ВЧК в 1918 году]. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2006. — с. 119.</ref>. 1918 йылдың 6 сентябренән 1919 йылдың 20 майына тиклем — Петроград хәрби округы комиссары. 1918 йылдың декабрь айында Балтик флотының хәрби советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1919 йылдың 5 июненән алып 5 авгусҡа тиклем — Көнбайыш фронтының РВС-ның ағзаһы, 1919 йылдың 4 авгусынан 1920 йылдың 15 ғинуарына тиклем авгусҡа тиклем 15 — Көнсығыш фронтының, 1920 йылдың 3 февраленән 15 декабренә тиклем — 5-се армия РВС-ның ағзаһы<ref>''С. З. Байкулова, к. и. н., Я. Ю. Матвеева.'' Руководители Санкт-Петербурга. — Санкт-Петербург : Нева ; Москва : ОЛМА-Пресс, 2003. — ISBN 5-7654-2114-8 ISBN 5-224-04128-7. — С. 429—431. — [https://books.google.ru/books?id=UICLPsXCyKcC&pg=PA430&lpg=PA430&dq=%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BD&source=bl&ots=FvYqOBEVHH&sig=Fp_rRWoEIuM8ynZcfbiW2veZ59Q&hl=ru&sa=X&ei=XZI2UJHHHsSzhAedxYHoDg&ved=0CD0Q6AEwAw#v=onepage&q=%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BD&f=false]</ref>. 1921—1922 йылдарҙа — РСФСР ВСНХ-ның туҡыу сәнәғәте баш идаралығының рәйесе. 1922 йылдан — партия эшендә. 1926—1929 йылдарҙа — Ленинградта Наркомпростың тулы хоҡуҡлы вәкиле, Зиновьев исемендәге Коммунистик университеты ректоры. 1925 йылдан — Ленинград губерна комитеты секретары, һуңынан ВКП(б)-ның өлкә комитетының (секретары. 1929—1933 йылдарҙа — ВКП(б)е-ның Ленинград өлкә комитеты секретары, һуңынан өлкә комитетының мәҙәниәт һәм пропаганда бүлеге мөдире. ВКП(б)-ның Үҙәк Контроль комиссияһы ағзаһы (1923—1930). Партияның XIII, XIV һәм XV съездарында Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана, партияның XVI и XVII съездарында — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1930 йыл)<ref name="BSE">{{Из БСЭ|заглавие=Позерн Борис Павлович}}.</ref>. 1937—1938 йылдарҙа — прокурор [[Ленинград өлкәһе]] прокуроры<ref name="pskovskaya">[http://pskovmir.edapskov.ru/index.php?page=1&q=%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BD&flag=1 Позерн Борис Павлович]. // Псковская энциклопедия. Главный редактор — А. И. Лобачёв, д. и. н. Псков, Псковское региональное общественное учреждение — издательство «Псковская энциклопедия», 2007.</ref>. СССР НКВД-һы тарафынан 1937 йылдың 30 июлендәге 00447-се һанлы бойороғона ярашлы Ленинградта булдырылған «махсус тройка» составына инә<ref>[http://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA_%D0%B2_1937%E2%88%921938_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85 Составы троек в 1937−1938 годах // Сайт Nkvd.memo.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200704050528/https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA_%D0%B2_1937%E2%88%921938_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85 |date=2020-07-04 }}</ref>, Ленинградта «халыҡ дошмандарының» атып үлетереү исемлектәренә ҡул ҡуя, йәғни репрессияларҙа ҡатнашаref>[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1007240 Сталинский план по уничтожению народа: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов» // Архив Александра Н. Яковлева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170813155434/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1007240 |date=2017-08-13 }}</ref>. == Йомғаҡлау этабы == 1938 йылдың 9 июлендә Б. А. Позерн үҙе «халыҡ дошманы» булараҡ ҡулға алына, хөкөмгә тарттырыла һәм атып үлтереүгә хөкөм ителә. Приговор 1939 йылдың 25 февралендә үтәлә. 1957 йылда аҡлана<ref name="pskovskaya" />. == Хеҙмәттәре == * Коммунистическая партия и крестьянство. Л., Прибой, 1925 * Оппозиция на XV партконференции. Л., Прибой, 1927 * Как оппозиция «обороняет» СССР. Л., Прибой, 1928 * В ответ вредителям и интервентам усилим оборону СССР. Л., Прибой, 1931 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&000/Src/0004/index Позерн Борис Павлович] // ЦЕНТРАЛЬНЫЙ КОМИТЕТ КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): * Историко-биографический справочник / Сост. Горячев Ю. В. — М.: Издательский дом «Парад», 2005. — 496 с.: илл. — ISBN 5-8061-0062-6. {{Командующие Ленинградским военным округом}} {{Члены особых троек НКВД СССР}} [[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары]] [[Категория:1939 йылда вафат булғандар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Большевиктар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:25 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:Түбәнге Новгородта тыуғандар]] [[Категория:1882 йылда тыуғандар]] [[Категория:7 июлдә тыуғандар]] gnsxas1rb95gafujfxffdbv7n704wvu 0 148428 1300487 1056101 2026-07-06T01:29:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300487 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оснабрюк университеты''' ({{Lang-de|Universität Osnabrück}}) — [[Оснабрюк]] ҡалаһындағы университет. [[Германия]]ның [[Түбәнге Саксония]] ерендә урынлашҡан. Университет [[1974 йыл]]да Оснабрюк педагогия юғары уҡыу йорто (Adolf-Reichwein-Hochschule) нигеҙендә ойошторола. Ул 1953 йылдан алып Оснабрюк замогы территорияһында урынлашҡан булған. 1632 йылда ҡалала «Аcademia Carolina Osnabrugensis» университеты эшләгән була, әммә 1633 йылда, ҡаланы швед ғәскәрҙәрее оккупацияға алған ваҡытта, [[Утыҙ йыллыҡ һуғыш]] барышында, университет ябыла. [[Файл:FranzWilhelmvonWartenberg.jpg|слева|мини|Франц Вильгельм фон Вартенберг — университетҡа нигеҙ һалыусы]] [[2009 йыл]]да Осбнабрюк университеты киң танылыу ала, бында Германияла беренсе булып [[ислам]] [[Теология|теологияһы]]<ref>[http://www.uni-osnabrueck.de/160_11925.html Сайтта ислам университетының теология буйынса һөнәрҙәр тураһында мәғлүмәт оснабрюкский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110141414/http://www.uni-osnabrueck.de/160_11925.html |date=2012-01-10 }}</ref> факультеты асыла. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Дворец Оснабрюк == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.uni-osnabrueck.de/ Рәсми сайтта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806105040/http://www.uni-osnabrueck.de/ |date=2013-08-06 }}{{Ref-de}} [[Категория:Германия университеттары]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] lhxkg7m9rnr9uaf7ldbbixua3b867g0 0 156195 1300467 960712 2026-07-05T15:37:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300467 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәғәфүрова Флүрә Фаат ҡыҙы''' ([[8 август]] [[1952 йыл]]) — ғалим-селекционер, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (2006). == Биографияһы == Мәғәфүрова Флүрә Фаат ҡыҙы 1952 йылдың 8 августында БАССР-ҙың [[Ғафури районы]] [[Бурлы]] ауылында тыуған, урындағы урта мәҡтәптән һуң 1975 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлай. 1972—1976 йылдарҙа Әбйәлил районының Байым урта мәктәбендә эшләй. 1976 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]нда (БНИИСХ) эшләй. 1999 йылда өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, 2012 йылдан лаборатирия мөдире вазифаларын башҡара. 2006 йылда [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]нда «ауыл хужалығы фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01003273502 Российская государственная библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191203174923/https://search.rsl.ru/ru/record/01003273502 |date=2019-12-03 }}</ref>. Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостандың Урал алды далаларында минераль ашламалар тәьҫирендә ҡарабойҙай һәм тары культураларын формалаштырыуға арналған. == Ғилми эшмәкәрлеге == Фәнни эшмәкәрлеге ярма культуралары селекцияһына арналған. Мәғәфүрова тарафынан ҡарабойҙайҙың Агидель, Башкирская красностебельная, Илишевская, Инзерская, Светлана, Уфимская сорттары сығарыла, Башҡортостанда ярма культураларын үҫтереү буйынса тәҡдимдәр яһала. Мәғәфүрова Флүрә Фаат ҡыҙы 20‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{БЭ2013|index.php/9032}} pcfsrjufv7tym1ruh2g5gyivoz51u59 0 156423 1300488 1077410 2026-07-06T01:39:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300488 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Островский Григорий Семенович''' ([[1929 йыл]]—[[2007 йыл]]) — СССР һәм [[Израиль]] сәнғәт белгесе, [[Фән докторы|сәнғәт ғилеме докторы]] (1989), профессор. 60 китап, монографиялар һәм меңдән ашыу мәҡәләләр меңдән авторы. Халыҡ-ара сәнғәт белгестәре ассоциацияһы ағзаһы, славян тикшеренеүҙәренең (Мәскәү), Израиль, Америка ассоциацияһы ағзаһы, Израиль Яҙыусылары федерацияһы ағзаһы. == Биографияһы == Островский Григорий Семенович 1929 йылдың 1 октябрендә [[Ленинград]]та тыуған. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, 1941 йылда, атаһы армияға мобилизациялана, ғаилә балалар менән [[Ҡазан]]ға эвакуациялана. Һуғыш тамамланғандан һуң Ленинград университетында (Санкт-Петербург дәүләт университеты, тарих факультетының сәнғәттәр тарихы бүлеге) сәнғәт тарихын өйрәнә; Григорий Островскийҙың диплом эше темаһы — «Немецкая графика в эпоху Великой крестьянской войны (XVI в.)». Уҡыуын тамамлағандан һуң, 1951 йылда [[Львов]]та картиналар галереяһынды эшләй. Игорь Островский 1953 йылда өйләнә һәм 1954 йылда уның ғаиләһендә улы Игорь тыуа. 1955 йылда Г.С. Островский етәкселеге аҫтында совет осоронда беренсе Львов картиналар галереяһы каталогы әҙерләнә һәм донъя күрә. Ул галереяны яңынан ҡороу буйынса ойоштороусы була, әммә һуңынан эшенән бушатыла. 1968 йылда Ленинградта кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм өс йыл дауамында Ҡарасай-Черкес педагогия институтының (хәҙер Ҡарасай-Черкес дәүләт университетында) художество-графика факультетында доцент булып эшләй. Украина ССР-ы рәссамдар союзы ағзаһы була. Уның «Народная художественная культура российского города XVIII — нач. XX в.» темаһына докторлыҡ диссертацияһы<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01008274993 Диссертация доктора искусствоведения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207064501/https://search.rsl.ru/ru/record/01008274993 |date=2019-12-07 }}</ref> ябай халыҡ сәнғәтенә арналған, ул ыңғай фекерҙәр һәм рецензиялар ала. Әммә 1983 йылда диссертацияны совет сәнғәте өсөн зыянлығы сәбәбе менән  СССР художество академияһы вәкилдәре тарафынан уға ғалим дәрәжәһен биреү тыйыла. Тик 1989 йылда яңы юғары аттестация комиссияһы (ВАК) диссертацияны раҫлауға ҡабул итә. 1992 йылда Григорий Островский ҡатыны менән Израилгә сыға, [[Тель-Авив]]та йәшәй, биш йыл дауамында (1993—1997) Иерусалим университетында уҡыта. Бер үк ваҡытта сәнғәт мәсьәләләре буйынса рус телле «Вести» гәзитенең күҙәтеүсе була<ref name="berkovich">[http://berkovich-zametki.com/2014/Zametki/Nomer9/Podolskaja1.php Над временем и пространством (Штрихи к биографии Григория Островского)]</ref> Лидия Яковлевна 2005 йылда вафат була. 2007 йылдың 1 октябрендә Григорий Семенович Тель-Авивта вафат була. Рәссам Маргарита Сельская-Райх Григорий Островскийҙың портретын яҙа. == Хеҙмәттәре == Островскийҙың библиографик күрһәткестәре 2006 йылдан алып 1900 иҫәпләнә, улар араһында 20 телгә тәржемәләре бар. Ҡайһы саҡта Г. Семенов һәм Г. Шимон псевдонимы баҫылып сыҡҡан.<ref name="berkovich"/> Ул шулай уҡ «Истории украинского искусства» (Киев, 1967—1968) 5-6 том бүлектәренең авторы булып тора. Монографиялары араһында: «Иван Труш» (Киев, 1955), «А. Манастырский» (Киев, 1958), «Антон Михайлович Кашшай» (Москва, 1962), «Художники советского Закарпатья» (1968), «Львов» (Ленинград, 1975), «Художественные музеи Львова» (Ленинград, 1978), «Захарий Зограф» (1987), «Роман Сельский» (1988), «Добрый лев Марии Примаченко» (1990), «Григорий Сорока» (1993), «Искусство примитивов» (Тель-Авив, 2003). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.isrageo.com/2014/07/20/ostrovsky/ Над временем и пространством] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207064511/http://www.isrageo.com/2014/07/20/ostrovsky/ |date=2019-12-07 }} * publ.lib.ru/ARCHIVES/O/OSTROVSKIY_Grigoriy_Semenovich/_Ostrovskiy_G.S..html − Григорий Семенович Островский {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Сәнғәт белгестәре]] [[Категория:Сәнғәт ғилеме докторҙары]] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2007 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1929 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 октябрҙә тыуғандар]] cz0hxf2ydhjt3kb0ti3gp1gh244k71z 0 156643 1300494 1291501 2026-07-06T08:52:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300494 wikitext text/x-wiki {{ФИО}}{{Ғалим|Имя=Прозорова Наталия Сергеевна|Место работы=[[Московский университет МВД России|МЮИ]], [[Киевский национальный университет имени Тараса Шевченко|КГУ]], [[Национальный педагогический университет имени М. П. Драгоманова|НПУ]], [[Запорожский национальный университет|ЗНУ]]|Награды и премии={{{!}} {{!}} {{Орден Отечественной войны 2 степени}} {{!!}}{{Орден Красной Звезды}} {{!!}}{{Орден Славы 3 степени}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Медаль За отвагу}} {{!!}}{{Медаль За отвагу}} {{!!}}{{Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Медаль За доблестный труд}} {{!!}} {{Медаль Ветеран труда}} {{!!}}{{Медаль «В память 800-летия Москвы»}} {{!!}}{{Медаль «В память 250-летия Ленинграда»}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Орден За мужество III степени}} {{!}}}|Известен как=|Знаменитые ученики=|Научный руководитель=|Альма-матер=[[Всесоюзный юридический заочный институт]],<br> [[Московский университет МВД России|Московский юридический институт]]|Учёное звание=|Учёная степень=|Гражданство={{USSR}} → {{UKR}}|Оригинал имени=|Научная сфера=[[юриспруденция]]|Место смерти={{МС|Киев}}, [[Украина]]|Дата смерти=21.11.2006|Место рождения={{МР|Вологда}},<br> [[Советская Россия]]|Дата рождения=4.10.1922|Описание изображения=|Ширина=200 px|Изображение=Прозорова_Наталия_Сергеевна.jpg|Сайт=}} '''Прозорова Наталия (Наталья) Сергеевна''' ({{Lang-uk|Наталія Сергіївна Прозорова}}; [[1922 йыл|1922]]—[[2006 йыл|2006]]) — совет һәм украин ғалимы, [[Фән докторы|юридик фәндәр докторы]] (1985), профессор (1986). Сәйәси тәғлимәттәр тарихы һәм хоҡуҡи проблемаларҙы тикшереү менән шөғөлләнә. 60-тан ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик эштәрҙең авторы. == Биографияһы == Прозорова Наталия Сергеевна [[1922 йыл]]да [[СССР]]-ҙың [[Вологда]] ҡалаһында тыуған. Ул 1940 йылда СССР Прокуратураһының Б бөтә союз юридик ситтән тороп уҡыу институтына уҡырға инә (ВЮЗЯ, хәҙер Мәскәү дәүләт юридик университеты). 1941 йылда икенсе курста уҡығанда, фронтҡа китә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша: Көнбайыш һәм 3-сө Белорус фронтында 173-сө Ҡыҙыл йондоҙло Орша уҡсылар дивизияһының 426 айырым элемтә батальонының радиостанцияһы начальнигы була<ref>[http://www.pobeda1945.su/division/4756 173 стрелковая Оршанская Краснознаменная дивизия (3 формирования)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210160252/http://www.pobeda1945.su/division/4756 |date=2019-12-10 }}</ref>, [[сержант]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] ағзаһы. Хәрби орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1378428838/ Прозорова Наталия Сергеевна]</ref><ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0&first_name=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F&middle_name=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&page=1 Прозорова Наталия Сергеевна]</ref>. [[Бөйк Ватан һуғышы]]нан һуң ул РСФСР Юстиция халыҡ комиссариатының [[Мәскәү]] юридик институтында (хәҙер Рәсәй Эске эштәр министрлығының Мәскәү университеты) уҡыуын дауам итә һәм 1948 йылда уны уңышлы тамамлай. Ошо уҡ юғары уҡыу йортоноң аспирантураһын тамамлағандан һуң, ул Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында өлкән уҡытыусы булып эшләй (1951 йылдан алып), ә институт Мәскәү дәүләт университетының юридик факультеты менән ҡушылғандан һуң — был факультетта дәүләт һәм хоҡуҡ кафедраһы доценты була. Наталия Прозорова 1961 йылдан алып Киевта эшләй: СССР Эске эштәр министрлығының [[Киев]] юғары мәктәбенең (КДУ, хәҙер [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты]]) эҙмә-эҙлекле доценты, дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы кафедраһы мөдире, профессоры була. 1991 йылдан алып Халыҡ-ара Соломон университетының юридик факультеты профессоры ({{Тәржемәһеҙ 5|Международный Соломонов университет|Международного Соломонова университета|uk|Міжнародний Соломонів університет}}), Иҡтисад һәм идара итеү, хужалыҡ хоҡуғы институты, М. П. Драгоманов исемендәге Милли педагогия университеты(бөтәһе лә Киевта) юридик факультеты профессоры була. Ул Шулай уҡ Запорожье милли университетының дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы кафедраһында ла профессор булып эшләй<ref>[https://www.znu.edu.ua/cms/index.php?action=category/browse&site_id=73&lang=rus&category_id=549 История кафедры]</ref>. 1952 йылда «П. И. Пестелдең сәйәси ҡараштары» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01006010345 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата юридических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210192258/https://search.rsl.ru/ru/record/01006010345 |date=2019-12-10 }}</ref> 1985 йылда «Дәүләт һәм хоҡуҡ тураһында марксистик тәғлимәт һәм Беренсе Интернационал» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01008722045 Диссертация доктора юридических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210192247/https://search.rsl.ru/ru/record/01008722045 |date=2019-12-10 }}</ref> 5 юридик фәндәр кандидаты әҙерләгән. [[2006 йыл]]дың [[21 ноябрь|21 ноябр]]ендә [[Киев]]та вафат була. == Наградалары == * Советтар Союзының 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм 3-сө дәрәжә Дан ордены шулай уҡ күп миҙалдары, шул иҫәптән ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944, 1945) менән бүләкләнгән. * Украина ордендары менән бүләкләнгән, шулай уҡ 3-сө дәрәжә «Батырлыҡ өсөн»миҙалы менән (1999). == Сығанағы == * ''В. П. Горбатенко''. Прозорова. // Юридична енциклопедія: в 6 Т. / Під ред. Ю. С. Шемшученко. — Київ: «Українська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1998—2004. — Т. 5., С. 155—156. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20150110092452/http://77.120.122.179/juridical.html?catid=44066 Наталия Сергіївна ПРОЗОРОВ]{{ref-uk}} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Киевта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2006 йылда вафат булғандар]] [[Категория:21 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Вологдала тыуғандар]] [[Категория:1922 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 октябрҙә тыуғандар]] lt6o7wxaisdw98ponnq6lxpww654t6v 0 157988 1300465 1288611 2026-07-05T14:56:25Z Ziv 43132 ([[c:GR|GR]]) [[File:Madame Récamier painted by Jacques-Louis David in 1800.jpg]] → [[File:Juliette Récamier, née Bernard - Jacques-Louis David - Musée duLouvre Peintures INV 3708.jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]]) 1300465 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Жак-Луи Давид''' (франц. Jacques-Louis David; [[30 август]] [[1748 йыл]], [[Париж]] — [[29 декабрь]] [[1825 йыл]], [[Брюссель]]) — француз [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]] һәм педагогы, һынлы сәнғәттә француз неоклассицизмының эре вәкиле. == Биографияһы == Жак- Луи Давид [[1748 йыл]]дың [[30 август|30 авгусында]] күпләп тимер һатыусы Луи-Морис Давид һәм уның ҡатыны Мари-Женевьев (тыумыштан Бюрон) ғаиләһендә тыуған һәм шул уҡ көндә Сен-Жермен- л'Осеруа сиркәүендә суҡындырылған. 1757 йылдың 2 авгусына — дуэлдә вафат булған атаһының үлеменә тиклем Пиклюс монастыры пансионында йәшәй. Әсәһенең ир туғаны Франсуа Бюрон арҡаһында, туғыҙ йәшлек Жак-Луи, репетитор менән шөғөлләнеп, Дүрт Милләт Коллежына риторика курсы буйынса уҡырға инә. Шунан һуң әсәһе малайҙы Парижда ҡустыһы ҡарамағына ҡалдырып, Эврёға китә. Жак-Луиҙың киләсәген уның туғандары билдәләй: Мари-Женевьевтың ҡустыһы, Франсуа Бюрон һәм ҡәйнеше Жк-Франсуа Демезон архитекторҙар була, шулай уҡ ғаилә рәссам Франсуа Бюше менән бәйле була. Баланың рәсемгә һәләттәре беленеү менән ул ике ағаһы кеүек үк архитектор булыр тип ҡарар ителә. Давид рәсем дәрестәрен Изге Лука Академияһында ала, 1764 йылда туғандары уны Франсуа Буше үҙенә уҡыусы итеп алыр тигән өмөт менән, Жак-Луины уның менән таныштыралар. Әммә рәссамдың ауырыуы сәбәпле был килеп сыҡмай — шуға ҡарамаҫтан, ул егеткә уға иртә неоклассицизмдың тарихи һынлы сәнғәт оҫталарының береһе Жозеф Вьенда шөғөлләнеүҙе башларға тәҡдим итә. Ике йылдан һуң, Давид 1766 йылда һынлы сәнғәт һәм скульптураның Король Академияһына уҡырға инә, унда Вьен оҫтаханаһында шөғөлләнә башлай. Бер нисә йыл Италияла үткәргән һәм антиклыҡ менән мауыҡҡан һуңғыһының педагогик системаһы антик һынлы сәнғәтте, Рафаэль, ағалы-ҡустылы Карраччи, Микеданджело әҫәрҙәрен өйрәнеүгә, һынлы сәнғәттә «дөрөҫлөк» һәм «бөйөклөк» ҡаҙаныштары талаптарына нигеҙләнә. 1775—1780 йылдарҙа Давид Рим ҡалаһында Француз академияһында уҡый, унда боронғо һынлы сәнғәтте һәм [[Яңырыу дәүере]] оҫталарының ижадын өйрәнә. 1782 йылдың май айында Шарлотта Пекуль менән өйләнешә. Уларҙың дүрт балаһы тыуа<ref>''Ланди Э.'' Тайная жизнь великих художников. — {{М.}}, 2011. — ISBN 978-5-98697-228-2. — С. 103.</ref>. 1783 йылда Һынлы сәнғәт академияһының ағзаһы булып һайлана. [[Бөйөк француз инҡилабы]]нда әүҙем ҡатнаша. 1792 йылда Милли Конвент депутаты итеп һайлана, унда Марат һәм Робеспьер етәкселегендә монтаньярҙарға ҡушыла, король Людовик XVI үлеме өсөн тауыш бирә. Йәмәғәт именлеге комитетының ағзаһы була, уның сифатында «революция дошмандарын» ҡулға алыу тураһында бойороҡтарға ҡул ҡуя. Сәйәси килешмәүсәнлек арҡаһында ҡатыны менән айырылыша. Революцион ваҡиғаларҙы мәңгеләштерергә тырышып, Давид революционерҙарға арналған бер нисә картина яҙа: «Клятва в зале для игры в мяч» (1791, тамамланмаған), «Смерть Марата» (1793, Боронғо сәнғәт музейы, Брюссель). Шулай уҡ был ваҡытта милли халыҡ байрамдары һәм Луврҙа Милли музей ойоштора. 1794 йылдан термидориан түңкәрелешенән һуң революцион ҡараштары өсөн төрмәгә ябыла. 1796 йылдың ноябрендә Шарлоттаға ҡабаттан өйләнә. 1797 йылда Наполеон Бонапарттың Парижға инеү тантанаһының шаһиты була һәм шунан алып уның яҡлы була, ә уның власҡа килеүенән һуң һарай янында «беренсе рәссам» булып китә. Давид Наполеондың Альп аша үтеүен, уңы тәхеткә ултырыу тантанаһын. шулай уҡ Наполеондың яҡындарының бер нисә портретын эшләй. Наполеон Ватерлоо янында алышта еңелгәндән һуң 1815 йылда ул Швейцарияға ҡаса. Шул уҡ йылдың авгусында Францияға ҡайта. Әммә 1816 йылда полиция министры Эли Деказдың һорауына ҡарамаҫтан «батша үлтереүсе» кеүек илдән ҡыуыла. Брюссель ҡалаһына күсә, ғүмеренең аҙағына тиклем шунда йәшәй. Сен-Жосс-тен-Нодела Леопольд кварталы зыяратында ерләнә (1882 йылда Эверҙағы Брюссель зыяратына күсереп ерләнә), уның йөрәген Парижға алып киләләр һәм Пер-Лашез зыяратында ерләйҙәр Рәссамдың ҡатыны унан бер йылдан һуң вафат була == Ҡыҙыҡлы факттар == Аристократ Лепелетье ҡыҙы Сюзанна, ажар роялист булараҡ, Давидтың «Лепелетье де Сен-Фаржо на смертном одре» картинаһының бөтә репродукцияларын һатып ала һәм тегенеһе королдең үлеме өсөн хәл иткес тауыш биргәс, уларҙы юҡ итә. Ахырҙа ул рәссамдың улынан ҙур аҡсаға оригиналын һатып ала һәм уны яндыра. Бер репродукция һәм рәссамдың уҡыусыһының рәсеме арҡаһында картина осраҡлы һаҡланып ҡала<ref>{{книга|автор=Ланди Э.|заглавие=Тайная жизнь великих художников|оригинал=|ответственный=|место=М.|издательство=|год=2011|страниц=|серия=|isbn=978-5-98697-228-2|тираж=}}{{rp|104}}</ref> == Данлыҡлы эштәре == <gallery> David - Belisarius.jpg|Хәйер һораусы Велизарий (1781) David-Oath of the Horatii-1784.jpg|[[Клятва Горациев|Горацийҙар анты]] (1784) Les Amours de Pâris et d'Hélène (painting by Jacques-Louis David).jpg|Парис һәм Елена мәхәбәте (1788) Death of Marat by David.jpg|Мараттың үлеме (1793) The Intervention of the Sabine Women.jpg|Римлеләр һәм сабиндар араһындағы һуғышты туҡтатыусы сабин ҡатын-ҡыҙҙары (1799) Juliette Récamier, née Bernard - Jacques-Louis David - Musée duLouvre Peintures INV 3708.jpg|Рекамье ханым портреты (1800) David napoleon.jpg|[[Бонапарт на Сен-Бернарском перевале|Бонапарт Сен-Бернар артылышында]] (1801) Jacques-Louis David 018.jpg|Папа Пий VII портерты (1805) Jacques-Louis David - Le Sacre de Napoléon.jpg|[[Посвящение императора Наполеона I и коронование императрицы Жозефины в соборе Парижской Богоматери 2 декабря 1804 года|Император Наполеон менән таныштырыу…]] (1806—1807) Léonidas aux Thermopyles (Jacques-Louis David).PNG|[[Леонид при Фермопилах|Леонид Фермопил янында]] David - Portrait.JPG|Маркизы де Сорси де Теллюсон портреты. 1790. [[Старая пинакотека|Иҫке пинакотека]]. [[Мюнхен]] David - The Death of Socrates.jpg|[[Смерть Сократа|Сократ үлеме]] (1787) Jacobus Blauw door Jacques-Louis David.jpg|[[Париж|Парижда голланд вәкиле]] Якобус Блаув (1795) Madame-Seriziat Jacques-Louis-David 1795.jpg|Эмили Серизиат ханым һәм уның улының портреты (1795) Portrait de madame de Verninac by David Louvre RF1942-16 n2.jpg|Мадам де Вернинак портреты (1799) Jacques-Louis David - Anger of Achilles.jpg|Ахилл асыуы (1825) Jacques-Louis David 013.jpg|Давидтың уҡыусыһы рәссам Жорж Руже портреты (1800). </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Публикация|заглавие=Давид Ж.Л.|инфо=[альбом репродукций]|место=М.|год=1960}} * {{Публикация|книга|год=1903|заглавие=Сто шедевров искусства|место=СПб.}} * Герман М. Давид. — М. : Молодая гвардия, 1964. — 304 с. — (ЖЗЛ; Вып. 381). — 115000 экз. * {{Публикация|книга|заглавие=Давид|место=М.|год=1936}} * {{Публикация|книга|заглавие=Луи Давид|место=М.|год=1965}} * {{Публикация|книга|заглавие=Давид: Свидетель своей эпохи|место=М.|год=1984}} * {{Публикация|книга|заглавие=Louis David|место=P.|год=1954}} == Һылтанмалар == * [http://www.artcyclopedia.com/artists/david_jacques-louis.html Artcyclopedia.com] * Давид, Жак-Луи в Web Gallery of Art  (англ.) * {{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/DAVID_ZHAK_LUI.html|заглавие=Давид, Жак-Луи}} * {{БСЭ3|Давид Жак Луи}} [[Категория:Рим премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса Бөйөк француз инҡилабы шәхестәре]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Почётлы легион ордены офицерҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1825 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Парижда тыуғандар]] [[Категория:1748 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 августа тыуғандар]] [[Категория:Рәссамдар]] jaqs14eookz9in90dkbjtwfzfx4l52x 0 158522 1300485 1299862 2026-07-05T22:48:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300485 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Образцова Елена Васильевна''' ([[7 июль]] [[1939 йыл]], [[Ленинград]] — [[12 ғинуар]] [[2015 йыл]], [[Лейпциг]], [[Германия]]) — СССР һәм Рәсәйҙең опера йырсыһы (меццо-сопрано), актриса, опера режиссеры, [[Уҡытыусы|педагог]]. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1990). СССР-ҙың халыҡ артисы (1976). == Биографияһы == Елена Васильевна Образцова 1939 йылдың 7 июлендә [[Санкт-Петербург|Ленинградта]], Образцов Василий Алексеевич<ref>{{Китап|автор=Рена Шейко|заглавие=Елена Образцова: записки в пути: диалоги|ссылка=https://books.google.be/books?id=6QWTAAAAIAAJ&q=%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%86%D0%BE%D0%B2%D0%B0+%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%86+%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9&dq=%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%86%D0%BE%D0%B2%D0%B0+%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%86+%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9&hl=nl&sa=X&ved=0CCQQ6AEwAWoVChMIqPfBnLnMxwIVTDoUCh2nRAQY|издательство=Искусство|год=1984|страницы=53|страниц=351}}</ref> (1905—1989) һәм Образцова Наталья Ивановна (1913—1994) ғаиләһендә тыуған. Блокадалы Ленинградта йәшәгән. 1943 йылда ғаиләһе менән бергә Вологда өлкәһенең Устюжна ҡалаһына эвакуациялана. 1948—1954 йылдарҙа А. А. Жданов исемендәге Ленинград Пионерҙар һарайында балалар хорында йырлай (хор етәксеһе — М. Ф. Заринская). 1954 йылдың йәйендә атаһы Таганрогтың «Ҡыҙыл ҡаҙансы» заводына баш конструктор итеп тәғәйенләнә<ref name="Волошин — Восхождение">''Волошин В.'' Восхождение // Таганрогская правда. — 2015. — 20 февр.</ref>. Ҡала етәкселеге Образцовтар ғаиләһенә ҡала үҙәгендә, Фрунзе урамында, 43-сө йортта, Елена уҡыясаҡ 10-сы мәктәп менән йәнәшәлә фатир бүлә. 1956 йылда мәктәпте тамамлап, ул П. И. Чайковский исемендәге Музыка мәктәбенә, педагог А. Т. Куликоваға уҡырға инә. Отчет концертында Еленаны [[Ростов сәнғәт колледжы|Ростов музыка училищеһы]] директоры А. А. Маньковская ишетеп ҡала, һәм уның тәҡдиме буйынса Елена 1957 йылда шунда уҡ училищеның икенсе курсына ҡабул ителә. Бер йыл үткәс, 1958 йылдың август айында, тыңлауҙарҙы уңышлы үтеп, Н. А. Римский-Корсаков исемендәге Ленинград консерваторияһының әҙерлек бүлегенә уҡырға инә . 1962 йылда М. И. Глинка исемендәге Бөтә союз вокалистар конкурсында беренсе премияны яулай. 1963 йылда, консерватория студенты булараҡ, Ҙур театр сәхнәһендә М. П. Мусоргскийҙың «Борис Годунов» операһында ''Марина Мнишек'' партияһында тәүге тапҡыр сығыш яһай. 1964 йылда Ленинград консерваторияһын А. А. Григорьева класы буйынса тамамлай (А. Н. Кирееваның опера а класы). Шул уҡ йылдан — Ҙур театр йырсыһы. Шул уҡ йылда Ҙур театрҙың беренсе гастролдәре ваҡытында Миландың «Ла Скала» театры сәхнәһендә [[Чайковский Пётр Ильич|П]] [[Чайковский Пётр Ильич|И. Чайковскийҙың]] «Пиковая дама» операһында Гувернантка ролендә сығыш яһай. . Был партия ябай булыуға ҡарамаҫтан, итальян тамашасыһының һәм матбуғатының иғтибарын үҙенә йүнәлтә. Артабан «Ла Скала» сәхнәһендә төп партияларҙаы башҡара. 1975 йылда Ҙур театр менән гастролдәр менән бергә АҠШ-ҡа сығып китә. «Борис Годунов» спектакле барышында, Марина Мнишек ролен башҡарыусы йырсыны тамашасылар сәхнәгә биш тапҡыр саҡырып сығаралар: спектаклде туҡтатырға тура килә. АҠШ-тағы триумфы тулыһынса уның донъя операһы йондоҙо статусын раҫлай. Бер нисә айҙан «Трубадурҙа» — Сан-Франциско Операһы миҙгелен асыусы спектаклдә сығыш яһай: уның партнерҙары булып [[Лучано Паваротти|Л.]] [[Лучано Паваротти|Паваротти]] һәм Дж. Сазерленд сығыш яһай. 1976 йылда «Метрополитен-опера» саҡырған йырсы статусында — Дж. Вердиҙың «Аида» операһында ''Амнерис'' ролен башҡарып сенсация тыуҙыра. 1977 йылда ошо уҡ театрҙа ''Далила'' ролендә сығыш яһай. Рус операларында төп партиялар «Хованщина», М. Мусоргский (''Марфа''), «Батша кәләше» Н. Римский-Корсаков (''Любаша''), П. Чайковский «Пиковая дама»(''Графиня''), был партияны 1965 йылдан ул 40 йылға яҡын башҡарған<ref>{{Cite web|url=http://fondobraztsovoy.ru/%d1%81%d0%ba%d0%be%d0%bd%d1%87%d0%b0%d0%bb%d0%b0%d1%81%d1%8c-%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b0-%d0%be%d0%b1%d1%80%d0%b0%d0%b7%d1%86%d0%be%d0%b2%d0%b0/|title=Скончалась Елена Образцова|accessdate=2015-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150120174548/http://fondobraztsovoy.ru/%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8C-%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%86%D0%BE%D0%B2%D0%B0/|archivedate=2015-01-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150120174548/http://fondobraztsovoy.ru/%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8C-%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%86%D0%BE%D0%B2%D0%B0/ |date=2015-01-20 }}</ref>. Сит илдәргә гастролдәргә күп йөрөй. Донъяның иң яҡшы опера театрҙары сәхнәһендә эшләй. Күп музыкаль фестивалдәрҙә йырлай күп, шул иҫәптән Оранжда Халыҡ-ара фестивалендә (Далила, 1979 йылда дебют) һәм Зальцбург фестивалендә 1978 йылда дебют — ''Эболь'')<ref>[http://www.bolshoi.ru/persons/opera/34/ Елена Образцова]</ref>. Ф. Дзеффирелли тарафынан «Сельская честь» фильмындағы ''Сантуцци'' роленә саҡырыла (1982). «Минең ғүмеремдә, — тип яҙа Ф. Дзеффирелли, — өс таң ҡалдырғыс хәл була: Маньянь Анна, Мария Каллас һәм Елена Образцова, ул „Сельская честь“ фильмын төшөргәндә мөғжизә тыуҙырҙы». Примадоннаның вокал ижадының айырым ҡатламы Г. Свиридов музыкаһы менән бәйле, композитор йырсыға «Десять песен на стихи Александра Блока» вокаль циклын, меццо-сопрано өсөн редакцияла С.Есениндың «Отчалившая Русь» (1983) шиғырына поэма арнаған<ref>[http://fondobraztsovoy.ru/elena-obraztsova/bio/ Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150813233753/http://fondobraztsovoy.ru/elena-obraztsova/bio/ |date=2015-08-13 }}</ref>. Опера режиссеры сифатында сығыш яһай: 1986 йылда Ҙур театрҙа Ж.Масснеҙың «Вертер» операһын ҡуя (дирижёры- ҡуйыусы — А. Жюрайтис), унда төп партияларҙы башҡара. Йырсы «Весёлая вдова», «Моя Кармен», «Сельская честь» и «Тоска» телевизион музыкаль фильмдарында төп ролдәрҙе башҡара, киң концерт репертуарына — П. И. Чайковскийҙың, М. И. Глинканың, А. С. Даргомыжскийҙың, С. В. Рахманиновтың, Г. В. Свиридовтың, Р.Шумандың, И. С. Бахтың, Г. Ф. Генделиҙың камера-вокаль әҫәрҙәрена эйә була. Иң яратҡан һәм бөйөк партнерҙар тип тенорҙар В.Атлантовты һәм П.Домингоны атай. Дирижерҙар Д.Баренбойм, Г.фон Караян, П. менән эште айырым билдәләй<ref name="autogenerated1">Телеканал «Культура», 12 января 2015</ref>. 1999 йылда Роман Виктюк Театрында Р.Майнардиҙың «Антонио фон Эльба» пьесаһы буйынса драма сәхнәһендә уйнай. Унда классик джаз программаһы менән сығыш 2003—2004 йыл үтте (Д. Эллингтон, В Дюк, Дж. Гершвин) менән квартет И. М. Бутман оркестр һәм идара аҫтында Да. Бергер. 2007—2008 йылдарҙа художество етәксеһе булараҡ Михайлов театрының (Санкт-Петербург). опера төркөмөн етәкләй. Йырсы эре грампластинка яҙҙырыу студияларында 50-нән ашыу диск яҙҙыра. 1996 йылдан Санкт-Петербургта йырсы исемен йөрөткән, уның тарафынан ойошторолған Мәҙәни үҙәк эшләй, унда ул йәш башҡарыусылар менән эшләгән<ref>{{Cite web|author=|datepublished=|url=http://www.startvocal.ru/publ/16-1-0-234|title=Культурный Центр Елены Образцовой|publisher=// startvocal.ru|accessdate=2012-01-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Z8m4ybp?url=http://www.startvocal.ru/publ/16-1-0-234|archivedate=2012-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110702023542/http://www.startvocal.ru/publ/16-1-0-234 |date=2011-07-02 }}</ref>. 1999 йылдан Санкт-Петербургта Елена Образцованың йәш опера йырсыларының Халыҡ-ара конкурсы даими үткәрелә<ref>{{Cite web|author=|datepublished=|url=http://www.operaworld.ru/konkursy/20-mezhdunarodnyj-konkurs-molodykh-opernykh-pevtsov-eleny-obraztsovoj.html|title=Международный конкурс молодых оперных певцов Елены Образцовой|publisher=// operaworld.ru|accessdate=2012-01-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Z8urDue?url=http://www.operaworld.ru/konkursy/20-mezhdunarodnyj-konkurs-molodykh-opernykh-pevtsov-eleny-obraztsovoj.html|archivedate=2012-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229121930/http://www.operaworld.ru/konkursy/20-mezhdunarodnyj-konkurs-molodykh-opernykh-pevtsov-eleny-obraztsovoj.html |date=2012-02-29 }}</ref>. 2011 йылдан Мәскәүҙә Елена Образцова Фонды — музыка сәнғәтенә ярҙам итеүҙең хәйриә фонды эшләй<ref>[http://fondobraztsovoy.ru/ Фонд Елены Образцовой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150115083545/http://fondobraztsovoy.ru/ |date=2015-01-15 }}</ref>. 1973—-1994 йылдарҙа П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһында уҡыта, 1984 йылдан — профессор. Европала, Япония, Санкт-Петербург һәм Мәскәүҙә оҫталыҡ дәрестәре бирә, бер нисә Европа халыҡ-ара вокалистар конкурсында жюри рәйесе була. 2011 йылда П. И. Чайковский исемендәге XIV халыҡ-ара конкурстың жюри составын. Токио «Мусашино» музыка академияһында уҡыта (профессор)<ref>[http://fondobraztsovoy.ru/elena-obraztsova/bio/ Елена Образцова. Биография // Фонд Елены Образцовой.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150813233753/http://fondobraztsovoy.ru/elena-obraztsova/bio/ |date=2015-08-13 }}</ref>. Йырсының киң ижади эшмәкәрлеге һәм Рәсәй музыка мәҙәниәте алдындағы ҡаҙаныштары музыка һәм сәнғәт белгестәренең күп баҫмаларында сағылыш таба<ref>{{Cite web|author=|datepublished=|url=http://www.bolshoi.ru/persons/opera/34/|title=Елена Образцова Народная артистка СССР|publisher=// bolshoi.ru|accessdate=2012-01-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Z8pcWGx?url=http://www.bolshoi.ru/persons/opera/34/|archivedate=2012-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|author=|datepublished=|url=http://www.operaworld.ru/opernye-pevitsy/64-elena-obraztsova.html|title=Мир оперы - Елена Образцова|publisher=// operaworld.ru|accessdate=2012-01-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Z8rA9Yd?url=http://www.operaworld.ru/opernye-pevitsy/64-elena-obraztsova.html|archivedate=2012-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229022235/http://www.operaworld.ru/opernye-pevitsy/64-elena-obraztsova.html |date=2012-02-29 }}</ref><ref>{{Cite web|author=|datepublished=|url=http://opera-life.ru/pop/srus/obraz.html|title=Елена Васильевна Образцова|publisher=// opera-life.ru|accessdate=2012-01-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Z8sZu3p?url=http://opera-life.ru/pop/srus/obraz.html|archivedate=2012-02-19}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|author=|datepublished=2007|url=http://www.лик-спб.рф/aboutmusic.html|title=Искусство — Елена Образцова – мы|publisher=// лик-спб.рф|accessdate=2013-07-06}}</ref>. РФ Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Пушкин академияһының почётлы ағзаһы (1995), Рус музейы дуҫтарының халыҡ-ара йәмғиәте ағзаһы (1998), Сәнғәт белеме һәм музыкаль башҡарыуҙың Рус академияһы академигы (1999), Рәсәй сәнғәт академияһы академигы (1999). === Ғүмеренең һуңғы йылдары === [[Файл:2009-PonasenkovE.jpg|мини|Е. в. Образцова юбилей хөрмәтенә Концерт, 2009 йыл]] 2014 йылдан лейкемия менән яфа сигә. Ноябрь уртаһында Лейпциг клиникаһында дауалау курсы үтә, унда оҡшаш донор табыла һәм елек мейеһен күсереп ултыртыу буйынса операция үткәрелә. Операция көткән һөҙөмтәгә килтермәй, сөнки 75 йәшлек пациенттың көсһөҙләнгән орагнизмы тейешенсә ҡабул итмәй. 2014 йыл аҙағында Германияла йырсы эргәһенә Иосиф Кобзон һәм [[Терешкова Валентина Владимировна|Валентина Терешкова]] килә<ref name="Gazeta. ru">{{Cite news|url=http://www.gazeta.ru/culture/news/2015/01/13/n_6818525.shtml|title=Тело Образцовой доставят в Москву до конца дня|date=13 января 2015 года|publisher=[[Gazeta. ru]]|accessdate=2015-01-12}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://itar-tass.com/kultura/1691954|title=На 76-м году жизни скончалась оперная певица Елена Образцова|date=2015-01-12|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|accessdate=2015-01-12}}</ref>. Образцова 2015 йылдың 12 ғинуарында 76 -сы йәшендә Лейпцигтың клиникаларының береһендә вафат була<ref name="Gazeta. ru"/><ref>[http://www.interfax.ru/culture/417334 В Германии умерла оперная певица Елена Образцова]</ref>. 2015 йылдың 14 ғинуарында хушлашыу тантанаһы Ҙур театрҙа үтә. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә. === Ғаиләһе === * беренсе ире — Макаров Вячеслав Петрович (1938), физик-теоретик, Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетының ФН4 кафедраһы доценты ** ҡыҙы — Елена (1966), йырсы (меццо-сопрано), Монтсеррат Кабалье уҡыусыһы<ref name="autogenerated1"/>. ** ейәне — Александр (1988) ** ейәнсәре — Элиа (2010)<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/culture/2015/02/08/elena-obrazcovamladshaya-ya-do-sikh-por-ne-mogu-plakat-po-mame.html|title=Елена Образцова-младшая: «Я до сих пор не могу плакать по маме»|publisher=www.mk.ru|lang=ru-RU|accessdate=2019-02-13}}</ref> * икенсе ире (1982 йылдан) — Альгис Жюрайтис (1928—1998), Ҙур театр дирижеры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1976). == Хәтер == [[Файл:Vladimir_Putin_and_Elena_Obraztsova_in_2000.jpg|справа|мини|300x300пкс|[[Рәсәй Президенты|Рәсәй президенты]] [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләй. 2000 йылдың 28 марты, [[Мәскәү]], Кремль]] '''Вокаль конкурстар наградалары:''' * 1962 — [[Хельсинки]] ҡалаһында 8 -се Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестиваленең Алтын миҙалы<ref name="Elena Obraztsova Awards">[http://fondobraztsovoy.ru/elena-obraztsova/awards/ Фонд Елены Образцовой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109192521/http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/93888/%D0%9E%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%86%D0%BE%D0%B2%D0%B0 |date=2014-01-09 }}</ref> * 1962 — М. И. Глинка исемендәге Бөтә союз вокалистар конкурсының 1-се премияһы * 1970 — Мәскәүҙә П. И. Чайковский исемендәге Халыҡ-ара конкурстың 1-се премияһы * 1970 — Барселонала Ф.Виньяс исемендәге Халыҡ-ара вокалсылар конкурсының 1-се премияһы '''Почётлы исемдәре:''' * РСФСР-ҙың[[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы|-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1970) — ''совет вокал сәнғәте өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн''<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/113/54/42005?view=1 Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 29 апреля 1970 года «О присвоении почетного звания заслуженной артистки РСФСР Образцовой Е. В.»]</ref> * РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1973) — ''совет сәнғәте өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн''<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/113/57/42273?view=1 Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 7 декабря 1973 года «О присвоении почетного звания народного артиста РСФСР творческим работникам Государственного академического Большого театра Союза ССР»]</ref> * СССР-ҙың халыҡ артисы (1976) — СССР Дәүләт академик Ҙур Театрының ''200-йыллығы менән бәйле'' ''совет һәм хореография һәм музыка сәнғәтен үҫтереүгә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Ң''<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/274/10721?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 25 мая 1976 года № 4019—IX «О присвоении почетного звания народного артиста СССР творческим работникам Государственного академического Большого театра СССР»]</ref> * Төньяҡ Осетия Республикаһы — Аланияның халыҡ артисы (1999)<ref name="Elena Obraztsova Awards"/> [[Санкт-Петербург]]та йырсы исеме менән Марина театрынан алыҫ түгел Декабристар һәм Писарев урамы киҫелешендә урынлашҡан сквер атала<ref>В Петербурге появятся скверы Петипа и Елены Образцовой (14 июля 2017). <small>Дата обращения 14 июля 2017.</small></ref><ref>{{Cite news|title=В Петербурге появились скверы Брусилова и Образцовой|author=|url=http://www.fontanka.ru/2017/12/01/006/|work=|date=2017-12-01|accessdate=2017-12-01}}</ref>. * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1990) — совет музыкаль сәнғәтен ү''үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн''<ref>[http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_17903.htm Указ Президента Союза Советских Социалистических Республик от 27 декабря 1990 года № УП-1246 «О присвоении звания Героя Социалистического Труда тов. Образцовой Е. В.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112181310/http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_17903.htm |date=2015-01-12 }}</ref> * М. И. Глинка исемендәге РСФСР-ҙың дәүләт премияһы (1973) —''1971-1972 йылдарҙа'' ''концерт программалары һәм театр эшмәкәрлеге өсөн''<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/119/125/913/15311?view=1 Постановление Совета Министров РСФСР от 18 декабря 1973 года № 623 «О присуждении Государственных премий РСФСР 1973 года в области литературы, искусства и архитектуры»]</ref>. * [[Ленин премияһы|Әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә Ленин премияһы]] (1976) — ''1973-1974 йылдарҙа концерт программалары өсөн һәм СССР Дәүләт Ҙур академик тетарҙа «Семен Котко», «Кармен», «Трубадур» операларында партиялар башҡарған өсөн''<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/129/374/11360?view=1 Постановление ЦК КПСС, Совмина СССР от 20 апреля 1976 года № 255 «О присуждении Ленинских премий 1976 года в области литературы, искусства и архитектуры»]</ref>. * [[Ленин ордены]] (1990) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1971) * Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1980) — ''XXII Олимпиада уйындарын әҙерләү һәм үткәреү буйынса ҙур эштәр өсөн''<ref>[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=39115;dst=0;rnd=189271.3137720914091915;SRDSMODE=QSP_GENERAL;SEARCHPLUS=%C7%F3%F0%E0%E1%20%D6%E5%F0%E5%F2%E5%EB%E8%20;EXCL=PBUN%2CQSBO%2CKRBO%2CPKBO;SRD=true;ts=88876370618927147325992258265615 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 14 ноября 1980 года № 3301-X «О награждении орденами и медалями СССР работников, наиболее отличившихся при подготовке и проведении Игр XXII Олимпиады»]</ref> * II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2009) — ''күп йыллыҡ емешле ижади эшмәкәрлеге һәм музыка сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн''<ref>{{Cite web|url=https://giod.consultant.ru/documents/1015741|title=Указ Президента Российской Федерации от 10 июня 2009 года № 645 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ II степени Образцовой Е. В.»|accessdate=2018-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180415001750/https://giod.consultant.ru/documents/1015741|archivedate=2018-04-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180415001750/https://giod.consultant.ru/documents/1015741 |date=2018-04-15 }}</ref> * III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1999) — ''музыка сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн''<ref>{{Cite web|url=https://giod.consultant.ru/documents/1065004|title=Указ Президента Российской Федерации от 17 июня 1999 года № 763 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ III степени Образцовой Е. В.»|accessdate=2018-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180414234144/https://giod.consultant.ru/documents/1065004|archivedate=2018-04-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180414234144/https://giod.consultant.ru/documents/1065004 |date=2018-04-14 }}</ref> * IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2014) — ''хеҙмәттәге уңыштары, гуманитар өлкәлә ҡаҙаныштары, закондар сығарыу буйынса һәм әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге, күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн''<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201405290001?index=1&rangeSize=1 Указ Президента Российской Федерации от 28 мая 2014 года № 374 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]</ref> * «Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (1997) * «Санкт-Петербургтың 300-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (2003)<ref name="Elena Obraztsova Awards"/> ''' Рәсәй Федерацияһының президенты һәм хөкүмәт бүләктәре:''' * Рәсәй федерацияһы Президентының рәхмәт хаты (2001) — ''музыка-театр сәнғәте үҫешенә ҙур өлөш индергән өсөн''<ref>{{Cite web|url=https://giod.consultant.ru/page.aspx?679168|title=Распоряжение Президента Российской Федерации от 22 марта 2001 года № 147-рп «О поощрении работников Государственного академического Большого театра России»|accessdate=2018-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180415001430/https://giod.consultant.ru/page.aspx?679168|archivedate=2018-04-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180415001430/https://giod.consultant.ru/page.aspx?679168 |date=2018-04-15 }}</ref> * Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Почет грамотаһы (2011) — ''емешле ижади эшмәкәрлеге һәм музыка сәнғәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн''<ref>{{Cite web|url=https://government.consultant.ru/page.aspx?1564818|title=Распоряжение Правительства Российской Федерации от 11 июля 2011 года № 1201-р «O награждении Почётной грамотой Правительства Российской Федерации Образцовой Е. В.»|accessdate=2018-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180415001751/https://government.consultant.ru/page.aspx?1564818|archivedate=2018-04-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180415001751/https://government.consultant.ru/page.aspx?1564818 |date=2018-04-15 }}</ref>. '''Төбәк наградалары: ''' * I дәрәжә «Кузбасс үҫешенә айырым өлөшө өсөн» миҙалы (2002) — ''күп йыллыҡ емешле эше өсөн, юғары профессионализмы, социаль-иҡтисади үҫеш өлкәһендә ҙур өлөш ингдергән өсөн''<ref>[http://kemerovo.news-city.info/docs/sistemst/dok_oerggb.htm Постановление Совета народных депутатов Кемеровской области от 28 марта 2002 года № 1442 "О награждении медалью Кемеровской области «За особый вклад в развитие Кузбасса»]</ref> * Мәскәү Хөкүмәтенең почет грамотаһы (2009) — ''ватан операһы сәнғәтен үҫтереүгә индергән ҙур өлөшө, әүҙем йәмәғәт һәм педагогик эшмәкәрлектә һәм юбилейы менән бәйле''<ref>[http://www.lawmix.ru/moscow-prof/14125 Распоряжение Правительства Москвы № 1446-РП от 3 июля 2009 года «О награждении Почётной грамотой Правительства Москвы»]</ref> * «Санкт-петербург алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» Почёт билдәһе (2009)<ref>[https://www.oreanda.ru/kultura_i_dosug/Za_zaslugi_pered_Otechestvom_nagradili_Elenu_Obraztsovu/article401874/ «За заслуги перед Отечеством» наградили Елену Образцову]</ref> * Санкт-петербургтың Закондар сығарыу йыйылышының алтын миҙалы (2009)<ref>[http://www.fontanka.ru/2009/07/08/077/ На юбилее Образцовой за Тюльпанова спел Кехман]</ref> * «Дуҫлыҡ асҡысы» ордены ([[Кемерово өлкәһе]], 2012)<ref>[https://ako.ru/news/detail/segodnya-v-muzykalnom-teatre-im-a-k-bobrova-proshel Сегодня в Музыкальном театре им. А. К. Боброва прошел концерт оперной примы, народной артистки СССР Елены Образцовой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180709153851/https://ako.ru/news/detail/segodnya-v-muzykalnom-teatre-im-a-k-bobrova-proshel |date=2018-07-09 }}</ref> * «Санкт-Петербург алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» Почёт билдәһе (2013)<ref>[https://www.gov.spb.ru/press/governor/32853/ Елена Образцова отмечает 50-летие творческой деятельности]</ref> '''Сит ил наградалары:''' * Э. Гранадос миҙалы ([[Испания]], 1970)<ref name="Elena Obraztsova Awards"/> * «Йәмғиәт алдындағы хеҙмәттәре өсөн» Сан-Франциско ҡалаһы бүләге ([[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], 1977) * «Музыкаль телевизион программа» категорияһында XIV халыҡ-ара «Злата Прага» (Чехословакия, 1977) телевизион фильмдарҙың «Күренекле интерпретацияһы өсөн» дипломы * [[Бела Барток|Б. Барток]] иҫтәлекле миҙалы ([[Венгрия]], 1982) * [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]] Почётлы миҙалы (1994) * Изге Николай Чудотворец ордены ([[Украина]], 1998) * З.Анджапаридзе. фондының Почентлы миҙалы ([[Грузия]], 2001) * Чудотворец Николай ордены, «Ерҙә яҡшылыҡты арттырғаны өсөн» (Украинала халыҡ-ара премиялар фонды, 2003) * Әрмәнстан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының алтын миҙалы (2009) — ''әрмән-рәсәй мәҙәни бәйләнешенә йүнәлтелгән донъя опера сәнғәтенә тос өлөш индергәне һәм эшмәкәрлеге өсөн''<ref>[http://newsarmenia.am/news/politics/arm1-20090804-42114441/ Елена Образцова награждена Золотой медалью Министерства культуры Армении]</ref> * «Лисео» театрының алтын миҙалы (Испания, 2009) '''Конфессиональ бүләктәре: ''' * I дәрәжә Изге Мәскәү Даниил ордены — Сиркәү мәнфәғәте хеҙмәтенә иғтибары һәм тыуған көнөнөң''70-йыллығы менән бәйле''<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/688578.html Народная артистка СССР Е. В. Образцова награждена орденом преподобного Даниила Московского I степени]</ref> * I дәрәжә Изге княгиня Ольга ордены (РПЦ, 2014)<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/3683306.html Патриаршее поздравление народной артистке СССР Е. В. Образцовой по случаю дня рождения]</ref>. '''Йәмәғәт премиялары:''' * 1994 — Сицилияның театрҙар ассоциацияһы премияһы ([[Италия]])<ref name="Elena Obraztsova Awards"/> * 2002 — Рәсәй опера «Casta diva» премияһы<ref>[https://web.archive.org/web/20100323063858/http://www.lgz.ru/archives/html_arch/lg232003/Polosy/art10_1.htm «Литературная газета» о присуждении премии «Casta diva» за 2002 г.]; о самой премии см. также: [[Гуманитарный университет (Екатеринбург)]]</ref> * 2004 — «Рәсәйҙең милли Олимпы» премияһы * 2006 —"Шәфҡәтлелек музаһы" номинацияһында Милли йәмәғәт «Изге Фәрештә» премияһы * 2010 — «Ижади эшмәкәрлегендәге ҡаҙаныштары өсөн» «Trebbia» Европа премияһы ([[Чехия]]) * 2008 — Л. Э. Нобелдең Рәсәй премияһы (Л. Нобель Фонды, [[Санкт-Петербург]])<ref>{{Cite web|url=http://ludvignobel.ru/laureate|title=Российская Премия Людвига Нобеля<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2016-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170331093517/http://ludvignobel.ru/laureate|archivedate=2017-03-31}}</ref> * 2009 —"Планета Красота" журналының «Алтын лира» премияһы ([[ЮНЕСКО]] нәшриәте) * 2011 — «Алтын күпер» (Италия) * 2012 — «Тормош ағасы» премияһы («Тормош ағасы» хәйриә фонды, Санкт-Петербург) * 2014 — Балтика төбәге илдәрендә гуманитар бәйләнештәрҙе үҫтереү һәм нығытыу өсөн Халыҡ-ара «Балтик йондоҙ» премияһы (РФ киң коммуникациялар һәм мәҙәниәт министрлығы, РФ Театр эшмәкәрҙәре союзы, хөкүмәт мәҙәниәт буйынса комитет [[Санкт-Петербург|, Санкт-Петербург]])<ref>[http://business-m.eu/georg-ots-udostoen-ordena-baltijskoj-zvezdy/ Георг Отс удостоен ордена Балтийской Звезды | BUSINESS -M — Информационно-деловой Портал]</ref> '''Приздары:''' * 1972 — «Тәнҡиттең алтын ҡәләме» призы ([[Висбаден]])<ref name="Elena Obraztsova Awards"/> * 1978 — «Алтын Верди» призы ([[Италия]]) * 1982 — Француз грампаластинкалар яҙҙырыу академияһы гран-прийы * 1982 — «Ф.Виньяс исемендәге XX халыҡ-ара конкурсын асыуҙа ҡатнашыуы өсөн» призы ([[Испания]]) * ???? — «[[Мелодия]]» фирмаһының «Алтын диск» призы — «П И. Чайковский романстары» грампластинкаһы өсөн<ref>[https://melody-su.livejournal.com/30212.html Из истории «Мелодии». Золотые диски «Мелодии»]</ref>. * 2010 — Бүләк «Ф.Виньяс исемендәге 47 -се конкурсты асыуҙа ҡатнашлығы иҫтәлегенә» призы (Испания) '''Йәмәғәт наградалары:''' * 1999 — Сәнғәт белеме һәм музыкаль башҡарыуҙың Рус Сәнғәттәр Академияһы ордены<ref name="Elena Obraztsova Awards"/> * 1999 — Рәсәй сәнғәте академияһының почетлы миҙалы * 2004 — «Ижад йондоҙо» ордены (Рәсәй Милли мәҙәниәт, меценеатлыҡ һәм хәйриә академияһы ордены) * 2004 — «Ватан һәм хеҙмәт өсөн» Изге Александр Невский ордены билдәһе * 2006 — «Сәнғәткә хеҙмәт итеү» алтын ордены (хәрәкәте «Донъяла изге кешеләр» йәмәғәте хәрәкәте) * 2007 — Ломоносов ордены (Рәсәй Федерацияһының наградалары Милли комитеты) * 2008 — Бөйөк Екатерина ордены (Хәүефһеҙлек мәсьәләләре, хоҡуҡ тәртибе һәм оборона академияһы) * 2008 — «Ватанға тырышлығы өсөн» («Ватан өсөн» Милли Фонды) * 2009 — Дан ордены (Халыҡ-ара ижад академияһы) 1981 йылдың 24 октябрендә 4623-се кесе планета асыла, уға «Образцова» исеме бирелә. 2003 йылда Е.Образцова портреты менән «Билдәле Петербург кешеләре» серияһында почта маркаһы сығарыла. == Ижады == === Опера партиялары === {{Колонки|2}} '''''[[1963 год|1963]]''''' * '''17 декабрь''' — [[Мусоргский, Модест Петрович|М. П. Мусоргский]] [[Борис Годунов (опера)|«Борис Годунов»]] — ''Марина Мнишек'' '''''[[1964 год|1964]]''''' * '''12 март''' — [[Чайковский, Пётр Ильич|П. И. Чайковский]] [[Пиковая дама (опера)|«Пиковая дама»]] — ''Полина / Миловзор'' * '''29 сентябрь''' — [[Прокофьев, Сергей Сергеевич|С. С. Прокофьев]] [[Война и мир (опера)|«Война и мир»]] — ''Горничная'' * '''1 октябрь''' — С. С. Прокофьев «Война и мир» — ''княжна Марья'' * '''3 октябрь''' — П. И. Чайковский «Пиковая дама» — ''Гувернантка'' '''''[[1965 год|1965]]''''' * '''10 ғинуар''' — П. И. Чайковский «Пиковая дама» — ''Графиня'' * '''19 май''' — [[Верди, Джузеппе|Дж. Верди]] [[Аида|«Аида»]] — ''Амнерис'' * '''28 октябрь''' — [[Бриттен, Бенджамин|Б. Бриттен]] «Сон в летнюю ночь» — ''Оберон'' '''''[[1967 йыл|1967]]''''' * '''29 март''' — [[Римский-Корсаков, Николай Андреевич|Н. А. Римский-Корсаков]] [[Царская невеста (опера)|«Царская невеста»]] — ''Любаша'' '''''[[1968 йыл|1968]]''''' * '''3 май''' — [[Бородин, Александр Порфирьевич|А. П. Бородин]] [[Князь Игорь (опера)|«Князь Игорь»]] — ''Кончаковна'' * '''18 май''' — М. П. Мусоргский [[Хованщина (опера)|«Хованщина»]] — ''Марфа'' '''''[[1970 йыл|1970]]''''' * '''13 апрель''' — С. С. Прокофьев [[Семён Котко|«Семён Котко»]] — ''Фрося'' '''''[[1971 год|1971]]''''' * '''5 ғинуар''' — С. С. Прокофьев «Война и мир» — ''Элен Безухова'' '''''[[1972 год|1972]]''''' * '''4 март''' — [[Бизе, Жорж|Ж. Бизе]] [[Кармен (опера)|«Кармен»]] — ''Кармен'' * '''7 октябрь''' — Дж. Верди [[Трубадур (опера)|«Трубадур»]] — ''Азучена'' '''''[[1973 год|1973]]''''' * '''4 апрель''' — Дж. Верди [[Дон Карлос (опера)|«Дон Карлос»]] — ''Эболи'' '''''[[1974 год|1974]]''''' * '''8 ғинуар''' — [[Сен-Санс, Камиль|К. Сен-Санс]] [[Самсон и Далила (опера)|«Самсон и Далила»]] — ''Далила'' * '''1 ноябрь''' — [[Массне, Жюль|Ж. Массне]] [[Вертер (опера)|«Вертер»]] — ''Шарлотта'' '''''[[1975 йыл|1975]]''''' * '''11 апрель''' — [[Молчанов, Кирилл Владимирович|К. В. Молчанов]] «Зори здесь тихие» — ''Женя Комелькова'' '''''[[1977 йыл|1977]]''''' * '''2 февраль''' — [[Масканьи, Пьетро|П. Масканьи]] [[Сельская честь|«Сельская честь»]] — ''Сантуцца'' * '''9 сентябрь''' — [[Чилеа, Франческо|Ф. Чилеа]] [[Адриана Лекуврёр|«Адриана Лекуврёр»]] — ''Принцесса де Буйон'' * '''30 декабрь''' — Дж. Верди [[Бал-маскарад (опера)|«Бал-маскарад»]] — ''Ульрика'' '''''[[1978 йыл|1978]]''''' * '''29 апрель''' — [[Барток, Бела|Б. Барток]] [[Замок герцога Синяя Борода|«Замок герцога Синяя Борода»]] — ''Юдит'' '''''[[1979 йыл|1979]]''''' * '''12 март''' — [[Беллини, Винченцо|В. Беллини]] [[Норма (опера)|«Норма»]] — ''Адальджиза'' * '''1 сентябрь''' — Н. А. Римский-Корсаков [[Садко (опера)|«Садко»]] — ''Любава'' '''''[[1980 йыл|1980]]''''' * '''9 апрель''' — [[Стравинский, Игорь Фёдорович|И. Ф. Стравинский]] [[Царь Эдип (опера Стравинского)|«Царь Эдип»]] — ''Иокаста'' '''''[[1982 год|1982]]''''' * '''21 февраль''' — [[Доницетти, Гаэтано|Г. Доницетти]] [[Анна Болейн (опера)|«Анна Болейн»]] — ''Джейн Сеймур'' '''''[[1984 йыл|1984]]''''' * '''15 ноябрь''' — [[Глюк, Кристоф Виллибальд|К. В. Глюк]] [[Орфей и Эвридика (опера Глюка)|«Орфей и Эвридика»]] — ''Орфей'' '''''[[1989 йыл|1989]]''''' * '''22 июль''' — [[Керубини, Луиджи|Л. Керубини]] «Медея» — ''Нерис'' '''''[[1990 йыл|1990]]''''' * '''5 июнь''' — [[Респиги, Отторино|О. Респиги]] «Пламя» — ''Эвдосия'' * '''14 июль''' — Ж. Массне [[Иродиада (опера)|«Иродиада»]] — ''Иродиада'' * '''16 сентябрь''' — [[Пуччини, Джакомо|Дж. Пуччини]] [[Сестра Анджелика|«Сестра Анжелика»]] — ''Герцогиня'' '''''[[1992 йыл|1992]]''''' * '''23 март''' — Г. Доницетти [[Фаворитка (опера)|«Фаворитка»]] — ''Леонора'' '''''[[1996 йыл|1996]]''''' * '''23 ғинуар''' — С. С. Прокофьев [[Игрок (опера)|«Игрок»]] — ''Бабуленька'' '''''[[1999 йыл|1999]]''''' * '''9 май''' — Дж. Верди [[Луиза Миллер|«Луиза Миллер»]] — ''Федерика'' '''''[[2000 йыл|2000]]''''' * '''18 февраль''' — С. С. Прокофьев «Война и мир» — ''Ахросимова'' '''''[[2003 йыл|2003]]''''' * '''6 сентябрь''' — [[Штраус, Иоганн (сын)|И. Штраус]] [[Летучая мышь (оперетта)|«Летучая мышь»]] — ''Князь Орловский'' '''''[[2006 йыл|2006]]''''' * '''3 июнь''' — Г. Доницетти [[Дочь полка|«Дочь полка»]] — ''Маркиза де Биркенфельд'' {{Конец кол}} === Драма театрында ролдәре === * 1999 — Ренато Майнарди «Антонио фон Эльба» — ''Амалия'' * 2012 — Альдо Николаи «Реквием по Радамесу» — ''Норма Кверчолини'' === Фильмографияһы === * 1969 — Похищение — ''артист Образцова'' * 1972 — Воскресный музыкант — ''опера йырсыһы'' * 1977 — Моя Кармен (фильм-опера) — ''Кармен'' * 1979 — Поёт Елена Образцова (короткометражный) — ''төп роль'' * 1980 — Счастливое содружество * 1980 — Елена Образцова в Японии * 1979 — И образ мой предстанет тебе * 1982 — Сельская честь — ''Сантуцци'' * 1984 — Весёлая вдова (фильм-спектакль) — ''Ганна Главари'' * 1984 — Наследство — операла ''артистка в опере'' * 1988 — Любовь и муки Елены Образцовой * 1995 — Елена Великая * 2012— Реквием по Радамесу (фильм-спектакль) — ''Норма Кверчолини'' ; Фильмдарҙа ҡатнашыуы. * 1981 — Романса трепетные звуки (документаль) * 1989 — Выше, чем любовь (документаль) == Хәтер == 2015 йылдың июнь-июль айҙарында йырсы иҫтәлегенә арналған сопрано А.Нетребко, бас А. Абдразаҡов, тенор А. Антоненко һәм меццо-сопрано Е.Губанованың [[Европа]] турнеһы үтә. [[Париж]]да, [[Вена]]ла, [[Мәскәү]]ҙә, [[Прага]]ла һәм Барселонала артистар дирижёр М. Армильято етәкселеге аҫтындағы оркестрҙарҙың оҙатыуында итальян операһынан ариялар башҡара<ref>[http://www.interfax-russia.ru/Moscow/citynews.asp?id=624437 Нетребко и другие оперные «звезды» посвятят концерт в Москве 7 июля памяти Образцовой]</ref><ref>[http://www.parter.ru/%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%8B-tickets.html?affiliate=RUE&doc=artistPages%2Ftickets&fun=artist&action=tickets&erid=1384007&includeOnlybookable=true «Moscow Nights», 7-сезон, лето 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310002659/http://www.parter.ru/%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%8B-tickets.html?affiliate=RUE&doc=artistPages%2Ftickets&fun=artist&action=tickets&erid=1384007&includeOnlybookable=true |date=2016-03-10 }}</ref>. 2014 йылдың 14 октябрендә Мәскәүҙә, Ф. И. Шаляпиндың Мемориаль усадьбаһында йырсының юбилейына ҙур күргәҙмә асыла, ул 2015 йылдың 25 ғинуарына тиклем дауам итә<ref>{{Cite web|url=http://ekogradmoscow.ru/novosti/novosti-press-sluzhb/o-elene-obraztsovoj-s-lyubovyu|title=«О Елене Образцовой с любовью…». Популярное периодическое издание «Экоград»|accessdate=2017-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160419010629/http://ekogradmoscow.ru/novosti/novosti-press-sluzhb/o-elene-obraztsovoj-s-lyubovyu|archivedate=2016-04-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160419010629/http://ekogradmoscow.ru/novosti/novosti-press-sluzhb/o-elene-obraztsovoj-s-lyubovyu |date=2016-04-19 }}</ref>. [[Санкт-Петербург]]та йырсы исеме менән Марина театрынан алыҫ түгел Декабристар һәм Писарев урамы киҫелешендә урынлашҡан сквер атала. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{Warheroes|id=11065|star=Labor}} * [http://fondobraztsovoy.ru/ Благотворительный фонд поддержки музыкального искусства Елены Образцовой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150115083545/http://fondobraztsovoy.ru/ |date=2015-01-15 }} * [http://www.obraztsova.org Культурный центр Елены Образцовой] * [http://biograph.ru/index.php/whoiswho/19-balet/867-obraztsovaev Биография] * [http://www.krugozor-kolobok.ru/83/08/83_08_09.html И романс, и оперетта. Журнал «Кругозор» (№ 8, 1983)] * [http://www.myudm.ru/interview/sorokina/obraztsova Елена Образцова. Мировая женщина (интервью Ольге Сорокиной, февраль 2012 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217004045/http://www.myudm.ru/interview/sorokina/obraztsova |date=2020-02-17 }} * [http://dailytalking.ru/interview/obrazcova-elena-vasilevna/409/ Интервью Елены Образцовой для сайта «Daily Talking»] * [http://gallery-mt.narod.ru/pages-o/obraztsova.html Фотогалерея Е. В. Образцовой на сайте «Мастера музыкального театра»] [[Категория:Санкт-Петербург консерваторияһын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәйҙең академик музыканттары]] [[Категория:СССР-ҙың академик музыканттары]] [[Категория:Меццо-сопрано]] [[Категория:Мәскәү консерваторияһы уҡытыусылары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:XX быуат музыка педагогтары]] [[Категория:Рәсәй музыка педагогтары]] [[Категория:СССР музыка педагогтары]] [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат актрисалары]] [[Категория:Рәсәй актрисалары]] [[Категория:СССР актрисалары]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:XX быуат опера йырсылары]] [[Категория:Рәсәй опера йырсылары]] [[Категория:СССР опера йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:XX быуат йырсылары]] [[Категория:Рәсәй йырсылары]] [[Категория:СССР йырсылары]] [[Категория:Лейпцигтә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2015 йылда вафат булғандар]] [[Категория:12 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:1939 йылда тыуғандар]] [[Категория:7 июлдә тыуғандар]] jne7ejm6grcagakqt8it5zzkm54lsua 0 159668 1300486 1184878 2026-07-05T23:32:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300486 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Октябрьская Мария Васильевна''' (ҡыҙ фамилияһы — ''Гарагуля''; [[16 август]] [[1905 йыл]] — [[15 март]] [[1944 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, танкист. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). Һуғыш йылдарында үҙ аҡсаһын түләп {{comment|«Боевая подруга»|«Хәрби дуҫ ҡыҙ»}} Т-34 танкыһын төҙөтә һәм уның механик-водителе була. == Биографияһы == === Балалыҡ һәм йәшлек йылдары === Тыуған {{OldStyleDate|16|августа|1905 года|3}}<ref name="донесение">{{ОБД Мемориал|53276366}}.</ref> (башҡа мәғлүмәттәр буйынса [[1902 йыл|1902 йылдың]]<ref>{{Китап|автор=Н. М. Дмитриенко (ред.)|часть=|заглавие=Томск от А до Я : краткая энциклопедия города|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Томск|издательство=Издательство НТЛ|год=2004|том=|страницы=|страниц=440|серия=|isbn=5-89503-211-7|тираж=3000}}</ref>) 8 (21) июлендә (хәҙер — [[Ҡырым|Ҡырымдың Красногвардейский районы]]) Кият ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ[7]. Балалыҡ һәм үҫмер йылдары [[Севастополь|Севастополдә]] уҙа. 1921 йылда ул [[Янкөй|Джанкой]]ға күсеп килә, унда 6-сы класты тамамлағай, артабан [[Аҡмесджит|Симферополгә]]<ref name="Павлов">{{Cite web}}</ref> килә. [[Аҡмесджит|Симферополдә]] консерва заводында, шунан ҡала телефон станцияһында телефонистка булып эшләй<ref>[https://tomskmuseum.ru/arhiv/arxiv_istoriyvdokum/vvvid20190320/ КРЫМЧАНКА — ГОРДОСТЬ ТОМСКА]</ref>. 1925 йылда кавалерия мәктәбе курсанты Илья Федотович Рядненкоға кейәүгә сыға, ирле-ҡатынлы Октябрьский фамилияһын ала. Иренең хеҙмәт урындары үҙгәреп торғанлыҡтан, [[Украина|Украинаның]] төрлө тораҡ пункттарына күсеп йөрөйҙәр. Әүҙем йәмәғәт эштәре алып бара, частарҙың ҡатын-ҡыҙҙар советына һайлана, медицина ярҙамы, шофёр курстарын тамамлай, [[пулемёт]]тан атырға өйрәнә. Составы Командирҙар ҡатындары араһында зауыҡлы кейем, торлаҡ биҙәү, ҡул эштәренә оҫталығы менән дан ҡаҙана . [[1940 йыл|1940 йылдың йәйендә]], Бессарабия СССР-ға ҡушылғандан һуң, ире, 134-се гаубица артиллерия полкы комиссары менән бергә, полктың дислокацияланған урыны буйынса, [[Кишинёв]] —<ref name="Павлов">{{Cite web}}</ref> күсеп киләләр. === Бөйөк Ватан һуғышы башланыуы === [[Бөйөк Ватан һуғышы|Һуғыш]] башланғандың икенсе көнөнә, [[1941 йыл|1941 йылдың 23 июненә]], М. В. Октябрьская, апаһы һәм башҡа ҡыҙыл командирҙарҙың ғаилә ағзалары менән бергә эвакуацияға ебәрелә һәм августа [[Томск]] ҡалаһына килә, һәм бында эвакуацияланған Ленинград артиллерия училищеһында телефонистка булып эшләй<ref name="Павлов">{{Cite web}}</ref>. [[1941 йыл|1941 йылдың]] йәй аҙағына уның ире тураһында ҡара хат похоронка килә, «полк комиссары Илья Федотович Октябрьский 1941 йылдың 9 авгусында Украинала барған һуғыштарҙың береһендә һәләк булды»<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%9E%D0%BA%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9&first_name=%D0%98%D0%BB%D1%8C%D1%8F&middle_name=%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&page=1 Память народа]</ref> тигән хәбәр ителә. 206-сы уҡсылар дивизияһының полк хәрби комиссары И. Ф. Октябрьскийҙың ғүмере [[Киев]]<ref name="wh">{{Cite web}}</ref> өсөн барған һуғыштарҙың береһендә үҙенең яугирҙәрен атакаға алып барған саҡта пулемёт һиптергән пуляларҙан өҙөлә. Иренең һәләк булыуы тураһында ишеткәс, фронтҡа ебәреүҙәрен һорап, хәрби комиссариатҡа мөрәжәғәт итә, әммә бер нисә тапҡыр уның үтенесен: алдағы йылдарҙа үткәргән сир — муйын умыртҡалары туберкулёзы — йәше барғанлыҡтан — 36 йәш<ref name="Павлов">{{Cite web}}</ref> кире ҡағалар Былай булғас, ул башҡа юлдан китергә була. Был ваҡытта СССР-ҙа оборона фондына аҡса йыйыу барған. Апаһы менән бар булған әйберҙәрен һәм ҡиммәтле әйберҙәрен һатып һәм бер нисә ай сигеү әйберҙәре һатыу менән шөғөлләнеп, ул Т-34<ref name="Павлов">{{Cite web}}</ref> танк төҙөү өсөн 50 мең һум индерә. Шунан һуң ул Кремлгә түбәндәге телеграмма ебәрә<ref name="знамя">[http://garagulia.narod.ru/oktiabr/2.jpg Газета «Красное знамя»] от 5 марта 1943 года.</ref>: {{Цитата башы}} Мәскәү, Кремль Оборона Дәүләт Комитеты Рәйесенә. Юғары Баш командующийға. Ҡәҙерле Иосиф Виссарионович! Тыуған ил өсөн һуғыштарҙа минең ирем — полк комиссары Октябрьский Илья Федотович һәләк булды. Уның үлеме өсөн, фашист варварҙары язалап үлтергән барлыҡ совет кешеләре өсөн, фашист эттәренән үс алғым килә, шуның өсөн танк төҙөтөү маҡсатында дәүләт банкына бар йыйыған аҡсамды — 50 000 һумды күсерҙем. Танкты «Боевая подруга» тип атауҙарын теләйем һәм шул танктың водителе сифатында мине лә фронтҡа ебәреүҙәрен һорайым. Шофёр һөнәрен беләм, пулемёттан яҡшы атам, ворошилов уҡсыһымын. Һеҙгә ялҡынлы сәләм ебәрәм һәм дошмандарҙы ҡурҡыуға һалып һәм Тыуған ил данын күтреп, оҙаҡ йәшәүегеҙҙе теләйем. '' ОКТЯБРЬСКАЯ Мария Васильевна. <br> Томск ҡалаһы, Белинский урамы, 31 '' {{Цитата аҙағы}} Сталин былай тип яуап бирә<ref name="знамя"/>: {{Цитата башы}} Томск, Белинский урамы, 31 <br> ОКТЯБРЬСКАЯ Мария Васильевнаға Һеҙгә, Мария Васильевна, Ҡыҙыл Армияның бронетанк көстәрен хәстәрләүегеҙ өсөн ҙур рәхмәтемде еткерәм. <br> Һеҙҙең теләгегеҙ тормошҡа ашыр. <br> Минең сәләмемде ҡабул итегеҙ. <br> И. СТАЛИН {{Цитата аҙағы}} === Танк механик-водителе === [[1943 йыл|1943 йылдың 3 майында]] Омск танк училищеһында (хәҙер институт) танк йөрөтөргә өйрәнә, илдә ҡатын-ҡыҙ ҙар араһынан беренсе механик-водитель, танк водителе була, ә шул уҡ [[1943 йыл|1943 йылдың]] октябренән үҙенең танкыһында Көнбайыш фронтында һуғыша. «Боевая подруга» Т-34 танкыһының беренсе экипажы: Чеботько гвардия командиры кесе лейтенант Пётр Чеботько, башнянан атыусы уҡсы гвардия сержанты Геннадий Ясько, уҡсы-радист Михаил Галкин, 2-се гвардия танк корпусы 26-сы гвардия танк бригадаһының 2-се батальоны механик-водителе гвардия [[сержант]]ы Мария Октябрьская<ref name="Павлов">{{Cite web}}</ref><ref name="wh">{{Cite web}}</ref><ref name="tankfront">{{Cite web|url=http://tankfront.ru/ussr/nominal_tanks/boevaya_podruga.html|title=Танк «Боевая подруга»|publisher=Танковый фронт|accessdate=2014-06-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714111327/http://tankfront.ru/ussr/nominal_tanks/boevaya_podruga.html |date=2014-07-14 }} со ссылкой на {{Публикация|книга}}</ref>. Витебск өлкәһе Лиозненский районындағы Новое Село ауылы янындағы 1943 йылдың 18 ноябре «Боевая подруга» танкы дошман оборонаһы рәттәренә барып инеп, бер пушканы, 50-ләп немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Был һуғышта танк зыян күрә. Яраланған булыуына ҡарамаҫтан, танк эвакуацияланғанға тиклем, М. В. Октябрьская ватылған танкта дошман уты аҫтында тағы ике тәүлек дошман атакаһын кире ҡаға, артабан медсанвзводҡа юллана<ref name="ОВ1">{{Подвиг Народа|20763070}}.</ref>. Танк батальоны командиры уның экипажын башҡаларға миҫал итеп ҡуя: «„Боевая подруга“ танкистары кеүек һуғышалар ул. Бөгөнгө көндә генә данлыҡлы машина экипажы гитлер бандиттарының бер взводын юҡ итте»{{Sfn|Пока бьётся моё сердце|2006|с=12}}. === Һуңғы алыш === [[1944 йыл|1944 йылдың 18 ғинуарында]] Витебск өлкәһенең Крынка станцияһы районында барған һуғышта М. В. Октябрьская үҙенең танкы менән дошмандың 3 пулемёт нөктәһен һәм 20 һалдатын һәм офицерын тапата<ref name="ОВ1">{{Подвиг Народа|20763070}}.</ref>. Снаряд менән «Боевая подруга» танкыһының һул ленивецы ҡыйратыла. Механик Октябрьский дошман уты аҫтында зыян күргән урынын йүнәтмәксе була, әммә яҡында ярылған мина ярсығы уның күҙен ҡаты йәрәхәтләй<ref name="Павлов">{{Cite web}}</ref><ref name="wh">{{Cite web}}</ref>. [[1944 йыл|1944 йылдың 28 ғинуарында]] М. В. Октябрьская I дәрәжә Ватан һуғышы орденына тәҡдим ителә. 478-се ялан госпиталендә<ref name="Бортаковский">{{Cite web}}</ref> уға операция яһала, ә һуңынан самолётта [[Смоленск]] фронт госпиталендә алып киләләр. Ярсыҡ күҙен һытып ҡына ҡалмаған, ә мейенең ҙур ярымшарҙарын да зарарлағанлыҡтан, һаулыҡ торошо насарая барған {{Sfn|Пока бьётся моё сердце|2006}}. Октябрьская янына фронт хәрби советы ағзаһы Л. З. Мехлис килә, һәм уны Мәскәүгә оҙатырға бойороҡ бирә. Уның эргәһенә килгәндәрҙән иң һуңғыһы [[Ватан һуғышы ордены|I]] [[Ватан һуғышы ордены|дәрәжә Ватан һуғышы орденын]], полкташтарының бүләктәрен һәм хаттарын тапшырырға тип килгән майор Топок була<ref name="wh">{{Cite web}}</ref>. 1944 йылдың 15 мартында Мария Васильевна Октябрьская [[Смоленск]] фронт госпиталендә вафат була. Хәрби хөрмәт күрһәтеп Смоленск ҡалаһының Геройҙар иҫтәлеге скверына<ref name="wh">{{Cite web}}</ref> ерләйҙәр. 1944 йылдың 2 авгусында М. В. Октябрьскаяға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә (үлгәндән һуң). 26-сы гвардия танк бригадаһы командиры гвардия полковнигы С. К. Нестеров ҡул ҡуйған бүләкләү ҡағыҙында билдәләнгән: «Хәрби операциялар һәм бригаданы формалаштырыу осоронда иптәш Октябрьская хәрби машинаға хәстәрлекле яратыу менән ҡараны. Уның танкыһы ватылыу йә мәжбүри туҡталып торманы. Иптәш Октябрьская ҡулаҡсаһына һатып алған танкыһында ире өсөн фашистарҙан үс алды. Иптәш Октябрьская — ҡыйыу, ҡурҡыу белмәҫ һуғышсы»<ref name="ОВ1">{{Подвиг Народа|20763070}}.</ref>. == Ғаиләһе == Мария Октябрьскаяның ата-әсәһе иртә вафат була, ағаһы [[Кулактарҙы эҙәрлекләү|кулак элементы тип]] 1930-сы йылдарҙа [[Урал]]<nowiki/>ға һөрөлә, [[Свердловск өлкәһе|Свердловск өлкәһе Баяновка]] . ҡасабаһында йәшәгән. Ир һәм ҡыҙ туғандарын хәстәрләү Марияның иңдәренә ята. Украин крәҫтиәненең ғаиләһендә барыһы 10 бала була, фәҡирлектә йәшәйҙәр . Ире Рядненко Илья Фёдорович (1900—1941) менән Мария Симферополдә таныша, 1925 йылда улар өйләнешә, Октябрьский фамилияһын алалар. И. Ф. Октябрьский — ҡатнашыусылар совет-фин һуғышында (1939—1940), Бессарабияны һәм Төньяҡ Буковинаны СССР-ға ҡушыуҙа (1940) һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда, ҡатнаша, полк комиссары, 206-сы уҡсылар дивизияһының хәрби комиссары. 1941 йылдың 9 авгусында [[Киев]] эргәһендә Халыҡ Комиссарҙары Совнарком дачаһы районында<ref>{{ОБД Мемориал|50075716|title=донесение}}.</ref> (Киев-Волынский станцияһынан алыҫ түгел) барған һуғышта һәләк була<ref name="Павлов">{{Cite web}}</ref>. Ике туғаны яғынан ейәне — Серов Сергей Александрович Серов, М. В. Октябрьскаяның «Герои страны»<ref name="Серов1">{{Cite web}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20091210142209/http://www.warheroes.ru/team.asp|title=Команда|publisher=Герои страны}}</ref> сайтына ҡуйылған биографияһы авторы. == Наградалары һәм исемдәре == * [[Советтар Союзы Геройы]] (1944 йылдың 2 авгусы, үлгәндән һуң) * [[Ленин ордены]] (1944 йылдың 2 авгусы, үлгәндән һуң) * [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] (1944 йылдың 1 феврале) == Хәтер == <gallery heights="180px" widths="220px" class="center"> Памятник М.В.Октябрьской 1.jpg|Томск ҡалаһында Мария Октябрьская бюсы {{Культурное наследие РФ 4|7000013000|nocat=1}} Могила Героя Советского Союза Марии Октябрьской.JPG|Смоленск ҡалаһында Советтар Союзы Геройы Мария Октябрьская ҡәбере Мария Октябрьская.jpg|Джанкой ҡалаһында Советтар Союзы Геройы Мария Октябрьская бюсы </gallery>Томск ҡалаһы 24-се гимназияһы Мария Васильевна Октябрьская исемен йөрөтә<ref>[http://gim24.tomsk.ru/sitemap Муниципальное автономное общеобразовательное учреждение Гимназия № 24 им. М. В. Октябрьской г. Томска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814231028/http://gim24.tomsk.ru/sitemap |date=2014-08-14 }}.</ref> (Белозерская урамы, 12/1 йорт). Гимназия ишек алдында скульптор Сергей Данилин эшләгән һәйкәл тора, ә мәктәп музейында ҡыйыу ҡатын-ҡыҙ тураһында аҙ һанлы ҡомартҡылар һәм материалдар һаҡлана . Томск ҡалаһының Белинский урамында Октябрьскаяға арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйылған, уның тексы: «Был урында 1941—1943 йылдарҙа Мария Октябрьская — Советтар Союзы Геройы, сержант, үҙ аҡсаһына төҙөткән „Боевая подруга“ танкыһының механик-водителе, танкист йәшәгән йорт торған. Тыуған ил өсөн һуғышта 1944 йылда һәләк була». [[Смоленск]], [[Янкөй|Джанкой]] һәм Лиозно ҡалалапында Мария Октябрьская исемен йөрөткән урамдар бар, һуңғы алыш урынында, тимер юл станцияһы Крынкиҙа (Витебск өлкәһе) һәйкәл ҡуйылған. Һәйкәлдәге яҙыу: «Бында 1944 йылдың ғинуарында данлыҡлы совет патриоты Советтар Союзы Геройы танкист Мария Васильевна Октябрьская „Боевая подруга“ танкыһында ҡурҡыу белмәй дошманды ҡыйратты һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта батырҙарса һәләк булды»{{Sfn|Зайцев|1990}}. [[Файл:Белинского_39_-_Кирова_5_IMG_1470.jpg|слева|мини|Томскиҙа Мария Октябрьскаяға арналған мемориаль таҡтаташ]] Март айында — Рәсәй өсөн традицион «ҡатын-ҡыҙҙар» айында — «Т-34 танкыһы тарихы» музей-мемориаль комплексында йыл һайын «Ҡатын-ҡыҙҙар һәм танктар» тигән мини-күргәҙмә ойошторола, һәм экспозицияның бер өлөшө М. В. Октябрьскаяға арнала . Украин [[Скульптура|скульпторы]] Оксана Супрун Октябрьскаяның скульптура портретын төҙөгән<ref>[http://www.ukrainians-world.org.ua/about/45/49/86/105 Супрун Оксана Олександрівна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190121070020/http://www.ukrainians-world.org.ua/about/45/49/86/105 |date=2019-01-21 }}.{{ref-uk}}.</ref>. Смолнеск ҡалаһы ветерандарының ҡатын-ҡыҙҙар ансамбле «Боевая подруга» атамаһын йөрөтә . Часть исемлегенә мәңгелеккә индерелгән. == «Боевая подруга» танкы == {{External media |image1={{cite web|url=https://web.archive.org/web/20160304202901if_/http://tankfront.ru/foto/ussr/tank_names/boevaya_podruga-3.jpg|title=Фотокорреспондент ТАСС Е. А. Халдей (в центре) у Бранденбургских ворот (Берлин). На заднем плане ИС-2 7-й гвардейской танковой бригады — один из трёх (№№ 414, 432, 434 «Боевая подруга»)}} |image2={{cite web|url=https://web.archive.org/web/20160304202830if_/http://tankfront.ru/foto/ussr/tank_names/boevaya_podruga-4.jpg|title=«Боевая подруга» № 434}} |image3={{cite web|url=https://web.archive.org/web/20160414014924if_/http://tankfront.ru/foto/ussr/tank_names/boevaya_podruga-6.jpg|title=«Боевая подруга» № 414}} |image4={{cite web|url=https://web.archive.org/web/20160414001707if_/http://tankfront.ru/foto/ussr/tank_names/boevaya_podruga-5.jpg|title=Передача танка «Боевая подруга» (2-й) танкистам 93-й тбр. Зима 1944 года}} }} «Боевая подруга» танкы үҙенең бригадаһы менән [[Көнигсберг|Кёнигсберг]]<nowiki/>ҡа тиклем барып еткән. Бындай атамалы танктарҙы өс тапҡыр ҡыйратҡандар, әммә танкистар үҙҙәренең «әсәһе» Мария Октябрьская иҫтәлегенә яңы танктарҙы ла «Боевая подруга» тип атағандар. Икенсе танк Минск ҡалаһын азат иткәндән һуң ремонтҡа тапшырылған. Яңы машина алғандан һуң, уны ла шулай уҡ «Боевая подруга» тип атағандар. Өсөнсө машина пруссия ҡалаһы Гумбинен. эргәһендә ҡыйратылған. Дүртенсе «Боевая подруга» машинаһы һәм уның П. И. Чеботько етәкселегендәге экипажы хәрби юлын [[Көнигсберг|Кёнигсбергта]]{{Sfn|Зайцев|1990}} тамамлаған. Бынан тыш, шундай исем йөрөткән башҡа танктар ҙа булған. Мәҫәлән, Свердловск икмәк-макарон комбинатының ҡатын-ҡыҙҙар коллективы, үҙҙәре һаҡлаған аҡсаларын ҡушып, Т-34 танкыһын һатып алған уҡ уның «хәрби дуҫтар». Ҡатын-ҡыҙҙар завод ихатаһында уҡ туранан-тура лейтенант К. И. Байдаға (93-сө танк бригадаһы) тапшырған: «Ерәнгес дошманды туҡмағыҙ». 1943 йылдың көҙөндә Курск алышында янғанына тиклем, танк күп һуғыштарҙа ҡатнаша. Әммә экипаж иҫән-һау ҡала, комбинат хеҙмәткәрҙәре тағы аҡса йыя һәм яңы танк алып бирә. Уны ҡабат «Боевая подруга» тип атайҙар һәм Украинаның уң яр буйын иңләп сыҡҡан экипаж командиры Кирилл Иванович Байдаға тапшыралар. Шулай итеп,1944 йылдың 20-21 июлендә [[Львов]] ҡалаһы өсөн барған һуғыштарҙа экипаж дошмандың 11 танкыһын, ике батальонға яҡын пехотаһын тар-мар итә. 1944 йылдың 30 июлендә танк [[Карпат тауҙары]]нда Лютовиско ауылы янында танк яндырыла, танк командиры К. И. Байда һәләк була. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа ла 68-се гвардия танк полкында танкка «Боевая подруга» исемен биреү традицияһы дауам итә<ref>''Гусев О.'' Три судьбы «Фронтовой подруги». Газета «Правда» от 15 ноября 1973 года.</ref>. 2019 йылда «Боевая подруга» танкыһын Алыҫ Көнсығыш юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһы белгестәре тергеҙә. Бөйөк Ватан һуғышының 2-се Тацинский гвардия танк корпусына ҡараған һәм һуғышты Кёнигсбергта тамамлаған легендар — Т-34 «Боевая подруга» танкыһын — тергеҙә. «Уның легендар булыуы тураһында машинаның формуляры, һаҡланып ҡалған яҙыуҙары һәм башняһындағы билдәләре дәлилләй», — тип хәбәр итте Көнсығыш хәрби округының матбуғат хеҙмәте. 2020 йылдың мартында донъяла беренсе ҡатын-ҡыҙ танкист Марии Октябрьская йөрөткән легендар Т-34 «Боевая подруга» исемле танкыһын, тергеҙгәндән һуң, Амур өлкәһендә «Танктар биатлоны» трассаһында йөрөтөп ҡарау һынауҙарында тикшерҙеләр. Алыҫ Көнсығыш юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһы белгестәре (Благовещенск) танкты училище полигонында ҡаршылыҡтарҙы үтеү маршруты буйынса һынаны. Танк юғары йөрөш сифатын күрһәтте. <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Байда К.И. у Т-34 (Боевая подруга).jpg|Свердловск икмәк-макарон комбинаты коллективы «Боевая подруга» Т-34 танкыһын [[93-сө танк бригадаһы]] экипажына тапшыра. 1943 йылдың ҡышы. Файл:Знак отличия снайпера-танкиста. Байдовский стрелок..jpg|68-се гвардия танк полкының снайпер-танкист, «Байда уҡсыһы» (түш билдәһе). Танк башняһына «Фронтовая подруга» тип яҙылған. </gallery> == Башҡа ҡатын-ҡыҙ-танкистар == Гвардия сержанты М. В. Октябрьская — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]<nowiki/>нда ҡатнашҡандар араһында Рәсәйҙә берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ-танкист түгел. Мәҫәлән, Мәскәүҙә билдәле фронтовик- танкист полковник [[Калинина Людмила Ивановна|Людмила Ивановна Калинина]], [[Һамар|Һамарҙа]] тағы бер ҡатын-ҡыҙ танкист — Т-34 механик-водителе Александра Митрофановна Ращупкина бар. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан танк ғәскәрҙәрендә барлығы 20-ләп ҡатын-ҡыҙ-танкист булған. Танк училищеһын тамамлаған өс ҡатын-ҡыҙ була. Элекке санинструктор И. Н. Левченко — 1943 йылда Сталинград танк училищеһының тиҙләтелгән курсын тамамлап, 41-се гвардия танк бригадаһының элемтә офицеры булып хеҙмәт итә, Т-60 еңел танктар төркөмө командиры. Кесе техник-лейтенант А. Л. Бойко (Моришева) — 1943 йылда Силәбе танк училищеһында тамамлағандан һуң, ИС-2ауыр танкыһында һуғыша. [[Киров Сергей Миронович|С.]] [[Киров Сергей Миронович|М. Кировтың]] ҡыҙы гвардия капитаны Е. С. Кострикова Ҡазан танк училищеһын тамамлағандан һуң, танк взводы, ә һуғыш аҙағында — танк ротаһы командиры була . : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: Ҡатын-ҡыҙ-танкистар'' == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы танкистары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:1944 йылда вафат булғандар]] [[Категория:15 мартта вафат булғандар]] [[Категория:1902 йылда тыуғандар]] [[Категория:16 августа тыуғандар]] 89yjwxtbe7nqpvbs0mp3qt3haszfawn 0 168419 1300466 1216493 2026-07-05T15:09:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300466 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәскәү зоотехния институты''' ({{lang-ru|Московский зоотехнический институт}}) — [[Рәсәй]]ҙә [[1920 йыл]]ға тиклем белемле мал ҡараусылар-[[Агрономия|агрономдар]], 1929 йылдан юғары квалифакациялы зоотехниктар һәм [[Ветеринария|ветиринарҙар]] әҙерләүсе берҙән бер юғары уҡыу йорто. == Тарихы == [[1918 йыл]]дың 19 июнендә РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы «Тоҡомло малсылыҡ тураһында» декрет ҡабул итә. Был декрет нигеҙендә тоҡомло барлыҡ малдар йәш Совет Республикаһы милке тип иғлан ителә. Шулай уҡ декрет [[малсылыҡ]] торошон яҡшыртыу, дәүләт тоҡомло хужалыҡтарын, тоҡом үҫентеләрен булдыру һәм зоотехния буйынса ғилми эш алып барыу буйынса планлы сараларға ла башланғыс бирҙе. Был сараларҙы башҡарыу өсөн юғары квалификациялы зоотехниктар кәрәк була һәм [[1919 йыл]]да (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1920 йылда)<ref name="БСЭ">[http://bse.sci-lib.com/article040015.html Животноводство в БСЭ.]</ref> [[Мәскәү]]ҙә Мәскәү юғары зоотехния институты (МВЗИ) асыла. 1920-1921 йылдарҙа ойоштороу комитеты рәйесе, профессор М.М. Щепкин була.<ref name="Ходат">[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1021369 Ходатайство ячейки РКП(б) Московского зоотехнического института в Наркомпрос об откомандировании М. М. Щепкина в распоряжение Института] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171228135914/http://alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1021369 |date=2017-12-28 }} // Альманах «Россия. XX век»</ref> {{начало цитаты}}Студенттар һаны аҙ булған Мәскәү зоотехника институты өс бинала урынашҡан: бер өс ҡатлы һәм ике ҡатлы биналар< ... > Мәскәү институтының барлыҡ биналары ла бик бай йыһазланмаған. Әммә уның йөкмәткеһе, уның профессорлыҡ башланғысы, уҡыу курсының ҡыҙыҡлы программаһы, яҡшы хужалыҡ, күп юғары уҡыу йорттары булған Мәскәү кеүек гажәйеп мәҙәни үҙәк менән аралашыу мөмкинлеге — былар барыһы ла институтты айырыуса уңай хәлгә ҡуйҙы. Был хәлгә институт, Мәскәү ауыл хужалығы йәмғиәте янында урынашыу ҙа ярҙам итте, ул иң алдынгы ауыл хужалығы фәне, ауыл хужалығын алып барыуҙың иң яҡшы практикаһы менән танышыу мөмкинлеге бирҙе, йәмғиәт ултырыштарында, даими рәүештә үткәрелә торған иң яҡшы лекторҙар — профессор Д.Н. Прянишников, профессор Фортунатов, Петровский кеүек профессорҙарҙың лекцияларында танышырға мөмкин ине. Ҡыҫҡаһы, Мин талантлы ойоштороусы Маргарита Васильевна Фофанова ойошторған иҫ киткес мәктәпкә эләктем. {{конец цитаты|источник=Мәскәү зоотехника институтын тамамлаусы ғилим-зоотехник Н.И. Захаров иҫтәлектәренән, 1922 йыл}} 1923 йылда Мәскәү югары зоотехния институты (МВС) Смоленск бульвары, 57 нче йорт адресы буенча урнашкан.<ref name="М-1923">Справочник «Вся Москва» на 1923 год.</ref> 1925 йылда ветеринария факультеты асыла, ә институт Мәскәү зоотехника институты (МЗИ) исемен ала. 1929 йылда институт составына [[Ҡазан]]дан күсерелгән, 1925 йылда нигеҙ һалынған хәрби-[[ветеринария]] бүлеге инә. 1929 йылда МЗИ составында Главпрофоб (Главное управление профессионального образования) ҡарамағында ике факультет — зоотехника һәм ветеринария асыла.<ref name="М-1929">[http://rusgenealogy.clan.su/_fr/0/8309901.jpg Вся Москва — 1929 год.]</ref>. 1930 йылда, Халыҡ комитеты комиссарҙары ҡарары нигеҙендә, Мәскәү зоотехния институты үҙгәртеп ҡорола, уның нигеҙендә 4 махсус институт төҙөлә: йылҡысылыҡ, эре мөгөҙлө малсылыҡ, һарыҡсылыҡ һәм зооветеринария институттары.<ref name="МВЗИ">{{Cite web |url=http://timiryazev.ru/biblioteka/ivanov10.html |title=Московский высший зоотехнический институт и Коммунистический университет имени Я. М. Свердлова. |accessdate=2013-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120731070519/http://www.timiryazev.ru/biblioteka/ivanov10.html |archivedate=2012-07-31 |deadlink=yes }}</ref> 1930 йылда Мәскәү зоотехния институты һуңғы зоотехниктарҙы әҙерләп сығара. == Етәкселәре == * [[Щепкин, Митрофан Митрофанович|М. М. Щепкин]], (1919(20)—1921) * [[Михин, Николай Андрианович|Н. А. Михин]] (1921—1922) * [[Фофонова, Маргарита Васильевна|М. В. Фофонова]] (Фофанова)(1922—1925)<ref>Справочник «Вся Москва» на 1925 год</ref> * [[Соколов, Василий Николаевич (революционер)|В. Н. Соколов]]<ref name="М-1929" /> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Справочник Вся Москва на 1923 год; * [http://rusgenealogy.clan.su/_fr/0/9840010.jpg Справочник Вся Москва на 1925 год.]; * [http://rusgenealogy.clan.su/_fr/0/8309901.jpg Вся Москва — 1929 год.] * Московский зоотехнический институт. Опытная станция. — Изд. Московского зоотехнического института, 1926; * [http://istmat.info/node/25193 Справочник председателя колхоза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028143234/http://istmat.info/node/25193 |date=2020-10-28 }}. — М.: ОГИЗ, Гос. издательство колхозной и совхозной литературы, «Сельхозгиз», 1941; * ''Иванова Н. К.'' Академик Михаил Федорович Иванов.— М.: Гос. изд-во с.-х. литературы, 1949 год; [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]][[Категория:Мәскәү университеттары]][[Категория:1920 йылда асылған уҡыу йорттары]][[Категория:1930 йылда ябылған уҡыу йорттары]] bk30k9gzyvzvgwt9xcstt3z2ehf3lvf 0 168778 1300490 1294741 2026-07-06T03:53:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300490 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пермь дәүләт университеты''' (тулы исеме ''юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Пермь дәүләт милли тикшеренеү университеты»''<ref name="Устав ПГУ 2011">{{Cite web|url=http://www.psu.ru/files/docs/normativnaya_baza/base_nd/ustav_pgniu.pdf|title=Устав Пермского государственного университета в редакции 2011 года|author=|date=|work=|publisher=Официальный сайт Пермского государственного национального исследовательского университета|accessdate=2013-12-23|lang=|first=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200206035003/http://www.psu.ru/files/docs/normativnaya_baza/base_nd/ustav_pgniu.pdf |date=2020-02-06 }}</ref>) — Пермь ҡалаһында классик университет, Рәсәй милли тикшеренеү университеттарының береһе. [[Урал]]да беренсе юғары уҡыу йорто<ref>Первым учреждённым вузом на Урале был [[Уральский государственный горный университет]]. Однако в силу обстоятельств он открылся лишь в 1917 году.</ref>. [[2016 йыл]]дың 1 сентябренә ҡарата университет составына 12 факультет, 78 кафедра, Нефтекаманың дәүләт педагогия институты (филиал), һөнәри белем биреү колледжы, Төбәк өҙлөкһөҙ белем биреү институты һәм Тәбиғи ғилми институт инә<ref>Согласно приказу ректора ПГНИУ № 6 «О структуре ПГНИУ» от 15.01.2014.</ref>. == Университет тарихы == === Университет ойошторолоуы === [[XIX быуат|XIX]]—[[XX быуат]]тарҙа Уралда юғары мәктәп төҙөү кәрәклеге тыуа: төбәктең үҫешкән сәнәғәте өсөн үҙ фәнни, белем биреү һәм ағартыу үҙәге талап ителә. [[Урал]]да университет ойоштороу идеяһын [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д.]] [[Менделеев Дмитрий Иванович|И. Менделеев]], А C. Попов, Д. Н. Мамин-Сибиряк, А К. Денисов-Уральский һәм башҡалар әүҙем хуплай<ref name="История ПГУ">{{Cite web|url=http://www.psu.ru/universitet/ob-universitete/slovo-prezidenta-universiteta-v-v-malanina|title=Пермский классический университет|author=Маланин В. В.|date=|work=|publisher=Официальный сайт Пермского государственного национального исследовательского университета|accessdate=2013-12-23|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131224114608/http://www.psu.ru/universitet/ob-universitete/slovo-prezidenta-universiteta-v-v-malanina|archivedate=2013-12-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224114608/http://www.psu.ru/universitet/ob-universitete/slovo-prezidenta-universiteta-v-v-malanina |date=2013-12-24 }}</ref>. Университетты ойошторғанда Пермде һайлау урындағы йәмәғәтселектең әүҙем эшләүе менән бәйле була (дума, земство, күренекле сәнәғәтселәргә) [[Файл:Foundation_act.jpg|мини|1916 йылдың 17 июнендә Пермдә университет төҙөү тураһында Халыҡ мәғарифы министрлығының акты.]] Рәсәй Халыҡ мәғарифы министрлығының 1916 йылдың 1 октябрендәге 2773-сө актына ярашлы, өс факультеттың тәүге өс курс составында Император Петроград университетының Пермь бүлексәһе ойошторола. Бүлексәгә 522 студент килә, 32 кафедра булдырыла. Пермь бүлексәһе нигеҙендә үк Рәсәй Хөкүмәтенең 1917 йылдың 1 (14) июлендәге 752-се ҡарар менән Пермь университеты асыла.   === Университет үҫеше === Пермь университетының беренсе факультеттары физика-математика<ref>{{Cite web|url=http://www.psu.ru/fakultety/fizicheskij-fakultet|title=Физический факультет|publisher=Официальный сайт Пермского государственного национального исследовательского университета|accessdate=2013-12-23|lang=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220619223848/http://www.psu.ru/fakultety/fizicheskij-fakultet |date=2022-06-19 }}</ref>, тарих-филология һәм юридик була<ref>{{Cite web|url=http://www.psu.ru/fakultety/istoriko-politologicheskij-fakultet/istoriya-fakulteta|title=История историко-политологический факультета|publisher=Официальный сайт Пермского государственного национального исследовательского университета|accessdate=2013-12-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224104326/http://www.psu.ru/fakultety/istoriko-politologicheskij-fakultet/istoriya-fakulteta |date=2013-12-24 }}</ref>. 1917 йылдан физика-математика факультетының медицина бүлеге медицина факультетына үҙгәртелә<ref name="psma.ru">{{Cite web|url=http://www.psma.ru/universitet/istoriya-universiteta.html|title=История университета|author=Пресс-служба ПГМУ|publisher=Пермский государственный медицинский университет им. академика Е. А. Вагнера|accessdate=2018-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160502051421/http://www.psma.ru/universitet/istoriya-universiteta.html|archivedate=2016-05-02}}</ref>. 1918 йылда физика-математика факультеты ҡарамағында фармацевтика бүлеге ойошторола<ref>''[[Кертман, Лев Ефимович|Кертман Л. Е.]], Васильева Н. Е., [[Шустов, Сергей Григорьевич|Шустов С. Г.]]'' Первый на Урале. Пермь: Пермское книжное издательство, 1987. 235 с. С. 14.</ref>. 1918 йылда ауыл хужалығы һәм урман факультеты асыла<ref>''Кертман Л. Е., Васильева Н. Е., Шустов С. Г.'' Первый на Урале. Пермь: Пермское книжное издательство, 1987. 235 с. С. 15.</ref>. 1922 йылда агрономия факультеты итеп үҙгәртелә<ref name="pgsha.ru">{{Cite web|url=http://pgsha.ru/web/generalinfo/academyhistory/|title=История Академии|publisher=Пермская государственная сельскохозяйственная академия им. академика Д. Н. Прянишникова|accessdate=2014-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140613080831/http://pgsha.ru/web/generalinfo/academyhistory|archivedate=2014-06-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140613080831/http://pgsha.ru/web/generalinfo/academyhistory |date=2014-06-13 }}</ref>. 1919 йылда тарих-филология һәм юридик факультеты базаһында йәмғиәт фәндәр факультеты ойошторола <ref>''Кертман Л. Е., Васильева Н. Е., Шустов С. Г. ''Первый на Урале. Пермь: Пермское книжное издательство, 1987. 235 с. С. 21.</ref>. 1922 йылда физика-математика факультеты менән ижтимағи фәндәр факультетын берләштереү һөҙөмтәһендә педагогия факультеты төҙөлә. 1922 йылда һөнәрселек ботаника кафедраһы мөдире А. Ғ. Генкель башланғысы менән университеттың ботаника баҡсаһы булдырыла<ref>{{Cite web|url=http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803841884|title=Статьи /  БОТАНИЧЕСКИЙ САД ПГУ, БОТАНИЧЕСКИЙ САД РЕГИОНАЛЬНОГО ЗНАЧЕНИЯ :: Энциклопедия "Пермский край"|publisher=enc.permculture.ru|accessdate=2019-12-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821160613/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803841884 |date=2018-08-21 }}</ref>. Профессорҙарҙың кәмеүе 1930-сы йылдарҙа Пермь университетынан үҙаллы химия-технология (Березники ҡалаһы), ветеринария (Троицк ҡалаһы, 1929)<ref>{{книга|заглавие=Профессора Пермского государственного университета (1916-2001)|место=Пермь|издательство=Издательство Пермского университета|год=2001|страниц=280|isbn=5-8241-0252-X|тираж=3000}} </ref>, ауыл хужалығы, медицина, педагогия институттарын (1936) һәм политехник институттарҙы (1960) бүленеп сығыуы менән бәйле <ref>Михайлюк В. М. Город мой Пермь. — Пермь. — 1973. С. 100.</ref>. РСФСР Халыҡ комиссарҙары советы 1931 йылдың 13 июлендә ҡарар итә: <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> 3.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының 1931 йылдың июлендәге «Дәүләт университеттарын яңынан ҡороу тураһында» 752-се ҡарары менән Пермдә (физика, химия, ботаника и зоология бүлектәре менән) университет асыла</cite></div></blockquote> Шулай итеп 1930 йылдарҙа университеттың бер нисә факультеты үҙаллы юғары уҡыу йорто була: * 1930 йылда педагогия факультеты үҙ аллы педагогия институтына (1995 йылдан - Пермь дәүләт педагогия университетына, 2012 йылдан - Пермь дәүләт гуманитар-педагогия университеты) бүленә<ref>{{Cite web|url=https://pspu.ru/university/ob-universitete/Istorija|title=История - Пермский государственный гуманитарно-педагогический университет|publisher=pspu.ru|accessdate=2019-12-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810180131/https://pspu.ru/university/ob-universitete/Istorija |date=2020-08-10 }}</ref> * 1930 йылда ауыл хужалығы факультеты үҙ аллы Урал ауыл хужалығы институты (1933 йылдан - Пермь ауыл хужалығы институты) тип үҙгәртелә, 1995 йылда академия статусы ала<ref name="pgsha.ru"/>. * 1931 йылда медицина факультеты Пермь медицина институтына үҙгәртелә (1994 йылдан - Пермь дәүләт медицина академияһы, 2014 йылдан - Пермь дәүләт медицина университеты)<ref name="psma.ru"/>. * 1931 йылда биология факультеты булдырыла<ref>История биологического факультета.&#x20; Официальный сайт Пермского государственного национального исследовательского университета.&#x20;<small>Дата обращения: 23 декабря 2013.</small></ref>. Быйылдан алып университет физика-математика, биология һәм геологик факультеттарҙан тора1931 йылда биология факультеты булдырыла<ref name="Профессора ПГУ">{{Китап|заглавие=Профессора Пермского государственного университета (1916-2001)|место=Пермь|издательство=Издательство Пермского университета|год=2001|страниц=280|isbn=5-8241-0252-X|тираж=3000}}</ref>. * 1936 йылда фармацевтика бүлексәһе, 1995 йылда академия статусын алған, Пермь дәүләт фармацевтика институтына үҙгәртелә. 1941 йылда тарихи-филология факультеты тергеҙелә [[1948 йыл]]да юридик факультеты яңынан асыла<ref>Университет на пути к зрелости (1945—1960) // ''Кертман Л. Е., Васильева Н. Е., Шустов С. Г.'' Первый на Урале. Пермь: Пермское книжное издательство, 1987. 235 с. С. 80.</ref> (в [[1919 йыл]]да ул үҙаллылығын юғалта; [[1922 йыл]]да тулыһынса бөтөрөлә)<ref>Пермский университет в эпоху революционных преобразований высшей школы (1917—1930) // ''Кертман Л. Е., Васильева Н. Е., Шустов С. Г.'' Первый на Урале. Пермь: Пермское книжное издательство, 1987. 235 с. С. 21.</ref>; шул уҡ йылда университеттың үҙ гәзитебулдырыла [[1949 йыл]]да техник факультеты асыла<ref>Университет на пути к зрелости (1945—1960) // ''Кертман Л. Е., Васильева Н. Е., Шустов С. Г.'' Первый на Урале. Пермь: Пермское книжное издательство, 1987. 235 с. С. 81.</ref> <ref>Пермский университет в послевоенные годы. 1945—1958 гг. // ПГУ им. Горького: Исторический очерк. 1916—1966. Под ред. Ф. С. Горового. Пермь: Пермское книжное издательство, 1966. 292 с. С. 140.</ref>. Артабан барлыҡҡа килгәндәр: * 1955 йыл — география факультеты<ref>{{Cite web|url=http://www.psu.ru/fakultety/geograficheskij-fakultet/istoriya-geografy-pgniu|title=История географического факультета|publisher=Официальный сайт Пермского государственного национального исследовательского университета|accessdate=2013-12-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140717080141/http://www.psu.ru/fakultety/geograficheskij-fakultet/istoriya-geografy-pgniu |date=2014-07-17 }}</ref>; * 1959 йыл — иҡтисад факультеты<ref>{{Cite web|url=http://econom.psu.ru/faculty/history.php|title=История экономического факультета|publisher=Официальный сайт Пермского государственного национального исследовательского университета|accessdate=2013-12-23}}</ref>; * 1960 йыл — физика-математика факультеты физика һәм механика-математика факультеттарына бүленә<ref>{{Cite web|url=http://www.psu.ru/fakultety/mekhaniko-matematicheskij-fakultet/istoriya-fakulteta|title=История механико-математического факультета|publisher=Официальный сайт Пермского государственного национального исследовательского университета|accessdate=2013-12-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113537/http://www.psu.ru/fakultety/mekhaniko-matematicheskij-fakultet/istoriya-fakulteta |date=2013-12-24 }}</ref>; * 1960 йыл — тарих-филология факультеты ике факультетҡа бүленә: тарих һәм филология<ref>{{Cite web|url=http://www.psu.ru/fakultety/filologicheskij-fakultet/istoriya-fakulteta|title=История филологического факультета // Официальный сайт Пермского государственного национального исследовательского университета|accessdate=2014-04-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140404213534/http://www.psu.ru/fakultety/filologicheskij-fakultet/istoriya-fakulteta |date=2014-04-04 }}</ref>; * 1960 йыл — [[Пермь дәүләт милли тикшеренеү политехник университеты|Пермь политехник институты]] составына техник факультеттың дүрт бүлеге инә<ref>''Кертман Л. Е.'', ''Васильева Н. Е.'', ''Шустов С. Г.'' Первый на Урале. Пермь: Пермское книжное издательство, 1987. 235 с. С. 81.</ref> (1992 йылдан университет статусын ала ППИ<ref>{{Cite web|url=http://pstu.ru/basic/information/|title=История Пермского Политеха|publisher=pstu.ru|lang=ru|accessdate=2018-03-22}}</ref>); * 1996 йыл — философия-социология факультеты ойошторола<ref>{{Cite web|url=http://www.psu.ru/fakultety/filosofsko-sotsiologicheskij-fakultet|title=Философско-социологический факультет - Пермский государственный национальный исследовательский университет|publisher=www.psu.ru|lang=ru|accessdate=2018-03-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524100919/http://www.psu.ru/fakultety/filosofsko-sotsiologicheskij-fakultet |date=2020-05-24 }}</ref>; * 1996 йыл — тарих факультеты тарихи-политология итеп үҙгәртелә<ref>{{Cite web|url=http://www.history.psu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=46&Itemid=134|title=История факультета|publisher=www.history.psu.ru|lang=ru|accessdate=2018-03-22}}</ref>; * 2003 йыл — хәҙерге тел һәм әҙәбиәт факультеты ойошторола<ref>{{Cite web|url=http://www.psu.ru/fakultety/fakultet-sovremennykh-inostrannykh-yazykov-i-literatur|title=Факультет современных иностранных языков и литератур - Пермский государственный национальный исследовательский университет|publisher=www.psu.ru|lang=ru|accessdate=2018-03-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200428182343/http://www.psu.ru/fakultety/fakultet-sovremennykh-inostrannykh-yazykov-i-literatur |date=2020-04-28 }}</ref>. 2014 йылдың 7 апрелендә Пермь университетының Пермь дәүләт ғилми тикшеренеү университетына ярҙам һәм өҫтәмә финанслау фонды булдырыла. 2016 йылдың 14 октябрендә университетҡа 100 йыл тула. Юбилей йылында Пермь университеты менән бәйле шәхестәрҙе танытыу маҡсатында Википедияның рус бүлегендә улар тураһында мәҡәләләр яҙыуға йүнәлтелгән проект тормошҡа ашырылды<ref>{{Китап|автор=Пустовалов А. В.|часть=Википедия как инструмент продвижения Пермского университета (на примере статей об учёных)|заглавие=Филология в XXI веке: методы, проблемы, идеи: материалы V Всерос. (с междунар. участием) науч. конф. (г. Пермь, 10 апр. 2017 г.)|ссылка=http://www.rfp.psu.ru/archive/2017phylol.pdf|ответственный=отв. ред. И. И. Русинова|место=Пермь|издательство=Перм. гос. нац. исслед. ун-т|год=2017|страницы=166—173|страниц=355|тираж=200|isbn=978-5-7944-2992-3}}</ref>. === Университет атамалары === Пермь университеты үҙ тарихында күп тапҡыр үҙ исемен үҙгәртә: * Петроград Император университетының Пермь бүлексәһе (1916 октябрь — май, 1917); * Пермь дәүләт университеты (1917 йылдың майынан — 1934 йылдың сентябренә тиклем); * А. М. Горький исемендәге Пермь дәүләт университеты (сентябрь, 1934 — март 1940); * А.М. Горький исемендәге Молотов — март, 1940 — октябрь, 1957); * А. М. Горький исемендәге Пермь дәүләт университеты (октябрь, 1957 — октябрь, 1966 ); * Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы А. М. Горький исемендәге Пермь дәүләт университеты (1октябрь, 966 — апрель, 1994); * Пермь дәүләт университеты (апрель, 1994 — октябрь, 2002); * Юғары профессиональ белем биреү дәүләт мәғариф учреждениеһы «Пермь дәүләт университеты» (октябрь, 2002 — июль, 2011); * Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Пермь дәүләт милли тикшеренеү университеты» (июль, 2011 — әлеге тиклем ).  2020 йылдың 7 июлендә университеттың ваҡытлыса ректоры итеп профессор Д.Г.Красильников тәғәйенләнә<ref>[https://permv.ru/2020/07/09/dmitriy-krasilnikov-naznachen-vrio-r/ Дмитрий Красильников назначен врио ректора ПГНИУ] // Местное время, 09.07.2020</ref>. == Хәҙерге университет == Бөгөнгө көнгә университет составына 12 факультет, 77 кафедра һәм 2 филиал инә<ref>Согласно приказу ректора № 6 «О структуре ПГНИУ» от 15.06.2014.</ref>. Студенттарҙың дөйөм һаны — 11 432 кеше (2010/2011 уҡыу йылы), шул иҫәптән көндөҙгө уҡыу формаһы — 7607 кеше<ref>Итоги учебно-методической работы за 2010/2011 уч. год и задачи на 2011/2012 уч. год.. Официальный сайт Пермского государственного национального исследовательского университета.<small>Дата обращения: 3 марта 2014.</small></ref>. Университет 56 аспирантура (250-гә яҡын аспирант) һәм 6 докторантура белгеслеге буйынса юғары ғилми квалификация кадрҙарын әҙерләй. Ғилми дәрәжәгә дәғүә итеүгә диссертацияларҙы яҡлау буйынса 14 совет, шул иҫәптән докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса 11 совет эшләй<ref name="новый век">{{cite web|url=http://www.psu.ru/general/6|title=Пермский государственный университет|description=Вступая в новый век|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100928183520/http://psu.ru/general/6|archivedate=2010-09-28|accessdate=2010-03-16|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100928183520/http://psu.ru/general/6 |date=2010-09-28 }}</ref>. Уҡытыу эшмәкәрлеген 1229 хеҙмәткәр (2009)<ref name="Итоги 2009-10"/>, шул иҫәптән 164 [[фән докторы]], профессор һәм 480 фән кандидаты, доцент алып бара. Университеттың уҡытыусылар составына 4 академигы<ref>[[Зайцева, Нина Владимировна|Н. В. Зайцева]], [[Ившина, Ирина Борисовна|И. Б. Ившина]], [[Матвеенко, Валерий Павлович|В. П. Матвеенко]], [[Черешнев, Валерий Александрович|В. А. Черешнев]].</ref> һәм Рәсәй Фәндәр академияһының 4 ағза-корреспонденты<ref>[[Демаков, Виталий Алексеевич|В. А. Демаков]], [[Мишланов, Виталий Юрьевич|В. Ю. Мишланов]], [[Стрельников, Владимир Николаевич|В. Н. Стрельников]], [[Черных, Александр Васильевич|А. В. Черных]].</ref>, 1 РАО ағза-корреспонденты<ref>[[Хеннер, Евгений Карлович|Е. К. Хеннер]]</ref>, 15 Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре һәм 10 Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре инә<ref name="новый век"/>. Шулай уҡ 10-ға яҡын ғалим Пермь дәүләт университетының атҡаҙанған профессор дәрәжәһенә эйә була Пермь дәүләт университеты сит ил партнерҙары һәм халыҡ-ара ойошмалар менән хеҙмәттәшлек итә, уның сиктәрендә Пермь дәүләт университеты уҡытыусылары һәм студенттары башҡа илдәрҙең университеттары һәм халыҡ-ара ойошмалар менән үҙ-ара килешеп эш итеү программалары буйынса сит илдәргә командировкаларға бара, Пермь ҡалаһына башҡа университеттарҙан уҡытыусылар һәм студенттар килә. Университеттың партнерҙары булып Оксфорд университеты ([[Бөйөк Британия]]), бер нисә француз университет үҙәге (Экс-Марсель университеты, По Нанси I), АҠШ университеттары (Луисвилл), үҙәк Европа һәм Австралия илдәре тора университеттары. Университет Европа комиссияһы, Бөтә донъя банкы, Түбәнге Саксония еренең Фән һәм мәҙәниәт министрлығы, шулай уҡ башҡа ойошмалар менән хеҙмәттәшлек итә<ref name="новый век">{{Cite web}}</ref>. === Университеты рейтингтары === 2018 йылдың авгусы аҙағында Пермь дәүләт милли тикшеренеү университеты Британия әҙерләгән «Times Higher Education» баҫмаһы Евразия төбәгенең юғары уҡыу йорттары рейтингында 61-70 урынды биләй<ref>The best universities in Eurasia (англ.). Times Higher Education (THE)(30 August 2018).<small>Дата обращения: 19 декабря 2019.</ref><ref>Пермский университет вошел в рейтинг лучших вузов Евразийского региона. РБК.Дата обращения: 19 декабря 2019.</ref><ref>ПГНИУ вошел в рейтинг лучших вузов Евразии. www.kommersant.ru(3 сентября 2018).<small>Дата обращения: 19 декабря 2019.</ref>. 2018 йылдың июнендә «Мәғариф» күрһәткесе буйынса рейтингта «Интерфакс» мәғлүмәт төркөмө 2017/2018 уҡыу йылы йомғаҡтары буйынса Рәсәй вуздарының милли рейтингы һөҙөмтәләре буйынса 9-сы урында<ref>{{Cite web|url=https://academia.interfax.ru/ru/ratings/?rating=2&year=2018&page=1|title=Рейтинги / Интерфакс - Высшее образование в России|publisher=Интерфакс — Высшее образование в России|lang=ru|accessdate=2019-12-19}}</ref> һәм дөйөм университеттар рейтингтағы урыны — 51-54<ref>{{Cite web|url=https://academia.interfax.ru/ru/ratings/?rating=1&year=2018&page=3|title=Рейтинги / Интерфакс - Высшее образование в России|publisher=Интерфакс — Высшее образование в России|lang=ru|accessdate=2019-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://zvzda.ru/news/262d3c30ede0|title=Пермский университет занял 9 место по качеству образования в рейтинге вузов России • Звезда|publisher=Город|lang=ru|accessdate=2019-12-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718104412/http://zvzda.ru/news/262d3c30ede0 |date=2019-07-18 }}</ref><ref>[http://v-kurse.ru/news/science/permskiy_universitet_stal_devyatym_po_kachestvu_obrazovaniya_v_reytinge_vuzov_rossii_6704436/ Пермский университет стал девятым по качеству образования в рейтинге вузов России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903152751/http://v-kurse.ru/news/science/permskiy_universitet_stal_devyatym_po_kachestvu_obrazovaniya_v_reytinge_vuzov_rossii_6704436/ |date=2018-09-03 }} // В курсе. 8 июня 2018.</ref>. 2016 йылдың май аҙағында «Интерфакс» университеттарының милли рейтингында универсиитет «Мәғариф» критерийы буйынса 24-се урындан<ref>Национальный рейтинг университетов 2014/2015 учебного года: Образование.// Национальный рейтинг университетов.</ref> 23-кә күтәрелә<ref>НРУ2016: Результаты рейтинга университетов по параметру «Образование» // Национальный рейтинг университетов.</ref> һәм «Университет бренды»<ref>ПГНИУ укрепил позиции в «Национальном рейтинге университетов» — Пермский государственный национальный исследовательский университет. www.psu.ru.<small>Дата обращения: 22 марта 2018.</small></ref> критерийы буйынса 70-тән<ref>Национальный рейтинг университетов 2014/2015 учебного года: Бренд вуза — Бренд — Национальный рейтинг университетов. unirating.ru.Дата обращения: 22 марта 2018 г.</ref> 56-сы урынға<ref>Результаты рейтинга «Бренд Университета» НРУ 2016 // Национальный рейтинг университетов.</ref> күтәрелә.<ref>{{Cite web|url=http://www.psu.ru/news/pgniu-ukrepil-pozitsii-v-natsionalnom-rejtinge-universitetov|title=ПГНИУ укрепил позиции в "Национальном рейтинге университетов" - Пермский государственный национальный исследовательский университет|publisher=www.psu.ru|lang=ru|accessdate=2018-03-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117011916/http://www.psu.ru/news/pgniu-ukrepil-pozitsii-v-natsionalnom-rejtinge-universitetov |date=2018-01-17 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:Категория:Выпускники Пермского государственного университета|Выпускники Пермского госуниверситета]]. * [[:Категория:Преподаватели Пермского государственного университета|Преподаватели Пермского госуниверситета]]. *[[Естественнонаучный институт Пермского государственного университета]]. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * ''Аленчикова Н. Д.'' Строительство Ночлежного дома в Перми — основа будущего Университета (корпус № 2 Университетского городка) // Пермский дом в истории и культуре края. Выпуск 4, Пермь, 2011 * ''Аленчикова Н. Д.''[http://www.histvestnik.psu.ru/PDF/20113/20.pdf От ночлежного дома к университету. история главного корпуса университетского городка в Перми (к 160-летию Н. В. Мешкова)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082856/http://www.histvestnik.psu.ru/PDF/20113/20.pdf |date=2016-03-04 }} // Вестник Пермского университета. Серия: История. Выпуск № 3(17). 2011. С. 134—138. * ''[[Живописцев, Виктор Петрович|Живописцев В. П.]]'' День открытых дверей. Пермскому университету 70 лет. 1916—1986. Пермь: [[Пермское книжное издательство]], 1986. С. 134. * ''[[Инзельберг, Владимир Дмитриевич|Инзельберг В. Д.]]'' Корпус Естественнонаучного института, где работали ученые Пермского университета // Пермский дом в истории и культуре края. Выпуск 2, Пермь, 2009 * ''[[Кертман, Лев Ефимович|Кертман Л. Е.]], Васильева Н. Е., [[Шустов, Сергей Григорьевич|Шустов С. Г.]]'' [http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/firstonu_ocr.pdf Первый на Урале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200110131449/http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/firstonu_ocr.pdf |date=2020-01-10 }}. Пермь: Пермское книжное издательство. 1987. 234 с. * ''[[Костицын, Владимир Ильич|Костицын В. И.]]'' [http://www.psu.ru/files/docs/science/books/mono/kostitsyn-100-letie-right.pdf Пермский университет: 100-летие ученых, государственные памятники истории и культуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210303140820/http://www.psu.ru/files/docs/science/books/mono/kostitsyn-100-letie-right.pdf |date=2021-03-03 }}. Пермь: Изд-во Перм. ун-та, 2003. 66 с. ISBN 5-8241-0317-8. * ''Костицын В. И.'' [https://web.archive.org/web/20151011092106/http://www.psu.ru/universitetskie-smi/stati-ob-universitete/v-i-kostitsyn-rektory-permskogo-universiteta-1916-2006 Ректоры Пермского университета. 1916—2006.] Изд. 2-е, перераб. и доп. / Перм. ун-т. — Пермь, 2006. — 352 с. ISBN 5-7944-0613-5. * ''Обухов Л. А.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/vlast-i-professura-iz-istorii-permskogo-universiteta-v-1917-1931-gg Власть и профессура: из истории Пермского университета в 1917—1931 гг.]. * От мира сего. Портреты учёных на фоне времени. Пермь, 2006. * [https://elis.psu.ru/node/41985 Отчёт об открытии Пермского Отделения Петроградского Университета и деятельности его в 1916—1917 учебном году]. (По 1-е июля 1917 г.). Пермь : Электро-Типография губернского земства, 1918. 72 с. * {{БСЭ3|Пермский университет}} * [http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/psu_gork.pdf Пермский государственный университет им. Горького: Исторический очерк. 1916—1966] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105175627/http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/psu_gork.pdf |date=2017-01-05 }} / Под ред. [[Горовой, Фёдор Семёнович|Ф. С. Горового]]. Пермь: [[Пермское книжное издательство]], 1966. 292 с. * Пермский государственный университет. Пермь: Изд-во «Пресс-центр», 2001. * [http://leftinmsu.narod.ru/library_files/books/Universytety_narkompros_files/507.htm Пермский государственный университет] // [http://leftinmsu.narod.ru/library_files/books/Universytety_narkompros_files/Universytety_narkompros.html Университеты и научные учреждения] / Ред. коллегия: Р. И. Белкин, [[Бройдо, Григорий Исаакович|Г. И. Бройдо]], [[Габидуллин, Хаджи Загидуллович|Х. З. Габидуллин]] и др.; [[Наркомпрос РСФСР]]. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.; Л.: [[Объединённое научно-техническое издательство]], 1935. — VIII, 585 с. * {{БРЭ}} * Постановление СНК РСФСР от 13 июля 1931 года № 752 [http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_3748.htm «О реорганизации государственных университетов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320235624/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_3748.htm |date=2018-03-20 }}. * Рабинович Р. И. [http://az.lib.ru/s/shuljatikow_w_m/text_1040.shtml Опальный миллионер]. — Пермь: Пермское книжное издательство, 1990. — 159 с. — (Замечательные люди Прикамья). ISBN 5-7625-0194-9 * [[Стабровский, Александр Сергеевич|Стабровский А. С.]] [http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803686756 Пермский государственный университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123053412/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803686756 |date=2021-01-23 }} в энциклопедии «Пермский край». * ''[[Шмидт, Виктор Карлович|Шмидт В. К.]]'' [https://elis.psu.ru/node/578 Отчет о деятельности Пермского государственного университета за 1923—1924 г.]. Пермь, 1924. * ''Шмидт В. К.'' [http://k.psu.ru/library/node/680 Очерк возникновения и истории Пермского государственного университета и Биологического научно-исследовательского института] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402113329/http://k.psu.ru/library/node/680 |date=2015-04-02 }} // Известия Биологического научно-исследовательского института при Пермском университете. Том 5, вып. 3. 1927. С. 105—118. * [http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-15-1556.html Пермский государственный университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421064752/http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-15-1556.html |date=2014-04-21 }} в «[[Уральская историческая энциклопедия|Уральской исторической энциклопедии]]». {{Refend}} [[Категория:Пермь дәүләт университеты]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]] [[Категория:Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары]] pbfjz28oltstlc62tz7fr8id0qnp4hc 0 169293 1300470 1151446 2026-07-05T16:59:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300470 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Stamp_of_USSR_0796.jpg|мини|280x280пкс|Ҡыҙыл Армия Ҡораллы Көстәренең команда һәм штурман составының хәрби академияһы. СССР почтаһы маркаһы, 1941 йыл.]] '''Профессор Н.. Е. Жуковский исемендәге Октябрь Революцияһы һәм Ленин ордендары, Ҡыҙыл Байраҡ Хәрби-һауа инженер академияһы''' — 2011 йылдың авгусына тиклем Хәрби-һауа көстәренә инженерҙар әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләүсе юғары хәрби уҡыу йорто. Донъяла һауала осоу өлкәһендә иң боронғо һәм эре фәнни мәктәп<ref name="rian.50511">{{Cite web|url=http://rian.ru/victory_news/20100419/224150511.html|title=Слушатели и курсанты ВВС единым строем пройдут по Красной площади|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65XtsQfe8?url=http://ria.ru/victory_news/20100419/224150511.html|archivedate=2012-02-18}}</ref>. Совет һәм Рәсәй осоусы-космонавттары — ошо юғары уҡыу йортон тамамлаусылар. Авиация техникаһы мәсьәләләрен эшкәртеү, уны файҙаланыу һәм хәрби ҡулланыу буйынса ғилми үҙәк.1920 йылдың 23 ноябрендә ойошторола. Академия юғары һөнәри белемле белгестәр — инженерҙар, инженерҙар-тикшеренеүселәр әҙерләү менән шөғөлләнгән: == Академия начальниктары<ref>[http://www.vvia.mil.ru/index.php Военно-воздушная инженерная орденов Ленина и Октябрьской Революции Краснознамённая академия имени профессора Н. Е. Жуковского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111127090100/http://www.vvia.mil.ru/index.php|date=2011-11-27}}</ref> == 2009 йылда база әҙерлек факультеты бөтөрөлә, осоу аппараттары һәм авиация ҡоралдары факультеттары, шулай уҡ авиация ҡорамалдары һәм авиация радиоэлектроника ҡорамалдары факультеттары берләштерелә. 2010 йылда инженер авиация тәьминәте факультеты барлыҡҡа килә. === Мәскәү авиатехникумы === == Тарихы == === Н. Е. Жуковский исемендәге Һауа флоты академияһы === Профессор Н. Е. Жуковский башланғысы менән 1919 йылда Мәскәү авиатехникумы ойошторола, унан данлыҡлы хәрби-уҡыу йорто үҙ тарихын алып бара. Тәүҙә дәрестәр Вознесенская урамында (Радио урамы) үткәрелә, ә 1920 йылдың майында авиатехникумға Мәскәү үҙәгендәге Малый Козловский тыҡрығында урынлашҡан элекке һөнәрселек училищеһының бинаһы бирелә, әммә аэродромдан бик алыҫ. === Ҡыҙыл Һауа флоты инженерҙары институты === 1920 йылдың 26 сентябрендә Республика Хәрби советы 1946-се бойороҡ сығара, унда Мәскәү авиатехникумын Н. Е. Жуковский исемендәге Ҡыҙыл Һауа Флоты Инженерҙар институты итеп үҙгәртеп ҡорорға ҡарар ителә. Институт тураһында Положениены [[Революцион хәрби совет|Реввоенсовет]] 1920 йылдың 23 ноябрендә раҫлай. === Филиалдары === 1922 йылдың 9 сентябрендә Республика Хәрби советының институтҡа яңы штат индереү менән бергә уның исемен үҙгәртеү тураһында ҡарар сығара: Н. Е. Жуковский исемендәге Һауа Флоты академияһы. Йәй [[1923 йыл]]дың йәйендә академия Петров һарайына һәм Ходынка аэродромы эргәһендәге Скалкиндың элекке ресторан бинаһына күсенә. === РККА-ның Хәрби-һауа академияһы === 1925 йылдың 17 апрелендә Академия [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА-ның]] профессор Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһында тип үҙгәртелә. Тәүге йылдарҙа академияла ике факультет була: инженер һәм Һауа флоты хеҙмәте. 1927 йылдың 29 ғинуарында команда факультетының тәүге сығарылышы була. 30-сы йылдарҙа ике факультетҡа тағы дүрт факультет өҫтәлә: авиация ҡоралы (1934), оператив (1935, ҡабаттан 1939), ситтән тороп уҡытыу (1937), штурман (1938). 1940 йылға тиклем академия илдең Хәрби-һауа көстәре, киң профилле инженерҙар өсөн командирҙар әҙерләгән берҙән-бер юғары хәрби-уҡыу йорто булып ҡала. Уны тамамлаусылар авиачастарҙы һәм берләшмәләрҙе, инженер-авиация хеҙмәтен, конструкторҙар бюроларын, авиазаводтарҙы, ғилми-тикшеренеү учреждениеларын етәкләй. === Ҡыҙыл Армия Ҡораллы Көстәренең команда һәм штурман составының хәрби академияһы === 1940 йылдың мартында команда, штурман, оператив факультеттары һәм етәксе составты камиллаштырыу курстарында Ҡыҙыл Армияның Хәрби-һауа академияһы булдырыла (һуңыраҡ Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһы). Бынан академия Хәрби-һауа көстәре өсөн тик инженер-техник составын әҙерләй. Һуғыш башланыу менән осоу, штурман һәм техник составты яңы хәрби техникаға күсереү өсөн академия ҡарамағында уҡыу үҙәге асыла, тәүге һуғыш айҙарында 5 меңдән ашыу кеше уҡытыла. 1941 йылдың июленән 1943 йылдың июненә тиклем академия [[Свердловск]] ҡалаһында урынлаша. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк ватан һуғышы]] йылдарынд ғалимдар самолеттарҙың хәрби ҡулланыуҙың ышаныслылығын һәм һөҙөмтәлелеген арттырыу, уларҙың осоу-техник характеристикаларын яҡшыртыу, уҡсы-пушка ҡоралының һәм авиация боеприпастарының рациональ конструкцияларын нигеҙләү менән шөғөлләнә. Реактив двигателдәрҙе һәм самолёттарға аэродинамик компоновкалар эшләү менән бәйле мөһим тикшеренеүҙәр үткәрелә, шулай уҡ аэродинамик расчёт нигеҙҙәре төҙөлә һәм юғары тиҙлекле самолеттарҙы проектлауға нигеҙ һалына. Һуғыш йылдарында бөтәһе 672 ғилми-тикшеренеү эше башҡарыла. === Хәрби-һауа инженер академияһы === 1946 йылдың 6 авгусында академия профессор Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһында тип үҙгәртелә. СССР Оборона министрлығына ярашлы 6 августа радиотехник факультетты булдырыу башлана. Академияның осоу-эксперименталь бүлеге булдырыла. Реактив идара итеүсеҡоралдар, пилотаж-навигация комплекстары һәм идара итеүсе авиация ракеталары, нурлы энергия кафедралары булдырыла. === Хәрби авиация техник университеты === [[1998 йыл]]да хәрби белем биреү өлкәһендә сираттағы үҙгәртеп ҡороу ваҡытында академия хәрби авиация техник университеты тип үҙгәртелә (ВАТУ)<ref>[http://school.edu.ru/laws.asp?cat_ob_no=5964&ob_no=5435&oll.ob_no_to= Постановление Правительства России от 29 августа 1998 года N 1009 «О военных образовательных учреждениях профессионального образования Министерства обороны Российской Федерации» (с …] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081030094112/http://school.edu.ru/laws.asp?cat_ob_no=5964&ob_no=5435&oll.ob_no_to= |date=2008-10-30 }}</ref>. Петр һарайы Мәскәү мэрияһына тапшырыла<ref>[http://www.kultura-portal.ru/tree_new/arcproject/third.jsp?bunit_id=121000&rubric_id=1602 Культура-Портал — актуальная информация о значительных событиях в культурной жизни России и мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116060133/http://www.kultura-portal.ru/tree_new/arcproject/third.jsp?bunit_id=121000&rubric_id=1602 |date=2019-11-16 }}</ref>, ә академия штабы Планетный урамы, 3 йорт адресы буйынса урынлаша. === Хәрби-һауа инженер академияһы === 2002 йылда Хәрби-һауа инженер академияһына<ref>[http://www.government.ru/content/governmentactivity/rfgovernmentdecisions/archive/2002/06/28/imported-news5758.htm Интернет-портал Правительства России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407072714/http://www.government.ru/content/governmentactivity/rfgovernmentdecisions/archive/2002/06/28/imported-news5758.htm |date=2014-04-07 }}</ref> профессор Н. Е. Жуковский исеме ҡабаттан ҡайтарыла<ref>[http://www.government.ru/content/governmentactivity/rfgovernmentdecisions/archive/2002/11/13/imported-news7576.htm Интернет-портал Правительства России]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. === Профессор Н. Е. Жуковский һәм Ю. А. Гагарин исемендәге хәрби-һауа академияһы === 1998 йылда академия составына филиал булараҡ авиация маршалы В. А. Судец исемендәге Ставрополь юғары авиация инженер училищеһы индерелә. 2004 йылдың 31 декабренән училище йәнә үҙ аллы статусҡа һәм "Авиация маршалы В. А. Судец исемендәге Ставрополь юғары хәрби авиация инженер училищеһы (хәрби институт) " исеменә ҡайтарыла. Рәсәй федерацияһы хөкүмәтенең 2008 йылдың 7 мартындағы 283-р Ҡарары менән<ref>[http://www.government.ru/content/governmentactivity/rfgovernmentdecisions/archive/2008/03/11/8525202.htm Интернет-портал Правительства России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407072530/http://www.government.ru/content/governmentactivity/rfgovernmentdecisions/archive/2008/03/11/8525202.htm |date=2014-04-07 }}</ref> 2008 йылдың 1 сентябренән Оборона министрлығы ҡарамағындағы хәрби белем биреү федераль дәүләт юғары һөнәри белем биреү учреждениеһы «Профессор Н. Е. Жуковский һәм Ю. А. Гагарин исемендәге хәрби-һауа академияһы» булдырыла. академия Мәскәү эргәһендәге Монино ҡалаһында урынлаша. === Хәрби-һауа көстәренең уҡытыу-ғилми үҙәге === 2009 йылдың ноябренән «Профессор Н. Е. Жуковский һәм Юрий Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһы» Хәрби-һауа көстәренең уҡытыу-ғилми үҙәге Монино һәм Мәскәү ҡалаларында урынлаша. Уҡытыусыларҙың яртыһынан ашыуы ҡыҫҡартыла. 2009 йылда тыңлаусылар йыйылмай. 2011 йылда академияның исеме Хәрби авиация инженер университетына ([[Воронеж]]) бирелә == Фәнни эшмәкәрлек == Бөгөнгө көндә академияны тамамлаусылар тарафынан йыл һайын «Профессор Н. Е. Жуковский иҫтәлегенә арналған авиация буйынса ғилми уҡыуҙар» исемле Бөтә Рәсәй ғилми-техник конференция уҙғарыла<ref>[http://vntkzhukovskogo.ru Всероссийская научно-техническая конференция «Научные чтения по авиации, посвящённые памяти профессора Н. Е. Жуковского»]</ref>. Профессор Н. Е. Жуковский исемендәге хәрби-һауа инженер академияһының тарихи һәм фәнни мираҫын һаҡлап ҡалыу маҡсатында академияны тамамлаусылар һәм хеҙмәткәрҙәр ассоциацияһы ойошторолған<ref>[http://nasledie-vvia.ru Ассоциация выпускников и сотрудников ВВИА имени профессора Н. Е. Жуковского]</ref>. Уның майҙанында социаль, мәҙәни, фәнни һәм башҡа йәмәғәт өсөн файҙалы маҡсаттарҙа төрлө проекттар буйынса эштәр ойошторола. == Наградалары == * [[1922 йыл|1922]]—[[1923 йыл|1923]] — Вегенер Александр Николаевич * [[1924 йыл|1924]]—[[1925 йыл|1925]] — Соллогуб Николай Владимирович * [[1925 йыл|1925]]—[[1927 йыл|1927]] — Лазаревич Владимир Саламанович * [[1927 йыл|1927]]—[[1933 йыл|1933]] — Хорьков Сергей Григорьевич * [[1934 йыл|1934]]—[[1936 йыл|1936]] — Тодорский Александр Иванович * [[1936 йыл|1936]]—[[1940 йыл|1940]] — Померанцев Зиновий Максимович * [[1940 йыл|1940]]—[[1941 йыл|1941]] — Соколов-Соколёнок Николай Александрович * [[1941 йыл|1941]]—[[1942 йыл|1942]] — Хадеев Степан Петрович * [[1942 йыл|1942]]—[[1947 йыл|1947]] — Соколов-Соколёнок Николай Александрович * [[1947 йыл|1947]]—[[1969 йыл|1969]] — Волков Владимир Иванович * [[1969 йыл|1969]]—[[1973 йыл|1973]] — Федяев Николай Максимович * [[1973 йыл|1973]]—[[1986 йыл|1986]] — Филиппов Василий Васильевич * [[1986 йыл|1986]]—[[1992 йыл|1992]] — Кремлёв Виталий Яковлевич * [[1992 йыл|1992]]—[[2002 йыл|2002]] — Ковалёнок Владимир Васильевич * [[2002 йыл|2002]]—2009 — Максимов Анатолий Николаевич Вуз булдырылғандан алып 865 уҡыусы Советтар Союзы Геройы, 61 кеше — ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була, ә авиация маршалы Иван Никитич Кожедубға был исем өс тапҡыр бирелә, 89 кеше Ленин һәм Дәүләт премиялары лауреаттары була<ref name="rian.50511"/>. == Наградалары == * Ленин ордены (1933 йыл) * Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945 йыл) * Октябрь Революцияһы ордены (1970 йыл) * Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (Венгрия, 1985 йыл) * Жуков ордены (2020 йыл) == Тамамлаусылар == Академияны тамамлаусылар араһында — летчик-космонавттар [[Юрий Гагарин]], Герман Титов, Валентина Терешкова, , Владимир Комаров һәм башҡалар.. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|заглавие=50 лет Военно-воздушной инженерной ордена Ленина Краснознамённой академии имени профессора Н. Е. Жуковского: 1920—1970 (Исторический очерк)|ответственный=ред. ком. Н. М. Федяев и др.; сост. В. С. Чулков и др|место=М.|издательство=ВВИА им. Жуковского|год=1970|страниц=340|ref=50лет}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120309163916/http://www.vvia.mil.ru/ Раздел ВВИА на сайте Минобороны России.] * [http://nasledie-vvia.ru Ассоциация выпускников и сотрудников ВВИА имени профессора Н. Е. Жуковского] * [http://vntkzhukovskogo.ru Всероссийская научно-техническая конференция «Научные чтения по авиации, посвящённые памяти профессора Н. Е. Жуковского»] * [http://www.vvia.org/ Сайт, посвящённый ВВИА имени профессора Н. Е. Жуковского и её выпускникам.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127012730/http://www.vvia.org/ |date=2012-01-27 }} * [https://web.archive.org/web/20090415204916/http://community.livejournal.com/vvia_80 Сообщество ВВИА в «Живом журнале».] * [https://web.archive.org/web/20120222031930/http://jukovka2007.ru/ Форум выпускников академии.] * [http://fak1-2004.narod.ru/ Сайт выпускников академии 1 факультет 2004 г.в.] [[Категория:СССР юғары хәрби уҡыу йорттары]] [[Категория:Алфавит буйынса институттар]] [[Категория:Ленин ордены менән наградланған ойошмалар]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены менән наградланған ойошмалар]] [[Категория:Мәскәү академиялары]] [[Категория:Мәскәү хәрби юғары уҡыу йорттары]] [[Категория:Рәсәй хәрби юғары уҡыу йорттары]] [[Категория:Н. Е. Жуковский исемендәге хәрби-һауа инженер академияһы ]] o09vo1117mxprb4cx5y3t0h5sb2thhq 0 172407 1300491 1067796 2026-07-06T04:03:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300491 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пермь өлкәһе''' ({{lang-ru|Пе́рмская область}}) — [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] (1938—1991) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]] (1991—2005) составындағы административ-территориаль берәмек. Майҙаны — 160,6 мең км². Административ үҙәге — [[Пермь]] ҡалаһы. [[2005 йыл]]да Коми-Пермяк автономиялы округы менән берҙәм [[Рәсәй Федерацияһы субъекттары|Рәсәй Федерацияһы субъекты]] булараҡ берләштерелеү һөҙөмтәһендә [[Пермь крайы]] тип үҙгәртелә. == Тарихы == 1938 йылдың 3 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Свердловск өлкәһе составынан [[s:Указ Президиума ВС СССР от 3.10.1938 о разделении Свердловской области РСФСР на Пермскую и Свердловскую области|бүленеү]] юлы менән булдырылған. 1939 йылдың 31 майында СССР Юғары Советы өлкә ойоштороуҙы раҫлай<ref>[[s:Закон СССР от 31.05.1939 об изменении и дополнении статей 22, 23, 77, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР]]</ref>. {{Викитека|Указ Президиума ВС СССР от 3.10.1938 о разделении Свердловской области РСФСР на Пермскую и Свердловскую области|Разделение Свердловской области РСФСР на Пермскую и Свердловскую области|thumbs|right}}[[1940 йыл]]дың [[8 март]]ынан [[1957 йыл]]дың [[2 октябрь|2 октябренә]] тиклем Мо́лотов өлкәһе тип атала<ref>Название Молотовская область присвоено [[s:Указ Президиума ВС СССР от 8.03.1940 о переименовании города Перми в город Молотов и Пермской области в Молотовскую область|Указом Президиума Верховного Совета СССР «О переименовании города Перми в город Молотов и Пермской области в Молотовскую область»]]. Через месяц Верховный Совет СССР [[s:Закон СССР от 4.04.1940 о дополнении Конституции (Основного Закона) СССР статьями 29-а и 29-б и об изменении и дополнении статей 22, 23, 27, 28, 29 и 77|утвердил это решение]]. Название «Пермская область» возвращено [http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5231.htm Указом Президиума Верховного Совета РСФСР от 02.10.1957 «О переименовании Молотовской области в Пермскую область и города Молотова в город Пермь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180923123956/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5231.htm |date=2018-09-23 }}.</ref>. {{Викитека|Указ Президиума ВС СССР от 8.03.1940 о переименовании города Перми в город Молотов и Пермской области в Молотовскую область|Переименование Пермской области в Молотовскую область|thumbs}} 1963 йылдың 1 февралендә Пермь өлкәһендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән яңы райондар селтәре индерелә. 1965 йылдың 12 ғинуарында 13 район ҡайтанан тергеҙелә<ref>[https://web.archive.org/web/20101203204136/http://wwhp.ru/perms.htm World Wide Historical Project: Адм.-тер. деление Пермской области]</ref>. 1965 йылдың 4 ноябрендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Горнозаводск, Еловск һәм Кишерте райондары ойошторола<ref>[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=26756 Указ Президиума ВС РСФСР от 04.11.1965 «О преобразовании рабочего поселка Новопашийского в город районного подчинения и образовании некоторых районов в Пермской области»]</ref>. 1966 йылдың 30 декабрендә РСФСР Ҡораллы Көстәренең Президиумы Указы менән [[:ru:Уинское|Уинское]]Уй ауылында [[Уй районы]] ойошторола<ref>[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=26755 Указ Президиума ВС РСФСР от 30.12.1966 «Об образовании Уинского района в Пермской области»]</ref>. 1968 йылдың 13 декабрендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән йәнә Оло Соснова районы ойошторола<ref>[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=26754 Указ Президиума ВС РСФСР от 13.12.1968 «Об образовании Большесосновского района в Пермской области»]</ref>. [[Рәсәй Президенты]] [[Путин Владимир Владимирович|В. В. Путиндың]] [[2000 йыл]]дың [[13 май]]ындағы 849-сы «Рәсәй Федерацияһы Президентының федераль округтағы тулы хоҡуҡлы вәкиле тураһында»ғы Указына ярашлы, Пермь өлкәһе [[Волга буйы федераль округы]]на индерелә. Пермь өлкәһе составына [[Коми-Пермяк автономиялы округы]] (1977 йылға тиклем — милли округ) ингән. Рәсәй Конституцияһын ҡабул итеү менән (1993 йыл) Рәсәй Федерацияһының үҙ аллы субъекты булып китә. [[2003 йыл]]дың [[7 декабрь|7 декабрендә]] референдум үтә, унда Пермь өлкәһе һәм Коми-Пермяк автономиялы округында йәшәүселәр берҙәм Рәсәй Федерацияһы субъекты булараҡ берләштерелеүҙе хуплай. [[2005 йыл]]дың [[1 декабрь|1 декабренән]] Пермь өлкәһе һәм Коми-Пермяк автономиялы округы ғәмәлдән сығып, Рәсәй Федерацияһының яңы субъекты — [[Пермь крайы]] барлыҡҡа килә. [https://ru.wikisource.org/wiki/Федеральный%20конституционный%20закон%20от%2025.03.2004%20№%201-ФКЗ "Рәсәй федерацияһы составында Пермь өлкәһе һәм Коми-Пермяк автономиялы округы берләшеүе һөҙөмтәһендә Рәсәй Федерацияһында яңы субъект ойошторолоу тураһында "] [https://ru.wikisource.org/wiki/Федеральный%20конституционный%20закон%20от%2025.03.2004%20№%201-ФКЗ 25.03.2004 № 1-ФКЗ] [https://ru.wikisource.org/wiki/Федеральный%20конституционный%20закон%20от%2025.03.2004%20№%201-ФКЗ Федераль конституцион законы] нигеҙендә берләшеү раҫлана == Халҡы == [[СССР тарҡалыуы]]нан һуң өлкә байтаҡ — 10 % — халыҡ һаны кәмеүен кисерә. 1990—2009 йылдарҙа Кама буйы халҡы 313 меңдән ашыу кешегә кәмегән (3 022 108 кешенән 2 708 419 кешегә ҡалған)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2010/0419/analit06.php Миграция в Пермском крае: опыт анализа на региональном и муниципальном уровнях]</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Анатолий Вешкин|ссылка=http://www.rg.ru/2010/01/28/reg-permkray/naselenie.html|заглавие=Демографический плюс|издание=«[[Российская газета]]»|тип=№ 17 (5096) от 28 января 2010|место=Пермь|выпуск=|год=2010|страницы=13}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:Пермская губерния|Пермская губерния]] * [[:ru:Коми-Пермяцкий автономный округ|Коми-Пермяцкий автономный округ]] * [[:ru:Объединение регионов России#Объединение Пермской области и Коми-Пермяцкого автономного округа в Пермский край|Объединение Пермской области и Коми-Пермяцкого автономного округа в Пермский край]] * [[:ru:Пермский край|Пермский край]] * [[:ru:Коми-Пермяцкий округ|Коми-Пермяцкий округ]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [https://web.archive.org/web/20111219004537/http://visitperm.ru/info/history/20_vek.php История Пермского края в XX веке] [[Категория:Пермь крайы тарихы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] nu84dodibdy3mc4huk4s6lxw3t2q60z 0 174274 1300479 1028231 2026-07-05T19:31:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300479 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Яҙыусы}} '''Эллен Пээтеровна Нийт''' ({{Lang-et|Ellen Niit}}, ҡыҙ фамилияһы Эллен Хиоб фамилияһы, {{ВД-Преамбула}}) — [[Эстония|эстон]] яҙыусыһы һәм тәржемәсе. Эстон ССР-ының атҡаҙанған яҙыусыһы (1977) == Биографияһы == [[Файл:Ellen_Niit_Kiskőrös.JPG|слева|мини|Ш. Петёфи музейында бюсы]] 1928 йылдың 13 июлендә Таллинн ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған<ref>[https://www.livelib.ru/author/300427-ellen-nijt]</ref>. 1938-1943 йылдарҙа Эллен Нийт Таллиннда, Тапала, 1943-1947 йылдарҙа Таллиннда 4-се урта мәктәбендә уҡый. Тарту университетының эстон теле һәм әҙәбиәте факультетын тамамлаған (1952), эстон балалар әҙәбиәте бүлегендә аспирантурала уҡый (1952—1956). 1956 йылдан 1961 йылға тиклем — Таллин яҙыусылар союзының шиғриәт буйынса консультанты, 1961—1963 йылдарҙа эстон телевидениеһы штаттан тыш мөхәррире. 1963 йылдан Эллен Нийт бойондороҡһоҙ яҙыусы. Эстон ССР-ының Юхан Смуула исемендәге әҙәби премия лауреаты (1971, 1978). Филология фәндәре кандидаты (1985)<ref>[http://nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/66401/18#pict Каталог РНБ]</ref> Урыҫ яҙыусылары Есенин, Чуковский әҫәрҙәрен, фин шағирҙарын, [[Шандор Петёфи|Шандор Петёфиҙың]]<ref>[https://www.kozterkep.hu/13072/ellen-niit Ellen Niit]</ref>120-нән ашыу шиғырын тәржемә итә. Беренсе никахы (1949—1958) Хелдур Нийтта кейәүҙә. 1958 йылдан яҙыусы Яан Кросс менән никахта тора (1920—2007). Дүрт бала әсәһе. 2016 йылдың 30 майында вафат була. Рахумяэ зыяратында ерләнгән. == Библиографик сығанаҡ == * Умелый маляр<ref>[http://nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/66401/17#pict Каталог РНБ]</ref> * Нийт, Эллен Пээтеровна. Просодические характеристики диалектов эстонского побережья и структура Балтийского просодического ареала (диссертация) Таллин, 1985. - 180 с. == Әҫәрҙәре == Maa on täis leidmist (1960) "Земля полна находок" Linnuvoolija (1970) Oma olemine, turteltulemine (1979) Karud saavad aru (1972) Krõlliraamat (1979) "Вымышляндия": Стихи / Пер. с эст. Ю.Мориц Tere, tere lambatall! (1993) Veel ja veel Krõlliga maal ja veel (2002) Taeva võti (2014) Проза Kuidas Krõll tahtis põrandat pesta (1993) "Как Крыль хотел пол помыть" Krõlli värviraamat (1994) "Раскраска Крыля" Krõll ja igasugused hääled (1994) "Крыль и разные голоса" Krõlli pannkoogitegu (1999) "Как Крыль блины готовил" Pille-Riini lood (1963) "Рассказы о Пилле-Рийн" "Jutt jänesepojast, kes ei tahtnud magama jääda" (1967) "Сказка про зайчонка, который не хотел спать" == Һылтанмалар == * [https://www.livelib.ru/author/300427-ellen-nijt Нийт Эллен Пээтеровна] * [https://search.rsl.ru/ru/record/01008693764 Нийт Эллен Пээтеровна. Просодические характеристики диалектов эстонского побережья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210430182515/https://search.rsl.ru/ru/record/01008693764 |date=2021-04-30 }} * [https://knigogid.ru/authors/21598-ellen-niyt Эллен Нийт] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == Нийт, Эллен Пээтеровна // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М. : Советская энциклопедия, 1962—1978. [[Категория:Таллинда вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2016 йылда вафат булғандар]] [[Категория:30 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1928 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 июлдә тыуғандар]] tcu7k3zpa5pjcbs9zl0oq4xtr0b7dat 0 175328 1300477 1215842 2026-07-05T19:28:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300477 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Низаметдинов Мансар Низаметдин улы''' — ([[БАССР]]-ҙың [[Мәсәғүт кантоны]] Ҡалмаҡол улусы [[Тирмән (Салауат районы)|Тирмән]] ауылында [[1919 йыл]]дың [[15 апрель|15 апрел]]ендә тыуған — [[1978 йыл]]дың [[15 май]]ында вафат булған, Тирмән ауылында ерләнгән) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie20652867/?ysclid=ldfz7m597u974958706 Память народа. Низаметдинов Мансар Низамович]</ref><ref>[https://vk.com/public189849351 Тирмән мәҙәниәт йорто сайты]</ref>. == Биографияһы == Низаметдинов Мансар Низаметдин улы [[1919 йыл]]дың 15 апрелендә Тирмән ауылында (хәҙерге — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]]) ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тирмән ете йыллыҡ мәктәбенән һуң Белорет ҡалаһында фабрика-завод уҡыуҙарын һәм Благовещен ҡалаһындағы агромәктәпте тамамлай. Һуғыш алдынан агроном булып хеҙмәт юлын башлай. == Хәрби юлы == [[1939 йыл]]дың 1 сентябрендә [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына хеҙмәткә саҡырыла. Хәрби хеҙмәтен [[Сахалин]]да, Оха ҡалаһында 188-се сик һағы (пограничный) уҡсылар полкында башлай. [[Хабаровск]] хәрби училищеһына уҡырға инә, һәм Бөйөк Ватан һуғышы башланыу сәбәпле, 1941 йылдың 1 сентябрендә экстерн рәүештә тамамлай. 382-се уҡсылар дивизияһы формалашыу менән, [[Волхов]] фронтына китә. Хәрби хеҙмәтен лейтенант дәрәжәһендә башлай, миномёт ротаһы менән командалыҡ итә, һуңғараҡ миномёт батальоны командиры итеп тәғәйенләнә. 59-сы армияға ҡараған 374-се уҡсылар дивизияһы составында, танктарға ҡаршы тороусы подразделениелә һуғыша. [[1943 йыл]]да Мга ҡалаһы янында контузия ала. Госпиталдә дауалағандан һуң, Новгородты азат итеүҙә ҡатнаша. [[1944 йыл]]дың 20 ғинуарында дошман Новгород ҡалаһынан ҡыуыла. Артабан Красносельский Ҡыҙыл Байраҡлы Кутузов орденлы 125-се уҡсылар дивизияһыны 657-се уҡсылар полкы командиры сифатында Ленинград фронтына ебәрелә. 125-се уҡсылар дивизияһы [[Ленинград]]ты [[1942 йыл]]дың февраленән [[1944 йыл]]дың ғинуарына тиклем обороналай<ref>[http://samsv.narod.ru/Div/Sd/sd125/default.html 125-се уҡсылар дивизияһы]</ref>. [[1944 йыл]]дың 20 сентябрендә, Ленинград-Новгород операциялары барышында, [[1944 йыл]]дың 14 ғинуар — 1 мартында [[Ленинград]], [[Волхов]] һәм 2-се Балтик буйы фронттары, Балтик флоты менән берлектә хәрәкәт итеп, [[Ленинград блокадаһы]]н тулыһынса өҙә. Таллин һөжүм итеү операцияһы барышында Мансар Низаметдин улы 1944 йылдың февраленән сентябренә тиклем Нарва, Таллин ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша<ref>[https://pobeda.elar.ru/issues/osvobozhdenie-tallinna/trudnyy-put-k-tallinnu/ [[Таллин]]ды азат итеү] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517212846/https://pobeda.elar.ru/issues/osvobozhdenie-tallinna/trudnyy-put-k-tallinnu/ |date=2021-05-17 }}</ref>. [[Көнсығыш Пруссия]] биләмәһендә дошман көстәренең ҡаршылығын йырып сығыуҙа, [[Көнигсберг]] ҡалаһы (хәҙер — Калининград) өсөн ҡаты яуҙарҙа ҡатнаша. Одер йылғаһын кисеп сығыу операцияларында ҡатнаша, Оппельн һәм Нейсс ҡалалары янында дошмандарҙы юҡ итә. Берлин штурмында төп пункт ролен үтәгән Сандомир ҡалҡыулығында барған ҡаты алыштарҙа ҡатнаша. [[Польша]]ның Катовице ҡалаһын азат иткәндән һуң, һөжүм Сосновице һәм Бреслау ҡалаһына йүнәлтелә. Артабан [[Берлин]], [[Дрезден]] ҡалаларына күсергә тейеш булһа ла, [[Чехословакия]]ла фетнә башланыу сәбәпле, Бальденберг, Фрейберг, Гроссберг ҡалаларын алғандан һуң, уларҙың часы Чехословакия территорияһына күсә. Низаметдинов Мансар [[Прага]] ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғышты 125-се уҡсылар дивизияһы составында 657-се уҡсылар полкы командиры Борис Петрович Нецветаевтың (1945 йылдың 5 февраленән) урынбаҫары була. <!-- 657 сп 125 сд 117 ск--> [[1945 йыл]]дың 1 декабрендә, һаулығы торошо насарайыу сәбәпле, армиянан демобилизациялана. == Ғаиләһе == Һуғыштан һуң тыуған Тирмән ауылына ҡайта, [[Агрономия|агроном]] һәм партия ойошмаһы секретары булып эшләй. Тормош иптәше Мария Александровина (Алексеева) менән өс бала тәрбиәләп үҫтерәләр. [[1978 йыл]]дың 15 майында вафат була. == Наградалары == * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (06.06.1945) * [[«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы]] (22.12.1942)<!-- 72 сд 21 А --><ref> [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie20652867/?ysclid=ldfz7m597u974958706 Память народа. Низаметдинов Мансар Низамович]</ref> * Күп һанлы хөкүмәт наградалары == Хәтер == Низаметдинов Мансар Низаметдин улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Салаватский район, т. 9, 2004 ISBN 5-295-03394-5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}</ref> һәм БР-ҙың [[Салауат районы]] [[Тирмән (Салауат районы)|Тирмән]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Сығанаҡтар == * ЦАМО Картотека награждений: шкаф 61, ящик 7 == Һылтанмалар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie20652867/?ysclid=ldfz7m597u974958706 Память народа. Низаметдинов Мансар Низамович] * [https://vk.com/public189849351 Тирмән мәҙәниәт йорто сайты] * [https://pobeda.elar.ru/issues/osvobozhdenie-tallinna/trudnyy-put-k-tallinnu/ Таллинды азат итеү] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517212846/https://pobeda.elar.ru/issues/osvobozhdenie-tallinna/trudnyy-put-k-tallinnu/ |date=2021-05-17 }} * [https://ru.wikipedia.org/wiki/125-%D1%8F_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F 125-се Кутузов исемендәге дивизия] * [https://ok.ru/profile/466158832804/statuses/152992409398692 Мансар менән Мария Низаметдиновтарҙың фотоһы] == Әҙәбиәт == * [http://samsv.narod.ru/Div/Sd/sd125/default.html 125-се уҡсылар дивизияһы] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:1919 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Салауат районында тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Салауат районында вафат булғандар]] 1xuyayt45iou28spcioley9bikoe7a4 0 183294 1300480 1184795 2026-07-05T20:46:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300480 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Новиков Илья Сергеевич''' ([[11 февраль]][[1982 йыл]], [[Мәскәү]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Россия]] һәм [[Украина|Украиналағы]] ҡайһы бер резонанслы суд эштәрендә ҡатнашыуы менән танылған Рәсәй адвокаты. 2019 йылда Новиков Украинаның 5-се президенты Петр Порошенконың һаҡсыһы була. «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» телевизион клубы уйынсыһы (2002-2016), Бриллиант ябалаҡ (2014) һәм ике Гәлсәр өкө эйәһе (2004, 2014). == Биографияһы == Илья Сергеевич Новиков 1982 йылдың 11 февралендә [[Мәскәү]]ҙә тыуа. 2004 йылда ҡыҙыл диплом менән Рәсәй суд эшмәкәрлеге академияһын тамамлаған. 2005 йылдан шунда уҡ юридик факультетта һәм судьяларҙың квалификацияһын күтәреү факультетында уҡыта. 2011 йылдың авгусынан — «Гончарова, Новиков һәм партнерҙар» юридик бюроһында өлкән партнер<ref name="Гончарова,Новиков и партнёры">{{Cite web|url=http://gnipart.ru/|title=Сайт фирмы «Гончарова, Новиков и партнеры»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111222015133/http://gnipart.ru/|archivedate=2011-12-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111222015133/http://gnipart.ru/ |date=2011-12-22 }}</ref>. 2013 йылдың ғинуарынан — Tenzor Consulting Group консалтинг компанияһы партнеры<ref name="Tenzor Consulting Group">{{Cite web|url=http://www.tencon.ru/news/256|title=Сайт фирмы «Tenzor Consulting Group»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129024755/http://www.tencon.ru/news/256|archivedate=2014-11-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129024755/http://www.tencon.ru/news/256 |date=2014-11-29 }}</ref>. Новиковтың ышаныслы кешеләре араһында — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә Рәсәй журналистарының һәләк булыуына ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп хөкөм ителгән [[Украина]] хәрби хеҙмәткәре Надежда Савченко<ref>[https://echo.msk.ru/blog/ilya_s_novikov/1627454-echo/ Эхо Москвы:: Блоги / Первый день суда по делу Надежды Савченко]</ref>. Уның икенсе клиенты — Молдовала айырыуса ҙур күләмдәге урлашыуҙа һәм аҡса үҙләштереүҙә ғәйепләнгән [[Молдова]] эшҡыуары һәм сәйәсмәне Вячеслав Платон<ref>{{Cite web|url=http://newsmaker.md/rus/novosti/advokat-savchenko-ilya-novikov-budet-zashchishchat-vyacheslava-platona-27005|title=Адвокат Савченко Илья Новиков будет защищать Вячеслава Платона}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://newsmaker.md/rus/novosti/moshennichestvo-i-otmyvanie-deneg-prokurory-objyavili-v-chem-obvinyaetsya-vyachesl-26431|title=Мошенничество и отмывание денег. Прокуроры объявили, в чем обвиняется Вячеслав Платон}}</ref>. Олег Сенцов эше фигуранты — Украина тарихсыһы Алексей Чирнийҙы яҡлаған, әммә процесстан сыҡҡан<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/russia/2015/07/150721_sentsov_trial_beginning|title=Как режиссера Сенцова обвиняли в терроризме}}</ref>. [[Файл:Ksep_(2002-02-03).jpg|слева|мини|270x270пкс|«Ксеп» командаһы составында, 2002]] 2017 йылдан — Barristers Украина адвокаттар союзы партнеры<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://barristers.org.ua/person/novikov-illya/|title=Новіков Ілля}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/advokat-ilya-novikov-o-navalnom-putine-i-rossiyskoy-tyurme/31551323.html|title="Все это вписывается в картину мелочного тирана". Адвокат Илья Новиков – о Навальном, Путине и российской тюрьме}}</ref>. 2019 йылда Новиков чечен хоҡуҡ яҡлаусыһы Оюб Титиевтың адвокаттарының береһе була<ref name="RTVi_na-troikh">{{Cite web|url=https://rtvi.com/na-troikh/ilya-novikov/|title=Илья Новиков: Друзь, дело Титиева и заговор против Савченко|date=2019-02-20|publisher=RTVI}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190224115801/https://rtvi.com/na-troikh/ilya-novikov/ |date=2019-02-24 }}</ref>. Новиковтың тағы бер клиенты — «Бердянск» катеры капитаны Роман Мокряк («Керчен инциденты»да ҡатнашҡан кеше). Рәсәйгә ҡаршы шпионаж өсөн хөкөм ителгән [[Норвегия]] пенсионеры Фруде Берг эше буйынса һаҡсы була<ref>{{Cite web|url=https://radio.nrk.no/podkast/hele_historien/sesong/agent-frode-berg/l_fcb0ba44-c23b-40e6-b0ba-44c23b00e6ad|title=Документальная программа о деле Фруде Берга /Фрагмент от 13 до 14 минуты|date=2020-11-17|publisher=}}</ref>. 2019 йылда экстремислыҡта ғәйепләнгән Мәскәү эше фигуранты, студент һәм сәйәси активист Егор Жуковты яҡлаған<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/27065.5/4133779/|title=Адвокат Илья Новиков, защищавший Егора Жукова, признался, что финансирует украинскую армию|author=Александр ГРИШИН|date=2019-12-07}}</ref>. 2019 йылдың октябрендә элекке президент Петр Порошенко адвокаттары командаһына ҡушыла<ref>{{Cite web|author=|title=Он защищает Порошенко. Главное из интервью НВ с адвокатом экс-президента Ильей Новиковым|date=2019-10-28|url=https://nv.ua/ukraine/politics/advokat-eks-prezidenta-poroshenko-ob-ugolovnyh-delah-i-zelenskom-novosti-ukrainy-50050184.html}}</ref>. 2021 йылда «Мемориал» хоҡуҡ һаҡлау үҙәген бөтөрөү барышында адвокат була, шулай уҡ «Команда 29» менән берлектә, экстремистик ойошма тип танылған һәм суд ҡарары буйынса юҡҡа сығарылған, Коррупцияға ҡаршы көрәш фондын яҡлай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2021/06/10/fbk-eto-samaya-vazhnaya-organizatsiya-v-rossii-prokurory-nas-ubezhdali-v-tom-zhe-samom|title=«ФБК — это самая важная организация в России. Прокуроры нас убеждали в том же самом» Интервью адвоката Ильи Новикова — об итогах суда над структурами Навального}}</ref>. 2021 йылдан [[Киев]]та йәшәй һәм эшләй<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dialog.ua/ukraine/224772_1614520661|title=Российский адвокат Новиков переехал жить в Украину: он рассказал, чем в Киеве лучше, чем в Москве|author=Dialog.ua}}</ref>. 2022 йылдың мартында Киевтың территориаль оборона сафтарына инеүен әйткән. == «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» == 2002 йылда Марина Уфаева командаһы составында «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» телеуйында беренсе тапҡыр сығыш яһай (команда тамашасыларға 4:6 иҫәбе менән отторған)<ref name="TVIgra">{{Cite web|url=http://chgk.tvigra.ru/znatoki/?novikov|title=Новиков Илья Сергеевич|publisher=Телекомпания «Игра-ТВ»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160328192427/http://chgk.tvigra.ru/znatoki/?novikov|archivedate=2016-03-28}}</ref>. Новиков иң яҡшы уйынсы тип табыла. 2003 йылдан 2008 йылға тиклем Алесь Мухин командаһында сығыш яһай, унда шулай уҡ Елена Кисенкова, Михаил Левандовский, Петр Сухачев һәм Инна Друзь уйнаған. Команда дүрт серия финалына сыҡҡан (ҡыш-2003, яҙ-2004, көҙ-2004, яҙ-2007)<ref>{{Cite web|url=http://chgk.tvigra.ru/letopis/?2004/2004_spr#26mar|title=2004 год, весенняя серия}} {{Cite web|url=http://chgk.tvigra.ru/letopis/?2004/2004_aut#29oct|title=2004 год, осенняя серия}} {{Cite web|url=http://chgk.tvigra.ru/letopis/?2007/2007_spr#21apr|title=2007 год, весенняя серия}}</ref>. Команда 2003 йылдың финал уйынына эләккән, уны 6:5 иҫәбе менән отҡан, әммә «Бриллиант өкө» тамашасы Мария Мельниковаға насип була<ref name="Win2003">{{Cite web|url=http://chgk.tvigra.ru/letopis/?2003/2003_win#19dec|title=2003 год, зимняя серия}}</ref>. 2004 йылдың көҙгө серияһы һөҙөмтәләре буйынса Новиков «Гәлсәр өкө» эйәһе була. 2006 йылғы ҡышҡы серияла «Милләттәр кубогы — 2006»ла еңгән һәм йыл финалында 3:6 иҫәбе менән отторған Рәсәй йыйылма командаһында уйнай<ref>{{Cite web|url=http://chgk.tvigra.ru/letopis/?2006/2006_win#cur|title=2006 год, зимняя серия}}</ref>. 2009 һәм 2010 йылдарҙа Алексей Новиков Блинов командаһы өсөн сығыш яһай. Үткән биш уйындан команда береһендә генә еңеп сыға. 2010 йылдың көҙгө серияһында Новиков хәл иткес блиц раундын ота, тик ҡышҡы серияла, шулай уҡ хәл иткес раундта, яҙыусы Александр Островский тураһында 13-се сектор һорауына яуап бирә алмай һәм шул рәүешле финалда ҡатнашыуҙан мәхрүм ҡала<ref>{{Cite web|url=http://chgk.tvigra.ru/letopis/?2010/2010_win#18dec|title=2010 год, зимняя серия}}</ref>. [[Файл:Viktoronopko_(WWW_team)_in_2010.jpg|справа|мини|270x270пкс|«Викторонопко» командаһы составында, 2010]] 2011 йылда Новиков Алесь Мухин командаһына әйләнеп ҡайта. Яңыртылған командала Григорий Алхазов, Гюнель Бабаева, Эльман Талыбов һәм Анатолий Бугаев уйнай (Анатолий Бугаев 2014 йылда Украинала сәйәси кризис башланғандан һуң, «Беренсе каналда уның пропагандаһы менән мөнәсәбәт булдырырға теләмәү» сәбәпле, телеклубта ҡатнашыуҙан баш тарта һәм Юлия Архангельскаяға алыштырыла<ref>{{Cite web|url=https://pln-pskov.ru/society/163201.html|title=Украинский знаток отказался участвовать в играх элитарного клуба «Что? Где? Когда?» на Первом канале}}</ref>). Мухин командаһы был составта 2011—2014 йылдарҙа дүрт йәйге серияның финалына сыға, шуларҙың өсөһөндә еңә (2011, 2013, 2014)<ref name="Sum10">{{Cite web|url=http://chgk.tvigra.ru/letopis/?2011/2011_sum#25jun|title=2011 год, летняя серия}}</ref>. 2011 йылғы йәйге серия һөҙөмтәләре буйынса, Новиков серияның иң яҡшы уйынсыһы тип табыла, әммә һуңынан Григорий Алхазов файҙаһына «Гәлсәр өкө»нән баш тарта<ref>{{Youtube|RTlA6qThXV4|Запись игры 25 июня 2011 года|start=3131s}}</ref>. 2014 йылдың йәйге серияһында Новиков беренсе тапҡыр «Гәлсәр өкө» ала, шунан һуң Мухин командаһы 2014 йылдың финал уйынына сыға, унда 6:5 иҫәбе менән еңә һәм дөйөм тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса Новиков «Бриллиант өкө»гә эйә була<ref>{{Cite web|url=http://chgk.tvigra.ru/letopis/?2014/2014_win#27dec|title=2014 год, зимняя серия}}</ref>. 2016 йыл миҙгелендә Новиков ингән Алесь Мухин командаһы уйынға индерелмәй. Борис Крюк «Московский комсомолец» гәзитенә биргән интервьюһында был Новиковтың Надежда Савченконы яҡлауҙа ҡатнашыуы менән бәйле һәм ул башҡа клубта уйнай алмауы хаҡында белдерә<ref>{{Cite web|url=http://www.mk.ru/culture/2016/08/17/boris-kryuk-kak-odet-znatokov-v-smokingi.html|title=Борис Крюк: как одеть знатоков в смокинги}}</ref>. Шул уҡ йыл аҙағында киң мәғлүмәт сараларында Новиковтың Украина телевидениеһында «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» тапшырыуында уйнаясағы тураһында мәғлүмәт пәйҙә була<ref>{{Cite web|url=https://newsoneua.tv/news/newsonenews/novikova-priglasili-v-ukrainskij-chto-gde-kogda.html|title=Новикова пригласили в украинский «Что? Где? Когда?»}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Уйындың спорт версияһында «Ксеп» командаһы өсөн сығыш яһай. Күп тапҡырҙар донъя чемпионаты призеры<ref name="CHM">{{Cite web|url=http://mak-chgk.ru/world/winners/|title=Чемпионат мира: Победители и призёры (до 2013 года)|publisher=Международная ассоциация клубов «Что? Где? Когда?»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170223093854/http://mak-chgk.ru/world/winners/|archivedate=2017-02-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223093854/http://mak-chgk.ru/world/winners/ |date=2017-02-23 }}</ref>, 2014 йылғы донъя чемпионы. 2002, 2013 һәм 2014 йылдарҙа Рәсәй чемпионы. Рәсәй йыйылма командаһы составында 2006 йылғы Милләттәр кубогы еңеүсеһе<ref>{{Cite web|url=http://www.newsru.co.il/rest/03sep2006/chgk.html|title=Сборная Израиля уступила команде России на Кубке наций по игре «Что? Где? Когда?»|publisher=NEWSru.co.il|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091108172446/http://www.newsru.co.il/rest/03sep2006/chgk.html|archivedate=2009-11-08}}</ref>. 2005 йылғы «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» буйынса студенттар Кубогы еңеүсеһе. == Башҡа телевизион проекттар == Беренсе тапҡыр экранда 1996 йылда« ТКолесо истории программаһында (Юрий Никулин менән стапшырыу, студияла тамашасы сифатында пкүренә Шул уҡ йылда «Своя игра» телеуйынында ҡатнаша, тарихта иң йәш ҡатнашыусы була (төшөрөү ваҡытына 13 йыәш10 ай)<ref>[http://svoya-igra.org/Новиков%20Илья%20Сергеевич/ Профиль] на сайте программы «Своя игра»</ref><ref>[http://svoya-igra.org/records/ «Своя Игра» — Рекорды]</ref>. Иң танылған белгестәрҙең береһе булараҡ башҡа интеллектуаль телетамашасыларға, шул иҫәптән «Кем миллионер булырға теләй?» һәм «Иң аҡыллы» тамашаларына саҡырылған<ref>{{Cite web|author=Ника Ардова.|url=http://www.kp.ru/daily/23372/32547/|title=Друзь не прошел отбор в «Миллионере»!|publisher=«[[Комсомольская правда]]»|datepublished=2004-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160405124350/http://www.kp.ru/daily/23372/32547/|archivedate=2016-04-05}}</ref>. 2011 йылда йырсы Елена Перова менән бергә «Жестокие игры» проекты финалисы була<ref>[http://www.1tv.ru/sprojects_member/si5769/r25572 Илья Новиков, участник финала проекта «Жестокие игры»]('''') [http://www.1tv.ru/prj/games/vypusk/8847 15 мая 2011 года: Финал]на сайте проекта «Жестокие игры» ('''')</ref>. == Ғаиләһе == Урыҫ-украин ғаиләһендә тыуған<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.svoboda.org/a/28300666.html|title=Илья Новиков: "Я работаю штучно"}}</ref>. Шулай уҡ «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» уйынсыһы Анастасия Шутоваға өйләнгән булған. 2015 йылда Шутова һәм Новиков айырылыша. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://чтогдекогда.рф/профиль/86/ Илья Новиков] [http://чтогдекогда.рф «Что?] [http://чтогдекогда.рф Где? Когда?»: блоги знатоков, интервью до и после игры и многое другое] интернет-порталында * {{Cite web|url=http://chgk.tvigra.ru/znatoki/?novikov|title=Новиков Илья Сергеевич|publisher=Телекомпания «Игра-ТВ»}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160328192427/http://chgk.tvigra.ru/znatoki/?novikov}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса юристар]] [[Категория:Рәсәй юристары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:11 февралдә тыуғандар]] [[Категория:1982 йылда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] i3okzrxcql1rrs8xq49ftugrna41bw0 0 183395 1300489 1299244 2026-07-06T02:41:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300489 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Панкин Бори́с Дми́триевич''' ([[20 февраль]] [[1931 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] и [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] дипломаты, журналист, әҙәби тәнҡитсе. 1991 йылдың авгусынан ноябренә тиклем СССР Сит ил эштәре министры вазифаһын башҡара. [[Швеция]]ла (1982—1990), [[Чехословакия|ЧСФР]] (1990—1991) СССР илсеһе. [[Бөйөк Британия]]ла (1991—1993) СССР илсе (артабан — Рәсәйҙә) була. == Биографияһы == Борис Дмитриевич Панкин 1931 йылдың 20 февралендә<ref name="moscowuniversityclub.ru">[http://www.moscowuniversityclub.ru/home.asp?artId=566 Сайт Клуба выпускников МГУ]</ref> Ҡырғыҙ АССР-ының [[Бишкәк|Фрунзе]]<ref name="kommersant.ru"/> ҡалаһында тыуа. 1953 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның журналистика факультетын тамамлай<ref name="moscowuniversityclub.ru" /><ref name="svoboda.org"/> . [[1953 йыл]]дан <ref name="moscowuniversityclub.ru"/><ref name="rao.ru">[https://rao.ru/boris-pankin-85-let/ БОРИСУ ДМИТРИЕВИЧУ ПАНКИНУ — 85!]</ref> — [[1965 йыл]]ға тиклем «Комсомольская правда» гәзитендә журналист эшендә: махсус хәбәрсе<ref name="rao.ru" />, бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары<ref name="kommersant.ru"/>. Һуңынан баш мөхәррир<ref name="svoboda.org"/> (1965—1973)<ref name="kommersant.ru" />. [[1958 йыл]]дың май айынан [[1991 йыл]]дың август айына тиклем КПСС ағзаһы<ref name="kommersant.ru">[http://www.kommersant.ru/doc/676 Борис Панкин: Горбачев меня благословил — Власть — Коммерсантъ]</ref>. 1973—1982 йылдарҙа — Авторлыҡ хоҡуҡтары буйынса Бөтә Союз агентлығы идараһы рәйесе (ВААП)<ref name="moscowuniversityclub.ru"/><ref name="svoboda.org">[http://www.svoboda.org/programs/ftf/2003/ftf.060203.asp Радио Свобода. Лицом к лицу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071201091532/http://www.svoboda.org/programs/ftf/2003/ftf.060203.asp |date=2007-12-01 }}</ref>. 1982 йылдан дипломатик эштә (Дипломатик ранг — Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы Илсе): * 1982—1990 — Швецияла СССР-ҙың Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы Илсеһе<ref name="moscowuniversityclub.ru"/><ref name="svoboda.org"/>. * 1990 йылдың 14 майы — 1991 йылдың 29 авгусы — [[Чехословакия|ЧСФР]]-ҙа СССР-ҙың Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы Илсеһе<ref>[http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_16576.htm Указ Президента СССР от 14.05.1990 N 162 «О назначении тов. Панкина Б. Д. Чрезвычайным и Полномочным Послом СССР в Чешской и Словацкой Федеративной Республике»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170708093034/http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_16576.htm |date=2017-07-08 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.worklib.ru/laws/ussr/10000457.php|title=УКАЗ Президента СССР от 29_08_1991 N УП-2483|accessdate=2015-04-10|archiveurl=yes|archivedate=2015-04-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150410210443/http://www.worklib.ru/laws/ussr/10000457.php |date=2015-04-10 }}</ref>. Был вазифала Панкин Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитетын асыҡтан-асыҡ ғәйепләгән<ref>Борис Панкин: Горбачев меня благословил — Власть — Коммерсантъ</ref> СССР-ҙың берҙән-бер илсе була<ref>[http://omskzem.ru/?p=953 «Шпионский скандал» — отзвуки предательства 90-х годов]</ref> әммә берҙән-бер совет дипломаты түгел<ref name="svoboda.org" />. * 1991 йылдың 28 авгусында СССР президенты М. Горбачев Панкинды СССР сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләү тураһындағы указға ҡул ҡуя һәм был ҡарарҙы СССР Юғары Советы ҡарамағына индерә<ref>{{Cite web|url=http://www.worklib.ru/laws/ussr/10000460.php|title=УКАЗ Президента СССР от 28_08_1991 N УП-2482|accessdate=2015-04-08|archiveurl=yes|archivedate=2015-11-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123042540/http://www.worklib.ru/laws/ussr/10000460.php |date=2015-11-23 }}</ref> әммә был указ раҫланмай<ref>[http://vedomosti.sssr.su/1991/35.pdf Ведомости Съезда народных депутатов СССР и Верховного Совета СССР № 35. 28 августа 1991 г.]</ref><ref>[http://vedomosti.sssr.su/1991/36.pdf Ведомости Съезда народных депутатов СССР и Верховного Совета СССР № 36. 4 сентября 1991 г.]</ref><ref>[http://vedomosti.sssr.su/1991/37.pdf Ведомости Съезда народных депутатов СССР и Верховного Совета СССР № 37. 11 сентября 1991 г.]</ref><ref>В [https://web.archive.org/web/20160305043001/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1898262 постановлении Верховного Совета СССР от 29 августа 1991 г. № 2370-I «О членах Кабинета Министров СССР»], в котором говорится об утверждении назначения новых министров, имя Бориса Панкина отсутствует.</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, ғәмәлдә министр вазифаһын башҡарыусыбула <ref>[http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-19-oktyabrya-1991-goda «Восстановлены дипломатические отношения между СССР и Израилем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170320135658/http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-19-oktyabrya-1991-goda |date=2017-03-20 }} // Известия, 19 октября 1991 г.</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1479 Определены структура и функции МВС]</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3600003#id=11 Мистеры Нет и Мистеры Да]</ref> (18 ноябргә тиклем<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1628 Шеварднадзе сменил Панкина на посту министра]</ref><ref>Леонид Млечин. [https://www.e-reading.club/chapter.php/1027477/175/Mlechin_-_MID.Ministry_inostrannyh_del.html МИД.Министры иностранных дел. Внешняя политика России: от Ленина и Троцкого — до Путина и Медведева. e-reading.club] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823125218/https://www.e-reading.club/chapter.php/1027477/175/Mlechin_-_MID.Ministry_inostrannyh_del.html |date=2019-08-23 }}</ref><ref>[https://vz.ru/politics/2018/12/18/954314.html Как Ельцин уничтожил внешнюю политику СССР]</ref>). * 1991 йылдың 25 октябренән 1 декабренә тиклем — СССР Президенты ҡарамағындағы Оборона советы ағзаһы<ref>{{Cite web|url=http://www.worklib.ru/laws/ussr/10000301.php|title=УКАЗ Президента СССР от 01_10_1991 N УП-2634|accessdate=2015-04-14|archiveurl=yes|archivedate=2015-04-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019231359/http://www.worklib.ru/laws/ussr/10000301.php |date=2018-10-19 }}</ref><ref>[http://vedomosti.sssr.su/1991/52/#1565 Указ Президента СССР от 25 декабря 1991 года № УП—3162]</ref>. * 1991 йылдың 19 ноябрендә — Бөйөк Британияла СССР-ҙың Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы Илсеһе<ref>{{Cite web|url=http://www.worklib.ru/laws/ussr/10000170.php|title=УКАЗ Президента СССР от 19_11_1991 N УП-2877|accessdate=2015-04-10|archiveurl=yes|archivedate=2015-04-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150410212009/http://www.worklib.ru/laws/ussr/10000170.php |date=2015-04-10 }}</ref> ә 1991 йылдың декабренән — Рәсәй Федерацияһының Бөйөк Британияла Илсеһе. Беү үк ваҡытта СССР Президент ҡарамағындағы Сәйәси консультатив совет ағзаһы<ref>[http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_19721.htm Распоряжение Президента СССР от 19.11.1991 N РП-2878 «Об утверждении Панкина Б. Д. членом Политического консультативного совета при Президенте СССР»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324104126/http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_19721.htm |date=2020-03-24 }}</ref>. * [[1993 йыл]]дың 16 сентябрендә пенсияға китеү менән бәйле Бөйөк Британия һәм Төньяҡ Ирландияның Ҡушма короллегендә Рәсәй Федерацияһы Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы Илсеһе вазифаһынан бушатыла.<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1209803 Указ Президента Российской Федерации от 16.09.1993 № 1388 «Об освобождении Панкина Б. Д. от обязанностей Чрезвычайного и Полномочного Посла Российской Федерации»]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}} // Собрание актов Президента и Правительства Российской Федерации № 38, 20.09.1993 г., Ст. 3536</ref> Өйләнгән. Ике балаһы: улы һәм ҡыҙы бар<ref name="kommersant.ru" />. == Бүләктәре == * ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]<ref name="kommersant.ru"/> * [[«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы]]<ref name="kommersant.ru" /> * [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]] <ref name="kommersant.ru" /> * «Ленин Владимир Ильичтың тыуыуына 100-йыллыҡ айҡанлы» миҙалы (1970)<ref name="kommersant.ru" /> * Халыҡтар Дуҫлығы ордены * [[СССР Дәүләт премияһы]] ([[1982 йыл|1982]]) — «Строгая литература» китабы өсөн<ref name="moscowuniversityclub.ru"/> * Ленин Комсомолы премияһы (1980) — «Время и слово» китабы өсөн * Журналистар союзы премияһы * «Почетный автор РАО» билдәһе (2011)<ref name="rao.ru"/> == Ижтимағи эшмәкәрлеге == Ингән: * СССР Ленин һәм Дәүләт премиялары буйынса комитетҡа инә * СССР Яҙыусылар союзы идараһына инә. * РСФСР Яҙыусылар союзы идараһына инә == Хеҙмәттәре == * Строгая литература. — М.: Советский писатель, 1982. — 399 с. * Сто оборванных дней. — М. : Совершенно секретно, 1993. — 280 с. — ISBN 5-85275-055-7 * Четыре Я Константина Симонова. — М.: Воскресенье, 1999. — 453 с. — ISBN 5-88528-187-4 * Пресловутая эпоха в лицах, масках, событиях и казусах. — М.: Воскресенье, 2002. — 459 с. — ISBN 5-88528-287-0 * Шведский дом и его обитатели. — М.: Воскресенье, 2003. — 347 c. — ISBN 5-88528-314-1 * Та самая эпоха. М.: Собрание, 2008. — 582 с. — ISBN 978-5-9606-0057-6 * Пылинки времени. — Минск: ПРУП «Минская фабрика цветной печати», 2011. — 478 с. — ISBN 978-985-454-576-9 == Интервью == * [http://www.echo.msk.ru/guests/5188/ Эхо Москвы. Должна ли Россия помогать странам третьего мира?] * [http://www.echo.msk.ru/interview/18526/ Эхо Москвы. 21.05.2002] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Список главных редакторов «Комсомольской правды» == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://chuprinin.livejournal.com/90266.html?mode=reply Писатели Швеции]<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''[[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|<span style="" title="утверждение основано на неавторитетном источнике (8 сентября 2020)">неавторитетный источник?</span>]]''</sup><sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5D;</sup> * [http://ria.ru/ussr25/20160819/1474720789.html Борис Панкин: если бы не путч, СССР мог бы существовать до сих пор] == Сығанаҡтар == * Вестник Министерства иностранных дел СССР № 16—18 (98-100) 31 августа-30 сентября 1991 г. * Вестник Министерства внешних сношений СССР № 24 (106) 31 декабря 1991 г. * Собрание актов Президента и Правительства Российской Федерации № 38, 20 сентября 1993 г. {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]] [[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат публицистары]] [[Категория:Рәсәй публицистары]] [[Категория:СССР публицистары]] [[Категория:Алфавит буйынса публицистар]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:Рәсәй журналистары]] [[Категория:СССР журналистары]] [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:Бишкәктә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1931 йылда тыуғандар]] [[Категория:20 февралдә тыуғандар]] 6fhufw3uogk5x2jz2wlghe10ifn2axh 0 199535 1300483 1284898 2026-07-05T21:51:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300483 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нухрат (Матвеева) Антонина Ивановна''' ([[14 март]] [[1900 йыл]]—[[10 май]] [[1983 йыл]]), [[дәүләт]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия органдары]] хеҙмәткәре, [[журналистика|журналист]], йәмәғәтсе. 1920 йылдан [[РКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның, 1921 йылдан — [[Сыуашстан]] өлкә комитетының [[ҡатын-ҡыҙҙар]] бүлеге мөдире, 1925—1928 йылдарҙа [[ВКП (б)|ВКП (б) Үҙәк Комитетының]] ҡатын-ҡыҙҙар бүлеге инструкторы; 1931—1937 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙә нәшер ителгән «Революция и национальности» [[журнал]]ының яуаплы секретары. ВКП (б)-ның XI съезы делегаты (1922). Сәйәси золом ҡорбаны. Антонина Ивановна Нухраттың исеме «Башҡортостандың 100 исеме» проектының исемлегенә инә<ref name="100 имён">{{Cite news|title=Нухрат Антонина|url=https://mirbiblio.ru/ns/images/100_RB/Государственные_деятели.pdf|work=100 имён|accessdate=2025-05-23}}</ref>. == Биография == Антонина Ивановна Нухрат хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Кесе Мәнәүез]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бала сағы һәм йәшлек йылдары [[Мәҫәле]] ауылында үтә. Ике йыл [[Макаров (Ауырғазы районы)|Маҡаров]] ауылында йәшәй. [[1918 йыл]]да Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын тамамлай, 1918—1919 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] [[Мәнеү]] ауылында уҡытыусы булып эшләй. 1920 йылда — [[РКП (б)]]-ның Стәрлетамаҡ өйәҙ комитетында сыуаш мәктәптәре буйынса инспектор, бер үк ваҡытта — Стәрлетамаҡ өйәҙ советтары башҡарма комитетының милләттәр бүлегендә инспектор<ref name=":1">{{Cite news|title=«Рождённые в Башкортостане – прославившие Россию!» Нухрат (Матвеева) Антонина Ивановна|url=https://maukbmo.ru/novosti/4928/nuhrat-matveeva-antonina-ivanovna-organizator-zhenskogo-dvizheniya-zhurnalistka-soratnitsa-n-krupskoj/|work=|publisher=maukbmo.ru|accessdate=2025-05-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250527160150/https://maukbmo.ru/novosti/4928/nuhrat-matveeva-antonina-ivanovna-organizator-zhenskogo-dvizheniya-zhurnalistka-soratnitsa-n-krupskoj/ |date=2025-05-27 }}</ref>. 1920 йылдың ноябрендә һәм 1922—1925 йылдарҙа — партияның Башҡортостан өлкә комитетының ҡатын-ҡыҙҙар бүлеге мөдире, 1921—1922 йылдарҙа — партияның Сыуаш өлкә комитеты мөдире, 1925—1930 йылдарҙа — Көнсығыш буйынса Үҙәк ҡатын-ҡыҙҙар бүлеге инструкторы, ВКП Үҙәк Комитетының Көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙар араһында эш төркөмө етәксеһе. 1928—1931 йылдарҙа — СССР-ҙың Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты һәм Үҙәк башҡарма комитеты ағзалығына кандидат, бюджет комиссияһы ағзаһы, СССР-ҙың Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты һәм Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарамағындағы ҡатын-ҡыҙҙарҙың көнкүрешен яҡшыртыу буйынса комиссия рәйесе урынбаҫары<ref name=":2">{{Cite news|title=Нухрат, Антонина Ивановна (общественный деятель)|author=|url=https://наследиечувашии.рф/russian/нухрат-антонина-ивановна-общественн/|date=|first=|last=|authorlink=|coauthors=|format=|publisher=Наследие Чувашии|location=|id=|pages=|page=|accessdate=2025-05-23}}</ref>. 1931—1937 йылдарҙа Антонина Ивановна «Революция и национальности» журналының яуаплы секретары һәм мөхәррир урынбаҫары. [[1938 йыл]]да репрессиялана, [[1945 йыл]]да азат ителә, [[1955 йыл]]да аҡлана. 1946—1949 йылдарҙа [[Архангельск]] ҡалаһында «Моряк Севера» гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре, шунда уҡ 1948 йылда Марксизм-ленинизм университетын тамамлай. 1954 йылда Нухрат Мәскәүгә күсеп килә. 1950—1970 йылдарҙа ижтимағи һәм әҙәби эш менән шөғөлләнә, ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте тураһында китаптар әҙерләүҙә ҡатнаша<ref>{{Cite news|title=Нухрат Антонина Ивановна|author=Клементьев В. Н.|url=https://chuvenc.ru/Ajax_show_Person/3039|accessdate=2025-05-23}}</ref>. Улар араһында: «Без них не победили бы», «Хӗрарӑм организаторӑн ӗҫ ҫулӗ» (Ҡатын-ҡыҙҙар ойоштороусыһына ярҙамға), «Көнсығышта һигеҙенсе март» («Восьмое марта на Востоке»), "Юрты-кочевки. К работе женских красных юрт, « Дала әкиәттәре», «Октябрь һәм Көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙары» һ. б. Антонина Ивановна 1922 йылдың мартында Сыуаш партия ойошмаһынан ВКП (б)-ның XI съезы делегаты була. 1922 йылдың 30 декабрендә Советтарҙың беренсе Бөтә Союз съезында ҡатнаша<ref name=":1" />. 1983 йылдың 10 майында Нухрат А. И. оҙайлы ауырыуҙан һуң [[Мәскәү]]ҙә вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]]<ref name=":2" /> * [[«Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы]]»<ref name=":2" /> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://maukbmo.ru/novosti/4928/nuhrat-matveeva-antonina-ivanovna-organizator-zhenskogo-dvizheniya-zhurnalistka-soratnitsa-n-krupskoj/ «Рождённые в Башкортостане — прославившие Россию!» Нухрат (Матвеева) Антонина Ивановна ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250527160150/https://maukbmo.ru/novosti/4928/nuhrat-matveeva-antonina-ivanovna-organizator-zhenskogo-dvizheniya-zhurnalistka-soratnitsa-n-krupskoj/ |date=2025-05-27 }} * [https://dk203.esgms.ru/news/item/562 Антонина Ивановна Нухрат ]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://наследиечувашии.рф/russian/нухрат-антонина-ивановна-общественн/ Нухрат, Антонина Ивановна (общественный деятель)] * [https://chuvenc.ru/Ajax_show_Person/3039 Нухрат Антонина Ивановна ] * [https://iglino.bashkortostan.ru/presscenter/news/59419/ В числе «100 имен Башкортостана» ]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} rbxlat7bzi2jcd3qbd6e5cqk644qmat 10 201338 1300462 2026-07-05T12:53:15Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Louis Armstrong in Color (restored).jpg 1300462 wikitext text/x-wiki Louis Armstrong in Color (restored).jpg 2es358mbw2ln0afpu3k8uvr92njkhf4