Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 3582 1300498 1299408 2026-07-06T13:11:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300498 wikitext text/x-wiki {{Учёный |Имя = Ризаитдин Фәхретдинов |Оригинал имени = |Изображение = Rizaeddin bin Fakhreddin.jpg |Ширина = |Описание изображения = |Дата рождения = 04.01.1859 |Место рождения = [[Кисеүсат]] (Юлдаш) ауылы [[Бөгөлмә өйәҙе]], {{ТУ|Һамар губернаһы}}, (хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның {{ТУ|Әлмәт районы}}) |Дата смерти = 11.04.1936 |Место смерти = {{ВБУ|Өфө}}, [[Башҡорт АССР-ы]] |Научная сфера = |Место работы = [[Рәсәй Үҙәк диниә назараты]] ([[Өфө]]) |Учёная степень = |Учёное звание = |Альма-матер = |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известен как = [[мөфтөй]], яҙыусы, мәғрифәтсе, шәрҡиәтсе |Награды и премии = |Роспись = |Ширина росписи = }} {{фамилиялаш|Фәхретдинов}} '''Ризаитдин Фәхретдин''' (''Ризаитдин Фәхретдин улы Фәхретдинов''; [[4 ғинуар]] [[1859 йыл]] — [[11 апрель]] [[1936 йыл]]) — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин әһеле. 1923—1936 йылдарҙа [[Рәсәй Үҙәк диниә назараты|Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты]] [[мөфтөй]]ө һәм рәйесе. == Биографияһы == === Сығышы һәм ғаиләһе === Ризаитдин Фәхретдин 1859 йылдың 4 ғинуарында [[Һамар губернаһы]]ның [[Бөгөлмә өйәҙе]] Варварин улусы (хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Әлмәт районы]]нда) [[Кисеүсат]] (Юлдаш) ауылында башҡорт [[мулла]]һы ғаиләһендә тыуған. Ризаитдиндың [[шәжәрә]]һе артабанғыса булған: ''Тансар → Ҡармыш → Бәхшәнди → Ҡайбулла → Йәнгилде → Туймөхәммәт → Ишмөхәмәт → Юлдаш → Бикмөхәмәт → Собханғол<ref>Собханғол (Собханҡол) — башҡорт старшинаһы, имам хатип.</ref> → Сәйфетдин → Фәхретдин → Ризаитдин''<ref name="Ризаитдин бин Фәхретдин. Тарихи-биографик китап">{{книга | автор = [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] | заглавие = Ризаитдин бин Фәхретдин. Тарихи-биографик китап | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = Башҡортостан «Китап» нәшриәте | год = 1997 | том = | страниц = 304 | страницы = | isbn = 5-295-02131-9 | ref = }}</ref>. Ризаитдиндың ҡартатаһы ''Сәйфетдин'' һәм атаһы ''Фәхретдин'' (1818—1891) — Кисеүсатта имам хатип булғандар. Фәхретдиндең ике ҡатыны һәм ун бер балаһы булған, улы Ризаитдиндең тыуыу тураһындағы метрик яҙмаларында башҡорт тип күрһәтелгән<ref>Ризаэддин Фахреддин: Жизнь длиною в вечность / авторы-составители Д. Г.Гыймранова, Л. И. Губайдуллина, Р. Х. Минуллин. — Казань, 2014. — С. 13.</ref>. Ризаитдиндың әсәһе — ''Мәхүбә Рымҡул ҡыҙы'' (1821—1873)<ref name="Материалы к биобиблиографии Ризы Фахретдинова">{{книга | автор = | заглавие = Материалы к биобиблиографии Ризы Фахретдинова (Из Научного архива УНЦ РАН /Сост. и автор вступ. статьи Г. Х. Абдрафикова (Гарипова), В. Ю. Габидуллина (Батырханова); отв. ред. М. Х. Надергулов | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН | год = 2010 | том = | страниц = 76 | страницы = | isbn = | ref = }}</ref>. Ризаитдиндың ата-әсәһе 1920 йылдың 18 апрелендә бирелгән метрик белешмәлә башҡорт тип күрһәтелгән<ref>Хранилище отдела рукописей и текстологии ИИЯЛ УНЦ РАН, ф. 125, оп. 1, ед.хр. 20.</ref>. 1885 йылда Ризаитдин ''Нуръямалбанат Ғабдулнасыр ҡыҙы'' менән никахлаша. Уларҙың алты балалары була: улдары [[Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы|Ғабдрахман]] (1887—1936), [[Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы|Ғәбделәхәт]] (1889—1938), ''Ғабдрәшит'' (1892—1953) һәм ''Сәғит'' (1900—1944), ҡыҙҙары ''Зәйнәп'' (1893—1985) һәм ''Әсмә'' (1906—1993). Ризаитдин Фәхретдиновтың 1906 йылғы һәм 1912 йылғы паспорттарында сығышы буйынса [[Башҡорттар|башҡорт]] тип күрһәтелгән<ref>Государственный архив Оренбургской области. Ф. 21. Оп. 2. Д. 418. Л. 66–67.</ref><ref>Национальный архив Республики Татарстан. Ф. 2722. Оп. 1. Д. 2. Л. 1–4.</ref><ref name="Великий подвижник науки и просвещения">{{статья |автор = [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Шакуров Р. З.]] |заглавие = Великий подвижник науки и просвещения |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=1724 |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] |тип = |год = 2008 |том = |номер = 10 |страницы = 22—36 |doi = |issn = 1683-3554 }}</ref><ref>{{книга | автор = Кутушев Р. Р. | заглавие = Материалы к биографии Ризы Фахретдинова // Творчество Ризы Фахретдинова: Исследования, материалы | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = | год = 1988 | том = | страниц = 136 | страницы = 58 | isbn = | ref = }}</ref>. Фәхретдиновтың үҙенең анкетаһында ла милләте башҡорт-типтәр тип яҙылған<ref>{{cite web|url=http://yeshlek-gazeta.ru/bashkortostan/heter/2479-rizaitdin-bin-f1241khretdinde1187.html|title=Ризаитдин бин Фәхретдиндең анкетаһы|date=2009-01-13|publisher=[[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек»]]|accessdate=2015-03-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160901020841/http://www.yeshlek-gazeta.ru/bashkortostan/heter/2479-rizaitdin-bin-f1241khretdinde1187.html |date=2016-09-01 }}</ref>, 1930-сы йылдарҙа төҙөлгән икенсе анкетаһында Ризаитдин Фәхретдин үҙенең, ҡатынының һәм балаларының милләттәре башҡорт тигән<ref>[http://dfiles.ru/files/49u6h0dy9. Список членов мусульманской религиозной общины при 1-й соборной мечети г. Уфы // ЦГАОО РБ, ф. Р-1252, оп.1, д.257, лл.9-13 об.]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{начало цитаты}}«Ахунд Риза ад-Дин бин Фахр ад-Дин в данный момент является членом суда Оренбургского духовного магометанского собрания. Относясь к народу башкорд, имеет 44 года от роду. По вероисповеданию – мусульманин. Имеет серебряные и золотые медали «За усердие» на Станиславской ленте»{{конец цитаты|источник=«My Biography» of Riḍā al-Dīn b. Fakhr al-Dīn (Ufa, 1323 A. H.) / Ed. by Marsil N. Farkhsatov, Isogai Masumi and Ramil M. Bulgakov // TIAS Central Eursian Research Series № 11. Tokyo: Department of Islamic Area Studies Center for Evolving Humanities Graduate School of Humanities and Sociology, the University of Tokyo, 2016. P. 50. ISBN 978-4-904039-99-1; НА РТ. Ф. 1370. Оп. 1. Д. 27. Л. 41.}}</ref>. === Үҫеш йылдары === 1866 йылдан туған ауылындағы атаһының [[мәҙрәсә]]һендә белем ала. 1867 йылдан [[Чистай]] мәҙрәсәһендә уҡый. [[Төрки (тел)|Төркиҙән]] тыш [[рус теле|рус]], [[фарсы теле|фарсы]], [[ғәрәп теле|ғәрәп]], [[төрөк теле|төрөк]] телдәрен өйрәнә<ref name="Башкортостан: краткая энциклопедия">{{книга | автор = [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Шакуров Р. З.]] | заглавие = Фахретдинов Риза (Ризаитдин) Фахретдинович. // Башкортостан: краткая энциклопедия | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия | год = 1996 | том = | страниц = 672 | страницы = 604 | isbn = 5-88185-001-7 | ref = }}</ref>. 1868—1889 йылдарҙа күрше [[Түбәнге Шилселе (Лениногорск районы)|Түбәнге Шилселе]] ауылы мәҙрәсәһенең шәкерте була. Шул уҡ ваҡытта 1886—1889 йылдарҙа Түбәнге Шилселе мәҙрәсәһендә хәлфәлек вазифаларын башҡара. 1887 йылда тәүге тапҡыр [[Өфө]]гә, ә 1888 йылда [[Санкт-Петербург]]ҡа сәйәхәт ҡыла. Петербургта дин әһелдәре һәм ғалимдар, шул иҫәптән ''Ямалетдин әл-Афғани'' менән осраша<ref name="Материалы к биобиблиографии Ризы Фахретдинова"/>. 1887 йылда [[Ҡазан]]да «Китабе әт-тәсриф. Ғилми сарыф» («Морфология буйынса китап») исемле тәүге китабын нәшер итә, ул [[ғәрәп теле]] буйынса әсбап булып тора<ref name="Башкортостан: краткая энциклопедия"/>. 1888 йылда — «Китаба мөҡәддимә» һәм «Китабел иғтибар» тигән йыйынтыҡтары баҫылып сыға. Был китаптарҙың өсөһө лә мәҙрәсәлә уҡыу-уҡытыу мәсьәләләренә арналған ҡулланмалар. 1889 йылдың майында [[Өфө]]лә Диниә назаратында имтихан тапшыра, һәм имам-хатиплыҡҡа, муллалыҡҡа фарман ала. Шул уҡ йылдың сентябрендә ғаиләһе менән [[Минзәлә өйәҙе]]нең ''Илбәк'' ауылына күсеп, унда мулла булып хеҙмәт итә, мәҙрәсә асып, балалар уҡыта башлай. === Тәүге Өфө осоро === 1891 йылдың ғинуарында Өфө ҡалаһына [[Ырымбур мосолман Диниә назараты]]на эшкә саҡырыла. Ризаитдин Фәхретдин ғаиләһе менән Өфөгә күсеп, Диниә назаратында 1906 йылға тиклем [[ҡазый]] булып эшләй. 1891 йылдың 20 авгусында уға ахунлыҡ дәрәжәһе бирелә. 1893 йылда [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев]] менән берлектә «Ҡазан һәм башҡорттар» исемле тарихи мәҡәлә яҙа. 1894 йылдың сентябрендә [[Мифтахетдин Аҡмулла]] менән осраша, шағирҙың әҫәрҙәрен китап итеп сығарырға һүҙ бирә. Шул уҡ йылда Фәхретдиновтың [[Зәйнулла Рәсүлев]] менән дуҫлашып китә, уға бағышлап 1917 йылда «Шәйех Зәйнулла хәҙрәттең тәржемәи хәле» исемле китабын баҫтырып сығара. 1895 йылда [[Венгрия|мадъяр]] ғалимы профессор Вамбериға М. И. Өмөтбаев менән берлектә [[башҡорт теле]]н өйрәнеүҙә, башҡорт теле грамматикаһы өсөн материалдар йыйышыуҙа ярҙам итәләр, башҡорт ауылдарына оҙатып йөрөйҙәр<ref name="Ризаитдин бин Фәхретдин. Тарихи-биографик китап"/>. 1896 йылда [[Ырымбур]]ҙа «Монасибы диниә» исемле китабы, 1897 йылда «Рихләте Мәржәни» һәм «Сәғид шәһәр» китаптары нәшер ителә. 1898—1906 йылдарҙа тәрбиә-әхләҡ темаларына «Тәрбиәле ана», «Тәрбиәле ата», «Тәрбиәле бала», «Тәрбиәле ҡатын», «Шәкертлек әдәбе», «Ғаилә» һәм «Нәсихәт» китаптары сериялары баҫылып сыға. 1899 йылда «Сәлимә йәки ғиффәт» исемле тәүге әҙәби китабы, ә 1903 йылда «Әсмә» исемле икенсе әҙәби әҫәре китап булып баҫылып сыға. 1900 йылда Өфөлә уҙған уҡытыусылар кәңәшмәһендә мәктәп-мәҙрәсәләр өсөн яңыса уҡыу-уҡытыу буйынса программа проекты менән сығыш яһай. 1900—1903 йылдарҙа милли поэзия антологияһын хәтерләткән «Йыуаныс» исемле йыйынтыҡ төҙөй, баҫтырып сығарырға цензуранан рөхсәт ала, әммә китап нәшер ителмәй ҡала<ref>{{книга | автор = | заглавие = Йыуаныс. Беренсе китап / Инеш һүҙ авторҙары Ғ. Б. Хөсәйенов, С. М. Хөсәйенов; яуаплы мөхәррир С. М. Хөсәйенов | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = ТТӘИ | год = 2011 | том = | страниц = 224 | страницы = | isbn = 978-5-91608-069-8 | ref = }}</ref>. 1900 йылда «Аҫар» китабының 1-се өлөшө баҫылып сыға. 1900—1908 йылдарҙа «Аҫар» ике ҙур томды тәшкил итер хеҙмәттең 15 киҫәге айырым-айырым йыйынтыҡтар булып донъя күрә. Уларҙа меңдән артыҡ биографик белешмә тупланған. 1903 йылда «Мәшһүр әҙәмдәр» серияһынан «Мәшһүр ҡатындар» исемле тәүге китабы нәшер ителә. 1903—1917 йылдарҙа Ризаитдин Фәхретдиндең сәйәхәтнамәләр серияһы китаптары сыға: «Исмәғил сәйәхәте» (1903), «Ибн Фаҙландың Болғарға килеүе» (1915), «Ибне Батутаның Дәшти Ҡыпсаҡҡа сәйәхәте» (1917). === Ырымбур осоро === 1906 йылда Диниә назаратындағы ҡазыйлыҡ эшенән китә, ғаиләһе менән [[Ырымбур]] ҡалаһына күсеп килә. 1906—1908 йылдарҙа «Ваҡыт» гәзите редакцияһында мөхәррир урынбаҫары булып эшләй<ref name="Башкортостан: краткая энциклопедия"/>. 1906 йылда [[рус инҡилабы (1905—1907)|рус инҡилабына]] теләктәшлек белдергән һәм өмөт бағлаған «Дума вә ислам мәктәптәре», «Форсат үтмәһен», «Хөрриәт вә руханиҙар» һәм башҡа мәҡәләләрен «Ваҡыт» гәзитендә баҫтыра. Күберәк «Морат», «Юлдаш» псевдонимдары менән яҙыша. 1906—1910 йылдарҙа [[«Хөсәйениә» мәҙрәсәһе]]ндә дин дәрестәренән лекциялар уҡый, бер аҙ ваҡыт мөҙәрис вазифаһын үтәй. 1907 йылдың сентябрендә «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә яңыса уҡыу-уҡытыу программаһын раҫлар өсөн [[Санкт-Петербург]]та хөкүмәт кәңәшмәһендә ҡатнаша. 1906—1917 йылддарҙа Ризаитдин Фәхретдиндең [[башҡорттар]] тарихына бағышланған махсус хеҙмәттәре һәм мәҡәләләре нәшер ителә: «Тарихыбыҙға ғанд», «Ҡазан һәм башҡорттар», «Абыздар», «Шишмә төрбәһе йәки тарихи бер бәхәс», «Башҡорт шәжәрәләре», «Ибн Фаҙлан һәм башҡорттар» һәм башҡалар. 1908 йылдың ғинуарында «Шура» журналының мөхәррире итеп тәғәйенләнә һәм был вазифаны 1918 йылға тиклем башҡара<ref name="Башкортостан: краткая энциклопедия"/>. 1911 йылдың февралендә Ризаитдин Фәхретдиновтың йортонда жандармдар тикшереү үткәрә, уның гәзит-журнал төпләмәләрен, ҡулъяҙмаларын, архивын конфискациялайҙар. Күп әһәмиәтле ҡулъяҙмалары Фәхретдиновҡа кире ҡайтарылмай. 1908 йылда «Мәшһүр әҙәмдәр» серияһынан «Мәшһүр ирҙәр» китабы Ырымбурҙа баҫыла. Был серияла арҙаҡлы кешеләр хаҡында биографик хеҙмәттәрен яҙып, төрлө йылдарҙа түбәндәге китаптарын сығара: «Ибне Рөшд» (1905, [[Ибн Рөшд]] тураһында), «Мөхәммәт» (1908), «Әбүәл-Ғәла Әхмәд бин әл-Мәғәрри» (1908), «Ибне Ғәрәбшаһ» (1909), «Имам Ғазали» (1910), «Әхмәд бай» (1910), «Ибне Ғәрәби» (1911), «Ибне Тәймиә» (1911, [[Ибн Тәймиә]] тураһында), «Әхмәт Мидхәт әфәнде» (1913) һәм башҡалар<ref name="Ризаитдин бин Фәхретдин. Тарихи-биографик китап"/>. 1908 йылда [[Орск]] ҡалаһына, [[Яйыҡ]] буйы йәйләүҙәренә сәйәхәт ҡыла, әҙәби кисәләрҙә ҡатнаша. 1909 йылда — Санкт-Петербургта, 1911 йылда [[Силәбе]], Троицк, [[Екатеринбург]], [[Пермь]] ҡалаларында була. 1914 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында үткәрелгән Бөтә Рәсәй мосолмандарының съезында ҡатнаша һәм унда сығыш яһай. 1912 йылда «Шура» журналында Болғар, башҡорт тарихы һәм мәҙәниәте хаҡында, [[Аҡмулла]] тураһында бер нисә мәҡәлә баҫтыра. 1913 йылдың майында Ырымбурҙа шәрҡиәтсе ''В. В. Бартольд'', ә 1916 йылдың июнендә башҡорт ғалимы профессор [[Диваев Әбүбәкер Әхмәтйән улы|Әбүбәкир Диваев]] менән осраша. 1917 йылдың майында [[Мәскәү]]ҙә уҙғарылған ''I Бөтә Рәсәй мосолман съезы''нда ҡатнаша, уға арнап «Шура» журналында «Мәскәүҙә булған мосолман съезы хаҡында» тигән мәҡәләһен баҫтыра. [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Вәлиди]] менән осраша һәм уға [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]]н хуплауын, ике өлкән улдарына был хәрәкәткә булышлыҡ итеүгә васыят әйтәсәген белдерә<ref>{{начало цитаты}}«Ученый [Ризаитдин Фахретдин] признал, что наша борьба преследует священные цели и задачи, но из-за преклонного возраста сам он вряд ли сможет быть полезным в этом деле. Однако своим сыновьям Габдрахману и Габдрашиту завещал всячески помогать башкирскому движению за свободу и независимость.»{{конец цитаты|источник={{книга | автор = Заки Валиди Тоган. | заглавие = Воспоминания: Книга I | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирское издательство «Китап» | год = 1994 | том = | страниц = 400 | страницы = 184 | isbn = 5-295-01269-7 | ref = }}}}</ref>. 1917 йылдың 20—27 июлендә [[Ырымбур]]ҙа үткән [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|I Башҡорт ҡоролтайында]] делегат булараҡ ҡатнаша. [[Башҡорт (гәзит)|«Башҡорт» гәзитен]] сығарыу эшенә ярҙам итә, уның улы [[Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы|Ғабдрахман]] шул гәзиттә мөхәррир була<ref name="Ризаитдин бин Фәхретдин. Тарихи-биографик китап"/>. 1917 йылдың 8—20 декаберендә Ырымбурҙа уҙғарылған [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|III Башҡорт ойоштороусы ҡоролтайында]] ҡатнаша. Бында Ризаитдин Фәхретдинов [[Башҡортостан автономияһы]]ның предпарламенты — [[Кесе Ҡоролтай]] ағзаһы итеп һайлана<ref>{{книга |автор = Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г. |заглавие = Парламентаризм в Башкортостане: история и современность |ссылка = http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/history/parlament_tom_1-1.pdf |ответственный = |место = Уфа |издательство = ГРИ «Башкортостан» |год = 2005 |том = |страниц = 304 |страницы = 53 |isbn = }}</ref><ref>[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/third_kurultai_8_20_december_1917/members_of_the_pre_parliament/ Постановление III Всебашкирского учредительного курултая от 20 декабря 1917 года]</ref>. Ырымбурҙағы [[Каруанһарай]] буйынса [[Башҡорт Хөкүмәте]]нең вәкиле итеп тәғәйенләнә<ref>{{статья |автор = [[Юнысова Айһылыу Билал ҡыҙы|Юнусова А. Б.]] |заглавие = К истории Духовного управления мусульман Республики Башкортостан |ссылка = http://www.tataroved.ru/publicat/mir_isl.pdf |язык = |издание = Мир Ислама |тип = |год = 1999 |том = |номер = 1/2 |страницы = 149—162 |doi = |issn = }}</ref>. 1906—1917 йылдарҙа Ырымбурҙа йәшәгән осорҙа Ризаитдин Фәхретдиндең 50-гә яҡын китабы нәшер ителә, ә яңынан баҫылған китаптар һаны 147-гә етә. «Шура» журналында баҫылған мәҡәләләренең һаны 300-ҙән күпкә ашып китә. 1918 йылдың ғинуарында Совет хөкүмәте ҡарары менән күп кенә гәзит-журналдар, шул иҫәптән «Шура» журналы ла ябыла. === Икенсе Өфө осоро === 1918 йылдың февралендә Диниә назаратының саҡырыуы буйынса Ризаитдин Фәхретдин [[Өфө]]гә әйләнеп ҡайта. Диниә назаратында йәнә [[ҡазый]] вазифаһына тәғәйенләнә. [[Рәсем:Rizaeddin Fahreddin.jpg|thumb|left|250px|Ризаитдин Фәхретдин. Өфө, 1920 йыл.]] 1919 йылдың июнендә Диниә назаратының Аҡтар хәрәкәте менән бергә Омск ҡалаһына күсерергә ҡаршы ризаһыҙлығын белдерә һәм был турала уның етәкселегендә Өфөлә йәшерен йыйылыш үткәрелә. 1919 октяберендә [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Вәлидов]] менән осраша, уға [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]]нә уңышына инаныуын һәм улдарыныңда был хәрәкәттә ҡатнашыуына ҡыуаныуын белдерә<ref>{{начало цитаты}}«Уважаемый учёный Ризаитдин говорил, что он непрестанно молится за успех нашего дела и что очень доволен тем, что его собственные сыновья тоже сотрудничают с нами. Перед моим уходом почтенный ученый прижал мою голову к груди, глаза его наполнились слезами. Во взгляде у него застыл безмолвный вопрос: „Какие же еще испытания ждут нас?“ Я сказал ему: „В этой жизни, объятой пламенем, мы будем искать пути правды, пробиваясь сквозь пекло. Может быть, плодами нашей борьбы воспользуются уже будущие поколения. А пока нам надо убедиться, что в нашем народе не умерли отвага, вера в свои силы. Если эти чувства не угаснут, когда-нибудь и наш народ станет жить как свободная нация“. С просветленной душой я ушел от хазрета Ризаитдина. Хоть на глазах у него и стояли слезы, он сохранял спокойствие и степенность мудреца. Даже в такое грозное время он продолжал работать в тиши своей богатейшей библиотеки, проникая в глубь веков, и это придавало мне силы. Долго не выходили его проникновенные слова из моей памяти»{{конец цитаты|источник={{книга | автор = Заки Валиди Тоган. | заглавие = Воспоминания: Книга I | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирское издательство «Китап» | год = 1994 | том = | страниц = 400 | страницы = 315—316 | isbn = 5-295-01269-7 | ref = }}}}</ref>. Шул уҡ йылдың ноябрендә Өфөлә [[Һиндостан]] дәүләт эшмәкәре ''М. Бәрәкәтулла'' менән осраша һәм бергә митингыларҙа ҡатнаша. Мәҡәләләрен «Ислам» журналында баҫтыра башлай. 1921—1922 йылдарҙағы [[Башҡортостандағы аслыҡ (1921—1922)|Башҡортостандағы ҙур аслыҡ ваҡытында]] Диниә назаратының асығыусыларға иғәнәләр йыйыу, үкһеҙ етем ҡалған балаларҙы йыйып ашатыу, тәрбиәләү буйынса саралар күрә. Был эштәр менән Ризаитдин Фәхретдин шөғөлләнә. Был осорҙа уның үҙенең ғаиләһе лә мохтажлыҡ, ҡытлыҡ кисереү сәбәпле Фәхретдинов ҡиммәтле китаптарын һатырға, аҙыҡҡа алыштырырға мәжбүр була<ref name="Ризаитдин бин Фәхретдин. Тарихи-биографик китап"/>. 1922 йылдың ғинуарында [[Рәсәй Үҙәк диниә назараты|Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты]] идараһы тарафынан Ризаитдин Фәхретдин мөфтөй итеп тәғәйенләнә. 1923 йылдың йәйендә уҙғарылған Эске Рәсәй һәм Себер мосолмандарының съезы уны рәсми рәүештә раҫлай. Был яуаплы вазифаны башҡарғанда, Фәхретдиновҡа Совет хөкүмәте яғынан булдырылған бик күп ҡаршылыҡтар менән көрәшергә тура килә. 1922 йылдың сентябрендә ''Башҡортостан Академия үҙәге'' ойошторола, һәм уның идараһы составына ағза итеп Ризаитдин Фәхретдин һайлана. Шул уҡ йылда ''Башҡорт яңы әҙәби теленең алфавиты менән орфографияһын төҙөү комиссияһы''на йәлеп ителә. 1922 йылда Башҡорт АССР-ының Мәғариф халыҡ комиссариатының фәнни бүлеге эргәһендә Башҡортостан көнкүрешен, мәҙәниәтен һәм тарихын өйрәнеү буйынса йәмғиәт ағзаһы итеп һайлана<ref>{{книга| автор =| заглавие = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН| ссылка = | ответственный = | место = Уфа| издательство = Гилем| год = 2010| том = | страниц = 468| страницы =327| isbn = 978-5-7501-1199-2| ref =}}</ref>. 1924 йылда төркиәтсе ''А. Н. Самойлович'' менән Өфөлә осраша. 1925 йылда Бохара һәм Сәмәрҡәнд ҡалаларына сәйәхәттәр ҡыла, дин әһелдәре менән осраша. Был сәфәр тураһында «Сәмәрҡәнд мөсхәбе вә Төркөстан сәйәхәте» исемле сәйәхәтнамәһен яҙа. 1925 йылдың сентябрендә ''Рәсәй Фәндәр Академияһы''ның төҙөлөүенә 200 йыл тулыу айҡанлы Ленинградҡа саҡырыла. Академик В. В. Бартольд, И. Ю. Крачковский, А. Н. Самойловичтар менән осраша<ref name="Материалы к биобиблиографии Ризы Фахретдинова"/>. 1925 йылда «Ислам дине» исемле ҙур хеҙмәтен һәм «Әл-бәлағ әл-мөбин» китабын тамамлай. 1926 йылда [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла һәм дипломат [[Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы|Кәрим Хәкимов]] булышлығы арҡаһында Фәхретдинов ''Бөтә донъя мосолмандарының конгресы''нда Бөтә Рәсәй мосолмандары делегацияһы етәксеһе булараҡ ҡатнаша. Унда уны конгресс президиумының рәйес урынбаҫары итеп һайлайҙар. Барыр һәм ҡайтыр юлдарында [[Истанбул]]да була, уның китапханалары менән таныша. 1926—1927 йылдарҙа хаж ҡылыуы һәм конгреста ҡатнашыуы хаҡында «Йөрөгән ерҙәрем вә күргән илдәрем» исемле хажнамәһен һәм сәйәхәтнамәһен яҙа. 1926 йылда улы [[Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы|Ғабдрахман Фәхретдиновҡа]] «Башҡорт тарихы» исемле китабын әҙерләшеүгә һәм сығарышыуға ярҙам итә. 1920—1930 йылдарҙа «Аҫар»ҙың өсөнсө томын яҙа, уға 307 яңы белешмә биографиялар өҫтәй. 1930 йылдан алып уның дүртенсе томы өҫтөндә эшләй башлай. 1922—1935 йылдарҙа энциклопедик белешмә рәүешендәге «Йыуаныс» исемле ҙур хеҙмәтен яҙыуын дауам итә. 1936 йылдың 11 апрелендә Ризаитдин Фәхретдин вафат була. Өфө мосолмандар зыяратында ерләнә. == Төп хеҙмәттәре == {{Төп мәҡәлә|Ризаитдин Фәхретдиновтың библиографияһы}} * {{книга | автор = | заглавие = Нәсихәттәр | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = Китап | год = 2006 | том = | страниц = 320 | страницы = | isbn = 5-295-03811-4 | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = Аҫар. Беренсе китап / Инеш һүҙ авторы Ғ. Б. Хөсәйенов, яуаплы мөхәррире М. Х. Нәҙерғолов | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = Ғилем | год = 2006 | том = | страниц = 176 | страницы = | isbn = 5-7501-0704-3 | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = Аҫар. Икенсе китап /Инеш һүҙ авторы һәм яуаплы мөхәррире М. Х. Нәҙерғолов | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = ТТӘИ | год = 2009 | том = | страниц = 224 | страницы = | isbn = 978-5-91608-022-3 | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = Йыуаныс. Беренсе китап / Инеш һүҙ авторҙары Ғ. Б. Хөсәйенов, С. М. Хөсәйенов; яуаплы мөхәррир С. М. Хөсәйенов | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = ТТӘИ | год = 2011 | том = | страниц = 224 | страницы = | isbn = 978-5-91608-069-8 | ref = }} == Хәтер == * 1989 йылда Ризаитдин Фәхретдиновтың исеме [[Рәсәй ислам университеты|Өфөләге мәҙрәсәгә]] бирелә. * 2009 йылдан алып Өфөлә Фәхретдинов уҡыуҙары уҙғарыла. * 2016 йылдың мартында Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты һәм [[Япония]]лағы Киото университетының халыҡ-ара тел һәм донъяны тикшереү институтының ғилми хеҙмәткәрҙәре [[Токио]]ла Ризаитдин Фәхретдинов «Автобиография»һының факсимилелы баҫмаһын сығарҙы<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/833729/ Башҡорт һәм япон ғалимдары Токиола Риза Фәхретдиновтың «Автобиография»һын баҫтырып сығарҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 31 март]{{V|01|04|2016}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Сәмәрҡәнд күфи Ҡөрьәне]] *[[Нәсихәттәр]] *[[Үтәбай-Кәрими Рауил Алексей улы]] *[[Башҡортостанда дин]] == Әҙәбиәт == * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 54 с. ISBN 5-295-02294-3. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = [[Байышев Фәнил Нафиҡ улы|Баишев Ф. Н.]] | заглавие = Общественно-политические и нравственно-этические взгляды Ризы Фахретдинова | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = | год = 1996 | том = | страниц = 176 | страницы = | isbn = | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = Башҡорт әҙәбиәте тарихы, 6 томда | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = | год = 1990 | том = 2-се | страниц = | страницы = 267—292 | isbn = | ref = }} * {{книга | автор = [[Вилданов Әхәт Ханнан улы|Вильданов А. Х.]], [[Ҡунафин Ғиниәтулла Сафиулла улы|Кунафин Г. С.]] | заглавие = Башкирские просветители-демократы XIX века | ссылка = | ответственный = | место = М. | издательство = Наука | год = 1981 | том = | страниц = | страницы = | isbn = | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = «My Biography» of Riḍāʼ al-Dīn b. Fakhr al-Dīn (Ufa, 1323 A.H.) with an Introductory Essay and Indexes / Edited by Marsil N. FARKHSHATOV, ISOGAI Masumi and Ramil M. BULGAKOV | ссылка = http://www.l.u-tokyo.ac.jp/tokyo-ias/nihu/publications/cers11/cers11_fulltext01.pdf | ответственный = | место = Tokyo | издательство = TOKYO PRESS | год = 2016 | том = | страниц = | страницы = | isbn = 978-4-904039-99-1 | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = Творчество Ризы Фахретдинова: Исследования, материалы. / Отв. редактор Р. 3. Шакуров | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = | год = 1988 | том = | страниц = 136 | страницы = | isbn = | ref = }} * {{книга | автор = [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] | заглавие = Ризаитдин бин Фәхретдин. Тарихи-биографик китап | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = Башҡортостан «Китап» нәшриәте | год = 1997 | том = | страниц = 304 | страницы = | isbn = 5-295-02131-9 | ref = }} * {{книга | автор = [[Рәшит Шәкүр]]. | заглавие = Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫмаһы | ссылка = http://китапхана.рф/shakyr/arzakli_bashkorttar.pdf | ответственный = | место = Өфө | издательство = Китап | год = 2005 | том = | страниц = 376 | страницы = 79—84 | isbn = 5-295-02098-3 | ref = }} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|93575|автор=Әминев Т. М.}} * {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/422-fakhretdinov-rizaitdin-fakhretdinovich|автор=Аминов Т. М.}}{{ref-ru}} * {{книга | автор = [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Шакуров Р. З.]] | заглавие = Фахретдинов Риза (Ризаитдин) Фахретдинович. // Башкортостан: краткая энциклопедия | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия | год = 1996 | том = | страниц = 672 | страницы = 604 | isbn = 5-88185-001-7 | ref = }} * {{статья |автор = [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Шакуров Р. З.]] |заглавие = Великий подвижник науки и просвещения |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=1724 |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] |тип = |год = 2008 |том = |номер = 10 |страницы = 22—36 |doi = |issn = 1683-3554 }} == Видеояҙмалар == * {{YouTube|zNdETC_VkPA|Риза-ад-дин Фахреддин: историк, богослов, писатель}} {{вс}} {{Һайланған мәҡәлә|Дин|Ғалим|Яҙыусы}} [[Категория:Башҡорт дин әһелдәре]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Хөсәйениә мәҙрәсәһе мөҙәристәре]] [[Категория:Башҡорт мәғрифәтселәре]] [[Категория:Өфө мосолман зыяратында ерләнгән шәхестәр]] [[Категория:Шәрҡиәтселәр]] [[Категория:Башҡортостан тарихы буйынса белгестәр]] [[Категория:Кесе Ҡоролтай ағзалары]] [[Категория:XIX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Ырымбур мосолман Диниә назараты ҡазыйҙары]] [[Категория:Мөфтөйҙәр]] [[Категория:Рәсәй энциклопедистары]] d38rxhipw59rmp8pqy5rjh2owvdoki0 0 4306 1300515 1279020 2026-07-06T21:23:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300515 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Салауат Юлаев (төшөнсә)}} {{Башҡа мәғәнәләре|Салауат (төшөнсә)}} {{Памятник |Русское название = Салауат Юлаев |Оригинальное название = |Изображение =Salavat Yulaev.jpg |Подпись изображения = |Ширина изображения = 300px |Страна = Башҡортостан |Город = Өфө |Название местоположения = ҡала |Местоположение = Өфө |Викисклад = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 2000 }} '''Салауат Юлаев һәйкәле''' (Өфө) — башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевҡа Өфөлә ҡуйылған һәйкәл 1967. Европалағы иң ҙур һыбайлы һәйкәле. == Тарихы == Салауат Юлаев һәйкәле [[1967]] йылдың [[17 ноябрь|17 ноябрендә]] [[Өфө]] ҡалаһының көньяғында [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел йылғаһы]] буйындағы текә ярға ҡуйыла. Ҙурлығы буйынса [[Европа]]ла уға тиңләшеүсе һыбайлы һәйкәле юҡ. Ҡуйылған урыны ла бик уңышлы һайланған. Скульптор — [[Сосланбек Дафаевич Тавасиев|Сосланбәк Тавасиев]], Архитектор — [[Ғәйнетдинов Исмәғил Ғәли улы]]. Өс йылдан һуң уның авторы [[Сосланбек Дафаевич Тавасиев|Сосланбәк Тавасиев]] СССР Дәүләт премияһына, аҙ ғына һуңыраҡ Художество академияһының Алтын миҙалына лайыҡ була. Был скульптура [[Рәсәй]]ҙә иң ҙур ат статуяһы. Һәйкәлдең бейеклеге 9,8 метр, ауырлығы — 40 тонна. Салауат Юлаев һәйкәле — [[башҡорттар|башҡорт халҡы]]ның һәм [[Башҡортостан]] халыҡтарының берҙәмлек символын кәүҙәләндерә. Был һәйкәл Башҡортостандың визит карточкаһы, шулай уҡ һәйкәлдең һүрәте [[Башҡортостан Республикаһы гербы]]нда үҙәк элемент булып тора. 2017 йылдың 17 ноябрендә һәйкәлдең асылыуына 50 йыл тулыу «Мәңге беҙҙең йөрәктә — Башҡорт улы Салауат!» исемле сара менән тантаналы шарттарҙа билдәләнде<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1079596/ Башҡортостандың баш ҡалаһында Салауат Юлаев һәйкәленең 50 йыллығы айҡанлы тантаналы сара уҙҙы. {{Башинформ}}, 2017, 17 ноябрь]{{V|27|11|2017}}</ref>. Салауат Юлаев һәйкәле янында [[Салауат Юлаев исемендәге майҙан (Өфө)|батыр исемендәге майҙан]] бар. Майҙандың уң яғында, телеүҙәккә ҡаршы яҡта шағир [[Шәйехзада Бабич]]ҡа 2019 йылда һәйкәл асылған. == Әҙәбиәт == * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 78-79 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Памятник Салавату Юлаеву. Гафури улица, Салавата имени площадь'' == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{commonscat|Monument to Salawat Yulayev, Ufa}} * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12755-salauat-yulaev-a-jk-ld-r|Салауат Юлаевҡа һәйкәлдәр|автор=Сорокина В. М.}} * [http://chelyabinsk.rfn.ru/video.html?id=19973&type=r Видео: Силәбе өлкәһе Арғыяш районында Салауат Юлаев һәйкәлен асыу. Челябинская государственная телевизионная и радиовещательная компания]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.360gu.ru/?p=68 Памятник Салавату Юлаеву в Уфе (сферик панорама)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203012920/http://www.360gu.ru/?p=68 |date=2020-12-03 }} * [http://ufapanorama.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=180&Itemid=159 Салауат Юлаев һәйкәле янында 3D панорама]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Салауат Юлаев]] [[Категория:Өфө һәйкәлдәре]] [[Категория:Башҡортостан һәйкәлдәре]] [[Файл:Һәйкәл эргәһендә таҡтаташ.jpg|мини|Һәйкәл_эргәһендә_таҡтаташ]] 9xh2d72x6k2yn0il33mirygqtsauern 0 12529 1300529 1290626 2026-07-07T04:43:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300529 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Сюрбаево | оригинальное название = {{lang-ba|Сирбай}} | герб = | флаг = | lat_deg = 55 |lat_min = 25 |lat_sec = 29 | lon_deg = 59 |lon_min = 4 |lon_sec = 42 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Ҡыйғы районы{{!}}Ҡыйғы районы | район в таблице = | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Арыҫлан ауыл Советы (Ҡыйғы районы){{!}}Арыҫлан ауыл Советы | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Сюрбаево | тс }} | год переписи = {{ Население | Сюрбаево | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 452507 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80236810006 | категория в Commons = | сайт = }} '''Сирбай''' ({{lang-ru|Сюрбаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡыйғы районы]]ндағы ауыл. [[Арыҫлан ауыл Советы (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан ауыл Советы]] составындағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 217 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452507, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80236810006. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Ҡыйғы]]): 32 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]]): 10 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]): 45 км Сирбай ауылы [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы ҡушылдығы Алайылға буйында, район үҙәге [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан көнсығышҡа 32 километрҙа һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көсығышҡа табан 45 километр алыҫлыҡта уынлашҡан<ref>{{БЭ2013|77402}}</ref>. == Этимологияһы == Ауылдың атамаһы '''Сирбай''' антропонимынан килеп сыҡҡан. Сирбай исеме иһә ''Сиреү+бай'' һүҙҙәренән яһалып, халыҡ теленә ҡыҫҡа вариантта инеп киткән. Сиреү — ''ғәскәр'' тигән һүҙ<ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006 — 93-сө бит</ref>. == Тарихы == Сирбай (урыҫ йәниҫәбе материалдарында Самарово, Сатаево тип тә теркәлгән) ауылына [[XVIII быуат]]ының 2-се яртыһында, тәүге төпләнеүсе кешенең исеме менән Һамар атамаһын биреп, үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һалған. Уның улдары: Шәмәкәй һәм Тажетдин Һамаровтар тураһында мәғлүмәт бар. Артабан ауылды хәҙерге исеме, был ауылға килеп ултырған Сирбай Ҡарабашев исеме менән йөрөтә башлағандар. Сирбай Бикмәт улы Ҡарабашев 1798 йылдан 1825 йылға тиклем Мөхәмәт ауылында йәшәгән булған. Уның улдары: Мөхәмәтзариф, Дәүләтбай, Мөхәмәтзакир, Мөхәмәтшакир<ref>{{БЭ2013|77402}}</ref>. 5 йылдан Сирбай ауылында 39 йортта 212 кеше йәшәгән <ref>ЦГИА РБ. Ф. 2. Оп. 1. Д. 3839. Л. 2; Ф. 138. Оп. 2. Д. 345,698. Ф. 172. Оп. 1. Д. 80; Ф. 138. Оп. 2. Д. 485. Вестник Уфимского земства. С. 138. ЦГИА РБ. Ф. 138. Оп. 2. Д. 468; Ф. 172. Оп. 1. Д. 25. Л. 51.</ref>. Был ауылды тағы ла Кумый-Самар, Самаварово тип тә атағандар. [[1841 йыл]]да был ауылда Әйле улусы Аҙнабай ауылы халҡы төпләнә<ref>{{ИСДБ|страницы=535}}</ref>. == Биләмә берәмектәренә инеүе == <!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --> {| class="wikitable" |- ! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт |- | [[1757]] ||Дыуан улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы |- | [[1816]] || -се йорт || 4-се Загорный Башҡорт кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- | [[1834]] || -се йорт || 4-се Загорный Башҡорт кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1847]] || -се йорт || 4-се Загорный Башҡорт кантоны || Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1859]] || -се йорт || 4-се Загорный Башҡорт кантоны || Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1895]] || Иҫке Балаҡатай улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1920]] || биләмәһе || Үрге Ҡыйғы өйәҙе || Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) ||[[Файл:Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg|20px]] РСФСР |- |[[1926]] ||Дыуан улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1935]] || Арыҫлан ауыл Советы || Ҡыйғы районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1941]] || Арыҫлан ауыл Советы|| Ҡыйғы районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР |- |[[1990]] || Арыҫлан ауыл Советы || Ҡыйғы районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы |- |[[2008]] || Арыҫлан ауыл Советы || Ҡыйғы районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы |- |- | || || || || |} == Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше == [[1854 йыл]]да Сирбай ауылындағы 9 йортта 93 ир-ат һәм 94 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. [[1865 йыл]]да 41 йортта 214 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. [[Мәсет]], һыу тирмәне булған. Сирбай халҡы [[игенселек]] һәм [[малсылыҡ]] менән шөғөләнгән. [[1894 йыл]]да сирбайҙар ер биләмәләрен йән башына (139 ир-ат) бүлеүгә күскән. Ер ҡара тупраҡлы, 30 йыл дауамыында һөрөлгән. Өс баҫыулы сәсеү әйләнеше системаһы ҡулланыла. Өс ат егеп һөрө торған һабандар ҡулланылған. Һатҡы заводынан һатып алынған өс атлы һуҡҡыс һәм [[елгәргес]]кә эйә булғандар. [[1895 йыл]]да 52 йорт була. Шуларҙан 11 хужалыҡтың малы булмай. 30 кеше [[Ҡуҫа]] заводына урман йығып утын әҙерләргә ялланған. Ҡуҫа ҡалаһында ҙур сауҙа рәттәре лә ойошторолған. Ауылда 2 кибет булған<ref>{{ИСДБ|страницы=535}}</ref>. == Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше == [[1906 йыл]]да Сирбайҙа [[1895 йыл]]да төҙөлгән [[мәсет]], 2 бакалея кибете теркәлгән. [[1920 йыл]]да Сирбай ауылындағы 67 йортта 391 кеше йәшәгән<ref>{{ИСДБ|страницы=535}}</ref>. Әлеге ваҡытта Сирбай ауылында [[балалар баҡсаһы]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар<ref>{{БЭ2013|77402}}</ref>. == Халыҡ һаны == Сирбай ауылында [[башҡорттар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]]). '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||391|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||351|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||266|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||204|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||200|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||217||99||118||45,6||54,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле кешеләре == * [[Зөлҡәрнәев Юмпир Дәүләтша улы]] (1931, Ҡыйғы районы, Сирбай ауылы — ) — техник фәндәр кандидаты, доцент. 1949 йылда Мәсәғүт уҡытыусылар институтын (1949-1950), 1954 йылда Иркутск хәрби училищеһын тамамлай. 1968-1996 йылдарҙа Өфө авиация институтында преподаватель<ref>http://kigi-kultura.ru/?p=4959 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815035037/http://kigi-kultura.ru/?p=4959 |date=2022-08-15 }} Зулькарнаев Юмпир Давлетшинович. Отдел культуры Кигинского района РБ</ref>. == Урамдары == {{Колонки|2}} * 8 Март урамы ({{lang-ru|}} 8 Марта (улица) * Таулы урамы ({{lang-ru|}} Нагорная (улица) * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|}} Заречная (улица) * Өлкәров урамы ({{lang-ru|}} Улькарова (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/derevnya-syurbaevo/ Карта д. Сюрбаево. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}} == Тирә-яҡ мөхит == ; Ер-һыу атамалары: ''Тауҙар:'' ''Урмандар:'' ''Йылғалар:'' [[Әй (йылға)|Әй]], Алайылға. ''Шишмәләр:'' ''Ялан-бесәнлектәр:'' ''Таусыҡтар, түбәләр:'' ''Көртмәлелек:'' Сирбай ауылы янында ҡара еләк йәғни көртмәлелек — тәбиғәт һәйкәле. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Әйле]] == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|26|02|2021}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 112—113 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}} {{V|26|02|2021}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|77402}} * {{ИСДБ|страницы=535}} * [https://ufagen.ru/places/kiginskiy/syurbaevo.html Уфаген. Сюрбаево (Кумый-Самар)] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Ҡыйғы районы ауылдары}} [[Категория:Ҡыйғы районы ауылдары]] 69r6pwm58g1mwlaih33vrwtzn2qpta3 0 14381 1300524 1290259 2026-07-07T01:48:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300524 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Kirschbaumbluete 2007.JPG | image title = | image descr = Сейә. Сәскә атҡан ваҡыты. | regnum = Үҫемлектәр | ref = | comment = | rang = Суб ырыу | latin = Cerasus | author = ([[Mill.]]) [[A.Gray]], 1856 | syn = | typus = | children name = Төрҙәре | children = [[#Систематика|Тексты ҡара]] | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | iucn = | wikispecies = Prunus subg. Cerasus | commons = Category:Cerasus | ictv = | itis = | ncbi = | eol = | grin = 20151 | ipni = 60431613-2 }} '''Сейә''' ({{lang-la|Prunus}}) — сливалар (''Prunus'') төркөмәнә ингән ваҡ ҡына оҙонса шыма япраҡлы, ҡарағусҡыл ҡыҙыл емешле ағас йәки ҡыуаҡлыҡ. [[Рәсем:Koeh-113.jpg|thumb|left|Сейә. {{Bot.ill.|1}}]] == Систематика == Төркөм 60-тан артыҡ төрҙө берләштерә{{btname|Cerasus}} һәм {{btname|Laurocerasus}} секцияларына бүленә<ref>См. ссылку GRIN в карточке растения.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://gardenweb.ru/article/?c=vishnya Описание сортов вишни]{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://flower.onego.ru/kustar/cerasus.html Вишня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210626183551/http://flower.onego.ru/kustar/cerasus.html |date=2021-06-26 }} в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=2012-11-21 }} * {{ЭСБЕ}} {{Botanics-stub}} [[Категория:Слива һымаҡтар]] [[Категория:Евразия флораһы]] [[Категория:Емеш ағастары]] [[Категория:Декоратив ағастар]] [[Категория:Ағастар]] 8qshocihkhhdxqkgkxvd0byelwer9m4 0 28821 1300533 1062408 2026-07-07T05:53:00Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Altenfeld.PNG]] → [[File:DEU Altenfeld (Großbreitenbach) COA.svg]] PNG → SVG 1300533 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Альтенфельд |төп исеме = Altenfeld |ил = Германия |герб = DEU Altenfeld (Großbreitenbach) COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 33|lat_sec 53 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 57|lon_sec = 39 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Ильм (район) |теҙмәләге район = Ильм (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Петер Грим<br/>([[Германияның социал-демократ фирҡәһе|ГСДФ]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 17,02 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 600 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1162 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 98701 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = IK |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 70 002 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.altenfeld-online.com/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Альтенфельд''' ({{lang-de|Altenfeld}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 1162 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 17,02 км². Диңгеҙ кимәленән 600 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98701 һәм автомобиль коды — IK. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.altenfeld-online.com/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080407044645/http://www.altenfeld-online.com/ |date=2008-04-07 }}. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} phvvjbwkpn5z6nj3of5rhb8xeq2syhl 0 71498 1300512 1245735 2026-07-06T19:25:02Z Телсе 41238 /* Башҡортостан менән бәйле шәхестәр */ күренеште төҙәтеү 1300512 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''7 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 188-се ([[кәбисә йыл]]ында 189-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 177 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Россия}}: Хәрби дан көнө ([[Рәсәй империяһы]] флотының Чесмән алышында төрөк флотын еңеүе, 1770). ** Иван Купала көнө. * {{Флагификация|Соломоновы Острова}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. === Төбәк байрамдары === * {{Флагификация|Северная Осетия}}: Республика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Башкортостан}}: Республика авиацияһы көнө. * {{Флагификация|Танзания}}: Ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1770]]: [[Рус-төрөк һуғыштары|1768—1774 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы]]ндағы Чесмән алышында [[Рәсәй империяһы]] флотының [[Төркиә|төрөк]] флотын еңеүе. * [[1787]]: [[Өфө]]лә тәүге шәхси дарыухана асыла. * [[1920]]: [[Бельгия]]ның ҙурлығы буйынса икенсе ҡалаһы [[Антверпен]]да [[Йәйге Олимпия уйындары]] башлана. * [[1940]]: [[Львов]] ҡалаһында [[Иван Франко]]ның [[Әҙәбиәт|әҙәби]] музейы асыла. * [[1941]]: Өфө пехота училищеһы эш башлай. * [[1950]]: [[Англия]]ның Фарнборо ҡалаһы янындағы авиасалонда донъялағы тәүге авиашоу үтә. * [[1985]]: [[Германия]] [[теннис]]сыһы 17 йәшлек Борис Беккер, Уимблдон теннис турнирында еңеү яулап, тарихтағы иң йәш чемпион була. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Гальперин Давид Самойлович]] (1925—1993), [[СССР]] [[Журналистика|журналисы]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958 йылдан [[Ленинец|«Ленинец» гәзитенең]] мөхәррир урынбаҫары, 1970—1993 йылдарҙа Башҡортостан Журналистар союзы идараһының яуаплы секретары. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Черкассы өлкәһе]] Умань ҡалаһынан. * [[Төхвәтов Миңлеғәли Бәҙретдин улы]] (1930), [[фән|ғалим]]-[[математик]]. 1994—2011 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1991). [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Теләш (Мәсетле районы)|Теләш]] ауылынан. * [[Байҡара Тунжер]] (1940), ғалим-[[тарих]]сы. 2009 йылдан Ушак университетының Төркиә тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1971), профессор (1987). Фәнни тикшеренеүҙәре [[төрки телле халыҡтар]]ҙың милли хәрәкәттәренә арналған. [[Әхмәтзәки Вәлиди]] тураһындағы китап авторы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның [[Зәки Вәлиди]] исемендәге премияһы лауреаты (1993). Сығышы менән хәҙерге [[Төркиә]]нең Ятаған ҡалаһынан. * [[Лукьянов Валериян Михайлович]] (1960), [[спорт]]сы, [[Өфө авиация институты]]ның спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе; тренер. 1995 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһының «Электронефтегаз» спорт клубы, 2001 йылдан — «Спартак» спорт һауыҡтырыу комплексы директоры. [[Спорт ориентирлашыуы]] буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2002), [[СССР]]-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1988). Хәрбиҙәр араһында СССР һәм [[Ер|донъя]] чемпионы (икеһе лә — 1990), «Социалистик илдәрҙең Дуҫлыҡ кубогы» халыҡ-ара ярыштары еңеүсеһе (1988). * [[Ғиниәтуллина Светлана Ғәйнулла ҡыҙы]] (1975), [[театр]] актёры. 1997 йылдан [[Стәрлетамаҡ рус дәүләт драма театры]] актрисаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2008). }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ишмөхәмәт сәсән]] (төп исеме [[Мырҙаҡаев-Балапанов Мырҙаҡай Мәһәҙей улы]]; 1781—1878), [[Шиғриәт|шағир]]-импровизатор, [[йыр]]сы һәм [[ҡурай]]сы. 1830-сы йылдарҙа 6-сы башҡорт кантонында йорт старшинаһы, [[хорунжий]] (1829). * [[Андреев Кирилл Дементьевич]] (1901—2.01.1972), [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар дивизияһының батальон парторгы, [[лейтенант]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Баҙлыҡ]]) ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бушмелёв Сергей Адольфович]] (1966—28.08.1992), [[спорт]]сы. 1990—1991 йылдарҙа [[шайбалы хоккей]] буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]], 1992 йылда — [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] йыйылма командалары ағзаһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] халыҡтарының ҡышҡы спартакиадаһы (1981) һәм [[Ер|Бөтә донъя]] универсиадаһы (1989) чемпионы. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1990). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Алексеев Павел Фёдорович]] (1912—28.04.1985), хәрби осоусы, подполковник. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. * [[Степанова Зинаида Ивановна]] (1937—5.09.2002), хеҙмәт алдынғыһы. 1954—1992 йылдарҙа «Туймазынефтестрой» тресының [[Дүртөйлө]]ләге 2-се һәм 1-се төҙөлөш идаралыҡтарының штукатур-маляры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1988), Дүртөйлө ҡалаһының почётлы гражданы (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]нан. * [[Хунафин Һәүбән Нурлығаян улы]] (1937), [[фән|ғалим]]-хирург. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989—2010 йылдарҙа термик травма һәм трансфузиология курстары менән ашығыс ярҙам һәм һәләкәттәр медицинаһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1989—2006 йылдарҙа дипломдан һуң белем биреү институты директоры, 2001—2003 йылдарҙа дауалау эштәре буйынса проректор. [[Рәсәй]] Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған табибы. Рәсәйҙең атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2007). [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967) һәм уйлап табыусыһы (1983). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Ҡаръяуҙы (Саҡмағош районы)|Яңы Ҡаръяуҙы]] ауылынан. * [[Закиров Ринат Закир улы]] (1947), ғалим-зоотехник, хужалыҡ һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, банкир. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, доцент. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы, II дәрәжә Бөйөк Петр, [[Хаҡас Республикаһы]]ның «Хаҡасия алдындағы хеҙмәттәре өсөн» һәм «Изге эштәре өсөн» ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Тәтешле районы]]ның [[Кәлтәй]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Иблиев Ғәбделбарис Иблиәмин улы]] (1928—?), механизатор. 1952—1992 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы автотранспорт цехының күтәргес машинисы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Мишкә районы]]ның [[Оло Шаҙы]] ауылынан. * [[Яҡупов Нәзим Мөхәмәтйән улы]] (1928—20.02.2009), хәрби хеҙмәткәр һәм тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[1956 йылғы мадьяр ихтилалы|1956 йылғы Венгрия ваҡиғаларында]] ҡатнашыусы, гвардия подполковнигы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1957). Тарих фәндәре докторы (1970), профессор (1972). [[Украина ССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Кушнаренко районы]]ның [[Ҡарасайылға (ауыл)|Ҡарасайылға]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зәйнуллина Сәүиә Исмай ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]]. [[Ҡариҙел районы]] [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел ауылы]] 1-се балалар баҡсаһының элекке мөдире. Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. * [[Бондаренко Виктор Николаевич]] (1953), [[Философия|философ]]-[[фән|ғалим]]. 2003 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. [[Философия]] фәндәре докторы (1996), профессор ([1997). * [[Әмирова Гөлнара Ирнес ҡыҙы]] (1968), [[театр]] актёры. 1991 йылдан [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актрисаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2019). * [[Хәкимова Айгөл Мираҫ ҡыҙы]] (1973), театр артисы. 1995 йылдан [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] актрисаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Ҡырҙас]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы]] (1909—10.11.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яүгир, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:7 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1860]]: [[Густав Малер]], [[Австрия]] композиторы. * [[1882]]: [[Янка Купала]], белорус әҙәбиәте классигы, шағир, драматург, публицист. * [[1887]]: [[Шагал Марк Захарович]], [[Рәсәй]], белорус һәм француз рәссамы. * [[1980]]: [[Мишель Кван]], [[АҠШ]]  [[Фигуралы шыуыу|фигурисы]], биш тапҡыр донъя чемпионы.   == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:7 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж07]] [[Категория:7 июль]] 96zt4cnmsedcdsrsv2yq18sdq52q9dj 0 97506 1300542 1057571 2026-07-07T11:09:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300542 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|Украина}} |Русское название = Сумы өлкәһе |Оригинальное название = {{lang-uk|Сумська область}} |Герб = Coat of Arms of Sumy Oblast.svg |Флаг = Flag of Sumy Oblast.svg |Страна = [[Украина]] |Гимн = |Статус = өлкә |Входит в = |Включает = 18 район |Столица = [[Сумы]] |Крупные города = [[Конотоп]], [[Шостка]], [[Ромны]], [[Ахтырка]], [[Глухов]] |Дата = 10.01.1939 |Глава = |Название главы = |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Население = 1 115 051 |Год переписи = 2015 |Процент от населения = |Место по населению = |Плотность = 46,8 |Место по плотности = |Национальный состав = |Конфессиональный состав = |Площадь = 23 834 |Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |Карта = Sumy in Ukraine.svg |Размер карты = 300 |Карта административной единицы = |Часовой пояс = UTC+2, летом UTC+3 |Аббревиатура = |ISO = UA-59 |FIPS = |Телефонный код = +380 54 |Почтовые индексы = |Код автомобильных номеров = BM |Сайт = http://sm.gov.ua/ |Примечания = }} '''Сумы өлкәһе''' ({{lang-uk|Сумська область}}) — [[Украина]]лағы өлкә. Административ үҙәге — [[Сумы]] ҡалаһы. == Административ ҡоролошо == [[Файл:Sumy regions.svg|400px|thumb|right]] '''18 район:''' # Белополье районы # Бурынь районы # Бөйөк Писаревка (Великая Писаревка) районы # Глухов районы # Конотоп районы # Краснополье районы # Лебедин районы # Липовая Долина районы # Недригайлов районы # Ахтырка районы # Путивль районы # Ромны районы # Середина-Буда районы # Сумы районы # Тростянец районы # Шостка районы # Ямполь районы '''7 ҡала округы:''' # Ахтырка # Глухов # [[Конотоп]] # Лебедин # Ромны # [[Сумы]] # Шостка == Билдәле шәхестәре == * [[Чаплиц Владимир Николаевич]] (18.05.1874—1949), архитектор, 1935 йылдан СССР-ҙың Архитекторҙар союзы ағзаһы. Башҡортостан Архитекторҙар союзын ойоштороусыларҙың береһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (яҡынса 1948). Ромны ҡалаһынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15689-chaplits-vladimir-nikolaevich Башҡорт энциклопедияһы — Чаплиц Владимир Николаевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|15|05|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://sm.gov.ua/ Сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122200812/http://www.sm.gov.ua/ |date=2022-01-22 }} {{ref-uk}} {{ref-ru}} {{ref-en}} [[Категория:Сумы өлкәһе|*]] pnoleyzn4ve4h2oc0dqz4g1njc2zajv 0 97629 1300499 1299912 2026-07-06T13:14:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300499 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название = Рим империяһы |самоназвание = {{lang-la|Imperium Romanum}}<br />{{lang-grc|Βασιλεία Ῥωμαίων}} |статус = Бронғо Рим |герб = Vexilloid of the Roman Empire.svg |описание_герба = [[Вексиллум]] рим легионы |карта = Roman Empire Trajan 117AD.png |описание = [[Траян]] идара иткән дәүер аҙағында Рим империяһы (117 йыл) |p1 = Рим республикаһы |flag_p1 = Spqrstone.jpg |образовано = Б.э.т 27 йыл |ликвидировано = 476 |s1 = Көнбайыш Рим империяһы |image_s1 = [[Файл:Labarum of Constantine the Great.svg|30px]] |s2 = Византия империяһы |image_s2 = [[Файл:Labarum.svg|30px]] |столица = [[Рим]], 330 йылдан — [[Константинополь]] |города =[[Рим]], [[Константинополь]], [[Афины]], [[Александрия]], [[Анкара]], [[Ереван]], [[Милан]], Лютеция |язык = [[Латин теле|латин]], [[боронғо грек теле]], урындағы телдәр |валюта = |площадь =117 йылда 4 790 000 км² ;<br /> 161 йылда 4 250 000 км² |население = 88 000 000 кеше. (барлыҡ халыҡтың 25 %);<br />150 йылда 65 000 000 кеше (22 %) |форма_правления = [[монархия]] |династия = 5 династия, 22 вәкил |титул_правителей =Император |религия = дәүләт дине — Боронғо Рим дине, 380 йылдан һуң — [[христианлыҡ]] }} [[Файл:Roman_Emperor_map.jpg|thumb|250x250px|[[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге|Брокгауз һәм Ефрон энциклопедияһында Рим империяһының картаһы]]]] '''Рим империяһы''' ({{lang-la|Imperium Romanum}}, {{lang-grc|Βασιλεία Ῥωμαίων}}) — Боронғо Рим дәүләтселеге үҫешендәге республиканан һуңғы фаза, уға идара итеүҙең автократик формаһы һәм [[Европа]] менән Урта диңгеҙ буйында ҙур территоииялар биләү хас була. Донъяла бөтә [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙ буйы]]на эйә булған берҙән-бер дәүләт. Рим империяһы йәшәүенең ваҡыт сиктәре беренсе император [[Октавиан Август]]ан башлап, империяның Көнбайыш һәм Көнсығыш өлөштәргә бүленгәненә һәм артабан Көнбайыш Рим империяһының ҡолауына тиклемге, йәғни б.э.т. 27 йылдан б.э. 476 йылға тиклемге арауыҡты алып торған. Рим империяһының Көнсығыш өлөшө Константинополдәге үҙәге менән 1000 йыл самаһы йәшәй. [[Файл:Roman_Empire.png|left|thumb|250x250px|Рим республикаһы б.э.т. '''<font style="color:red">133 һәм б.э.т. </font>''' '''<font style="color:orange">44 йылдарҙа</font>''', Рим империяһы б.э. '''<font style="background:silver; color:yellow">14</font>''' һәм '''<font style="background:gray; color:lime">117</font>''' йй.]] == Рим империяһы тарихын осорҙарға бүлеү == Дәүләт-хоҡуҡи ҡоролошо йәһәтенән ике төп осорға бүленә: 1. Принципат — республика һәм монархия һыҙаттарынан торған дәүләт ҡоролошо формаһы, б.э.т. I б. — б.э. III б. 2. Доминат (284—476) — монархияға яҡын торған сәйәси ҡоролош. == Рим империяһының тарихы == === Принципат === [[Октавиан Август|Август]] принципаты республика магистратураһы менән хәрби монархия элементтарынан тора. Магистратуралар етәкселеге һайлау йә тәғәйенләү юлы менән ҡуйыла, ләкин монарх саны тәхетте мираҫҡа алыуҙы йә тар даирәлә һайлау үткәреүҙе күҙҙә тота. Принципат тарихында һайлау ҙа, мираҫҡа алыуҙа күҙәтелә, һуңғыһы хатта уллыҡҡа алыуҙы ҡулланып та тормошҡа ашырыла: император буласаҡ вариҫын уллыҡҡа ала. ==== Августтың идара итеүе (б.э.т. 31 й. — б.э. 14 й.) ==== Икенсе триумвират беренсеһе кеүек хосуси нигеҙҙә ҡоролмай, ул киң вәкәләтле дәүләт учреждениеһы була: халыҡ йыйыны ҡарары менән триумвирҙарға дәүләтте ҡороу — triumviri rei publicae constituendae causa —йөкмәтелә. Бөтә ойоштороу власын ҡулына туплағас, [[Октавиан Август|Октавиан]] уны үҙенең һалдаттарын бүләкләү һәм урынлаштырыу өсөн генә файҙалана ла шунан унан баш тарта һәм провинцияларҙың баш командующийы званиеһы менән сикләнә ([[Латин теле|лат.]] ''<span lang="la">imperator perpetuns</span>''). Киләһе йылына ул Агриппа менән бергә цензор булып китә һәм «сенатта беренсе» ([[Латин теле|лат.]] ''<span lang="la">princeps senatus</span>'') тигән исемде ала. Ошо рәүешле үҙенең сенатҡа мөнәсәбәтен белдереп, Октавиан үҙ өҫтөнән ғүмерлеккә бирелгән баш командующий званиеһынан да баш тарта һәм тик сенатың ныҡышыуы арҡаһында ғына был власты тағы 10 йылға ҡабул итеп ала. Был мөҙҙәт үткәс, ул тағы 10 йылға оҙайтыла. Ул проконсул власы менән республиканың башҡа магистратуралары власын — ғүмерлек трибунат (б.э.т. 23 й.), цензор ([[Латин теле|лат.]] ''<span lang="la">praefectura morum</span>'') һәм баш понтифик власын — берләштерә. Уның власы, шулай итеп, ике йүнәлеште эсенә ала: ул римлыларға ҡарата республика магистратураһынан һәм провинцияларға ҡарата хәрби империумдан ғибәрәт була. Октавиан бер үҙе сенат президенты ла, император ҙа була. Был ике дәрәжә Августҡа 27 йылда сенат тарафынан бирелгән «арҙаҡлы» тигән почетлы титулда сағыла. Август һәр нәмәлә сама белә. Ул Боронғо римдағы март айынан башлана торған йылдың алтынсы айына үҙенең исемен бирергә рөхсәт итә, ләкин үҙен илаһилаштырыуға юл ҡуймай, бары тик «илаһ улы» тигән ([[Латин теле|лат.]] ''<span lang="la">divi filius</span>'') ҡушымтаны ғына рөхсәт итә. Римдан ситтә генә үҙенең хөрмәтенә ҡорамдар төҙөргә ([[Латин теле|лат.]] ''<span lang="la">Roma et Augustus</span>'') һәм жрецтар коллегияһы — Августалдар ойошторорға рөхсәт итә. Августтың власы унан һуң килгән императорҙар власынан шул тиклем ныҡ айырыла, уны тарихта айырым термин менән принципат тип атап йөрөтәләр. Август сенатты тергеҙеп кенә ҡалмай, ул сенат менән власты уртаҡлаша. Бөтә провинциялар сенаттыҡына һәм императорҙыҡына бүленә. Беренселәренә тыныс төбәктәр ҡарай, уларҙың проконсул званиеһындағы хакимдары әүәлгесә сенатта йәрәбә һалып ҡуйыла һәм уның контроле аҫтында була, улар ҡарамағында ғәскәр булмай. Ғәскәрҙәр торған һәм һуғыштар барған төбәк булыу ихтималлығындағы провинциялар Август менән ул тәғәйенләгән легаттар власына тура буйһона, легаттар пропретор званиеһында була. Финанс хакимиәте лә шулай бүленә:сенат ҡарамағында — эрарий (aerarium) — сенат ҡарамағында, император провинцияларынан килгән килемдәр император ҡаҙнаһына ([[Латин теле|лат.]] ''<span lang="la">fiscus</span>'') инә. Августтың эске сәйәсәте консерватив-милли төҫтә була. Цезарь провинциалдар алдында Римға бөтә юлдарҙы аса. Август иһә граждан итеп һәм сенатҡа тик яҡшы сифатлы элементтарҙы ғына үткәрә. Цезарь өсөн, бигерәк тә Марк Антонийға, гражданлыҡ хоҡуғы биреү килем сығанағы булып тора. Ә Август өсөн «Рим гражданлығы дәрәжәһенә зыян килтергәнсе ҡаҙна зыян күрһен». Ошо ҡараштан сығып, ул хатта әүәл бүләк ителгән гражданлыҡты ла тартып алғылай. Август граждандарҙың һаны билдәле булырға тейеш тип иҫәпләй һәм ҡулланыуҙан сығып өлгөргән цензды яңынан индерә. 28 йылда ҡорал йөрөтөргә һәләтле граждандар һаны 4 063 000 була, ә 19 йылдан 4 163 000-гә етә. Август [[Рим]]<nowiki/>ды төҙөкләндереү һәм биҙәү тураһында хәстәрлек күрә. Ул халыҡтың рухи көсөн һаҡларға, ғаиләне нығытырға, холоҡ-фиғел ябайлығын тергеҙергә тырыша. Иҫкергән ҡорамдарҙы яңырта, әхлаҡи тарҡалыуҙы тыйған, никахҡа инеүҙе һәм балалар тәрбиәләүҙе дәртләндергән закондар сығара (Leges Juliae и Papia Poppeae, б.э.т. 9 й.). Өс улы булғандарға һалым ташламалары бирелә ([[Латин теле|лат.]] ''<span lang="la">jus trium liberorum</span>''). Август үҙе лә Римда үрнәккә әйләнергә тырыша. Донъя хакимы Палатиндағы ябай ғына өйҙә йәшәй, «йорт хужабикәһе» императрица Ливия Августа үҙ ҡулы менән туҡыған кейемдәрҙе генә кейә. Уның дәүерендә провинциялар яҙмышында текә үҙгәреш була: Рим поместьеларынан улар дәүләт өлөшөнә әйләнә ([[Латин теле|лат.]] ''<span lang="la">membra partesque imperii</span>''). Проконсулдарға жалованье түләнә, уларҙың провинцияла булыу мөҙҙәте оҙайтыла. Элек провинциялар Рим мәнфәғәтендә таланыуҙан бушамаһа, хәҙер, киреһенсә, Рим субсидиялар бирә. Август провинциаль ҡалаларҙы төҙөкләндерә, уларҙың бурыстарын ҡаплай, бәлә-ҡазалар ваҡытында ярҙамға килә. Республиканың даими армияһы булмай — һалдаттар үҙҙәрен бер йылға саҡырған, унан һуң «поход тамамланғанға тиклем» үҙ байрағы аҫтында тотҡан полководецҡа присяга бирә. Августтан башлап, баш командующий власы ғүмерлеккә бирелә, ә армия даимиға әйләнә. Хеҙмәттә булыу мөҙҙәте 20 йыл була, унан һуң «ветеран» почётный ялға һәм аҡса йә ер менән тәьмин ителеүгә хоҡуҡ ала. Дәүләт эсендә кәрәкмәгән ғәскәрҙәр сик буйлатып урынлаштырыла. Римда 6000 кешелек һайланма отряд тора, ул римлы граждандарҙан (преториандарҙан) туплана, 3000 преториан Италияға ҡуйыла. Август граждандар һуғышы барғанда йыйылған күп һанлы легиондарҙың 25-ен һаҡлап ҡалдыра (3-өһө Публий Вар еңелгәндә һәләк була). Уларҙан Үрге һәм Түбәнге Германияла — 8, Дунай буйҙарында — 6, Сүриәлә — 4, Мысырҙа һәм Африкала — 2-шәр, Испанияла 3 легион тора. Һәр легионда 5000 һалдат була. Хәрби диктатура, республика учреждениелары һәм провинциялар менән генә сикләнмәйенсә, Римда ла урынлаша — уның алдында сенат хөкүмәтлек әһәмиәтен юғалта, халыҡ йыйыны бөтөнләй юҡҡа сыға. Комициялар урынын легиондар ала — улар властың ҡоралы булып тора. Цезарь вариҫы булған Август, Германияла һуғышсан ҡәбиләләрҙе буйһондороп, Римға төньяҡтан янаған хәүефте юҡҡа сығарыу бурысын ҡуя. Императорҙың уллыҡҡа алған улдары Өлкән Друз менән Тиберий Рим легиондарын Германияның уртаһына уҡ индерә. Ләкин план яртылаш ҡына тормошҡа аша: Тевтобург Урманында Публий Варҙың еңелеүе (б.э. 9 й.) Римды биләмәләрен Эльбаға тиклем йәйелдереү ниәтенән баш тарттыра, ул Рейн менән сикләнә. Көньяҡта, германдар күпләп урынлашмаған төбәктәрҙә, сикте Дунайғаса еткереү һәм Реция (Винделиция менән) һәм Норик тигән яңы провинциялар булдырырға мөмкинлек сыға. Көнсығышта римлылар айырыуса ҡаты ҡаршылыҡҡа осрай. Тиберийҙың Далмация һәм Паннония менән һуғышта фиҙакәр алышы һәм еңеүе һөҙөмтәһендә (б.э. 9 й.) Рим Дунай буйлап сик ҡора һәм яңы өс провинция — Паннония, Далмация һәм Мёзия провинцияларын ойоштора. Август көньяҡта ла Рим хакимлығы биләмәләрен арттыра. Сүриә тарафынан тынғыһыҙланған Мысыр Римға йәбешеп ята һәм батшабикәһе Клеопатраның Цезарь менән Марк Антонийҙы арбап алыуы арҡаһында бойондороҡһоҙлоғон һаҡлай. Ҡартайған батшабикә һалҡын ҡанлы Августтың да ыңғай ҡарашына өлгәшә, һәм Мысыр Рим провинцияһына әйләнә. Төньяҡ Африканың көнбайышында ла Август ваҡытында Рим хакимлығы нығына. Рим пикеттары Марокконан алып Мысыр сигендәге Киренаикаға тиклем мәҙәниәтле өлкәләрен сүлдәге күсмә ҡәбиләләрҙән һаҡлап тора. ==== Юлийҙар-Клавдийҙар династияһы: Август вариҫтары (14—69 йй.) ==== [[Файл:Mapa_Imperium_Romanum.jpg|thumb|1870 йылда сығарылған «Atlas antiquus. Zwölf Karten zur Alten Geschichte» тигән атласта Рим империяһы картаһы — сығанағы: Познандәге Дәүләт Архивы.]] Август хасил иткән дәүләт ҡоролошоноң етешһеҙлектәре ул вафат булғас та күренә башлай. Ул уллыҡҡа алған Тиберий менән үҙенең ейәне, Август тарафынан утрауға һөрөлгән йүнһеҙ егет, араһындағы мәнфәғәттәр һәм хоҡуҡтар бәрелеше хәл ителмәй ҡала. Ҡаҙаныштары, аҡылы һәм тәжрибәһе буйынса Тиберий (14—37) дәүләттә беренсе кеше булырға хоҡуҡлы. Уның деспот булғыһы килмәй: үҙенә ялағайланып әфәнде (dominus) тип өндәшеүселәргә ул ҡолдарға ғына — әфәнде, ә провинциалдарға — император, граждандарға граждан булыуы тураһында әйтә. Провинциялар өсөн ул хәстәрлекле һәм эшлекле хаким була. Ләкин Римда ялағайҙар менән ошаҡсылар арҡаһында сенат менән мөнәсәбәттәре тиҙ арала боҙола. Ғаиләһендәге фажиғәле хәлдәр Тиберийҙың күңелен ҡатыра. Тарихҡа «сенаттағы намыҫһыҙ алыштар ([[Латин теле|лат.]] ''<span lang="la">impia bella</span>'')» тигән исем алған ҡанлы сәйәси ваҡиғалар башлана, улар Тациттың үлемһеҙ әҫәрендә тулы һүрәтләнә. Тиберийҙың ғүмер ахыры хаҡында асыҡ билдәле түгел, уның урынын ҡәрҙәше Германиктың улы [[Калигула]] биләй (37—41). Был ярайһы уҡ һөйкөмлө егеттең тиҙҙән властан башы әйләнә, унда бөйөклөк манияһы башлана, ул иҫ киткес ҡанһыҙ хакимға әйләнә. Үҙенә табынһындар өсөн статуяһын Йәрүсәлим ҡорамына ҡуйҙырырға йыйынған был диуананың ғүмерен преториан трибунының ҡылысы өҙә. Сенат, иркен тын алып, республика тураһында хыяллана башлағанда, преториандар яңы императорҙы — Германиктың туғаны Клавдийҙы (41—54) — килтереп ҡуя. Клавдий ике ҡатыны — Мессалина менән Агриппинаның ҡулында уйынсыҡ ҡына була. Был ике ҡатын ул осорҙағы римлы ҡатын-ҡыҙҙарҙың мәсхәрәле данын тарата. Шулай ҙа Клавдий осоронда (һәм уның ҡатнашлығында) империяның үҫеше дауам итә. Лионда тыуған Клавдий Галлияны бик яҡын күрә: сенатта төньяҡ Галлия кешеләренең Римдағы кеүек почетлы исемдәр һорауын шәхсән үҙе ҡәнәғәтләндерә. 46 йылда Клавдий Котис батшалығын Фракия провинцияһына әйләндерә, ә Мавретанияны Рим провинцияһы итә. Уның осоронда Агрикола тарафынан яуланған Британияны тулыһынса биләп алыу тамамлана. Агриппинаның интригалары, хатта, бәлки, енәйәте, уның улы Неронға юл аса (54—68). Йәш Нерон холоҡ-фиғеле менән дәүләттә биләгән урынына бөтөнләй тап килмәй. Һөҙөмтәлә, Нерон осоронда хәрби фетнә күтәрелә; император үҙ-үҙенә ҡул һала, граждандар һуғышының киләһе йылында бер-бер артлы алмашынған өс император — Гальба, Отон, Вителлий — һәләк була. ==== Флавийҙар династияһы (69—96 йй.) ==== Власть баш күтәргән йәһүдтәргә ҡаршы һуғыштың баш командующийы Веспасианға эләгә. Веспасиан (70—79) һәләтле ойоштороусы була. Ул батавтарҙың ихтилалын баҫтыра, сенатҡа мөнәсәбәттәрҙе көйләй, дәүләт хужалығын тәртипкә килтерә, үҙе Боронғо Римдағы әхлаҡи ябайлыҡ өлгөһө була. Уның улы [[Иерусалим|Йәрүсәлим]]<nowiki/>де тар-мар иткән Тит (79—81) кешелекле була, ә Веспасиандың кинйә улы Домициан (81—96) властың мираҫ буйынса тапшырылыуы Римға бәхет килтермәүен тағы бер тапҡыр раҫлай. Домициан Тиберийҙан үрнәк ала, Рейнда һәм Дунайҙа һуғыша, сенат менән дошманлаша һәм заговор һөҙөмтәһендә һәләк була. ==== Антониндар — биш яҡшы император (96—180) ==== [[Файл:Roman_Empire_Map.png|left|thumb|400x400px|Траян осоронда Рим империяһы]] Был заговор эҙемтәһе булып власҡа генералды түгел, ә сенат мөхитендәге кешене, Нерваны (96—98), тәғәйенләү тора. Ул, Ульпий Траянды (98—117) уллыҡҡа алып, Римға иң яҡшы императорҙарҙың береһен бирә. Траян Испанияла тыуып үҫә; уның юғары үрләүе империяла барған социаль йүнәлештең һәйбәт билдәһе була. Ерле императорҙар Юлийҙар һәм Клавдийҙарҙан һуң, Рим тәхетенә килмешәк Гальба, унан һуң Италия муниципийҙарынан императорҙар, ниһайәт, Испания провинциалы ултыра. Траян икенсе быуатты империя өсөн яҡшы осорға әйләндергән императорҙар рәтен башлай: улар бөтәһе лә — Адриан (117—138), Антонин Пий (138—161), Марк Аврелий (161—180) — провинциянан сыҡҡан (Антонин — Галлияның көньяғынан, ҡалған икеһе — испан); һәр береһе үҙҙәренән элгәрге императорҙың уларҙы уллыҡҡа алыуы аша үрләгән. Траян полководец булараҡ дан ала, империя уның осоронда иң ҙур майҙандарҙы биләй. Траян төньяҡта сиктәрҙе Карпаттан [[Днестр]]ға еткерә, көнсығышта дүрт провинция булдыра: Әрмән, [[Месопотамия]], Ассирия, Ғәрәп провинциялары. Тыныслыҡ һөйгән Адриан хакимиәттә һәм хоҡуҡиәттә үҙгәрештәр менән шөғөлләнә. Август кеүек үк, Адриан провинциялар буйлап күп йөрөй; Афинала үҙ өҫтөнә архонт вазифаһын алыуҙан да кәмһенмәй, үҙе үк ҡала идаралығының проектын төҙөй. Заман менән бергә атлап, ул Августҡа ҡарағанда белемлерәк була. Адриан финанс реформалары менән «донъяны байытыусы» ҡушаматын алһа, уның вариҫы Антонинды, бәлә-ҡазаға дусар булған провинциялар тураһында хәстәрлек күргәне өсөн, «кешелек атаһы» тип йөрөтәләр. Цезарҙар рәтендә иң юғары урынды Марк Аврелий биләй, уны философ тип йөрөтәләр. Олпат йәштә тәхеткә ултырған дүрт императорҙан һуң власть мираҫ буйынса йәнә лайыҡһыҙ йәш кешегә эләгә. Коммод (180—193) идара итеүҙе әшнәләренә тапшырып ҡуя, үҙе, Неронға оҡшап, данды яу яланында түгел, ә циркта, тамашала алырға йыйына. Ул заговорсылар ҡулынан һәләк була. ==== Северҙар династияһы (193—235) ==== Заговорсылар ҡуйҙыртҡан префект Пертинакс та, порфираны ҙур аҡсаға һатып алған сенатор Дидий Юлиан да власта оҙаҡ булмай. Иллирия легиондары үҙҙәренең полководецы Септимий Северҙы император тип иғлан итә. Септимий Африкала Лептиста тыуған. Ул үҙ илендә Ганнибалға кәшәнә төҙөтә. Ләкин хәҙер Рим өсөн яуҙа йөрөй. Римдың күршеләре еңеүле императорҙың ауыр ҡулын үҙ елкәһендә татый; Рим бөркөттәре Вавилондан алыҫ төньяҡтағы Йоркка тиклем елдереп йөрөп тора. Септимий 211 йылда мәрхүм була. Пуниялы Септимий Северҙың тупаҫ энергияһы уның улы Каракаллала айырыуса ныҡ сағыла. Ул власты бер туған ағаһын үлтереп ҡулға төшөрә. Каракалла, Африка тамырҙарын иҫтә тотоп, бөтә ерҙә Ганнибал статуяларын ҡуйҙырта. Римда ул данлыҡлы термаларын төҙөтә. Атаһы кеүек үк, Рим ерҙәрен Рейнда ла, Евфратта ла ныҡлы һаҡлай. Уның тыйып торғоһоҙ шауҡымлылығы үҙе тирәһендәгеләрҙең заговор ойоштороуына килтерә, шуның һөҙөмтәһендә ул һәләк була. Рим үҙенең иң бөйөк граждан ҡаһарманлыҡтарының береһе — бөтә провинциалдарға Рим гражданы булыу хоҡуғын биреүе менән нәҡ Каракаллаға бурыслы. Мысыр миҫалында ғына ла был сараның ни тиклем әһәмиәтле булыуы күренә. Август [[Клеопатра VII|Клеопатра]] батшалығын буйһондорғаны бирле был халыҡ иҫ киткес хоҡуҡһыҙлыҡтан интегә. Септимий Север Александрияға үҙидаралыҡты ҡайтара, ә Каракалла александрийҙарға Римда дәүләт вазифалары биләү хоҡуғын ғына түгел, мысырҙы тәү башлап сенатҡа индерә. Пуниялыларҙың тәхеткә ултырыуы уларҙың Сүриәләге ҡәбиләләштәренең власҡа килеүен тәьмин итә. Каракалланың тол ҡалған ҡатыны Меза Каракалланы үлтергән кешене тәхеттән төшөртөүгә өлгәшә һәм уның урынына ейәне Гелиогабалды ултырттыра. Был осорҙа Римда көнсығыш теократия хакимлыҡ ала. Ләкин жрецтың Рим легиондары башында тороуын күҙ алдына ла килтереп булмай, тиҙҙән Гелиогабал ике туған ағаһы Александр Северға алмаштырыла. Александр Север Майнц эргәһендә һәләк була. === Рим империяһының III быуаттағы кризисы (235—284) === Шул саҡта Римда варварҙарҙың хакимлыҡ итеү сәғәте етеп килгәнен күрһәткән ваҡиға була. Легиондар гот менән алан ҡатынының улы, элекке көтөүсе, көсө һәм ҡаһарманлығы арҡаһында хәрби баҫҡыстан етеҙ үрләгән Максиминды император итеп иғлан итә. Төньяҡтағы был ваҡиғаға ҡаршы Африкала проконсул Гордианды император итеп иғлан итәләр. Ҡан ҡойғос бәрелештәр һөҙөмтәһендә власть Гордиандың ейәненә эләгә. Көнсығышта фарсыларҙың һөжүмен уңыш менән кире ҡағып йөрөгәнендә ул Рим хәрби хеҙмәтендәге икенсе варвар Сир-ғәрәп сүллегендәге юлбаҫар шәйехтең улы Филипп Ғәрәп тарафынан ҡолатыла. Был семиттың өлөшөнә 248 йылда Римдың мең йыллығы тантанаһын бик бай итеп үткәреү бәхете тейә, ләкин тәхеттә ул оҙаҡ ултырмай: уның легаты, Деций, үҙенең һалдаттары баҫымы аҫтында унан власты тартып алырға мәжбүр була. Деций — ата-бабалары яғынан римлы, ләкин ғаиләһе күптән Паннонияға һөрөлгән була һәм ул шунда донъяға килә. Деций осоронда Рим империяһын тамырҙан ҡоротҡан ике яңы дошман асыла — Фракияға Дунай аша бәреп ингән готтар һәм христианлыҡ. Деций көсөн уларға ҡаршы йүнәлтә, ләкин киләһе йылы (251) готтар менән алышта һәләк булғанлыҡтан христиандарға юл аса. Власты уның иптәше Валериан тартып ала, ул улы Галлиен менән бергә идара итә. Валериан фарсыларға әсир эләгеп һәләк була, Галлиен 268 йылға тиклем власта ултыра. Ләкин Рим империяһы ҡаҡшаған була, тотош өлкәләр урындағы баш командующийҙар етәкселеге аҫтында Римдан айырылып сыға (мәҫәлән, Галлия һәм Көнсығыштағы Пальмира батшалығы). Иллириянан сыҡҡан генералдар ғына Римдың төп таянысы булып ҡала, готтарға ҡаршы тороу өсөн тупланып, береһенән-береһе һәләтле полководецтар етәксе итеп һайлана: Клавдий II, Аврелиан, Проб һәм Кар. Аврелиан Галлияны һәм Зиновия батшалығын еңә, империяның элекке сиктәрен ҡайтара; Римды яңы диуар менән урата. Ләкин легиондар ҡуйҙырған был хакимдар тиҙ арала һалдаттар ҡулынан һәләк була тора. Проб, мәҫәлән, туған провинцияһын хәстәрләп, һалдаттарҙы Рейн менән Дунайҙа виноград ултыртырға мәжбүр иткәне өсөн үлтерелә. === Тетрархия һәм доминат (285—324) === Ниһайәт, Халкидонда 285 йылда мәжүсилектәге Рим императорҙары исемлеген ослаған Диоклетиан тәхеткә ултыра. Уның үҙгәртеп ҡороуҙары Рим империяһын ныҡлы үҙгәртә. Диоклетиан Август принципатынан баш тарта һәм Рим-Византия берҙәм державаһын булдыра. Был далмат осоронда Рим провинциялар тарафынан баҫып алына. Дәүләткә ҡағылышлы өлкәлә был батшалыҡ итеүсе йөҙөндә дуализмдың юҡҡа сығыуын аңлата. Императорҙың хәрби власы граждандар республика принципат магистратураһын йота. III быуат аҙағында император власы африкалы ҡулына ҡалғас, хәрби элемент Римдың власҡа ҡағылышлы мираҫын бөтөнләй ҡыҫырыҡлап сығара. Рим легиондарының бер-бер артлы үҙ командирҙарын император итеп һайлауы был власты кәмһетә, уның теләһә кем ҡулына эләгеү мөмкинлеген бирә, шуның менән Римдың тотороҡлолоғо, ныҡлығы йомшара. Империя майҙаны бик ҙур булғанлыҡтан император ғәскәрҙәргә тотош контроллекте тормошҡа ашыра алмай, империяның икенсе яғында легиондар теләгән бер ваҡытта үҙҙәренең яратҡан командирын император итеп иғлан итеү мөмкинлегенә эйә була. Ошо сәбәпле Диоклетиан император власын коллегиаллек һәм иерархия башланғыстарында үҙгәртеп ҡора. === Диоклетиан реформалары === ==== Тетрархия ==== Август званиеһындағы императорҙың империяның икенсе яртыһы менән идара иткән Август званиелы тағы бер иптәше була; был Августарҙың икеһенең дә берәр Цезары була, ул үҙ Августының идаралашташы һәм наместнигы булып тора. Император власын ошо рәүешле бүлгесләү империяның дүрт яғында бер юлы пәйҙә булыу мөмкинлеген бирә, ә Цезарҙар һәм Августар йәһәтенән иерархик ҡоролош уларҙың мәнфәғәттәрен берләштерә һәм баш командующийҙарҙың власҡа ынтылышына легаль юлдар аса. Диоклетиан, өлкән Август булараҡ, Кесе Азиялағы Никомедияла урынлаша, икенсе Август (Максимиан Марк Аврелий Валерий) Миланда төпләнә. Рим иһә император власының үҙәге булыуҙан туҡтап ҡына ҡалмай, был үҙәк унан ныҡ алыҫлаша. Рим империяның киенсе урындағы үҙәге булыуҙан да мәхрүм ҡала. Яңы власть аралыҡ йәһәтенән генә түгел, асылы менән дә Римдан алыҫ тора. Әфәнде титулы (dominus) элек ҡолдарҙың хужаһына өндәшеү һүҙе булып торһа, хәҙер ул императорҙың рәсми титулына әйләнә; sacer һәм saciatissimus — мөҡәддәс — һүҙҙәре уның власына ҡарата әйтелә; теҙләнеү урынына хәрбиҙәрсә честь биреү индерелә: императорҙың алтынлы, аҫыл ташлы ризаһы менән ынйылы диадемаһы яңы власҡа күрше Фарсы дәүләтенең көслө йоғонтоһон раҫлай. ==== Сенат ==== Сенат та үҙгәрештәр кисерә. Ул элекке әһәмиәтен юғалта. Ул император ҡарамағындағы учреждение ғына булып ҡала. Шунан Рим һәм Константинополь сенатына бүленә, ләкин был бүленеш империя өсөн әллә ни мөһим булмай, сөнки уның дәүләт әһәмиәте батша советына йәки консисторияға күсә. ==== Хакимиәт ==== Император власы тарафынан дәүләттең яңы төрө урынлаштырыла. Идара итеү бюрократлаштырыла, магистратты чиновник алмаштыра. Магистрат күпмелер ваҡытҡа власҡа ҡуйылған һәм вазифаһын (honor) почетлы бурыс итеп үтәгән граждан була. Уның ҡарамағында приставтар, кәтиптәр (apparitores) һәм хеҙмәтселәр штаты тора. Был кешеләрҙе ул үҙе саҡыра, йәиһә уҙенең ҡолдары, ирек алғандар араһынан һайлап алып ҡуя. Бындай магистраттар бер аҙҙан империяла император эргәһендә даими хеҙмәттә торған, иерархик баҫҡыстан күтәрелә алған кешеләр менән алмаштырыла. Түңкәрелешкә башланғыс проконсулдарға һәм пропреторҙарға жалованье түләүҙе индергән Август тарафынан уҡ һалына. Адриан ваҡытында император һарайы бик ныҡ бюроклатлаша, ул һарай хеҙмәтселәрен дәүләт сановниктары итеп күтәрә. Батша хеҙмәтселәре һаны ишәйә бара. Иерархик йәһәттән ныҡ ҡатмарлаша. Диоклетиан реформалары ваҡытында иһә империя викарийҙар идараһы аҫтындағы 12 диоцезға бүленә. Һәр диоцез вағыраҡ провинцияларға (4-тән 12-гә тиклем, йәмғеһе 101) бүленә, уларға төрлөсә аталып йөрөтөлгән чиновниктар — correctores, consulares, praesides һ.б. етәкселек итә. ==== Хоҡуҡ ==== Боронғо Римда хоҡуҡиәт милли төҫтә була. Ул тик Рим граждандарының ҡаҙанышы булып тора, тик уларға хеҙмәт итә. Килмешәктәр Римда «ситтән килгәндәр» өсөн претор (peregrinus) тарафынан хөкөм ителә; һуңғары провинциалдарға ла шул система ҡулланыла, Рим преторы улар өсөн юғары судья була. Преторҙар яңы хоҡуҡиәт — Рим халҡының түгел, ә бөтә халыҡтарҙың хоҡуҡиәтен ижад итә. Был хоҡуҡты булдырып, Рим юристары бөтә халыҡтарға тәғәйенләнгән хоҡуҡиәттең дөйөм башланғыстарын һала. Претор хоҡуҡиәте айыҡ аҡыл һәм ғәҙеллек сағылышы булып тора. === Мәҙәни трансформация === Мәҙәни йүнәлешкә ҡоллоҡ һәм ғәскәр күп зыян килтерә. Ҡоллоҡ антик йәмғиәттең «ҡол» һәм «хужа» боҙоҡлоҡтарын бергә йыйған, бер ниндәй принциптары һәм рухи мираҫы булмаған иң аҙғын ҡатламын иреклегә әйләндерә. Улар башлыса элекке хужаһы өсөн кәрәкле, һәләтле кешеләр була, шунлыҡтан бөтә ерҙә лә улар һәләкәтле эштәр эшләй, бигерәк тә император һарайында ҙур зарар килтерә. Физик көскә һәм тупаҫ энергияға эйә булған был кешеләрҙе ғәскәр тиҙ ҡабул итә һәм үрләтә — айырыуса фетнәләр, һалдат ихтилалдары ваҡытында улар йәмғиәтте көс ҡулланырға, тупаҫ көстө генә танырға, ә идара итеүселәрҙе законға ихтирамһыҙ булырға күнектерә. Власть хәрбиләшә барған һайын әүәлге мәҙәни үҙәктәрҙең һәм мәҙәни усаҡтарҙың әһәмиәте кәмей. II быуат Рим империяһының иң яҡшы дәүере тип баһалана. Был ғәҙәттә ул осор императорҙарының шәхси сифаттары менән бәйләнә. Ләкин Траян һәм Марк Аврелий осороноң әһәмиәте бының менән генә түгел, ә шул заманда ҡапма-ҡаршы элементтар һәм ынтылыштар — Рим һәм провинциялар, республика һәм монархия тәртиптәре — араһында урынлашҡан тигеҙлек менән дә аңлатыла. Ә III быуатта был тигеҙлек юҡҡа сыға. Хөкөм һөргән анархиянан Диоклетиандың бөтә нәмәне көйләргә, тәртипкә күндерергә ынтылған системаһы үҫеп сыға. Кешене сәйәси ҡараштары буйынса Рим граждандарына, союздаштарға һәм провинциалдарға бүлеү урынына социаль синыфтарға бүлеү барлыҡҡа килә. Шуның менән үҙаллы община (''polis'') һәм граждан тигән төшөнсәләргә нигеҙләнгән антик донъя юҡҡа сыға. Полис — муниципийға; почётлы вазифа (''honos'') —хеҙмәт үтәүгә (''munus''); урындағы курияның сенаторы йәки куриал ҡаланың һалым түләүҙән башы сыҡмаған крепостнойына әйләнә. Рим империяһында эҙемтәләре буйынса иҫ киткес әһәмиәтле түңкәрелеш — дини нигеҙҙә берләшеү була. Христианлыҡта берләшеү антик донъяға таныш сәйәси берләшмәнең сиктәренән сығып китә: христианлыҡ, бер яҡтан, Рим гражданын — ҡол менән, икенсе яҡтан, римлыны варвар менән берләштерә. === Константин I === Диоклетиандың яһалма тетрархияһы оҙаҡҡа сыҙамай; цезарҙар авгуслыҡҡа үрләүҙәрен тыныс ҡына көтөп еткерә алмай. 305 йылда вафат булған Диоклетиан иҫән саҡта уҡ әле, ярышсылар араһында алыштар ҡуба. Британ легиондары тарафынан 312 йылда цезарь тип иғлан ителгән [[Бөйөк Константин I|Константин]] Рим эргәһендә үҙенең ярышташы, Рим преториандары кешеһе булған цезарь Максенцийҙы ҡыйрата. Римдың был еңелеүе христианлыҡҡа юл аса. Константин христиандарға үҙ диндәрен ирекле тоторға рөхсәт биреп кенә ҡалмай, дәүләт власының уларҙың сиркәүен таныуын да тәьмин итә. Диоклетиандың тетрархияһын дүрт префектура ойоштороу менән алмаштырып, Константин үҙенән алдағы император үткәргән үҙгәртеүҙәрҙе һуңынан византий стиле тип аталған күп һанлы һарай вазифалары һәм яңы титулдар хас булған ысулға алмаштыра. Яңы империяға яңы баш ҡала ла кәрәк була, Константин ҡалаһы баш ҡала булып китә. === Константиндан һуң (337—395) === Уның вафатынан һуң (337) власть өс улына күсә: Констанций Константинополь менән консығыш префектураны ала, Констант — Иллирия префектураһы менән Италияға, Константин II Галлия префектураһы менән Африкаға хужа була. Эште яңы императорҙар туғандарын ҡырыуҙан башлай. Константин менән Констант араһындағы бәрелеш һөҙөмтәһендә еңеүсе һәләк була, бөтә власть Констанций ҡулында ҡала. 360 йылда Галлия легиондары император итеп Констанцийҙың иҫән ҡалған ҡәрҙәше Юлианды күтәрә. Неоплатониктар эйәрсене булараҡ, ул христианлыҡты тыйырға һәм мәжүсилекте ҡабат ҡайтарырға тырыша. Ләкин ике йылдан ул яуҙа һәләк була. Император итеп Валентиниан (364—375) һайлана, ул икенсе христиан династияһын башлай. Валентиниан I ғүмере буйы Рейндағы һәм Дунайҙағы варварҙар менән һуғыша. 376 йылда үлә, империяның көнбайышын ике улына ҡалдыра. Варварҙар менән яуҙарҙа Валент та һәләк була. Йәш Грациан шулай уҡ тиҙҙән үлтерелә. Граждандар һуғыштары бара. Императорҙар алмашына тора, һәм ҡыҫҡа ваҡытҡа тәхеткә ултырған Феодосий (394—395) бөтә империя өҫтөнән бер үҙе идара иткән һуңғы император була. == Көнбайыш Рим империяһының ҡолауы (395—480) == 395 йылда власть Феодосийҙың ике бәләкәй улына күсә, Аркадий — көнсығышта, Гонорий көнбайышта хаким була. Көнбайыш Рим империяһы башҡа бер ваҡытта ла Көнсығыш менән бергә булмай, варварҙар баҫымы аҫтында яйлап көсһөҙләнә һәм һүнә. == Сығанаҡтар == * <span class="citation" contenteditable="false">''Талах В. ''</span><span class="citation" contenteditable="false">''Н.''<nowiki> </nowiki>[http://kuprienko.info/istoriya-kesarey-knigi-lvii-lxiii-istorii-rimlyan-diona-kassiya-kokkeyyana/ История кесарей.] [http://kuprienko.info/istoriya-kesarey-knigi-lvii-lxiii-istorii-rimlyan-diona-kassiya-kokkeyyana/ Книги LVII-LXIII «Истории римлян» Диона Кассия Коккейяна]<nowiki> = </nowiki>Історія кесарів. Книги LVII-LXIII «Історії римлян» Діона Кассія Коккейяна<nowiki> / </nowiki>Предисловие, перевод с английского, комментарии В. Н. Талаха; под ред. В. Н. Талаха и С. А. Куприенко. — Киев: Видавець Купрієнко С. А., 2013. — 239 с. — [[:ru:Special:BookSources/9786177085026|ISBN 978-617-7085-02-6]].</span> == Әҙәбиәт == '''Антик тарихсылар хеҙмәттәре:''' * Тацит К. Анналы. История. Агрикола. * Светоний Г. Т. Жизнь двенадцати цезарей. * Аврелий Виктор С. О Цезарях. * Аммиан Марцеллин. Римская история. * Писатели истории Августов (Scriptores Historiae Augustae). * Дион Кассий Кокцейян. Римская история. * Геродиан. От кончины Божественного Марка. * Зосима. Новая история. '''Хәҙерге тикшеренеүҙәр''': * Алфионов Я. И. Император Юлиан и его отношение к христианству. — М., 2012. — 432 с. — [[:ru:Special:BookSources/9785397023795|ISBN 978-5-397-02379-5]]. * Архангельский С. Указ Диоклетиана о таксах. — Нижний Новгород, 1928. * Бейкер Д. Тиберий: Преемник Августа / Пер. с англ. — М., 2004. — 304 с. — ISBN 5-9524-0765-Х. * Бокщанин А. Г. Социальный кризис Римской империи в 1 в. — М., 1954. — 240 с. * Буркхардт Я. Век Константина Великого / Пер. с нем. — М., 2003. — 368 с. — [[:ru:Special:BookSources/5952403956|ISBN 5-9524-0395-6]]. * Виппер Р. Ю. Очерки по истории Римской империи. — Ростов-на-Дону, 1995. — 484 с. — [[:ru:Special:BookSources/5876880310|ISBN 5-87688-031-0]]. * Гиббон Э. История упадка и крушения Римской империи / Пер. с англ. — М., 2001. — ISBN 5-224-02613-Х. * <nowiki>Грант М. Двенадцать цезарей / Пер. с англ. — М., 1998. — 272 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 5-300-01850-3.</nowiki> * <nowiki>Грант М. Крушение Римской империи / Пер. с англ. — М., 1998. — 224 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 5-300-01955-0.</nowiki> * [http://www.sno.pro1.ru/lib/grant_rimskie_imperatory/grant_rimskie_imperatory.pdf Грант М. Римские императоры: Биографический справочник правителей Римской империи: 31 г. до н. э. — 476 г. н. э. / Пер. с англ. — М., 1998. — 400 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927081218/http://www.sno.pro1.ru/lib/grant_rimskie_imperatory/grant_rimskie_imperatory.pdf |date=2015-09-27 }} [http://www.sno.pro1.ru/lib/grant_rimskie_imperatory/grant_rimskie_imperatory.pdf - ISBN 5-300-02314-0 .] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927081218/http://www.sno.pro1.ru/lib/grant_rimskie_imperatory/grant_rimskie_imperatory.pdf |date=2015-09-27 }} * Гримм Ю. Исследования по истории римской императорской власти. Т. 1, 2 [: От Августа до Марка Аврелия]. — СПб., 1900—1901. — 528+480 с. * <nowiki>Гриффин М. Т. Нерон: Конец династии / Пер. с англ. — М., 1999. — 408 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 5-300-02698-0.</nowiki> * Гюнтер Р., Корсунский А. Р. Упадок и гибель Западной Римской империи и образование германских королевств. — М., 1984. — 256 с. * <nowiki>Джонс А. Х. М. Гибель античного мира / Пер. с англ. — Ростов-на-Дону, 1997. — 576 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 5-85880-591-4.</nowiki> * Драгоманов М. Вопрос о всемирно-историческом значении Римской империи и Тацит. Ч. 1. — Киев, 1869. — 424 с. * Дыдынский Ф. М. Император Адриан: Историко-юридическое исследование. — М., 2014. — 264 с. * <nowiki>Казаков М. М. Христианизация Римской империи в 4 в. - Смоленск, 2002. - 464 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 5-88984-120-X. </nowiki> * <nowiki>Князьский И. О. Император Диоклетиан и конец античного мира: Государственные и правовые реформы начала домината. - М., 1999. - 208 с. - ISBN 5-900307-22-4.</nowiki> * <nowiki>Князьский И. О. Калигула. — М., 2009. — 264 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 978-5-235-03193-7.</nowiki> * <nowiki>Князьский И. О. Нерон. — М., 2007. — 352 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 978-5-235-02988-0.</nowiki> * <nowiki>Князьский И. О. Тиберий: Третий цезарь, второй август… — СПб., 2012. — 368 с. — ISBN 978-5-91419-699-5.</nowiki> * <nowiki>Коптелов Б. В. Император Лициний: На переломе эпох. — М., 2008. — 132 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 5-9551-0239-6. </nowiki> * Крист К. История времён римских императоров. В 2-х т. / Пер. с нем. — Ростов-на-Дону, 1997. — 576+512 с. — [[:ru:Special:BookSources/5222000451|ISBN 5-222-00045-1]]<nowiki>; ISBN 5-222-00039-7.</nowiki> * Ле Боек Я. Римская армия эпохи ранней Империи / Пер. с фр. — М., 2001. — 400 с. — ISBN 5-8243-0260-Х. * Махлаюк А. В. Армия Римской империи: Очерки традиций и ментальности. — Нижний Новгород, 2000. — 240 с. — ISBN 5-85746-398-Х. * <nowiki>Махлаюк А. В. Солдаты Римской империи: Традиции военной службы и воинская ментальность. - СПб., 2006. - 440 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 5-93762-045-3.</nowiki> * [http://www.sno.pro1.ru/lib/mashkin_prinzipat_avgusta/download.htm Машкин Н. А. Принципат Августа: Происхождение и сущность. — М., 1949. — 720 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250309102133/http://www.sno.pro1.ru/lib/mashkin_prinzipat_avgusta/download.htm |date=2025-03-09 }} * Межерицкий Я. Ю. «Республиканская монархия»: Метаморфозы идеологии и политики императора Августа. — Калуга; М., 1994. — 448 с. * Моммзен Т. История Рима. В 5-и т. Т. 4, 5 / Пер. с нем. — СПб., 1994—2002. — 632+736 с. — [[:ru:Special:BookSources/5873991383|ISBN 5-87399-138-3]]<nowiki>; ISBN 5-02-028217-0.</nowiki> * <span class="citation" contenteditable="false">''Ранович А.''<nowiki> </nowiki></span><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/ran/index.php Восточные провинции Римской империи в I—III вв].</span> — М., 1949. * <nowiki> Ростовцев М. И. Общество и хозяйство в Римской империи. В 2-х т. / Пер. с нем. — СПб., 2000—2001. — 400+408 с. — ISBN 5-02-026814-3. </nowiki> * Сергеев И. П. Римская империя в 3 в. н. э.: Проблемы социально-политической истории. — Харьков, 1999. — 208 с. * <nowiki>Токарев А. Н. Становление официальной идеологии принципата императора Августа. — Харьков, 2011. — 272 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 978-966-623-787-6.</nowiki> * <nowiki>Фёдорова Е. В. Императорский Рим в лицах. — Смоленск, 1995. — 416 с. — ISBN 5-87993-0017.</nowiki> * <nowiki>Фонтен Ф. Марк Аврелий / Пер. с фр. — М., 2005. — 256 с. — ISBN 5-235-02787-6. </nowiki> * <nowiki>Хизер П. Падение Римской империи / Пер. с англ. — М., 2011. — 800 с. </nowiki><nowiki>- ISBN 978-5-17-057027-0.</nowiki> * <nowiki>Холланд Р. Октавиан Август: Крёстный отец Европы / Пер. с англ. — М., 2010. — 352 с. — ISBN 978-5-17-068217-1.</nowiki> * <nowiki>Шифман И. Ш. Цезарь Август. — Л., 1990. — 200 с. — ISBN 5-02-027288-4. </nowiki> * Штаерман Е. М. Кризис рабовладельческого строя в западных провинциях Римской империи. — М., 1957. — 512 с. * [http://www.sno.pro1.ru/lib/staerman_moral_i_religiya_ugnetennikh_klassov/download.htm Штаерман Е. М. Мораль и религия угнетённых классов Римской империи: Италия и западные провинции. — М., 1961. — 320 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927044718/http://www.sno.pro1.ru/lib/staerman_moral_i_religiya_ugnetennikh_klassov/download.htm |date=2015-09-27 }} * [http://www.sno.pro1.ru/lib/staerman_rabovlad_otnoshen_v_imperii/download.htm Штаерман Е. М., Трофимова М. К. Рабовладельческие отношения в ранней Римской империи: Италия. — М., 1971. — 320 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927052935/http://www.sno.pro1.ru/lib/staerman_rabovlad_otnoshen_v_imperii/download.htm |date=2015-09-27 }} == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:Ancient Rome}} * [http://www.roman-glory.com Римская Слава] Античное военное дело * [http://ancientrome.ru/ История Древнего Рима] Источники и публикации по истории и культуре Древнего Рима, карты, справочники. * [http://www.ancienthistory.spb.ru/book/19-58stanovlenie/ Рим становится империей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110804072538/http://www.ancienthistory.spb.ru/book/19-58stanovlenie/ |date=2011-08-04 }}, [http://www.ancienthistory.spb.ru/book/19-59preemniki/ Преемники Августа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919001536/http://www.ancienthistory.spb.ru/book/19-59preemniki/ |date=2017-09-19 }} и др. статьи на сайте «История Древнего мира» {{Һайланған мәҡәлә|тарих}} [[Категория:V быуатта юҡ булғандар]] [[Категория:Рим империяһы]] [[Категория:Боронғо Рим]] [[Категория:Африка тарихи дәүләттәре]] [[Категория:Яҡын Көнсығыш тарихи дәүләттәре]] [[Категория:Европа тарихи дәүләттәре]] 6zw13v4ihs1nw6342007hns2m1ekf6x 0 111248 1300539 971624 2026-07-07T10:13:15Z ~2026-38575-26 48280 /* Этноним */ Дыуан тигән һүҙҙең килеп сығышының яңы аңлатмаһы 1300539 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} {{БМ|Дыуан (мәғәнәләр)}} {{Халыҡ | название = Дыуан | изображение = Тамги дуванцев.png | ширина = | подпись = Тамғалары | самоназвание = | численность = 40 меңдән ашыу (баһалама){{sfn|История башкирских родов|2016|с=109}} | расселение = {{Флагификация|Российская Федерация}}<br /> *{{Флагификация|Башҡортостан}}<br /> [[Благовар районы|Благовар]], [[Балаҡатай районы|Балаҡатай]], [[Кушнаренко районы|Кушнаренко]], [[Ҡыйғы районы|Ҡыйғы]], [[Мәсетле районы|Мәсетле]] һәм [[Саҡмағош районы|Саҡмағош]] райондары | вымер = | архкультура = | язык = [[башҡорт теле|башҡорт]] | раса = | религия = [[ислам]] | родственные = | входит = | включает = | происхождение = }} '''Дыуан''' (''Дыуанай'') — [[Башҡорт ҡәбиләләре|башҡорт ҡәбиләһе]]. Телдәре [[башҡорт теле]] [[төньяҡ-көнбайыш диалект]]ының [[Түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләше|түбәнге ағиҙел-ыҡ]] һәм [[көнсығыш диалект]]ының [[Әй һөйләше|әй]] һөйләштәренә ҡарай{{sfn|История башкирских родов|2016|с=46—54}}<ref>{{книга | автор = [[Рәшит Шәкүр|Шәкүров Р. З.]] | заглавие = Башҡорт диалектологияһы| ссылка= | ответственный = | место = Өфө| издательство = Китап| год = 2012| том = | страниц = 240| страницы = 47, 146| isbn = 978-5-295-05479-2| ref= }}{{ref-ba}}</ref>. == Этноним == [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Ж. Ғ. Кейекбаев]] фаразы буйынса, [[А (кириллица)|[а]]] өнөнөң [[У|[у]]] өнөнә күсеү ҡағиҙәһе нигеҙендә «дыуан» һәм «табын» этнонимдары бер-береһенә тап килә: ''дауан'' > ''табын'' > ''дыуан''{{sfn|Кузеев Р. Г.|2010|с=204}}. [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Ғ. Кузеев]] фекеренә ярашлы, «дыуан» этнонимы [[монголдар]]ҙың ''дурбан'' (dörben) ҡәбиләһе атамаһынан барлыҡҡа килә: ''дурман'' >''дурбан'' > ''дыуан''{{sfn|История башкирских родов|2016|с=15}}. Әммә дыуан һәм дурман ҡәбиләләре төрлө сығышлы айырым ҡәүем булғанлыҡтан, «дыуан» һәм «дурман» этнонимдары бер-береһенә тап килмәй. «Дыуан» башҡорт этнонимы [[Алтын Урҙа]]ла һәм ул тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килгән дәүләттәрҙә ([[Ҡырым ханлығы|Ҡырым]], [[Себер ханлығы|Себер]] һәм [[Ҡазан ханлығы|Ҡазан]] ханлыҡтарында, [[Нуғай Урҙаһы]]нда) социаль термин булараҡ ҡулланылған. Был социаль термин «диван» ғәрәп һүҙенән барлыҡҡа килгән, ул мосолман илдәрендә башҡарма орган (канцелярия, ведомство) тип аңлатылған{{sfn|История башкирских родов|2016|с=16}}. [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] буйынса дыуан-табын ырыуы составының беренсе өлөшө Дыуан антропонимынан, ә [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Ғ. Кузеев]] буйынса — «дыуан» этнонимынан барлыҡҡа килгән{{sfn|История башкирских родов|2016|с=15}}. Р. Ғ. Кузеев буйынса, «дыуанай» (сығанаҡтарҙа «Дуванейская волость») атамаһы башҡорттарҙың «дыуан» этнонимының урыҫлашҡан формаһы булып тора. Шул уҡ ваҡытта «дыуанай» этнонимы «Дыуан +Әй» (Дыуан-Әй) ике составлы һүҙҙән тора{{sfn|История башкирских родов|2016|с=23}}. Шулай уҡ дыуан тигән һүҙ боронғо төрки доған/тоған ("ыласын") тигәндән килеп сығалыр. «Дыуан» этнонимы шулай уҡ [[ҡаҙаҡтар]] (''джуван''), [[ҡырғыҙҙар]] (''дубан'') һәм [[үзбәктәр]]ҙең (''дувана'') составында теркәлгән{{sfn|Кузеев Р. Г.|2010|с=289}}. == Тарихы == Риүәйәттәргә ярашлы, дыуандарҙың ата-бабаһы Ҡормый «Алтайҙан», «Иртыштан», «көньяҡтан», «Мәккә яғынан» килгән һәм башта [[Ыҡ]] йылғаһы буйында, артабан [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы буйында һәм һуңынан 13 улы менән [[Әй]] йылғаһы үҙәненә килеп төйәкләнгән{{sfn|История башкирских родов|2016|с=15}}. Дыуан-әйле ырыуы шәжәрәһе буйынса, ҡәбиләнең ата-бабаһы [[Майҡы бей]]ҙең энеһе йәки Юлбуға, ә уларҙың атаһы Субра булған. Башҡа шәжәрә буйынса Юлбуға [[табын]]дарҙың һәм уларҙан айырылып сыҡҡан [[балыҡсы]], [[ирәкте]], [[ҡаҙансы]], [[ҡайпан]] һәм [[танып]] ырыуҙарының боронғо ата-бабаһы Майҡы бейҙең улы тип күрһәтелә{{sfn|История башкирских родов|2016|с=40}}. Әммә табын шәжәрәләрендә Майҡы бейҙең атаһы тип Төмән бей иҫәпләнә, ә Юлбуға бөтөнләй телгә алынмай. Был факт һәм шулай уҡ этнография материалдары дыуан һәм табын ҡәбиләләренең туғандаш, ләкин айырым берләшмәләр икәнен дәлилләй. Тарихтарының тәүге этаптарында башҡорттарҙың табын, дыуан, ирәкте, балыҡсы, танып, ҡаҙансы һәм ҡайпан ҡәбиләләренең ата-бабалары этник яҡтан туған булған төркөмдө тәшкил иткән. Шулай итеп, дыуандар башҡорт табындары араһында айырым ырыу булы ойошҡан{{sfn|История башкирских родов|2016|с=17—19}}. [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|М. И. Өмөтбаев]] буйынса, Майҡы бей «[[Ҡырым]] һәм Кубань яр буйҙарын ҡалдырып, Кубань һәм [[Волга]] һыуҙарын үтеп, [[Яйыҡ]] тамағына барып етә». Унан Яйыҡ буйлап үргә күтәрелә һәм «Яйыҡтың үрге ағымынан [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] һәм [[Иртыш]]ҡа тиклем ерҙәрҙе биләп, оло хан булып китә». Шулай уҡ Өмөтбаев буйынса, [[мең]]леләр Ағиҙел буйына килгән табындарға төньяҡта Йыуалыкүлдең<ref>Хәҙерге Башҡортостан Републикаһы [[Иглин районы]] [[Аҡбирҙе (Иглин районы)|Аҡбирҙе]] ауылы тирәһе</ref> Ағиҙелгә ҡойған урындан һәм Аҡбирҙе тауынан көньяҡта Көгәнәк йылғаһының тамағына ҡәҙәр ер бүлеп биргәндәр. Был улусҡа Кесе (Күрпәс) Табын атамаһы бирелә, артабан Кесе Табындан бер нисә айырым аймаҡ барлыҡҡа килә — Төкөн-Табын, Кәлсер-Табын, Ҡумрыҡ-Табын, Бишул-Табын, Йомран-Табын һәм Дыуан-Табын{{sfn|История башкирских родов|2016|с=21–22}}. Дыуандарҙың бер өлөшө [[Урал аръяғы]]нда, [[Әй]] йылғаһы үҙәнендә төйәкләнә һәм [[әйле]] башҡорттары төркөмөнә инеп Дыуан-Әйле аймағын барлыҡҡа килтерә. Дыуан-әйлеләрҙең бер өлөшө Ағиҙел һәм [[Сәрмәсән]] йылғалары бассейнына барып урынлаша. Һуңыраҡ был ерҙәр [[Ҡазан даруғаһы]]ның Дыуан (Юхнев, П. И. Рычков, В. А. Урусов), йәғни Дыуанай (Ф. Жилин, И. Кирилов, П. И. Панин) улусы булараҡ теркәлә{{sfn|История башкирских родов|2016|с=23–22}}. [[Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы|Башҡортостан Рус дәүләтенә ҡушылғандан]] һуң, дыуан башҡорттары ерҙәренә аҫабалыҡ хоҡуғын раҫлаған ярлыҡтар алалар. [[Себер ханлығы|Себер хандарына]] буйһонған дыуан-әйлеләр XVII быуат башында Рус дәүләте составына инә{{sfn|История башкирских родов|2016|с=25–26}}. 1725 йылда Көңгөр бургомистры Юхнев Башҡортостанда [[Ҡазан даруғаһы]]ның Дыуан улусын һәм [[Нуғай даруғаһы]]ның Дыуан-Табын улусын телгә алған. XVIII быуатта [[Рычков Пётр Иванович|П. И. Рычков]] [[Себер даруғаһы]]ның Әйле улусы составында Дыуан һәм Таҙ-Дыуан аймағын һәм Көҙәй улусы составында Дыуан-Көҙәй аймағын, Ҡазан даруғаһында айырым Дыуан улусын<ref>Ҡазан даруғаһының Дыуан улусы составында П. И. Рычков Дыуанай, Әзей-Дыуанай, Рәсмәкәй, Баҡай, Талбаҙы аймаҡтарын (йәки түбәләрен) теркәй. Һанап үтелгән атамалар Башҡортостан Республикаһы Благовещен һәм Кушнаренко райондары топонимияһында осрай: [[Рәсмәкәй (Кушнаренко районы)|Рәсмәкәй]], [[Баҡай (Кушнаренко районы)|Баҡай]], [[Талбаҙы (Кушнаренко районы)|Талбаҙы]], [[Удельно-Дыуанай]].</ref> теркәй{{sfn|История башкирских родов|2016|с=14}}. Генераль ер межалауы һөҙөмтәләре буйынса, XIX быуат башына ҡарай Дыуан улусы ({{lang-ru|Дуванская волость}}) составында — 184172{{sfn|Асфандияров А. З.|2009|с=537}}, Дыуанай улусында ({{lang-ru|Дуванейская волость}}) — 131431{{sfn|Асфандияров А. З.|2009|с=377}}, Дыуан-Табын улусында ({{lang-ru|Дуван-Табынская волость}})  74099 дисәтинә ер була{{sfn|Асфандияров А. З.|2009|с=171}}. ХVII быуат документтарының береһендә Дыуанай улусының сиктәре күрһәтелгән<ref>{{Скрытый |Рамка = |Ссылка = rihgt |Выравнивание_заголовка = left |Заголовок = ХVII быуат документтарының береһе буйынса Дыуанай улусының сиктәре: |Наклон_текста = italic |Фон_заголовка = |Содержание = «По указу великих государей, царей и великих князей Иоанна Алексеевича, Петра Алексеевича… дали грамоту башкирцам Уфимского уезда Дуванейской волости Кунурбаю Сейтякову с товарищи на землю и сенные покосы и озера, истоки и на лесы, и вотчину, и на всякое угодье, и бортной угодей… и та де их вотчина, озера и всякие угодья Дуванейской волости деревни Ишеевы башкирцем Ишеем Ишкильдеевым с товарищи разделена. Он, Ишейка с товарищи, владел по разделу отцовскому полутора тюбою по межам левой стороны по Белой реке от речки Араслану с устья на одинокий дуб, от того дуба на широкий полой (?), с того полого (?) на озеро Кутин тарты да через Белу реку пониже Чермасану речки на остров Умяру. Чермасанское устье вверх по Чермасану на Скрепуны арему, с тое аремы по Арскую до вершины между речки Калмашем заводнем до кленова Сухова логу, и по тем местам на сей стороне реки Чермасану, и за Белую реку от Чермасану к Бирску владеет он Ишейка с товарищи. Вверх по… реке Чермасану реке на другой стороне владеют они, Кунурбай с товарищи полутретью тюбою. Исток впал в Белую реку Зюкали, и от того истоку на ольховую арему Зилика, и от того Зилика на большой Силы (?) вдоль Аяря озера калнинской рубеж назад к Белой реке на низ Аллика (?) нижней стороны Суружяды по реке суходо… черной одинокой талы, от того черного по суходолу по речке вверх на Набатой брод, от того Набатова броду вверх по речкеКулюшле до вершины, а с вершины Кулюшли на чувашский яз через лес, а за лесом речка Сулы и от той речки Кураш за вершину речки Бизмена и по речке Бизмени на низ до истоку и до Чермасана, Бизмени бердянской, из того истоку вверх до вершины и от той вершины по речке Тюрюш чрез тюрюшский овраг, а по тому оврагу доволны, и от вершины по калнинский рубеж чрез перелесок и от того перелеску, что слывет Дытны на низ, что слывет Суккары по арке Быс на низ, а от тое Базы, что слывет Ишем, да что называют речку Чириш с вершины на низ по Чиришу речке черный луг, и с того черного луга на лисье гнездо, и от того лисьего гнездана поля аркой, и от тое арки на гору, а с него же на круглый сосняк через Белую реку на Шамшадинский исток, рубеж, что слывет Сосынды овраг вверх и до устья того оврага ж по речке Еланды, и от той речки Еланды рубеж Куюков, и от того Куюкова за вершину Урдяш по арке вдоль на калнинский рубеж, что слывет Иш лес, а чрез лес, что слывет Маянды овраг до вершины истока и до устья по Солниг (?), а от Солонига по черный калнинский рубеж, и от того рубежа на гору на белый камень и от того камня Сельлязя и от того … по обе стороны Чермасана реки…»}}</ref>{{sfn|История башкирских родов|2016|с=82—83}}. Дыуанай улусы дүрт түбәнән торған: Ишәй, Әзей, Рәсмәкәй һәм Баҡай. ХVIII быуат башында шулай уҡ Йылҡысы түбәһе билдәле булған. Дыуанай улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрен рәсми рәүештә раҫлаған 7152 (1643—1644 йй.), 7185 (1676—1677 йй.) йылдарҙағы батша ярлыҡтарын, 1704 йылдың 18 февралендә һаҡлаусы ярлыҡты алалар{{sfn|История башкирских родов|2016|с=82—83}}. Дыуандар [[башҡорт ихтилалдары]]нда әүҙем ҡатнашалар. [[Башҡорт ихтилалы (1662—1664)|1662—1664 йылдарҙағы ихтилал]] осоронда, себер хандарының Күсем нәҫеле вәкилдәренең береһе хан улы Көсөк Башҡортостан ханы тип иғлан ителә. 1662 йылдың июлендә баш күтәреүселәр [[Сылва]] йылғаһы буйындағы урыҫ торамаларын туҙҙыра һәм [[Көңгөр]]ҙө баҫып ала, Урал аръяғында бер нисә биҫтәне, острогтарҙы һәм монастырҙарҙы яндыралар. Уралдың көнбайышында улар Архангельское ауылын (хәҙерге [[Бөрө]] ҡалаһын), [[Яр Саллы|Саллы]] острогын баҫып алалар, [[Минзәлә]] һәм [[Өфө]] ҡалаларын ҡамайҙар. [[Алдар Иҫәкәев]] һәм [[Күсем Түләкәев]] етәкселегендәге [[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)|1704—1711 йылдарҙағы ихтилал]] киң таралыу ала, уның барышында башҡорттар хан һайлайҙар һәм [[Ҡазан]]ға тиклем барып етәләр. [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|1735—1740 йылдарҙағы ихтилалдар]] барышында етәкселәренең береһе дыуан башҡорто [[Мәндәр Ҡарабаев]] була. 1737 йылда Себер даруғаһы Дыуан улусының старшинаһы Мәндәр Ҡарабаев 1500 кешенән торған отряд йыя. Шул уҡ йылдың июлендә [[Төлкөсура Алдағолов]], [[Бәпәнәй Төрөпбирҙин]], Мәндәр Ҡарабаев һ.б. етәкселегендәге 6300 башҡорт баш күтәреүселәре Урал аръяғындағы ҡәлғәләргә һәм биҫтәләргә һөжүм итә. Артабан Төлкөсура Алдағолов һәм Мәндәр Ҡарабаевтың улы Мәүлит етәкселегендәге отряд Өфөгә йүнәлә. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда дыуан башҡорттары араһынан сыҡҡан ике пугачев полковнигы була: Ишмән Итҡолов һәм Миҙәт Миңдиәров. Ишмән Итҡолов (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы [[Оло Ҡыҙылбай|Ҡыҙылбай]] ауылынан) [[Салауат Юлаев]]тың иң яҡын көрәштәштәренең береһе була, Көңгөр һәм [[Красноуфимск]] араһында хәрәкәт иткән баш күтәреүселәр отряды менән етәкселек итә, 1774 йылдың 19 февралендә Красноуфимск янындағы алышта һәләк була. Дыуан улусы старшинаһы Миҙәт Миңдиәров (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Балаҡатай районы [[Миҙәт]] ауылынан) Е. И. Пугачёвтан полковник дәрәжәһен ала{{sfn|История башкирских родов|2016|с=26–40}}. Дыуан башҡорттары Рус дәүләте ғәскәре составында күп кенә һуғыштарҙа, [[Ете йыллыҡ һуғыш]]та, 1771—1773 йылдарҙағы Польша походында, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм башҡаларҙа ҡатнаша. Дыуанай башҡорттарынан сыҡҡан 4-се башҡорт полкының командиры поход старшинаһы [[Аҫылғужа Бакиров]] (Башҡортостан Республикаһы Саҡмағош районы [[Үрнәк (Саҡмағош районы)|Үрнәк (Ҡаракөсөк)]] ауылынан) үҙенең командаһы менән [[Дрезден]] эргәһендәге һ.б. алыштарҙа ҡатнаша һәм ҡаһарманлығы өсөн 1813 йылдың 27 декабрендә III дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә. Ошо уҡ орден менән хорунжий Оморҙаҡ Ишдәүләт улы Абразаҡов һәм полк командиры вазифаһын башҡарыусы [[Ҡаранай Искәндәров]] бүләкләнә. Аҫылғужа Бакировтың командаһы Парижға барып етә, подпоручик дәрәжәһен алыуға тиклем хеҙмәт итә. 1823 йылда Бакировҡа һәм уның улдарына [[Башҡорт дворянлығы|дворянлыҡ]] хоҡуғы бирелә{{sfn|История башкирских родов|2016|с=41—45}}. Һуңыраҡ Дыуан улусы ерҙәре [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе|Бәләбәй]], [[Бөрө өйәҙе|Бөрө]], [[Златоуст өйәҙе|Златоуст]] һәм [[Өфө өйәҙе|Өфө]] өйәҙҙәре составына керә, ә 1865 йылда был өйәҙҙәр [[Өфө губернаһы]]на инә. 1798—1854 йылдарҙа, [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда, Дыуан улусы — 4-се, 4-се Загорный (һуңынан 4-се), 4-се Көнбайыш (5-се), 7-се (8-се, 9-сы) һәм 8-се (7-се, 9-сы); ә Дыуанай улусы — 7-се (8-се, 9-сы), 5-се (10-сы, 11-се) һәм 10-сы (12-се, 13-сө) башҡорт кантондарына ҡарай<ref>{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/4904-dyuan|Дыуан|автор=[[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Йәнғужин Р. З.]]}}</ref><ref>{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/4905-dyuanaj|Дыуанай|автор=[[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Йәнғужин Р. З.]]}}</ref>. == Урынлашыуы == Дыуан (Дыуанай) ҡәбиләһе башҡорттарының аҫаба ерҙәре (Дыуанай улусы) Башҡортостандың үҙәк өлөшөндә — Бөрө, Бәләбәй һәм Өфө өйәҙҙәренең сигендә, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы|Благовар]], [[Кушнаренко районы|Кушнаренко]] һәм [[Саҡмағош районы|Саҡмағош]] райондары биләмәләрендә урынлашҡан. Дыуанайҙарға көнбайыштан — [[йылан]], төньяҡ-көнбайыштан — [[йәлдәк]], ә көньяҡтан, көньяҡ-көнсығыштан һәм көнсығыштан — [[ҡаңлы]] ҡәбиләләре күрше була. Дыуан-Әйлеләр Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышында, Әй йылғаһы үҙәнендә һәм уның Оло Ыйыҡ, Ҡыйғы, Ыйыҡ ҡушылдыҡтарының түбәнге ағымында төйәкләнгәндәр. Хәҙерге ваҡытта был ерҙәр Башҡортостан Республикаһының [[Балаҡатай районы|Балаҡатай]], [[Ҡыйғы районы|Ҡыйғы]] һәм [[Мәсетле районы|Мәсетле]] райондары биләмәләрендә урынлашҡан. Дыуан-Әйлеләргә көнбайыштан — [[унлар]], төньяҡ-көнбайыштан — [[балыҡсы]], төньяҡтан — [[ҡошсо]] һәм [[өпәй]], көнсығыштан — [[ҡатай]], ә көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан  [[мырҙалар]], сарт һәм [[әйле]] ҡәбиләләре уларға күрше була{{sfn|История башкирских родов|2016|с=82—83}}. {| class="wikitable" !colspan="3" |Тораҡ пункттар{{sfn|Асфандияров А. З.|2009|с=}}{{sfn|История башкирских родов|2016|с=82—112}} |- ! РФ субъекты !! Район !! Тораҡ пункттар |- |rowspan="10" | [[Башҡортостан]] || [[Благовар районы]] || Исмәғил, [[Иҫке Күсәрбай|Иҫке Күсәрбай (Күсәрбай)]], [[Әхмәт (Благовар районы)|Әхмәт]] |- | [[Балаҡатай районы]] || [[Миҙәт|Миҙәт (Сәпәш)]], [[Яңыбай (Балаҡатай районы)|Яңыбай]] |- | [[Кушнаренко районы]] || [[Байталлы]], [[Баҡай (Кушнаренко районы)|Баҡай]], [[Иҫке Йомран]], [[Ҡупай]], Монас (Мәрженгүл, Сукол), [[Мәүлет (Кушнаренко районы)|Мәүлет]], [[Рәсмәкәй (Кушнаренко районы)|Рәсмәкәй]], [[Талбаҙы (Кушнаренко районы)|Талбаҙы]], [[Шыршы-Тартыш|Тартыш (Шыршы-Тартыш, Шырыш-Тартыш)]], [[Түбәнге Сәйет]], [[Үрге Сәйет]] |- | [[Ҡыйғы районы]] || [[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]], Айғыръял, [[Алағуз|Алағуҙ (Ҡабыл)]], [[Йосоп (Ҡыйғы районы)|Йосоп]], [[Мәсәк]] |- | [[Мәсетле районы]] || [[Аҙанғол (Мәсетле районы)|Аҙанғол (Аҙнағол)]], Аҡҡын, [[Бурансы (Мәсетле районы)|Бурансы]], [[Ғүмәр (Мәсетле районы)|Ғүмәр]], [[Дыуан-Мәсетле]], Исмәғил, [[Иҫке Мишәр]], [[Көршәле|Көршәле (Апшан)]], [[Ҡаранай (Мәсетле районы)|Ҡаранай]], Төрөпкилде, [[Түбәнге Туҡбай|Туҡбай]], [[Яңы Мишәр]], [[Ясин (Мәсетле районы)|Ясин (Мортаза, Иҫәнбай)]], [[Яңы Яуыш (Мәсетле районы)|Яуыш]] |- | [[Саҡмағош районы]] || [[Аблай (Саҡмағош районы)|Аблай]], [[Иҫке Бәшир|Бәшир (Иҫке Бәшир)]], [[Иҫке Биккенә]], [[Иҫке Ихсан]], [[Иҫке Ҡалмаш]], [[Киндеркүл|Киндеркүл (Ҡандракүл)]], [[Күсәкәй (Саҡмағош районы)|Күсәкәй]], [[Ҡалмашбаш]], [[Рапат]], [[Саҡмағош]], [[Үрнәк (Саҡмағош районы)|Үрнәк (Ҡаракөсөк)]], [[Яңы Йомран|Яңы Йомран (Ҡалмыштамаҡ)]], [[Яңы Ҡалмаш]], [[Яңы Рәсмәкәй|Яңы Рәсмәкәй (Яңы Ураҙмәкәй)]] |} == Билдәле кешеләре == * [[Ричард Аллаяров]] — Социалистик Хеҙмәт Геройы * [[Сабир Ваһапов]] — дәүләт эшмәкәре * [[Абдулла Вәлиев]] — Советтар Союзы Геройы * [[Әкрәм Вәли]] — шағир һәм яҙыусы * [[Рәйес Ғабдрахманов]] — яҙыусы * [[Ринат Камал]] — яҙыусы * [[Барый Кәлимуллин]] — педагог * [[Мәндәр Ҡарабаев]] — ихтилал етәксеһе * [[Ҡотдос Латипов]] — Советтар Союзы Геройы * [[Миләүшә Мортазина]] — йырсы һәм педагог * [[Илфаҡ Смаҡов]] — йырсы * [[Хөсәйен Фәтҡуллин]] — педагог * [[Рәғиҙә Янбулатова]] — актриса{{sfn|История башкирских родов|2016|с=120—125}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ИСДБ}}{{ref-ru}} * {{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Дуван. Том 16 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов | ссылка=| ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Уфимский полиграфкомбинат| год = 2016| том = | страниц = 688| страницы = | isbn = 978-5-85051-000-0| ref= История башкирских родов}}{{ref-ru}} * {{Китап:Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан}} * {{ПБН}}{{ref-ru}} * {{книга | автор =[[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Кузеев Р. Г.]] | заглавие = Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. — 2-е изд., доп. | ссылка=| ответственный = | место = Уфа| издательство = ДизайнПолиграф-Сервис| год = 2010| том = | страниц =560 | страницы = | isbn = 978-5-94423-212-0| ref= Кузеев Р. Г.}} {{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/4904-dyuan|Дыуан|автор=[[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Йәнғужин Р. З.]]}} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/4905-dyuanaj|Дыуанай|автор=Йәнғужин Р. З.}} {{Башҡорт ҡәбиләләре}} [[Категория:Башҡорт ҡәбиләләре]] 1r35h164adu64hluzyhingfca7cuw4z 0 113941 1300500 1284921 2026-07-06T13:43:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300500 wikitext text/x-wiki {{Ғалим|Имя=Дэни Родрик|Оригинал имени=Dani Rodrik|Изображение=Dani Rodrik AB 02.jpg|Ширина=250px|Описание изображения=Дэни Родрик|Научная сфера=иҡтисад, халыҡ-ара иҡтисади мөнәсәбәттәр, иҡтисади үҫеш, сәйәси экономия|Награды и премии=Василий Леонтьев премияһы ([[:en:Global Development and Environment Institute|Global Development and Environment Institute]])}} '''Родрик Дэни''' ({{lang-en|Dani Rodrik}}; [[14 август]] [[1957 йыл]]) — төрөк иҡтисадсыһы, үҫештәге илдәрҙең иҡтисады һәм институциональ реформалар буйынса белгес, [[Гарвард университеты]] эргәһендәге Джон Ф. Кеннеди Хөкүмәт мәктәбенең халыҡ-ара сәйәси экономия профессоры. Уға тиклем Нью-Джерси штатындағы Принстон Перспектив тикшеренеүҙәр институты эргәһендәге Альберт Хиршман исемендәге кафедраның социаль фәндәр профессоры була. Халыҡ-ара иҡтисад, иҡтисади үҫеш һәм сәйәси экономия өлкәһендә Родриктың публикациялары күп. Уның тикшеренеүҙәр үҙәгендә торған төп мәсьәләләрҙең береһе — нимә ул яҡшы иҡтисади сәйәсәт һәм ни өсөн был өлкәлә ҡайһы бер хөкүмәттәр башҡаларға ҡарағанда уңышлы эшләй. Төп хеҙмәттәре: «Иҡтисад хәл итә: „ауыр фәндең“ көсө һәм көсһөҙлөгө» (''Economic Rules: The Rights and Wrongs of the Dismal Science'') и «Глобалләшеү парадоксы. Демократия һәм донъя иҡтисадының киләсәге» (''The Globalization Paradox: Democracy and the Future of the World Economy''). ''Global Policy ''академик журналының мөхәррирҙәше булып тора<ref>{{Cite web|title=Editorial Board|url=http://onlinelibrary.wiley.com/journal/10.1111/%28ISSN%291758-5899/homepage/EditorialBoard.html|last=Staff writer|publisher=Wiley-Blackwe]]}}</ref>. == Биографияһы == Дэни Родрик 1957 йылдың 14 авгусында Сефард йәһүдтәре ғаиләһендә тыуған<ref>[http://www.nytimes.com/2007/01/30/business/worldbusiness/30trade.html?ex=1327813200&en=b09c1256f811eb09&ei=5088 NY Times Article]</ref>. [[Истанбул|Истамбулда]] Robert College тамамлағас<ref name="EE">[http://www.cosgel.uconn.edu/Publications/Turkishtime(5MB).pdf Turkishtime Article (in Turkish)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070719235032/http://www.cosgel.uconn.edu/Publications/Turkishtime%285MB%29.pdf |date=2007-07-19 }}</ref>, ул Гарвард колледжында — А. Б. дәрәжәһен (отличиелы диплом), артабан «''Сауҙа именлеге теорияһы һәм валюта сәйәсәте буйынса тикшеренеүҙәр''» диссертацияһы өсөн — иҡтисад өлкәһендәге философия докторы һәм Принстон университетында дәүләт идараһы оҫтаһы дәрәжәләрен ала. «''Radikal''» төрөк гәзите өсөн иҡтисад буйынса мәҡәләләр яҙа ([[2009 йыл]]дың июленән). Review of Economics and Statistics’тың мөхәррирҙәше булып тора. Родриктың исеме Милли Иҡтисади тикшеренеүҙәр бюроһы, Иҡтисади сәйәсәт тикшеренеүҙәре үҙәге, Глобаль үҫеш үҙәге, Халыҡ-ара иҡтисад институты һәм Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр советы менән бәйләнгән. Дэни Родрик Форд һәм Рокфеллер фондтарынан гранттар алған. [[2011 йыл]]да, башҡарма комитет ағзаһы сифатында, яңы ойошторолған World Economics Association'ға ҡушыла. Ҡатыны — түңкәрелеш әҙерләү планында ҡатнашҡан өсөн ғүмерлек төрмәгә (мөҙҙәте һуңынан 20 йылға тиклем кәметелә) хөкөм ителгән отставкалағы төрөк генералы [[:en:Çetin Doğan|Четин Доган]]дың ҡыҙы. == Эшмәкәрлеге == Уның [[1997 йыл]]да сыҡҡан ''«Глобалләшеү үтә шашып киттеме?''» тигән китабы «Bloomberg Businessweek» журналы тарафынан «тиҫтә йыллыҡтың иң мөһим иҡтисади китаптарының береһе» тип табыла. Хеҙмәтендә ул глобаль баҙар менән социаль тотороҡлолоҡ араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтың өс юҫығын иғтибар үҙәгенә ҡуя, [[глобалләшеү]] осоронда барлыҡҡа килгән һәм глобаль баҙарҙа уңыш ҡаҙаныу мөмкинлектәренә һәм капиталға эйә булған милли дәүләттәр менән ундай өҫтөнлөктән мәхрүм булған дәүләттәр араһындағы айырманы тәрәнәйтеүсе дилемманы асып күрһәтә. Шулай итеп, был ирекле баҙар системаһы социаль тотороҡлолоҡҡа һәм урындарҙағы социаль нормаларға хәүеф менән янай<ref>{{Cite book|year=1999|author=Rodrik, Dani|title=The New Global Economy and Developing Countries: Making Openness Work|publisher=Overseas Development Council|isbn=1-56517-027-X}}</ref>. Анализ барышында Родрик был ҡапма-ҡаршылыҡтарҙың өс сәбәбен айыра. Беренсенән, [[глобалләшеү]] көсөргәнеш тыуҙыра, сөнки сауҙа һәм тура сит ил инвестициялары өсөн ҡаршылыҡтарҙың кәмеүе бындай трансмилли мөнәсәбәттәр биргән өҫтөнлөктәрҙән файҙалана алыусы милләттәр һәм төркөмдәр менән бындай мөмкинлеккә эйә булмағандар араһында яңы сиктәр хасил итә. Родрик беренсе категорияға юғары квалификациялы эшселәрҙе, профессионалдарҙы һәм үҙҙәренең мөмкинлектәрен ихтыяж булған өлкәләрҙә ҡулланырға һәләтле булғандарҙы индерә. Икенсе категорияға глобалләшеү шарттарында урыны тотороҡһоҙлана барған квалификацияһыҙ эшселәр һәм ярымквалифициялы хеҙмәткәрҙәр ҡарай. Икенсенән, глобалләшеү милләттәр эсендә һәм милләттәр араһында конфликттар тыуҙыра. Техника һәм мәҙәниәт торған һайын стандартлаша бара, һәм төрлө милләттәр, ҡағиҙә булараҡ, халыҡ-ара кимәлдә стандарт формаларҙа таралған был коллектив нормаларҙы һәм ҡиммәттәрҙе ҡабул итмәүен күрһәтә башлай. Өсөнсөнән, глобалләшеү, милли дәүләттәргә социаль страховкалауҙы тәьмин итеүҙе бик ныҡ ауырлаштырғанға күрә, хәүеф сығанағына әйләнә «Үҙенең ҡарашын Д. Родрик глобалләшеүҙе бер һүҙһеҙ хуплаған сәйәсмәндәр һәм иҡтисадсыларҙың консенсусына альтернатива тип һанай. Д. Родриктың глобалләшеүгә ҡарашы ике фекергә нигеҙләнә: (1) баҙарҙар һәм хөкүмәттәр бер-береһен тулыландыра, ә алмаштырмай; (2) капитализмдың иҡтисади сәскә атыу мөмкинлеген бирә торған күп моделдәре бар»<ref>{{Мәҡәлә|автор=Аннотация к книге Родрик Д. Парадокс глобализации: демократия и будущее мировой экономики|заглавие=Введение. Новый взгляд на глобализацию|ссылка=https://ecsoc.hse.ru/data/2014/03/31/1317148973/ecsoc_t15_n2.pdf#page=65|издание=Экономическая социология|год=2014|том=15|номер=2}}</ref>. == Бүләктәре == * 2002 — иҡтисади фекер даирәһен киңәйткән өсөн Василий Леонтьев премияһы ([[:en:Global Development and Environment Institute|Global Development and Environment Institute]]). == Рус телендәге мәҡәләләре == * {{Книга|автор=Родрик Д.|заглавие=Парадокс глобализации. Демократия и будущее мировой экономики|ответственный=Пер. с англ. Н. Эндельмана; под науч. ред. А. Смирнова|издание=|место=М.|издательство=Издательство Института экономической политики имени Е. Т. Гайдара|год=2014|страницы=|страниц=576|isbn=978-5-93255-388-6}} ** Введение к книге: «[https://ecsoc.hse.ru/data/2014/03/31/1317148973/ecsoc_t15_n2.pdf#page=65 Новый взгляд на глобализацию]» // Экономическая социология. 2014. Т. 15. № 2. * ''Родрик Д.'' Экономика решает: сила и слабость «мрачной науки». — М.: Издательство Института Гайдара, 2016. — 256 с. — ISBN 978-5-93255-444-9 * {{Статья|автор=Родрик Д.|заглавие=Промышленность – основа жизнеспособной демократии|ссылка=https://www.vedomosti.ru/opinion/articles/2011/08/18/proizvodstvennyj_imperativ|язык=|издание=Ведомости|тип=|год=2011|месяц=августа|число=18|том=|номер=2919|страницы=|issn=}} * {{Статья|автор=Родрик Д.|заглавие=Незаменимая промышленность|ссылка=http://www.gazeta.ru/growth/2015/03/03_a_6433665.shtml|язык=|издание=Газета.ru|тип=|год=2015 |месяц=марта|число=3|том=|номер=|страницы=|issn=}} * ''Родрик Д.'' [http://www.r-reforms.ru/rodrik4.htm Является ли глобализация единственным путём для развития?] // [http://www.r-reforms.ru/index.htm Критика российских реформ отечественными и зарубежными экономистами]. * Родрик Д. [http://siteresources.worldbank.org/INTRANETTRADE/Resources/Pubs/Handbook_rs_Rodrik_ch1.pdf Реформа торговой политики как институциональная реформа]. Глава 1 в «[http://go.worldbank.org/BLAX1MLAJ0 Развитие, торговля и ВТО]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}» — World Bank == Родрик тураһында == * {{Мәҡәлә|автор=Грозовский Б.|заглавие=Не все сразу: как сделать выбор между демократией и глобализацией|ссылка=http://www.forbes.ru/mneniya-column/idei/271767-ne-vse-srazu-kak-sdelat-vybor-mezhdu-demokratiei-i-globalizatsiei|издание=Forbes|год=2014}} * {{Мәҡәлә|автор=Грозовский Б.|заглавие=Грядет время развивающихся стран? Не надейтесь|ссылка=http://www.forbes.ru/ekonomika-column/rynki/73071-gryadet-vremya-razvivayushchihsya-stran-ne-nadeites|издание=Forbes|год=2011}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.rbc.ru/persons/rodrik.shtml Материалы Дэни Родрика] на РБК * [http://www.whoswhoineconomics.com/dani-rodrik/ Кто такой Дэни Родрик?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120328132341/http://www.whoswhoineconomics.com/dani-rodrik/ |date=2012-03-28 }} [http://www.whoswhoineconomics.com/dani-rodrik/ (англ.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120328132341/http://www.whoswhoineconomics.com/dani-rodrik/ |date=2012-03-28 }} * [http://drodrik.scholar.harvard.edu/ Дэни Родрик — официальная страница (англ.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241110095049/https://drodrik.scholar.harvard.edu/research-papers |date=2024-11-10 }} * [http://rodrik.typepad.com/ Блог Дэни Родрика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219012516/https://rodrik.typepad.com/ |date=2019-12-19 }} * [http://www.project-syndicate.org/series/roads_to_prosperity/description «Дороги к процветанию»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011073613/http://www.project-syndicate.org/series/roads_to_prosperity/description |date=2011-10-11 }} колонка Дэни Родрика в Project Syndicate * <cite class="citation web">Робертс, Русс (11 Апреля 2011). </cite><cite class="citation web">[http://www.econtalk.org/archives/_featuring/dani_rodrik/ «Родрик по вопросам глобализации, развития и занятости»]. ''EconTalk''. </cite><cite class="citation web">Библиотека экономики и свободы.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ADani+Rodrik&rft.atitle=Rodrik+on+Globalization%2C+Development%2C+and+Employment&rft.aufirst=Russ&rft.aulast=Roberts&rft.date=2011-04-11&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.econtalk.org%2Farchives%2F_featuring%2Fdani_rodrik%2F&rft.jtitle=EconTalk&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal"> </span> [[Категория:Гарвард университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәхестәр:Истанбул]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1957 йылда тыуғандар]] [[Категория:Истанбулда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:АҠШ иҡтисадсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] 6wh8b89wlmuysc3ib4g35gqjuz0ud9v 0 114313 1300511 1181061 2026-07-06T19:09:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300511 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Рәшит Ниғмәти |Төп исеме = |Рәсеме = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Рәшит Ниғмәтулла улы Ниғмәтуллин |Псевдонимдары = Рәшит Ниғмәти |Тыуыу датаһы = 27.1.1909 |Тыуған урыны = {{ТУ|Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһында}} {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе<ref name="ҺГ">Хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}</ref> [[Диңгеҙбай]] ауылы |Вафат булыу датаһы = 13.10.1959 |Вафат булған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы |Эшмәкәрлек төрө = {{поэт|СССР|XX быуат|Башҡорт}}, драматург, тәржемәсе |Әүҙемлек йылдары = 1933—1959 |Гражданлығы = {{Российская империя}} <br> {{USSR}} |Йүнәлеше = социалистик реализм |Жанр = шиғыр, поэма, пьеса |Әҫәрҙәренең телдәре = [[башҡорт теле|башҡортса]] |Дебют = ''«Кереш»'', 1933 | Наградалары = {{{!}} {{!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}}{{!!}}{{Орден «Знак Почёта»}}{{!!}}{{Орден «Знак Почёта»}}{{!!}}{{медаль За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.|}} {{!}}} |Викимилек = |Викикитапхана = }} {{фамилиялаш|Ниғмәтуллин}} '''Рәшит Ниғмәти''' (тулы исеме '''Рәшит Ниғмәтулла улы Ниғмәтуллин''', [[27 ғинуар]] [[1909 йыл]] — [[13 октябрь]] [[1959 йыл]]) — [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1959). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1949, 1955) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Рәшит Ниғмәти 1909 йылдың 27 ғинуарында [[Рәсәй империяһы]]ның [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Шәжәрәһе: ''Ҡадир → [[Бикбау бей]] → Тәүкәй → Ҡотлогилде → Бикйән →Үтәгән → Юлымбәт → Диңгеҙбай → Өркөнбай → Ниғмәтулла → Рәшит''<ref>[[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы |Хөсәйенов Ғ. Б.]] Дәүер йырсыһы // Ватандаш. — 2009. — №1. — 33-сө бит.</ref>. 1916—1918 йылдарҙа [[мәҙрәсә]]лә белем ала. Йәшләй етем ҡала: [[1918]] йылда әсәһе, [[1921]] йылда атаһы үлә. Етем ҡалғас, [[Һамар]], [[Украина]] балалар йорттарында тәрбиәләнә. [[1924]] йылда [[Өфө]]гә килә һәм Ленин исемендәге мәктәпкә урынлаша. [[1930]] йылда Өфө рабфагын тамамлай. 1931 йылдан [[Туймазы районы]]ның «Ленин юлы» гәзитендә эш башлай. 1933—1936 йылдарҙа Алыҫ Көнсығышта хәрби хеҙмәттә була, шунан ҡабат Туймазы районына эшкә ҡайта. 17 йәшенән шиғыр яҙа башлай. 30-сы йылдарҙа шиғырҙары танылыу ала. [[1933]] йылда «Кереш» исемле тәүге шиғри йыйынтығы сыға. Яңы тормош ҡороу, «иҫкелек ҡалдыҡтары» менән көрәш яҙыусының төп темаһы була. 1938 йылда Яҙыусылар союзына алына, унда яуаплы сәркәтип эшенә тәғәйенләнә. Китап нәшриәтендә мөхәррир була. «Дауылдар тыуҙырған ғүмер» (1938), «Йәмле Ағиҙел буйҙары» (1940), «Минең баҡсала» (1941) шиғыр һәм поэма йыйынтыҡтары башҡорт халҡының 20-30-сы йылдарҙағы тормошона арналған. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, Өфөнән алыҫ түгел [[Алкин]] ауылында сапер эшенә өйрәтеүсе итеп тәғәйенләнә. [[1943]] йылда [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]на барғас, үпкәһе шешеп ауырый. Өфөлә госпиталдә дауалана, хәрби хеҙмәттән бушатыла. Һуғыш осорондағы ижадында публицистик шиғырҙар өҫтөнлөк ала. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында яҙылған «Һинең кәләшеңдең хаттары» поэмаһы авторға ил кимәлендә билдәлелек килтерә. Шулай уҡ ошо йылдарҙа «Башҡортостан һүҙе» поэмаһы, «Мөхәббәт һәм нәфрәт» шиғри йыйынтығы донъя күрә һәм уҡыусылар тарафынан йылы ҡабул ителә. 1946 йылда [[Ағиҙел (журнал)|«Октябрь» (хәҙерге «Ағиҙел»)]] журналының яуаплы сәркәтибе итеп тәғәйенләнә. Һуғыштан һуңғы ижадынан «Большевик» (1951), «Һаҡмар ҡыҙы» (1952) поэмалары билдәлелек яулай. Р. Ниғмәти драматург булараҡ та таныла. «Табип Ғимранов» (1950), «Ағиҙел ярында» (1950), «Урман шаулай» (1942), «Уның йондоҙо» (1948) пьесалары авторы. Р. Ниғмәти тәржемәсе булараҡ эшләй: «Игорь полкы хаҡында һүҙ»ҙе, [[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]], Н. А. Некрасов, В. В. Маяковский, [[Злобин Степан Павлович|С. П. Злобин]], Д. А. Фурманов, В. П. Катаев әҫәрҙәрен башҡортсаға тәржемә итә. Башҡорт әҙәбиәтен үҫтереүҙәге хеҙмәте өсөн [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1949, ?) ордендары менән бүләкләнә. [[1959]] йылдың [[26 февраль|26 февралендә]] Рәшит Ниғмәтигә [[Башҡортостандың халыҡ шағиры|«Башҡорт АССР-ының халыҡ шағиры»]] тигән маҡтаулы исем бирелә. [[1959]] йылдың [[13 октябрь|13 октябрендә]] Өфөлә вафат була. [[Файл:Nigmati.jpg|thumb|280px|Памятник Рашиту Нигмати в саду Салавата Юлаева]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 126-127 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Могила народного поэта Башкортостана Рашита Нигмати. Крупской имени, сад''. == Һылтанмалар == ; [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3573 башҡорт телендәге әҫәрҙәре] ; башҡа сығанаҡтар * http://www.gasrb.ru/shegere867.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227084919/http://www.gasrb.ru/shegere867.html |date=2017-02-27 }} http://encycl.bash-portal.ru/nigmati.htm{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Хусаинов Гайса Батыргареевич|Г. Б. Хусаинов]]. * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8839-ni-m-ti-r-shit-ni-m-tulla-uly}} * {{Из БСЭ|заглавие=Нигмати Рашит}} * [http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke5/ke5-2582.htm Краткая литературная энциклопедия] {{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}} {{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}} {{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}} 0320hoczxdczwxtb8vlfcx2xwo13dj7 0 115678 1300513 1288322 2026-07-06T19:54:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300513 wikitext text/x-wiki Совет Рәсәйендә һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы]]нда ордендарға ҡағылышлы элекке традицияларҙан баш тартыла. Мәҫәлән, Совет Рәсәйенең беренсе ордены (РСФСР Ҡыҙыл Байраҡ ордены) ҡат-ҡат бирелә алған. Бер нисә дәрәжә орден менән наградлағанда бер юлы бөтә дәрәжә билдәләре лә йөрөтөлгән. Тәүҙә совет ордендарының таҫмалары ла, ҡалыптары ла булмаған, улар винт менән беркетелгән. Айырым осраҡтарҙа (мәҫәлән, Ватан һуғышы орденының тәүге сығарылыштары) ҡыҙыл туҡыма менән көпләнгән тура дүртмөйөшлө планкаға беркетелгән. Совет ордендарында ҡалып менән таҫма 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ғына барлыҡҡа килгән. Башҡа социалистик илдәрҙең орден системалары ла күп йәһәттән совет системаһыныҡына оҡшаш булған. == [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] ордендары исемлеге == {| class="wikitable" |- | bgcolor="Lavender" colspan="4" height="55px" |'''Ордендар булдырылыу датаһы буйынса бирелә*:'''<br /> <small>* [257] — ''квадрат йәйәләрҙә бүләкләнеүселәрҙең һаны бирелә''</small> |- | rowspan="4" width="100px" | [[Файл:Order_of_the_Red_Banner.png|слева|185x185пкс]] | width="120px" |'''Исеме:''' |[[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] |- | Булдырылыу датаһы: |[[1924 йыл]]дың [[1 август|1 авгусы]] |- | Дәрәжәләре: | style="font-size:75%" |[[Файл:SU Order of the Red Banner ribbon.svg|граница|40x40пкс]] [581 300] |- | valign="top" | Иҫкәрмәләр: |[[РСФСР Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] [[1918 йыл]]дың [[16 сентябрь|16 сентябрендә]] булдырыла |- | rowspan="4" |[[Файл:Order_of_the_Red_Banner_of_Labour_OBVERSE.jpg|слева|187x187пкс]] | '''Исеме:''' |[[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] |- | Булдырылыу датаһы: |[[1928 йыл]]дың [[7 сентябрь|7 сентябре]] |- | Дәрәжәләре: | style="font-size:75%" |[[Файл:SU Order of the Red Banner of Labour ribbon.svg|40x40пкс]] [1 259 942] |- | valign="top" | Иҫкәрмәләр: | РСФСР-ҙа Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены [[1920 йыл]]дың [[28 декабрь|28 декабрендә]] булдырыла |- | rowspan="4" | [[Файл:Order of Lenin obverse Turova TB.png|слева|163x163пкс]] | '''Исеме:''' |[[Ленин ордены]] |- |Булдырылыу датаһы: |[[1930 йыл]]дың [[6 апрель|6 апреле]] |- | Дәрәжәләре: | style="font-size:75%" |[[Файл:Order of Lenin Ribbon Bar.svg|40x40пкс]] [462 184] |- | Иҫкәрмәләр: | — |- | rowspan="4" | [[Файл:Order_of_the_Red_Star.jpg|слева|90x90пкс]] | '''Исеме:''' |[[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] |- | Булдырылыу датаһы: | [[1930 йыл]]дың [[6 апрель|6 апреле]] |- | Дәрәжәһе: | style="font-size:75%" |[[Файл:SU Order of the Red Star ribbon.svg|40x40пкс]] [3 876 740] |- | Иҫкәрмәләр: | — |- | rowspan="4" | [[Файл:Znakpocheta2.jpg|слева|194x194пкс]] | '''Исеме:''' |[[«Почёт Билдәһе» ордены]] |- | Булдырылыу датаһы: |[[1935 йыл]]дың [[25 ноябрь|25 ноябре]] |- | Дәрәжәләре: | style="font-size:75%" |[[Файл:SU Order of the Badge of Honour ribbon.svg|40x40пкс]] [1 574 368] |- | valign="top" | Иҫкәрмәләр: |[[1988 йыл]]дың [[22 август|22 авгусынан]] — Почёт ордены |- |- |- | rowspan="4" | [[Файл:Order of the Patriotic War (Ist class).svg|слева|94x94пкс]] | '''Исеме:''' |[[Ватан һуғышы ордены]] |- | Булдырылыу датаһы: |[[1942 йыл]]дың [[20 май]]ы |- | Дәрәжәләре: | style="font-size:75%" | [[Файл:POL Order Wojny Ojczyźnianej 1kl BAR.svg|40x40пкс]] [[Файл:SU Order of the Patriotic War 2nd class ribbon.svg|40x40пкс]] [2 627 899] [6 716 384] |- | Иҫкәрмәләр: | — |- |- |- | rowspan="4" | [[Файл:Suworoworden.jpg|слева|90x90пкс]] | '''Исеме:''' |[[Суворов ордены]] |- | Булдырылыу датаһы: |[[1942 йыл]]дың [[29 июль|29 июле]] |- | Дәрәжәләре: | style="font-size:75%" | [[Файл:SU Order of Suvorov 1st class ribbon.svg|40x40пкс]] [[Файл:SU Order of Suvorov 2nd class ribbon.svg|40x40пкс]] [[Файл:SU Order of Suvorov 3rd class ribbon.svg|40x40пкс]] [393] [2862] [4012] |- | Иҫкәрмәләр: | — |- |- |- | rowspan="4" | [[Файл:OrderOfKutuzov1st.jpg|слева|94x94пкс]] | '''Исеме: ''' |[[Кутузов ордены]] |- | Булдырылыу датаһы: |[[1942 йыл]]дың [[29 июль|29 июле]] |- | Дәрәжәләре: | style="font-size:75%" | [[Файл:SU Order of Kutuzov 1st class ribbon.svg|40x40пкс]] [[Файл:SU Order of Kutuzov 2nd class ribbon.svg|40x40пкс]] [[Файл:SU Order of Kutuzov 3rd class ribbon.svg|40x40пкс]] |- |Иҫкәрмәләр: |3-сө дәрәжәһе 1943 йылдың 08 февралендә булдырыла («1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышы» — энциклопедия. Мәскәү, «Сов. Энциклопедия» 1985 й.) |- |- |- | rowspan="4" | [[Файл:Sasha_Nevsky.jpg|слева|94x94пкс]] | '''Исеме:''' | [[Александр Невский ордены (СССР)|Александр Невский ордены]] |- | Булдырылыу датаһы |[[1942 йыл]]дың [[29 июль|29 июле]] |- | Дәрәжәләре | style="font-size:75%" |[[Файл:Order_of_Alexander_Nevsky_(USSR)_ribbon.svg|40x40пкс]] [50 585] |- | Иҫкәрмәләр | — |- |- |- | rowspan="4" | [[Файл:Order_khmelnitsky1.jpg|слева|92x92пкс]] | '''Исеме''' |[[Богдан Хмельницкий ордены (СССР)|Богдан Хмельницкий ордены]] |- | Булдырылыу датаһы | [[1943 йыл]]дың [[10 октябрь|10 октябре]] |- | Дәрәжәләре: | style="font-size:75%" | [[Файл:SU Order of Bogdan Khmelnitsky 1st class ribbon.svg|40x40пкс]] [[Файл:SU Order of Bogdan Khmelnitsky 2nd class ribbon.svg|40x40пкс]] [[Файл:SU Order of Bogdan Khmelnitsky 3rd class ribbon.svg|40x40пкс]] [323] [2389] [5738] |- | Иҫкәрмәләр: | — |- |- |- | rowspan="4" | [[Файл:Orden-Pobeda-Marshal_Vasilevsky.jpg|слева|90x90пкс]] | '''Исеме:''' |[[«Еңеү» ордены]] |- | Булдырылыу датаһы: |[[1943 йыл]]дың [[8 ноябрь|8 ноябре]] |- | Дәрәжәләре: | style="font-size:75%" |[[Файл:OrderVictoryRibbon.svg|60x60пкс]] [20] |- | Иҫкәрмәләр: | — |- |- |- | rowspan="4" | [[Файл:OrderOfGlory1stClass.png|слева|185x185пкс]] | '''Исеме:''' | [[Дан ордены]] |- | Булдырылыу датаһы: |[[1943 йыл]]дың [[8 ноябрь|8 ноябре]] |- | Дәрәжәләре: | style="font-size:75%" | [[Файл:Order of Glory Ribbon Bar.svg|40x40пкс]] [[Файл:Order of Glory Ribbon Bar.svg|40x40пкс]] [[Файл:Order of Glory Ribbon Bar.svg|40x40пкс]] [2620] [46 473] [997 815] |- | Иҫкәрмәләр: |Бүләкләү 3-сө дәрәжәнән башлап эҙмә-эҙлекле алып барыла. 2620 тулы кавалер (уларҙың 2582-һе — һуғыш ваҡытындағы) |- |- |- | rowspan="4" | [[Файл:OrderOfUshakov1st.jpg|слева|90x90пкс]] | '''Исеме:''' |[[Ушаков ордены]] |- | Булдырылыу датаһы: |[[1944 йыл]]дың [[3 март]]ы |- | Дәрәжәләр: | style="font-size:75%" | [[Файл:SU Order of Ushakov 1st class ribbon.svg|40x40пкс]] [[Файл:SU Order of Ushakov 2nd class ribbon.svg|40x40пкс]] [47] [198] |- | Иҫкәрмәләр: | — |- |- |- | rowspan="4" | [[Файл:Order_Nakhimov_1st_degree.png|слева|91x91пкс]] | '''Исеме:''' | [[Нахимов ордены]] |- | Булдырылыу датаһы: |[[1944 йыл]]дың [[3 март]]ы |- | Дәрәжәләре: | style="font-size:75%" | [[Файл:SU Order of Nakhimov 1st class ribbon.svg|40x40пкс]] [[Файл:SU Order of Nakhimov 2nd class ribbon.svg|40x40пкс]] [80] [467] |- | Иҫкәрмәләр: | — |- |- |- | rowspan="4" | [[Файл:Orders of Maternal Glory.jpg|слева|90x90пкс]] | '''Исеме:''' | «Әсәлек даны» ордены<br /> |- |Булдырылыу датаһы: | [[1944 йыл]]дың [[8 июль|8 июле]] |- | Дәрәжәләре: | style="font-size:75%" |[881 070] [1 697 223] [3 083 328] |- | Иҫкәрмәләр: | — |- |- |- | rowspan="4" | [[File:Order of the October Revolution (2).png|70px]] | '''Исеме:''' |[[Октябрь Революцияһы ордены]] |- | Булдырылыу датаһы: |[[1967|1967 йылдың]] 31 октябре |- | Дәрәжәләре: | style="font-size:75%" |[[Файл:SU Order of the October Revolution ribbon.svg|40x40пкс]] [106 462] |- | Иҫкәрмәләр: | — |- |- |- | rowspan="4" | [[Файл:Orden_De_La_Amistad_De_Los_Pueblos.png|слева|183x183пкс]] | '''Исеме:''' |[[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] |- | Булдырылыу датаһы: |[[1972|1972 йылдың]] 17 декабре |- | Дәрәжәләр: | style="font-size:75%" |[[Файл:SU Order of Friendship of Peoples ribbon.svg|40x40пкс]] [77 719] |- | Иҫкәрмәләр: | — |- |- |- | rowspan="4" | [[Файл:Order_of_Labour_Glory_1st.jpg|слева|181x181пкс]] | '''Исеме:''' | [[Хеҙмәт Даны ордены]] |- | Булдырылыу датаһы: |[[1974|1974 йылдың]] 18 ғинуары |- | Дәрәжәләре: | style="font-size:75%" | [[Файл:SU Order of Labour Glory 1st class ribbon.svg|40x40пкс]] [[Файл:SU Order of Labour Glory 2nd class ribbon.svg|40x40пкс]] [[Файл:SU Order of Labour Glory 3rd class ribbon.svg|40x40пкс]] [952] [45 197] [637 816] |- | Иҫкәрмәләр: | — |- |- |- | rowspan="4" | [[Файл:Order_For_Service_to_the_Homeland_1.jpg|слева|94x94пкс]] | '''Исеме:''' |[[«СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткән өсөн» ордены]]<br /> |- | Булдырылыу датаһы: |[[1974|1974 йылдың]] 28 октябре |- | Дәрәжәләре: | style="font-size:75%" | [[Файл:SU Order For Service to the Homeland in the Armed Forces of the USSR 1st class ribbon.svg|40x40пкс]] [[Файл:SU Order For Service to the Homeland in the Armed Forces of the USSR 2nd class ribbon.svg|40x40пкс]] [[Файл:SU Order For Service to the Homeland in the Armed Forces of the USSR 3rd class ribbon.svg|40x40пкс]] [13] [589] [69 576] |- | Иҫкәрмәләр: | — |- |- |- | rowspan="4" | [[Файл:Order_for_personal_courage.jpg|слева|98x98пкс]] |'''Исеме:''' |[[«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены]]<br /> |- | Булдырылыу датаһы: |[[1988 йыл]]дың [[22 август|22 авгусы]] |- | Дәрәжәләре: | style="font-size:75%" |[[Файл:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|граница|40x40пкс]] [529] |- | Иҫкәрмәләр: | — |- |- |} == СССР ордендары өсөн түләүҙәр һәм льготалар == [[Файл:Coupon.jpg|справа|мини|350x350пкс|Хәрби награда өсөн түләүҙәр алыу купондары]] СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советы [[1936 йыл]]дың [[7 май]]ында сығарған ҡарар менән раҫланған «СССР ордендары тураһында дөйөм положение» ордендар менән бүләкләнгәндәргә түбәндәге льготаларҙы билдәләй: * ай һайын ордендар буйынса тәғәйен аҡса суммаларын түләү * торлаҡ майҙаны өсөн түләүҙә ташлама (10-дан 50 процентҡа тиклем) * пенсияға сыҡҡанда хеҙмәт стажын иҫәпләүгә ҡағылған льгота * килем һалымынан азат ителеү * йылына бер тапҡыр тимер юл йә һыу транспортында бушлай барыу һәм ҡайтыу * трамвайҙа бушлай йөрөү Орден йөрөтөүселәргә ай һайын түләнә торған түләүҙәрҙең суммалары<ref name="RS">[http://archive.svoboda.org/programs/hd/2004/hd.050704.asp Радио «Свобода», Документы прошлого — День Победы]. — {{Тикшерелгән|23|5|2010}}(Тикшерелгән 23 май 2010)</ref> <ref>После войны на 20 руб. можно было купить 1 кг краковской колбасы или чуть меньше 1 кг сливочного масла, или три пачки сигарет «Казбек» высшего сорта или одну пару галош. Указаны цены «[//ru.wikipedia.org/wiki/Хлебные_карточки по карточкам]», то есть на нормированные продукты. В т. н. коммерческих магазинах цены были намного выше: буханка ржаного хлеба стоила 24 рубля</ref>: * [[Советтар Союзы Геройы]] — 50 һум. * [[Ленин ордены]] — 25 һум. * [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары — 20 һум. * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]], [[Дан ордены|I дәрәжә Дан ордендары]] — 15 һум. Башҡа ордендар һәм миҙалдарға — 10 йәки 5 һум. Ике йәки унан күберәк награда менән бүләкләнеүселәр һәр наградаһы өсөн түләү алған. Аҡсалата түләүҙәргә һалым һалынмаған, уларҙы бер ниндәй мәжбүри түләтеүҙәр иҫәбенә, шулай уҡ башҡарыу ҡағыҙҙары буйынса ла, тартып алып булмаған. Шулай уҡ был түләүҙәр алимент, фатир өсөн түләү, һалым һәм башҡа түләүҙәрҙе хисаплағанда ла иҫәпкә индерелмәгән. === Түләүҙәрҙең һәм льготаларҙың бөтөрөлөүе === [[1948 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ынан ордендар өсөн бирелә торған түләүҙәр һәм орден йөрөтөүселәрҙең ҡала транспортында һәм йылына бер тапҡыр тимер юл йә һыу транспортында бушлай йөрөү льготаһы бөтөрөлә<ref>Указ Президиума [//ru.wikipedia.org/wiki/Верховный_Совет_СССР Верховного Совета СССР] от [//ru.wikipedia.org/wiki/10_сентября 10 сентября] [//ru.wikipedia.org/wiki/1947_год 1947 год]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[СССР миҙалдары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://onagradah.ru/ Портал Онаградах.ру] * [http://mondvor.narod.ru/ ОРДЕНА И МЕДАЛИ СССР] * [http://www.biografia.ru/ordena.html Ордена и медали СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511073658/http://www.biografia.ru/ordena.html |date=2013-05-11 }} * [http://www.mirnagrad.ru/cgi-bin/exinform.cgi?page=1 Списки награждённых орденами, медалями и нагрудными знаками СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312042406/http://mirnagrad.ru/cgi-bin/exinform.cgi?page=1 |date=2016-03-12 }} * [http://www.mirnagrad.ru/cgi-bin/exinform.cgi?page=0 Описание разновидностей и тиражей орденов, медалей и нагрудных знаков СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305132724/http://www.mirnagrad.ru/cgi-bin/exinform.cgi?page=0 |date=2016-03-05 }} * [http://www.biografia.ru/cgi-bin/quotes.pl?oaction=show&name=ordena01 Из истории учреждения орденов и медалей СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229043021/http://www.biografia.ru/cgi-bin/quotes.pl?oaction=show&name=ordena01 |date=2010-12-29 }} * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002816 «Записка Г. К. Жукова в ЦК КПСС о восстановлении денежных выплат награждённым орденами и медалями за боевые подвиги»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170504183049/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002816 |date=2017-05-04 }} [[Категория:СССР ордендары]] [[Категория:Наградалар исемлектәре]] 1jmqgcso6pkquvsaseygvxpydm3z3mz 0 115903 1300521 1279645 2026-07-07T00:13:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300521 wikitext text/x-wiki {{Театральный деятель|Имя=Сафиуллин Хәләф Ғата улы|Изображение=Safiullin1.jpg|Дата рождения=20.3.1921|Дата смерти=13.04.1965|Место рождения={{ТУ|Өфө губернаһы}}, [[Өфө кантоны]], [[Сәлих (Шишмә районы)|Сәлих]] ауылы (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Шишмә районы}})|Место смерти={{ВБУ|Баҡы}}, Әзербайжан ССР-ы|Профессия={{актёр|СССР|Рәсәй|XX быуат}}|Гражданство={{USSR}}|Театр=Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры|Награды=РСФСР-ҙың (1955) һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы (1949)}} {{ФШ|Сафиуллин}} {{Врезка | Выравнивание = right | Ширина = 200px | Фон = #bbe0cc | Заголовок = [[b:Тормош һабаҡтары. 8 класс#Хәләф Сафиуллин (1921—1965)|Хәләф Сафиуллин]] бар | Содержание = [[File:Wikibooks-logo-ba.svg|38px]] Викидәреслектә | Заголовок снизу = 1 }} '''Сафиуллин Хәләф Ғата улы''' ([[20 март]] [[1921 йыл]] — [[13 апрель]] [[1965 йыл]]) — бейеүсе, балетмейстер, педагог. РСФСР-ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1949). [[Почёт Билдәһе ордены]] кавалеры (1946). == Биографияһы == Хәләф Ғата улы Сафиуллин 1921 йылдың 20 мартында Өфө губернаһы Өфө кантоны [[Сәлих (Шишмә районы)|Сәлих]] ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы) дүрт балалы ғаиләлә тыуа. 20-се йылдар аҙағында Сафиуллиндар ғаиләһе Өфөгә күсә. 1941 йылда Хәләф Ғата улы Ленинград хореография училищеһын тамамлай (педагогтар А. А. Писарев, А. И. Пушкин, А. В. Ширяев). Училищены тамамлағас, Өфөлә [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]нда (БДОБТ) солист булып эш башлай. 1960—1964 йылдарҙа БДОБТ ҡарамағындағы балет студияһы етәксеһе һәм педагогы була. 1960 йылда «[[Сыңрау торна]]»<ref>[http://www.vatandash.ru/index.php?article=1528 Ватандаш / Соотечественник / Compatriot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304195442/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1528 |date=2016-03-04 }}</ref> фильм-балетында Арыҫланбай ролен башҡара. Режиссёр булараҡ Ключарёвтың «Тау әкиәте» (1951), Н. Ғ. Сабитовтың «Буратино» (1960) спектаклдәрен ҡуя. 1965 йылдың 13 апрелендә [[Баҡы|Баку]] ҡалаһында Бөтә Союз балетмейстерҙар кәңәшмәһендә булған сағында вафат була. Өфөлә ерләнгән. == Партиялары == Йомағол, Арыҫланбай («Сыңрау торна», Л .Б .Степанов) , Нур («Зөһрә», Н. Ғ. Йыһанов), Тимерғол («Тау әкиәте», А. С. Ключарёв), Зигфрид («Аҡҡош күле», П. И. Чайковский), Жан де Бриен («Раймонда», А. К. Глазунов), Иванушка, Феб («Конёк-горбунок», "Эсмеральда ", Ч .Пуньи), Альберт, Конрад («Жизель», «Корсар», А.Адан), Франц («Зәңгәр Дунай», И.Штраус), Вацлав («Баҡсаһарай фонтаны» Б. В. Асафьев), Фрондосо («Лауренсия», А. А. Крейн), Ли Шан Фу («Ҡыҙыл мәк», Р. М. Глиэр). == Әҙәбиәт == Хайруллин Р. Мастера балетного искусства Башкирии. Уфа, 1963. Галеева, Е. Душа башкирского балета: Халяф Гатеевич Сафиуллин — выходец из д. Салихово/Е. Галеева//Родник.- 2007.- 11 авг.- С.4. Давыдова, Э. Памяти артиста: Х. Г. Сафиуллин/Э. Давыдова//Истоки.- 2005.- № 17.- С.4. Жиленко, Н. Душа башкирского балета: Халяф Гатеевич Сафиуллин/Н. Жиленко//Ватандаш.- 2006.- № 3.- С.164. Жиленко, Н. Журавлиная песнь Халяфа Сафиуллина: К 85-летию корифея башкирского балета/Н. Жиленко//РБ. — 2006.- 30 марта. Сафиуллин Халяф Гатеевич //Башкортостан: Краткая энциклопедия.- Уфа, 1996.- С.519. Сафиуллин Халяф Гатеевич//мастера балетного искусства Башкирии.- Уфа: Башкирское книжное изд-во, 1963.- С.19. Сафиуллин Халяф Гатеевич: Биография//Чишмы — край светлых родников/Сост. Г. Т. Хусаинова, Г. А. Юмагулов.- Уфа: Восточная печать.- 2004.- С.231-232. Фаткуллин, Ф. Йолдыз балкышына тиң: Х. Сафиуллин/Ф. Фаткуллин //Кызыл таң.- 2001 Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }}] (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 50 с. ISBN 5-295-02294-3. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1955) * БАССР-ҙың халыҡ артисы (1949) * «Почёт Билдәһе» ордены (1946). == Һылтанмалар == * {{БЭ|93095}}{{V|18|03|2021}} * http://kulturarb.ru/people/?ELEMENT_ID=8457 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407095428/http://kulturarb.ru/people/?ELEMENT_ID=8457 |date=2014-04-07 }} * http://www.getmovies.ru/stars/?id=141251 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407095135/http://www.getmovies.ru/stars/?id=141251 |date=2014-04-07 }} * http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-17-1781.html{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Мәҡәлә|автор=Жиленко Н.|заглавие=Душа башкирского балета|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=228|издание=[[Ватандаш]]|год=2006|номер=3|issn=1683-3554}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:XX быуат актёрҙары]] [[Категория:Рәсәй актёрҙары]] [[Категория:СССР актёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет артистары]] [[Категория:Башҡортостандың халыҡ артистары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1921 йылда тыуғандар]] [[Категория:1965 йылда вафат булғандар]] c1bfylt6fya3uaignvgmw1qsam7osap 0 120324 1300519 1269621 2026-07-06T23:05:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300519 wikitext text/x-wiki {{Стадион |название = Сапсан-Арена |полное название = |изображение = [[Файл:Күмертау-Арена.jpg|300px]] |заложен = [[4 сентябрь]] [[2014]] |построен = [[15 декабрь]] [[2018]] |архитектор = «Башкиргражданпроект» ЯАЙ |габариты = 26×56 м |вместимость = 600 |команда = |lat_dir = N |lat_deg = 52.763356 |lon_dir = E |lon_deg = 55.814873 |region = |CoordScale = 6000 |размер = |комментарий = |местоположение = {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]<br>[[File:Flag_of_Kumertau_(Bashkortostan).png|20px]] [[Күмертау]] |цена = 334 млн һум |Commons = }} ''' Сапсан-Арена''' — Башҡортостандың [[Күмертау]] ҡалаһында күп функциялы спорт комплексы, ҡалала тәүге яһалма боҙло һәм тамашасылар өсөн трибуналары булған боҙ һарайы. 2014 йылда төҙөлә башлай, ә эксплуатацияға декабрҙә 2018 йылда бирелә. Аренала шайбалы хоккей һәм фигуралы шыуыу менән шөғөлләнеп буласаҡ. == Тарихы == 2014 йылдың 22 июлендә [[Күмертау]] ҡалаһында яңы арена өсөн урын һәм уны төҙөүгә бюджет билдәләнә. Бөтә төҙөлөш эштәренә 315 миллион һум китәсәк, был аҡса «АНК „[[Башнефть]]“» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең хәйриә фондынан биреләсәк. Күмертау-Аренаның проектын «Башкиргражданпроект» ЯАЙ яһай<ref>[http://rusgaz-ufa.ru/novosti/opredeleno_mesto_i_byudzhet_ledovoj_areny_v_kumertau/ Определено место и бюджет ледовой арены в Кумертау] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170513091555/http://rusgaz-ufa.ru/novosti/opredeleno_mesto_i_byudzhet_ledovoj_areny_v_kumertau/ |date=2017-05-13 }}</ref>. Ә дүртенсе сентябрҙә спорт комплексының нигеҙенә тәүге таш һалына<ref>[http://www.admkumertau.ru/ru/%D0%B2%D1%81%D0%B5-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/2383-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0-%C2%AB%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0%C2%BB Закладка первого камня крытого ледового катка «Кумертау-арена»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170511150031/http://www.admkumertau.ru/ru/%D0%B2%D1%81%D0%B5-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/2383-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0-%C2%AB%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0%C2%BB |date=2017-05-11 }}</ref>. 2016 йылдың сентябрендә Башҡортостан етәксеһе Рөстәм Хәмитов Күмертау-Аренаның төҙөлөүө барыуын тикшерә һәм ҡәнәғәт ҡала<ref>[http://www.bashinform.ru/news/895834-rustem-khamitov-proinspektiroval-khod-stroitelstva-ledovogo-dvortsa-kumertau-arena/ Рустэм Хамитов проинспектировал ход строительства ледового дворца «Кумертау-Арена»]</ref>. Эштәр 2017 йылдың июнь айҙарында бөтөргә тейеш ине. Әммә аҙаҡтан эштәрҙең бөтөүө 2018 йылға күсерелә<ref>[http://tv-rb.ru/novosti/sports/kumertau_will_open_a_modern_ice_palace/ В КУМЕРТАУ ОТКРОЕТСЯ СОВРЕМЕННЫЙ ЛЕДОВЫЙ ДВОРЕЦ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170821155049/http://tv-rb.ru/novosti/sports/kumertau_will_open_a_modern_ice_palace/ |date=2017-08-21 }}</ref>. 2018 йылдың 15 декабрендә республиканың ваҡытлыса етәксеһе [[Хабиров Радий Фаритович|Радий Хабиров]] ҡатнашлығында тантаналы асыла<ref>[https://glavarb.ru/rus/press_serv/rabochie_poezdki/119229.html В Кумертау открылась ледовая «Сапсан Арена»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808170226/https://glavarb.ru/rus/press_serv/rabochie_poezdki/119229.html |date=2020-08-08 }}</ref>. 2019 йылдың яҙында аренала республиканың «Алтын шайба» турнирының финал уйындары<ref>[https://www.сапсан-арена.рф/post/этот-турнир-подарил-много-эмоций Этот турнир подарил много эмоций…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930050511/https://www.xn----7sbaba3a7cdmoec.xn--p1ai/post/%D1%8D%D1%82%D0%BE%D1%82-%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB-%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%8D%D0%BC%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B9 |date=2020-09-30 }}</ref> һәм дзюдо буйынса регион-ара ярыштар<ref>[https://www.сапсан-арена.рф/post/xxiii-межрегиональный-турнир-по-дзюдо-им-антиняна XXIII Межрегиональный турнир по дзюдо им. Антиняна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930052622/https://www.xn----7sbaba3a7cdmoec.xn--p1ai/post/xxiii-%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80-%D0%BF%D0%BE-%D0%B4%D0%B7%D1%8E%D0%B4%D0%BE-%D0%B8%D0%BC-%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D0%BD%D0%B0 |date=2020-09-30 }}</ref> үтә. == Характеристикалары == * 600 тамашасы өсөн булған трибуналы хоккей майҙансығы * VIP-ложалар * 6 раздевалка керә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Өфө-Арена]] * [[Стәрлетамаҡ-Арена]] * [[Салауат Юлаев спорт һарайы]] * [[Горняк (боҙло арена)]] * [[Салауат (спорт-концерт комплексы)]] * [[Нефтекама боҙ һарайы]] * [[Туймазы-Арена]] * [[Саҡмағош-Арена]] * [[Ирәндек (боҙ һарайы)]] * [[Юлаевсы (боҙло арена)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Башҡортостан спорт ҡоролмалары}} [[Категория:Күмертауҙа спорт]] [[Категория:Рәсәйҙә ябыҡ хоккей ареналары]] [[Категория:Башҡортостанда ябыҡ хоккей ареналары]] [[Категория:Рәсәйҙә ябыҡ стадиондар]] [[Категория:Башҡортостандың биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Рәсәй стадиондары]] 39w1wozub2s8ogx9vj77zc89ue3are7 0 120397 1300509 1293461 2026-07-06T18:46:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300509 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт |конфликт = Рәсәйҙә Граждандар һуғышы |изображение = [[Файл:CWRArticleImage.jpg|300px]] |заголовок = <div style="height:120px;">'''Өҫтән аҫҡа, һулдан уңға:''' Рәсәй Көньяғының Ҡораллы көстәре [[1919 йыл]]да, Австро-Германия оккупацияһы ваҡытында Австро-Венгрия ғәскәрҙәре тарафынан Екатеринослав эшселәрен аҫыу язаһы (1918 йыл)<ref>[[:Файл:Bundesarchiv Bild 183-F0328-202-006, Russland, Hinrichtung von Arbeitern.jpg]]</ref>, ҡыҙыл пехотаһы маршта ([[1920 йыл]]),[[Троцкий Лев Давидович|Л. Д. Троцкий]] 1918 йылда, 1-се Атлы армияның тачанкаһы.</div> |дата = {{s|{{СС|7|ноябрь|1917|25|октябрь}} }}— [[25 октябрь]] [[1922]]<ref name="Mawdsley">Mawdsley, pp. 3, 230</ref> (әһәмиәте ҙур булмаған бәрелештәр [[1923 йыл]]дың 16 июленә тиклем<ref name="Britannia">Britannia, pp. 3, 230</ref>) |место = Элекке [[Рәсәй империяһы]]ның территорияһы. |итог = [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|РККА]]-ның еңеүе; [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] төҙөлөү. |изменения = [[Польша]]ның, [[Эстония]]ның, [[Латвия]]ның, [[Литва]]ның, [[Финляндия]]ның бойондороҡһоҙлоғо; [[Румыния]]ның Бессарабияны аннексиялауы; Батум һәм Карсск өлкәләре биләмәләренең ниндәйҙер өлөшөнөң [[Төркиә]]гә бирелеүе. |противник1 = '''[[Большевик]]тар''': * [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] Рәсәй Социалистик Федератив Совет Республикаһы :* [[Файл:Red flag.svg|border|22px]] [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украин Совет Республикаһы]] ::* [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic of the Soviets.svg|22px]] Украин Халыҡ Советтар Республикаһы ::* [[Файл:Red flag.svg|border|22px]] Донецк-Криворожск Совет Республикаһы (1918 йылдың 19 мартына тиклем) ::* [[Файл:Red flag.svg|border|22px]] Одесса Совет Республикаһы (1918 йылдың 13 мартына тиклем) ::* [[Файл:Red flag.svg|border|22px]] Тавриданың Совет Социалистик Республикаһы :* [[Файл:Red flag.svg|border|22px]] Дон Совет Республикаһы :* [[Файл:Turkestan Autonomous SSR Flag.svg|border|22px]] [[Төркөстан Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]] :* [[Файл:Flag of Volga German ASSR.svg|border|22px]] [[Волга буйы немецтарының Автономиялы Совет Социалистик Республикһы]] * [[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|border|22px]] [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы]] * [[Файл:Flag of Latvian SSR (1918-1920).svg|border|22px]] [[Латвия Социалистик Совет Республикаһы]] * [[Файл:Flag of the Far Eastern Republic.svg|border|22px]] [[Алыҫ Көнсығыш Республикаһы]] * [[Файл:Flag of the Transcaucasian SFSR.svg|22px]] [[Кавказ аръяғы Социалистик Федератив Совет Республикаһы]] ** [[Файл:Flag of Azerbaijan SSR (1920-1921).svg|22px]] [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы]] ** [[Файл:Flag of the Armenian Soviet Socialist Republic (1922).svg|22px]] [[Әрмән Совет Социалистик Республикаһы]] ** [[Файл:Флаг Грузинской ССР (1940-1952).svg|22px]] [[Грузия Совет Социалистик Республикаһы]] * [[Файл:Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg|border|22px]] [[Литва-Белорус Совет Социалистик Республикаһы]] * [[Файл:Flag of the Galician SSR.svg|border|22px]][[Галиция Социалистик Совет Республикаһы|Галиция Совет Социалистик Республикаһы]] * [[Файл:Flag of the Bukharan People's Soviet Republic.svg|border|22px]] [[Бухарская Народная Советская Республика|Бохара Халыҡ Социалистик Республикаһы]] * [[Файл:Flag of Khiva 1920-1923.svg|border|22px]] [[Хорезмская Народная Советская Республика|Хорезм Халыҡ Социалистик Республикаһы]] * һәм башҡалар {{Конец скрытого блока}} ''РСФСР-ҙың союздаштары'':{{Начало скрытого блока|Заголовок =}} <br>{{Флагификация|Турция}}<br><small>(1920 йылдың көҙөнән 1922 йылға тиклем)</small><br> {{Красный флаг|22пкс}}[[Финляндия Социалистик Эшселәр Республикаһы]] <br>[[Файл:Flag of Persian Socialist Soviet Republic.svg|border|22px]][[Персия Совет Социалистик Республикаһы]] <br>[[Файл:Flag of Tannu Tuva (1921-1926).svg|border|22px]][[Тыва Халыҡ Республикаһы]] <br>[[Файл:Flag of the People's Republic of Mongolia (1921-1924).svg|border|22px]] [[Монгол халыҡ революцияһы]] <br>[[Файл:Red flag.svg|22px]] [[Венгрия Совет Республикаһы]] <br>[[Файл:Red flag.svg|22px]] [[Бавара Совет Республикаһы]] <br> [[Файл:Red flag.svg|22px]] [[Мадамин-бек|Ҡыҙыл баҫмасылар]] <br>{{Красный флаг|22пкс}}[[Польшаның Ваҡытлы революцион комитеты]] ---- <br>[[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]] [[Йәшел ихтиалсылар]]<br><small>(до 1919)</small> <br>[[Файл:Dnipro Division flag.svg|border|22px]] [[Украина Баш күтәреүселәр армияһы (махновсылар)]]<br><small>(до 1919)</small> {{Конец скрытого блока}} |противник2 = '''[[Аҡтар хәрәкәте]]''': * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Рәсәй дәүләте (1918—1920)|Рәсәй дәүләте]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Ирекле армия]] * [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Дон армияһы]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Кубань армияһы]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[ВСЮР-ҙың Киев өлкәһе ғәскәрҙәре ]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[ВСЮР-ҙың Новороссийск өлкәһе ғәскәрҙәре]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Туркестанская армия (ВСЮР)|Төркөстан армияһы]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Народная армия|Ойоштороу комитетының Халыҡ армияһы]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Себер армияһы]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Көнбайыш армияһы]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Ырымбур айырым армияһы]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Урал армияһы]] * [[Файл:Flag of the West Russian Volunteer Army.svg|border|22px]] [[Көнбайывш ирекле армия]] * {{Андреевский флаг}}[[Белый флот|Себер хәрби флотилияһы]] * {{Андреевский флаг}}[[Белый флот|Төньяҡ Боҙло океан флотилияһы]] * {{Андреевский флаг}}[[Белый флот|Ҡара диңгеҙ флоты]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Врангелдең Урыҫ армияһы]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Алыҫ Көнсығыш армияһы]] * [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]] [[Украин Галиция Армияһы]] * [[Файл:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|border|22px]] [[Бохара эмираты]] <br>[[Файл:Bandera del Turquestan.svg|border|22px]] [[Басмачество|Баҫмасылар]] * һәм башҡалар {{Конец скрытого блока}} '''Аҡтар хәрәкәтенең союздаштары''':{{Начало скрытого блока|Заголовок =}} [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|border|22px]] [[Украин державаһы]]<br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Бөйөк Дон Ғәскәре]]<br><small>(1919 йылдың 23 февраленән)</small><br> [[Файл:Flag of Kuban People's Republic.svg|border|22px]] [[Кубань Халыҡ Республикаһы]] <br><small>(1919 йылдың октябренә тиклем)</small><br> {{Флагификация|Себер республикаһы}}<br><small>(1918 йылдың 3 ноябренә тиклем)</small><br> [[Файл:Bandera de Bakio.svg|border|22px]] [[Байкал аръяғы Казак Республикаһы]]<br> [[Файл:Coat of Arms of Orenburg gubernia (Russian empire).png|22px]] [[Ырымбур казак кругы]]<br> [[Файл:Red flag.svg|border|22px]] [[Социалистар-революционерҙар партияһы|Эсерҙар]]<br><small>(1918 йылдың 18 ноябренә тиклем)</small><br> [[Файл:Coat of arms of the Czechoslovak Legion.svg|border|22px]] [[Чехословак корпусы]]<br><small>(1920 йылдың 15 ғинуарына тиклем)</small> <br> [[Файл:Flag of Mongolia (1911-1921).svg|border|22px]] [[Богдо-хан идаралығы осорондағы Монголия (1911-1924)|Монголия]]<br><small>(май—август 1921) </small><br> {{Флаг|Иран|1910}} [[Персия]] [[Файл:Flag of the Alash Autonomy.svg|border|22px]] [[Алаш-Урҙа]] <br>[[Файл:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|border|22px]] [[Бохара эмираты]] <br>[[Файл:Flag of the Khanate of Khiva.svg|border|22px]] [[Хиуа ханлығы]] {{Конец скрытого блока}} |противник3 = «Өсөнсө көс»:{{Начало скрытого блока|Заголовок =}} [[Файл:Red flag.svg|border|22px]][[Социалистар-революционерҙар партияһы]] <small>(1918 йылдың 18 ноябренән алып)</small><br> ---- [[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]] [[Йәшел ихтилалсылар]]<br> [[Файл:Anarchist flag.svg|border|22px]][[Кронштадтское восстание|Кронштадт ихтилалсылары]] <br> [[Файл:BlackFlag.svg|border|22px]] [[Ливен ихтилалсылары]] <br> [[Файл:Dnipro Division flag.svg|border|22px]] [[Украинаның Баш күтәреүселәр армияһы (махновсылар)]] <small>(с 1919)</small><br> ---- [[Файл:Bandera del Turquestan.svg|міні|праворуч|22px]] [[Басмачество|Баҫмасылар]]<br> һәм башҡалар {{Конец скрытого блока}} |противник4 = '''Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән дәүләттәр''': {{Начало скрытого блока|Заголовок =}} {{Флаг|Польша}} [[II Речь Посполитая|Польша (II Речь Посполитая)]] <br> {{Флаг|Финляндия}} [[Финляндия]] <br> [[Файл:Flag of Latvia.svg|border|22px]] [[Латвия]]<br> [[Файл:Flag of Lithuania (1918-1940).svg|border|22px]] [[Литва]]<br> [[Файл:Flag of Estonia.svg|border|22px]] [[Эстония]]<br> [[Файл:Flag of Belarus (1918, 1991-1995).svg|border|22px]] [[Белорус Халыҡ Республикһы]]<br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]] [[Украин Халыҡ Республикаһы]] * [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]] [[Көнбайыш-Украин Халыҡ Республикаһы]] <br> <small>(1919 йылдың ғинуарынан)</small> ** [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]] [[Гуцул Республикаһы]] ** [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]] [[Команча Республикаһы]] * [[Файл:Flag of Green Ukraine.svg|border|22px]] [[Йәшел Клин]] [[Файл:Flag of Kuban People's Republic.svg|border|22px]] [[Кубанская Народная Республика|Кубань Халыҡ Республикаһы (Беренсе)]] <br> <small>(20.02-29.04.1918)</small><br> [[Файл:Flag of Kuban People's Republic.svg|border|22px]] [[Кубанская Народная Республика|Кубань Халыҡ Республикаһы (Икенсе)]] <br> <small>(1919 йылдың октябренән)</small><br> [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|border|22px]] [[Ҡырым Халыҡ Республикаһы]]<br> [[Файл:Flag of Georgia (1918-1921).svg|border|22px]] [[Грузия демократик республикаһы]]<br> [[Файл:Flag of the First Republic of Armenia.svg|border|22px]] [[Армения Республикаһы]]<br> [[Файл:Flag of Azerbaijan 1918.svg|border|22px]] [[Әзербайжан Демократик Республикаһы]]<br> [[Файл:Flag of the Khanate of Kokand.svg|border|22px]]&nbsp;&nbsp;[[Төркөстан автономияһы]]<br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Бөйөк Дон Ғәскәре]]<br> <small>(1919 йылдың 23 февраленә тиклем)</small><br> [[Файл:KarelianNationalFlag.svg|border|22px]] [[Төньяҡ Карелия дәүләте]]<br> [[Файл:Flag of the North Caucasian Emirate.svg|border|22px]] [[Төньяҡ Кавказ эмираты]] һәм башҡалар<br> {{Конец скрытого блока}} '''[[Сит ил хәрби интервенцияһы Рәсәйҙә#Антанта интервенцияһы|Антанта интервенцияһы]]:''' {{Начало скрытого блока|Заголовок =}} {{Флаг|Великобритания}} [[Британия империяһы]] <br> * {{Флаг|Канада|1868}} [[Канада]] * {{Флаг|Британская Индия}} [[Британиялы Индия|Индия]] {{Флаг|Франция}} [[Өсөнсө республика|Франция]] <br> {{Флаг США (48 звёзд)}} [[АҠШ]] <br> {{Флаг|Италия|1861}} [[Королевство Италия (1861-1946)|Италия]] <br> {{Флаг|Греция|1828}} [[Королевство Греция|Греция]] <br> {{Флаг|Румыния}} [[Королевство Румыния|Румыния]] <br> {{Флаг|Япония|1870}} [[Японская империя|Япония]] <br> {{флаг|Китай|1912}} [[Китайская республика|Китай]] <br> {{Флаг|Дания}} [[Дания|Дат]] доброволецтары <br> {{Флаг|Швеция}} [[Швеция|Швед]] доброволецтары <br> {{Конец скрытого блока}} '''[[Сит ил хәрби интервенцияһы#Үҙәк державаларҙың интервенцияһы|Үҙәк державаларҙың интервенцияһы]]:''' {{Начало скрытого блока|Заголовок =}} [[Файл:Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg|border|22px]]&nbsp;&nbsp;[[Австро-Венгрия]]<br> [[Файл:Flag of the German Empire.svg|border|22px]]&nbsp;&nbsp;[[Германская империя|Германия]]<br> [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|border|22px]]&nbsp;&nbsp;[[Ғосман империяһы]] <br> ''' Үҙәк жержавалары протектораты аҫтындағы дәүләттәр:''' <br>{{Флаг|Польша}} [[Королевство Польское (1916—1918)|Польша короллеге]] <br>[[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|border|22px]] [[Украин державаһы]] <br>[[Файл:Flag of Courland (state).svg|border|22px]] [[Курляндское герцогство (1918)|Курляндия герцоглығы]] <br>[[Файл:United Baltic Duchy flag.svg|border|22px]] [[Балтия герцоглығы]] <br>[[Файл:Flag of Lithuania.svg|border|22px]] [[Королевство Литва (1918)|Литва короллеге]] <br>[[Файл:Flag of Finland 1918-1920 (State).svg|border|22px]] [[Финляндия короллеге]] <br>[[Файл:Flag of the Mountainous Republic of the Northern Caucasus.svg|border|22px]] [[Таулы республика]] <br>[[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Бөйөк Дон Ғәскәре]]<br> <small>(1918 йылдың 18 майынан)</small> {{Конец скрытого блока}} |командир1 = [[Файл:Coat of arms of the Russian SFSR 1918-1920.jpg|22px]] '''[[Совет Рәсәйе (дәүләт)|Большевиктар партияһы]]:''' {{Начало скрытого блока|Заголовок =}} [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]][[Каменев, Лев Борисович|Л. Б. Каменев]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]][[Свердлов, Яков Михайлович|Я. М. Свердлов]] † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Владимирский, Михаил Фёдорович|М. Ф. Владимирский]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]][[Калинин, Михаил Иванович|М. И. Калинин]] <br> [[Файл:Emblem of the Russian SFSR.svg|22px]] [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] <br> [[Файл:Soviet Red Army Hammer and Plough.svg|22px]]'''[[Рабоче-Крестьянская Красная Армия]]''' <br> [[Файл:Soviet Red Army Hammer and Plough.svg|22px]] [[Троцкий, Лев Давидович|Л. Д. Троцкий]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Вацетис, Иоаким Иоакимович|И. И. Вацетис]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Каменев, Сергей Сергеевич|С. С. Каменев]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Альтфатер, Василий Михайлович|В. М. Альтфатер]] † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Подвойский, Николай Ильич|Н. И. Подвойский]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Раскольников, Фёдор Фёдорович|Ф. Ф. Раскольников]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Дыбенко, Павел Ефимович|П. Е. Дыбенко]] <br> [[1-се Атлы армия]]: <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Будённый Семён Михайлович|С. М. Будённый]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Егоров, Александр Ильич|А. И. Егоров]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Ворошилов Климент Ефремович|К. Е. Ворошилов]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Апанасенко, Иосиф Родионович|И. Р. Апанасенко]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Кулик, Григорий Иванович|Г. И. Кулик]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Пархоменко, Александр Яковлевич|А. Я. Пархоменко]] † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Думенко, Борис Мокеевич|Б. М. Думенко]] # † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Трунов, Константин Архипович|К. А. Трунов]] † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Тимошенко, Семён Константинович|С. К. Тимошенко]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Тюленев, Иван Владимирович|И. В. Тюленев]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Щаденко, Ефим Афанасьевич|Е. А. Щаденко]] <br> [[2-я Конная армия]]: <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Городовиков, Ока Иванович|О. И. Городовиков]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Миронов, Филипп Кузьмич|Ф. К. Миронов]] # † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Борчанинов, Александр Лукич|А. Л. Борчанинов]] <br> [[Латыш уҡсылары]]: <br> [[Файл:Flag of Latvian SSR (1918-1920).svg|border|22px]] [[Стучка, Пётр Иванович|Стучка П. И.]] <br> [[Файл:Flag of Latvian SSR (1918-1920).svg|border|22px]] [[Калниньш, Фридрих Карлович|Ф. К. Калнин (Калниньш)]] <br> [[Файл:Flag of Latvian SSR (1918-1920).svg|border|22px]] [[Ян Янович Лацис]] <br> [[Файл:Flag of Latvian SSR (1918-1920).svg|border|22px]] [[Мартусевич, Антон Антонович|А. А. Мартусевич]] <br> [[Файл:Flag of Latvian SSR (1918-1920).svg|border|22px]] [[Стуцка, Кирилл Андреевич|К. А. Стуцка]] <br> [[Файл:Flag of Latvian SSR (1918-1920).svg|border|22px]] [[Мангулис, Густав Генрихович|Г. Г. Мангулис]] <br> Көнсығыш фронты: <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Муравьёв, Михаил Артемьевич|М. А. Муравьёв]] # † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Самойло Александр Александрович|А. А. Самойло]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Ольдерогге, Владимир Александрович|В. А. Ольдерогге]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Тухачевский Михаил Николаевич|М. Н. Тухачевский]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Сиверс, Рудольф Фердинандович|Р. Ф. Сиверс]] † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Лазо, Сергей Георгиевич|C. Г. Лазо]] # † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Лебедев, Павел Павлович|П. П. Лебедев]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Гай Гая Дмитриевич|Г. Д. Гай]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Василий Иванович Чапаев|В. И. Чапаев]] † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Кутяков, Иван Семёнович|И. С. Кутяков]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Меженинов|С. А. Меженинов]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Кобозев, Пётр Алексеевич|П. А. Кобозев]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Гамарник, Ян Борисович|Я. П. Гамарник]] <br> Көньяҡ фронты: <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Левандовский, Михаил Карлович|М. К. Левандовский]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Азин, Владимир Мартинович|В. М. Азин]]† <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Сытин, Павел Павлович|П. П. Сытин]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Славен, Пётр Антонович|П. А. Славен]]† <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Снесарев, Андрей Евгеньевич|А. Е. Снесарев]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Иона Эммануилович Якир|И. Э. Якир]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Федько, Иван Фёдорович|И. Ф. Федько]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Жлоба, Дмитрий Петрович|Д. П. Жлоба]] <br> Кавказ фронты: <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Орджоникидзе, Григорий Константинович|Г. К. Орджоникидзе]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Шаумян, Степан Георгиевич|С. Г. Шаумян]] # † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Корганов, Григорий Николаевич|Г. Н. Корганов]] # † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Сорокин, Иван Лукич|И. Л. Сорокин]] # † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Автономов, Алексей Иванович|А. И. Автономов]]† <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Геккер, Анатолий Ильич|А. И. Геккер]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Великанов, Михаил Дмитриевич|М. Д. Великанов]] <br> [[Файл:Флаг Грузинской ССР (1940-1952).svg|22px]][[Махарадзе, Филипп Иесеевич|Ф. И. Махарадзе]] <br> [[Файл:Flag of Azerbaijan SSR (1920-1921).svg|22px]] [[Нариманов, Нариман Кербалай Наджаф оглы|Нариман Нариманов]] <br> Төньяҡ фронты: <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Надёжный, Дмитрий Николаевич|Д. Н. Надёжный]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Парский, Дмитрий Павлович|Д. П. Парский]]† <br> Украин фронты: <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Антонов-Овсеенко, Владимир Александрович|В. А. Антонов-Овсеенко]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Николай Александрович Щорс|Н. А. Щорс]] † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Дубовой, Иван Наумович|И. Н. Дубовой]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Косиор, Станислав Викентьевич|С. В. Косиор]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Котовский, Григорий Иванович|Г. И. Котовский]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Криворучко, Николай Николаевич|Н. Н. Криворучко]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Слуцкий, Антон Иосифович|А. И. Слуцкий]] # † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Шапошников, Борис Михайлович|Б. М. Шапошников]] <br> Урта Азия театры: <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Шорин, Василий Иванович|В. И. Шорин]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Алиби Тогжанович Джангильдин|Алиби Джангильдин]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Амангельды Иманов]] † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Колесов, Фёдор Иванович|Ф. И. Колесов]] <br> [[Файл:Flag of the Bukharan People's Soviet Republic.svg|border|22px]][[Ходжаев, Файзулла Губайдуллаевич|Ф. Г. Ходжаев]] <br> [[Файл:Flag of the Bukharan People's Soviet Republic.svg|border|22px]][[Мадамин-бек]] # † <br> [[Алыҫ Көнсығыш Республикаһының Халыҡ-революцион армияһы|Алыҫ Көнсығыш Республикаһы армияһы]]: <br> [[Файл:Flag of the Far Eastern Republic.svg|20px]] [[Александр Михайлович Краснощёков|А. М. Краснощёков]] <br> [[Файл:Flag of the Far Eastern Republic.svg|20px]] [[Матвеев, Николай Михайлович (государственный деятель)|Н. М. Матвеев]] <br> [[Файл:Flag of the Far Eastern Republic.svg|20px]] [[Генрих Христофорович Эйхе|Г. Х. Эйхе]] <br> [[Файл:Flag of the Far Eastern Republic.svg|20px]] [[Блюхер Василий Константинович|В. К. Блюхер]] <br> [[Файл:Flag of the Far Eastern Republic.svg|20px]] [[Авксентьевский, Константин Алексеевич|К. А. Авксентьевский]] <br> [[Файл:Flag of the Far Eastern Republic.svg|20px]] [[Уборевич, Иероним Петрович|И. П. Уборевич]] <br> [[Файл:Flag of the Far Eastern Republic.svg|20px]] [[Вострецов, Степан Сергеевич|С. С. Вострецов]] <br> [[Файл:Flag of the Far Eastern Republic.svg|20px]] [[Покус, Яков Захарович|Я. З. Покус]] {{Конец скрытого блока}} '''большевиктарҙың союздаштары:''' {{Начало скрытого блока|Заголовок =}} <br>{{Флаг Турции}} [[Карабекир, Кязым Муса|Кязым Карабекир]] <br>{{Красный флаг|22пкс}} [[Аалтонен, Али]] # † <br>{{Красный флаг|22пкс}} [[Хаапалайнен, Ээро]] <br>{{Красный флаг|22пкс}} [[Рахья, Эйно Абрамович]] <br>{{Красный флаг|22пкс}} [[Элоранта, Эверт]] <br>{{Красный флаг|22пкс}} [[Тайми, Адольф Петрович]] <br>{{Красный флаг|22пкс}} [[Маннер, Куллерво]] <br> [[Файл:Flag of Tannu Tuva (1921-1926).svg|border|22px]][[Буян-Бадыргы|Монгуш Буян-Бадыргы]] <br> [[Файл:Flag of the People's Republic of Mongolia (1921-1924).svg|22px]] [[Сухэ-Батор, Дамдин|Д. Сухэ-Батор]] <br> [[Файл:Flag of the People's Republic of Mongolia (1921-1924).svg|22px]] [[Данзан, Солийн|Солийн Данзан]] <br> [[Файл:Flag of the People's Republic of Mongolia (1921-1924).svg|22px]] [[Чагдаржав, Дамбын|Дамбын Чагдаржав]] # † <br> [[Файл:Flag of the People's Republic of Mongolia (1921-1924).svg|22px]] [[Бодоо, Догсомын|Догсомын Бодоо]] # † <br> [[Файл:Flag of the People's Republic of Mongolia (1921-1924).svg|22px]] [[Чойбалсан, Хорлогийн|Х. Чойбалсан]] {{Конец скрытого блока}} |командир2 = [[Файл:Kolchak (blason).jpg|22px]] '''[[Аҡтар хәрәкәте]]:''' {{Начало скрытого блока|Заголовок =}} '''ноябрь 1917 — ноябрь 1918''' '''[[Дон Ғәскәре өлкәһе]]''': <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Каледин, Алексей Максимович|А. М. Каледин]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Назаров, Анатолий Михайлович (генерал)|А. М. Назаров]] # † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Чернецов, Василий Михайлович|В. М. Чернецов]] † <br>'''[[Ирекле армия]]''': <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Корнилов, Лавр Георгиевич|Л. Г. Корнилов]] † <br>[[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Деникин Антон Иванович|А. И. Деникин]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Алексеев, Михаил Васильевич|М. В. Алексеев]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Марков, Сергей Леонидович|С. Л. Марков]]† <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Миончинский, Дмитрий Тимофеевич|Д. Т. Миончинский]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Неженцев, Митрофан Осипович|М. О. Неженцев]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Симановский, Василий Лаврович|В. Л. Симановский]] † <br>'''[[Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты]]''' <br>[[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Болдырев, Василий Георгиевич|В. Г. Болдырев]] # † <br>[[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Колчак Александр Васильевич|А. В. Колчак]] # † '''ноябрь 1918 — март 1920''' <br>'''[[Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты]]''' <br>[[Файл:Verhovny Pravitel flag.png|22px]] [[Колчак Александр Васильевич|А. В. Колчак]]<br><small>([[Верховный правитель России]])</small> # † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Вологодский, Пётр Васильевич|П. В. Вологодский]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Пепеляев, Виктор Николаевич|В. Н. Пепеляев]] # † <br>{{Андреевский флаг}}[[Смирнов, Михаил Иванович (контр-адмирал)|М. И. Смирнов]] <br> КОМУЧ-тың Халыҡ армияһы: <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Каппель Владимир Оскарович|В. О. Каппель]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Бакич Андрей Степанович|А. С. Бакич]] # † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Люпов, Сергей Николаевич|С. Н. Люпов]] <br> Себер армияһы: <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Гришин-Алмазов, Алексей Николаевич|А. Н. Гришин-Алмазов]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Иванов-Ринов, Павел Павлович|П. П. Иванов-Ринов]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Матковский, Алексей Филиппович|А. Ф. Матковский]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Дитерихс, Михаил Константинович|М. К. Дитерихс]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Гулидов, Владимир Платонович|Гулидов В. П.]] # † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Анненков, Борис Владимирович|Б. В. Анненков]] <br> [[Файл:Flag of the West Russian Volunteer Army.svg|border|22px]] [[Сахаров, Константин Вячеславович|К. В. Сахаров]] <br> [[Файл:Flag of the West Russian Volunteer Army.svg|border|22px]] [[Бермондт-Авалов, Павел Рафалович|Павел Бермондт-Авалов]] <br>Урал армияһы: <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Толстов, Владимир Сергеевич|В. С. Толстов]] <br>Ырымбур айырым армияһы: <br> [[Файл:Coat of Arms of Orenburg gubernia (Russian empire).png|22px]] [[Дутов, Александр Ильич|А. И. Дутов]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Акулинин, Иван Григорьевич|И. Г. Акулинин]] <br>[[Аҡтар флоты|Себер хәрби флотилияһы]]: <br>{{Андреевский флаг}}[[Тимирёв, Сергей Николаевич|С. Н. Тимирёв]] <br>{{Андреевский флаг}}[[Беренс, Михаил Андреевич|М. А. Беренс]] <br>{{Андреевский флаг}}[[Старк, Георгий Карлович|Г. К. Старк]] '''[[рәсәй Көньяғының Ҡораллы көстәре]]''' <br>[[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Деникин, Антон Иванович|А. И. Деникин]] <br>Ирекле армия: <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Май-Маевский, Владимир Зенонович|В. З. Май-Маевский]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Тимановский, Николай Степанович|Н. С. Тимановский]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Романовский, Иван Павлович|И. П. Романовский]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Лукомский, Александр Сергеевич|А. С. Лукомский]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Дроздовский, Михаил Гордеевич|М. Г. Дроздовский]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Третьяков, Николай Александрович (генерал-майор)|Н. А. Третьяков]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Васильченко, Игнатий Михайлович|И. М. Васи́льченко]]<br><small>(с ноября 1918 г.)</small> † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Бетлинг, Виктор Эдуардович|В. Э. Бетлинг]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Родзянко, Михаил Владимирович|М. В. Родзянко]] <br> [[Бөйөк Дон Ғәскәре]]: <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Богаевский, Африкан Петрович|А. П. Богаевский]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Попов, Пётр Харитонович|П. Х. Попов]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Попов, Иван Данилович|И. Д. Попов]]† <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Мамонтов, Константин Константинович|К. К. Мамонтов]] † <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Фицхелауров, Александр Петрович|А. П. Фицхелауров]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Крюков, Фёдор Дмитриевич|Ф. Д. Крюков]] † <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Семилетов, Эммануил Фёдорович|Э. Ф. Семилетов]]† <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Каргальсков, Георгий Дмитриевич|Г. Д. Каргальсков]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Моллер, Александр Николаевич|А. Н. Моллер]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Базавов, Михаил Васильевич|М. В. Базавов]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Хрипунов, Михаил Георгиевич|М. Г. Хрипунов]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Быкадоров, Исаак Фёдорович|И. Ф. Быкадоров]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Сидорин, Владимир Ильич|В. И. Сидорин]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Сычёв, Константин Иванович|К. И. Сычёв]] <br> Кубань армияһы: <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Слащёв, Яков Александрович|Я. А. Слащёв-Крымский]] <br> [[Файл:Flag of Kuban People's Republic.svg|border|22px]] [[Шкуро, Андрей Григорьевич|А. Г. Шкуро]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Улагай, Сергей Георгиевич|С. Г. Улагай]] <br> Кавказ армияһы: <br> [[Файл:Flag of Kuban People's Republic.svg|border|22px]] [[Покровский, Виктор Леонидович|В. Л. Покровский]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Яков Давидович Юзефович|Я. Д. Юзефович]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Шатилов, Павел Николаевич (1881)|П. Н. Шатилов]] <br> Киев өлкәһе ғәскәрҙәре: <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]][[Бредов, Николай Эмильевич|Н. Э. Бредов]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]][[Драгомиров, Абрам Михайлович|А. М. Драгомиров]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]][[Флуг, Василий Егорович|В. Е. Флуг]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]][[Присовский, Константин Адамович|К. А. Присовский]] <br> Төркөстан армияһы: <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Савицкий, Ипполит Викторович|И. В. Савицкий]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]][[Казанович, Борис Ильич|Б. И. Казанович]] <br> [[Аҡтар флоты|Ҡара диңгеҙ флоты]]: <br>{{Андреевский флаг}}[[Канин, Василий Александрович|В. А. Канин]] <br>{{Андреевский флаг}}[[Саблин, Михаил Павлович|М. П. Саблин]] † <br><small>(С начала 1919 года)</small> <br>{{Андреевский флаг}}[[Ненюков, Дмитрий Всеволодович|Д. В. Ненюков]] <br>{{Андреевский флаг}}[[Покровский, Андрей Георгиевич|А. Г. Покровский]]<br><small>(с 1919 года)</small> <br>{{Андреевский флаг}}[[Максимов, Николай Лаврентьевич|Н. Л. Максимов]]<br><small>(с 1919 года)</small> <br> [[Украин галиц армияһы|УГА]]: <br> [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]][[Тарнавский, Мирон|Мирон Тарнавский]]<br><small>(с 6 ноября 1919 г.)</small> <br> [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]][[Микитка, Осип|Осип Микитка]]<br><small>(с 6 ноября 1919 г.)</small> # † <br> '''Төньяҡ-Көнбайыш фронты''' <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Вандам, Алексей Ефимович|А. Е. Вандам]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Келлер, Фёдор Артурович|Ф. А. Келлер]]<br><small>(с конца ноября 1918 г.)</small> # † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]][[Родзянко, Александр Павлович|А. П. Родзянко]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Юденич Николай Николаевич|Н. Н. Юденич]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Ливен, Анатолий Павлович|А. П. Ливен]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Глазенап, Пётр Владимирович|П. В. Глазенап]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Бермондт-Авалов, Павел Рафалович|П. Р. Бермондт-Авалов]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Долгоруков, Александр Николаевич|Н. А. Долгоруков]]<br><small>(с сентября 1919 г.)</small> <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Краснов, Пётр Николаевич|П. Н. Краснов]]<br><small>(с февраля 1919 г.)</small> <br> '''[[Төньяҡ армияһы]]''' <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Миллер, Евгений Карлович|Е. К. Миллер]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Марушевский, Владимир Владимирович|В. Марушевский]] <br> [[Аҡтар флоты|Төньяҡ Боҙло океан флотилияһы]]: <br>{{Андреевский флаг}} [[Иванов, Леонид Леонтьевич|Л. Л. Иванов]] <br>{{Андреевский флаг}}[[Вилькицкий, Борис Андреевич|Б. А. Вилькицкий]] <br> '''[[Урта Азия]]''' <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]][[Осипов, Константин Павлович|К. П. Осипов]] † '''март 1920 — 1 сентября 1924 ''' <br>'''[[Врангелдең Урыҫ армияһы]]''' <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Врангель Пётр Николаевич|П. Н. Врангель]] <br><small>([[Крым (1920)|Правитель Юга России]])</small> <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Кривошеин, Александр Васильевич|А. В. Кривошеин]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Витковский, Владимир Константинович|В. К. Витковский]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Кутепов, Александр Павлович|А. П. Кутепов]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Махров, Пётр Семёнович|П. С. Махров]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Барбович, Иван Гаврилович|И. Г. Барбович]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Боровский, Александр Александрович|Боровский А. А.]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Фостиков, Михаил Архипович|М. А. Фостиков]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Присовский, Константин Адамович|К. А. Присовский]]<br><small>(с января 1919 года)</small> <br> [[Белый флот|Черноморский флот]]: <br> {{Андреевский флаг}}[[Кедров, Михаил Александрович|М. А. Кедров]] <br>'''[[Урыҫ армияһының Көнсығыш армияһы]]''' <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Семёнов Григорий Михайлович|Г. М. Семёнов]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Меркулов, Николай Дионисьевич|Н. Д. Меркулов]]<br><small>(Премьер-министр [[Приамурский земский край|Временного Приамурского правительства]])</small> <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Меркулов, Спиридон Дионисьевич|С. Д. Меркулов]]<br><small>(Председатель [[Приамурский земский край|Временного Приамурского правительства]])</small> <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Дитерихс, Михаил Константинович|М. К. Дитерихс]]<br><small>(Земский воевода [[Приамурский земский край|Приамурского земского края]])</small> <br> [[Алыҫ көнсығыш армияһы]]: <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Лохвицкий, Николай Александрович|Лохвицкий Н. А.]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Вержбицкий, Григорий Афанасьевич|Вержбицкий Г. А.]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Акинтиевский, Константин Константинович|Акинтиевский К. К.]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Семенов, Дмитрий Фролович|Д. Ф. Семенов]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Молчанов, Викторин Михайлович|Молчанов В. К.]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Пепеляев, Анатолий Николаевич|А. Н. Пепеляев]] # <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Власьевский, Лев Филиппович|Л. Ф. Власьевский]] <br> [[Азиатская конная дивизия|Азиатская дивизия]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Унгерн-Штернберг, Роман Фёдорович фон|Р. Ф. Унгерн фон Штернберг]] # † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]][[Резухин, Борис Петрович|Б. П. Резухин]] † {{Конец скрытого блока}} '''Аҡтар хәрәкәтенең союздаштары:''' {{Начало скрытого блока|Заголовок =}} <br> [[Чехословак корпусы]]: <br> [[Файл:Flag of Czechoslovakia.svg|border|22px]] [[Войцеховский, Сергей Николаевич|С. Н. Войцеховский]] <br> [[Файл:Flag of Czechoslovakia.svg|border|22px]] [[Радола Гайда|Р. Гайда]] <br> [[Файл:Flag of Czechoslovakia.svg|border|22px]] [[Сыровы, Ян|Я. Сыровый]] <br> [[Файл:Flag of Czechoslovakia.svg|border|22px]] [[Чечек, Станислав|С. Чечек]] <br> [[Файл:Flag of Czechoslovakia.svg|border|22px]] [[Шокоров, Владимир Николаевич|В. Н. Шокоров]] <br> [[Бохара эмираты]]: <br> [[Файл:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|22px]] [[Сейид Алим-хан]] # <br> [[Хиуа ханлығы]]: <br> [[Файл:Flag of the Khanate of Khiva.svg|border|22px]] [[Асфандияр-хан]] # † <br><small> (до 1918)</small><br> [[Файл:Flag of the Khanate of Khiva.svg|border|22px]] [[Джунаид-хан]] # <br><small> (с 1918) {{Конец скрытого блока}} |командир3 = '''«Третья сила»''': {{Начало скрытого блока|Заголовок =}} '''[[Социалистар-революционерҙар партияһы]]:''' <br>[[Файл:Russian coa 1917 vrem.png|20px]][[Керенский Александр Фёдорович|А. Ф. Керенский]]<br><small>([[Временное правительство России|Министр-председатель Временного правительства]])</small> <br> [[Файл:Russian coa 1917 vrem.png|20px]][[Вольский, Владимир Казимирович|В. К. Вольский]]<br><small>(Председатель [[Комитет членов Учредительного собрания|КОМУЧа]])</small> <br> [[Файл:Russian coa 1917 vrem.png|20px]][[Авксентьев Николай Дмитриевич|Н. Д. Авксентьев]]<br><small>(Председатель [[Временное Всероссийское правительство|Уфимской директории]])</small> <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]][[Чернов, Виктор Михайлович|В. М. Чернов]]<br><small>(Председатель [[Всероссийское учредительное собрание|Всероссийского учредительного собрания]])</small> <br> [[Файл:Red flag.svg|border|22px]][[Фунтиков, Фёдор Адрианович|Ф. А. Фунтиков]]<br><small>(Председатель [[Закаспийское временное правительство|Закаспийского временного правительства]])</small> <br> [[Файл:Red flag.svg|border|22px]][[Зензинов, Владимир Михайлович|В. М. Зензинов]] <br> [[Файл:Red flag.svg|border|22px]][[Аргунов, Андрей Александрович|А. А. Аргунов]] <br> [[Файл:Red flag.svg|border|22px]][[Дербер, Пётр Яковлевич|П. Я. Дербер]] <br> [[Файл:Red flag.svg|border|22px]][[Роговский, Евгений Францевич|Е. Ф. Роговский]] <br> [[Файл:Red flag.svg|border|22px]][[Савинков, Борис Викторович|Б. В. Савинков]] <br> [[Файл:Red flag.svg|border|22px]] [[Донской, Борис Михайлович|Б. М. Донской]] # † ---- [[Файл:Anarchist flag.svg|22px]][[Петриченко, Степан Максимович|С. М. Петриченко]] <br> [[Махно, Нестор Иванович|Н. И. Махно]] <br> [[Щусь, Фёдор|Ф. Щусь]]† <br> [[Каретников, Семён|С. Каретников]] # † <br> [[Попов, Дмитрий Иванович (эсер)|Д. И. Попов]] # † <br> [[Никифорова, Мария Григорьевна|Никифорова М. Г.]] # † <br> [[Лев Николаевич Задов|Задов Л. Н.]] <br> [[Гроссман, Иуда Соломонович|Гроссман И. С.]] <br> [[Марков, Иван (атаман)|Иван Марков]] <br> [[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]] [[Никифор Григорьев|атаман Н. А. Григорьев]] † <br> [[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]][[Терпило, Данило|атаман Зелёный]] † <br> [[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]][[Пётр Михайлович Токмаков|П. М. Токмаков]] † <br> [[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]][[Александр Степанович Антонов|А. С. Антонов]] † <br> [[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]][[Антонов, Дмитрий Степанович|Д. С. Антонов]] † <br> [[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]][[Колесов, Иван Петрович|И. П. Колесов]] † <br> [[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]][[Мамонтов, Ефим Мефодьевич|Е. М. Мамонтов]] † <br> [[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]][[Козырь, Михаил Владимирович|М. В. Козырь]] <br> [[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]][[Воскобойник, Константин Павлович|К. П. Воскобойник]] ---- <br> [[Файл:Bandera del Turquestan.svg|міні|праворуч|22px]] [[Әнүәр-паша]] † <br> [[Файл:Bandera del Turquestan.svg|міні|праворуч|22px]] [[Ибраһим-бәк]] <br>[[Файл:Bandera del Turquestan.svg|border|22px]][[Муэтдин-бәк]] † {{Конец скрытого блока}} |командир4 = '''Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән дәүләттәр:''' {{Начало скрытого блока|Заголовок = }} <br>[[Файл:Coat of arms of Poland-official.svg|20px]] [[Пилсудский, Юзеф|Ю. Пилсудский]] <br> [[Польша Ғәскәре]]: <br> {{флаг|Польша}} [[Падеревский, Игнаций Ян|И. Я. Падере́вский]] <br> {{флаг|Польша}} [[Рыдз-Смиглы, Эдвард|Э. Рыдз-Смиглы]] <br> {{Флаг Польши}}[[Люциан Желиговский|Л. Желиговский]] <br> {{Флаг Польши}}[[Скерский, Леонард|Леонард Скерский]] <br> {{Флаг Польши}}[[Сикорский, Владислав|Владислав Сикорский]] <br> [[Зәңгәр армия]]: <br> {{Флаг Польши}} [[Халлер, Юзеф|Ю. Халлер]] <br> {{Флаг|Финляндия}} [[Карл Густав Эмиль Маннергейм]] <br> [[Файл:Flag of Latvia.svg|border|22px]] [[Калпакс, Оскар|Оскар Калпакс]] <br> [[Файл:Flag of Latvia.svg|border|22px]] [[Балодис, Янис|Янис Балодис]] <br> [[Файл:Flag of Estonia.svg|border|22px]] [[Лайдонер, Йохан|Йохан Лайдонер]] <br> [[Файл:Coat of Arms of Belarus (1991).svg|20px]] [[Середа, Иван Никитович|Иван Середа]] <br> [[Файл:Coat of Arms of Belarus (1991).svg|20px]] [[Лёсик, Язеп|Язеп Лёсик]] <br> [[Файл:Coat of Arms of Belarus (1991).svg|20px]] [[Кречевский, Пётр|Пётр Кречевский]] <br> {{Флаг|Белоруссия|БНР}} И. Радкевич <br> {{Флаг|Белоруссия|БНР}}[[Ластовский, Вацлав Устинович|Вацлав Ластовский]] <br> {{Флаг|Белоруссия|БНР}}[[Кондратович, Киприан Антонович|Киприан Кондратович]] <br> {{Флаг|Белоруссия|БНР}} [[Константин Езовитов]] <br> {{Флаг|Белоруссия|БНР}}[[Луцкевич, Антон Иванович|Антон Луцкевич]] <br> {{Флаг|Белоруссия|БНР}}[[Алесь Гарун]] † <br> {{Флаг|Белоруссия|БНР}}[[Кушель, Франц|Франц Кушель]] <br> {{Флаг|Белоруссия|БНР}} [[Павел Жаврид]] <br> {{Флаг|Белоруссия|БНР}}[[Булак-Балахович, Станислав Никодимович|С. Н. Булак-Балахович]] <br> [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|22px]] [[Челебиджихан, Номан|Нома́н Челебиджиха́н]] # † <br>[[Файл:Flag of Georgia (1918-1921).svg|border|22px]][[Рамишвили, Ной Виссарионович|Н. В. Рамишвили]] <br>[[Файл:Flag of Georgia (1918-1921).svg|border|22px]][[Жордания, Ной Николаевич|Н. Н. Жордания]] <br>[[Файл:Flag of Georgia (1918-1921).svg|border|22px]][[Квинитадзе, Георгий Иванович|Г. И. Квинитадзе]] <br>[[Файл:Flag of Georgia (1918-1921).svg|border|22px]][[Чхеидзе, Николай Семёнович|Н. С. Чхеидзе]] <br>[[Файл:Flag of Georgia (1918-1921).svg|border|22px]][[Мазниашвили, Георгий Иванович|Г. И. Мазниашвили]] <br>{{флаг|Армения}} [[Манукян, Арам (Арам-паша)|Арам Манукян]] † <br>{{флаг|Армения}} [[Качазнуни, Ованес|Ованес Качазнуни]] <br>{{флаг|Армения}} [[Озанян, Андраник Торосович|Андраник Озанян]] <br>{{Флаг Армении}} [[Канаян, Драстамат Мартиросович|Драстамат Канаян]] <br>{{Флаг Армении}} [[Силиков, Мовсес Михайлович|Мовсес Силиков]] <br>[[Файл:Flag of the Democratic Republic of Azerbaijan.png|border|22px]] [[Расулзаде, Мамед Эмин|Мамед Расулзаде]] <br>[[Файл:Flag of the Democratic Republic of Azerbaijan.png|border|22px]] [[Хойский, Фатали Хан Искендер оглы|Фатали-хан Хойский]] † <br>[[Файл:Flag of the Democratic Republic of Azerbaijan.png|border|22px]] [[Усуббеков, Насиб-бек Юсиф оглы|Насиб-бек Усуббеков]] † <br>[[Файл:Flag of the Democratic Republic of Azerbaijan.png|border|22px]] [[Гаджинский, Мамед-Гасан Джафаркули оглы|Маммед Гаджинский]] <br>[[Файл:Flag of the Democratic Republic of Azerbaijan.png|border|22px]] [[Султанов, Хосров-бек Паша-бек оглы|Хосров-бек Султанов]] <br>[[Файл:Flag of the Democratic Republic of Azerbaijan.png|border|22px]] [[Мехмандаров, Самедбек Садыхбек оглы|Самедбек Мехмандаров]] <br>[[Файл:Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg|border|22px]][[Тынышпаев, Мухамеджан Тынышпаевич|Мухамеджан Тынышпаев]] <br>[[Файл:Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg|border|22px]][[Шокай, Мустафа|Мустафа Шокай]]<br> '''Беренсе һуғыш <br>УНР һәм РСФСР''' (декабрь 1917 — апрель 1918) <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Порш, Николай Владимирович|Н. В. Порш]] <br><small>(министр войска и труда ноябрь 1917- январь 1918)</small> <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]]А. Немоловський <br><small>(министр военных дел январь 1918 -февраль 1918)</small> <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]]О. Т. Жуковский <br><small>(министр военных дел февраль 1918-Апрель 1918)</small> <br> [[Армия УНР|Армия]]: <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Скоропадский, Павел Петрович|П. П. Скоропадский]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Болбочан, Пётр Фёдорович|П. Ф. Болбочан]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Натиев, Зураб Георгиевич|З. Г. Натиев]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Петлюра, Симон Васильевич|С. В. Петлюра]]<br><small>(как атаман отдельного партизанского отряда)</small> <br> [[Украин флоты (1917—1919)|Флот]]: <br> [[Файл:Naval Ensign of Ukraine 1918 July.png|border|22px]][[Саблин, Михаил Павлович|М. П. Саблин]] <br> [[Файл:Naval Ensign of Ukraine 1918 July.png|border|22px]][[Савченко-Бельский, Владимир Александрович|В. А. Савченко-Бельский]] <br> [[Йәшел Клин|Алыҫ Көнсығыш Украин Ғәскәр]]: <br> [[Файл:Flag of Green Ukraine.svg|border|22px]][[Глушко-Мова, Юрий Косьмич|Ю. К. Глушко-Мова]] <br> [[Файл:Flag of Green Ukraine.svg|border|22px]][[Хрещатицкий, Борис Ростиславович|Б. Р. Хрещатицкий]] '''Икесне һуғыш<br> УНР һәм РСФСР'''<br> (декабрь 1918 — декабрь 1919) <br> [[Файл:Coat of Arms of UNR.svg|20px]][[Петлюра, Симон Васильевич|С. В. Петлюра]]<br><small>(Головний Отаман Війська і Фльоти У. Н. Р. 14 ноября 1918 — 25 мая 1926)</small><br> [[Армия УНР|Армия]]: <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Греков, Александр Петрович (генерал)|А. П. Греков]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Петров, Всеволод Николаевич (министр)|В. Н. Петров]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Коновалец, Евгений Михайлович|Е А. Коновалец]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Юнаков, Николай Леонтьевич|Н. Л. Юнаков]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Сальский, Владимир Петрович|В. П. Сальский]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Удовиченко, Александр Иванович|А. И. Удовиченко]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Капустянский, Николай Александрович|Н. А. Капустянский]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Сергей Николаевич Дельвиг|С. Н. Дельвиг]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Болбочан, Пётр Фёдорович|П. Ф. Болбочан]] # † <br> [[Украинский флот (1917—1919)|Флот]]: <br> [[Файл:Naval Ensign of Ukraine 1918 July.png|border|22px]][[Шрамченко, Святослав Александрович|С. А. Шрамченко]] <br> [[Украин Галиция Армияһы]]: <br> [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]][[Витовский, Дмитрий Дмитриевич|Д. Д. Витовский]] † <br> [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]][[Мирон Тарнавский]]<br><small>(до 6 ноября 1919 г.)</small> <br> [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]][[Осип Микитка]]<br><small>(до 6 ноября 1919 г.)</small> <br> [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]][[Кравс, Антон|Антон Кравс]] <br> [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]][[Вильгельм Франц Габсбург-Лотарингский]] <br> [[Гуцульская Республика|«Гуцульские сотни»]]: <br> [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]][[Клочурак, Степан|Степан Клочурак]] <br> [[Зелёный Клин|Дальневосточное Украинское Войско]]: <br> [[Файл:Flag of Green Ukraine.svg|border|22px]][[Глушко-Мова, Юрий Косьмич|Ю. К. Глушко-Мова]] <br> [[Файл:Flag of Green Ukraine.svg|border|22px]][[Хрещатицкий, Борис Ростиславович|Б. Р. Хрещатицкий]] '''Көрәште яңыртыға маташыуҙар'''<br> (декабрь 1919—1920) <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Омельянович-Павленко, Михаил Владимирович|М. В. Омельянович-Павленко]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Омельянович-Павленко, Иван Владимирович|И. В. Омельянович-Павленко]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Тютюнник, Юрий Осипович|Ю. О. Тютюнник]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Тютюнник, Василий Никифорович|В. И. Тютюнник]] † <br> [[Файл:Naval Ensign of Ukraine 1918 July.png|border|22px]][[Билинский, Михаил Иванович|М. И. Билинский]] † {{Конец скрытого блока}} '''[[Иностранная военная интервенция в России#Интервенция Антанты|Атланта интервенцияһы]]:''' {{Начало скрытого блока|Заголовок = }} <br>{{Флаг|Франция}}[[Жанен, Морис|Морис Жанен]] <br>{{Флаг|Франция}}[[Франше д´Эспере, Луи-Феликс-Мари-Франсуа|Луи Франше д´Эспере]] <br>{{Флаг|Великобритания}} [[Айронсайд, Эдмунд Уильям|Эдмунд Айронсайд]] <br>{{Флаг|Великобритания}} [[Уилфред Маллесон]] <br>{{Флаг|Великобритания}} [[Фредерик Маршман Бейли]] <br>{{Флаг|Великобритания}} [[Денстервиль, Лионель|Лионель Денстервиль]] <br>{{Флаг|Великобритания}} [[Нокс, Альфред|Альфред Нокс]] <br>{{Флаг США (48 звёзд)}}[[Грейвс, Уильям Сидней|Уильям Сидней Грейвс]] {{Конец скрытого блока}} '''[[Иностранная военная интервенция в России#Интервенция Центральных держав|Үҙәк державаларының интервенцияһы]]:''' {{Начало скрытого блока|Заголовок = }} <br> [[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px]][[Айхгорн, Герман фон|Герман фон Айхгорн]] † <br> [[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px]][[Кош, Роберт фон|Роберт фон Кош]] <br> [[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px]][[Гольц, Рюдигер фон дер|Рюдигер фон дер Гольц]] <br> [[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px]][[Кресс фон Крессенштейн, Фридрих|Фридрих Кресс фон Крессенштейн]] <br>{{Флаг Османской империи|22px}} [[Киллигиль, Нури|Нури Киллигиль]] '''Үҙәк державалары протектораты аҫтындағы дәүләттәр:''' <br> [[Файл:Personal Standard of the Hetman.svg|20px]] [[Скоропадский, Павел Петрович|П. П. Скоропадский]] <br> [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|20px]][[Рагоза, Александр Францевич|А. Ф. Рагоза]] # † <br> [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|20px]][[Келлер, Фёдор Артурович|Ф. А. Келлер]]<br><small>(5 ноября — 14 декабря 1918 г.)</small> <br> [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|20px]][[Долгоруков, Александр Николаевич|Н. А. Долгоруков]] <br> [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|20px]][[Натиев, Зураб Георгиевич|З. Г. Натиев]] † <br> [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|20px]][[Васильченко, Игнатий Михайлович|И. М. Васи́льченко]]<br><small>(до ноября 1918 г.)</small> <br> [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|20px]][[Присовский, Константин Адамович|К. А. Присовский]] <br> [[Файл:Naval Ensign of Ukraine 1918 July.png|20px]][[Покровский, Андрей Георгиевич|А. Г. Покровский]] <br> [[Файл:Naval Ensign of Ukraine 1918 July.png|20px]][[Максимов, Николай Лаврентьевич|Н. Л. Максимов]] <br> [[Бөйөк Дон Ғәскәре]]: <br> [[Файл:ВВД.png|20px]][[Краснов, Пётр Николаевич|П. Н. Краснов]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Попов, Пётр Харитонович|П. Х. Попов]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Попов, Иван Данилович|И. Д. Попов]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Мамонтов, Константин Константинович|К. К. Мамантов]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Фицхелауров, Александр Петрович|А. П. Фицхелауров]] <br> [[Файл:Військово-морський прапор ВВД.png|border|22px]] [[Денисов, Святослав Варламович|С. В. Денисов]] <br> [[Файл:Flag of Finland 1918-1920 (State).svg|border|22px]] [[Свинхувуд, Пер Эвинд|Пер Эвинд Свинхувуд]] <br> [[Файл:Flag of the Mountainous Republic of the Northern Caucasus.svg|border|22px]] [[Чермоев, Тапа Арцуевич|Тапа Чермоев]] {{Конец скрытого блока}} |общие потери = см. [[#Юғалтыуҙар]] }} '''Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы''' —[[25 октябрь]] ([[7 ноябрь]]) [[1917 йыл|1917]] — [[25 октябрь]] [[1922 йыл|1922]] /[[16 июль]] [[1923 йыл|1923]]) — 1917 йылғы [[Урыҫ революцияһы|Октябрь революцияһы]]ның һөҙөмтәһендә власҡа большевиктарҙың килеүенән һуң элекке [[Рәсәй империяһы]] территорияһындағы сәйәси, этник, социаль төркөмдәре һәм дәүләт ойошмалары араһындағы ҡораллы конфликттар. Граждандар һуғышы [[XX быуат]] башында [[Рәсәй]]ҙе тетрәткән революцион кризистың һөҙөмтәһе булып тора. Кризис [[Беренсе донъя һуғышы]] барышында көсәйә һәм монархияның ҡолауына, [[1905]]—[[1907 йыл]]дарҙағы революциянан һуң хужалыҡтың емерелеүенә, Рәсәй йәмғиәтенең тәрән социаль, милли, сәйәси һәм идеялар бүлгеләнеүенә алып килә. Бүлгеләнеүҙең апогейы булып бөтә илдең масштабында совет һәм антибольшевик ҡораллы көстәре араһындағы ауяһыҙ һуғыш тора. == Инеш һүҙе == ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: '''[[Башҡортостан Граждандар һуғышы йылдарында]]''''' Граждандар һуғышы осоронда хакимлыҡ өсөн төп көрәш большевиктар һәм уларҙың яҡлылары (Ҡыҙыл гвардия һәм Ҡыҙыл армия) һәм Аҡтар хәрәкәтенең ҡораллы формированиелары араларында алып барыла. Конфликттың төп яҡтарын «ҡыҙылдар» һәм «аҡтар» тип исемләү тотороҡло сағылыш таба. Ике яҡ та тулыһынса үҙҙәренең еңеүе һәм илде тынысландырыу осоронда сәйәси хакимлыҡты диктатура юлы менән тормошҡа ашырыуҙы күҙ уңында тота. Ойошҡан сәнәғәт пролетариатына таянған большевиктар өсөн, дошмандың ҡаршылашыуын баҫтырыу, крәҫтиән илендә власты ҡулда тотоп ҡалыу, артабан уны донъя социалистик революцияһы базаһына әүерелдереү һәм киләсәктә Рәсәйҙә һәм [[Европа]]ла синыфһыҙ коммунистик йәмғиәтен төҙөү — берҙән-бер мөмкинлек булып торған. Маҡсатҡа ирешеү өсөн большевиктар үҙҙәренең дошмандарына һәм ҡала һәм ауылдың икеләнгән урта ҡатламдарына, иң тәүге нәүбәттә — крәҫтиәнлеккә ҡарата, аяуһыҙ көсләү һәм мәжбүр итеүҙе ҡулланыу тарихи аҡланған һәм ғәҙел тип һаналған. Аҡтар хәрәкәтендә ҡатнашыусыларҙың күпселеге — офицерҙар, казактар, интеллигенция, алпауыттар, буржуазия, бюрократия һәм руханиҙар — өсөн большевиктарға ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтеү, юғалған власты кире ҡайтарыу һәм үҙҙәренең социаль-иҡтисади хоҡуҡтарын һәм өҫтөнлөгөн тергеҙеү маҡсат булып тора. Бының өсөн большевиктарға ҡаршы көстәр уларҙың контроле аҫтында ҡалған элекке [[Рәсәй империяһы]] территорияһында армия һәм граждандар идаралығы аппаратын яңынан барлыҡҡа килтерергә, милек хоҡуғын һәм сауҙа иреклеген тергеҙергә, массауи һәм яҡшы тәьмин ителгән армияны булдырыу өсөн кеше һәм хужалыҡ ресурстарын тупларға, уға халыҡтың күпселеге ярҙамын һәм большевиктарҙың власын ҡолатырға тырышалар. Офицерҙар һәм ауыл буржуазияһы аҡтар ғәскәрҙәренең беренсе кадрҙарын булдыралар. Аҡтарҙың һуңғы маҡсатына ярашлы [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы]]н саҡырыу иғлан ителә һәм артабан уның ҡарамағына Рәсәйҙәң сәйәси ҡоролошо буйынса мәсьәләне сисеү тапшырыла. Халыҡтың 80 % тәшкил иткән һәм пассив көтөп тороуҙан алып «ҡыҙылдарға» һәм «аҡтарға» ҡаршы актив ҡораллы көрәшкә тиклем икеләнгән крәҫтиәндәрҙең позицияһы Граждандар һуғышы барышында хәл иткес фактор була. Крәҫтиәндәрҙең теге яҡҡа йәки был яҡҡа сайҡалыуы көстәр нисбәтен тамырынан үҙгәртәләр һәм, ахыр сиктә, һуғыштың ваҡиғалар нәтижәһен билдәләп ҡуя. Һүҙ, тәү сиратта, әлбиттә, урта хәлле крәҫтиәндәр тураһында бара. Граждандар һуғышы барышында урта хәллеләр [[Совет власы]] яғына ауалар, сөнки ҡайһы бер райондарҙа (Волга буйы, [[Себер]]) сайҡалыуҙар власҡа эсерҙарҙы һәм меньшевиктарҙы алып килә, ҡайһы берҙә аҡ гвардиясыларҙың илдең төпкөлөнә үтеп инеүенә булышлыҡ итә. Әммә Граждандар һуғышы барышында урта хәлле крәҫтиәндәр Совет власы яғына ауа. Улар үҙ тәжрибәһенән сығып, властың эсерҙар һәм меньшевиктар яғына күсеүе йәшерелмәгән генераль диктатураға алып киләсәген һәм, үҙ сиратында, алпауыттарҙың һәм революцияға тиклемге мөнәсәбәттәр ҡабаттан тергеҙелеүен күҙаллайҙар. Ҡыҙыл Армияһы даими тулыланып тора, мобилизацияланған урта хәлле крәҫтиән массалары Совет власын контрреволюциянан ныҡлы яҡлайҙар. Ауыл кулактары, бигерәк тә комбедтарҙы ойошторғандан һәм икмәк өсөн ҡәтғи көрәш башланғандан һуң, контрреволюцияның базаһы була. Кулактар пролетар революцияһы менән төрлө милли, синыф, дин, хатта анархияға тиклем, лозунгтар аҫтында аҡ гвардиясылар армияларында ҡатнашып, үҙҙәренең отрядтарын ойоштороп, революция тылында киң баш күтәреү хәрәкәтен йәйелдереү формалары аша көрәшәләр. Граждандар һуғышының үҙенсәлеге — бөтә ҡатнашыусылар үҙәренең сәйәси маҡсаттарына ирешеү өсөн көсләүҙе ҡулланыуға әҙер булыуҙа («ҡыҙыл террор», «аҡ террор»). Тарихсылар ситуацияны ошолай аңлаталар: {{цитата|дошедшая до стадии гражданской войны социальная и классовая конфронтация делит общество на „своих“ и „чужих“, на „мы“ и „они“. Врагов и противников вообще выводят в такие моменты из сферы морали, воспринимают как „нелюдей“, на которых не распространяют общечеловеческие нормы. Именно это и создаёт возможность превратить аморальный террор в террор морально оправданный…<ref>''Котеленец Е. А.'' В. И. Ленин как предмет исторического исследования. Новейшая историография — {{М}}: Изд-во РУДН, 1999. — С. 64−65.</ref>}} Халыҡтың баш күтәреүселәр хәрәкәтендә элекке Рәсәй империяһының милли сиктәренең үҙенең бойондороҡһоҙлоғо өсөн һәм бер-береһенә ҡаршы торған төп яҡтар ғәскәрҙәренә лә ҡаршы ҡораллы көрәше — Граждандар һуғышының ҡушма өлөшө. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итергә маташыуҙар «берҙәм һәм бүленмәҫ Рәсәй өсөн» көрәш алып барған «аҡтар» яғынан да, шулай уҡ милләтселектең үҫешендә революция ҡаҙаныштарына хәүеф янай тип һанаған «ҡыҙылдар» яғынан да, ҡаршылыҡ уята. Рәсәй империяһы территорияһында йәшәүсе күп халыҡтар революция һәм һуғыш барышында тәүге мәртәбә дәүләт бойондороҡһоҙлоғон яулай. Үҙҙәренең милли мәнфәғәттәрен яҡлап, был дәүләттәрҙең һәм дәүләт "яңы ойошмаларының " хөкүмәттәре үҙҙәренең сәйәсәте менән большевиктарға ҡаршы лагерҙың көсһөҙләнеүенә булышлыҡ итә, ә икенсе яҡтан — большевиктарға революция экспорты мөмкинлектәрен һиҙелерлек рәүештә сикләйҙәр. Граждандар һуғышы сит илдәр хәрби интервенцияһы шарттарында йәйелә һәм элекке Рәсәй империяһы территорияһында үҙәк державалары (Четверной союз) һәм Атланта ғәскәрҙәренең хәрби ғәмәлдәре менән оҙатылып килә. Төп көнбайыш державаларының ҡыҫылыуына [[Германия]] менән көрәш сәбәп була, шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙә үҙҙәренең иҡтисади һәм сәйәси мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырыу һәм аҡтарға большевиктар власын юҡҡа сығарыу өсөн ярҙам итеү була. Интервенция һәм аҡтар армияларына матди ярҙам күрһәтеү һуғыштың барышына ныҡ ҡына йоғонто яһай. Граждандар һуғышы элекке Рәсәй империяһы территорияһында ғына түгел, күрше дәүләттәрҙең территорияларында ла бара — [[Иран]] (Энзели операцияһы), Монголия һәм [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙа. Элекке Рәсәй империяһы территорияһының төп өлөшөндә большевиктар тарафынан власты яулауы, хәрби ғәмәлдәр барышында хаҡиҡи юғалтыу һәм [[Польша]], [[Литва]], [[Латвия]], [[Эстония]] һәм [[Финляндия]]ның бойондороҡһоҙлоғон мәжбүри рәүештә таныу, шулай уҡ большевиктарҙың контроле аҫтында булған территорияла [[1922 йыл]]дың 30 декабрендә СССР-ҙы төҙөү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйған Рәсәй, [[Украина]], [[Белоруссия]], һәм [[Кавказ]] аръяғы совет республикаларын булдырыу — Граждандар һуғышының һөҙөмтәһе. Яңы власты танымаған яҡынса 2 млн кеше илде ташлап сығыуҙы хуп күрә. Аҡтар хәрәкәте сигенгәндән һәм аҡ армияларҙы Рәсәйҙән эвакуациялағандан һуң, һөргөндә, большевиктарға ҡаршы үҙенең көрәшен Совет Рәсәйендә лә, уның сиктәренән тыш та, башҡа ысулдар ҡулланып дауам итә{{Sfn|''Кирмель Н. С.''|2008|страницы=9−10|с=9−10}}. Барон П. Н. Врангелдың алыштар һөҙөмтәһендә сигенгән Урыҫ армияһы Перекоп позицияларынан Севастополгә тиклем ҡыуылып сығарыла һәм эмиграцияла, яңы Кубань походына өмөт итеп, яҡынса 50 мең яугир иҫәбе менән хәрби берәмәк булараҡ, [[1924 йыл]]дың 1 сентябренә тиклем һаҡлана. Шунан ул Урыҫ дөйөм хәрби союзға (РОВС) үҙгәртелә, артабан «аҡтарҙың» һәм «ҡыҙылдарҙың» көрәше башҡа төр формаларын ала (спецслужбалар көрәше{{Sfn|''Кирмель Н. С.''|2008}}: Европа һәм СССР территорияһында РОВС ОГПУ-ға ҡаршы, НТС КГБ-ға ҡаршы). == Сәбәптәре һәм хронологик сиктәре == Хәҙерге тарих фәнендә Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы тарихы менән бәйле күп кенә һорауҙар бар, шул иҫәптән уның сәбәптәре һәм хронологик сиктәре тураһында мөһим һорауҙар һаман да бәхәс тыуҙыралар. === Сәбәптәре === Хәҙерге заман историографияһында Февраль революцияһы һуңынан да Рәсәйҙә һаҡланып килгән социаль, сәйәси һәм милли-этник ҡапма-ҡаршылыҡтар Граждандар һуғышының иң мөһим сәбәптәре итеп билдәләнә. Иң тәүге нәүбәттә, 1917 йылдың октябренә тиклем һуғыштың тамамланыуы һәм аграр мәсьәләһен сисеү — иң мөһим мәсьәләләр булып ҡала килә. Пролетар революцияһы һәм Граждандар һуғышы үҙ-ара бик тығыҙ бәйле. Ленин һәм большевизмдың башҡа теоретиктары революцияны «граждандар донъяһының өҙөлөүе» тип һанай, улар араһында тигеҙлек билдәһен ҡуялар. Граждандар һуғышына улар — буржуазия һәм халыҡ-ара пролетариат көрәшенә — хәҙерге заман синыфтар көрәшенең «юғары» фазаһы тип ҡарағандар{{Sfn|''Ленин В. И.'', ПСС|1967|loc=[http://vilenin.eu/t34/p213 Т. 34., С. 213−230.]}}: Большевиктар власҡа килмәгән саҡта уҡ уларҙың теорияһында милләт-ара һуғыштың синыф-ара (граждандар) һуғышына әйләндереү тураһында ҡануны иң мөһимдәрҙең береһе була{{rp|56}}. Большевиктар [[1914 йыл]]да уҡ «Империалистик һуғышты граждандар һуғышына әйләндерәбеҙ» тигән лозунг ташлайҙар{{Sfn|''Ленин В. И.'', ПСС|1967|loc=[http://vilenin.eu/t26/p011 Т. 26., С. 13−23.]}}{{Sfn|''Ленин В. И.'', ПСС|1967|loc=[http://vilenin.eu/t26/p035 Т. 26., С. 36−42.]}}. «Корнилов болаһын» баҫтырғандан һуң «ҡораллы ихтилалға» һәм «граждандар һуғышына» курс тулыһынса бойомға ашырыла башлай. Большевиктарҙың власҡа килеүе һәм Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы араһында туранан-тура бәйләнеш бар.{{rp|56}}{{rp|13}} Быны Октябрь революцияһы лидеры Л. Д. Троцкий ҙа йәшермәгән::{{rp|57}} «Совет власы — алпауыттарға, буржуазияға һәм кулактарға ҡаршы ойошҡан граждандар һуғышы» — тигән. Тарихсы Ричард Пайпс, большевиктар власҡа граждандар һуғышын асыу өсөн килделәр, тип белдерә.{{rp|57}} Октябрь революцияһынан һуң, Граждандар һуғышының әүҙем хәрби ғәмәлдәре башланғанға тиклем (1918 йылдың майы), совет дәүләтенең етәкселеге бер нисә сәйәси аҙым эшләй. Тикшеренеүселәрҙең бер өлөшө Граждандар һуғышының сәбәптәре тип ошоларҙы һанай: * производство средстволарын, банктарҙы һәм эре күсемһеҙ мөлкәтте национализациялау һәм аграр мәсьәләне эсерҙар партияһы программаһына ярашлы сисеү. Алпауыттарҙың мәнфәғәттәренә ҡаршы килгәнлектән, милеген юғалтҡан, элек хакимлыҡ иткән синыфтарҙың ҡаршылашыуы; * Учредителдәр йыйылышын таратылыуы; * Германия менән бөлдөргөс һәм хурлыҡлы Брест солохона ҡул ҡуйыу аша һуғыштан сығыу; * ауылда большевиктарҙың продотрядтары һәм комбедтарының эшмәкәрлеге арҡаһында Совет власы һәм крәҫтиәнлек араһындағы мөнәсәбәттәрҙең ҡырҡа киҫкенләшеүе. === Хронологик сиктәре === Хәҙерге ваҡыттағы Рәсәй тикшеренеүселәренең (тарихсыларҙың) күпселеге Граждандар һуғышының беренсе акты большевиктар үткәргән Октябрь ҡораллы ихтилалы осоронда [[Петроград]]тағы алыштар тип һанайҙар, ә «ҡыҙылдар» тарафынан 1922 йылдың октябрендә Владивостокты алған саҡта аҙаҡҡы большевиктарға ҡаршы булған эре ҡораллы көстәрҙе ҡыйратыу — уның тамамланыуы. Граждандар һуғышының барышын үҙ-ара хәрби ғәмәлдәре, ҡатнашыусылар составы һәм тышҡы сәйәси шарттар менән айырылған 3 этапҡа бүлеп була: * '''Беренсе этап''' — [[1917 йыл]]дың октябренән [[1918 йыл]]дың ноябренә тиклем ([[Беренсе донъя һуғышы]] дәүере, 1917 йылдың 7 ноябре — 1918 йылдың 11 ноябре, «иң беренсе этап»), был ваҡытта бер-береһенә ҡаршы яҡтарҙың ҡораллы көстәренең булдырылыуы һәм нығыныуы, шулай уҡ улар араһында төп фронттарҙың барлыҡҡа килеүе. Граждандар һуғышы был осорҙа бер үк ваҡытта дауам иткән донъя һуғышы менән бергә йәйелә һәм был, үҙ сиратында, Рәсәйҙәге эске сәйәси һәм ҡораллы көрәштә үҙәк державаларҙың һәм Атлантаның әүҙем ҡатнашыуын ылыҡтыра. Хәрби ғәмәлдәр локаль бәрелештәрҙән яйлап киң масштаблы ғәмәлдәргә күсеү менән айырыла{{Sfn|''Зимина В. Д.''|2006|страницы=58−67|с=58−67}}. * '''Икенсе этап''' — [[1918 йыл]]дың ноябрь айынан [[1920 йыл]]дың март аҙағы — апрель башына тиклем. Ошо арауыҡта [[РККА]] һәм Аҡ армиялар араһында төп бәрелештәр булып үтә һәм Граждандар һуғышында төп боролош күҙәтелә. Был осорҙа сит ил интервенттары яғынан хәрби ғәмәлдәрҙең ҡырҡа кәмеүе күҙәтелә, сөнки донъя һуғышы тамамлана һәм сит илдәрҙең төп контингенты Рәсәй территорияһынан сығарыла. Киң күләмдәге хәрби ғәмәлдәр Рәсәйҙең бөтә территорияһында йәйелә, башта уңыш «аҡтарға» йылмая, аҙаҡтан дошмандың ғәскәрҙәрен тар-мар иткәндән һуң һәм илдең иң мөһим территорияларын үҙ контроле аҫтына алғандан һуң уңыш «ҡыҙылдарға» килә. * '''Өсөнсө этап''' — [[1920 йыл]]дың мартынан [[1922 йыл]]дың октябренә тиклем. Был осорҙа төп көрәш илдең сиктәрендә бара һәм большевиктар власы өсөн хәүефле булмай. Генерал Дитерихстың ғәскәрҙәрен (Земская рать) илдән ҡыуғандан һуң Рәсәйҙә көрәште генерал-лейтенант А. Н. Пепеляевтың [[1923 йыл]]дың июненә тиклем Якут крайында һуғышҡан Себер ирекле дружинаһы ғына (Якут походы) һәм ғәскәри старшина Бологовтың казак отряды алып бара. Камчаткала һәм Чукоткала совет власы 1923 йылда урынлаштырыла. Урта Азияла «баҫмасылар» [[1932 йыл]]ға тиклем, ҡайһы бер айырым операциялар һәм алыштар [[1938 йыл]]ға тиклем, ғәмәлдә булалар. == Һуғыштың беренсе этабы (октябрь 1917 — ноябрь 1918) == '''Октябрь 1917 — февраль 1918''' 1917 йылдың октябре-ноябре — 1918 йылдың феврале осоро большевиктар власының сағыштырмаса тиҙ һәм еңел урынлаштырылыуы һәм дошмандың ҡораллы ҡаршылашыуын юҡҡа сығарылыуы ([[Петроград]], [[Мәскәү]], [[Украина]], [[Дон]] һәм Кубань һ. б.) менән айырылып тора. Большевиктарҙың социаль терәге ошолар була: улар ҡыйыу рәүештә алпауыттарҙың ер биләмәләрен юҡҡа сығаралар, ерҙе крәҫтиәндәрҙең ҡарамағына бирәләр, Рәсәйҙе һуғыштан сығарыу буйынса эш башлайҙар, сәнәғәттә эшселәр контроле индерәләр, элекке империя халыҡтарының дәүләт мөстәҡиллеген яулауға хоҡуғын таныйҙар, шуға күрә халыҡтың төп массаһы уларҙы яҡлап сыҡты. Большевиктарға ҡаршы көстәрҙең (ирекле офицерлыҡ, тыл частарының казактары, юнкерҙар), киреһенсә, Октябрь революцияһынан һуңғы бер нисә ай дауамында күҙгә күренерлек социаль терәге булмай, шуға күрә улар фронтта ла һәм казак өлкәләрендә лә ҡаршылашыуҙы тейешле кимәлдә ойоштора алмай. Казактар һуғыштан ялыҡҡан, улар һуғышты туҡтатҡан большевиктар менән алышырға теләмәй, шуға күрә атаман А. М. Каледин, генерал М. В. Алексеев һәм Л. Г. Корниловтар Донда күп һанлы армия туплай алмайҙар. ''' Октябрь революцияһы ''' [[1917 йыл]]дың 24 октябрендәге (6 ноябре) Петроградтағы хәлдәргә Ваҡытлы хөкүмәттең етәксеһе Керенский «ихтилал хәле» тигән баһа бирә. Керенский Псковҡа, Төньяҡ фронты штабына юллана, унда ул етәкләгән хөкүмәтте яҡлау өсөн фронттан саҡыртылған ғәскәрҙәрҙәр менән осраша. 25 октябрҙә (7 ноябрҙә) юғары баш командующий Керенский һәм Урыҫ армияһының штабы начальнигы генерал Духонин уларға буйһонған ғәскәрҙәргә ышаныслы частарҙы Петроград һәм Мәскәүгә табан йүнәлтергә һәм хәрби көс менән большевиктарҙың ихтилалын баҫырға бойоралар. 25 октябрҙең кисендә Петроградта Советтарҙың II съезы асыла, артабан ул юғары закондар сығарыусы орган тип иғлан ителә. Меньшевиктар һәм эсерҙар фракцияларының ағзалары большевистик түңкәрелеште ҡабул итмәй һәм съезды ташлап сыға, улар «Ватанды һәм революцияны ҡотҡарыу комитетын» ойошторалар. Съездың беренсе декреттары — Тыныслыҡ тураһында Декрет, Ер тураһында Декрет һәм фронтта үлем язаһын ғәмәлдән сығарыу була. 2 (15) ноябрҙә съезд Рәсәй халыҡтарының хоҡуҡтары Декларацияһын ҡабул итә. Декларацияла Рәсәй территорияһындағы халыҡтарҙың айырымланыуға һәм, уҙ аллы дәүләт төҙөүгә тиклем, үҙбилдәләнеш хоҡуғы иғлан ителә. 25 октября 21 сәғәт 45 минуттағы «Аврора» орудиеһының йәҙрәһеҙ атыуы Ҡышҡы һарайға һөжүм башлауға сигнал бирә. Владимир Антонов-Овсеенко етәкселегендә ҡыҙылгвардиясылар, Петроград гарнизоны частары һәм Балтик флоты Ҡышҡы һарайҙы яулап ала һәм Ваҡытлы хөкүмәтте ҡулға ала. Һөжүм итеүселәргә бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡ күрһәтелмәй. === Совет власының фронтта һәм тылда урынлаштырылыуы === ==== Большевиктар һәм ғәмәлдәге армия ==== 1917 йылдың 10 ноябрендә Совнарком «Армия һанын яйлап ҡыҫҡартыу тураһында» исемле Декрет ҡабул итә, сөнки беренсе декреттарҙан һуң һалдаттар күпләп фронттарҙан ҡаса башлай, дезертирлыҡты был осорҙа туҡтатыу мөмкинлеге булмай. 3 ғинуарҙан башлап 2 мартҡа тиклем бер-бер артлы 1902 йылғыларҙан 1915 йылғыларға тиклем демобилизация иғлан ителә. Аҙаҡҡы дүрт йыл призыв һалдаттары (1916—1919 йылдар) 1918 йылдың 12 апреленә тиклем демобилизациялана<ref name="базан">[http://www.intelros.ru/readroom/mir-i-politika/m9-2012/16499-krestyanskaya-armiya-posle-pervyh-porazheniy-v-noyabre-1917-marte-1918-g.html Базанов С. Н. Крестьянская армия после первых поражений в ноябре 1917 — марте 1918 г. // Журнальный клуб Интелрос «Мир и политика» № 9, 2012]</ref>. <center><gallery> Изображение:Leo Trotzki Oktober 1917.jpg|Ҡыҙыл армияһын төҙөүселәренең береһе [[Троцкий Лев Давидович|Л. Д. Троцкий]], 1917 Файл:Podvoisky 1903.jpg|Ҡыҙыл армияһы төҙөүселәренең береһе [[Подвойский Николай Ильич|Н. И. Подвойский]] Файл:В. А. Антонов-Овсеенко.jpg|Ҡыҙыл армияның беренсе военачальниктарының береһе [[Антонов-Овсеенко Владимир Александрович|В. А. Антонов-Овсеенко]], 1917 Файл:Paveldybenko.jpg|Ҡыҙыл флотын төҙөүселәренең береһе [[Дыбенко Павел Ефимович|П. Е. Дыбенко]] </gallery></center> Керенский ҡасып киткәндән һуң юғары баш командующий вазифаһын башҡарыусы генерал-лейтенант Н. Н. Духонин Советтарҙың II съезы һайлаған хөкүмәтенең бойороҡтарын үтәүҙән баш тарта. 19 ноябрҙә ул генерал Корниловты һәм генерал Деникинды төрмәнән азат итә. Балтфлотта большевиктар үҙҙәренең контроле аҫтында булған Центробалтты булдыра. 1917 йылдың октябре — ноябрь башында Төньяҡ армияһының бөтә фронттарында большевиктар үларға буйһонған армияларҙа Хәрби-революцион комитеттарын (ВРК) ойоштора. Ленин яғына бөтә Рәсәй күләмендә большевиктарҙың совет власын урынлаштырыуында мөһим роль уйнаған 40 мең латыш уҡсылары күсә. Большевиктарҙың Төньяҡ һәм Көнбайыш фронттары ғәскәрҙәрен еңеүе Юғары баш командующий ставкаһын юҡҡа сығарыуға шарттар тыуҙыра. Көньяҡ-Көнбайыш, Румын һәм Кавказ фронттарында эштәр башҡасараҡ бара. Украин Үҙәк радаһы [[Совет Рәсәйе]]нең законлығын таныуҙан баш тарта һәм ғәскәрҙәрҙең украинлаштырыуын һәм үҙҙәренең армияһын булдырыу буйынса эшмәкәрлеген әүҙемләштерә, фронттарҙан украинлаштырылған частарҙы Юғары баш командующийҙың Ставкаһы идаралығынан сығарырға һәм үҙ аллы Украин фронтын булдырырға тырыша<ref name="mihut" />, уны большевиктарға ҡаршы булған генерал-полковник Д. Г. Щербачев етәкләй. Украинала большевиктарға ҡаршылыҡ көслө була, ҡоралһыҙ һәм аҙыҡһыҙ ҡалған урыҫ һалдаттары сатнап торған һыуыҡта Рәсәйгә йәйәүләп ҡайтырға мәжбүр булалар. 1917 йылдың 23 декабрендә Тифлиста Кавказ армияһының съезы асыла, съезда ҡатнашыусылар, РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Комитетын (СНК) яҡлап, резолюция ҡабул итәләр. Элекке армияла, Октябрь түңкәрелешенә тиклем уҡ, ҡатлауҙарға бүленеү процестары барған, шуға күрә армия тарҡалған саҡта кадрҙар киләсәк революцион армияһы өсөн дә, буржуаз-алпауыт контрреволюцияһы өсөн дә тигеҙ бүленә. Февраль революцияһы осоронда барлыҡҡа килгән удар частар, милли формированиелар, казак ғәскәрҙәренең бер өлөшө, юғары штабтар, офицерҙар йәмғиәттәре — был ойошмаларҙың барыһы ла тиерлек Октябрь революцияһы өсөн<ref name="КакуринВацетис" /> дошмандар көсөн кәүҙәләндерә. ==== Совет власының урынлаштырылыуы. Большевиктарға ҡаршы көстәрҙең ойошоуының башы ==== [[Германия]] менән һуғышты кисекмәҫтән туҡтатыуҙы вәғәҙә итеү һалдаттарҙың «керенщина» осоронда, Урыҫ армияһы тарҡалған саҡта, большевиктарҙың яғына күсеүен әүҙемләштерҙе. Башта илдең күпселек райондарында большевистик властың урынлашыуы бик тиҙ һәм ҡанһыҙ барҙы: 84 губерна һәм башҡа эре ҡалаларҙың тик ун бишендә генә Совет власы ҡораллы көрәш һөҙөмтәһендә урынлашты. Шуға күрә большевиктарға [[1917 йыл]]дың октябренән [[1918 йыл]]дың февраленә тиклемге осорҙа «Совет власының триумфаль үҫеше» тураһында әйтергә сәбәп бар. Петроградтағы ихтилалдың еңеүе Рәсәйҙең бөтә эре ҡалаларында Советтарға властың күсеүенә баш булды. Мәҫәлән, Мәскәүҙә совет власы Петроградтан Ҡыҙыл гвардия отрядтарының килеүенән һуң урынлашты. Рәсәйҙең үҙәк райондарында Октябрь түңкәрелешенә тиклем урындағы Советтарҙың күпселеге большевиктарҙың ҡулында була (Иваново-Вознесенск, Орехово-Зуево, Шуя, Кинешма, Кострома, Тверь, Брянск, Ярославль, Рязань, Владимир, Ковров, Коломна, Серпухов, Подольск һ. б.), шуға күрә власты был ҡалаларҙа улар бик еңел ала. Ә бына Тула, Калуга, Түбәнге Новгород ҡалаларындағы Советтарҙа большевиктарҙың йоғонтоһо бик мөһим булмай һәм бында процесс ҡатмарлыраҡ үтә. Волга буйы сәнәғәт ҡалаларында власты большевиктар Петроград менән Мәскәүҙән һуң уҡ алалар. [[Ҡаҙан]]да хәрби округы командованиеһы социалистик партиялар һәм татар милләтселәре менән берлектә ҡаршы торорға маташалар, әммә Ҡыҙыл гвардия отрядтары бөтә әһәмиәтле учреждениеларҙы баҫып ала һәм 8 ноябрҙә ҡала большевиктар ҡулына күсә. Артабан 1917 йылдың ноябренән 1918 йылдың ғинуарына тиклем Ҡаҙан губернаһының өйәҙ ҡалаларында тулыһынса үҙҙәренең власын урынлаштыра. [[Һамар]]ҙа В. Куйбышев етәкселегендә большевиктар власты 8 ноярҙә, бер нисә көндән [[Һарытау]]ҙа, Царицында яулайҙар. [[Әстерхан]]да алыштар 1918 йылдың 7 февраленә тиклем бара. Был ваҡытта большевиктарҙың власы бөтә Волга буйында урынлашҡан була. 1917 йылдың 7—8 ноябрендә большевиктар ҡулына Нарва, Ревель, Юрьев, Пярну, артабан Прибалтиканың немецтар аҫтында булмаған биләмәләре күсә. Исколата пленумы (латыш уҡсылары) 21—22 ноябрҙә Совнарком власын таный. Валмиерҙа 29—31 декабрҙә Фрицис Розин етәкселегендә большевиктар яҡлы Латвия хөкүмәте төҙөлә. 1917 йылдың ноябрендә [[Минск]]та Көнбайыш, Минск, Вилена өлкәләренең эшселәр, һалдаттар һәм крәҫтиәндәр съездары уҙғарыла, депутаттар Башҡарма комитетын булдыралар (Облисполкомзап), Бөйөк Белорус радаһы уны танымай. Беренсе Бөтә Белорус съезы большевиктар тарафынан таратып ебәрелә һәм 1918 йылдың ғинуар — февралендә Белоруссияның эре ҡалаларында хакимлыҡ большевиктарға күсә. Украин Үҙәк радаһы Украинала власты бөтә тулылыҡта алыу өсөн Ваҡытлы хөкүмәттең ҡолауы менән файҙалана. Уңышһыҙ большевистик ихтилалынан һәм Ваҡытлы хөкүмәткә тоғро ҡалған ғәскәрҙәрҙе Киевтан сығарғандан һуң Үҙәк радаһы 7 (20) ноябрҙә 8 губерна территорияһында Украин Халыҡ Республикаһын (УНР) иғлан итә: [[Киев]], Волынск, Подольск, Херсон, Чернигов, Полтава, [[Харьков]], Екатеринослав Һәм Төньяҡ Таврияның өйәҙҙәрендә. УХР етәкселеге Рәсәйҙәге Октябрь ҡораллы түңкәрелеште танымай һәм Киевта автономиялы республикалары Федерацияһы сифатында яңы Рәсәй үҙәге булдырырға тырыша, һәм Рада Дон Ғәскәре атаманы Каледин менән союзға инергә ризалаша<ref name="mihut">{{книга|автор =д. и. н. [[Михутина, Ирина Васильевна|Михутина, И. В.]]|заглавие = Украинский Брестский мир. Путь выхода России из первой мировой войны и анатомия конфликта между Совнаркомом РСФСР и правительством Украинской Центральной рады|ссылка = http://www.modernlib.ru/books/mihutina_irina/ukrainskiy_brestskiy_mir/read/|место = М.|издательство = Европа|год = 2007|том = |страницы = |страниц = 288|серия = |isbn = 978-5-9739-0090-8|тираж = 1000}}</ref>. Петроградтағы уңышлы ихтилал тураһында ишетеү менән большевиктар Луганск, Макеевка, Горловка, Краматорск һәм башҡа ҡалаларҙа совет власын урынлаштыралар. Донбаста Ҡыҙыл гвардия отрядтары формалаша башлай. Революцияның икенсе көнөндә үк [[Дондағы Ростов]]та (26 октябрь/8 ноябрь) совет власы иғлан ителә. Ғәскәри атаман А. М. Каледин Дон Ғәскәре Өлкәһендә хәрби хәл иғлан итә. Новочеркасск ҡалаһында ирекле отрядтар ойошторола башлай. 2 (15) декабрҙә генерал Калединдың ғәскәрҙәре ҡаты бәрелештәрҙә большевиктарҙы Ростовтан, артабан Таганрогтан ҡыуа һәм Донбасҡа табан юл тота. Үҙәк радаһы совет ғәскәрҙәрен Украина территорияһы аша үткәрмәй. 6 (19) декабрҙә СНК контрреволюция менән көрәшеү өсөн Көньяҡ революцион фронтын булдыра. Фронт ғәскәрҙәре баш командующийы итеп В. А. Антонов-Овсеенко тәғәйенләнә<ref name=autogenerated311>Краснознамённый Киевский. Очерки истории Краснознамённого Киевского военного округа (1919—1979). Киев, 1979</ref>. 11—12 (24—25 яңы стиль буйынса) декабрҙә Харьковта Киев ҡалаһындағы съезға альтернатив булған 1-се Бөтә украин Советтар съезы үтә һәм унда [[Украин Совет Халыҡ республикаһы]] иғлан ителә<ref>[http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030309&page=92&format=djvu Украинская советская социалистическая республика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141105010206/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030309&page=92&format=djvu |date=2014-11-05 }} // Большая советская энциклопедия. — 2-е изд. — {{М}}, 1956. — Т. 44. — С. 92.</ref>. 1917 (1 ғинуар 1918) йылдың 19 декабрендә Совнарком УСХР-тың Халыҡ секретариатын Украинаның берҙән-бер законлы дәүләте тип таный. Ике ай дауамында барған алыштар һөҙөмтәһендә совет ғәскәрҙәре һәм Ҡыҙыл гвардия отрядтары бер-бер артлы Таганрогты, Ростовты, Новочеркасскиҙы алалар. Ирекле отрядтар Кубангә сигенә, әммә Кубань казактары, Дон казактары һымаҡ уҡ, яңы власҡа ҡаршы һуғышырға теләмәй. Доброволецтарға Кубандә ауыр партизан һуғышын алып барырға тура килә. [[Файл:Volunteer Army infantry company.jpg|thumb|Ирекле армия, Аҡтар хәрәкәтенең көньяҡта төп хәрби көсө. 1918 йыл, ғинуар]] Был ваҡытҡа атаман Каледин үҙ-үҙен атып үлтергән була (29 ғинуар/11 февраль). Украинала Үҙәк радаға ҡаршы көстәр нығына. Совет власы Екатеринослав, Луганск, Мариуполь, Харьков, Александровск, Одесса ҡалаларында урынлаша (5/18 ғинуар 1918)<ref name="КакуринВацетис">{{книга|автор=Какурин Н. Е., Вацетис И. И.|ссылка=|заглавие=Гражданская война. 1918–1921|ответственный=Под ред. А. С. Бубнова и др|место=СПб.|издательство=Полигон|год=2002|серия=Великие противостояния|страниц=672 с.|isbn=5–89173–150–9|тираж=5100}}</ref>. [[Ҡырым]] менән бәйләнеш булдырыла. 26 ғинуарҙа (8 февралдә) Киев яулана. Муравьев (ғәскәрҙәрҙең Көньяҡ төркөмө штабы начальнигы) Киевта «Ҡыҙыл террор» ойоштора. Бер нисә көн эсендә яҡынса 2000 кеше, башлыса урыҫ офицерҙары, атып үлтерелә. Украин Үҙәк радаһы сит ил державаларына ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. [[Севастополь]] ҡалаһында большевиктар власты 1917 йылдың 29 ғинуарында ала. 1918 йылдың 25—26 ғинуарында Симферополь ҡалаһы һәм бөтә [[Ҡырым]] яулана. Бында татар милләтсе частары ҡаршылыҡ күрһәтә. Массауи үлтерештәр һәм талауҙар башлана. Большевиктар Ҡырымда ай ярым эсендә 1000 кешене язалай {{sfn|Врангель П. Н. Записки|1928|loc=[[s:Записки. Книга первая (Врангель)|Часть 1.]] Уралдағы ҡалаларҙың күпселегендә ([[Өфө]], [[Екатеринбург]], [[Силәбе]], Ижевск) һәм завод ҡасабаларында большевиктарға хакимлыҡты урынлаштырыу ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙырмай. Пермьды яулау бер аҙ ауырыраҡ була. Ныҡышмалы ҡораллы көрәш [[Ырымбур губернаһы]]нда йәйелә, бында [[Дутов Александр Ильич|А. И. Дутов]] 8 ноябрҙә Ырымбур казак ғәскәре территорияһында большевиктарҙың власын танымауын иғлан итә һәм үҙ контроле аҫтына [[Ырымбур]]ҙы, [[Силәбе]]не, [[Верхнеурал]]ды ала. [[1918 йыл]]дың 18 ғинуарҙа Василий Блюхер ғәскәре Ырымбурҙы баҫып ала. Дутов үҙенең ғәскәрен тарҡата. Дутов Верхнеуралда яңы ғәскәр төҙөй (ғәскәр Турғай өлкәһенең баш ҡалаһы — Турғай ҡалаһына китә). [[Себер]]ҙә совет власы ныҡлап Себер тимер юлы буйы һыҙығынан, һыу юлдары буйлап һәм ҙур тораҡ пункттарында нығына. [[1918 йыл]]дың 26 февралендә халыҡ комиссарҙарының Себер Советы һайлана һәм Себер үҙәк башҡарма комитеты («Центросибирь») ойошторола. Ҙур булмаған коммунистик отрядтары һәм Ҡыҙыл армияһы ирекле шарттарҙа төҙөлә. Алыҫ Көнсығышта шулай уҡ Советтар булдырыла, бөтә хакимлыҡ эшселәр, крәҫтиән һәм казак депутаттарының Алыҫ Көнсығыш крайы комитеты Советының ҡулында була<ref name="КакуринВацетис" />. Иркутскиҙа ғына Ваҡытлы хөкүмәт ғәскәрҙәре менән бик ҡаты бәрелештәр булып ала. Байкал аръяғында атаман Г. М. Семенов ихтилал күтәрә, әммә ул шунда уҡ тиерлек баҫтырыла. Казак отрядтарының ҡалдыҡтары Маньчжурия станцияһы яғына сигенәләр. 1917 йылдың 28 ноябрендә Тифлиста Кавказ аръяғы комиссариаты төҙөлә. Милли формированиеларға һәм аҡ гвардиясыларға таянып, комиссариат үҙенең власын бөтә Кавказ аръяғына йәйелдерә. [[Баҡы]]ла Совет власы урынлаштырыла. [[Совет Рәсәйе]]нә ҡарата комиссариат дошмандарса позицияла була һәм Төньяҡ Кавказдағы большевиктарға бөтә ҡаршы көстәрҙе яҡлай — Кубанда, Донда, Теректа һәм [[Дағстан]]да. 1918 йылдың 23 февралендә Тифлиста үткән Кавказ аръяғы сеймы тарафынан Кавказ аръяғы демократик федератив республикаһы (ЗДРФ) иғлан ителә. Төркөстанда, уның үҙәк ҡалаһы [[Ташкент]]та, власты урынлаштырыу еңел бирелмәй, ҡаты алыштар бер нисә көн дауамында бара. Большевиктар яғында тимер юлдары оҫтаханалары эшселәренең ҡораллы формированиелары торһа, уларға ҡаршы — урыҫ армияһы офицерҙары, кадеттар һәм прапорщиктар мәктәбе уҡыусылары. 1918 йылдың ғинуар — февралендә Сәмәрҡәнд, Чарджоу, Коканд автономияһы яулана, март башында — Семиречье казак дәүләте, артабан — бөтә Урта Азия, [[Ҡаҙағстан]], Бохара эмираты (Хиуа ханлығынан башҡа) большевиктарҙың контроле аҫтында була. Апрелдә Төркөстан АССР-ы иғлан ителә. <center><gallery> Файл:Генералъ-отъ-инфантеріи.jpg|Рәсәй көньяғындағы Аҡтар хәрәкәте лидеры, Генераль штабы инфантерия генералы [[Корнилов, Лавр Георгиевич|Лавр Корнилов]] Файл:Markov sl1917.jpg|Аҡтар хәрәкәте етәкселеренең береһе, Генераль штабы генерал-лейтенанты [[Марков, Сергей Леонидович|Сергей Марков]] Файл:Alexander Lukomsky.jpg|Ирекле армияның ойоштороусыларының береһе, Генераль штабы генерал-лейтенанты [[Лукомский, Александр Сергеевич|Александр Лукомский]] Файл:Anton_Denikin_1918-1919.jpg|Генераль штабы генерал-лейтенанты [[Деникин Антон Иванович|Антон Деникин]] Файл:Keller fed art.jpg|Кавалерия генералы [[Келлер, Фёдор Артурович|Фёдор Келлер]] </gallery></center> ==== Ҡыҙыл армияһын төҙөү ==== ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: '''[[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы (РККА)]]''''' Иҫке армияны демобилизациялау менән бер үк ваҡытта Совнарком яңы, ирекле армия булдырыу буйынса хәстәрлек күрә. 1918 йылдың 15 ғинуарында [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] — [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы (РККА)|Ҡыҙыл армия]]һын, 29 ғинуарҙа — Ҡыҙыл флотты булдырыу буйынса декретҡа ҡул ҡуя. Ғәмәлдәге армияла һалдаттар комитеттары һәм ревкомдары үткәргән ирекле ғәскәрҙәргә яҙылыу буйынса кампания күҙгә күренерлек һөҙөмтәләр алып килмәй. Ирекле Ҡыҙыл армияһының хәрби сифаттары түбән була, сөнки улар бөтөнләй төрлө элементтарҙан формалашҡан була — иҫке армияның частары, ҡыҙыл гвардия отрядтары һәм матростар, крәҫтиән ополченецтары — шуға күрә армияла партизанлыҡ сәскә ата (командирҙарҙы һайлау, күмәкләп етәкселек итеү һәм митингтар идаралығы, был осраҡта митингтарҙа яугирҙар операциялар үткәреү мәсьәләләре буйынса бәхәсләшәләр). Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Ҡыҙыл армияһының тәүге частары халыҡтың ярҙамына таянып, иҫке армияның складтарындағы боеприпастары менән һәйбәт тәьмин ителеү арҡаһында большевиктарға ҡаршы булған үҙәктәрҙе баҫтырырға мөмкинлек ала, айырып әйткәндә,— Донда һәм Кубандә Совет власын урынлаштырыу, Ирекле армия баҫып алырға маташҡан Екатеринодарҙы ҡулда тотоп ҡалыу. 1918 йылдың 22 апрелендәге «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл армияһында вазифалар биләү тәртибе» исемле ВЦИК-тың декретына ярашлы командирҙар составы һайлап ҡуйыу юҡҡа сығарыла. Синыф һыҙаттары буйынса ғына командирҙар составын комплектлау мөмкинлеге булмау сәбәпле, уның сафтарына иҫке армия офицерҙарын — «военспецтарҙы» — йәлеп итергә тура килә. Сәйәси контролде ғәмәлгә индереү өсөн Ҡыҙыл армияһында 1918 йылдың март — апрель айҙарында хәрби комиссарҙар институты ойошторола. Шулай итеп, РККА-ның ойоштороу системаһына ике кешенең идара итеүе (двуначалие) принципы индерелә<ref name="Иовлев">''А. Иовлев.'' [http://www.rkka.ru/history/edin/edin.htm Введение единоначалия в РККА (1918—1920 гг.)] // [[Военно-исторический журнал]]</ref>. 1918 йылдың 29 майында дөйөм хәрби мобилизация нигеҙендә регуляр Ҡыҙыл армияһы ойошторола башлай, 1918 йылдың көҙөндә уның һаны 800 мең кеше тәшкил итә, 1919 йылдың башына — 1,7 млн, 1919 йылдың декабренә — 3 млн, 1920 йылдың 1 ноябренә — 5,5 млн. Ҡыҙыл армияһының күренекле военачальниктары: <center><gallery> |[[Вацетис Иоаким Иоакимович|И. И. Вацетис]] Файл:S S Kamenev 02.gif|[[Каменев Сергей Сергеевич|С. С. Каменев]] Файл:Александр Егоров.jpg|[[Егоров Александр Ильич|А. И. Егоров]] Файл:SM-Budyonny-01.jpg|[[Будённый Семён Михайлович|С. М. Будённый]] Файл:Mikhail_Tukhachevsky.jpg |[[Тухачевский Михаил Николаевич|М. Н. Тухачевский]] |[[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]] Файл:Klim voroshilov.JPG|[[Ворошилов Климент Ефремович|К. Е. Ворошилов]] Файл:Василий Блюхер.jpg|[[Блюхер Василий Константинович|В. К. Блюхер]] </gallery></center> === Учредителдәр йыйылышын таратыу === Бөтә Рәсәй Учредителдәр йыйылышына һайлау буйынса ултырыш Петроградтағы Таврия һарайында 1918 йылдың 5 ғинуарында асыла. Эсерҙар етәкселегендә социалистар һәм партияһыҙ делегаттар Совнарком урынына большевиктарҙың лидерҙары Ленин һәм Троцкий инмәгән, яңы демократик хөкүмәт төҙөргә ниәтләйҙәр. Эсерҙар «Хеҙмәтсән һәм иҙелгән халыҡтың хоҡуҡтары декларацияһы» буйынса бәхәстән баш ҡаҡҡандан һуң большевиктар, һул эсерҙар һәм ҡайһы бер милли партияларҙың делегаттары йыйылышты ташлап сыға. Йыйылыштың ҡарарҙары легитимлы булмауына ҡарамаҫтан, ҡалған депутаттар эште дауам итәләр һәм Советтарҙың II съезының декреттарын юҡҡа сығарыу һәм Рәсәй демократик федератив республикаһы булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итәләр. 5 ғинуарҙа Петроградта һәм 6 ғинуарҙа Мәскәүҙә Ойоштороу йыйылышын яҡлаған митингтарҙы утҡа тоталар. 6 ғинуарҙа Лениндың бойороғона ярашлы Ойоштороу йыйылышын таратып ебәрәләр һәм большевиктар үҙҙәренең элекке иптәштәренә ҡаршы репрессиялар башлайҙар. Һул эсерҙар ғына Совнаркомда өс урын алалар. 18 ғинуарҙа III Бөтә Рәсәй Советтар Съезы Учредителдәр йыйылышын таратылыуын хупланы. Аҡтар хәрәкәте өсөн, киреһенсә, Учредителдәр йыйылышын ҡабаттан тергеҙеү бер лозунгка әйләнде. === Аҙыҡ — түлек диктатураһын индереү === Учредителдәр йыйылышын таратҡандан һәм Брест солохона ҡул ҡуйғандан һуң крәҫтиәндәр араһында большевиктарға ҡарата уларҙың аҙыҡ — түлек сәйәсәте айырыуса нәфрәт тыуҙыра. Хәлле крәҫтиәндәр («кулактар») һәм середняктар большевиктарҙан ирекле һатыуҙы көтәләр һәм шул уҡ ваҡытта игенде спекулятив хаҡтар менән һаталар. [[Германия]] һәм [[Австрия]] ғәскәрҙәренең Украинаны баҫып алыуы һәм Дон өлкәһе территорияһын яулауы игенде Дондан һәм Кубандән алып килеү мөмкинлектәрен сикләй. Ҡалаларҙа икмәк һатыуы ҡырҡа кәмей, сираттар арта, халыҡ араһында паника башлана. Совет власына ҡаршы йүнәлтелгән «ас болалар» йәйелә. Халыҡтың ризаһыҙлығын большевиктар дошмандары үҙ яғына ҡайырырға тырышалар. Килеп тыуған хәлдән сығыү өсөн 1918 йылдың май айында Наркомпродҡа сикләнмәгән ғәҙәттән тыш вәкәләттәр бирелә. Ирекле һатыу тыйылы һәм икмәкте йәшергән кешеләргә ҡарата язаға тарттырыу саралары ҡарала. Июнь айында икмәк менән тәьмин итеү Себерҙән һәм Волга буйының ҡайһы бер райондарынан да туҡтай. Был шарттарҙа икмәккә монополияны һаҡлап ҡалыу һәм уны үткәреү өсөн диктатура ысулдарын ҡулланыу халыҡты аслыҡтан һаҡлап ҡалыу өсөн берҙән — бер ысул була. Хәлле крәҫтиәндәрҙең ҡаршылашыуы көсәйгәндән — көсәйә. Большевиктарҙың ауылда төп ярҙамсылары иң ярлы ҡатлам була. Совет хөкүмәте ярлылар комитеттары (комбедтар) төҙөй башлай. Комбедтарҙы большевиктар хәлле крәҫтиәндәргә ҡаршы йүнәлтәләр. Кулактарҙан конфикацияланған мөлкәт, ер, мал һәм ҡорамалдар ярлылар араһында бүленә. Комбедтар большевиктар власынан середняктарҙы ситкә этәрҙе, шуға күрә улар кулактар яҡлы булдылар. Большевиктарға ҡаршы элекке фронтовиктар сыға, шул уҡ ваҡытта Брест солохона, продотрядтар һәм комбедтарға ҡаршы сыҡҡан һул эсерҙарының да абруйы арта. === Чехословак корпусының ихтилалы. Көнсығышта һуғыштың йәйелеүе === [[Файл:Czech Troops.jpg|thumb|[[Чехословак корпусы]]]] [[Файл:Nikolai Avksentiev.jpg|thumb|Өфө Директо́рияһы лидеры [[Авксентьев Николай Дмитриевич|Н. Д. Авксентьев]]<br />(Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте)]] : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: ''' [[Өфө директорияһы]], [[РККА-ның Көнсығыш фронты]], [[Сембер операцияһы]].''''' <center><gallery> Изображение:Dutov.jpg|Ырымбур казактары атаманы [[Дутов Александр Ильич|А. И. Дутов]] Файл:Ataman semenov.jpg|Байкал аръяғы казактары атаманы [[Григорий Михайлович Семёнов|Г. М. Семёнов]] Файл:Vladimir Kappel.jpg|Генераль штабы генерал-лейтенанты [[Каппель Владимир Оскарович|В. О. Каппель]] </gallery></center> Чехословак корпусы[55] Рәсәй территорияһында Беренсе Донъя һуғышы осоронда булдырыла, башлыса әсирлеккә эләккән чехтарҙан һәм словактарҙан — [[Австро-Венгрия]] армияһының элекке хәрбиҙәренән. 1918 йылдан алып Чехословак корпусы француз командованиеһына буйһона, уның ике дивизияһы Украина территорияһында Францияға ебәреүҙе көтөп ята. Немецтар һөжүмен башлау менән чехословак корпусы (40 — 45 мең кеше) Совет Рәсәйе территорияһына күсенә. 26 мартта Пензала представители СНК РСФСР-ҙың Совнарком вәкилдәре, Рәсәйҙәге Чехословак милли советы һәм Чехословк корпусы килешеүгә ҡул ҡуялар. Килешеүгә ярашлы чехословактар ҡоралдарының күпселеген тапшырғандан һуң Владивостоккаа китергә тейеш булалар, артабан уларҙы тотҡарламай Көнбайыш Европаға диңгеҙ аша сығарырға тейеш булалар. Чехословактар Транссебер юлы буйлап Пензанан Владивостокка тиклем һибелгән булаю 21 апрелдә Германия баҫымы аҫтында сит эштәре министры Г. В. Чичерин Красноярск советынан чехословак эшелондарын көнсығышҡа табан үткәрмәүен талап итә. Легионерҙар ҡоралһыҙланыуҙы туҡтаталар һәм үҙ яйҙары менән Владивостокка китергә ҡарар итәләр. 21 майҙа мәскәүҙә чехословак эшелондарын тулыһынса ҡоралһыҙландырыу һәм тарҡатыу тураһында бойороҡ наркомвоен Троцкийҙың бойороғо менән нығытыла<ref name="Троцкий">[http://www.scepsis.ru/library/id_2834.html Приказ Народного Комиссара по военным делам о разоружении чехословаков]</ref>. 25—27 майҙа легионерҙар һәм ҡыҙылгвардиясылар араһында бәрелештәр булып ала<ref name="Салдугеев">[http://www.lib.csu.ru/vch/1/2005_02/011.pdf Салдугеев Д. В. Чехословацкий легион в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216205456/http://www.lib.csu.ru/vch/1/2005_02/011.pdf |date=2013-12-16 }}</ref>. Чехословак корпусының болаһы советтарға ҡаршы хөкүмәттәр төҙөүгә булышлыҡ итә. Рәсәйҙең күп кенә төбәктәрендә совет власы ҡолатыла. 1918 йылдың 8 июнендә Һамарҙа Учредителдәр йыйылышының комитеты ([[Комуч]]) булдырыла. Бөтә банктар, сәнәғәт предприятиелары үҙләштерелә, Комуч үҙенең ғәскәрен — Халыҡ армияһын — төҙөй, 23 июндә Омскиҙа Ваҡытлы Cебер хөкүмәте ойошторола. [[Каппель Владимир Оскарович|В. О. Каппель]] етәкселегендәге ғәскәрҙәр Сызранды, Симбирскиҙы, Өфөнө, Екатеринбургты алалар. Волга буйы көстәренә Урал һәм Ырымбур казак ғәскәрҙәре ҡушыла. Һөҙөмтәлә, 1918 йылдың август башында Учредителдәр йыйылышының территорияһы Сызрандан Златоустҡа тиклем һуҙыла. Уның контроле аҫтында Сенгилей, Бөгөлмә, Боғорослан, Бәләбәй, Быҙаулыҡ, Бөрө, Өфө булалар<ref name="Kappel">Каппель и каппелевцы. 2-е изд., испр. и доп. — {{М}}: НП «Посев», 2007. — ISBN 978-5-85824-174-4</ref>. 1918 йылдың 7 авгусында Каппель ғәскәрҙәре [[Ҡаҙан]] ҡалаһын һәм [[Рәсәй империяһы]]ның алтын запасының бер өлөшөн алалар. === Ҡыҙыл террор === Илдәге хәлдәр ҡатмарлашҡан һайын большевиктар реаль һәм потнциаль дошмандарға ҡаршы репрессияларҙы көсәйтә баралар. 1918 йылдың 13 июнь төнөнә ҡарай Пермдә Бөйөк кенәз Михаил Александрович (Александр III улы) үлтерелә. Екатеринбургта [[17 июль]] төнөндә ҡулға алынған элекке император [[Николай II]] ғаиләһе менән бергә атып үлтерелә. Батша ғаиләһен атыу менән бер үк ваҡытта тиерлек Алапаевск ҡалаһында (Екатеринбургтан 140 км алыҫлыҡта) һөргөндә булған бөйөк кенәздәр үлтерелә. [[30 август]]а [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]]ды үлтерергә маташалар, [[Петроград]] ЧК-һы рәйесе М. С. Урицкий үлтерелә. Террористик актарға ҡаршы большевиктар ҡыҙыл террор иғлан итә. ВЧК һәм уның урындағы органдары билдәле сәйәси һәм йәмғиәт эшмәкәрҙәрен, генералдар һәм офицерҙарҙы, дворяндар, буржуазия, интеллигенция һәм руханиҙар вёкилдәрен аманат итеп алалар. ВЧК хөкөмө менән Совет власына ҡаршы хатта һүҙ менән көрәшкәндәргә тиклем ҡырыла. Ғәйепләү өсөн социаль сығышы ла етерлек була. «Синфи дошмандар» өсөн лагерҙар ойошторола башлай (1920 йылдың аҙағына 100-ҙән артыҡ лагерҙар булдырыла, уларҙа яҡынса 75 мең кеше тотола). Ҡыҙыл террор «синфи сит элементтарҙы» ҡырыу һәм халыҡты ҡурҡытыу өсөн массауи ысул булып китә. Яйлап большевистик дәүләт аппаратының эшмәкәрләгендә әлегә тәртиптә булмаған ғәҙәттән тыш саралар үҙәклештерелгән диктатор идаралыҡ ысулдары һәм бөтә социаль төркөмдәргә һәм айырым кешеләргә ҡаршы йүнәлтелгән ойошҡан террор барлыҡҡа килә<ref>name="Данилин"</ref>. === Һуғышты көньяҡта йәйелдереү === [[Файл:Leaders of voluntary army, Markov, Denikin, Alekseev.jpg|thumb|Марков, Деникин, Алексеев.]] [[Файл:Донского Войска Область 1900.svg|thumb| Дон Ғәскәре өлкәһе [[XX быуат]] башында]] Март айы аҙағында Донда большевиктарға ҡаршы генерал Краснов етәкселегендәге казактар ихтилалы башлана һәм май уртаһына Дон тулыһынса большевиктарҙан азат була. Дон армияһы ойошторола башлай, июль уртаһына уның һаны 50 мең кеше тәшкил итә. Дон армияһы ике йүнәлештә (Поворино һәм Воронеж) һөжүмен йәйелдерә, әммә совет ғәскәрҙәре уларҙы 24 октябренә туҡтаталар һәм Царицын йүнәлешендә лә Краснов ғәскәрен Дон аръяғына ҡыуалар. 8 меңлек Ирекле армия июнь айында үҙенең икенсе походын (Икенсе Кубань походы) башлай. Генерал Деникин Калнин һәм Сорокин армияларын тар-мар итә. 21 июлдә аҡтар Ставрополде ала, 17 августа — Екатеринодарҙы. Ковтюхтың «Тамань армияһы» (30 меңлек ҡыҙылдар төркөмө)Кубань аръяғына ҡаса. Август аҙағына Кубань ғәскәре территорияһы большевиктарҙан азат ителә. Ирекле армияның һаны 40 мең штыкка ҡылысҡа етә һәм Төньяҡ Кавказға һөжүмен дауам итә. 18 июня 1918 года началось восстание терского казачества под руководством Бичерахова. Казаки нанесли поражение красным войскам и блокировали их остатки в Грозном и Кизляре. 8 июндә ЗДФР 3 дәүләткә бүленә: Грузия, Армения һәм Азербайджан. 1918 йылдың йәйендә Асхабадта эшселәр баш күтәрә. Улар урындағы ҡыҙыл гвардия частарын, «милләтсе»- мадьярҙары ҡыйрата. Эшселәргә төркмән ырыуҙары ҡушыла. Бөтә Каспий аръяғы ихтилалсылар ҡулында була. 1918 йылдың уртаһында Ташкентта большевиктарға ҡаршы йәшерен ойошма булдырыла («Большевизм менән көрәшкән Төркөстан союзы», һуңғараҡ — «Төркөстан хәрби ойошмаһы»). Ихтилал баҫтырылғандан һуң офицерҙар Ташкент офицерҙар партизан отрядын ойоштора, отряд 100 кешенән тора һәм 1919 йылдың март — апрель айҙарында Ферғәнәлә большевиктарға ҡаршы һуғыша. === Антанта интервенцияһының башы === 1917 йылда Великобритания, Франция һәм Италия большевиктарға ҡаршы булған көстәргә ярҙам итеү тураһында ҡарар итәләр. 22 декабрҙә Парижда үткән Антанта вәкилдәренең конференцияһы Украина, казак өлкәләре, Себер, Кавказ һәм Финляндия хөкүмәттәре менән бәйләнештәр булдырыуҙы һәм уларға кредиттар биреүҙе кәрәкле тип таный. 23 декабрҙә инглиз — француз килешеүе төҙөлә: Бөйөк Британия зонаһына Кавказ һәм казак өлкәләре инә, Франция зонаһына — Бессарабия, Украина һәм Ҡырым. Себер һәм Алыҫ Көнсығыш [[АҠШ]] һәм [[Япония]] мәнфәғәтәре сфераһы тип билдәләнә. Антанта Брест солохон танымауын иғлан итә, шул уҡ ваҡытта большевиктар менән Германияға ҡаршы хәрби ғәмәлдәр тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға тырышалар. 1918 йылдың 2 август төнөндә 2-се ранглы капитан Чаплин етәкселегендәге (яҡынса 500 кеше) отряд совет власын Архангельскиҙа юҡҡа сығара. Һуңынан Архангельскиға 2 меңлек инглиз десанты килеп төшә. Ҡораллы көстәр ул ваҡытта 5 рота, эскадрон һәм артиллерия бригадаһынан тора. Частар доброволецтарҙан тора. Урындағы крәҫтиәндәр нейтраль позиция һаҡлайҙар. Төньяҡта совет командованиеһы 6-сы һәм 7 -се армияларҙан торған Төньяҡ фронтын булдыра (командующийы — Император армияһының элекке генералы Дмитрий Павлович Парский). == Һуғыштың икенсе этабы (ноябрь 1918 − март 1920) == === Герман ғәскәрҙәрен сығарыу. Ҡыҙыл армияның көнбайышҡа табан һөжүм итеүе. === 1918 йылдың ноябрендә халыҡ-ара хәле бик ныҡ үҙгәрә. Германия һәм уның союздаштары Октябрь революцияһынан һуң Беренсе донъя һуғышында еңелеүгә дусар булалар. Германия ғәскәрҙәре Рәсәй территорияһында Антанта ғәскәрҙәре килгәнгә тиклем ҡалырға тейеш булалар, әммә был территорияларҙы Ҡыҙыл армияһы биләй башлай һәм тик бер нисә пунктта (Севастополь, Одесса) герман ғәскәрҙәре Антанта ғәскәрҙәре менән алыштырыла. [[Файл:RA rank insignia 1919-1924.svg|thumb|300px|РККА-ның командирҙар составының еңендәге айырыу билдәләре. 1919 йылдың 19 ғинуарында индерелә]] Брест солохо буйынса Германияға күскән ерҙәрҙә [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Белоруссия]], [[Польша]], [[Украина]] дәүләттәре барлыҡҡа килә, һуңынан улар Антантаға йөҙөн боралар һәм үҙ армияларын булдыра башлайҙар. Ҡыҙыл армияһы 1919 йылдың ғинуар уртаһына Прибалтиканың һәм Белоруссияның күпселек өлөшөн яулап ала һәм унда совет хөкүмәттәрен төҙөй. Украинала украин совет ғәскәрҙәре 1918 йылдың декабрендә — 1919 йылдың ғинуарында — [[Харьков]], [[Полтава]], Екатеринослав ҡалаларын, 1919 йылдың 5 февралендә [[Киев]]ты баҫып алалар. 1919 йылдың апрель аҙағында совет ғәскәрҙәре [[Ҡырым]]ды яулайҙар. Атаман Григорьевтың аҡтар яғына күсеүе һәм Көньяҡ фронтта аҡтарҙың һөжүме башланыуы арҡаһында Украин фронты июндә тарҡатыла һәм көҙгә ҡарай ҡыҙылдар Украинаны ҡалдырып китәләр. === Көнсығыштағы алыштар === ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: '''[[Пермь операцияһы (1919)]], [[Боғорослан операцияһы]], [[Ырымбур операцияһы]], [[Бәләбәй операцияһы]], [[Өфө операцияһы]], [[Екатеринбург операцияһы]], [[Сарапул-Воткинск операцияһы]], [[Силәбе операцияһы]], [[Бөйөк Себер Боҙ походы]]'''. [[Файл:Kolchak troop inspection 1919.jpg|thumb|Адмирал Колчак яугирҙар араһында]] [[Файл:Агитационный плакат армии Колчака.jpg|thumb|Колчактың Себер армияһының плакаты]] 18 ноябрҙә Омскиҙа офицерҙарҙың бер төркөмө түңкәрелеш ойоштора, уның һөҙөмтәһендә эсерҙар хөкүмәте ҡыуыла һәм власть урыҫ офицерҙары араһында абруй ҡаҙанған адмирал [[Колчак Александр Васильевич]]ҡа тапшырыла, уға Рәсәйҙең Юғары хакимы исеме бирелә. Колчак хәрби диктатура режимын урынлаштыра һәм армияның үҙгәртеп ҡороуын башлай. Колчактың хакимлығын Антанта союздаштары һәм аҡтар хөкүмәттәренең күпселеге таный. 1918 йылдың декабрендә Колчак ғәскәрҙәре һөжүмгә күсәләр һәм 24 декабрҙә Пермды алалар, әммә Өфө тирәһендә уңышһыҙлыҡҡа осрайҙар һәм һөжүмде туҡтатырға мәжбүр булалар. Аҡтарҙың бөтә ғәскәрҙәре көнсығышта Колчак командованиеһы аҫтында Көнбайыш фронтына берләштерәләләр. Уның состаына Көнбайыш, Себер, Ырымбур һәм Урал армиялары инә. Ошо уҡ ваҡытта [[РККА-ның Көнсығыш фронты|ҡыҙылдарҙың Көнсығыш фронты]]нда большевиктарға ҡаршы Һамар һәм Сембер губернияларын ялмап алған бик көслө крәҫтиән ихтилалы (Сапан һуғышы) башлана. Баш күтәреүселәрҙең һаны 150 мең кешегә етә. Әммә насар ойошҡан һәм ҡоралланған ихтилалсылар апрель айына Ҡыҙыл армияһы регуляр частары һәм ЧОНН-дың каратель отрядтары тарафынан ҡыйратылалар, ихтилал баҫтырыла. Март-апрелдә Колчак ғәскәрҙәре [[Өфө]]нө (14 мартта), [[Ижевск]] һәм Воткинскиҙы алғандан һуң, бөтә Уралды биләп алалар һәм алыша-алыша Волгаға табан йырып заслонды сығырға маташалар, әммә тиҙҙән Ҡыҙыл армияһының өҫтөнлөклө көстәре менән [[Һамар]] һәм [[Ҡаҙан]] тирәһендә туҡтатылалар. 12 апрелдә Көнсығыш фронттағы хәлдәр тураһында тезистарында Ленин «Барыһы ла Колчакка ҡаршы көрәшкә!» лозунгын тәҡдим итә. [[1919 йыл]]дың 28 апрелендә ҡыҙылдар контрһөжүмгә күсәләр һәм уның барышында 9 июндә Өфөнө яулайҙар. [[Өфө операцияһы]] тамамлағандан һуң Колчак ғәскәрҙәре бөтә фронт буйлап [[Урал]] тауы итәгенә ҡыҫырыҡлана. Республика Реввонсоветы рәйесе Троцкий һәм главком И. И. Вацетис Көнсығыш фронты армияларының һөжүмен туҡтатырға һәм яуланған урында оборонаға күсергә тәҡдим яһайҙар. Партияның Үҙәк комитеты ҡәтғи рәүештә тәҡдимде кире ҡаға. И. И. Вацетис биләгән вазифаһынан бушатыла һәм главком посына С. С. Каменев тәғәйенләнә, шулай итеп, көнсығыштағы һөжүм дауам итә. 1919 йылдың авгусына ҡыҙылдар [[Екатеринбург]] һәм [[Силәбе]]не баҫып алалар. 11 августа совет Көнсығыш фронты составынан Төркөстан фронты бүленеп сыға, уның ғәскәрҙәре Аҡтүбә операцияһы барышында, 13 сентябрҙә, Төркөстан республикаһының Төньяҡ — Көнсығыш фронты ғәскәрҙәре менән тоташа һәм Үҙәк Рәсәй һәм Урта Азия араһындағы бәйләнеште тергеҙә. 1919 йылдың сентябрь-октябрендә [[Тубыл]] һәм Ишем йылғалары араһында аҡтар һәм ҡыҙылдарҙың хәл иткес алышы була. Аҡтар еңелеүгә дусар була. Фронт юҡҡа сыға һәм Колчак армияһының ҡалдыҡтары Себергә сигенәләр. Был сигенеү барышында Колчак ғәскәрҙәре [[Бөйөк Себер Боҙ походы]]н башҡаралар, уның һөҙөмтәһендә Колчак ғәскәрҙәре Көнбайыш Себерҙән Көнсығышҡа сигенәләр һәм 2000 км үтеп, ҡамауҙан ҡотолалар. Колчак өсөн сәйәси мәсьәләләргә ныҡлап төшөнөү хас булмай. Ул большевизмға ҡаршы көрәш байрағы аҫтында төрлө сәйәси көстәрҙе берләштереүгә һәи яңы ҡаты дәүләт власын булдырыуға ирешеүенә ысын күңелдән ышана. Был ваҡытта эсерҙар Колчактың тылында бер нисә бола ойошторалар, уларҙың һөҙөмтәһендә эсерҙар Иркутскиҙы яулап алалар. Ҡалала власты үҙ ҡулына алған эсерҙарҙың Политцентрына 15 ғинуарҙа чехословактар уларҙың һағы аҫтында булған Колчакты тапшыралар<ref>[http://www.dk1868.ru/history/kotomkin.htm ''Котомкин А. Е.'' О чехословацких легионерах в Сибири — Впервые: Париж, 1930.]</ref>. [[1920 йыл]]дың 21 ғинуарында Политцентр Колчакты большевиктар ревкомына тапшыра. Адмирал Колчак [[Ленин Владимир Ильич|Ленинды]]ң тура бойороғона ярашлы 1920 йылдың 7 февраль төнөндә атып үлтерелә. Әммә башҡа версиялар ҙа бар: Юғары Хаким адмирал Колчакты һәм Министрҙар Советы рәйесе Пепеляевты атыу тураһындағы ҡарарына Иркутск хәрби-революцион комитеты рәйесе Ширямов һәм ағзалары А. Своскарев, М. Левенсон һәм Отрадныйҙар ҡул ҡуйғандар. Адмиралды ҡотҡарыу ниәте менән Иркутскиға ашыҡҡан Каппель етәкселегендәге урыҫ частары Иркутскиға һөжүм яһамаҫҫа булалар. === Көньяҡтағы алыштар === [[Файл:Anton Denikin 1918-1919.jpg|thumb|А. И. Деникин, <br />ВСЮР-ҙың баш командующийы]] [[Файл:Стрельба по петлюровцам с платформы бронепоезда.jpg|thumb|Бронепоезд платформаһынан украин ғәскәрҙәренә атыу. Июнь 1919.]] [[Файл:Evacuation Novorossiisk 1920.jpg|thumb|Новороссийскиҙан аҡтарҙың эвакуацияланыуы]] <center><gallery> Файл:Mamantov.jpg|Генерал-лейтенант<br>К. К. Мамантов Файл:Alexander Kutepov.jpg| Инфантерия генералы <br>А. П. Кутепов Файл:Юзефович Яков Давыдович (1872-1929) - генерал-лейтенант.jpg| Генераль штабы генерал-лейтенанты <br>Я. Д. Юзефович </gallery></center> [[1919 йыл]]дың ғинуарында Краснов өсөнсө тапҡыр Царицынды яуларға маташа, әммә ҡабаттан уңышһыҙлыҡҡа осрай Һәм сигенергә мәжбүр була. Немецтар киткәндән һуң Украина яғынан ҡыҙыл армияһы менән ҡамалған, инглиз-француз союздаштарынан да, Деникиндың доброволецтарынан да һәм большевиктарҙың һуғышҡа ҡаршы агитацияһы арҡаһында Дон армияһы тарҡала башлай. Казатар хеҙмәттән ҡаса йәки ҡыҙылдар яғына күсә башлай — фронт юҡҡа сыға. Большевиктар Донға бәреп инәләр. Казактарға ҡаршы, һуңынан «расказачивание» тип исемләнгән, массауи террор башлана. Март башында ҡыйратҡыс террорға ҡаршы Верхнедон округында казактарҙың ихтилалы башлана (Вёшенское восстание). Баш күтәргән казактар 40 мең штыклы һәм ҡылыслы армия булдыралар, армияға бабайҙар ҙа, үҫмерҙәр ҙә алына, 1919 йылдың 8 июнендә Дон армияһының частары ярҙамға килеп еткәнсе тулы ҡамауҙа һуғышалар. 1919 йылдың 8 ғинуарында Ирекле армия Рәсәй Көньяғының Ҡораллы көстәре (ВСЮР) составына инә, уны генерал Деникин етәкләй. 1919 йылдың башына Деникин Төньяҡ Кавказда большевиктарҙың ҡаршылауышын баҫтыра, генерал Красновты властан ситләштереп, Дон һәм Кубань казак ғәскәрҙәрен үҙенә буйһондора, Ҡара диңгеҙ порттары аша Антанта илдәренән бик күп ҡорал, боеприпастар, кәрәк-яраҡтар ала. Аҡтар хәрәкәте, был ярҙамға яуап итеп, Рәсәй территорияһындағы яңы дәүләттәрҙе танырға тейеш була. 1919 йылдың ғинуарында Деникин ғәскәрҙәре 90-меңлек большевиктарҙың 11-се армияһын ҡыйраталар һәм тулыһынса Төньяҡ Кавказды яулап алалар. Февралдә иһә ирекле ғәскәрҙәрҙе Донбасҡа һәм Донға ебәреү башлана. Бөтә аҡгвардиясылар ғәскәрҙәре Деникин етәкселегендәге Рәсәй Көньяғы Ҡораллы көстәренә берләштерәләләр, уның составына Ирекле, Дон, Кавказ армиялары, Төркөстан армияһы һәм Ҡара диңгеҙ флоты инә. 1919 йылдың яҙында Рәсәй Граждандар һуғышының иң ауыр этабына инә. Антантаның Юғары советы сираттағы хәрби походы планын төҙөй<ref>[http://univertv.ru/video/istoriya/istoriya_rossii/stranicy_istorii_rossii_nach_20v/grazhdanskaya_vojna_19181920gg/?mark=new ''Куренышев А. А.'' Гражданская война 1918−1920 гг.: Лекция — Государственный исторический музей, 26.10.2008. // Образовательный видеопортал «Univertv.ru» 02.11.09.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103205753/http://univertv.ru/video/istoriya/istoriya_rossii/stranicy_istorii_rossii_nach_20v/grazhdanskaya_vojna_19181920gg/?mark=new |date=2012-01-03 }}</ref>. Был юлы «интервенция урыҫ большевиктарға ҡаршы көстәрҙең һәм күрше союздаш дәүләттәрҙең берҙәмлектәге хәрби ғәмәлдәрендә сағылыш табырға тейеш…»<ref>Из истории гражданской войны в СССР: Сборник документов и материалов — {{М}}, 1961. — Т. 2. — С. 12.</ref>. Буласаҡ һөжүмдә төп роль аҡ армияларға бирелә. Ә ярҙамсы роле — Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша дәүләттәре ғәскәрҙәренә. 1919 йылдың йәйендә ҡораллы көрәш үҙәге Көньяҡ фронтҡа күсә. [[РККА]] ғәскәрҙәре крәҫтиән-казактар ихтилалдарын баҫтырырға мәжбүр була<ref>[http://cdn.scipeople.com/materials/32916/travkryz.pdf ''Михайличенко Д. Ю.'' Травнева військово-політична криза в УСРР, 1919 р. // Вісник Харківського національного університету ім. В. Н. Каразіна. — Сер. Історія України, 2002. — Вип. 5. — Х. — № 556. — С. 130−138.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718105326/http://cdn.scipeople.com/materials/32916/travkryz.pdf |date=2014-07-18 }}</ref>, килеп тыуған шарттарҙа Ирекле армия уға ҡаршы торған большевиктар көстәрен ҡыйрата һәм оператив иреккә сыға. 1919 йылдың 12 июнендә Деникин рәсми рәүештә адмирал Колчактың хакимлығын таный. 9 июлдә большевиктарҙың партия Үҙәк комитеты «Барыһы ла Деникин менән көрәшкә» хатын нәшер итә һәм 15 авгусҡа буласаҡ контрһөжүмдең башланыу датаһын билдәләй. Әммә 13 сентәбрҙә Мугоджарская станцияһы районында ҡыҙылдар Төркөстан республикаһы частары менән тоташһалар ҙа, аҡтар үҙ һөжүмен дауам итәләр: 18 августа — [[Николаев]], 23 августа — [[Одесса]], 30 августа — [[Киев]], 20 сентябрҙә — Курск, 30 сентябрҙә — Воронеж, 13 октябрҙә — Орёл яулап алына. Большевиктар катастрофаға яҡын булалар һәм подпольеға китергә әҙерлек башлайҙар. Дәүләт учрежждениелары Вологдаға күсенә башлай, йәшерен Мәскәү партияһы комитеты булдырыла. Украиналағы Махно рейды ҡыҙылдарға контрһөжүмде көньяҡта башларға форсат бирә һәм улар ВСЮР-ҙы икегә бүлеүгә ирешәләр. Кавказ фронты командующийы Тухачевскийға генерал Деникиндың Ирекле армияһын тар-мар итеү бурысы йөкмәтелә. 20 февралдә аҡтар Ростов һәм Новочеркасскиҙы яулап алалар, әммә дошман Ирекле корпустың тылына ингән була һәм шуға күрә хәрәкәт төньяҡҡа табан үҫешә алмай. Көсөргәнешле алыштарҙа аҡтар 25 февралдә Егорлыцк тирәһендә еңелеүгә дусар булалар һәм Кубань өсөн көрәш ошоноң менән үҙенең тамамланыуына яҡынлаша. 1 мартта Ирекле корпус Дондағы-Ростовты ҡалдыра, һәм аҡ армиялар Кубань йылғаһына табан сигенә{{sfn|Деникин А. И. Очерки|loc=С. 218}}. Казак частары массауи рәүештә ҡыҙылдаға биреләләр йәки «йәшелдәр» яғына күсәләр. Ирекле корпустың ҡалдыҡтары 1920 йылдың 26-27 мартында диңгеҙ юлы менән [[Ҡырым]]ға китә. Ҡыҙылдар Кубань — Новороссийск операцияһына күсә һәм уның барышында 17 мартта И. П. Уборевич етәкселегендәге Кавказ фронтының 9-сы армияһы Екатеринодарҙы яулай, Кубань йылғаһы аша сығып, 27 мартта Новороссийскиҙы баҫып ала. «Төньяҡ-Кавказ стратегик һөжүм операцияһының төп һөҙөмтәһе — Рәсәй Көньяғының Ҡораллы көстәренең төп группировкаһын ҡыйратыу булып тора»<ref name=civilwar5>Гражданская война в СССР, т. 2, с.210</ref>. 4 ғинуарҙа А. В. Колчак Юғары Хаким вәкәләттәрен — А. И. Деникинға, ә Себер територияһындағы хакимлыҡты атаман Г. М. Семеновҡа тапшыра. 1920 йылдың 4 апрелендә Деникин ВСЮР баш командующийы посын генерал барон П. Н. Врангелгә тапшыра һәм үҙе шул уҡ көндә "Индия императоры " исемле инглиз кораблендә Англияға китә. === Юденичтың Петроградҡа һөжүме === {{main|Петроградская оборона}} [[Файл:Nikolay Yudenich.jpg|thumb|[[Юденич Николай Николаевич]] (слева)]] [[Файл:Petrograd1919.JPG|thumb|Юденич һөжүме ваҡытында Петроградта баррикадалар төҙөү]] 1919 йылдың ғинуарында Гельсингфорста кадет Карташев рәйеслеге аҫтында «Урыҫ сәйәси комитеты» булдырыла. Комитеттың финанс эштәрен үҙ өҫтөнә алған нефтепромышленник С. Г. Лианозов фин банктарында буласаҡ Төньяҡ-Көнбайыш хакимлығының хәжәттәренә яҡынса 2 млн марка ала. Хәрби эшмәкәрлектең ойоштороусыһы Николай Юденич була һәм ул большевиктарға ҡаршы Прибалтикалағы үҙ-үҙен иғлан иткән дәүләттәр һәм Финляндияға таянған Төньяҡ-Көнбайыш фронтын булдырыуҙы планлаштыра. 1919 йылдың 5 июнендә<ref>Телеграмма Колчака о назначении была получена Юденичем 14 июня, а 23 июня Юденич издал свой первый приказ по Северо-Западной армии. ({{книга |автор = [[Корнатовский, Николай Арсеньевич|Корнатовский Н. А.]] |часть = |заглавие = Борьба за Красный Петроград |оригинал = |ссылка = http://militera.lib.ru/h/kornatovsky_na/index.html |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = [[АСТ (издательство)|АСТ]] |год = 2004 |том = |страницы = |страниц = 606 |серия = Военно-историческая библиотека |isbn = 5-17-022759-0 |тираж = 5 000 }}) </ref> А. В. Колчак Юденичты Төньяҡ-Көнбайыш фронтында большевиктарға ҡаршы һуғышҡан бөтә Рәсәй [[ҡоро ер ғәскәрҙәре|ҡоро ер]] һәм диңгеҙ ҡораллы көстәренә баш командующий итеп тәғәйенләй. 1919 йылдың 11 авгусында Таллинда Төньяҡ-Көнбайыш өлкәһенең Хөкүмәте төҙөлә (Министрҙар советы рәйесе, сит ил эштәре һәм финанстар министры — Степан Лианозов, хәрби министр — Николай Юденич, диңгеҙ министры — Владимир Пилкин һ. б.). Ошо уҡ көндә яңы хөкүмәт бының өсөн ҡорал һәм армия өсөн кәрәк-яраҡтар вәғәҙә иткән инглиздарҙың баҫымы аҫтында Эстонияның дәүләт бойондороҡһоҙлоғон таный һәм Финляндия менән дә һөйләшеүҙәр башлай. Әммә Колчактың Бөтә Рәсәй хөкүмәте финдарҙың һәм прибалттарҙың сепаратистик талаптарын ҡарауҙан баш тарта. Юденич К. Г. Э. Маннергеймдың Печенег ҡултығын һәм Көнбайыш Карелияны ҡушыу буйынса талабына ыңғай ҡарай, әммә Колчак баш тарта, ә Париждағы Рәсәй вәкиле С. Д. Сазонов Балтия янындағы губерналар үҙ аллы дәүләттәр итеп таныла алмай һәм Финляндияның да яҙмышы Рәсәйҙең ҡатнашлығынан тыш хәл ителә алмай, тип белдерә<ref>[http://www.regiment.ru/lib/C/33.htm ''Цветков В. Ж.'' Николай Николаевич Юденич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071201134207/http://www.regiment.ru/lib/C/33.htm |date=2007-12-01 }} // «Вопросы истории», 2002. — № 9. — С. 37−59.</ref>. Шулай ҙа Бөйөк Британия Төньяҡ-Көнбайыш хөкүмәтенә ярҙам күрһәтә. Аҡтар Петроградҡа ике һөжүм башҡара — 1919 йылдың яҙында һәм көҙөндә. 26 августа [[Рига]]ла аҡтар хәрәкәтенең вәкилдәре, Прибалтика дәүләттәре һәм Польша вәкилдәре большевиктарға ҡаршы берлектәге ғәмәлдәр һәм 15 сентябрҙә Петроградҡа һөжүм башлау тураһында ҡарар сығаралар. Әммә совет власы Прибалтика дәүләттәренә солох һөйләшеүҙәрен башлау буйынса тәҡдименән һуң (31 август һәм 11 сентябрҙә), Юденич союздаштарын юғалта. Юденичтың Петроградҡа көҙгө һөжүме уңышһыҙ була. [[Рәсәй Федерацияһы|РСФСР]] һәм [[Эстония]] араһындағы Тарту солох килешеүенә ҡул ҡуйылғандан һуң Юденичтың Төньяҡ-Көнбайыш армияһының 15 мең һалдаты һәм офицеры ҡоралһыҙландырыла, артабан уларҙың 5 меңе тотола һәм концлагерҙарға оҙатыла<ref name="kup">[http://militera.lib.ru/memo/russian/kuprin_ai/01.html ''Куприн А. И.'' Купол Св. Исаакия Далматского]; [http://www.dk1868.ru/history/Kuprin.htm]</ref>. 1919 йылда Маннергейм хөкүмәте яңыртылғандан һуң Финляндия ла советтар менән килешеү юлдарын эҙләй башлай. === Төньяҡтағы алыштар === [[Файл:North2.jpg|thumb|«Козьма Минин» ледоколы Аҡ диңгеҙҙә. 1920 йыл]] Аҡ армияның Төньяҡта формалашыуы үтә ауыр шарттарҙа бара, сөнки сәйәси етәкселектә һул (эсер-меньшевиктар) элементтары күселекте тәшкил итә. 1918 йылдың ноябрь уртаһына генерал-майор Н. И. Звягинцев барыһы ике рота ғына булдыра ала. Ошо уҡ айҙа уны полковник Нагорнов алыштыра. Был ваҡытҡа М фронтовик - офицерҙар етәкселегендә партизан отрядтары ғәмәлләшә. Күпселегендә улар урындағы крәҫтиәндәрҙән булалар, мәҫәлән, ағалы - ҡусылы прапорщиктар А. һәм И. Бурковтар. Бындай большевиктарға ҡырҡа ҡаршы булған офицерҙарҙың һаны бер нисә йөҙгә еткән. Бынан тыш, Финляндия территорияһынан бүленеп сыҡҡан Карелиял Олонец ирекле армия ғәмәлдә була. Генерал-майор В. В. Марушевский Архангельск һәм Мурманскиҙың бөтә ғәскәрҙәре командующийы итеп тәғәйенләнә (ваҡытлыса). Армия офицерҙарыҙың регистрацияһын үткәргәс, иҫәпкә ике мең тирәһе кеше ҡуйыла. Холмогоры, Шенкурск һәм Онегала урыҫ доброволецтары француз сит ил легионына инәләр. Шулай итеп, 1919 йылдың ғинуарына аҡ армия 9 мең штык һәм ҡылыс тәшкил итә. 1918 йылдың ноябрендә генерал Миллер Төньяҡ өлкәһе генерал - губернатор вазифаһына саҡырыу ала. 1 ғинуарҙа Миллер хөкүмәттең сит ил эштәре идарасыһы итеп тәғәйенләнә, ә 15 ғинуарҙа Төньяҡ өлкәһе генерал-губернатор вазифаһы бурыстарын башҡара башлай, 30 апрелдә ул Колчак А. В. хакимлығын таный. Армия составы бик тиҙ арта бара, офицерҙарҙы әҙерләү өсөн британ һәм урыҫ хәрби мәктәптәре ойошторола, шулай уҡ Славян- Британия авиация корпусы, Ледовитый океан һәм йылға флотилиялары булдырыла, бронепоездар («Адмирал Колчак» һәм «Адмирал Непенин») төҙөлә. Әммә һуғышҡа һәләтлелек кимәле түбән булып ҡала, дезертирлыҡ һәм уға бәйле болалар арта бара. Инглиздарҙың киткәненән һуң Миллер большевиктарға ҡаршы көрәшен дауам итә. 1919 йылдың 25 авгусында армияны көсәйтеү өсөн сираттағы мобилизация үткәрелә. 1920 йылдың февраленә Төньяҡ өлкәһе ғәскәрҙәрендә 1492 офицер, 39 822 строевой һәм 13 456 строевой булмаған түбән чиндар — дөйөм һаны 54,7 мең кеше, 161 орудие һәм 1,6 мең пулемёт, милли ополчениела — тағы ла 10 мең кеше иҫәптә тора. Әммә декабрҙә ҡыҙылдар контрһөжүмгә күсәләр, Шенкурскиҙы яулайҙар, Архангельскиға яҡынлашалар. 1920 йылдың 24−25 февралендә Төньяҡ армияһының күпселек өлөшө ҡыҙылдарға бирелә. 19 февралдә Миллер эмиграцияға китә. Генерал Миллер менән бергә 800 хәрбиләр һәм граждан халҡы Рәсәйҙе ташлап китергә мәжбүр була. Төрлө ҡаршылыҡтарға, ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, аҡ моряктар үҙҙәренең отрядын Норвегияға еткерәләр (25 февралдә). Комиҙа иң аҙаҡҡы алыштар 1920 йылдың 6-9 мартында үтә.Артабан Урал яғынан килеп еткән ҡыҙыл ғәскәрҙәре Усть-Щугорҙы ҡамап алалар һәм капитан шульгин етәкселегендәге гарнизонды ҡыйраталар. Конвой аҫтында Чердынгә ебәрелгән офицерҙар юлда атып үлтерелә. шулай итеп, Төньяҡ армияһы яҡшы ҡоралланғанына ҡарамаҫтан, ҡыҙылдар һөжүмдәренән тарҡала. Еңелеүҙең төп сәбәптәре: тәжрибәле офицер кадрҙары булмауы һәм ғәскәрҙәр составында алыҫта ятҡан ваҡытлы хөкүмәт өсөн һуғышырға теләге булмаған элекке ҡыҙылармеецтары күп булыуы. === Союздаштарҙың аҡтарға ярҙамы === [[Файл:BritishInterventionPoster.jpg|thumb|Граждандар һуғышы осорондағы Британия интервенттары плакаты.]] Германияның Беренсе донъя һуғышында еңелгәненән һуң Англия, Франция һәм АҠШ, башлыса, Колчак һәм Деникиндарҙың хөкүмәттәренә ярҙам менән сикләнәләр. Владивостағы АҠШ консулы Клдуэллға бының хаҡта: «Хөкүмәт рәсми рәүештә үҙ өҫтөнә Колчакка йыһаз һәм аҙыҡ-түлек менән ярҙам итеүҙе бурыс итеп ала…» тип белдерә[76]. АҠШ Колчакка Ваҡытлы хөкүмәт тарафынан бирелгән һәм файҙаланмаған 262 миллион долларлыҡ кредиттарҙы, шулай уҡ 110 миллион долларлыҡ ҡорал тапшыра. 1919 йылдың беренсе яртыһында Колчак АҠШ-тан 250 меңдән ашыу винтовка, меңләп орудиелар һәм пулемёттар ала. Ҡыҙыл Тәре 300 мең комплект урын-ер нәмәләре һәм башҡа милек менән тәьмин итә. 20 мая 1919 йылдың 20 майында Колчакка Владивостоктан 640 вагон һәм 11 паровоз ебәрелә, 10 июндә — 240 000 пар итек, 26 июндә — запастағы частары менән 12 паровоз, 3 июлдә — снарядтары менән 200 орудие, 18 июдәя — 18 паровоз һ. б. Былары әле айырым факттар ғына[77]. 1918—1919 йылдарҙың ҡышында йөҙләп меңдәр винтовкалар ебәрелә (250—400 мең Колчакка һәм 380 меңгә яҡын Деникинға), танктар, грузовиктар (1 мең тирәһе), броневиктар һәм самолеттар, боеприпастар һәм бер нисә мең кеше өсөн кейем (обмундирование). == Һуғыштың өсөнсө этабы (март 1920 − октябрь 1922/1923 йылдың июне) == 1919 йылдың февраль айы аҙағында Ҡыҙыл Армияның Баш идаралығы, килеп тыуған шарттарҙан сығып, Антанта һәм ВСЮР-ҙың берләшкән көстәренә ҡаршы көрәш алып барыуҙы төп бурыс итеп ҡуя. Большевиктарға ҡаршы көстәрҙе һанға һуҡмауға ҡарамаҫтан, улар 1919 йылдың яҙында үҙенең хәлен ярайһы ғына яҡшыртыуға өлгәшәләр. Март башында Колчактың ғәскәрҙәре (Себер, Көнбайыш, Урал һәм Ырымбур армиялары һәм Көньяҡ армия төркөмө) ҡапыл һөжүмгә күсә. 14 мартта улар Өфөнө яулайҙар. 15 апрелдә көсөргәнешле алыштар һөҙөмтәһендә Боғорослан да бирелә. РКП(б) Үҙәк комитеты талабына ярашлы Көнсығыш фронтҡа башҡа фронттарҙан алынған ғәскәрҙәр ебәрелә. 28 апрелдә контрһөжүмгә Көнсығыш армияһының Көньяҡ армия төркөмө күсә. Ул Көнбайыш армияһын ҡыйрата һәм Боғоросланды ала. Көнсығыш фронтының Төньяҡ армияһы төркөмө Икенсе армия һәм Волга хәрби флотилияһы көстәре менән шул уҡ ваҡытта Себер армияһын тар-мар итә, Сарапулды һәм Ижевскиҙы яулай. 1919 йылдың авгусында Көнсығыш фронты ике яҡҡа таралған йүнәлештәрҙә һөжүмде алып барыу өсөн ике фронтҡа бүленә — Көнсығыш һәм Төркөстан. 1920 йылдың ғинуар айында Көнсығыш фронты ғәскәрҙәре Колчак армияһының ҡыйратыуын тамамлайҙар, Колчак ҡулға алына һәм атып үлтерелә. [[Фрунзе Михаил Васильевич|Фрунзе]] командованиеһы аҫтындағы Төркөстан фронты генерал Беловтың Көньяҡ армияһын еңә һәм сентябрҙә Төркөстан республикаһының ғәскәрҙәре менән тоташа<ref>http://www.psaffect.ru</ref>. Көнбайыш фронтының ғәскәрҙәре 1919 йылдың яҙында көрәште [[Карелия]]ла, Прибалтикала һәм [[Белоруссия]]ла фин, герман, поляк, эстон, литва, латыш һәм аҡгвардиясылар ғәскәрҙәренә ҡаршы алып баралар. Май уртаһында [[Петроград]] йүнәлешендә Төньяҡ корпусының һөжүме башлана. Аҡтар 7-се армия частарын ҡыҫырыҡлауға өлгәшәләр һәм Гдов, Ямбург һәм Псковты баҫып алалар. Прибалтика дәүләттәре Хөкүмәте уларҙың бойондороҡһоҙлоғон таныу шарты менән солох һөйләшеүҙәрен башларға ризалашалар. 1920 йылдың 2 февралендә Юрьевта Совет-эстон солох килешеүе төҙөлә. 1919 йылдың 14 мартында Украин фронты ғәскәрҙәре уң яр (правобережная) Украинала һөжүм башлайҙар. Март аҙағына УНР армияһы (Украина халыҡ армияһы) туҡтатыла, 6 апрелдә [[Одесса]] яулана, айҙың аҙағына [[Ҡырым]] да баҫып алына. Июндә украин фронты тарҡатыла. Көньяҡ фронты тылындағы ҡатмарлыҡтар менән Деникин оҫта файҙалана, уның ғәскәрҙәре май айында контрһөжүмгә күсә һәм Көньяҡ фронты армиялары Донбасc өлкәһен, Донбасcты һәм Украинаның бер өлөшөн ҡалдырып китергә мәжбүр итә. Июлдә Көньяҡ фронты 15 августҡа билдәләнгән контрһөжүмгә әҙерлек алып бара. Дон армияһының командованиеһы был операция тураһында мәғлүмәттәр табыуға өлгәшә. Операцияны булдырмау маҡсатында генерал Мамонтов корпусы 10 августа Көньяҡ армияһы тылдары буйлап рейд башлай. Көньяҡ фронты еңелеүгә дусар була. РКП (б)-ның Үҙәк комитеты Көньяҡ фронтты Көнбайыш фронты көстәре менән көсәйтергә була. 1920 йылдың 4 апрелендә Деникин үҙенең ғәскәрҙәренең ҡалдыҡтарын Ҡырымда аҡгвардиясылар урыҫ армияһын ойоштора башлаған Врангелгә тапшыра. === Совет-поляк һуғышы === : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: ''' [[Совет-поляк һуғышы]]''',''' [[Киев операцияһы (1920)]]''''' [[Файл:Austin-Putilovets «Poznańczyk» near Bobruysk, 1920.jpg|thumb|Захваченный поляками красноармейский [[Остин-Путиловец]], называвшийся «Стенька Разин»]] [[Файл:Rzeczpospolita 1922.png|thumb|Совет-поляк һуғышы һөҙөмтәләренә ярашлы Польша һәм РСФСР-ҙың сиктәре]] 25 апреля 1920 йылдың 25 апрелендә Франция аҡсаһына йыһазландырылған поляк армияһы Совет Украина сиктәренә бәреп инә һәм 6 майҙа Киевты баҫып ала. Поляк хөкүмәтенең башлығы Й. Пилсудский «диңгеҙҙән диңгеҙгә тиклем» конфедератив дәүләт төҙөү буйынса пландар ҡора, был дәүләткә Польша, Украина, Белоруссия, Литва территориялары инергә тейеш була. Әммә был пландар тормошҡа ашмай. 14 майҙа Көнбайыш фронты (командующийы М. Н. Тухачевский), 26 майҙа — Көньяҡ-Көнбайыш (командующиый А. И. Егоров) ғәскәрҙәренең уңышлы контрһөжүме башлана. Июль уртаһына улар Польша рубеждарына килеп етә. РКП(б)-ның Үҙәк комитеты Политбюроһы Ҡыҙыл Армия командованиеһы алдында яңы стратегик бурыс ҡуя: алыштар менән Польша территорияһына инергә һәм уның баш ҡалаһын баҫып алырға һәм илдә Совет власын урынлаштырыу буйынса тейешле шарттар тыуҙырырға. Ҡыҙыл армияһының хәл-торошон яҡшы белгән Троцкий үҙенең мемуарҙарында яҙа: {{Цитата|Были горячие надежды на восстание польских рабочих… У Ленина сложился твёрдый план: довести дело до конца, то есть вступить в Варшаву, чтобы помочь польским рабочим массам опрокинуть правительство Пилсудского и захватить власть… Я застал в центре очень твёрдое настроение в пользу доведения войны „до конца“. Я решительно воспротивился этому. Поляки уже просили мира. Я считал, что мы достигли кульминационного пункта успехов, и если, не рассчитав сил, пройдём дальше, то можем пройти мимо уже одержанной победы — к поражению. После колоссального напряжения, которое позволило 4-й армии в пять недель пройти 650 километров, она могла двигаться вперёд уже только силой инерции. Всё висело на нервах, а это слишком тонкие нити. Одного крепкого толчка было достаточно, чтоб потрясти наш фронт и превратить совершенно неслыханный и беспримерный… наступательный порыв в катастрофическое отступление.}} Троцкийҙың фекеренән айырмалы рәүештә, Ленин һәм Политбюро ағзаларының барыһы ла тиерлек Польша менән кисекмәҫтән солох килешеүе төҙөү тураһында уның тәҡдимен кире ҡаҡтылар. Варшаваға һөжүмде — Көнбайыш фронтына, ә Львовҡа — Александр Егоров етәкләгән Көньяҡ-Көнбайыш фронтына ышанып тапшыралар. Большевистик лидерҙарының белдереүҙәренән, дөйөм алғанда, был Европаның эсенә «ҡыҙыл штыкты» индерергә маташыу һәм «Көнбайыш Европа пролетариатын ҡуҙғатыу», уны донъя революцияһына ярҙамға этәреү өсөн эшләнә. Был маташып ҡарауҙар һәләкәт менән тамамлана. 1920 йылдың авгусында Көнбайыш фронтының ғәскәрҙәре [[Варшава]] аҫтында тулыһынса ҡыйратыла һәм артҡа ташландырыла. Алыш барышында Көнбайыш фронтының биш армия иҫәбенән сигенеп өлгөргән өсөнсөһө генә имен ҡала. Ҡалғандары юҡҡа сығарыла: 4-се армия һәм 15-се армияның бер өлөшө Көнсығыш Пруссияға ҡаса һәм тотҡонға эләгә, Мозырь төркөмө, 15-се, 16-сы армиялар ҡамауҙа ҡалалар һәм тар-мар ителәләр. Әсирлеккә 120 меңдән артыҡ ҡыҙылармеец (200 меңгә тиклем) бирелә. Ҡыҙыл армияның был һәләкәте Граждандар һуғышы осорондағы һәләкәттәрҙән иң аяныслыһы. Рәсәй мәғлүмәттәренә ярашлы, дөйөм һандан пленға эләккән яҡынса 80 мең ҡыҙылармеец аслыҡ, ауырыуҙар, ғазаптар, мыҫҡыллауҙар һәм язаларҙан һәләк булған<ref>''Райский Н. С.'' Польско-советская война 1919−1920 годов и судьба военнопленных, интернированных, заложников и беженцев.</ref><ref>''Михутина И. В.'' Так сколько же военнопленных погибло в польском плену // [[Новая и новейшая история (журнал)|Новая и новейшая история]], 1995. — № 3. — C. 64−69;</ref><ref>[http://www2.ng.ru/polemics/2001-01-13///8_error.html ''Михутина И. В.'' Так была ли «ошибка» // Сайт «Независимой газеты» (www2.ng.ru), 13.01.2001.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929131022/http://www2.ng.ru/polemics/2001-01-13///8_error.html |date=2007-09-29 }}</ref>.. Поляк лагерҙарында 15 — 20 мең кеше үлгән<ref name="matveev2006">''Матвеев Г. Ф.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NEWHIST/PREKATYN.HTM Ещё раз о численности красноармейцев в польском плену в 1919−1920 годах.] // «Новая и новейшая история», 2006. — № 3.</ref>. Рәсәй һәм поляк яҡтарынан дөйөм һан буйынса мәғлүмәттәр ныҡ айырыла — 85 меңдән 157 мең кешегә тиклем. Октябрҙә ваҡытлыса солох килешеүе төҙөлә, ә 1921 йылдың мартында тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла. Уның шарттарына ярашлы Украинаның һәм Белоруссияның көнбайыштағы байтаҡ ерҙәре Польшаға бирелә. Һуғыш барышында бер-береһенә ҡаршы торған бер яҡ та алдына ҡуйылған маҡсаттарға ирешә алмай: Белоруссия һәм Украина Польша менән 1922 йылда [[Совет Социалистик Союзы Республикаһы|Советтар Союзы]] составына ингән республикалар араһында бүлешеg алына. Литва территорияһы Польша менән бойондороҡһоҙ Литва дәүләте араһында бүленә. РСФСР үҙ яғынан Польшаның бойондороҡһоҙлоғон һәм Пилсудский хөкүмәтенең легитимлығын таныуын белдерә, ваҡытлыса «донъя революцияһы» һәм Версаль системаһын юҡҡа сығарыу пландарынан баш тарта. Солох килешеүенә ҡарамаҫтан, ике дәүләт араһында мөнәсәбәттәр артабанғы егерме йыл дауамында ҡатмарлы булып ҡала, һәм 1939 йылда Польшаны бүлгеләүгә СССР-ҙың ҡатнашыуына алып килә. Антанта дәүләттеренең үҙ-ара аңлашмаусанлыҡтары яйлап аҡтар хәрәкәтенә һәм ғөмүмән большевиктарға ҡаршы көстәргә ярҙамды юҡҡа сығара һәм халыҡ-ара кимәлендә Советтар Союзын таныуға булышлыҡ итә. === Ҡырым === [[Файл:Wrangel Pyotr and pilots.jpg|thumb|Генерал барон П. Н. Врангель 5-се авиаотряд осоусылары]] [[Файл:Kahovka English tank.jpg|thumb|Каховка аҫтындағы алыштар барышында РККА-ның 51-се уҡсылар дивизияһы яугирҙары тартып алған инглиз танкы, 1920 йылдың 14 октябре]] [[Файл:Перекопско-Чонгарская операция.svg|thumb|Перекоп операцияһына тиклем ғәскәрҙәрҙең ҡуйылышы]] (1920 йылдың 5 ноябренә ҡарата)]] Совет-поляк һуғышының ҡыҙған мәлендә көньяҡта әүҙем ғәмәлдәргә барон П. Н. Врангель күсә. Бик ҡаты саралар, шул иҫәптән офицерҙарҙы кеше алдында язалауҙар ярҙамында, генерал тарҡалған Деникин дивизияларын тәртипле һәм һуғышҡа һәләтле армияға әүерелдерә. {{Цитата|Я принял ряд мер для наведения порядка в тылу. На узловых станциях Кременное, Лиман, Лозовая были учреждены особые комендатуры во главе с генералами или штаб-офицерами, при коих состояли особые военно-полевые суды. Все следующие на юг эшелоны осматривались. Имущество разбиралось и бралось на учёт, из боеспособных воинских чинов формировались маршевые команды для отправки на фронт. Уличённых в грабежах, ослушников и дезертиров было приказано немедленно предавать суду и, по утверждению приговора комендантом, таковой приводить в исполнение. }}{{Конец цитаты|''Врангель П. Н.'' Записки{{sfn|Врангель П. Н. Записки|1928}}}} Мәскәүгә уңышһыҙ үткәрелгән һөжүменән көс йыйған һуң Урыҫ армияһы Ҡырымдан сығып, июлдең уртаһына Төньяҡ таврияны биләй. Был ваҡытта Ҡырымд ресурстары тулыһынса сарыф ителеп бөткән була. Ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин итеүҙе Врангель тик Франциянан ғына көтә ала, сөнки Англия 1919 йылда уҡ аҡтарға ярҙам итеүен туҡтата. 1920 йылдың 14 авгусында Ҡырымдан Кубангә генерал С. Г. Улагай етәкселегендәге десант ебәрелә (4,5 мең штык һәм ҡылыс), ул күп һанлы баш күтәреүселәр менән тоташырға һәм большевиктарға ҡаршы икенсе фронт асыуға өлгәшергә тейеш була. Әммә Улагайҙың хаталары арҡаһында баштағы уңыштарҙы үҫтерергә форсат булмай. Бының менән файҙаланып, ҡыҙылдар үҙенең резервтарын үҙ янына туплай, һан буйынса өҫтөнлөккә өлгәшә һәм Улагайҙың частарын блоклай. Казактар Азов диңгеҙе ярына сигенәләр һәм унан 7 сентябрҙә Ҡырымға эвакуацияланалар. Июль-август айҙарында врангелевсыларҙың төп көстәре Төньяҡ Таврияла уңышлы оборона алыштарын алып бара, атап әйткәндә, Жлобаның атлы корпусын тулыһынса тар-мар итә. Кубангә уңышһыҙ десанттан һуң Врангель ҡамауҙы йырып сығырға һәм һөжүмгә күскән поляк армияһы менән осрашырға ҡарар ҡыла. Хәрби ғәмәлдәрҙе Днепрҙың уң ярына күсерер алдынан, Врангель үҙенең частарын Ҡыҙыл армия частарын ҡыйратыу маҡсатында Донбасҡа ташлай, әммә тәүге уңышты артабан үҫештереү килеп сыҡмай һәм врангелевсылар Днепрҙың һул ярына сигенә. Ошо уҡ ваҡытта поляктар, Врангелгә биргән вәғәҙәләрен боҙоп, 1920 йылдың 12 октябрендә большевиктар менән ваҡытлыса килешеү төҙәләр, ҡыҙылдар поляк фронтынан ғәскәрҙәрен Аҡ армияға ҡаршы күсерә башлайҙар. 28 октябрҙә М. Н. Фрунзе етәкселегендәге Көньяҡ фронты частары контрһөжүмгә күсәләр, әммә планлаштырылған ҡамау килеп сыҡмай. Врангелдың төп көстәре Ҡырымға табан сигенә һәм алдан әҙерләнгән оборона рубеждарында нығына. М. В. Фрунзе күпкә өҫтөнлөк алған көстәре менән 7 ноябрҙә Ҡырымға штурмын башлай<ref>''Какурин Н. Е., Вацетис И. И.'' Гражданская война. 1918−1921 — {{СПб}}: Полигон, 2002. — 672 с. — 5100 экз. — ISBN 5-89173-150-9. [http://militera.lib.ru/h/kakurin_vatsetis/21.html — Гл. 21.]</ref>,<ref>[http://militera.lib.ru/h/sb_perekop_i_chongar/04.html ''Фрунзе М. В.'' Памяти Перекопа и Чонгара // Перекоп и Чонгар.: Сборник статей и материалов. / Под общей редакцией А. В. Голубева. — {{М}}: Государственное военное издательство, 1933. — 80 с. — 15000.]</ref>. 11 ноябрҙә Фрунзе генерал Врангелгә фронт радиостанцияһы аша өндәмә менән сығыш яһай: {{Цитата|Главнокомандующему Вооружёнными силами Юга России генералу Врангелю.<br> Ввиду явной бесполезности дальнейшего сопротивления ваших войск, грозящего лишь пролитием лишних потоков крови, предлагаю вам прекратить сопротивление и сдаться со всеми войсками армии и флота, военными запасами, снаряжением, вооружением и всякого рода военным имуществом. В случае принятия вами означенного предложения, Революционный военный совет армий Южного фронта на основании полномочий, представленных ему центральной Советской властью, гарантирует сдающимся, включительно до лиц высшего комсостава, полное прощение в отношении всех проступков, связанных с гражданской борьбой. Всем нежелающим остаться и работать в социалистической России будет дана возможность беспрепятственного выезда за границу при условии отказа на честном слове от дальнейшей борьбы против рабоче-крестьянской России и Советской власти. Ответ ожидаю до 24 часов 11 ноября. Моральная ответственность за все возможные последствия в случае отклонения делаемого честного предложения падает на вас.<br> {{Конец цитаты|Командующий Южным фронтом Михаил Фрунзе<ref>ЦГАСА, ф. 101, опч 1, д. 36, лл. 134.</ref>}} Тере көс һәм ҡорал өҫтөнлөгөнә ҡарамаҫта, ҡыҙыл ғәскәрҙәре бер нисә көн Ҡырымды яҡлаусыларҙың оборонаһын емерә алмайҙар: 11 ноябрҙә генә аҡтарҙың оборонаһы йырыла. Ҡырымда Урыҫ армияһының һәм граждандарҙың эвакуацияһы башлана. Өс көн эсендә ғәскәрҙәр, уларҙың ғаилә ағзалары, [[Севастополь]], Ялта, Феодосия һәм Керчь диңгеҙ порттары халҡы 126 судноға тейәлә. 12 ноябрҙә Джанкой, 13 ноябрҙә — Симферополь, 15 ноябрҙә — Севастополь, 16 ноябрҙә — Керчь ҡалаларын ҡыҙыл ғәскәрҙәр яулап ала. Ҡырымды баҫып алғандан һуң большевиктар тарафынан ярымутрауҙа йәшәгән граждан һәм хәрби халҡын массауи атыуҙар башлана. Шаһиттарҙың баһаһы буйынса, 1920 йылдың ноябренән 1921 йылдың мартына тиклем 15 меңдән 120 меңгә тиклем кеше үлтерелгән<ref>[https://web.archive.org/web/20080531052016/http://www.rustrana.ru/article.php?nid=24053 Красный террор в Крыму. 1920—1921 годы]</ref>. Үҙ ирке менән илде ташлап китеүселәрҙең һаны 150 мең кеше тәшкил итә. Аҡ Ҡырымдың ҡолатылыуы менән большевиктарға ҡаршылашыу Рәсәйҙең Европа өлөшөндә туҡтатыла. Ҡыҙыл «диктатура» өсөн көн үҙәгенә бөтә Рәсәйҙе ялмап алған крәҫтиән ихтилалдары мәсьәләһе баҫа. === Ҡыҙылдар тылында Советтарға ҡаршы ихтилалдар === : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: ''' [[Ҡарағош яуы]]''', '''[[Башҡортостандағы Крәҫтиәндәр күтәрелеше (1918—1921)]]''''' 1921 йылдың башына 1918 йылдан туҡтамаған крәҫтиән ихтилалдары ысын крәҫтиән һуғыштарына әүерелде. Быға сәбәпсе Ҡыҙыл Армияһының демобилизацияһы булды, сөнки армиянан хәрби эш менән таныш булған миллионлаған ирҙәр ҡайтты. Был һуғыштар Тамбов губернаһы, [[Украина]], [[Дон]], Кубань, Волга буйы, [[Көньяҡ Урал]] һәм [[Себер]]ҙе биләп алды. Крәҫтиәндәр аграр сәйәсәтен үҙгәртеүҙе, РКП (б) диктатын бөтөрөүҙе дөйөм тиң һайлау хоҡуғы нигеҙендәге Учредителдәр йыйылышын саҡырылыуын талап иттеләр. Сығыштарҙы баҫтырыу өсөн Ҡыҙыл армияһының артиллерия, бронетехника һәм авиациялы частары ташланды. Ризаһыҙлыҡ хәрби көстәргә лә күсә. 1921 йылдың февралендә Петроградта эшселәрҙең забастовкалары һәм ризаһыҙлыҡ белдергән митингтарыбашлана, улар сәйәси һәм иҡтисади мәсьәләләрҙе күтәрә. РКП (б)-ның Петроград комитеты заводтарҙағы һәм фабрикаларҙағы тулҡынланыуҙарҙы бола, фетнә тип квалификациялай һәм ҡалала хәрби положение индерә. Эшсе активистар ҡулға алына. 1921 йылдың 1 мартында Кронштадт хәрби нығытмаһының моряктары һәм ҡыҙылармеецтары (26 мең кешенән торған гарнизон) «За Советы без коммунистов!» лозунгы аҫтында Петроград эшселәреняҡлау буйынса резолюция ҡабул итәләр һәм социалистик партиялары вәкилдәрен тотҡонлоҡтан азат итеүҙе, Советтарға ҡабаттан һайлау үткәреүҙе, сауҙа азатлығын, кустар етештереүҙе, крәҫтиәндәргә үҙҙәренең ере менән иркен ҡулланыуҙы рөхсәт итеүҙе талап итәләр. Матростар менән килешеүгә килеп булмаҫын күргән властар ихтилалды баҫтырыуға әҙерләнә башлай. [[Файл:No-nb bldsa 6a019.jpg|thumb|210px|[[Голод в Поволжье (1921—1922)|Голод в России]] 1921—1922 годов]] 5 мартта Михаил Тухачевский етәкселегендәге 7-се армия тергеҙелә, уға бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Кронштадтағы ихтилалды баҫырға бойороҡ бирелә. 1921 йылдың 7 мартында ғәскәрҙәр Кронштадты утҡа тоталар. 8 мартта РКП(б)-ның Х ы асылған көндә Ҡыҙыл армия частары штурмға баралар. Әммә штурм кире кағыла, карательғәскәрҙәре элекке урындарына сигенә. Баш күтәреүселәргә телктәшленк күрһәтеп, күп кенә ҡыҙылармеецтар һәм армия подрпзделениелары ихтилалды баҫтырыуҙа ҡатнашырға теләмәйҙәр. Массауи үлтереүҙәр башлана. Икенсе штурмды үткәреү өсөн Кронштадтҡа иң ышаныслы частарҙы туплайҙар, хатта алышҡа съезд делегаттарын да йәлеп итәләр. нығытманы көслө артиллерия утына тотҡандан һуң 16 март төнөндә яңы штурм башлана. Тухачевскийҙың ғәскәрҙәре нығытмаға бәреп инәләр, бик ҡаты урам алыштары башлана, тик 18 марттың иртәнсәгенә генә кронштадлыларҙың ҡаршылашыуына сик ҡуйыла. Нығытма яҡлаусыларның күпселеге алыштарҙа һәләк була, икенселәре — Финляндияға ҡаса (8 мең, ҡалғандары әсирлеккә биреләләр (улар иҫәбенән ревтрибуналдар хөкөмдәре буйынса 2103 кеше атып үлтерелә. Большевитарҙың сәйәсәте (һуңынан «хәрби коммунизм» тип аталған): диктатура, икмәк монополияһы, террор, — большевиктарҙы һәләкәткә этәрә ине, әммә Ленин, бер нәмәгә ҡарамаҫтан, тик ошондай сәйәсәт менән генә большевиктар власты үҙ ҡулдарында тотоп ҡала аласаҡ, тип һанай. Тиҙҙән ил халҡының төп өлөшөн — атап әйткәндә, ваҡ крәҫтиәнлекте — ҡәнәғәтләндергән «Яңы иҡтисади сәйәсәт» (НЭП) ғәмәлгә индерелә: {{цитата|… 85 % населения были мелкие собственники — крестьяне, а рабочих было — смешно сказать, немногим более 1 % населения (в 1921 году население Сов. России в тогдашних пределах равнялось 134,2 миллиона; индустриальных рабочих было 1 миллион 400 тысяч; эти цифры взяты из официальной истории КПСС, том 4, стр. 8, год издания 1970)<ref>''[[Бажанов, Борис Георгиевич|Бажанов Б.]]'' [http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav7.html Воспоминания бывшего секретаря Сталина — Париж: «Третья Волна», 1980; {{СПб}}: «Всемирное слово», 1992. — Гл. 7.]</ref>.}} === Кавказ аръяғында һәм Урта Азияла хәрби ғәмәлдәр === <!-- [[Файл:Red Army in Tiflis Feb 25 1921.jpg|thumb|Красная армия в [[Тбилиси]]. [[Советско-грузинская война]]. 1921 год]]--> 1920 йылдың апрелендә Төркөстан фронтының совет ғәскәрҙәре Семиречьела аҡтарҙы еңделәр, шул уҡ айҙа Әзербәйжәндә совет власы урынлаштырыла, 1920 йылдың сентябрендә —Бохарала, 1920 йылдың ноябрендә — Арменияла. Февралдә Персия һәм Афғанистан менән солох килешеүҙәренә ҡул ҡуйыла, 1921 йылдың мартында — Төркиә менән дуҫлыҡ һәм туғанлыҡ тураһында тыныслыҡ килешеүе. Ошо уҡ ваҡытта совет власы Грузияла ла урынлаштырыла. === Алыҫ Көнсығышта ҡаршылашыуҙың аҙаҡҡы усаҡтары === Алыҫ көнсығышта японлыларҙың әүҙемләшеүенән хәүефләнеп, большевиктар 1920 йылдың башында ғәскәрҙәренең хәрәкәтен көнсығышҡа табан туҡтатып торҙолар, ихтилал ялмап алған Владивостокты формальрәүештә Приморье земство управаһына биреп торалар. 1920 йылдың 6 апрелендә Верхнеудинскиҙа (хәҙер Улан-Удэ) марионетик Алыҫ Көнсығыш республикаһы (ДВР) иғлан ителә. Апрель-май айҙарында республиканың Халыҡ-революцион армияһы ике мәртәбә хәлде үҙ файҙаһына үҙгәртергә маташа, әммә көстәрҙең самалы булыуы арҡаһында, ике операция ла уңышһыҙлыҡҡа тарый. 1920 йылдың көҙөнә япон ғәскәрҙәре дипломатик тырышлыҡтар ярҙамында Байкал аръяғынан сығарыла, ә өсөнсө, Чита оперцияһы барышында Амур фронтының Халыҡ-революцион арияһы ғәскәрҙәре һәм партизандар атаман Семенов казактарын һәм Колчак ғәскәрҙәренең ҡалдыҡтарын еңәләр. 22 октябрҙә Чита яулана, ә ноябрь башында Байкал аръяғы тулыһынса баҫып алына. Ҡыйратылған аҡгвардиясылар ҡалдыҡтары Маньчжурияға сигенә. Ошо уҡ ваҡытта япон ғәскәрҙәре Хабаровскиҙан киәләр. Большевик В. Г. Антонов етәкселегендәге Приморье земство управаһы Алыҫ Көнсығыш республикаһын таный. Әммә 1921 йылдың 26 майында Приморьелағы аҡгвардиясылар түнкәрелеше һөҙөмтәһендә Владивостокта һәм Приморьела власть ҡабаттан Аҡтар хәрәкәте яҡлылары яғына күсә. Владиостокта ҡалған япондарнейтралитет һаҡлап ҡалалар<ref>''Смолин М. Б.'' Тайны русской империи. — {{М}}: Вече, 2003. — ISBN 5-9533-0032-8</ref>. 1921 йылдың ноябрендә Приморьенан төньяҡҡа табан аҡтарҙың һөжүме башлана, улар хабаровскиҙы яулай, әммә артабан һөжүмде дауам итергә көстәре булмай һәм улар Волочаевка — Верхнеспасская һыҙығында оборонаға күсә һәм бында нығытылған район төҙөйҙәр. 1922 йылдың 5 февралендә [[Блюхер Василий Константинович|Василий Блюхер]] командованиеһы аҫтындағы Халыҡ-революцион армияһы частары һөжүмгә күсәләр һәм 10 февралдә Волочаевканы штурмлай башлайҙар, уның оборонаһы тик 12 февралдә генә ҡолатыла. 14 февралдә ҡыҙылдар Хабаровскиҙы ала. Сентябрҙә аҡгвардиясылар һөжүмен ҡабатлап ҡарайҙар. 4 — 25 октябрҙә Приморье операцияһы үткәрелә — Граждандар һуғышындағы иң һуңғы эре операция. 24 октябрҙә япон командованиеһы ғәскәрҙәрен Алыҫ Көнсығыштан сығарыу буйынса Алыҫ Көнсығыш республикаһы менән килешеү төҙөргә мәжбүр була. 25 октябрҙә Халыҡ-революцион армияһының частары һәм партизандар Владивостокка инәләр. Аҡгвардиясылар ғәскәрҙәренең ҡалдыҡтары эвакуциялана. 1923 йылдың апрелендә совет власы Анадырҙа урынлаштырыла, әммә 1 июлгә тиклем генерал А. Н. Пепеляевтың ғәскәрҙәре хәрби ғәмәлдәрен дауам итәләр. ==== Монголияла Бакич отрядының алыштары ==== 1921 йылдың апрелендә [[Бакич Андрей Степанович|Бакичты]]ң отрядына (элекке Ырымбур армияһы) Себерҙән сигенгән хорунжий (һуңынан полковник) Токаревтың баш күтәреүсе Халыҡ дивизияһы (1200 кеше тирәһе) ҡушыла. 1921 йылдың майында А. СС. Бакич етәкселегендәге отряд көнсығышҡа табан Монголияға Джунгария һыуһыҙ далалар аша китә (ҡайһы бер тарихсылар тап ошо ваҡиғаларҙы Аслыҡ походы тип һанайҙар). Кобук йылғаһы янында ҡыҙылдар заслоны аша үтеп, Шара- Сумэ ҡалаһына тиклем барып етә һәм уны өс аҙна ҡамауҙан һуң баҫып ала, 1000 кеше һәләк була. 1921 йылдың сентябрь башында 3 мең кеше бында ҡыҙылдарға биреләләр, ә ҡалғандары Монгол Алтайына китә.Октябрь аҙағында алыштарҙан һуң корпустың ҡалдыҡтары Уланк янында «ҡыҙыл» монгол ғәскәрҙәренә биреләләр, уларҙы 1922 йылда Совет Рәсәйенә ҡайтаралар. А. С. Бакич һәм тағы ла 5 офицер (генерал И. И. Смольнин-Терванд, полковнитар С. Г. Токарев һәм И. З. Сизухин, штабс-капитан Козьминых һәм корнет Шиғабитдинов) 1922 йылдың май аҙағында Новониколаевскиҙа судпроцесынан һуң атып үлтереләләр. 350 кеше монгол далаларында йәшенәләр һәм полковник Кочнев менән улар Гучэнуға сигенәләр һәм 1923 йылдың йәйенә тиклем Ҡытайҙа таралалар. == Граждандар һуғышында большевиктарҙың еңеүе сәбәптәре == Большевиктарға ҡаршы торған көстәрҙең Граждандар һуғышында еңелеү сәбәптәре бер нисә тиҫтә йыл тарихсылар араһындағы бәхәстәрҙә тикшерелә. Дөйөм алғанда, сәйәси һәм географик яҡтан аҡтарҙың тарҡаулығы һәм Аҡтар хәрәкәте етәкселәренең дөйөм байраҡтар аҫтында бөтә большевиктарға ҡаршы көстәрҙе берләштерә ала торған һәләте булмауы төп сәбәптәр тип атала. Хәҙерге замандағы тарихсы Карпов Н. Д. еңелеүҙең төп сәбәптәренең береһе тип Аҡтар хәрәкәтенең сәйәси бушаҡлығын билдәләй. Аҡтарҙың лидерҙары һуғыштың аҙағына тиклем халыҡтың аңына үҙҙәренең төп маҡсаттарын еткерә алманылар. ғәскәрҙәрҙә һәм халыҡ араһында сәйәси эш офицерҙарға йөкмәтелә, улар бындай эште алып барырға һәләтле һәм әҙер булмайҙар. Киреһенсә, Ҡыҙыл Армияһында был функциялар фәҡәт большевистик партияһы ағзаларында ятҡан, улар махсус әҙерлек үткән була һәм ҡеүәтле пропагандистик аппаратҡа таяна Карпов Н. Д. американ яҙыусыһы А. Р. Вильямстың фекерен килтерә:  «''Первый Совет Народных Комиссаров, если основываться на количестве книг, написанных его членами, и языков, которыми они владеют, по своей культуре и образованности был выше любого кабинета министров в мире''». Башлыса хәрби белемгә генә эйә булған Аҡтар хәрәкәте етәкселәренә, хатта иң юғары ҡатламдағыларға, сәйәси күҙлектән, большевиктарға ҡаршы ҡуйырлыҡ бер нәмәләре лә булмай. Был йәһәттән Кубань армияһы командующийы генерал А. Г. Шкуроның һүҙҙәре дәлил булып тора: «''Смешно сказать, но приходилось искать добровольческую идеологию в застольных спичах и речах, произнесенных генералом Деникиным по тому или другому случаю; простое сравнение двух-трёх таких „источников“ убеждало в неустойчивости политического мировоззрения их автора…''». Аҡтар хәрәкәте лидерҙарының аныҡ сәйәси ориентирҙары булмауы башҡарған ғәмәлдәрендә һәм Рәсәйҙәге сәйәси көрәш йөкмәткеһенә һәм мәғәнәһенә бик оригиналь ҡараштарҙың үҫешенә булышлыҡ итә. Мәҫәлән, Дон Ғәскәре атаман П. Н. Краснов ситуацияға ошондай баһа биргән: {{начало цитаты}}Дон раскололся в то время на два лагеря — казаки и крестьяне. Крестьяне, за малым исключением, были большевиками. Там, где были крестьянские слободы, восстания против казаков не утихали. Весь север войска Донского…, Таганрогский округ, слободы Орловка и Мартыновка 1-го Донского округа, города Ростов и Таганрог, слобода Батайск были залиты казачьей кровью в борьбе с крестьянами и рабочими. Попытки ставить крестьян в ряды Донских полков кончались катастрофой. Крестьяне изменяли казакам, уходили к большевикам и насильно, на муки и смерть уводили с собою Донских офицеров. Война с большевиками на Дону имела уже характер не политической или классовой борьбы, не Гражданской войны, а войны народной, национальной. Казаки отстаивали свои права от Русских…{{конец цитаты|источник=''Карпов Н. Д.'' Трагедия Белого Юга. 1920 год{{sfn|''Карпов Н. Д.''|2005}}.}} Граждандар һуғышы ваҡытында иң киҫкен торған проблемаларҙың береһе - массауи дезертирлыҡ булған. {| class="wikitable" !colspan="2"|РККА-ла 1919 йылда дезертирлыҡ |- ! Ай !! Кеше |- | февраль || 26 115 |- | март || 54 696 |- | апрель || 28 236 |- | май || 78 876 |- | июнь || 146 453 |- | июль || 270 737 |- | август || 299 839 |- | сентябрь || 228 850 |- | октябрь || 190 801 |- | ноябрь || 263 671 |- | декабрь || 172 831 |- | Барыһы || 1 761 105 |} == Граждандар һуғышы эҙемтәләре == [[Файл:Red terror 001.jpg|thumb|Ҡыҙыл террор ҡорбандары]]. Херсон ЧК-да табылған аманатсылар мәйеттәре, Тюльпанов йортоноң подвалы. 1919 йыл.]] [[Файл:Red terror 002.jpg|thumb|]] [[Файл:Typhus ukrainian family.jpg|thumb|Тиф менән ауырыған крәҫтиәндәр]] [[Файл:Streetkids RussianCivilWar.JPG|thumb|Ғаиләһеҙ балалар (Граждандар һуғышы осоронда ҡарауһыҙ ҡалған балалар).]] [[Файл:Refugees on flatcars.jpg|thumb|Ҡасаҡтар]] 1921 йылға Рәсәй ысынлап та емереклектәрҙә ята.Элекке Рәсәй империяһынан Польша, Финляндия, Латвиия, Эстония, Литва, Көнбайыш Украина, Белоруссия, Армениялағы Кара өлкәһе һәм Бессарабия территориялары сығалар.белгестәрҙең мәғлүмәттәренә ярашлы, ҡалған территорияларҙа халыҡтың һаны 135 миллионға етер-етмәҫ була. Һуғыштар, эпидемиялар, эмиграциялар, тыуымдың кәмеүе һөҙөмтәһендә был территорияларҙа 1914 йылдан алып юғалтыуҙар 25 миллиондан да кәм булмай. Хәрби ғәмәлдәр ваҡытында Донецк күмер бассейны, Баҡы нефть районы, Урал һәм Себер предприятиелары айырыуса ныҡ зыян күрәләр, күп кенә шахталар һәм рудниктар емерәләләр. Яғыулыҡ һәм сеймал етешмәгәнлектән заводтар туҡтала. Эшселәр ҡалаларҙы ташлап китергә һәм ауылдарға күсенергә мәжбүр булалар. Сәнәғәт етештереүенең кимәле 5 мәртәбәгә кәмей. Металлургия металды Петр I осорондағы кимәлдә етештергән. А. И. Деникин үҙенең хәтирәләрендә большевиктарҙан зыян күргән Көнсығыш Украины хәлен тасуирлай: биш ай эсендә земство эше һәм ауыл хужалығына йөҙләп миллион аҡсаға торҙолар; финанс-иҡтисади тормош нигеҙенә тиклем ҡыйратыла; аҙыҡ-түлек сәйәсәте йыртҡыстарса төҫ ала, аҙыҡ-түлек диктатураһы ауылды тулыһынса бөлгөнлөккә төшөрә; заводтар һәм фабрикалар зыяраттарҙы хәтерләтә{{sfn|Деникин А. И. Очерки|loc=[http://www.nestormakhno.info/russian/denikin.htm Т. V., Гл. V.]}}. Ауыл хужалығының етештереүе 40% кәмей. Граждандар һуғышы осоронда аслыҡтан, ауырыуҙарҙан, террорҙан һәм алыштарҙа (төрлө мәғлүмәттәргә ярашлы) 8 миллиондан 13 миллионға тиклем кеше һәләк була, шул иҫәптән яҡынса 1 млн Ҡыҙыл армияһы яугирҙары. Илдән эмиграцияға 2 млн тирәһе кеше китә. Беренсе донъя һуғышынан һәм Граждандар һуғышынан һуң ҡарауһыҙ ҡалған балаларҙың һаны ҡырҡа арта. Бер мәғлүмәт буйынса, [[1921 йыл]]да Рәсәйҙә 4,5 млн ҡарауһыҙ бала иҫәпләнгән, икенсе мәғлүмәт буйынса - [[1922 йыл]]да яҡынса 7 млн <ref>''Рожков А. Ю.'' Борьба с беспризорностью в первое советское десятилетие // Вопросы истории, 2000. — № 11. — С. 134.</ref>. Халыҡ хужалығына зыяндың күләме 50 млрд алтын һум тәшкил иткән, сәнәғәт етештереүе 1913 йылдың кимәленә ҡарата 4—20 % тиклем кәмегән. == Һуғыш барышындағы юғалтыуҙар (таблица) == {{якорь|Потери}} {|class="standard" |- !Юғалтыуҙар категорияһы||Һаны (мең кеше)<ref>''Эрлихман В. В.'' Потери народонаселения в XX веке.: Справочник — {{М}}: Издательский дом «Русская панорама», 2004. — ISBN 5-93165-107-1.</ref> |- |'''Барыһы үлтерелгән һәм яраларҙан үлгән'''|| '''2500''' |- |Ҡыҙыл армия ||950 |- |аҡ һәм милли армиялары ||650 |- |йәшел баш күтәреүселәр|| 900 |- |'''Террор һөҙөмтәһендә һәләк булған'''|| '''2000''' |- | ҡыҙыл террорҙан|| 1200 |- | аҡ террорҙан|| 300 |- | йәшел террорҙан|| 500 |- |'''аслыҡтан һәм эпидемияларҙан үлгән'''|| '''6000''' |- |'''Барыһы үлгән'''|| '''10500''' |- |Сит илгә сығып киткән || 2000 |} == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=[[Деникин А. И.]] |заглавие=«[[Очерки русской смуты]]» |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |том=I—V |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Деникин А. И. Очерки}} ** I том: ''«Крушение власти и армии. Февраль—Сентябрь 1917»''. [В 2-х вып.]. {{П.}}: изд-во Поволоцкого, 1921. Вып. 1. — 183 с. Вып. 2. — 238 с. ** II том: ''«Борьба генерала Корнилова. Август 1917 г. Апрель 1918 г.»''. {{П.}}: изд-во Поволоцкого, 1922. — 345 с. ** III том: ''«Белое движение и борьба Добровольческой армии. Май—октябрь 1918 года»''. {{comment|Б.|Берлин}}: изд-во «Слово», 1924. — 271 с. ** IV том: ''«Вооруженные силы юга России»''. {{comment|Б.|Берлин}}: изд-во «Слово», 1925. — 244 с. ** V том: «Вооруженные силы юга России». {{comment|Б.|Берлин}}: изд-во [[Медный всадник (издательство)|«Медный всадник»]], 1926. — 367 с. * «Гражданская война. Материалы». [в 2 т.]. {{М}}: Высш. военно-ред. совет, 1923. [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=453975&basename=OldBook Т. 2]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Горн В.'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8760-gorn-v-grazhdanskaya-voyna-na-severo-zapade-rossii-berlin-1923#page/5/mode/inspect/zoom/4 «Гражданская война на северо-западе России».] — {{comment|Б.|Берлин}}: «Гамаюн», 1923. — 416 с. * ''[[Гусев, Сергей Иванович (партийный деятель)|Гусев С. И.]]'' [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=454113&basename=OldBook «Гражданская война и Красная армия. Сб. военно-теор. и военно-полит. ст. (1918—1924)»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. {{М.}}; {{Л.}}: Госиздат, 1925. * ''Король И.'' [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=461748&basename=OldBook «История гражданской войны и Красной армии. Пособие для занятий с красноармейцами»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. {{М.}}: «Красная звезда», 1925. * [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=454046&basename=OldBook «Краткий очерк истории гражданской войны»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. {{Л.}}: «Красная звезда», 1925. * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11251-grazhdanskaya-voyna-boevye-deystviya-na-moryah-rechnyh-i-ozernyh-sistemah-l-1925-1926 «Гражданская война: Боевые действия на морях, речных и озерных системах»]. [В 3 т.]. {{Л.}}: Ред.-изд. отд. Мор. сил РККФ, 1925—1926. Т. 2 «Северо-Запад». [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11171-t-2-severo-zapad-ch-1-baltiyskiy-flot-1918-1919-1926 Ч. 1: «Балтийский флот, 1918—1919 гг.»]; [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/10615-t-2-severo-zapad-ch-2-ozernye-i-rechnye-flotilii-1926 Ч. 2: «Озерные и речные флотилии»]. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11172-t-3-yugo-zapad-1925 Т. 3: «Юго-Запад»] * ''Иванов К.'' [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=454003&basename=OldBook «Красная армия и гражданская война»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [{{Л.}}]: Изд-во Ленгубпрофсовета, 1926. * ''Мавроган А.'' [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=454051&basename=OldBook «Гражданская война в России (1918—1920 гг.)»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322002352/http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=454051&basename=OldBook |date=2014-03-22 }}. {{М.}}; {{Л.}}: «Московский рабочий», 1927. * ''[[Бубнов, Андрей Сергеевич|Бубнов А. С.]]'' [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=454035&basename=OldBook «Гражданская война, партия и военное дело»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Сб. {{М}}: Воен. вестник, 1928. * {{книга |автор=[[Врангель П. Н.]] |часть=«Записки» |заглавие=«Белое дело. Летопись белой борьбы» |викитека= |ответственный=[[Лампе, Алексей Александрович фон|А. А. фон Лампе]] |издание= |место=[[Берлин]] |издательство=[[Медный всадник (издательство)|«Медный всадник»]] |год=1928 |том=V и VI |страницы= |столбцы= |страниц=321 и 265 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Врангель П. Н. Записки }} * «Гражданская война, 1918—1921». [В 3 т.] / под общ. ред. А. С. Бубнова, С. С. Каменева, Р. П. Эйдемана. {{М.}}: «Военный вестник», 1928—1930. [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=258141&basename=OldBook Т. 1: «Боевая жизнь Красной армии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140319163417/http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=258141&basename=OldBook |date=2014-03-19 }}. [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=258142&basename=OldBook Т. 2: «Военное искусство Красной армии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140319163515/http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=258142&basename=OldBook |date=2014-03-19 }} * ''Базь И.'' [http://sovdoc.rusarchives.ru/#showunit&id=10406;tab=img «Почему мы победили в гражданской войне»]. {{М.}}: [[Военгиз]], 1930. * ''Енборисов Г. В.'' [http://elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Memuar/enborisov-ot-urala_0.pdf «От Урала до Харбина. Памятка о пережитом»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104005125/http://elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Memuar/enborisov-ot-urala_0.pdf |date=2013-11-04 }}. Шанхай, 1932. * ''Голубев А.'' [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=554801&basename=OldBook «Гражданская война 1918—1920 гг.»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{М.}}: «[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]», 1932. * [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=493428&basename=OldBook «Гражданская война»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Лит.-худ. сб. {{М}}; {{Л.}}: [[Гослитиздат]], 1932. * ''Рабинович С.'' [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=519730&basename=OldBook «История гражданской войны. Кратк. очерк»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. 2-е изд., испр. и доп. {{М.}}: [[Соцэкгиз]], 1935. * {{Книга:Ленин В. И.: ПСС}} * {{h|БСЭ|1972}}{{БСЭ3|автор=А. В. Голубев, С. Ф. Найда|Гражданская война и военная интервенция 1918−20|7}} * {{книга |автор= |часть= |заглавие=Герои гражданской войны |оригинал= |ссылка= |ответственный=Институт истории партии МГК и МК КПСС |издание= |место=М. |издательство=«[[Московский рабочий]]» |год=1974 |том= |страницы= |страниц=415 |серия= |isbn= |тираж=75 тыс. |ref=Герои гражданской войны}} * ''[[Регельсон, Лев Львович|Регельсон Л.]]'' [http://www.lregelson.narod.ru/knigi/trc/trc00.htm «Трагедия Русской Церкви. 1917−1953».] {{П}}.: YMCA-Press, 1977.; {{М.}}: Изд-во Крутицк. подворья; Общество любителей церк. истории, 1996, 2007. * «Гражданская война и военная интервенция 1918—1922». Энциклопедия. {{М.}}: «[[Советская Энциклопедия]]». 1983 * ''[[Федорченко, Софья Захаровна|Федорченко С. З.]]'' [http://belousenko.com/books/memoirs/fedorchenko_narod_na_vojne.htm «Народ на войне»]. {{М.}}: «[[Советский писатель]]», 1990. * ''Белаш А. В., Белаш В. Ф.'' «Дороги Нестора Махно. Историческое повествование». {{К}}: «Проза», 1993. ISBN 5-7707-3814-6. * ''Слободин В. П.'' «Белое движение в годы гражданской войны в России (1917−1922 гг.)». Учебное пособие. — М.: [[МЮИ МВД России]], 1996. * {{книга|автор=Галин В. В.|заглавие=«Интервенция и гражданская война»|ссылка=|серия=«Тенденции»|место=М.|издательство=«Алгоритм»|год=2004|страниц=608|isbn=5-9265-0140-7|тираж= 1000 экз.}} * {{книга|заглавие=«Красный террор в годы гражданской войны: по материалам Особой следственной комиссии по расследованию злодеяний большевиков». Сборник документов |ответственный=Под ред. докторов исторических наук Ю. Г. Фельштинского и Г. И. Чернявского |ссылка=|место=М.|издательство=«Терра-Книжный клуб»|год=2004|страниц=512|isbn=|ref=Красный террор}}. * {{книга|автор=[[Барсенков, Александр Сергеевич|Д. и. н. Барсенков А. С.]], [[Вдовин, Александр Иванович (историк)|д. и. н. Вдовин А. И.]]|заглавие=История России. 1917−2004: Учеб. пособие для студентов вузов|место=М.|издательство=Аспект Пресс|год=2005|ref=''Барсенков А. С., Вдовин А. И.''}} * {{книга|автор=Карпов Н. Д.|заглавие=«Трагедия Белого Юга. 1920 год»|место=М.|издательство=«Вече»|год=2005|страниц=384|isbn=5-9533-0516-8|ref=''Карпов Н. Д.''}} * {{книга|автор=Зимина В. Д.|заглавие=«Белое дело взбунтовавшейся России: Политические режимы Гражданской войны. 1917−1920 гг.»|место=М.|издательство=[[Российский государственный гуманитарный университет|РГГУ]]|год=2006|страниц=467|серия=«История и память»|isbn=5-7281-0806-7|ref=''Зимина В. Д.''}} * {{книга |автор={{nobr|Кирмель Н. С.}} |заглавие=Белогвардейские спецслужбы в Гражданской войне. 1918-1922 гг. |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание=1-е |место=М. |издательство=«Кучково поле» |год=2008 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=512 |серия=«Спецслужбы вчера и сегодня» |isbn=978-5-9950-0020-4 |тираж=1500 |ref=Кирмель Н. С. }} * {{книга |заглавие=«Революция и гражданская война в России: 1917—1923 гг.» Энциклопедия в 4 томах |ответственный=глав. ред. С. А. Кондратов |место=М. |издательство=«[[Терра (издательство)|Терра]]» |год=2008|том= |страницы= |страниц= |серия=[[Большая энциклопедия «Терра»|Большая энциклопедия]] |isbn=978-5-273-00560-0 |тираж=100 000}} * {{книга |автор=Авторский коллектив|заглавие=«Гражданская война в России: энциклопедия катастрофы»|ответственный=Составитель и ответственный редактор: [[Володихин, Дмитрий Михайлович|Д. М. Володихин]], научный редактор [[Волков, Сергей Владимирович|С. В. Волков]]|издание=1-е|место=М.|издательство=«Сибирский цирюльник»|год=2010|страницы= |страниц= 400|серия= |isbn= 978-5-903888-14-6|тираж=}} * {{книга |заглавие=«1920 год в судьбах России и мира: апофеоз Гражданской войны в России и её воздействие на международные отношения» |ссылка= |викитека= |ответственный=отв. ред. В. И. Гол­дин |издание= |место=Архангельск |издательство=«Солти» |год=2010 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=294 |серия= |isbn=5-7536-0372-6 |тираж= |ref= }} Сб. ма­те­ри­а­лов меж­ду­нар. на­уч. конф. * ''Шишкин В. И.'' [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2013/10/zaimka-ru_shishkin-fareast.pdf «Геополитическая роль русского Дальнего Востока в период Великой войны 1914—1922 гг.»] // «Гражданская война и иностранная интервенция на Российском Дальнем Востоке: уроки истории. Материалы второй междунар. науч. конф., посв. 90-летию окончания Гражданской войны и иностранной интервенции на российском Дальнем Востоке (Владивосток, 25—27 окт. 2012 г.)». Владивосток, Изд. дом [[Дальневосточный федеральный университет|Дальневост. фед. ун-та]], 2012. С. 88—95. * ''Сафонов Д. А.'' «Гражданская война в Росси как мифологема в сознании россиян» // «Научный православный взгляд на ложные исторические учения». {{М.}}: Русский издательский центр, 2013. С. 265−274. * ''Ларьков Н. С., Шишкин В. И.'' [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2014/01/zaimka-ru_larkov-shishkin-partisans.pdf «Партизанское движение в Сибири во время гражданской войны»] // «Власть и общество в Сибири в XX веке». Сб. науч. ст. Новосибирск, 2013. Вып. 4. С. 76—114. * {{статья |автор=Климов&nbsp;А. |заглавие=«Белое движение. Краткая история возникновения» |ссылка=http://www.armymuseum.ru/bd_r.html |издание=armymuseum.ru |тип=сайт |место=М. |издательство=[[Центральный музей Вооружённых Сил]] |год= |месяц= |число= |том= |выпуск= |номер= |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |ref= |archiveurl=http://archive.li/GUh6 |archivedate=2012-12-21 }} * ''[[Регельсон, Лев Львович|Регельсон Л.]]'' [http://www.regels.org/documents.htm «Хронология, документы, фотоматериалы: Русская церковь и Советское государство 1917—1953 гг.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170623145930/http://www.regels.org/documents.htm |date=2017-06-23 }} <!--[http://www.apocalyptism.ru/Russish_Church.htm]--> === Историографик тикшеренеүҙәр === * {{книга|автор=[[Найда, Сергей Фёдорович|Найда С. Ф.]], Наумов В. П.|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=591868&basename=GOPB_AZ Советская историография гражданской войны и иностранной военной интервенции в СССР]|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1966}} * {{книга|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=282773&basename=GOPB_AZ Зарождение и развитие советской военной историографии]|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1966}} * {{Книга|автор = Ушаков А. И.|заглавие = История гражданской войны в исследовательской и мемуарной литературе русского зарубежья 1920—30-х гг. Автореф. дис. ... канд. ист. наук|ответственный = |издание = |место = Ярославль|издательство = |год = 1992|страницы = |страниц = |isbn = |ссылка = http://cheloveknauka.com/v/15810/a}} * {{книга|автор=Голдин В. И.|заглавие=[http://militera.org/?card=23821 Россия в Гражданской войне: очерки новейшей историографии (вторая половина 1980-х — 90-е годы)]|место=Архангельск|издательство=Боргес|год=2000}} * {{книга|автор=Бухлак Н. В.|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=261663&basename=GOPB_AZ Вооружённые формирования на территории Сибири в период Гражданской войны и военной интервенции: историография и источниковедение проблемы. Монография]|место=М.|издательство=МГОУ|год=2007}} * {{книга|автор=Воронов В. Н., Салов А. В.|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=318380&basename=GOPB_AZ Белое движение в Гражданской войне на Юге России (ноябрь 1917—1920 гг.): историография и источниковедение проблемы. Монография]|место=М.|издательство=ПИЮ|год=2007}} * {{книга|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=507517&basename=GOPB_AZ Белое движение в Гражданской войне: 90 лет изучения. Введение в историографию Белого движения. Коллект. монография]|место=М.|издательство=Изд-во СГУ|год=2008}} * {{книга|автор=Гришанин П. И.|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=328578&basename=GOPB_AZ «Падения» и «взлёты» Белого движения в отечественной историографии]|место=Пятигорск|издательство=ПЛГУ|год=2008}} === Библиография === * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8889 Тематический указатель литературы по гражданской войне]. {{Л.}}, 1929. * {{Книга|автор = |заглавие = Библиография русской революции и гражданской войны (1917—1921): Из каталога библиотеки Р.З.И. Архива|ответственный = |издание = |место = Прага|издательство = |год = 1938|страницы = |страниц = |isbn = |ссылка = http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=252869&basename=OldBook}} == Һылтанмалар == * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/5061-imennoy-spisok-poter-na-frontah-v-lichnom-sostave-raboche-krestyanskoy-krasnoy-armii-za-vremya-grazhdanskoy-voyny-m-1926#page/1/mode/grid/zoom/1 Именной список потерь на фронтах в личном составе рабоче-крестьянской Красной армии за время гражданской войны.] — М.: Упр. устройства и службы войск. ГУРККА, 1926. — 635 c. * ''Бутаков Я.'' [http://www.stoletie.ru/territoriya_istorii/mif_o_krasnom_kolese_2010-09-16.htm Миф о «красном колесе»: Гражданская война и общественное сознание: полемические заметки // Столетие (www.stoletie.ru), 16.09.2010.] * {{cite web|url=http://www.ostu.ru/hronos/1918ru.html|title=Гражданская война в России 1918−1920 годы. Хронология|author=Румянцев В.|date=2001-08-12|publisher=// Региональное зеркало проекта «Хронос» на сайте ОрелГТУ (www.ostu.ru)|accessdate=2013-03-28|deadlink=+|archiveurl=http://web.archive.org/web/20120202162947/http://www.ostu.ru/hronos/1918ru.html|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202162947/http://www.ostu.ru/hronos/1918ru.html |date=2012-02-02 }} * {{cite web|url=http://www.anticom.ru/|title=Сайт «Музей и Архив Белого движения. Сервер Белой Гвардии и история анти-коммунистической борьбы»|accessdate=2013-03-28|deadlink=+|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080221065631/http://www.anticom.ru/|archivedate=2008-02-21}} * [http://www.hrono.ru/heraldicum/flagi/separat.htm ''Russian Centre of Vexillology and Heraldry'' © Флаги государственных образований времён гражданской войны // Проект «Хронос» (www.hrono.ru), 25.8.2004.] * [http://www.hrono.ru/heraldicum/flagi/interven.htm ''Russian Centre of Vexillology and Heraldry'' © Флаги и знамёна интервентов // Проект «Хронос» (www.hrono.ru), 27.1.2002.] * [http://www.dk1868.ru Сайт «1868 „Добровольческий Корпус“» (www.dk1868.ru){{v|27|03|2013}}] * [http://veshki-bazar.by.ru/history.htm Гражданская война на Дону и история казачества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070503185444/http://veshki-bazar.by.ru/history.htm |date=2007-05-03 }} * [http://his.1september.ru/2003/19/1.htm ''Аманжолова Дина''. Национальный вопрос в годы гражданской войны в России // Научно-методический журнал (газета) для учителей истории и обществоведения «История» — 2003. — № 19.] * {{cite web|url=http://kuprienko.info/relations-ukraine-unr-with-soviet-russia-11-1918-04-1919/|title=''Скромницкий А.'' Связи Советской России и Директории Украинской Народной Республики (УНР) (ноябрь 1918 − апрель 1919 год) // Сайт издательства исторической и переводной книги «KUPRIENKO» (kuprienko.info){{ref-uk}}{{v|27|03|2013}}|archiveurl=http://archive.is/BttmE|archivedate=2013-01-08}} * [http://www.mahno.ru/lit.php Список воспоминаний о Махно и махновщине // Сайт «mahno.ru»{{v|27|03|2013}}] * [http://fstanitsa.ru/category/metki/verkhne-donskoe-vosstanie Материалы о Верхне-Донском восстании // Сайт «Вольная станица» (fstanitsa.ru){{v|27|03|2013}}] * {{cite web|url=http://archive.svoboda.org/programs/cicles/civilwar/|title=Революция 1917 года и Гражданская война в России|author=Александр Горянин|date=1997−2000|work=Цикл радиопередач|publisher=[[Радио Свобода]]|accessdate=2012-06-10|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/68e54ALFC|archivedate=2012-06-24}} * [[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П.]] [http://ricolor.org/europe/britania/vr/history/22_07_2014/ Советская Россия и Антанта в 1918 году]{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://chronocon.org/ru/Russian_Civil_War Интерактивная карта Гражданской войны на проекте «Хронокон»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629034926/http://chronocon.org/ru/Russian_Civil_War |date=2017-06-29 }} * [https://prometej.info/blog/istoriya/krasnye-generaly-grazhdanskoj-vojny/ Красные генералы гражданской войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425032226/https://prometej.info/blog/istoriya/krasnye-generaly-grazhdanskoj-vojny/ |date=2017-04-25 }} [[Категория:XX быуат һуғыштары]] [[Категория:Рәсәй һуғыштары]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]] [[Категория:Граждандар һуғыштары]] fln7bl4l2fjkm1xzv0b2eyo9iiyyj4q 0 125926 1300510 1284333 2026-07-06T19:00:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300510 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Рәхимов}} {{Музыкант |Имя = Рәхимов Камил Йософ улы |Изображение = RahimovKU.jpg |Описание изображения = |Полное имя = |Дата рождения = 25.8.1900 |Место рождения = {{ТУ|Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһында}}, {{ТУ|Севастополь|Севастополдә}} ҡалаһы |Дата смерти = 25.2.1978 |Место смерти = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы |Страна = {{Флагификация|Россия}}<br /> |Профессии = композитор |Певческий голос = |Жанры = |Сотрудничество = Башҡорт драма театры |Награды = БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1966) |Викисклад = }} '''Рәхимов Камил Йософ улы''' ([[25 август]] [[1900 йыл]] — [[25 февраль]] [[1978 йыл]]) — башҡорт композиторы. БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969). 1943 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. == Биографияһы == Камил Йософ улы Рәхимов 1900 йылдың 25 авгусында [[Рәсәй империяһы]]ның [[Севастополь]] ҡалаһында тыуа. Ун ике быуыны руханиәттә хеҙмәт иткән Рәхимовтар нәҫеленә ҡараған атаһы ҡаланың төп мәсетендә имам була. Камил бала сағында мандолинала уйнарға ярата. 1919—1921 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хәрби оркестр музыканты булып хеҙмәт итә. Ҡырым рабфагын тамамлағас, 1924 йылда Ленинградҡа М. И. Калинин исемендәге политехник институтҡа уҡырға китә. Институтты тамамламайынса Ленинград консерваторияһына инергә тырышып ҡарай. Консерваторияға имтиханды бирә алмай, 1927 йылда Ҡазан көнсығыш музыка техникумының оркестр факультетына инә, унан Өфө сәнғәт техникумына күсә. 1929 йылда Башҡортостан сәнғәт техникумының тынлы музыка ҡоралдары бүлексәһен валторна класы буйынса тамамлай. Башҡортостан сәнғәт техникумын тамамлағас, 1929—1930 йылдарҙа Башҡорт академия театрының музыка бүлеге мөдире, 1930—1938 йылдарҙа Башрадиокомитеттың музыкаль мөхәррире булып эшләй. 1939—1943 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылында өлкән кластарҙа [[математика]] уҡыта. Бер үк ваҡытта [[Башҡорт фольклоры|фольклор]] йыйыу эшмәкәрлеге алып бара, халыҡ [[Легенда|риүәйәттәрен]] һәм [[Башҡорт халыҡ йырҙары|йырҙарын]] яҙып ала. Ҡайтанан квалификация үтеү сәбәбе ошо була: 1938 йылда илдә сәйәси репрессиялар бара. 1938 йылдың июлендә Камил Рәхимовтың атаһын ҡулға алалар һәм аталар. Шунда уҡ Камил Рәхимов та ҡулға алына. Оҙаҡ ваҡыт тәфтиш аҫтында тотола. Һуңынан, хөкөмгә һәм тәфтишкә тарттырылғаны бармы, тигән һорауға ул былай тип яҙа: «Өсәүҙең ҡарары буйынса мин 1938 йылда административ тәртиптә биш йылға Башҡортостандың Бөрйән районына һөргөнгә ебәрелдем, унан 1943 йылда Совет Армияһы сафына алындым». 1943—1945 йылдарҙа Өфө гарнизоны хәрби оркестрының музыканты булп хеҙмәт итә, 1945—1947 йылдарҙа Башҡортостан радиокомитетының музыкаль тапшырыуҙар мөхәррире булып эшләй. 1948—1953 йылдарҙа БАССР Министрҙар Советының Сәнғәт эштәре идаралығы эргәһендәге фольклор кабинетының ғилми хеҙмәткәре, БАССР Композиторҙар союзы секретары була. 1948—1949 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡортостан Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт ғилми-тикшеренеү институтының фольклор экспедицияларында ҡатнаша. [[1978 йыл]]дың [[25 февраль|25 февралендә]] Өфөлә мәрхүм була. Рахимов Камил Йософ улы — дөйөм белем биреү мәктәптәренең I—IV кластары (Өфө, 1951), I—VI кластары (Өфө, 1959), I—VIII кластары (Өфө, 1967) өсөн башҡорт телендәге музыка һәм йыр дәреслектәре авторы (Ғ. Сөләймәнов менән берлектә). == Әҫәрҙәре == Башҡорт маршы (1949), Концерт вальстары (1950, 1956, 1961), Ике башҡорт бейеүе (1969); тауыш һәм симфоник оркестр өсөн — Өс башҡорт оҙон көйө (халыҡ һүҙҙәре, 1947—1951); Башҡорт АССР-ының 10 йыллығына марш (1929), Поход маршы (1958); Башҡорт халыҡ көйҙәре темаларына фантазия (1935), Лирик йыр (1945), Ҡыҙҙар бейеүе (1950); Башҡортостандың Халыҡ бейеүҙәре ансамбле постановкалары өсөн музыка (Т. Кәримов менән берлектә, 1952, 1954, 1955); Гөлғәйшә йыры (халыҡ һүҙҙәре, 1929), Колхозсылар маршы ([[Сәйфи Ҡудаш|С. Ҡудаш]] һүҙҙәре, 1933), Йәйге иртә ([[Мәҡсүд Сөндөклө|М. Сөндөклө]] һүҙҙәре, 1946), Һине һағынам (Ә. Ғафури һүҙҙәре, 1950), Хат көткәндә ([[Мөслим Марат|М. Марат]] һүҙҙәре, 1958), Халҡыма дан ([[Яҡуп Ҡолмой|Я. Ҡолмой]] һүҙҙәре, 1960), Шишмә буйына киләм (Я. Ҡолмой һүҙҙәре, 1961), Тыуған илем (Я. Ҡолмой һүҙҙәре, 1968), Совет космонавына дан ([[Игебаев Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы|А. Игебаев]] һүҙҙәре, 1961), Башҡортостан (З. Ҡолбәков һүҙҙәре, 1964), Герой дуҫтарыма (З. Ҡолбәков һүҙҙәре, 1971), Киң ҡырҙарҙа (З. Ҡолбәков һүҙҙәре, 1971); хорҙар, шул иҫәптән Осоусылар маршы ([[Ҡадир Даян|Ҡ. Даян]] һүҙҙәре, 1947). Мөғлифә (Ә. Ғафури һүҙҙәре, 1950), Гөлшат йыры ([[Мостай Кәрим|М. Кәрим]] һүҙҙәре, 1951), Бригадир йыры ([[Ихсанов Әхтәм Сөләймән улы|Ә. Ихсан]] һүҙҙәре, 1951), Дим буйында (М. Сөндөклө һүҙҙәре, 1952), Йәштәр маршы (Ҡ. Даян һүҙҙәре, 1957), Туғанлыҡ маршы (М. Марат һүҙҙәре, 1957), Дуҫлыҡ тураһында кантата (М. Сөндөклө һүҙҙәре, 1957), Коммунистик бригадалар йыры (М. Марат һүҙҙәре, 1959), Һаумы, йәшлек (Я. Ҡолмой һүҙҙәре, 1959), Йәш төҙөүселәр йыры (А. Игебаев һүҙҙәре, 1961), Урал уттарына дан ([[Муса Ғәли|М. Ғәли]] һүҙҙәре, 1970); Концерт вальсы (1958); балалар өсөн йырҙар, шул иҫәптән Ленин юлы (халыҡ һүҙҙәре, 1960), Октябряттар бейеүе ([[Садиҡова Мөкәрәмә Хафиз ҡыҙы|М. Садиҡова]] һүҙҙәре, 1960), Пионерҙарҙың ҡотлау йыры (М. Садиҡова һүҙҙәре, 1960), Көҙ (Ҡ. Даян һүҙҙәре, 1961), Ҡуянҡай (Ҡ. Даян һүҙҙәре, 1961), Йәш туристар йыры ([[Байбурин Ғабдулла Ғиндулла улы|Ғ. Байбурин]] һүҙҙәре, 1965), Сәғәт ([[Муса Йәлил|М. Йәлил]] һүҙҙәре, 1966); «Башҡорт туйы» (1929), [[Дауыт Юлтый|Д. Юлтыйҙың]] «Ҡарағол» (1930) спектаклдәренә музыка; Радиопостановкаларға музыка; Йөҙҙәрсә башҡорт һәм татар йырын эшкәрткән. == Бүләктәре, исемдәре == БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969) == Хәтер == 1994 йылда Өфөнөң Киров урамындағы 13-сө йорт стеанаһына башҡорт һәм рус телдәрендә: «Был йортта 1960—1978 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Камил Йософ улы Рәхимов йәшәне һәм эшләне. 1900—1978» тип яҙылған иҫтәлекле таҡтаташ эленә. Камил Рәхимовтың Өфөләге мосолман зыяратындағы ҡәбере 1990 йылда тарихи ҡомартҡылар иҫәбенә индерелә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҡотдосова Шәфиҡа Йософ ҡыҙы]] == Әҙәбиәт == * Зинатшина Н. «Камиль Рахимов: Буклет», Уфа, 1977. * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 109-110 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Композитор Рахимов К. Ю. Кирова улица, 13''. == Һылтанмалар == [https://vatandash.ru/articles/kultura/2022-10-07/osnovopolozhnik-bashkirskoy-shkoly-muzykalnoy-folkloristiki-2980888 «Ватандаш», 2022, 7 октября. Основоположник башкирской школы музыкальной фольклористики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231129180039/https://vatandash.ru/articles/kultura/2022-10-07/osnovopolozhnik-bashkirskoy-shkoly-muzykalnoy-folkloristiki-2980888 |date=2023-11-29 }} http://ufa-gid.com/encyclopedia/rahimov_k.html http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1000839 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140329093639/http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1000839 |date=2014-03-29 }} http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-16-1688.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140329093903/http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-16-1688.html |date=2014-03-29 }} http://www.vatandash.ru/index.php?article=1245 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304093016/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1245 |date=2016-03-04 }} http://www.biografija.ru/biography/rakhimov-kamil-jusufovich.htm [[Категория:Башҡортостан композиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]] e42z3x536dzu9sgxwl43g885tq1plwb 0 129300 1300507 1067012 2026-07-06T18:10:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300507 wikitext text/x-wiki '''Рәсәй Федерацияһының Аҙ һанлы төп (ерле) халыҡтарының берҙәм исемлеге''' Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең [[2000 йыл]]дың 24 мартындағы 255-се һанлы<ref name="pereczenj">[http://demoscope.ru/weekly/knigi/zakon/zakon047.html О едином перечне коренных малочисленных народов Российской Федерации]</ref>, ҡарары менән раҫланған, шулай уҡ 2008 йылдың 13 октябрендәге 760<ref>[http://bestpravo.com/fed2008/data000/tex000024.htm О внесении изменений в Единый перечень коренных малочисленных народов Российской Федерации]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>-сы һанлы, 2010 йылдың 18 майындағы 352-се һанлы 2010 йылдың 17 июнендәге 453-се<ref>{{Cite web|title=О внесении изменения в Единый перечень коренных малочисленных народов Российской Федерации|url=http://www.government.ru/gov/results/11184/|archiveurl=https://www.webcitation.org/66rRUidr5|archivedate=2012-04-12|author=Правительство Российской Федерации|lang=ru|work=Постановление от 17 июня 2010 г. №453|publisher=[http://www.government.ru Интернет-портал Правительства Российской Федерации / Правительство России]|accessdate=2010-07-25}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/66rRUidr5?url=http://www.government.ru/gov/results/11184/ |date=2012-04-12 }}(рус.);''Постановление от 17 июня 2010 г. № 453''[http://www.government.ru Интернет-портал Правительства Российской Федерации / Правительство России][http://www.government.ru/gov/results/11184/ Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/66rRUidr5?url=http://www.government.ru/gov/results/11184/ |date=2012-04-12 }} архивланған 12 апрель 2012.</small>&#x20;<small tabindex="0" id="cxmwAZI">25 июль 2010 тикшерелгән.</small></ref> һанлы, 2010 йылдың 2 сентябрендәге 669-сы<ref>{{Cite web|title=О внесении изменения в Единый перечень коренных малочисленных народов Российской Федерации|url=http://docs.cntd.ru/document/902233269|author=Правительство Российской Федерации|lang=ru|work=Постановление 2 сентября 2010 года № 669|accessdate=2016-06-02}}(рус.);''Постановление 2 сентября 2010 года № 669''<span tabindex="0" id="cxmwAaI">.</small></ref> һанлы, 2011 йылдың 26 декабрендәге 1145-се һанлы, 25 август 2015 йылдың 25 авгусындағы 880-се<ref>{{Cite web|title=О внесении изменения в Единый перечень коренных малочисленных народов Российской Федерации|url=http://docs.cntd.ru/document/420297284|author=Правительство Российской Федерации|lang=ru|work=Постановление от 25 августа 2015 года № 880|accessdate=2016-06-02}}(рус.)</small></ref> һанлы ҡараҙарына ярашлы үҙгәртелгән. ; Рәсәй Федерацияһының Аҙ һанлы төп (ерле) халыҡтары исемлеге {| class="standard sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! Халыҡ ! Рәсәй Федерацияһы субъекты ! Һаны<br>Рәсәй Федерацияһында<br> (кеше)<br />йәниҫәп<br />2010<ref>[[Национальный состав России|Всероссийская перепись населения 2010 года]]</ref> |- |[[Абазиндар]] |Ҡарасай-Черкес Республикаһы | align="right" | 43341 |- |[[Алеуттар]] |Камчатка крайы | align="right" | 482 |- |[[Алюторҙар]] |Камчатка крайы | align="right" | 0 |- |[[Бесермәндәр]] |Удмурт Республикаһы | align="right" | 2201 |- |[[Вепстар]] |Карелия Республикаһы, Ленинград өлкәһе, Вологда өлкәһе | align="right" | 5936 |- |[[Водь]] |Ленинград өлкәһе | align="right" | 64 |- |[[Долгандар]] |Красноярский крайы, Саха Республикаһы (Яҡутстан) | align="right" | 7885 |- |[[Ижорҙар]] |Ленинград өлкәһе | align="right" | 266 |- |[[Ительмендәр]] |Камчатка крайы, Магадан өлкәһе | align="right" | 3193 |- |[[Камчадалдар]] |Камчатка крайы | align="right" | 1927 |- |[[Керектәр]] |Чукотка автономиялы округы | align="right" | 4 |- |[[Кеттар]] |Красноярский крайы | align="right" | 1219 |- |[[Коряктар]] |Камчатка крайы, Чукотка автономиялы округы, Магадан өлкәһе | align="right" | 7953 |- |[[Кумандиндар]] |Алтай крайы, Алтай Республикаһы, Кемеров өлкәһе | align="right" | 2892 |- |[[Манси]] |Ханты-Манси автономиялы округы, Төмән, Свердловск өлкәләре райондары, Коми Республикаһы | align="right" | 12269 |- |[[Нағайбәктәр]] |Силәбе өлкәһе | align="right" | 8148 |- |[[Нанайҙар]] |Хабаровск крайы, Приморье крайы, Сахалин өлкәһе | align="right" | 12003 |- |[[Нганасандар]] |Красноярск крайы | align="right" | 862 |- |[[Негидалдар]] |Хабаровск крайы | align="right" | 513 |- |[[Ненецтар]] |Ямал-Ненец автономиялы округы, Ненец автономиялы округы, Архангель өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси автономиялы округы, Коми Республикаһы | align="right" | 44640 |- |[[Нивхтар]] |Хабаровск крайы, Сахалин өлкәһе | align="right" | 4652 |- |[[Ороктар]] (ульта) |Сахалин өлкәһе | align="right" | 295 |- |[[Орочтар]] |Хабаровск крайы | align="right" | 596 |- |[[Саамдар]] |Мурманск өлкәһе | align="right" | 1771 |- |[[Селькуптар]] |Ямал-Ненец автономиялы округы, Төмән, Томск өлкәләре, Красноярск крайы райондары | align="right" | 3649 |- |[[Сету]] (сето) |Псков өлкәһе | align="right" | 214 |- |[[Сойоттар]] |Бүрәт Республикаһы | align="right" | 3608 |- |[[Таздар]] |Приморье крайы | align="right" | 274 |- |[[Теленгиттар]] |Алтай Республикаһы | align="right" | 3712 |- |[[Телеуттар]] |Кемеров өлкәһе | align="right" | 2643 |- |[[Тофаларҙар ]](тофа) |Иркутск өлкәһе | align="right" | 762 |- |[[Тубаларҙар]] |Алтай Республикаһы | align="right" | 1965 |- |[[Тыва-тоджиндар]] |Тыва Республикаһы | align="right" | 1858 |- |[[Удэгейҙар]] |Приморье крайы, Хабаровск крайы | align="right" | 1496 |- |[[Ульчтар]] |Хабаровск крайы | align="right" | 2765 |- |[[Ханттар]] |Ханты-Манси автономиялы округы, Ямал-Ненец автономиялы округы, Төмән, Томск өлкәләре райондары, Коми Республикаһы | align="right" | 30943 |- |[[Челкандар]] |Алтай Республикаһы | align="right" | 1181 |- |[[Чувандар]] |Чукотка автономиялы округы, Магадан өлкәһе | align="right" | 1002 |- |[[Чукчалар]] |Чукотка автономиялы округы, Камчатка крайы, Саха Республикаһы (Яҡутстан) | align="right" | 15908 |- |[[Чулымдар]] |Томск өлкәһе, Красноярск крайы | align="right" | 355 |- |[[Шапсугтар]] |Краснодар крайы | align="right" | 3882 |- |[[Шорҙар]] |Кемеров өлкәһе, Хаҡас Республикаһы, Алтай Республикаһы | align="right" | 12888 |- |[[Эвенктәр]] |Саха Республикаһы (Яҡутстан), Камчатка крайы, Хабаровск крайы, Амур, Сахалин өлкәләре, Бүрәт Республикаһы, Иркутск өлкәһе, Забайкальский крайы, Томск, Төмән өлкәләре | align="right" | 38396 |- |[[Эвендәр]] ([[ламуттар]]) |Саха Республикаһы (Яҡутстан), Хабаровск крайы, Магадан өлкәһе, Чукотка автономиялы округы, Камчатка крайы | align="right" | 21830 |- |[[Эндар]] |Красноярск крайы | align="right" | 227 |- |[[Эскимостар]] |Чукотка автономиялы округы, Камчатка крайы | align="right" | 1738 |- |[[Юкагирҙар]] |Саха Республикаһы (Яҡутстан), Магадан өлкәһе | align="right" | 1603 |} Аҙ һанлы төп (ерле) халыҡтарының берҙәм исемлеге, Рәсәй Федерацияһының 1999 йылдың 30 апрелендә ҡабул ителгән 82-ФЗ һанлы «Рәсәй Федерацияһының аҙ һанлы халыҡтарының хоҡуҡ гарантиялары тураһында» федераль законына ярашлы, [[Дағстан]] халҡының этник составының уникаллеген иҫәпкә алып, уның территорияһында йәшәгән халыҡтарҙың һаны буйынса, Дағстан Республикаһы Дәүләт Советы аҙ һанлы төп (ерле) халыҡтарының һанын һәм уларҙың башҡа үҙенсәлеген билдәләй, шулай уҡ, артабан Рәсәй Федерацияһының Аҙ һанлы төп (ерле)халыҡтарҙың берҙәм исемлегенә индерә<ref>{{Cite web|title=О гарантиях прав коренных малочисленных народов Российской Федерации (с изменениями на 13 июля 2015 года)|url=http://docs.cntd.ru/document/901732262|author=Президент Российской Федерации|lang=ru|work=Федеральный Закон от 30 апреля 1999 года № 82-ФЗ|accessdate=2016-06-02}}(рус.);''Федеральный Закон от 30 апреля 1999 года № 82-ФЗ''</small></ref>, әммә 2015 йылдың 25 авгусына ҡарата Дағстан халыҡтарының берҙәм исемлегенә индерелмәгән. Сөнки Дағстан Дәүләт Советының 2000 йылда раҫланған Дағстан халыҡтарының исемлегенә, [[Рәсәйҙең милли составы|йәниҫәп алыу]] мәғлүмәттәре буйынса, аварҙар составында күрһәтелгән арчин һәм һәм анд-цез халыҡтарын (андийҙар, ахвахтар, багулалдар, бежтиндар, ботлихтар, гинухтар, годобериндар, гунзибтар, каратиндар, тиндиндар, хваршиндар, цездар (дидойҙар), чамалиндар), шулай уҡ даргиндар составында күрһәтелгән ҡайтағтарҙы һәм кубачиндарҙы аҙ һанлы ерле (төп) халыҡтары исемлегенә рәсми рәүештә индермәгән<ref>[http://regnum.ru/news/society/1961687.html Малые народы Дагестана не могут получить статус малочисленных] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160625070432/http://regnum.ru/news/society/1961687.html |date=2016-06-25 }} ИА REGNUM.</ref><ref>[http://riaderbent.ru/socium/71-malye-narody-dagestana-ne-mogut-poluchit-status-malochislennyh.html Малые народы Дагестана не могут получить статус малочисленных] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611030655/http://riaderbent.ru/socium/71-malye-narody-dagestana-ne-mogut-poluchit-status-malochislennyh.html |date=2016-06-11 }} РИА «Дербент»</ref>. == Һылтанмалар == * {{Cite web|title=О Едином перечне коренных малочисленных народов Российской Федерации (с изменениями на 25 августа 2015 года)|url=http://docs.cntd.ru/document/901757631|author=Правительство Российской Федерации|lang=ru|work=Постановление от 24 марта 2000 года № 255|accessdate=2016-06-02}}(рус.)<span tabindex="0" id="cxmwAXk">.</span> ''Постановление от 24 марта 2000 года № 255''<span tabindex="0" id="cxmwAXk">.</span> <small tabindex="0" id="cxmwAXk">2 июнь 2016 тикшерелгән.</small> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} [[Категория:Төп халыҡтар]] [[Категория:Рәсәй халыҡтары]] [[Категория:Исемлектәр:Рәсәй]] [[Категория:Халыҡтар исемлеге]] 223t1p10mprtdk873xxdrqlmqs711ez 0 132901 1300540 818997 2026-07-07T10:15:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300540 wikitext text/x-wiki {{писатель}} '''Сара Стридсберг''' ({{lang-sv|Sara Brita Stridsberg}},[[1972]] йылдың 29 авгусында [[Сольна]]ла тыуған ( Стокгольм лены) — XXI быуат швед яҙыусыһы, публицист,тәржемәсе. [[Файл:Sara Stridsberg.JPG|thumb|Сара Стридсберг, [[2012]]]] == Биографияһы == Сара Стридбергтың ижадында Маргерит Дюрас,Эльфрида Елинек, Уники Цюрн йоғонтоһо һиҙелә .''[[:en:Bang (magazine)|Bang]]'' исемле феминисткалар журналында әүҙем яҙыша. Валери Соланас, Сара Кейн, Сэм Шепард әҫәрҙәрен швед теленә тәржемә итә. [[2010]] йылда Берлин Ирекле университетының Петер Сонди институтында ситтән саҡырылған профессор вазифаһында эшләй, Еврипидтан алып Сара Кейнға тиклем булдырылған ҡатын-ҡыҙ сәхәнә образдарында ситләтелеү һәм көс ҡулланыу темаһына семинар алып бара (см.: [http://idw-online.de/pages/de/news391626]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}).: [http://idw-online.de/pages/de/news391626]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}). == Әҫәрҙәре== === Романдары === * Счастливая Салли/ ''Happy Sally'' ([[2004]], о [[:sv:Sally Bauer|Салли Бауэр]], первой скандинавской женщине, в [[1939]] переплывшей [[Ла-Манш]]) * Факультет сновидений/ ''Drömfakulteten'' ([[2006]], по мотивам биографии Валери Соланас) * ''Darling River'' ([[2010]]) * ''Dissekering av ett snöfall'' ([[2012]]) === Драмалары === * Земля [[Медея|Медеи]]/ ''Medealand'' ([[2009]], поставлена в [[Королевский драматический театр|театре Драматен]] в 2009, в заглавной роли [[Рапас, Нооми|Нуми Рапас]]) == Йәмғиәт тарафынан танылыуы == Швециялағы иң ҙур «''[[Aftonbladet]]''» гәзите премияһы ([[2006]]). «''Төштәр факультеты''» романы өсөн яҙыусыға Төньяҡ кәңәшмәһе әҙәби премияһы бирелгән ([[2007]]). [[Швеция академияһының Доблоуг премияһы [[2013]]. Бер нисә башҡа әҙәби премия лауреаты. Стридсберг әҫәрҙәре инглиз, француз, немец, испан, поляк һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән. == Иҫкәрмәләр== {{примечания}} {{ВС}} {{Литературная премия Северного Совета}} [[Категория:Швеция яҙыусылары]] [[Категория:Швеция драматургтары]] [[Категория:Феминизм эшмәкәрҙәре]] [[Категория:XXI быуат яҙыусылары]] [[Категория:Төньяҡ кәңәшмәһе әҙәби премия лауреаттары]] g9b4vno2brxb4ph3ux3wccbudpuat2z 0 138892 1300530 1271551 2026-07-07T04:57:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300530 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Мөхәмәт Хәмзә улы Ситдиҡов |оригинал имени = |изображение = |ширина = 200px |описание изображения = |имя при рождении = |род деятельности = газ сәнәғәте инженеры |дата рождения = 08.09.1943 |место рождения =[[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Белорет районы}}, [[Татлы (Белорет районы)|Татлы]] ауылы |гражданство = {{USSR}} <br> {{RUS}} |подданство = |дата смерти = |место смерти = |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = "1941 - 1945 йй Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 20 йыллығы" юбилей миҙалы, "Алыҫ поход өсөн" жетоны,"В.И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы маҡтаулы хеҙмәт өсөн" миҙалы |сайт = |викисклад = }} '''Ситдиҡов Мөхәмәт Хәмзә улы''' ([[8 сентябрь]] [[1943 йыл]] - [[25 февраль]] [[2023 йыл]]) — Хеҙмәт ветераны, «1941 — 1945 йй Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 20 йыллығы» юбилей миҙалы ([[7 май]] [[1965]]), «Алыҫ поход өсөн» жетоны (<ref>МВФ-тың Хәрби Диңгеҙ Флоты Баш Командованиеһы ҡарары, № 50 , 26 февраль,1966</ref>), «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы маҡтаулы хеҙмәт өсөн» миҙалы кавалеры ([[27 март]], [[1970]]). == Биографияһы == 1943 йылдың 8 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Белорет районы]] [[Татлы (Белорет районы)|Татлы ауылында]] эшсе ғаиләһендә тыуған. Атаһы Хәмзә Ситдыҡ улы — ауылға нигеҙ һалған [[Илмәш старшина]] тоҡомо, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, тимер юл эшсеһе<ref>Они вернулись с победой. Т.3. -Уфа: Китап, 2004. — 672 с. — с.416</ref>, әсәһе — төбәктәге атаҡлы Әхмәт мулла<ref>Ф. Ахметов. Наши погоны. — Уфа: Китап, 2009, с. 13</ref> ейәнсәре Сәфәрбикә Һарун ҡыҙы. 1959 йылда Магнитогорск ҡалаһында 18-се төҙөлөш училищеһына уҡырға инә. 1961 йылда, уны тамамлағас, 4-се төҙөлөш идаралығының «Магнитстрой» тресында хеҙмәт юлын башлай. 1963 йылда Флотҡа ғәскәр хеҙмәтенә алына. Ул ил һаҡлауҙа күрһәткән хеҙмәттәре өсөн 1965 йылдың 7 майында «1941 — 1945 йй Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 20 йыллығы» юбилей миҙалы, 1966 йылдың 26 февралендә «Алыҫ поход өсөн» жетоны менән бүләкләнә. 1967 йылдың ноябрендә, 4 йыл хеҙмәт итеп, Армиянан ҡайта һәм [[Салауат]] нефтехимия комбинатына эшкә урынлаша, унда установка начальнигы дәрәжәһенә тиклем үҫә. Намыҫлы хеҙмәте менән абруй яулап, 1970 йылда «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы маҡтаулы хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 1974 йылда Өфө нефть институтының [[Салауат (ҡала)|Салауаттағы]]киске бүлексәһен тамамлай. 1976 йылда Мөхәмәт Хәмзә улы Нижневартовскиға «Сибнефтепереработка» производство берекмәһенә күсерелә. Бында ул 1984 йылға тиклем эшләй. 1985 йылдың апрелендә Ханты-Манси автономиялы округының Радужный ҡалаһына, «Сибнефтепереработки» берекмәһенең баш технологы итеп күсерелә. 1988 йылда идаралыҡтың газ эшкәртеү буйынса начальник урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Мөхәмәт Хәмзә улы газ эшкәртеү буйынса байтаҡ рационализаторлыҡ тәҡдимдәре индереп, технологияны камиллаштырыуға ҙур өлөш индерә һәм тармаҡ буйынса маҡтаулы грамоталар ала<ref>Устройство для очистки газа.[http://www.findpatent.ru/patent/170/1701346.html]</ref> Предприятие баҙар шарттарында үҙгәрештәргә дусар була, ул 1995 йылда «Варьеганнефтегаз» берекмәһе составына индерелә. Хеҙмәт стажы буйынса хаҡлы ялға сығыр ваҡыты етһә лә, предприятиеның башҡа тармағына күсеп, Мөхәмәт Ситдиҡов эшләүен дауам итә. 1991 йылда уға «Хеҙмәт ветераны» тигән маҡтаулы исем бирелә<ref>Постановление Губернатора ХМАО от 22.06.1999 N 239 "О присвоении звания «Ветеран труда»[http://zakon-region.ru/1/61682/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150323042842/http://zakon-region.ru/1/61682/ |date=2015-03-23 }}</ref>. 2001 йылдың 9 апрелендә «Варьеганнефтегаз» ААЙ-йында тырыш хеҙмәте өсөн Рәсәй Федерацияһы Энергетика Министрлығы уға рәхмәт белдерә. 2011 йылдың 28 ноябрендә, ярты быуаттан ашыу хеҙмәт юлын тамамлап, хаҡлы ялға сыға. == Сығанаҡтар == * Ф. Ахметов. Наши погоны. — Уфа: Китап, 2009, с. 13 * Они вернулись с победой. Т.3. -Уфа: Китап, 2004.- с. 416 * Трудовая книжка Ситдикова М. Х. * Военный билет Ситдикова М. Х. == Һылтанмалар == * Постановление Губернатора ХМАО от 22.06.1999 N 239 "О присвоении звания «Ветеран труда»[http://zakon-region.ru/1/61682/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150323042842/http://zakon-region.ru/1/61682/ |date=2015-03-23 }} * Устройство для очистки газа.[http://www.findpatent.ru/patent/170/1701346.html] * Положение о жетоне «За дальний поход» [http://znaki-flot.ru/znak/long-campaign.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111053235/http://znaki-flot.ru/znak/long-campaign.html |date=2014-01-11 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Шәхестәр:Белорет ]] [[Категория:Ханты-Манси автономиялы округы]] [[Категория:Газ сәнәғәте]] [[Категория:Илмәштәр]] f3rrtomnx4dpxwyglsnycs1xgvbr8di 0 143619 1300537 1297644 2026-07-07T09:17:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300537 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сталин репрессиялары''' — СССР-ҙа сталинизм дәүерендә (1920-се йылдарҙың аҙағы — 1950-се йылдарҙың башы<ref name="st_pol">Степанов М. Г.[http://www.lib.csu.ru/vch/150/022.pdf ПОЛИТИЧЕСКИЕ РЕПРЕССИИ В СССР ПЕРИОДА СТАЛИНСКОЙ ДИКТАТУРЫ (1928—1953 ГОДЫ): ОБЗОР СОВРЕМЕННЫХ ИСТОРИОГРАФИЧЕСКИХ ИССЛЕДОВАНИЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709181406/http://www.lib.csu.ru/vch/150/022.pdf |date=2021-07-09 }} // Вестник Челябинского государственного университета. 2009. № 12. С. 145—149.</ref><ref>{{книга|автор=Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л.|заглавие=Черная книга коммунизма|оригинал=Le Livre Noir du Communisme|место=М.|издательство=«Три века истории»|год=2001|страниц=864|страницы=192|isbn=2-221-08-204-4}}</ref>) башҡарылған массауи сәйәси репрессиялар<ref>Согласно Закону РФ № 1761-1 «О реабилитации жертв политических репрессий» от 18 октября 1991 года, политическими репрессиями признаны различные меры принуждения, применяемые государством по политическим мотивам, в виде лишения жизни или свободы, помещения на принудительное лечение в психиатрические лечебные учреждения, выдворения из страны и лишения гражданства, выселения групп населения из мест проживания, направления в ссылку, высылку и на спецпоселение, привлечения к принудительному труду в условиях ограничения свободы, а также иное лишение или ограничение прав и свобод лиц, признававшихся социально опасными для государства или политического строя по классовым, социальным, национальным, религиозным или иным признакам, осуществлявшееся по решениям судов и других органов, наделявшихся судебными функциями, либо в административном порядке органами исполнительной власти и должностными лицами и общественными организациями или их органами, наделявшимися административными полномочиями ([http://www.memo.ru/rehabilitate/laws/2004/rea-law4.htm ЗАКОН РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ № 1761-1 «О реабилитации жертв политических репрессий» от 18 октября 1991 года (с изменениями и дополнениями на 10.09.2004)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100125005706/http://www.memo.ru/rehabilitate/laws/2004/rea-law4.htm |date=2010-01-25 }})</ref>. СССР-ҙың эске эштәр министрлығының мәғлүмәттәре буйынса, 1921—1954 йылдар арауығында 3 777 380 кеше репрессияланған, шул иҫәптән: үлем язаһына — 980 642 кеше, лагерҙарҙа һәм төрмәләрҙә ултырыуға — 2 369 220 кеше, һөрөлөүгә һәм ситкә ҡыуып сығарыуға — 765 180 кеше тарттырылған<ref>{{Статья|автор=Государственный архив Российской Федерации Ф. Р-9401. Оп. 2. Д. 450. Л. 149–152.|заглавие=Докладная записка Генерального прокурора СССР Р.А. Руденко, министра внутренних дел СССР С.Н. Круглова и министра юстиции СССР К.П. Горшенина о количестве осужденных коллегией ОГПУ, тройками НКВД, Особым совещанием, военной коллегией, судами и военными трибуналами за контрреволюционную деятельность в 1921-1954 гг.; создании Центральной комиссии и комиссий в республиках, краях и областях по пересмотру архивно-следственных дел.|ссылка=http://school.rusarchives.ru/bolshoj-terror/dokladnaya-zapiska-generalnogo-prokurora-sssr-ra-rudenko-ministra-vnutrennikh-del-sssr-sn-kruglo|язык=|издание=Архивы школе|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. 1953 йылға ҡарата СССР халҡының 0,34 %, 1,26 % һәм 0,4 % тәшкил итә. «Оло террор» Н. И. Ежовтың НКВД-ы башлығы вазифаһына тәғәйенләнеүенән, уның СССР НКВД-һының 1937 йылдың июлендәге 00447-се һанлы бойороғо баҫтырылып сығыуҙан башлана. Әлеге осор НКВД-ла, милицияла киң масштаблы ҡулға алыныуҙар һәм Н. И. Ежов урынына НКВД башлығы вазифаһына Л. П. Берияны ҡуйыу менән 1938 йылдың сентябрь-октябрендә тамамлана. 1938 йылдың 17 ноябрендәге СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты ҡарары буйынса НКВД һәм прокуратура органдарына ҡулға алыу һәм һөрөү буйынса ниндәй ҙә булһа массауи операциялар үткәреү тыйыла, шулай уҡ СССР НКВД-һының махсус бойороҡтары буйынса булдырылған суд тройкалары бөтөрөлә<ref>{{Статья|автор=|заглавие=Постановление СНК СССР и ЦК ВКП(б) «Об арестах, прокурорском надзоре и ведении следствия»|ссылка=http://stalinism.ru/repressii-1937-1938gg/postanovlenie-snk-sssr-i-tsk-vkp-b-ob-arestakh-prokurorskom-nadzore-i-vedenii-sledstviya.html|язык=|издание=Сталин. время, люди, империя|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref><ref>{{Статья|автор=|заглавие=Приказ НКВД СССР № 00762 «О порядке осуществления постановления СНК СССР и ЦК ВКП(б) от 17 ноября 1938 г.»|ссылка=http://stalinism.ru/repressii-1937-1938gg/prikaz-nkvd-sssr-00762-o-poryadke-osushchestvleniya-postanovleniya-snk-sssr-i-tsk-vkp-b-ot-17-noyabrya-1938-g.html|язык=|издание=Сталин. время, люди, империя|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. Ошо осор эсендә 681 692 кеше атып үлтерелә. Сәйәси мотивтар буйынса барыһы 1 372 382 кеше ҡулға алына<ref>{{Статья|автор=|заглавие=Справки 1 спецотдела МВД СССР о количестве арестованных и осужденных в период 1921–1953 гг.|ссылка=http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1009312|язык=|издание=Фонд Александра Н. Яковлева|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. Шәхсән Сталиндың һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһының «Сталин атыу исемлеге» буйынса 44 893 кеше (1937—1938 йылдарҙа — 43 768 кеше, 1940—1950 йылдарҙа — 1 251 кеше), күпселектә өҫтөнлөк иткән НКВД һәм РККА идаралыҡ структуралары ағзалары хөкөм ителә. Барыһы ла тиерлек атып үлтерелә<ref>{{Статья|автор=С. А. Мельчин и др.|заглавие=Сталинские списки - введение|ссылка=http://stalin.memo.ru/images/intro.htm|язык=|издание=Мемориал|тип=сайт|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. 1937—1938 йылдар эсендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаларының 78 % һәләк була. Иң ҡаты таҙартыуҙарға НКВД органдары дусар ителә. == Идеологик нигеҙе == Сталин репрессияларының рәсми идеологик нигеҙе — «социализм төҙөүҙең тамамланыуына бәйле синфи көрәштең көсәйә барыуы» концепцияһы — 1928 йылдың июлендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Пленумында Сталин тарафынан аныҡлана. 1938—1956 йылдарҙа миллионлап экземплярҙарҙа нәшер ителгән «ВКП(б) тарихының ҡыҫҡаса курсы» китабында репрессиялар СССР-ҙа социализмды төҙөү һәм халыҡ мәнфәғәтендә башҡарылған, законға ярашлы һәм кәрәкле сара тип күрһәтелә һәм тулыһынса улар аҡлана<ref name="степанов">[http://rudocs.exdat.com/docs/index-197801.html М. Г. Степанов. Сталинская репрессивная политика в СССР (1928—1953 гг.): взгляд советской историографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220330021235/http://rudocs.exdat.com/docs/index-197801.html |date=2022-03-30 }}</ref>. 1930-сы йылдар аҙағында Сталин совет тарихи фәнен тулыһынса партия етәкселегенә хеҙмәт итеүгә буйһондора. Рәсәй тикшеренеүсеһе М. Г. Степановтың күҙәтеүенсә, совет тарихи фәне «буржуаз кластарҙы юҡ итеү кәрәклеген» дәлилләгән ярайһы ғына логика теҙмәһен төҙөүгә өлгәшә. Әлеге логикаға ярашлы, СССР иҡтисади һәм мәҙәни яҡтан үҫешкән капиталистик илдәр менән сағыштырмаса бик ныҡ ҡалышҡан булған һәм буржуаз-алпауыт ҡоролошон тергеҙеү маҡсатында сит ил ҡораллы һөжүме мөмкинлеге һаҡланған шарттарҙа, СССР-ҙың бөтөнлөгөн һәм бойондороҡһоҙлоғон тәьмин итеү «буржуаз элементтар» ҡалдыҡтарын алдан уҡ юҡҡа сығарыу аша ғына мөмкин булған. Шулай итеп, «Ҡыҫҡа курс» концепцияһы күҙлегенән социалистик ҡоролошон һаҡлап ҡалыу маҡсатында репрессиялар үтә ныҡ кәрәкле сара булып тора. == Дөйөм характеристика == Ҡайһы бер тарихсылар Сталин репрессияларын Совет Рәсәйендәге большевиктарҙың сәйәси репрессияларының дауамы итеп ҡарайҙар<ref name="encyclopedia">{{книга |автор = коллектив авторов |часть = Красный террор |заглавие = Революция и гражданская война в России: 1917—1923 гг. Энциклопедия в 4 томах |ответственный = |издание = 1-е |место = Москва |издательство = [[Терра (издательство)|Терра]] |год = 2008 |том = 3 |страницы = 389 |страниц = 560 |серия = [[Большая энциклопедия «Терра»|Большая энциклопедия]] |isbn = 978-5-273-00560-0 |тираж = 100 000 }}</ref> һәм 1918 йылдың сентябренән, Совнаркомдың «Ҡыҙыл террор тураһында» ҡарары сыҡҡас та, репрессиялар дәүләт сәйәсәтенә әүерелә. Шул уҡ ваҡытта сәйәсәт менән ризаһыҙлыҡ белдергән ябай кешеләр генә түгел, ә большевиктарға ҡырҡа ҡаршы булған әүҙем кешеләр ҙә сәйәси репрессия ҡорбандары булып китәләр. Репрессияларға элекке полиция хеҙмәткәрҙәре, жандармдар, батша хөкүмәтенең чиновниктары, дин әһелдәре, шулай уҡ алпауыттар һәм эшҡыуарҙар дусар ителә<ref>{{книга|автор=[[Баберовски, Йорг|Баберовски Й.]]|заглавие=Красный террор: история сталинизма|место={{М}}|издательство=РОССПЭН|год=2007|серия=История сталинизма|страницы=37|страниц=278|isbn=978-5-8243-0877-8}}</ref>. 1920-се йылдар аҙағындағы − 1930-се йылдар башындағы ауыл хужалығын коллективлаштырыу һәм артабанғы индустриялаштырыу, шулай уҡ Сталиндың шәхси власы нығынған һайын репрессиялар киңерәк ҡолас ала. «Коммунизмдың ҡара китабы» авторҙарының фекере буйынса, көсләүҙең һәм репрессияларҙың беренсе этабы власты 1917 йылда баҫып алыуҙан башлана һәм 1922 йылдың аҙағына тиклем дауам итә. Осор башында көсләүҙәр стихиялы характерҙа булһа, 1918 йылдың яҙынан алып крәҫтиәнлеккә яҡшылап уйланылған һөжүм башлана. Репрессиялар эшселәрҙе лә урап үтмәй. Әммә репрессияларҙың был осоро дөйөм ҡапма-ҡаршылыҡ контексына тура килә. Репрессияларҙың икенсе осоро 1928 йылда Крәҫтиәнлеккә ҡаршы үткәрелгән яңы һөжүмдән башлана. «Коммунизмдың ҡара китабы…» авторҙары Сталин осорондағы кулактар менән көрәш ысуладарының һәм 1919—1920 йылдарҙа казактарҙы һөрөүҙең оҡшашлығын билдәләп үтәләр: ике осраҡта ла бер ниндәй социаль төркөм ғәйепләнә, урындарға күрһәтмәләр бирелә, шунан һөрөү башҡарыла. . Шул уҡ ваҡытта Граждандар һуғышы осорондағы лагерҙар системаһын булдырыу һәм 20-се йылдар башындағы һөрөүҙәр маҡсаттары буйынса ла, күләме буйынса ла 30-сы йылдарҙың «концентрацион системаһы» менән сағыштырырлыҡ түгел. 1929 йылғы реформа яңы системаға нигеҙ һала һәм рәсми рәүештә төҙәтеү эштәрен индерә. Күп кенә факттар, мәҫәлән, ҡорбандарҙы «квоталау», халыҡтың бер өлөшөн изоляциялап, социаль-иҡтисади үҙгәртеп ҡороу планын тормошҡа ашырыу өсөн файҙаланыу ниәте булыуы тураһында һөйләй һымаҡ. Шул уҡ ваҡытта, китап авторҙары фекеренсә, «бөйөк боролош» динамикаһы бик тиҙ агрессив төҫ ала һәм властар уны террорҙы киңәйтеү ярҙамы менән генә контролдә тота алырға уйлайҙар<ref name="chornaya_kniga_1_16">{{книга |автор= Куртуа С., Верт Н., Панне Ж.-Л., Пачковски А., Бартошек К., Марголен Ж.-Л., при участии Р. Коффер, П. Ригуло, П. Фонтен, И. Сантамария, С. Булук|часть= Вместо заключения / Государство против своего народа|ссылка часть= http://goldentime.ru/nbk_16.htm|заглавие= Черная книга коммунизма: преступления, террор, репрессии|оригинал= Le Livre Noir Du Communisme: Crimes, Terreur et Repression|ссылка=|викитека=|ответственный= Пер. под рук. Е. Л. Храмова|издание= |место= {{М}}|издательство=|год= 1999|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}</ref>. Ҡайһы бер һул сәйәси ҡарашлы тикшеренеүселәр<ref name="Deutscher1">''[[Дойчер, Исаак|Дойчер И.]]'' Троцкий: безоружный пророк, 1921—1929. Пер. с англ. Л. А. Игоревского. — {{М}}: «Центрполиграф», 2006. — 495 с. ISBN 5-9524-2155-5</ref><ref name="Deutscher2">''Дойчер И.'' Троцкий: изгнанный пророк, 1929—1940. Пер. с англ. А. С. Цыпленкова. — {{М}}: «Центрполиграф», 2006. — 526 с ISBN 5-9524-2157-1</ref><ref name="Rogovin">[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://web.mit.edu/fjk/Public/Rogovin/volume2/index.html Власть и оппозиции.] — {{М}}, 1993</ref>, [[Марксизм|марксистар]], Сталин репрессияларын большевистик сәйәсәтенең үҙгәртеп боҙолоуы тип һанайҙар. Шул уҡ ваҡытта Сталин репрессяларының ҡорбандары үҙҙәре үк һәм ВКП(б) ағзалары, партия, совет, хәрби һәм башҡа етәкселек иткән эшмәкәрҙәр булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алалар. Улар, большевиктарҙың ҡыҙыл терроры, Сталин репрессияларынан айырмалы рәүештә, бөтә сәйәси көстәрҙең көсәйеүенә булышлыҡ иткән Граждандар һуғышы шарттарында үткән, тип һанайҙар. == XX быуаттың 20-се йылдарҙағы репрессияһы == Большевиктарҙың репрессиялары сәйәси дошмандарына ҡарата Октябрь революцияһынан һуң башлана һәм айырыуса Граждандар һуғышы осоронда киң йәйелә. Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң сәйәси репрессиялар дауам итә, өҫтәүенә сәйәси енәйәттәр тураһындағы эштәрҙең бер өлөшө фальсификацияланған ғәйепләүҙәрҙә төҙөлә («Лицеистар эше», Шахта эше). === 1927 йылдың йәйендәге ОГПУ-ның «киң күләмле операциялары» === 1927 йылдың йәйенә «революцияны экспортлау» буйынса үткәрелгән сйәсәте арҡаһында Бөйөк Британия менән конфликтҡа инә. 27 майҙа Бөйөк Британия британ-совет сауҙа һәм дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙә<ref>{{нп3|Алласон, Руперт|West N.||Rupert Allason}}, Tsarev O. The Crown Jewels: The British Secrets at the Heart of the KGB Archives ([//ru.wikipedia.org/wiki/Yale_University_Press Yale University Press], 1999) p29; «London Raids Soviet Office», Milwaukee Sentinel, May 13, 1927, p1; «Reds Betrayed by Raided Files», May 15, 1927, p1</ref><ref>Hugh Ragsdale. [https://books.google.by/books?id=kTGGsO70QSoC&pg=PA209 The Russian tragedy: the burden of history] p 209</ref><ref>[http://www.hrono.ru/sobyt/1900war/1927sssr.php О советско-британском конфликте 1927 года на сайте «ХРОНОС.РУ»]</ref> . СССР-ҙа был ваҡиғалар яңы сит ил интервенцияһына әҙерлек тип күрһәтелә, илдә «һуғыш алды психозы» баҫымы көсәйә<ref>Сталин в переписке того времени неоднократно возвращается к военной риторике, пиша ''«об укреплении тыла»'', ''«обеспечении тыла»'', ''«подготовке тыла»'' ({{статья|автор=[[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|заглавие=К истории сталинского террора|ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/05/14/0000277176/039.DANILOV.pdf|автор издания=Под общ. ред. Заславской Т. И.|издание=Куда идёт Россия?.. Формальные институты и реальные практики|тип=Материалы девятого международного симпозиума|место=Москва|издательство=[[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год=2002|страницы=309—323}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}} ).</ref>. Тап ошо осорҙо ҡайһы бер тарихсылар<ref name="danilov">{{статья|автор=[[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|заглавие=К истории сталинского террора|ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/05/14/0000277176/039.DANILOV.pdf|язык=|автор издания=Под общ. ред. Заславской Т. И.|издание=Куда идёт Россия?.. Формальные институты и реальные практики|тип=Материалы девятого международного симпозиума|место=Москва|издательство=[[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год=2002|том=|страницы=311|isbn=|issn=}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>{{rp|309}} Сталин репрессияларының башы тип һанай. 7 июндә Польшала СССР полпреды П. Л. Войков үлтерелә. Сталин ошо ваҡиға менән файҙаланырға була. Шул уҡ кистә Сочиҙа ял иткән Сталин Мәскәүгә шифрограмма ебәрә: «Хәҙер үк биш йәки ун монархисты атып үлтерер кәрәк. ОГПУ-ға бөтә булған мөмкинлектәр менән тулыһынса юҡ итеү буйынса (монархистарҙы һәм аҡгвардиясыларҙы) директива ебәрер кәрәк. Волковтың үлтереүе быға мөмкинлек бирә…» 8 июндең кисенә массауи репрессиялар башлана. 9 июндән 10 июнгә ҡараған төндө Мәскәүҙә бер ниндәй хөкөмһөҙ аманатсылар сифатында элекке Рәсәй империяһының 20<ref>Были расстреляны князь [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Долгоруков П. Д.], [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BD,_%D0%AE%D1%80%D1%8C%D1%91 Эльфенгрен Г. Е.], Нарышкин Б. А., Щегловитов Е. Н., Анненков В. И., Мещерский А. А., Малевич-Малевский, Евреинов, [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD,_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Сусалин], Мураков, Павлович, Попов-Каратов, Микулин, Лучев, Карпенко, Гуревич, Мазуренко, Попов, Скальский, Вишняков ({{книга|автор=Долгоруков П. Д.|часть=|заглавие=Великая разруха. Воспоминания основателя партии кадетов 1916—1926|оригинал=|ссылка=|ответственный=Глебовская Л. И.|издание=|место=Москва|издательство=ЗАО «Центрополиграф»|год=2007|том=|страницы=|страниц=367|серия=|isbn=978-5-9524-2794-5|тираж=3000}} ).</ref> аҡ һөйәктәр вәкиле атып үлтерелә. ОГПУ-ның операциялары бының менән генә туҡтамай, «июнь операцияһы» ваҡытында 20 меңгә яҡын тентеү үткәрелә һәм 9 мең кеше ҡулға алына. Төп удар игенселек райондары (Украина, Үҙәк Черноземье, Дон һәм Төньяҡ Кавказ) ауылдарына тура килә. «Элекке» алпауыттар, СССР-ға кире ҡайтҡан аҡтар, шулай уҡ «кулактар», «буржуйҙар», «сауҙасылар», «поптар һәм дин әһелдәре» һәм хатта әүәлге урыҫ интеллигенцияһы ҡулға алыныуға дусар була. Ул осорҙа репрессияға эләккәндәрҙең теүәл һаны әлеге көнгә тиклем билдәле түгел. Шул уҡ ваҡытта, «хәрби хәүефкә» һәм «тылды нығытыу» кәрәклегенә һылтанып, Сталин [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]] төркөмө ҡаршылашыуын еңеүгә һәм «берләшкән оппозиция агенттары» Троцкий һәм [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьевты]] Үҙәк Комитеттан сығарыуға өлгәшә. === Ҡоротҡослоҡ менән көрәш === Совет дәүләте батша осоронан ҡалған техник интеллигенцияһы ярҙамына мохтаж була. Күп кенә белгестәр коммунистик лозунгыларға скептик ҡарашта була. Ленин РКП(б)-ның VIII съезындағы үҙенең сығышында коммунистарҙы буржуаз белгестәр тураһында иҫкәртә: «… уларға буржуаз психологияһы үтеп ингән һәм улар беҙгә хыянат иттеләр һәм артабан да итәсәк» <ref name="minaevv">[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2,_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Минаев В. Н.] [http://militera.lib.ru/h/minaev_v/06.html «Подрывная работа иностранных разведок в СССР».] — М.: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82 Воениздат] НКО СССР, 1940.</ref>. Ҡоротҡослоҡ һәм саботаж буйынса ҡайһы бер эштәрҙә, мәҫәлән, ошондай ғәйепләүҙәр була: * ҡояш тотолоуҙы күҙәтеү саботажы (Пулков эше); * СССР-ҙың халыҡ-ара абруйын төшөрөүгә килтергән финанс хәлдәр тураһындағы дөрөҫ булмаған отчеттарҙы әҙерләү (Крәҫтиән хеҙмәт партия эше); * ағыулау юлы менән орлоҡ өлгөләренә зыян килтереү, ауыл хужалығын механизациялау өлкәһендә запчастар менән тейешенсә тәьмин итмәү юлы менән асыҡ ҡоротҡослоҡ итеү (Крәҫтиән хеҙмәт партия эше); * сит ил разведкалары ҡушыуы буйынса туҡыма фабрикаларының етерлек кимәлдә үҫешенә, ярым фабрикаттарҙа диспропорциялар яһауҙа саботаж итеү (Промпартия эше); * сит ил разведкалары ҡушыуы райондар буйынса тауарҙарҙы тигеҙһеҙ бүлеү (меньшевистик «Союз бюроһы» эше). 1920—1930 йылдар шарттарында йәмғиәттә бындай ғәйепләүҙәр адекват тип ҡабул ителә. Тикшереү органдарының версияһы буйынса өс процесс буйынса ғәйепләнеүселәре берҙәм заговор селтәре аша үҙ-ара бәйле була һәм уларҙың һәр береһенең иҡтисадтың төрлө өлкәләрендә саботаж буйынса «хеҙмәт бүленеше» күҙәтелә. ==== Шахта эше ==== 1928 йылда Донбаста үткән күрһәтмә суды Шахта эше исеме аҫтында билдәле. Техник белгестәр, шул иҫәптән, сит ил граждандары, СССР-ҙа шпион эшмәкәрлеге алып барыуҙа һәм ҡоротҡослоҡта ғәйепләнәләр. 53 инженер һәм етәксе аңлы рәүештәге ҡоротҡослоҡта, йәшерен ойошма булдырыуҙа ғәйепләнә. 53 кешенән дүртәүһе азат ителә. Башта 11 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә, һуңынан Үҙәк Башҡарма Комитеты уларҙың алтыһына атыуҙы 10 йылға иркенән мәхрүм итеү менән алмаштыра. Партия бәхәстәрендә һәм Шахта эше буйынса асыҡ сығыштарҙа «уң оппозиция» вәкилдәре — [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]], [[Рыков Алексей Иванович|Рыков]] һәм Томский иң ҡаты позицияла булыуын иғтибарҙан ысҡындырырға ярамай<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wwpaPYkSEqs#t=1h22m10s Stalin: Geopolitics, Ideas, Power.] NYUJordanCenter Distinguished Lecture Series</ref>. Американ тарихсыһы һәм Сталиндың биографы Стивен Коткин, башланып торған коллективлашыу буйынса Сталин һәм «Бухарин төркөмө» араһындағы килеп сыҡҡан ҡапма-ҡаршылыҡтар сәбәпсе булған, тип һанай. Бухаринсылар Сталин менән Шахта эше буйынса бер ҡарашта булыуҙарын иҫбат итергә тырышып, Сталинға уларҙы ла «һул оппозицияһы» һымаҡ ВКП(б)-нан һәм Политбюронан сығара алмаҫ тип ышаналар<ref>{{книга|автор=Stephen Kotkin|часть=|заглавие=Stalin: Volume I: Paradoxes of Power, 1878–1928|оригинал=|ссылка=http://nemaloknig.info/read-272699/?page=118|издание=|место=|издательство=[[Penguin Press]]|год=2005|том=|страницы=118|страниц=217|isbn=isbn=978-1-59420-379-4}} </ref>. ==== Н. фон Меккты, П. Пальчинскийҙы һәм А. Величконы атып үлтереү ==== 1929 йылдың май айында ОГПУ Коллегияһы судтан тыш тәртиптә «НКПС-та һәм СССР-ҙың тимер юлдарында контрреволюцион ҡоротҡослоҡ ойошмаһы» ағзалары Н. фон Меккты һәм А. Ф. Величконы һәм алтын-ағалтын сәнәғәте ҡоротҡосо П. А. Пальчинскийҙы атып үлтереүгә хөкөм итә. Ғәйепләнеүселәр үҙ ғәйебен танымай. Атып үлтереү тураһында белдереү 1929 йылдың 24 майында нәшер ителә<ref>От Объединённого Государственного Политического Управления — //Известия, 24 мая 1929, с.1</ref>. Үҙ тәжрибәһендә рәсми ғәйепләүҙәрҙе татыған академик В. И. Вернадский Октябрь революцияһынан һуң бөтә капиталдарын үҙ ирке менән биргән фон Мекк ғәйепһеҙ үлтерелгәнен билдәләп үтә<ref>Вернадский В. И. Дневники: 1926—1934 — М.: Наука, 2001, 456 с., — с. 15 [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5020044091 ISBN 5-02-004409-1]</ref>. ==== Промпартия эше ==== [[1930 йыл]]да «Промпартия» эше буйынса асыҡ процесс үтә, дәүләт ғәйепләүсһе итеп прокурор Крыленко ([[1938 йыл]]лда атып үлтерелә) тәғәйенләнә. Ғәйепләнеүселәр булып башлыса «буржуаз интеллигенцияһы» вәкилдәре була, улар СССР-ҙың индустриализацияһына саботаж итеү, сит ил разведкалары менән бәйләнештәр булдырыу, СССР-ға сит ил хәрби баҫып инеүҙе әҙерләү өсөн хөкөм ителәләр. ==== Крәҫтиән хеҙмәте партияһы эше ==== «Чаянов менән Кондратьевтың контрреволюцион эсер-кулак төркөмө» эше шулай уҡ 1930 йылда ҡарала. Ғәйепләнеүселәр индустриализация һәм ауыл хужалығы өлкәләрендә саботтаж итеүҙә ғәйепләнәләр<ref>[[Осташко Татьяна Николаевна|Осташко Т. Н.]] [http://www.philosophy.nsc.ru/journals/humscience/2_98/04_OSTA.HTM Власть и интеллигенция: динамика взаимоотношений на рубеже 1920—1930-х годов] // [[Гуманитарные науки в Сибири]]. — 1998. — № 2. — С. 19 — 24.</ref>. ==== «Союз бюроһы» эше ==== Элекке меньшевиктар буйынса асыҡ процесс 1931 йылдың мартында үтә. Ғәйепләнеселәргә хужалыҡ эшмәкәрлеген планлаштырыу өлкәһендә саботаж итеү, сит ил разведкалары менән бәйләнештәр булдырыуҙа ғәйеп тағыла. ==== Сит ил техник белгестәренә ҡарата репрессиялар ==== Ошо һәм башҡа процестар осоронда сит ил техник, башлыса герман һәм британ, белгестәре хөкөмгә тарттырыла. Улар, мәҫәлән, үҙҙәренең фирмалары аҫтында СССР-ҙа шпион резидентураһын йәйелдереүҙә ғәйепләнә. Шпионажда һәм ҡоротҡослоҡта, мәҫәлән, «Лена-Гольдфилдс» и «Метро-Виккерс» британ кампаниялары белгестәре ғәйепләнә. Уларҙы 1929 йылда байытыу фабрикаһын яндырыуҙа ғәйепләйҙәр. «Метро-Виккерс» фирмаһы директоры Ричардс, тикшереү раҫлауынса, Интеллидженс Сервис британ махсус службаһының капитаны булған. Һөҙөмтәлә (Британияның протестарын иҫәпкә алмайынса) 27 кеше хөкөм ителә<ref name="minaev">Минаев В. [http://militera.lib.ru/h/minaev_v/06.html Подрывная работа иностранных разведок в СССР] изд. 1940</ref>. === Партияның эске оппозицияһы менән көрәш === Ике ай ярым эсендә — 1927 йылдың ноябрҙең уртаһынан 1928 йылдың ғинуар аҙағына тиклем — «һул оппозицияға» ҡараған өсөн партиянан 2288 кеше сығарыла (тағы ла 970 оппозиционерҙы 1927 йылдың 15 ноябренә тиклем сығаралар)<ref>[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/iii.htm «Власть и оппозиции»]</ref>. Партияны оппозициянан таҙартыу 1928 йылдың дауамында бара. Сығарылғандарҙың күпселек өлөшө административ һөргөнгә илдең алыҫ райондарына ебәрелә. 1928 йылдың ғинуар уртаһында оппозиция лидеры Л. Д. Троцкий [[Алматы|Алма-Атаға]] һөрөлә, ә 1929 йылда ул сит илдәргә һөрөлөп сығарыла. Икенсе лидер, [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Г. Е. Зиновьев]], шулай уҡ 1928 йылда һөрөлә, әммә шул уҡ йылда тәүбә итә һәм «ҡоралһыҙлана», партияла тергеҙелә һәм Ҡаҙан университетының ректоры итеп тәғәйенләнә, һуңынан Мәскәүгә ҡайтарыла. 1920-се йылдарҙың аҙағында — 1930-сы йылдар башында «һул оппозицияның» һәм «децистарҙың» ағзалары эшселәр араһында йәшерен эш алып барырға маташалар. 1929 йылдың яҙында бындай «йәшерен төркөмдәрҙең» ағзаларын ҡулға алыуҙары үткәрелә<ref>[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/xi.htm «Власть и оппозиции»]</ref>. 30-сы йылдар башында, по данным "Оппозиция бюллетене"нә ярашлы, төрмәләрҙә, һөргөндәрҙә, күҙәтеү аҫтында 7 меңдән ашыу һул оппозицияны яҡлаусылар була. Уларҙың байтаҡ өлөшө сәйәси изоляторҙарҙа, социалистик партияларҙың элекке ағзалары (эсерҙар, меньшевиктар, анархистар) менән бергә тотола. Ғәйептәрен танымаған оппозиционерҙарға төрмәлә тотоу йәки һөргөндә булыу сроктары оҙайтыла, уларҙы тағы ла алыҫыраҡ урындарға ебәрәләр<ref>[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/xxxi.htm «Власть и оппозиции»]</ref>. 1932 йылда М. Н. Рютин етәкселегендә Мәскәү һәм Харьковтан 14 коммунист йәшерен «Марксистар-ленинсылар союзын» ойошторалар. Рютин «Сталин пролетар диктатураһының кризисы» исеме аҫтындағы документ һәм «ВКП(б)-ың бөтә ағзаларына» өндәмәһен әҙерләй һәм тарата. Был документтарҙа «индустриализацияның авантюритстик темптары» һәм «авантюристик коллективлаштырыуҙың» һәләкәтле һөҙөмтәләре өсөн шәхсән яуаплылыҡты Сталинға һала. Ойошманың бөтә ағзалары ла ОГПУ коллегияһы тарафынан 5 йылдан 10 йылға тиклем сроктарға хөкөм ителә. Һул оппозицияның элекке лидерҙары Г. Е. Зиновьев һәм [[Каменев Лев Борисович|Л. Б. Каменев]] ошо эшкә бәйле партиянан сығарылалар һәм һөргөнгә ебәреләләр<ref name="Боханов">Боханов А. Н., Горинов М. М. История России с древнейших времён до конца XX века</ref>. 1932-се йылдың аҙағында — 1933-се йылдың башында 89 кешенән торған "И. Н. Смирнов, ТВ. А. Тер-Ваганян, Е. А. Преображенский һәм башҡаларҙың «йәшерен контрреволюцион троцкист ойошмаһы» ҡыйратыла, НКВД эргәһендәге ОСО 41 кешене 3 йылдан 5 йылға тиклем иректән мәхрүм итте, ә тағы ла 45 кешене 3 йылға һөргөнгә ебәрҙе. == Кулактарҙы эҙәрлекләү == 1928—1932 йылдарҙа СССР-ҙа үткәрелгән ауыл хужалығының коллективлашыуы барышында дәүләт сәйәсете йүнәлештәренең береһе крәҫтиәндәрҙең советтарға ҡаршы сығыштарын баҫтырыу һәм ошоноң менән бәйле «кулаклыҡты синыф булараҡ бөтөрөү» (раскулачивание) була. Раскулачиваниеға эләккән ялланған эшселәр хеҙмәтен ҡулланған хәлле крәҫтиәндәр бөтә мөлкәтенән һәм гражданлыҡ ҡоҡуҡтарынан мәхрүм ителеп, илдең алыҫ райондарына һһөрөлә. Раскулачиваниеға бай крәҫтиәндәрҙәән иыш урта хәллеләр, хатта ярлылар ҙа эләгә. Репрессияға дусар булған ярлыларҙы, айырыуса улар кулактарға теләктәшлек күрһәткән йәки уларҙы яҡлап сыҡҡан осраҡтарҙа, «подкулачниктар» тип атайҙар<ref>«XX век: Краткая историческая энциклопедия» под редакцией [[Чубарьян, Александр Оганович|А. О. Чубарьяна]]. — {{М}}: Институт всеобщей истории РАН. — ISBN 978-5-02-008741-5. — С. 121.</ref><ref>«Тоталитаризм в Европе XX века: из истории идеологий, движений, режимов и их преодоления». — {{М}}: Институт всеобщей истории РАН, 1996. — С. 37.</ref><ref>''Лопатин Л. Н., Лопатина Н. Л.'' [http://www.hrono.ru/dokum/1929kol/kol032.html Коллективизация как национальная катастрофа. Воспоминания её очевидцев и архивные документы]. — {{М}}, 2001 г</ref>. Михаил Калинин, кулаклыҡта ғәйепләнеүселәрҙың күпселеге совет власы өсөн көрәшкәндәр, әммә енәйәттәргә ҡаршы булғандар, тип яҙған<ref>Избранные произведения, Том 2. — {{М}} : Государственное издательство политической литературы, 1960. — С. 542.</ref>. Коллективлашыуға ҡаршы булған крәҫтиәндәр юғары һалымдарға һәм «артыҡ» игенде тартып алыуға ризаһыҙлыҡ белдерәләр, игенде йәшерәләр, яндыралар хатта ауыл партия һәм совет активистарын үлтерәләр, улар барыһы ла «кулак контрреволюцияһы» тип баһалана. 1920-се йылдар аҙағындағы советтарға ҡаршы крәҫтиәндәрҙең сығыштарын баҫтырыу өсөн ОГПУ-ның махсус бүлеге яуаплы була. Юридик фәндәре докторы С. А. Воронцовтың белдереүенсә, 1929 йылда ғына ОГПУ органдары тарафынан ауылдарҙа 2,5 меңдән ашыу советтарға ҡаршы төркөм юҡҡа сығарыла<ref name="ReferenceA">''[[Воронцов, Сергей Алексеевич|Воронцов С. А.]]'' Спецслужбы России. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2006. — 512 с. — ISBN 5-222-09763-3</ref>{{rp|295}}. 1930 йылдың 30 ғинуарында ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Президиумы «Тотошлай коллективлашыу райондарында кулак хужалыҡтарын бөтөрөү саралары тураһында» исемле ҡарар баҫтырып сығара<ref>Постановление Политбюро ЦК ВКП(б) от 30.01.1930 [http://www.bestpravo.com/ussr/data04/tex16612.htm «О мероприятиях по ликвидации кулацких хозяйств в районах сплошной коллективизации»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Был ҡарарға ярашлы, кулактар 3 категорияға бүленә: * ''беренсе категория'' — контрреволюцион актив, террористик акттарҙы һәм ихтилалдарҙы ойоштороусылар, * '' икенсе категория'' — иң бай кулактарҙың һәм ярымалпауыттарҙың контрреволюцион активының ҡалған өлөшө, * ''өсөнсө категория'' — ҡалған кулактар. 1-се категориялы кулак ғаиләләренең башлыҡтары ҡулға алыналар, уларҙың ғәмәлдәре тураһында эштәр ОГПУ составындағы махсус тройкаларға, ВКП(б)-ның обкомдарына (крайкомдарына) һәм прокуратураға бирелә. 1-се категориялы кулактарҙың ғаиләләре һәм 2-се категориялы кулактар СССР-ҙың алыҫ ерҙәренә һөргөнгә йәки өлкәнең (республиканың, крайҙың) алыҫ райондарына ебәрелә. 3-сө категорияға ҡараған кулактар район сиктәрендәге махсус күрһәтелгән урындарҙа урынлаштырылған. 1930 йылдың 2 февралендә кулаклыҡҡа ҡаршы йүнәлтелгән СССР ОГПУ-ның 44/21-се һанлы бойороғо сыға<ref name="memorial1937">[http://www.memorial.krsk.ru/Arests/1937/site.htm 1937-2007. «Юбилей»…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191223014125/http://memorial.krsk.ru/Arests/1937/site.htm |date=2019-12-23 }} // Красноярское общество «Мемориал»</ref>. Бойороҡта ҡаралған: 1) Кисекмәҫтән «контрреволюцион кулактар активын» юҡ итергә, бигерәк тә "ғәмәлдә булған контрреволюцион һәм баш күтәреүсе ойошмаларҙың һәм төркөмдәрҙең кадрҙарын һәм «иң яуыз, һөрһөгән берәҙәктәрҙе» — йәғни ''беренсе категория:'' * Кулактар — иң һөрһөгән һәм әүҙем, партия һәм социалистик хужалыҡты реконструкциялау буйынса властың сараларына ҡаршы тороусылар һәм аяҡ салыусылар; даими йәшәгән урындарынан ҡасҡан һәм подпольеға киткән, бигерәк тә актив аҡгвардиясылар һәм бандиттар менән ҡушылыусылар; * Кулактар — контрреволюцион әүҙемлек, бигерәк тә ойошошоу тәртибен, күрһәтеүсе актив аҡгвардиясылар, ихтилалсылар, элекке бандиттар; элекке аҡ офицерҙар, репатрианттар, элекке әүҙем карателдәр һәм башҡалар; * Кулактар — сиркәү советтарының, «үҙҙәрен әүҙем күрһәткән» төрлө дини, сектант общиналары һәм төркөмдәрҙең әүҙем ағзалары. * Кулактар — үҙҙәренең хужалыҡтарын емергән иң байҙар, ростовщиктар, спекулянттар, элекке алпауыттар һәм эре ер хужалары. Концлагерҙарға ябылғандарҙың йәки атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре СССР-ҙың алыҫ төньяҡ райондарына ебәрелә ([[Себер]], [[Урал]], Төньяҡ край, [[Ҡаҙағстан]]). 2) Иң бай кулактарҙы (элекке алпауыттарҙы, ярым алпауыттарҙы, урындағы кулак авторитеттарҙы, «советтарға ҡаршы кулак активы», «руханиҙар һәм сектанттар») һәм уларҙың ғаиләләрен СССР-ҙы алыҫ төньяҡ райондарына массауи рәүештә һөрөү (тәүге сиратта тотошлай коллективлашыу һәм сиктәш һыҙаты райондарынан) һәм уларҙың мөлкәтен конфискациялау — ''икенсе категория''. 3) СССР-ҙың райондарында кулактарҙы һәм уларҙың ғаиләләрен һөрөү буйынса иң тәүге сиратта үткәрелә торған кампаниялар (депортацияға дусар булған ғаиләләр һаны менән): * Үҙәк-Ҡара тупраҡлы өлкә — 10 — 15 мең * Урта Волга крайы — 8 — 10 мең * Түбәнге Волга крайы — 10 — 12 мең * Төньяҡ Кавказ һәм Дағстан — 20 мең * Себер — 25 мең * Урал — 10 — 15 мең * Украина — 30 — 35 мең * Белоруссия — 6 — 7 мең * Ҡаҙағстан — 10 — 15 мең Һөргөнгә ебәреү менән туранан-тураЙәшерен-оператив идаралығы начальнигы Е. Г. Евдокимов етәкселегендәге махсус опреатив төркөм шөғөлләнә. Крәҫтиәндәрҙең стихиялы боларыштары урындарҙа бик тиҙ баҫтыралар, 1931 йылдың йәйендә генә Уралдағы һәм Көнбайыш Себерҙәге ҙур боларыштарҙы баҫтырыу өсөн ОГПУ ғәскәрҙәренә армия частарының ярҙамы кәрәк була. 1930—1931 йылдарҙа ОГПУ ГУЛАГының һөргөнсөләр буйынса справкаға ярашлы барыһы махсус поселениеғадөйөм һаны 1 803 392 тәшкил иткән 381 026 ғаилә ебәрелә. 1932—1940 йылдарҙа тағы ла 489 822 кулак килә<ref name="geocitieskulak">[http://stalinism.narod.ru/docs/repress/kulak.htm Сколько было сослано кулаков?]</ref>. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, атап әйткәндә, тарихсы В. Н. Земсковтың һанауынса, 1930—1940 йылдарҙа кулак һөргөнөндә 2,5 млн кеше булып киткән, шул уҡ ваҡытта 1930—1933 йылдарҙа һөргөндә яҡынса 600 кеше үлгән<ref>{{Китап|автор=Земсков В. Н.|заглавие=Спецпоселенцы в СССР. 1930—1960: Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора исторических наук|место=М.|год=2005|страницы=34—35}}</ref>. төрлө репрессиялар буйынса барыһы 4 миллион тирәһе крәҫтиән дусар ителә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Земсков В. Н.|заглавие=К вопросу о масштабах репрессий в СССР|ссылка=http://ecsocman.hse.ru/socis/msg/272402.html|издание=Социологические исследования|год=1995|номер=9|страницы=118—127}}</ref>. == Иген менән бәйле репрессиялар == 1932 йылдың октябрь башында илдең төп иген райондарының дөйөм икмәк әҙерләү планы 15 %-20 %.-ҡа ғына үтәлә. 1932 йылдың 22 октябрендә ВКП(б)-ының Үҙәк Комитеты Политбюроһы решило послать на [[Украина]]ға һәм Төньяҡ Кавказға «икмәк әҙерләүҙе тиҙләтеү» маҡсатында ике ғәҙәттән тыш комиссиялар ебәрергә була, береһе — Вячеслав Молотов, икенсеһе Лазарь Каганович еткәселегендә. Кагановичтың комиссияһы 2 ноябрҙә (ОГПУ башлығы Генрих Ягода комиссия ағзаһы) [[Дондағы Ростов]]ҡа килә һәм унда Төньяҡ Кавказ партойошмаларының секретарҙарын йыйып, кәңәшмә үткәрә. Кәңәшмәлә киләһе резолюция ҡабул ителә: «Бөртөклө ашты әҙерләү буйынса пландың хурлыҡлы уңышһыҙлыҡҡа осрауы сәбәпле урында партойошмаларҙы мәжбүри рәүештә кулак контрреволюцион элементарының саботажын емерергә, ошо саботажды етәкләүсе ауыл коммунистарының һәм колхоз рәйестәренең ҡаршылашыуын баҫтырырға». Ҡара исемлеккә индерелгән ҡайһы бер округтар өсөн киләһе саралар ҡарала:: бөтә продукцияны магазиндарҙан кире алыу, тулыһынса сауҙаны туҡтатыу, бөтә булған кредиттарҙы ябыу, юғары һалымдар һалыу, бөтә саботажсыларҙы, «контрреволюцион элементтарҙы» ҡулға алыу һәм тиҙләтелгән процедура буйынса хөкөм итергә (ОГПУ тәьмин итә). Саботаж дауам иткән осраҡта халыҡты тулыһынса депортациялау күҙалланған. 1932 йылдың ноябрь айында ғына иген әҙерләү кампанияһының уңышһыҙлыҡҡа осрауында ғәйепләнгән Төньяҡ Кавказдың 5 000 ауыл коммунисты һәм 15 000 колхозсыһы ҡулға алына. Декабрҙә станицалар халҡын депортациялау башлана<ref>[http://www.goldentime.ru/nbk_08.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521091508/http://www.goldentime.ru/nbk_08.htm |date=2012-05-21 }}</ref>. 1932 йылдың ноябренән 1933 йылдың ғинуарына тиклем 15 станицаға ҡаршы операциялар үткәрелә. Днепропетровск өлкәһенең Орехов районында колхоздарға сәсеү өсөн фонд ҡалдырырға рөхсәт итеү тураһында Сталинға үтенес килеп еткәс, ул бик ныҡ асыулана һәм 1932 йылдың 7 декабрендә уның ҡултамғаһы менән бөтә партия органдарына циркуляр ебәрелә. Циркулярҙа әлеге етәкселәр кулак сәйәсәтен алып барыусы «партияны алдаусылар һәм жуликтар» тип атала. Сталин уларҙы кисекмәҫтән ҡулға алырға һәм һәр береһен 5 йылдан 10 йылға тиклем сроктарға хөкөм итергә бойора. Һөҙөмтәлә район ер идаралығының дәүләт агрономы И. Анистрат атып үлтерелә, ә партия райкомы секретары В. Головин, райисполком рәйесе М. Паламарчук, һәм тағы ла өс кеше 10 йылға лагерға ебәрелә. 3 йылдан 8 йылға тиклем 14 кеше хөкөм ителә<ref>[И. Науменкою. Как судили райком]</ref>. == 1920-се — 1930-сы йылдар башындағы башҡа репрессиялары == 1929—1931 йылдарҙа тиҫтәләгән ғалимдар ҡулға алына һәм «Фәндәр академияһы эше» буйынса ҡулға ална һәм хөкөм ителә. Фән өлкәһендә репрессиялар «Геолком эше» буйынса дауам итәлә һәм, ниһайәт, 1930 йылда Геология комитетының бөтөрөлөүенә килтерә<ref>''Заблоцкий Е. М. «[http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/dela/geolkom.htm Дело Геолкома] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011174614/http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/dela/geolkom.htm |date=2011-10-11 }}» // Репрессированные геологи. М.,СПб., 1999''</ref>. 1932 йылда дүрт Себер яҙыусыһы «себер бригадаһы» эше буйынса һөргөнгә ебәрелә. РККА-ла хеҙмәт иткән йөҙәрләгән элекке офицерҙар 1930—1931 йылдарҙа ҡулға алына һәм «Яҙ» эше буйынса хөкөм ителә. Ошо уҡ осорҙа «национал-уклонистарға» ҡаршы репрессиялар үтә. 1928—1929 йылдарҙа «Солтанғәлиевтың контрреволюцион ойошмаһы» эше буйынса Татар АССР-ының Һәм Ҡырым АССР-ның ҡайһы бер етәкселәре ҡулға алына. Ойошманың лидеры итеп татар коммунисы [[Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы|М. Х. Солтанғәлиев]] иғлан ителә. 1930 йылда ОГПУ коллегияһы Солтанғәлиевты һәм тағы ла «контрреволюцион ойошмала ҡатнашҡан» 20 кешене атыуға хөкөм итә, һуңыңан атыу 10-йыллыҡ төрмә срогы менән алыштырыла. 1930—1931 йылдарҙа Белоруссияла республика компартияһының бер секретары, бер нисә наркомы һәм башҡа етәкселәр ҡулға алына. Уларҙы «Белоруссияны азат итеү союзын» булдырыуҙа ғәйепләйҙәр, был эш буйынса 86 кеше хөкөм ителә<ref name="В. Роговин «Сталинский неонэп»">''[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]]'' [http://trst.narod.ru/rogovin/t3/xxxix.htm «Сталинский неонэп»]</ref>. 1930 йылдың яҙында Украинала «Украинаны азат итеү союзы» эше буйынса асыҡ процесс үтә. Бөтә Украина Фәндәр академияһы вице-президенты С. А. Ефремовтан башҡа 40-тан ашыу кеше хөкөмгә тарттырыла. Бөтә ғәйепләнеүселәр ҙә үҙҙәрен контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепле итеп таныйҙар, шуға күрә төп ғәйепләнеүселәргә үлем язаһы 8—10 йылға иректән мәхрүм итеүгә алыштырыла, ҡалғандары — унан да кәмерәк сроктарға, 9 кеше шартлы рәүештә хөкөм ителә. Харьковта «Украин хәрби ойошмаһы» эше буйынса 148 кеше ҡулға алына<ref>[https://archive.is/20120919153416/www.zn.ua/3000/3150/61199/ С.Махун «Бойня на „литературном фронте“.»]</ref>. В январе 1934 йылдың ғинуарында ошо менән бәйле Мәскәүҙә СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының бюджет комиссияһы рәйесе урынбаҫары, 20-се йылдарҙа Мәскәүҙә УССР-ҙың илсеһе, Госплан рәйесе һәм УССР-ҙың финанстар наркомы булған М. Н. Полоз ҡулға алына. Ул 10 йыл лагерҙарға хөкөм ителә. Украинаның XII компартия съезында (1934 йылдың ғинуары) Украинаны Советтар Союзынан айырырға тырышҡан милләтселек ойошмаларҙан тыш, Украина КП(б)-һы «Скрыпник етәкләгән милләтселек уклонын» ҡыйратыуы тураһында резолюция ҡабул итә. Скрыпник — ВКП(б)-ының Үҙәк Комитетының ағзаһы, Украина Совнаркомы рәйесе урынбаҫары, һөсләү арҡаһында 1933 йылдың 7 июлендә үҙен-үҙе атып үлтерә. ВКП(б)-ның XVII съезында, алдағы съездан алып 13 республика, край һәм өлкә ойошмаларында ғына «милләтселек тайпылыш» өсөн партиянан 799 кеше кеше сығарылыуы тураһында белдерелә. 1932—1933 йылдарҙа ОГПУ-ның даими вәкиллеге тарафынан Түбәнге Новгород крайы буйынса «Фин халыҡтарын азат итеү союзы» эше уйлап табыла. 1920-30-се йылдарҙа Финляндиянан Советтар Союзына яҡынса 30 000 мең кеше күсә. Бынан тыш, Советтар Союзына Американан 6000 фин күсеп килә. Уларҙың күпселеге фин коммунистары була, улар эшселәр өсөн яңы, ғәҙел йәннәт төҙөргә теләй. Шулай уҡ Советтар Союзына көсләп сығарылған финдар ҙа була, уларҙың күбеһе һуңынан шпионажда ғәйепләнеп, Сталин репрессияларынан һәләк була. == 1933—1934 йылдарҙа репрессияларҙың йомшарыуы == 1933-34 йылдарҙа, Рәсәй тикшеренеүсеһе О. В. Хлевнюк фекеренсә, репрессияларҙың кәмеүе күҙәтелә. Уның фараздары буйынса, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетының һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының ОГПУ, суд һәм прокуратура өсөн 1933 йылдың 8 майындағы инструкцияһы сәбәпсе булыуы мөмкин. Инструкция крәҫтиәндәрҙең массауи һөрөүен сикләй (шул уҡ ваҡытта әүҙем «контрреволюционерҙарға» лимит һаҡлана — ил буйынса 12 мең хужалыҡ), шулай уҡ Юстиция наркоматының, ОГПУ һәм милицияның баш идаралығында хөкөм ителеүселәрҙең аҡтыҡҡы һаны 800 мең кеше урынына 400 мең кеше менән сикләнә (лагерҙар һәм колонияларҙан тыш) {{sfn|Хлевнюк|1996|с=100—101}}. Азат ителеү, шулай уҡ ҡулға алыныуҙар кәмеүе тураһында факттар документтар менән раҫланмай. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, РСФСР-ҙа 1934 йылда яҡынса 1,2 миллион кеше хөкөм ителгән — был 1933 йылға ҡарата 200 меңгә кәмерәк. ОГПУ (1934 йылдың июленән НКВД) эштәре буйынса хөкөм ителгәндәрҙең һаны 79 мең тәшкил итә (1933 йылда 240 мең). 1934 йылдың 27 майындағы СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының ҡарарына ярашлы мәжбүри күскенсе крәҫтиәндәрҙе граждан хоҡуҡтарында тергеҙеү процедураһы бер аҙ ябайлаштырыла {{sfn|Хлевнюк|1996|с=100—101}}. Шуға ҡарамаҫтан, 1933-34 йылдарҙа сәйәси репрессиялар дауам итә. Нәҡ ошо осорға «славистар эше» тура килә. 1934 йылда ОГПУ Коллегияһының ҡарары буйынса дворян сығышлы 10 йәш ленинградсы атып үлтерелә, тағы ла өсәүһе лагерҙарға төрлө сроктарға ебәрелә (С. Кировты үлтерергә әҙерләнеүҙә һәм шпионажда ғәйепләнәләр)<ref>[http://vcisch2.narod.ru/BOBRISCHEV/Bobrischev.htm ДЕЛА БОБРИЩЕВЫХ-ПУШКИНЫХ]</ref>. 1934 йылдың башында уҙғарылған ВКП(б)-ның XVII съезы алдынан [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Г. Е. Зиновьевты]], [[Каменев Лев Борисович|Л. Б. Каменевты]], [[Преображенский Евгений Алексеевич|Е. А.|Преображенскийҙы]] партияла тергеҙеү буйынса ҡарарҙар сығарыла. [[1934 йыл]]дың 10 июлендә сираттағы совет махсус службаларын үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә Берләшкән дәүләт сәйәси идаралығы (ОГПУ) бөтөрөлә һәм СССР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссариаты (НКВД) булдырыла. Уның составына ОГПУ-ның бөтә оператив подразделениеларын берләштергән Дәүләт именлеге баш идаралығы (ГУГБ) инә. ГУГБ-тан тыш НКВД составында тағы ла дүрт баш идаралыҡ була — Эшсе-крәҫтиән милицияһы идаралығы, Эске һәм сик буйы баш идаралығы, Лагерҙарҙың баш идаралығы (ГУЛАГ) һәм Яңғындан һаҡлау баш идаралығы{{rp|312}}. СССР НКВД-һына етәксе итеп ''Генрих Ягода'' ҡуйыла. НКВД составында судтан тыш орган булдырыла — Эске эштәр наркомы ҡарамағындағы төрмәгә ултыртыу, 5 йылға тиклем һөргөнгә ебәреү йәки «йәмғиәт өсөн хәүефле кешеләрҙе» СССР-ҙан ҡыуыу буйынса хөкөмдәр сығарыу өсөн вәкәләтле булған ''Махсус кәңәшмә'' (ОСО) булдырыла{{rp|312}}. Махсус кәңәшмә үҙе менән ОГПУ-ның суд коллегияһын алыштыра, шул уҡ ваҡытта уның ҡайһы бер вәкәләттәре ҡыҫҡартыла{{sfn|Хлевнюк|1996|с=109}}. [[Файл:Great_Purge_Stalin_Voroshilov_Kaganovich_Zhdanov_Molotov.jpg|мини|Ленинград буйынса «Атыу исемлектәре» (ССР Союзы Юғары Суды Хәрби коллегияһы судына тәғәйенләнгән кешеләр исемлеге). [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]], [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]], Каганович, [[Жданов Андрей Александрович|Жданов]] һәм Молотовтарҙың ҡултамғалары. 1937 йылдың апреле. АП РФ, оп. 24, 409-сы эш, 54 табаҡ]] 1932-33 йылдарҙа паспорт системаһы индерелеү менән ҙур ҡалаларҙан мәжбүри рәүештә «синфи йөҙөн юғалтҡан элемент» тип танылған эре ҡалалар граждандары мәжбүри рәүештә ҡыуып сығарылалар. Был кешеләрҙе алдан «кулактан юҡҡа сығарылған» өсөн булдырылған махсус поселениеларға ебәреләләр. Нарым төньяғына һәм Төньяҡ Ҡаҙағстанға 1933 йыл эсендә 2 миллион тирәһе кеше һөрөргә ниәт ителә — һәр төбәккә берешәр миллион. Шулай уҡ СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының 1933 йылдың 11 мартындағы ҡарарына ярашлы ОГПУ органдарына һәм союз республикаларының юстиция наркомдарына енәйәт элементын махсус поселениеларға ебәреү өсөн төрмәләрҙә контингентты кәметеү бойорола. Украина, Төньяҡ Кавказ, Үҙәк Ҡара ер өлкәһе һәм Түбәнге Волга крайы буйынса яңы ойошторолған махсус ҡасабаларға өс йылға тиклемге срокка 80 меңдән ашыу кешене һөрөү талап ителә. СибЛАГ етәкселеге һәм Көнбайыш Себер партия-совет органдары ҡапыл килтерелгән күп һанлы эшелондарҙы ҡаршы алырға әҙер булмай<ref>[http://mustagclub.ru/blog/visilka1933/ ВЫСЫЛКА 1933 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720142806/http://mustagclub.ru/blog/visilka1933/ |date=2011-07-20 }}</ref> == 1934—1938 йылдарҙағы сәйәси репрессиялары == === Партияны «таҙартыу» === 1933 йылдан алып 1934 йылдың 31 декабренә тиклем ВКП(б)-ның «негераль таҙартыуы» үткәрелә. 1935 йылдың май айында ҡабаттан башланған «Таҙартыу» барышында партиянан 18,3 % коммунистар сығарыла (бөтәһе 1916, 5 мең була). «Таҙартыу» тамамланғандан һуң «партия документтарын тикшереү» башлана, тикшереү 1935 йылдың декабренә тиклем үткәрелә һәм тағы ла 10-20 мең кеше партиянан сығарыла. 1936 йылдың ғинуарынан сентябргә тиклем «партия документтарын алмаштырыу» үткәрелә. Ысынында был тикшереү 1933—1935 йылдарҙың «таҙартыуының» дауамы була һәм массауи ҡулға алыуҙар менән оҙатыла<ref>''Кодин Е. В.'' «Смоленский архив» и американская советология. — Смоленск: СГПУ, 1998. — 286 с.</ref> Партиянан сығарылған ағзалар иң тәүге сиратта репрессияға эләгәләр. 1917 йылда һәм һуңғараҡ Совет хөкүмәтендә төп ролдәр уйнаған большевиктарҙың алдынғы шәхестәре язалана. 1917 йылғы Политбюроһының тәүге составынан берҙән-бер тере ҡалған ағзаһы үҙе Сталин була. Ҡалған бишәүһенән дүртеһе атып үлтерелә, ә бишенсеһе, Лев Троцкий, партиянан ҡыуылып, илдән дә ҡыуыла һәм 1940 йылда үлтерелә. === Кировты үлтереү, репрессияларҙың көсәйеүе === Ленинградта 1934 йылдың 1 декабрендә С. М. Кировтың үлтерелеүе яңы сәйәси репрессиялар тулҡынына этәргес көс була. Башлыса репрессиялар Мәскәү һәм Ленинградҡа ҡағылышлы була. Лениградтағы ваҡиғалар «Киров ағымы» исеме аҫтында билдәле, Мәскәүҙә «Кремль эше» — ул ваҡыттағы төп процесс. ==== Властарҙың ҡарарҙары ==== [[Файл:Постановление_ЦИК_и_СНК_СССР_«О_внесении_изменений_в_действующие_уголовно-процессуальные_кодексы_союзных_республик.gif|мини|Үҙәк башҡарма комитетының һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының «Союздаш республикаларҙың ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына үҙгәрештәр индереү тураһында» исемле ҡарары.]] Кировты үлтергән көндә СССР-ҙың хөкүмәте рәсми рәүештә Кировтың үлтерелеүе тураһында белдерҙе. Белдереүҙә «эшселәр класының бөтә дошмандарын тулыһынса тамырынан юҡҡа сығарыуҙың» кәрәклеге тураһында әйтелә. {{Начало цитаты|источник=СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм Үҙәк Башҡарма Комитетының «Союз республикаларының ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына үҙгәрештәр индереү тураһында» ҡарары }} Союз республикаларының ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына террористик ойошмалар һәм Совет власы хеҙмәткәрҙәренә ҡаршы террористик акттар эштәрен тикшереү һәм ҡарау буйынса киләһе үҙгәрештәрҙе индерергә: # Бындай эштәр буйынса тикшереүҙе 10 көнгә тиклем тамамларға; # Ғәйепләү ҡарарын хөкөм ителеүселәргә эште ҡарау алдынан бер тәүлек алдан бирергә; # Эштәрҙе бер яҡлы ғына ҡарарға; # Суд ҡарарына кассацион ялыу биреүҙе, шулай уҡ ярлыҡау һорауҙы, рөхсәт итмәҫкә; # Үлем язаһы хөкөмөн кисекмәҫтән үтәргә. {{Конец цитаты|источник=ССР Союзының Үҙәк Башҡарма Комитеты Рәйесе М. Калинин.<br>ССР Союзының Үҙәк Башҡарма Комитеты секретары А. Енукидзе.<br>Мәскәү, Кремль.<br>1 декабрь 1934 йыл<ref>[http://stalin.memo.ru/images/1934.htm Постановление ЦИК и СНК СССР 1 декабря 1934 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617055702/http://stalin.memo.ru/images/1934.htm |date=2013-06-17 }}</ref>}}. Олег Хлевнюк фекеренсә, Кировтың үлтерелеүе буйынса эште тикшереү ваҡытында Сталин НКВДның ҡаршылығына ҡарамаҫтан, Кировтың үлемендә Г. Е. Зиновьевты, Л. Б. Каменевты һәм уның яҡлыларҙы ғәйепләп, «Зиновьев эҙен» эҙләргә ҡуша. Бер нисә көндән Зиновьев оппозицияһының элекке яҡлылары ҡулға алына башлай, ә [[16 декабрь|16 декабрҙә]] Каменев һәм Зиновьев үҙҙәре ҡулға алына. 28-29 декабрҙә туранан-тура үлтереүҙе ойоштороуҙа ғәйепләнеүсе 14 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. Приговорҙа улар бөтәһе лә «Ленинградтағы Зиновьев советтарға ҡаршы төркөмөнөң», ә һуңынан «Лениград үҙәге» тип исемләнгән «йәшерен террористик контрреволюцион төркөмөнөң әүҙем ҡатнашыусылары» булған тип раҫлана. [[1935 йыл]]дың 9 ғинуарҙа СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмәлә «Ленинград контрреволюцион Сафаров, Залуцкий һәм башҡаларҙың Зиновьев төркөмө» енәйәт эше буйынса 77 кеше хөкөм ителә. [[16 ғинуар|16 ғинуарҙа]] Зиновьев һәм Каменев етәкселегендәге «Мәскәү үҙәге» эше буйынса 19 ғәйепләнеүселәр хөкөм ителә. Бөтә ошо процестар тупаҫ рәүештә уйлап сығарылған була{{sfn|Хлевнюк|1996|с=142}}. О. Г. Шатуновская А. Н. Яковлевҡа яҙылған хатында Сталиндың шәхси архивында уның үҙ ҡулы менән уйлап сығарылған ике үҙәктең (Ленинград һәм Мәскәү) исемлектәре табылған тип раҫлана<ref name="shatunovskaya">[http://www.perpetrator2004.narod.ru/documents/kirov/Shatunovskaya_Letters.doc Шатуновская О. Г. Письмо Н. С. Хрущёву]</ref>. Артабанғы бер нисә йыл дауамында Сталин Кировтың үлемен элекке сәйәси ҡаршы тороусылар менән көрәшеү өсөн ҡуллана. Улар бөтәһе террористик эшмәкәрлек өсөн ғәйепләнеп юҡҡа сығарылалар{{sfn|Хлевнюк|1996|с=141}}. 1935 йылдың ғинуарында урындарға ебәрелгән ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының «Киров иптәштең фәхшиҙәрсә үлтереүе менән бәйле ваҡиғалар һабаҡтары» исеме аҫтындағы ябыҡ хатында Каменев һәм Зиновьевҡа ҡабаттан «Ленинград» һәм «Мәскәү» үҙәктәре менән етәкселек итеүҙән тыш, Сталин ВКП(б) тарихында булған башҡа «партияға ҡаршы төркөмдәр» тураһында — «троцкистар», «демократик централистар», «эшселәр оппозицияһы», «уң уклонистар» һәм башҡалар — тураһында иҫкә төшөрә. Был хатты урындарҙа ғәмәлгә индереү өсөн туранан-тура күрһәтмә тип ҡабул итергә тейешю{{sfn|Хлевнюк|1996|с=143}}. 1935 йылдың 26 ғинуарында Сталин Ленинградтан Себер төньяғына һәм Якутияға Зиновьевҡа яҡын булған 663 кешене һөрөү тураһындағы Политбюроның ҡарарына ҡул ҡуя. Бер үк ваҡытта 325 элекке оппозиционер Ленинградтан партия эшенә башҡа райондарға күсерелә. Ошондай уҡ ғәмәлдәр бүтән ерҙәрҙә лә күҙәтелә. Мәҫәлән, 1935 йылдың 17 ғинуарында Украина Компартияһының Үҙәк комитеты Политбюроһы элекке әүҙем троцкистарҙы һәм зиновьевсыларҙы республиканың эре үҙәктәренән күсереү кәрәклеге һәм партиянан сығарылғандарға документтар әҙерләү тураһында һүҙ ҡуҙғата{{sfn|Хлевнюк|1996|с=144}}. 1935 йылдың март-апрелендә СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмә бер нисә билдәле партия эшмәкәрен хөкөмгә тарттыра (А. Г. Шляпников һәм башҡалар), улар 1921 йылда партияның X съезында «эшселәр оппозицияһы» платформаһын яҡлап дискуссияла ҡатнашҡан булған. 1935 йылдың ғинуар-апрелендә НКВД органдары «Кремль эшен» «табалар», уның сиктәрендә Кремлдәге дәүләт хеҙмәткәрҙәренең бер төркөмө ҡулға алына, уларҙы террористик ойошма булдырыуҙа ғәйепләйҙәр. Ошо эш менән бәйле 1935 йылдың 3 мартында СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты секретары Авель Енукидзе вазифаһынан бушатыла. Уның урынына СССР-ҙың элекке прокуроры А. И. Акулов килә, Акуловҡа алмашҡа — уның урынбаҫары А. Я. Вышинский{{sfn|Хлевнюк|1996|с=144}}. 1935 йылдың 27 майында НКВД СССР-ҙың НКВД-һы бойороғона ярашлы республикаларҙа, крайҙарҙа һәм өлкәләрҙә НКВД «тройкалары» барлыҡҡа килә, уларҙың составына НКВД идаралығы начальнигы, милиция идаралығы начальнигы һәм өлкә прокуроры инә. «Тройкалар» һөрөү, ҡыуыу йәки 5 йылға тиклем лагерға ебәреү тураһында ҡарарҙар сығара. ==== Ленинградтағы ваҡиғалар ==== === Оло террор === [[1936 йыл]]дың 26 сентябрендә эске эштәр наркомы итеп Ягода урынына Н. Ежов тәғәйенләнә. 1937—1938 йылдарға ҡулға алыуҙарҙың пигы тура килә. Ошо ике йыл эсендә НКВД 1 575 259 кешене ҡулға ала, шул иҫәптән 681 692 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. А. Медушевский «Оло террорҙы» «Сталиндың социаль инженерияһының төп ҡоралы» тип һанай. Уның һүҙҙәре буйынса, «Оло террорҙың» асылына бер нисә ҡараш бар, әммә бер генә нәмә икеләнеүһеҙ ҡабул ителә — [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталиндың]] үҙенең һәм илдең карателдәр ведомствоһы НКВД ГУГБ-ының массауи репрессиялар ойоштороуҙа төп роле<ref name="медушевский">[http://www.vestnikevropy.com/storage/146-168_Medshvsky.pdf Сталинизм как модель //Вестник Европы, 2011, т. XXX. С.147-168]{{Недоступная ссылка|date=Август 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. ==== Мәскәү процестары ==== 1936—1938 йылдарҙа өс эре асыҡ процесс ойошторола: 1920—1930 йылдарҙа троцкист һәм уң оппозицияһы менән бәйләнештә булған ВКП(б)-ның элекке юғары вазифалы эшмәкәрҙәре хөкөм ителә. Был процестарҙы сит илдәрҙә «Мәскәү процестары» тип атайҙар ([[Инглиз теле|англ.]] Moscow Trials). СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы хөкөм ителгәндәргә Сталинды һәм башҡа совет лидерҙарын ликвидациялау маҡсатында көнбайыш разведкалары менән бәйләнештәр булдырыу, СССР-ҙы тарҡатыу һәм капитализмды тергеҙеү, шул уҡ маҡсатта иҡтисадтың төрлө тармаҡтарында ҡортоҡослоҡто ойоштороу ғәйебе тағыла. * «Троцкий-Зиновьев Террористик Үҙәге» төркөмөнөң 16 ағзаһына үткәрелгән ''Беренсе Мәскәү процесы'' 1936 йылдың авгусында була. төп ғәйепләнеүселәр — [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьев]] һәм [[Каменев Лев Борисович|Каменев]]. Башҡа төрлө ғәйепләүҙәрҙән тыш, уларҙы Кировты үлтереүҙә һәм Сталинды үлтереү өсөн заговор ойоштороуҙа ғәйепләйҙәр. * 1937 йылдың ғинуарында ''Икенсе Мәскәү процесында'' («Параллельсоветтарға ҡаршы троцкистар үҙәге» эше) [[Радек Карл Бернгардович|Радек]], [[Пятаков Георгий Леонидович|Пятаков]] һәм [[Сокольников Григорий Яковлевич|Сокольников]] кеүек (барыһы 17 кеше) етәкселәрҙең эше ҡарала, 13 кеше атып үлтерелә, ҡалғандары лагерҙарға оҙатыла, тиҙҙән унда бөтәһе лә вафат була. * 1938 йылдың 2-13 мартында ''Өсөнсө Мәскәү процесында'' «уң троцкист блогы» ағзаһын (21 кеше) хөкөм итәләр. Төп ғәйепләнеүселәр — [[Бухарин Николай Иванович|Николай Бухарин]] — Политбюроның элекке ағзаһы һәм Коминтерн лидеры, һәм [[Рыков Алексей Иванович|Алексей Рыков]] — Политбюроның элекке ағзаһы һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының рәйесе, улар 1928-29 йылдарҙа ВКП(б)-ла уң оппозицияның лидерҙары була<ref>Третий вождь «правых», бывший член Политбюро и председатель [[ВЦСПС]] [[Томский, Михаил Павлович|М. П. Томский]], застрелился за полгода до начала процесса.</ref>. Ҡалғандары — [[Ягода Генрих Григорьевич|Г. Г. Ягода]], [[Раковский Христиан Георгиевич|Х. Г. Раковский]], [[Крестинский Николай Николаевич|Н. Н. Крестинский]], М. А. Чернов һәм башҡалар. Уларҙы «''Советтар Союзына дошмандарса ҡарашта булған сит ил дәүләттәренең разведкалары ҡушыуы буйынса сит ил дәүләттәре файҙаһына шпионаж, ҡоротҡосолоҡ, диверсиялар, террор, СССР-ҙың хәрби ҡеүәтен ҡаҡшатыу, ошо дәүләттәрҙең СССР-ға хәрби һөжүмен провокациялау, СССР-ҙы бүлгеләү һәм унан [[Украина]]ны, [[Белоруссия]]ны, [[Урта Азия]] республикаларын, [[Грузия]]ны, [[Әрмәнстан]]ды, [[Әзербайжан]]ды, Алыҫ Көнсығыштағы Приморьены — алда күрһәтелгән сит дәүләттәр файҙаһына, ниһайәт, СССР-ҙа ғәмәлдә булған социалистик йәмғиәт һәм дәүләт ҡоролошон юҡҡа сығарыу һәм капитализмды тергеҙеү, буржуазия власын тергеҙеү өсөн „уң троцкистар блогы“ исеме аҫтында үҙ маҡсаты итеп заговорсылыҡ төркөм булдырыуҙы ҡуйыуҙа''» ғәйепләйҙәр<ref>[http://www.hrono.ru/dokum/1938buharin/utro2-3-38.html#o] bv Стенограмма Бухаринско-троцкистского процесса. Утреннее заседание 2 марта 1938 года]</ref>. Бөтә хөкөм ителеүселәр ғәйепле тип табылалар һәм (өсә кешенән башҡа) атып үлтереләләр. Судтың беренсе көнөндә ғәйепләнеүсе Крестинский тикшереү ваҡытындағы күрһәтмәләренән баш тарта, «үҙ ирке» менән бирелмәне тип белдерә<ref>[http://www.hrono.ru/dokum/1938buharin/utro2-3-38-1.html Стенограмма Бухаринско-троцкистского процесса. Продолжение утреннего заседания 2 марта 1938 года]</ref>. Әммә киләһе көндә ошо уҡ һүҙҙәренән баш тарта («''…мин дөрөҫөн әйтерлек хәлдә түгел инем, ғәйеплемен тип әйтер хәлдә түгел инем. Шуға ла әйе, мин ғәйепле тип әйтер урынына, үҙем дә һиҙмәҫтән юҡ, ғәйепһеҙмен тип әйттем''») һәм үҙ һүҙҙәрен «троцкист провокацияһы» тип исемләй. 1990-сы йылдар уртаһында В. П. Наумов<ref name="novist">В. П. Наумов. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/ANTIST.HTM «К истории секретного доклада Н. С. Хрущёва на съезде КПСС»] // Новая и новейшая история, № 4, 1996.</ref>, М. Геллер һәм А. Некричтың эштәрендә<ref name="geller">''[[Геллер, Михаил Яковлевич|Геллер М. Я.]], [[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М.]]'' [http://www.krotov.info/history/11/geller/gell_1954.html История России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614121734/http://www.krotov.info/history/11/geller/gell_1954.html |date=2018-06-14 }}. 1917—1995. В 4 тт. — Т.2. — {{М}}: МИК, 1996. — 432 с. — ISBN 5-87902-004-5.</ref> һорау алыу ваҡытында шантаж, язалау һәм ҡаҙаплау бик ныҡ ҡулланған, ғәйепте таныу күрһәтмәләре көс менән алынған, тип раҫлана. Формаль рәүештә репрессиялар Ежов етәкселегендә үтһә лә, О. В. Хлевнюк фекеренсә, 1936—1938 йылдарҙа Ежовтың эшмәкәрлеген Сталин бик ныҡ тикшергәнен һәм йүнәлеш биргәнен дәлилләгән бик күп документтар бар<ref name="Хлевнюк-4">''[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]'' [http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm Политбюро и «большая чистка».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603153628/http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm |date=2013-06-03 }} — {{М}}: [[Российская политическая энциклопедия]] ([[РОССПЭН]]), 1996.</ref>. ==== РККА-ла репрессиялар ==== [[1937 йыл]]дың июнендә РККА-ның бер төркөм юғары вазифалы офицерҙары, шул иҫәптән [[Михаил Тухачевский]], хөкөм итеү буйынса суд үтә. ғәйепләнеүселәргә 1937 йылдың 15 майына тәғәйенләнгән хәрби түңкәрелеш әҙерләү ғәйебе тағыла. Һуңғараҡ совет етәкслеге РККА-ның командирҙар составына ҡарата масштаблы репрессиялар үткәрә. Ғәйепләнеүселәрҙе үлем язаһына тарттырған СССР-ҙың Юғары судының Махсус суд присутствиеһына ингән һигеҙ кешенән бишәүһе (Блюхер, Белов, Дыбенко, Алкснис һәм Каширин) үҙҙәре лә һуңынан атып үлтерелә. Контрреволюцион енәйәттәре өсөн юғары, урта һәм кесе командирҙар һәм етәкселәр составы, шулай уҡ рядовойҙар составы репрессиялана: 1936 йыл — 925 кеше, 1937 йыл — 4079, 1938 йыл — 3132, 1939 йыл — 1099 һәм 1940 йыл — 1603 кеше. СССР-ҙың Юғары судының хәрби коллегияһы Архивы мәғлүмәттәренә ярашлы 1938 йылда үлем язаһына 52 хәрби, 1939 йылда — 112 һәм 1940 йылда — 528 хәрбиҙәр тарттырылған<ref>ВИЖ 1993, № 1, с. 57, 59</ref>. Репрессиялар арҡаһында ҡалған офицерҙар хеҙмәт баҫҡыстары буйлап бик тиҙ үрмәләүгә мөмкинлек ала. Мәҫәлән, 30-йәшлек хәрби осоусы өлкән лейтенант Иван Проскуров бер йыл эсендә комбриг булып китә<ref>[ Иван Иосифович Проскуров / Ivan Iosifovich Proskurov]</ref>,ә тағы ла бер йылдан генерал-лейтенант званиеһында ГРУ-ны етәкләй. ==== Дәүләт именлеге органдарында репрессиялар ==== СССР НКВД -һында, РСФСР-ҙың ВЧК—ОГПУ—НКВД органдарында 1937 йылға тиклем уҡ репрессиялар үткәрелә. 1920-сы йылдарҙың башында уҡ «органдарҙан» бер нисә «артыҡ әүҙем» ҡыҙыл террор эшмәкәрҙәре алып ташлана.һул оппозиция менән көрәш барышында ҡайһы бер чекистар репрессиялана (мәҫәлән, зРадекка Троцкийҙың хатын бирергә маташҡан Яков Блюмкин атып үлтерелә). Ягода ведомство етәкләгәндән һуң эре «таҙартыу» үткәрелә. <!-- <blockquote> ТЕЛЕГРАММА ШИФРОМ МОСКВА. ЦК ВКП(б). Т.т. Кагановичу, Молотову и другим членам Политбюро ЦК. Первое. Считаем абсолютно необходимым и срочным делом назначение тов. Ежова на пост Наркомвнуделом. Ягода явным образом оказался не на высоте своей задачи в деле разоблачения троцкистско-зиновьевского блока. ОГПУ опоздал в этом деле на 4 года. Об этом говорят все партработники и большинство областных представителей Наркомвнудела. Замом Ежова в Наркомвнуделе можно оставить Агранова. Второе. Считаем необходимым и срочным делом снять Рыкова по Наркомсвязи и назначить на пост Наркомсвязи Ягоду. Мы думаем, что дело это не нуждается в мотивировке, так как оно и так ясно. Третье. Считаем абсолютно срочным делом снятие Лобова и назначение на пост Наркомлеса тов. Иванова, секретаря Северного крайкома. Иванов знает лесное дело, и человек он оперативный, Лобов как нарком не справляется с делом и каждый год его проваливает. Предлагаем оставить Лобова первым замом Иванова по Наркомлесу. Четвёртое. Что касается КПК, то Ежова можно оставить по совместительству, а первым заместителем Ежова по КПК можно было бы выдвинуть Яковлева Якова Аркадьевича. Пятое. Ежов согласен с нашими предложениями. Сталин. Жданов. № 44 25/IX.36 г. Шестое. Само собой понятно, что Ежов остаётся секретарём ЦК. </blockquote>--> [[1936 йыл]]дың 6 сентябрендә эске эштәр министры итеп Ягода урынына Ежов тәғәйенләнә, уның етәкселегендә Икенсе һәм Өсөнсө процестар үткәрелә һәм «хәрбиҙәр эше» тикшерелә. 1937—1938 йылдарҙағы «таҙартыу» үҙе, тәүге сиратта, Ежов исеме менән бәйле («ежовщина», «ежовы рукавицы»). Ягода элемтә наркомы посына күсерелә, 1937 йылда ҡулға алына. 1938 йылдың февралендә ул Өсөнсө Мәскәү процесында ғәйепләнеүселәр араһында булып сыға, сит ил разведкалары менән бәйләнештәрҙә һәм Максим Горькийҙы үлтереүҙә ғәйепләнә. Дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәренән 1936 йылдың 1 октябренән 1938 йылдың 15 авгусына тиклем 2273 кеше ҡулға алына, шул иҫәптән «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн — 1862 кеше. Берия власҡа килгәндән һуң 1939 йылда уларҙа тағы ла 937 кеше өҫтәлә<ref>[[Государственный архив Российской Федерации|ГАРФ]]. Ф.9401. Оп.8. Д.51. Л.2.</ref>. Улар араһынан ҡайһы берҙәре азат ителә һәм органдарҙа тергеҙелә. Мәғлүм булыуынса, дәүәлт именлеге хеҙмәткәрҙәренән яҡынса 20 мең кеше репрессияға дусар ителгән, улар араһында ВЧК-ның элекке етәкселәре, «соратников Дзержинскийҙың көрәштәштәре» : А. X. Артузов, Г. И. Бокий, М. Я. Лацис, М. С. Кедров, В. Н. Манцев, Г. С. Мороз, И. П. Павлуновский, Я. X. Петерс, М. А. Трилиссер, И. С. Уншлихт, В. В. Фомин.<ref name="velidovkkvchk">''Велидов А.'' «Красная книга ВЧК»</ref> ==== 00447-се һанлы бойороҡ буйынса массауи репрессиялар ==== [[Файл:Belomorkanal2.jpg|мини|Тотҡондар Беломорканал төҙөлөшөндә]] 1937 йылдың 30 июлендә НКВД-ның «Элекке кулактарҙы, енәйәтселәрҙе һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтарҙы репрессиялау буйынса операция тураһында» исемле 00447-се һанлы бойороғо ҡабул ителә<ref name="order00447">[http://www.memo.ru/history/document/0447.htm ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА С. С. Р. № 00447 об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и др. антисоветских элементов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806024024/http://www.memo.ru/history/document/0447.htm |date=2012-08-06 }}</ref>. Бойороҡҡа ярашлы, репрессияларға дусар булған категориялар билдәләнә. [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%BE%D1%82_30.07.1937_%E2%84%96_00447 Приказ НКВД № 00447]: # Хөкөм итеү урындарынан ҡайтҡан һәм әүҙем советтарға ҡаршы ҡоротҡос эшмәкәрлек алып барған элекке кулактар; # Лагерҙарҙан һәм махсус ауылдарҙан ҡасҡан һәм раскулачиваниенан йәшеренгән элекке кулактар һәм раскулачиваниенан йәшеренгән, советтарға ҡаршы эшмәкәрлек алып барған кулактар : # Ихтилалсы, фашистик, террористик һәм бандитлыҡ берләшмәләрҙә торған, репрессияларҙан йәки төрмәләрҙән ҡасҡан һәм советтарға ҡаршы енәйәтсел эшмәкәрлеген яңыртҡан элекке кулактар һәм социаль яҡтан хәүефле элементтар; # Советтарға ҡаршы партиялар ағзалары (эсерҙар, грузмектар, муссаватистар, иттихадистар һәм дашнактар), элекке аҡтар, жандармдар, чиновниктар, карателдәр, бандиттар, бандиттарҙың ярҙамсылары, переправщиктар, реэмигранттар, репрессияларҙан ҡасҡандартөрмәнән ҡасҡандар һәм әүҙем советтарға ҡаршы эшмәкәрлекте дауам итеүселәр; # Тикшереү һәм тикшерелгән агентура материалдары менән хәҙер юҡҡа сығарылған иң дошмандарса һәм әүҙем казак-аҡгвардиясы ихтилалсы ойошмаларҙың, фашистик, террористик һәм шпион-диверсион формированиеларҙың фашланған ҡатнашыусылары; әлеге ваҡытта һаҡ аҫтында тотолған, тикшереү тамамланһа ла, суд органдары тарафынан әле ҡаралмаған ошо категорияға ҡараған элементтар шулай уҡ репрессияға тартыла. # Элекке кулактар, карателдәр, бандиттар, аҡтар, секта активистары, диндарҙар һәм хәҙерге көндә төрмәләрҙә, лагерҙарҙа, хеҙмәт ауылдарында һәм колонияларҙа тотолған һәм унда ҡоротҡос советтарға ҡаршы эш алып барыусы башҡа элементтар; # Енәйәтсел эшмәкәрлек алып барыусы һәм енәйәтсел мөхит менән бәйле енәйәтселәр (бандиттар, талаусылар, бурҙар-рецидивистар, контрабандист-профессионалдар, аферист-рецидивистар, мал-ат урлаусылар), ; шулай уҡ эштәре буйынса тикшереү тамамланһа ла, әммә суд органдары тарафынан уларҙың эштәре ҡаралмаған һәм әле һаҡ аҫтында тотолған ошо категорияға ҡараған элементтар. # Лагерҙарҙа һәм хеҙмәт поселениеларында булған һәм унда енәйәтсел эшмәкәрлек алып барған енәйәтсел элементтар. Бөтә репрессияларға дусар булғандар ике категорияға бүленә: # «иң дошмандарса элементтар» кисекмәҫтән ҡулға алынырға һәм, тройкаларға эштәре ҡаралғандан һуң — атып үлтерелергә тейеш. # «улай уҡ әүҙем булмаған, әммә шулай ҙа дошмандарса элементтар» ҡулға алынырға тейеш һәм лагерҙарға йәки төрмәләргә 8 йылдан 10 йылға тиклемге срокка ултыртылырға тейеш. НКВД-ның бойороғо буйынса меңдәрсә эштәрҙе тиҙ арала ҡарау өсөн республикалар һәм өлкәләр кимәлендә «оператив тройкалар» булдырыла. Тройка составына ғәҙәттә рәйес — урындағы НКВД-ның начальнигы, ағзалары — урындағы прокурор һәм ВКП(б) -ның өлкә, край йәки республика комитетының беренсе секретары ингән. Советтар Союзының һәр регионы өсөн ике категория буйынса ла лимиттар (сиктәр) булдырыла (см.). Репрессияларҙың бер өлөшө хөкөм ителгән һәм лагерҙарҙа булған кешеләргә ҡарата үткәрелә. Улар өсөн «беренсе категория» лимиттары билдәләнә (10 мең кеше.) һәм шулай уҡ тройкалар булдырыла. Бойороҡ буйынса хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләре ағзаларына репрессиялар билдәләнә: # «Ағзалары әүҙем советтарға ҡаршы ғәмәлдәргә һәләтле булған» ғаиләләр лагерҙарға йәки хеҙмәт ҡасабаларына сығарылырға тейеш. # Сик буйында йәшәүсе атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре республикалар, крайҙар һәм өлкәләрҙең эске өлөшөнә күсерелергә тейеш. # Мәскәүҙә, Ленинградта, Киевта, Тбилисиҙа, Баҡыла, Дондағы Ростовта, Таганрогта һәм Сочи, Гагры һәм Сухуми райондарында йәшәгән атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре сик буйынан тыш башҡа өлкәләргә, уларҙың һайлауы буйынса, күсереләләр. # Репрессияланғандарҙың бөтә ғаиләләре учетҡа һәм даими күҙәтеү аҫтына ҡуйылырға тейеш. «Кулак операцияһының» сроктары бер нисә тапҡыр оҙайтыла, ә лимиттар ҡабаттан ҡарала. Шулай, 1938 йылдың 31 ғинуарында Политбюроның ҡарары менән 22 регион өсөн 57 200 кешелек өҫтәмә лимит бүленә, шул иҫәптән «беренсе категория» буйынса — 48 мең, 1 февралдә Политбюро Алыҫ Көнсығыш лагерҙары өсөн 12 мең кешелек «беренсе категория» буйынса өҫтәмә лимит, 17 февралдә — дополнительный лимит для Украины өсөн ике категория буйынса 30 мең өҫтәмә лимит, 31 июлдә — Алыҫ Көнсығыш өсөн (15 мең — «беренсе категория», 5 мең икенсе категория буйынса), 29 августта Чита өлкәһе өсөн — 3 мең. [[1937 йыл]]дың авгусынан [[1938 йыл]]дың ноябренә тиклем тройкаларҙың хөкөмдәре буйынса 390 мең кеше үлтерелә, 380 мең ГУЛаг лагерҙарына оҙатыла<ref>{{cite web|url=http://istmat.info/node/14957|title=Справка НКВД СССР о количестве осужденных за время с 1 октября 1936 г. по 1 ноября 1938 г.|accessdate=2016-08-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/687Q0rHHB?url=http://lost-empire.ru/index.php?option=com_content|archivedate=2012-06-02|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524193320/http://istmat.info/node/14957 |date=2019-05-24 }}</ref>. [[Файл:Stalin_visa_on_repressions_list.jpg|справа|мини|344x344пкс|Киров обкомының секретары М. Н. Родиндың «беренсе категория» лимитын — 300 кешегә һәм «икенсе категория» лимитын 1000 кешегә арттырыу буйынса запросы, ҡыҙыл ҡәләм менән Сталиндың күрһәтмәһе — беренсе категория буйынса 300-гә түгел, 500 кешегә, һәм икенсе категория буйынса 1000 кешегә түгел, ә 800 кешегә арттырыу. 1937 йылдың 22 октябре]] 1938 йылдың 21 майында НКВД-ның бойороғо менән «милиция тройкалары» ойошторола, уларҙың «социаль яҡтан хәүефле элементтарҙы» судһыҙ һөргөнгә йәки 3—5 йылға төрмәгә хөкөм итеү хоҡуҡтары булған. Әлеге тройкалар 400 мең кешегә төрлө приговорҙар сығара. Ҡаралған кешеләр исемлегенә шулай уҡ енәйәтсе рецивистар һәм алыпһатарҙар ҙа эләккән. Репрессиялар көсәйгән саҡта атып үлтерелгәндәрҙең туғандарына ғәйепләнеүселәр «яҙышыу хоҡуҡһыҙ 10 йыл лагерҙарға» хөкөм ителгән тип хәбәр итеү практикаға ингән.шул уҡ ваҡытта суд эштәрендә ысынбарлыҡ приговор — атып үлтереү — күрһәтелгән. Әлеге практика юридик яҡтан СССР НКВД-һының 1939 йылдың 11 майындағы «Ҡулға алынғандарҙың һәм хөкөм ителгәндәрҙең тотолған урыны тураһында белешмәләр биреү тураһында» исемле 00515-се һанлы указы менән нығытылған<ref>[http://statehistory.ru/646/10-let-bez-prava-perepiski/ 10 лет без права переписки — расстрел (из истории сталинских репрессий)]</ref>. ==== Сит ил кешеләренә һәм этник аҙсылыҡтарға ҡарата репрессиялар ==== * 1936 йылдың 9 мартында Политбюро ЦК ВКП(б-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы «СССР-ҙы шпион, террористик һәм диверсион элементтар килеп инеүҙән сикләгән саралар тураһында» тигән ҡарары сыға. Уға ярашлы илгә сәйәси эмигранттарҙың күсеп килеүе ҡатмарлаштырыла һәм СССР территорияһында халыҡ-ара ойошмаларҙы «таҙартыу» өсөн комиссия булдырыла. * 1937 йылдың 25 июлендә Ежов 00439-се һанлы бойороҡҡа ҡул ҡуя һәм уны ғәмәлгә индерә, НКВД-ның урындағы органдарына 5-көнлөк срок эсендә бөтә герман подданныйҙарын, шул иҫәптән оборона цехтары булған хәрби заводтарҙа, шулай уҡ тимер юлдары транспортында элек эшләгән йәки хәҙер эшләп йөрөгән сәйәси эмигранттарҙы ла, ҡулға алырға ҡушыла. Уларҙың эштәре буйынса алып барылған тикшереү ваҡытында "әлегә тиклем фашланмаған герман разведкаһы агентураһын бөтә мөмкинлектәрҙе файҙаланып асыҡларға " (<ref name="order00439">[http://www.martyr.ru/content/view/36/41/ ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА СССР от 25.06.1937] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527134403/http://www.martyr.ru/content/view/36/41/ |date=2009-05-27 }}</ref>). Был эштәр буйынса 30 608 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән атып үлтереүгә 24 858 кеше тарттырыла. * 1937 йылдың 11 авгусында Ежов 00485-се һанлы бойороҡҡа ҡул ҡуя, был бойороҡ буйынса 20 августан "Поляк ғәскәри ойошмаһы"ның урындағы ойошмаларыны тулыһынса ҡыйратыу буйынса киң күләмле операция башлана, уны 3-айлыҡ срокта тамамларға бойорола(<ref name="order00485">[http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%E2%84%96_00485 ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА ССР от 11.08.1937]</ref>). Был эштәр буйынса 103 489 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 84 471 кеше атып үлтерелә. [http://www.idf.ru/2/7.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322222940/http://www.idf.ru/2/7.shtml |date=2007-03-22 }} * 1937 йылдың 17 авгусында Румыниянан Молдавияға һәм Украинаға ҡасып килгәнгә ҡарата «румын операцияһы» үткәреү тураһында бойороҡ сыға. 8292 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 5439 кеше атып үлтерелә. * 1937 йылдың 30 ноябрендә — директива НКВД-ның Латвиянан касып килеүселәргә, латын клубтары һәм йәмғиәттәре активистарына ҡарата директиваһы сыға. 21 300 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 16 575 кеше атып үлтерелә. * 1937 йылдың 11 декабрендә НКВД-ның гректарға ҡарата операция тураһында директиваһы сыға. 12 557 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 10 545 кеше атып үлтерелә. * 1937 йылдың 14 декабрендә НКВД -ның «латыш линияһы» буйынса эстондарға, литваларға, финдар, шулай уҡ болҡарҙар репрессияларҙың йәйелдереүе тураһында директива сыға. «Эстон линияһы» буйынса 9 735 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән атып үлтереүгә 7998 кеше хөкөм ителә, «фин линияһы» буйынса 11 066 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 9078 кеше атып үлтерелгән. * 1938 йылдың 29 ғинуарында НКВД-ның «иран операцияһы» тураһында директива сыға. 13 297 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 2 046 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. * 1938 йылдың 1 февралендә НКВД-ның болгарҙарға һәм македонецтарға ҡарата «милли операция» тураһында директива сыға. * 1938 йылдың 16 февралендә НКВД-ның «афган линияһы» буйынса ҡулға алыуҙар тураһында директива сыға. 1 557 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 366 атып үлтереүгә хөкөм ителә. * 1938 йылдың 23 мартында Политбюроның оборона сәнәғәтен репрессиялар ҡағылған милләт кешеләренән таҙартыу тураһында ҡарары сыға. * 1938 йылдың 24 июнендә Оборона Наркоматаның СССР территорияһында сағылдырылмаған милләтле хәрбиҙәрҙе об увольнении РККА-нан сығарыу тураһында директива сыға. ==== Юғары судтың Хәрби коллегияһын хөкөм итеү ==== 1937—1938 йылдарҙа Юғары Советтың хәрби коллегияһы (ВКВС) атып үлтереүгә яҡынса 30 000 кешене хөкөм ителә. Оло террор осоронда Политбюро ағзалары 43 768 кешенән торған 383 исемлеккә ҡул ҡуйғандар. Исемлектәрҙә алдан уҡ язалау саралары яҙыла<ref>[http://stalin.memo.ru/images/intro.htm Сталинские списки — введение]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==== Репрессияланған ғаиләләр ағзалары ==== «Атаһы улы өсөн яуап бирмәй» тигән билдәле һүҙҙәр Сталин тарафынан 1935 йылдың декабрендә Мәскәүҙә үткән алдынғы комбайнсылар кәңәшмәһендә, [[башҡорттар|башҡорт]] колхозсыһы Гильбаның («Кулактың улы булһам да, мин эшселәр һәм крәҫтиәндәр эше һәм социализмды төҙөү өсөн көрәшәсәкмен») һүҙҙәренә яуап итеп әйтелә. Әммә йыл ярым үтер-үтмәҫ ВКП-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы 1937 йылдың 5 июлендәге П51/144-се һанлы Ҡарары ҡабул итә<ref>[http://www.memo.ru/history/document/pb-4sir.htm АП РФ, ф. 3, оп. 58, д. 174, л. 107]</ref>: Әлеге бойороҡҡа 1937 йылдың 15 авгусында бер нисә аныҡлыҡ индергән НКВД-ның тейешле директиваһы сыға: * тоталь репрессиялар ҡатындарына һәм балаларына ғына ҡарата регламентлана (Политбюро бойороғондағы һымаҡ бөтә туғандар түгел); * ҡатындары ирҙәре менән бергә ҡулға алынырға тейеш; * элекке ҡатындар, улар «контрреволюцион эшмәкәрлектә» ҡатнашҡан осраҡта ғына, ҡулға алына; * 15 йәштән өлкәнерәк балаларҙы «социаль яҡтан хәүефле» тип табылған осраҡта ғына ҡулға алырға була; * ауырлы, имсәк балалары ҡулдарында булған, ауыр сирле ҡатындарҙың ҡулға алыуҙы ваҡытлыса кисектереп торорға; * әсәһе ҡулға алынғандан һуң ҡарауһыҙ ҡалған балалар балалар йорттаарына урынлаштырылалар, әгәр «ҡалған етемдәрҙе башҡа туғандары (репрессияға дусар ителмәгән) үҙ ҡарамағына алырға теләүселәргә ҡаршы килмәҫкә»; * Директиваның үтәлеше НКВД-ның Махсус кәңәшмәһенә йөкмәтелә. Артабан бындай практика бер нисә тапҡыр үҙгәртелә. 1937 йылдың октябрендә директивой НКВД-ның директиваһы менән репрессияланғандар ғаиләләре ағзаларына ҡарата «уң троцкист блогынан» ҡайһы бер хөкөм ителгәндәрҙең «милли линиялар» буйынса репрессиялары киңәйтелә («поляк линияһы», «немец», «румын», «харбин»). Әммә ноябрҙә үк бындай ҡулға алыныуҙар туҡтатыла. 1938 йылдың октябренән НКВД хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындарын «ирҙәренең контрреволюцион эшенә ярҙам иткән осраҡта» йәки уларҙың советтарға ҡаршы ҡараштары тураһында мәғлүмәттәр булған саҡта ғына ҡулға алына. Күпселек хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындарының сроктары 1940-сы йылдар башында тамамлана. Әммә, һуғыш башланыу сәбәпле, 1941 йылдың 22 июнендә үк енәйәтселәрҙе һәм «контрреволюцион элементтарҙы» азат итеүҙе тыйыу тураһында директива сыға. шул уҡ ваҡытта бер йылдан хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләрен азат итеү тураһында яңы директива сыға. Бөтә азат ителгәндәр лагерҙарҙа ирекле ялланыусылар хәлендә ҡалырға тейеш була. тулыһынса улар һуғыштан һуң ғына азат ителә, шул уҡ ваҡытта уларға эре ҡалаларҙа йәшәү тыйыла. 1950-се йылдарҙа, после КПСС-тың XX съезынан һуң, хөкөм ителәгнәдәрҙең ғаиләләренең төа массаһы реабилитациялана. НКВД-ның 00386-сы һанлы бойороғона ярашлы 18 мең хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындары ҡулға алынһа һәм 25 мең бала тартып алынһа, башҡа эштәр буйынса хөкөм ителгәндәрҙең йәки «элекке кешеләрҙең»(элкке диндарҙар, батша чиновниктары, дворяндар һәм башҡалар) ғаилә ағзалары лагерҙарға ултыртылмай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан улар төрлө сикләүҙәргә дусар булалар — мәҫәлән, юғары уҡыу йорттарына инеү, эшкә төшөү, Ҡыҙыл Армияға саҡырыу, йыш ҡына һайлау хоҡуғынан мәхрүм ителәләр («лишенецтар»). Бындай дискриминация күп кенә кешеләрҙе биография элементтарын йәшерергә мәжбүр итә, шулай итеп, «Үҙ аталарыбыҙҙан баш тартабыҙ» кампанияһы башлана. 1930 йылдың 30 мартында Үҙәк башҡарма комитеты үҙенең ҡарары менән "лишенецтарҙың " балаларын һайлау зоҡуҡтарында тергеҙә, 1933 йылдың мартында һайлау хоҡуҡтарында кулактарҙың балалары ла тергеҙелә. 1935 йылда казактарҙың балаларын [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|РККА]] -ға алырға рөхсәт ителә. 1938 йылдың 27 авгусында хөкөм ителгән менән никахты бер яҡлап өҙөү мөмкинлеге тураһында НКВД-ның циркуляры сыға. 1939 йылда Ҡыҙыл Армияһына алыуҙа синфи ҡараш бөтөрөлә, шул уҡ ваҡытта «элеккеләрҙең» балаларына хәрби училищеларына инеү рөхсәт ителмәй. ==== Оло террорҙың тамамланыуы ==== 1938 йылдың 22 авгусында СССР НКВД-ның башлығының 1-се урынбаҫары вазифаһына Л. П. Берия тәғәйенләнә, ул 1938 йылдың сентябренән алып 1939 йылдың ғинуарына тиклем НКВД-ла, прокуратурала, милицияла киң күләле ҡулға алыуҙар башҡара. Ежов ысынында НКВД-лағы эшенән ситләштерелә. 1938 йылдың 17 ноябрендә НКВД-ның судтан тыш тройкалары тарҡатыла. 1938 йылдың 25 ноябрендә Л. П. Берия НКВД башлығы вазифаһында Ежовты алыштыра. 1939 йылдың 10 апрелендә Ежов сит ил разведкалары менән хеҙмәттәшлек итеүҙә һәм террористик эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына, 1940 йылдың 3 февралендә хөкөм ителә һәм иртәгеһенә атып үлтерелә. == 1939—1941 йылдарҙағы сәйәси репрессиялар == [[Файл:Kuznetsov_prigovor.jpg|мини|382x382пкс|1941 йылдың 7 июлендәге С. И. Кузнецовтың приговоры. 1955 йылда реабилитация тураһында справкағаСССР-ҙың Юғары Советының Хәрби коллегияһын етәкләгән А. Чепцов ҡул ҡуйған (см. [[Сталинские репрессии#Реабилитация|ниже]])]] СССР-ға Польшаның көнсығыш райондарын — Көнбайыш Белоруссияны һәм Көнбайыш Украинаны ҡушыу буйынса хәрби операциянан һуң әлеге территорияларҙа ҡулға алыныу кампанияһы башлана. НКВД-ның дәүләт именлеге баш идаралығының статистик мәғлүмәттәренә ярашлы контрреволюцион ғәйепләү буйынса 1939 йылдың сентябренән алып 1941 йылдың июненә тиклем унда 108 063 кеше ҡулға алына<ref name="Горланов">{{cite web|url=http://www.memo.ru/history/POLAcy/TABLES-2.htm|title=Об арестах в западных областях Белоруссии в 1939—1941 гг.|author=О. А. Горланов, А. Б. Рогинский.|work=Репрессии против поляков и польских граждан : Сб. ст.|publisher=Польская комиссия Общества «Мемориал»|accessdate=2011-03-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/65QJBGWUE?url=http://www.memo.ru/history/POLAcy/TABLES-2.htm|archivedate=2012-02-13|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111031133036/http://memo.ru/history/Polacy/tables-2.htm |date=2011-10-31 }}</ref>. Бынан тыш, 1940 йылда Көнбайыш Белорусиянан һәм Көнбайыш Украинанан халыҡтың өс массауи депортацияһы үткәрелә: # 1940 йылдың февралендә 140 мең тирәһе поляк осадниктары һәм урмансылары ғаиләләре менән СССР-ҙың төньяҡ һәм көнсығыш райондарына НКВД-ның махсус поселениеларына алып кителә; # 1940 йылдың апрелендә йәшерен ойошмаларҙың, поляк армияһы офицерҙарының, полицейскийҙарҙың, төрмәселәрҙең, жандармдарҙың, алпауыттарҙың, фабриканттарҙың һәм поляк дәүләт аппараты чиновниктарының 61 меңгә яҡын ғаилә ағзалары Ҡаҙағстанға административ һөрөлөүгә дусар була. Был ғаиләләрҙең башлыҡтары башлыса атып үлтерелгән була (Катынь атып үлетереүе); # 1940 йылдың июль аҙағында нацистик Германияһы оккупациялаған [[Польша]] территорияһынансовет гражданлығынан баш тартҡан яҡынса 78 мең ҡасҡын были депортацияла. Улар араһында бик күп [[йәһүдтәр]] була 1941 йылдың май-июнендә 1939—1940 йылдарҙа бөтә СССР-ға ҡушылған территорияларҙа (Көнбайыш Украина һәм Көнбайыш Белоруссия, Прибалтика, [[Молдова|Молдавия]], УССР-ҙың [[Черновцы өлкәһе|Черновцы]] һәм Измаил өлкәләре) НКВД тарафынан «социаль яҡтан ят» элементтарҙы ҡулға алыу буйынса массауи операциялар һәм депортациялар үткәрелә. «Контрреволюцион партияларҙың һәм советтарҡға ҡаршы милли ойошмаларҙың» ҡатнашыусылары, элекке алпауыттар, эре сауҙасылар, фабриканттар һәм чиновниктар, элекке жандармдар, һаҡсылар, полицияның һәм төрмәләрҙең етәксе составы. Улар СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмәһе ҡарарҙары буйынса 5—8 йылға лагерҙарға ебәрелә, артабан улар алыҫ ерҙәргә 20 йылға һөрөлөргә тейеш. Уларҙың ғаиләләренең ағзалары, «контрреволюцион милли ойошмаларҙың» ҡатнашыусыларының ғаилә ағзалары, шулай уҡ совет гражданлығынан баш тартҡан поляк ҡасҡындары, 20 йылға Ҡаҙағстанға, Коми АССР-ға, Алтай һәм Красноярск крайҙарына, Киров, Омск һәм Новосибирск өлкәләренә һөрөләләр Ошо операциялар һөҙөмтәһендә лагерҙарға 19 мең кеше оҙатыла, тағы ла 87 мең поселениеға ебәрелә Репрессияланғандарҙың һаны төрлө территориялар буйынса<ref name="Гурьянов">{{статья|автор=Гурьянов А. Э.|заглавие=Масштабы депортации населения в глубь СССР в мае — июне 1941 г.|ссылка=http://www.memo.ru/history/POLAcy/G_2.htm|издание=Исторические сборники «Мемориала»|место=М.|издательство=Звенья|год=1997|выпуск=1: Репрессии против поляков и польских граждан|страницы=137—175}}</ref>: * Эстония — 10 016 * Литва — 17 501 * Латвия — 16 900 * Молдавия, Черновцы һәм Измаил өлкәләре * УССР — 30 389 * Көнбайыш Украина — 11 093 * Көнбайыш Белоруссия —яҡынса 21 000. <ref name="memorialpoland">[http://www.memo.ru/history/POLAcy/vved/Index.htm ПОЛЬСКАЯ ПРОГРАММА «МЕМОРИАЛА»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221231921/http://www.memo.ru/history/POLAcy/vved/Index.htm |date=2008-02-21 }}</ref>. Совет-фин һуғышы ваҡытында әсирлеккә эләккән совет хәрбиҙәре 1940 йылда һуғыш тамамланыуы менән тыуған яҡҡа ҡайтҡандан һуң шулай уҡ репрессияларға дусар булалар. Л.Берия Сталинға, судҡа бирер өсөн етерлек мәғлүмәт булмаған 4354 элекке хәрби әсирҙәр СССР НКВД-ның Махсус кәңәшмәһе ҡарары менән холоҡто төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарына 5 йылдан 8 йылға тиклем срокка хөкөм итеү планлаштырыуы тураһында, хәбәр итә, әсирлеккә эләккәндә яраланған, ауырыу йәки туңған булған 450 кеше генә азат ителә ала.<ref>[http://www.kominarod.ru/gazeta/papers/paper_1418.html М.Рогачёв. Жертвы блицкрига] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120194939/http://www.kominarod.ru/gazeta/papers/paper_1418.html |date=2012-11-20 }}</ref> Молотов-Риббентроп пакты менән бәйле СССР-ҙа ҡайһы бер ҡулға алынған немец һәм австриялы эмигранттар (мәҫәлән, М. Бубер-Нейман, Ф. Г. Хоутерманс) 1940 йылда [[Өсөнсө рейх|нацист Германияға]] бирелә, улар унда нацист төрмәләренә һәм концентрацион лагерҙарына ултыртыла. == [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осорондағы сәйәси репрессиялар == Һуғыштың башында, немец ғәскәрҙәре яҡынлашҡан саҡта, «контрреволюцион эшмәкәрлектә» шикле күренгән йәки ғәйепләнгәндәр йыш ҡына судтан тыш тәртиптә атып үлтереләләр. Айырыуса йыш был практика [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]]-ҙың көнбайыш өлкәләрендә, әҙерәк кимәлдә [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]]-ҙа һәм һирәкләп Прибалтика совет республикаларында ҡулланыла. Ошо уҡ практика РСФСР-ҙа һәм Карел-Фин ССР-нда немец ғәскәрҙәре үтеп ингән саҡта ҡулланыла. НКВД-ның рәсми документтарында был ғәмәлдәр «төрмәләрҙе бушатыу» йәки «1-се категория буйынса сығып китеү» тип атала. Атып үлтереүҙәр башлыса төрмәләрҙә үтә, шулай уҡ «контрреволюцион» статьялар буйынса ҡулға алынғандар йәки шиклеләр конвой аҫтында булғанда атып үлтерелгән осраҡтар билдәле. 1941 йылдың май-июнендә оборона сәнғәтенең ҡайһы бер юғары вазифалы хәрбиҙәре һәм етәкселәре ҡулға алына — элек Генераль штабтың начальнигы вазифаһын биләгән маршал К. Мерецков, илдең ПВО-һының начальнигы Г. Штерн, генерал-полковник А. Локтионов (ҡулға алынғанға тиклем Прибалтика хәрби округы командующийы вазифаһынан бушатылған), помощник начальника Генштаб начальнигы урынбаҫары генерал-лейтенант Я. Смушкевич, РККА ВВС-ның командующийы П. Рычагов, ВВС штабы начальнигы П. Володин, 7 армияһы ВВС-ының начальнигы И. Проскуров, ВВС-тың Хәрби академияһы начальнигы Ф. Арженухин, генералдар М. Каюков һәм П. Юсупов, РККА -ның Баш артиллерния идаралығының артиллерия комитеты рәйесенең урынбаҫары И. Засосов,ә шулай уҡ ҡоралдар наркомы Б.Ванников, уның урынбаҫарҙары Барсуков һәм Мирзаханов, патрон главкыһының начальнигы Ветошкин, ҡорал заводтарының бер нисә директоры һәм баш инженерҙары, РККА-ны ҡораллау буйынса етәксе хеҙмәткәрҙәр — Баш артиллерия идаралығы (ГАУ) начальнигының урынбаҫары Г. Савченко, ВВС-ты ҡоралдары начальнигы И. Сакриер, Баш артиллерия идаралығының (ГАУ) уҡсы ҡоралы идаралығы начальнигы С. Склизков. Әммә тиҙҙән Ванников һәм ҡорадар наркомытының башҡа хеҙмәткәрҙәре, ә шулай уҡ ҡайһы бер хәрбиҙәр, шул иҫәптән Мерецков, азат ителә, 1941 йылдың 17 октябрендә эске эштәр наркомы Л.Берия бер ниндәй судһыҙ йәки хатта судтан тыш органдаың ҡарарһыҙ Штернды, Локтионовты, Смушкевичты, Савченконы, Рычаговты, Сакриерҙы, Засосовты, Володинды, Проскуровты, Склизковты, Арженухинды һәм Каюковты, ҡоралдар наркоматының тәжрибә бүлеге начальнигы М. Соборновты, ҡоралдар наркоматының махсус конструкторлыҡ бюроһы начальнигы Я. Таубинды, СССР-ҙың сауҙа наркомы урынбаҫары Д. Розовты, СССР-ҙың баш арбитры Ф. Голощёкинды, Омск партия обкомы беренсе секретары Д. Булатовты, СССР-ҙың балыҡ сәнәғәте наркомы урынбаҫары С. Вайнштейнды, косметика һәм гигиена институты директоры И. Белаховты, әҙип Е. Дунаевскийҙы, Хәрби-санитар институтының элекке директоры М. Кедровты, шулай уҡ Савченко, Рычагов һәм Розовтың ҡатындарын атып үлтерергә бойора<ref name="autogenerated1">[http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm ЗАПИСКА КОМИССИИ ПРЕЗИДИУМА ЦК КПСС В ПРЕЗИДИУМ ЦК КПСС О РЕЗУЛЬТАТАХ РАБОТЫ ПО РАССЛЕДОВАНИЮ ПРИЧИН РЕПРЕССИЙ И ОБСТОЯТЕЛЬСТВ ПОЛИТИЧЕСКИХ ПРОЦЕССОВ 30-х ГОДОВ (доклад «комисси Шверника», 1963 г.]</ref><ref>[http://www.vkonline.ru/article/10422.html Расстрел в запасной столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308213847/http://www.vkonline.ru/article/10422.html |date=2019-03-08 }}</ref>. [[Файл:Red_Army_purge_1941.jpg|мини|286x286пкс|1942 йылдың 29 ғинуарындағы генералдар П. Клёнов, И. Селиванов, Е. Птухин исемдәре һәм Сталиндың «Расстрелять всех поименованных в записке. И. Ст.» шәхсән резолюцияһы менән «Атып үлтереү» исемлегенең беренсе бите: ]] Һуғыш ваҡытында контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәр буйынса 21 генерал ҡулға алына. 1941-42 йылдарҙа Ленинград блокадаһы ваҡытында «советтарға ҡаршы, контрреволюционхыянатсыл эшмәкәрлек» алып барыуҙа ғәйепленеүҙәр буйынса НКВД-ның урындағы идаралығы тарафынан Ленинград юғары уҡыу йорттарының 200-ҙән 300-гә тиклем хеҙмәткәрҙәре һәм уларҙың ғаилә ағзалары ҡулға алына. Бер нисә суд процестары һөҙөмтәһендә Ленинград фронты ғәскәрҙәренең Хәрби трибуналы һәмЛенинград округының НКВД ғәскәрҙәре тарафынан 32 юғары квалификациялы белгес үлем язаһына хөкөм ителә (дүртеһе атып үлтерелә, ҡалғандарына язалау сараһы холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының төрлө сроктарына алыштырыла), ҡулға алынған күп кенә ғалимдар тикшереү ваҡытында төрмәлә һәм лагерҙарҙа вафат була<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1016684 «РЕЗОЛЮЦИЯ Н. С. ХРУЩЕВА ПРОИЗВЕЛА МАГИЧЕСКОЕ ДЕЙСТВИЕ НА КГБ, ВОЕННУЮ ПРОКУРАТУРУ… АППАРАТ КПК ПРИ ЦК КПСС»: За кулисами реабилитационного процесса. Документы о ленинградских ученых, репрессированных в годы Великой Отечественной войны. 1957—1970 гг.]</ref>. Плендан ҡасҡан һәм совет ғәскәрҙәре азат иткән совет хәрби әсирҙәр, ҡағиҙә булараҡ, тикшереү өсөн бының өсөн махсус рәү булдырылған тикшереү-фильтрацион лагерҙарына оҙатыла, унда улар хөкөм ителгән енәйәтселәр көн иткән шарттарҙа тотолалар. бындай лагерҙар Дәүләт оборона комитетының 1941 йылдың 27 декабрендәге ҡарарына ярашлы төҙөлә<ref>[http://www.soldat.ru/doc/gko/text/1069.html Государственный Комитет Обороны. Постановление № ГКО-1069сс от 27 декабря 1941 г.]</ref> Фильтрацион лагерҙарында тотоу сроктары бер нисек тә сикләнмәй. Һуғыштан һуң плендан азат ителгәндәр һәм репатриацияланған совет хәрбиҙәре эшселәр батальондарына күмер һәм урман сәнәғәте предприятиеларына эшләү өсөн ебәрелә, был предприятиелар илдең алыҫ райондарында урынлаша. Улар араһынан бик күп меңдәр хыянатсыллыҡта ғәйепләнеп, ҡулға алыналар һәм ГУЛАГ лагерҙарына хөкөм ителәләр . 1944 йылдың йәйендә совет ғәскәрҙәре [[Польша]] территорияһына аяҡ баҫа. Быға тиклем Көнбайыш Украина һәм кнбайыш Белоруссия территорияларында, шулай уҡ Литвала, совет ғәскәрҙәре һөргөндә булған поляк хөкүмәтенә буйһонған Крайова Армияһының поляк партизан формированиелары менән осраша. Был формированиеларға совет ғәскәрҙәре ингәнгә тиклем азат ителгән территорияларҙа тәртип тоторға бурыс ҡуйыла. Башта совет ғәскәрҙәре Крайова армияһы менән немецтарға ҡаршы берлектәге операциялар үткәрәләр, һуңынан поляк офицерҙары ҡулға алына, яугирҙар ҡоралһыҙландырыла һәм советтар яҡлы Поляк Ғәскәренә мобилизациялана. Азат ителгән территорияларҙа, йәғни Ҡыҙыл Армия тылында, подпольға киткән Крайова Армияһының отрядтарын ҡоралһыҙландырыу дауам итә. Былар барыһы ла Полшала 1944 йылдың июленән алып була. 1944 йылдың 23 авгусында Люблиндан [[Рязань]] тирәһендәге лагерға Крайова Армияһы яугирҙарының беренсе этабы ебәрелә. Оҙатыу алдынан уларҙы элекке нацистик Майданек концлагерында тоталар<ref>[http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Vovk/28.pdf М. Ю. Вовк «Армия Крайова на территории СССР во время Второй мировой войны»]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20010519220140/http://www.hro.org/editions/karta/nr2/ak.htm]{{Недоступная ссылка|url=|date=14 марта 2011|user=Cherkash}}</ref>. 1945 йылдың 19 ғинуарында Крайова Армияһының һуңғы командующийы Леопольд Окулицкий армияны тарҡатыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. 1945 йылдың февралендә Польшалағы эмигрант поляк хөкүмәте вәкилдәрен, Милли берҙәмлек Советы делегаттарының (ваҡытлы подполье парламентының) күпселеген һәм Армия етәкселәрен НКГБ генералы И. А. Серов конференцияға йыя. Конференцияла һүҙ коммунистик булмаған төркөмдәр вәкилдәренең Советтар Союзы яҡлауы аҫтында булған Ваҡытлы хөкүмәткә инеү ихтималлығы ҡарала. Поляктарға хәүефһеҙлек гарантиялары вәғәҙә ителә, әммә уларҙа Прушкувала [[27 март]]та ҡулға алалар һәм Мәскәүгә алып киләләр, бында суд үткәрелә. Совет дәүләт именлеге органдары һәм ғәскәрҙәре Поляк Халыҡ Республикаһы органдарына антикоммунистик ихтилалсыларына ҡаршы көрәштә булышлыҡ итәләр. Белосток воеводлығында 1945 йылдың июлендә совет ғәскәре ҡулға алған 592 поляк гражданы судтан тыш тәртиптә атып үлтерелгән тип фаразлап була. 1945 йылдың ғинуарында билдәһеҙ сәбәптәр буйынса Совет ғәскәрҙәре менән оккупацияланған Венгрия территорияһында СМЕРШ органдары тарафынан [[Швеция|швед]] дипломаты Рауль Валленберг ҡулға алына, ул, рәсми рәүештәге мәғлүмәттәр буйынса, 1947 йылда төрмәлә вафат булған. 1945 йылда СМЕРШ органдары Үҙәк Европала беренсе тулҡын урыҫ эмигранттарын ҡулға ала. Шулай итеп, [[Чехословакия]]ла 400 тирәһе эмигрант ҡулға алына. 1о йылға төрмәгә ултыртыу сәбәптәре араһында башлыса «Граждандар һуғышында ҡатнашыу», «советтарға ҡаршы ойошма ағзаһы булыу», «публиковал свои статьи в чешской газете „Народни листы“» гәзитендә үҙенең мәҡәләләрен баҫтырған", «советтарға ҡаршы агитация» формулировкалары була<ref>[http://www.ruslo.cz/articles/785/ 11 мая 1945 года. Памяти жертв репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517133457/http://www.ruslo.cz/articles/785/ |date=2014-05-17 }}</ref>. 1945 йылдың авгусында совет ғәскәрҙәре Манчжурияға ингәндән унда йәшәгән урыҫ эмигранттары шулай уҡ ҡулға алыналар<ref>[http://asiapacific.narod.ru/countries/china/n_e_ablova/5.4.htm Российская эмиграция в Китае после второй мировой войны (1945 — конец 1950-х гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220190747/http://asiapacific.narod.ru/countries/china/n_e_ablova/5.4.htm |date=2014-12-20 }}</ref>. 1945 йылда эмигранттарҙың бер төркөмөн Финляндия СССР-ға тапшыра (Лейно тотҡондары). == Һуғыштан һуңғы сәйәси репрессиялар == 1945 йылдың декабрендә — 12-се һауа армияһы командующийы авиация маршалы С. А. Худяков, 1946 йылдың апрелендә ВВС-тың баш командующийы, авиацияның баш маршалы авиации А. А. Новиков ҡулға алыналар. Шулай уҡ авиация сәнәғәте наркомы А. И. Шахурин, Хәрби-Һауа Көстәренең (ВВС-тың) баш инженеры А. К. Репин, ВВС-тың хәрби советы ағзаһы Н. С. Шиманов, ВВС-тың баш заказдар идаралығы начальнигы Н. П. Селезнев һәм ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты кадрҙар идаралығы бүлектәре начальниктары А. В. Будников и Г. М. Григорьян («Авиация эше»). 1946 йылдың 10 — 11 майында СССР-ҙың Юғары Судының хәрби коллегияһы Новиковды, Шахуринды, Репинды, Шимановды, Селезневды, Будниковды һәм Григорьянды ғәйепле тип таный, улар «үҙ-ара һөйләшеп, яраҡһыҙ самолеттарҙы һәм моторҙарҙы эре партиялар менән алып индереү һәм ВВС-тың строевой частарында ҙур һанлы аварияларға һәм катастрофаларға, осоусыларҙың һәләк булыуына килтереү өсөн» ғәйепләнеп, 128-а статьяһы буйынса (яраҡһыҙ продукция сығарыу) һәм 193-17 (властан артыҡ файҙаланыу, ғәмһеҙлек, шулай уҡ РККА-ның етәкселек иткән составы яғынан эшкә һалҡын мөнәсәбәте) 2 йылдан 7 йылға тиклем сроктарға ултыртылалар. С.Худяков 1950 йылда Хыянатсыллыҡта ғәйепләнә һәм атып үлтерелә. 1947 йылдың ғинуарында генерал-полковник Волга буйы хәрби округы ғәскәрҙәренең командующийы В. Н. Гордов, уның урынбаҫары маршал, 1942 йылда генерал-майор дәрәжәһенә тиклем түбәнәйтелгән Г. И. Кулик һәм шул уҡ округтың штаб начльнигы, генерал-майор Ф. Т. Рыбальченко. Улар телефондан һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә ғәйепләнәләр. 1948 йылдың апрелендә СССР-ҙың диңгеҙ флоты министры А. А. Афанасьевтың эше уйлап табыла, МГБ хеҙмәткәрҙәре «АҠШ разведкаһы» хеҙмәткәрҙәре исеменән уны урлайҙар һәм шулай итеп ғәйеп тағыла. Махсус кәңәшмәһе ҡарары буйынса Афанасьевты 1949 йылдың 14 майында 20 йылға төрмәгә хөкөм итәләр 1948 йылда маршал [[Жуков Георгий Константинович|Г. Жуковҡа]] яҡын булған генерал-лейтенант В. В. Крюков һәм генерал-лейтенант К. Ф. Телегин («Трофей эше») ҡулға алыналар. 1951 йылда улар контрреволюцион агитация һәм уғлыҡ өсөн ғәйепләне, һәр береһе 25-әр йылға төрмәгә хөкөм ителә. 1948 йылдың февралендә СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы признала виновными адмиралдар Н. Г. Кузнецов, Л. М. Галлер, В. А. Алафузов һәм Г. А. Степановтарҙы ғәйепле тип таный. Улар 1942—1944 гйылдарҙа СССР хөкүмәтенең рөхсәтенән тыш [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияға]] һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-ға секретлы һыҙмаларҙы һәм бейек парашют торпедоһының , дистанцион гранатаның, бер нисә корабль артиллерия системалары тасуирламаларын, атыу менән идара итеү схемаларын, шулай уҡ бик күп һанлы йәшерен диңгеҙ карталарын биреүҙә ғәйепләнәләр. 1952 йылдың мартынан алып августҡа тиклем СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы ҡарары менән оҙайлы сроктарға 35 генерал хөкөм ителә, шул иҫәптән 21 генерал һуғыш ваҡытында ҡулға алына, ҡалған 14 генерал һуғыштан һуңғы осорҙа (шул иҫәптән авиация маршалы Г. А. Ворожейкин). Уларҙың күбеһе советтарға ҡаршы агитация алып барыуҙа, ҡайһы берҙәре Ватанға хыянат итеүҙә ғәйепләнә. Германияның совет оккупация зонаһында немец граждандарын НКВД-ның (МВД) махсус лагерҙарына ултыртыу өсөн оппозицион сәйәси төркөмдәр булдырыуҙа, көнбайыш оккупацион зоналарҙа урынлашҡан ойошмалар менән бәйләнештәр булдырыуҙа шик булыуы ла етә. Был осраҡтарҙа совет енәйәт законының 58-се статьяһы (шпионаж һәм агентура эшмәкәрлеге) ҡулланыла<ref name="Cornelius129">Kai Cornelius, Vom spurlosen Verschwindenlassen zur Benachrichtigungspflicht bei Festnahmen, BWV Verlag, 2004, pp.129, [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/3830511655 ISBN 3-8305-1165-5]</ref>. Ҡайһы берҙә Үҙәк Европа илдәре активистары ({{Тәржемәһеҙ 3|Ковач, Бела (политик, 1908)|Бела Ковач|4=Béla Kovács (politician, 1908)}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә "style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>баш., Шара Кариг, Бельтер төркөмө, Арно Эш) СССР-ға килтерәләләр һәм улар совет судтары һәм Махсу Кәңәшмә хөкөм сығара. Совет хәрби трибуналы ҡарары буйынса Германияла 1952 фальсификацияланған ғәйеп буйынса ССС төрмәһенә коммунист Лео Бауэр һәм Германияның Либераль-демократик партияһының генераль секретары Гюнтер Штемпель оҙатыла. 1947 йылда «Көнбайыш алдында ялағайлыҡҡа» ҡаршы пропагандистик кампания башлана. Уны башлау өсөн СССР-ҙың медицина фәндәре академияһының корреспондент-ағзаһы Н. Г. Клюева һәм профессор Г. И. Роскин сәбәпсе булалар. Клюева һәм Роскин рак ауырыуынан, уларҙың фекеренсә, бик мөһим препарат уйлап табалар — «КР» (круцин). Юыл асыш менән (ул тейешле кимәлдә тикшерелмәгән була) американдар ҡыҙыҡһыналар һәм китапты сығарыу өсөн берлектәге тикшереүҙәр үткәреү буйынса программа тәҡдим итәләр. Алдан килешеү буйынса (властарҙың рөхсәтенән) 1946 йылдың ноябрендә АҠШ-ҡа командировкаға ебәрелгән СССР-ҙың медицина фәндәре академияһының академик-секретары В. В. Парин һауылҡ һаҡлау минстры күрһәтмәһе буйынса китаптың ҡулъяҙмаһын һәм препарат менән ампулаларҙы американ ғалимдарына тапшыра. Әммә Сталинға был бик ныҡ оҡшамай.Ҡайтыу менән Парин ҡулға алына һәм «Ватанға хыянат иткән өсөн» 25 йылға хөкөм ителә. <blockquote class=""> …7. Тикшереү талаптарына ҡаршылыҡ күрһәткән, үҙҙәрен провокацион тотҡан һәм төрлө ысулдар менән тикшереүҙе оҙайтырға йәки дөрөҫ юлдан тайпылдырырға тырышҡан ҡулға алыныусыларға ҡарата ҡаты һаҡ аҫтында тотоу саралары ҡулланыла. Атап әйткәндә: а) йоҡо сәғәттәре кәметелгән һәм туҡланыу һәм башҡа көнкүреш хәжәттәре буйынса насарыраҡ булған ҡатыраҡ режимлы төрмәгә күсереү; б)бер кешелек камераларға урынлаштырыу; в) саф һауала йөрөүҙән, аҙыҡ-түлек тапшырмаларҙан һәм китап уҡыу хоҡуғынан мәхрүм итеү; г) карцерға 20 тәлеккә тиклем ултыртыу. иҫкәрмә: карцерҙа, иҙәнгә беркетелгән бүкәндән һәм түшәк кәрәк-яраҡтарһыҙ карауаттан тыш, башҡа йыһаз булмай; йоҡлау өсөн карауат тәүлегенә алты сәғәткә бирелә; карцерҙа тотолған хөкөм ителгәндәргә тәүлегенә 300 грамм икмәк һәм ҡайнар һыу һәм көнөнә бер таҡыр эҫе аш биреләр; карцерҙа тартыу тыйыла. 8. Тикшереү ваҡытында фашланған һәм оятһыҙ рәүештә үҙҙәренең енәйәттәштәрен фаш итеүҙән баш тартҡан һәм үҙенең енәйәтсел эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәттәр бирмәгән шпиондарға, диверсанттарға, террористарға һәм совет халҡының башҡа әүҙем дошмандарына ҡарата ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының 1939 йылдың 10 ғинуарындағы күрһәтмәһе буйынса МГБ органдары тарафынан физик тәьҫир саралары ҡулланыла <ref>[http://www.kommersant.ru/pda/power.html?id=2015106 Из доклада министра госбезопасности СССР В. С. Абакумова И. В. Сталину, 1947 г.]</ref> </blockquote>1948 йылдың 21 февралендә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының «Айырыуса хәтәр енәйәтселәрҙе хөкөм срогы үткәндән һуң һөргөнгә СССР-ҙың алыҫ райондарына ебәреү тураһында» исемле указы сыға. Ошо указға һәм 1948 йылдың 21 февралендәге СССР-ҙың Министрҙар Советының «Айырыуса хәтәр енәйәтселәрҙе тотоу өсөн лагерҙар һәм ҡаты режимлы төрмәләр ойоштороу тураһында» исемле ҡарарына ярашлы СССР МГБ-һы Махсус Кәңәшмә ҡарары буйынса хөкөм язаһын үтәгәндән ителгәндән һуң иреккә сығарылған шпиондар, диверсанттар, террористар, троцкистар, уңдар, меньшевиктар, эсерҙар, анархистар, милләтселәр, аҡ эмигранттар һәм башҡа советтарға ҡаршы ойошмаларҙа һәм төркөмдәрҙә ҡатнашыусылар, шулай уҡ «үҙҙәренең советтарға ҡаршы бәйләнештәре һәм дошманлыҡ эшмәкәре буйынса хәүеф тыуҙырған» кешеләр ебәрелә. Бынан тыш, указ буйынса СССР МВД-һы махсус төрмәләрҙән һәм лагерҙарҙан яза сроктары үткәндән һуң һөргөнгә шул уҡ категорияларҙы ебәрергә. Барыһы ошондай тәртип буйынса 52 468 кеше ебәрелә.. Һуғыштан һуңғы осорҙа Прибалтикала һәм көнбайыш Украинала ҡораллы отрядтар барлыҡҡа килә («лесные братья», Украин баш күтәреүселәр армияһы), улар властар менән партизан-террористик көрәш алып баралар. Белоруссияла ошо уҡ ваҡытта һаны буйынса аҙыраҡ Белоруссия азатлыҡ армияһы эш итә. Репрессияларға ошо отрядтарҙың ҡатнашыусылары һәм уларға ярҙам итеүселәре генә түгел, ә уларҙың туғандары ла дусар булалар<ref>[http://goldentime.ru/nbk_13.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121082024/http://www.goldentime.ru/nbk_13.htm |date=2019-11-21 }}</ref>. 1949 йылдың 29 ғинуарындағы СССР-ҙың Министрҙар Советының 390—138сс-һанлы ҡарарына ярашлы Прибалтиканан 94 779 кеше депортациялана. Кулактар, бандиттар һәм милләтселәр ғаиләләре менән, ҡораллы бәрелештәрҙә үлтерелгәндәрҙең һәм хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләре, ҡоротҡослоҡ эшен алып барған легалләшкән бандиттар һәм уларҙың ғаиләләре, шулай уҡ бандиттарҙың репрессияланған ярҙамсыларының ғаиләләре һөргөнгә оҙатыла (Оло март депортацияһы). 1949 йылдың 8 февралендәге СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарары буйынса Молдавиянан депортацияға «элекке алпауыттар, эре сауҙагәрҙәр, немец оккупанттарының әүҙем ярҙамсылары, немец полиция органдары менән хеҙмәттәшлек иткән кешеләр, фашистик партиялар һәм ойошмалар ҡатнашыусылары, аҡгвардиясылар, шулай уҡ ошо категорияларҙың ғаиләләре» дусар ителә. Барыһы 35 050 кеше депортациялана («Көньяҡ» операцияһы). 1951 йылда СССР-ҙың көнбайыш республикаларынан 8 576 «Иегова шаһиттары» депортациялана («Төньяҡ» операцияһы). Һуғыштан һуңғы осорҙа СССР-ҙың ҡайһы бер ҡалаларында йәшерен йәштәр Сталинға ҡаршы төркөмдәр барлыҡҡа килә («Йәштәр Коммунистик партияһы», «Демократик партия», «Революция эше өсөн көрәш союзы», был төркөмдәр «Ленин принциптарына ҡайтыу» өсөн сығыш яһайҙар. Бындай төркөмдәр дәүләт именлеге органдары тарафынан бик тиҙ арла асыҡла һәм уларҙың ҡатнашыусылары ҡулға алына. 1949 йылда МГБ органдары тарафынан ғалим-геологтарының ҙур төркөмө ҡулға алына, улар Красноярск крайындағы бик бай файҙалы ҡаҙылмалар, төҫлө һәм һирәк металдар (иң беренсе сиратта, уран) ятҡылыҡтарын ҡоротҡосолоҡ маҡсатында йәшереүҙә ғәйепләнелә. Барыһы ла оҙайлы сроктарға хөкөм ителә. 1949 йылдың 13 авгусында ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының элекке секретары А. А. Кузнецов, Ленинград өлкә комитетының һәм ҡала комитетының беренсе секретары П. С. Попков, РСФСР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе М. И. Родионов, Ленинград ҡала Советының башҡарма комитеты рәйесе П. Г. Лазутин Ленинград өлкә башҡарма комитетының элкке рәйесе Н. В. Соловьев ҡулға алыналар. 1949 йылдың 27 октябрендә СССР Госпланының элекке рәйесе Н. А. Вознесенский ҡулға алына. Уларҙы «Ленинград партия ойошмаһының Үҙәк Комитетҡа ҡапма-ҡаршы ҡуйыуға һәм айырылыуға, уны партия һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты менән көрәш терәгенә әүерелдереүгә йүнәлтелгән ҡоротҡослоҡ -емереү эше» алып барған өсөн ғәйепләйҙәр. «Ленинград эше» буйынса ғәйепләнеүселәр 1950 йылдың 30 сентябрендә үлем язаһына хөкөм ителәләр һәм атып үлтереләләр. Барыһы был эш буйынса 214 кеше хөкөм ителә, шулар араһынан 69 кеше төп ғәйепләнеүселәрҙән һәм 145 кеше яҡын һәм алыҫ туғандарынан. 23 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. Бынан тыш, ике кеше төрмәлә судҡа тиклем вафат була<ref>[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 Ленинградское дело и другие дела генерала Абакумова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021182749/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 |date=2013-10-21 }}</ref>. 1948 йылдың 12 сентябрендә Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты рәйесе, актёр Соломон Михоэлс Сталин бойороғо буйынса Белоруссия МГБ-һы башлығы Л. Цанаваның дачаһында (Минск тирәһендә) үлтерелә, һуңынан автомобиль фажиғәһе инсценировкаһы үткәрелә<ref name="ioffe">''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BE%D1%84%D1%84%D0%B5,_%D0%AD%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Иоффе Э. Г.]'' [http://www.lechaim.ru/ARHIV/175/VZR/m05.htm «Новые материалы о гибели Михоэлса»]// Лехаим : журнал. — 2006. — <span class="nowrap">№ 11 (175)</span>. — [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%80 ISSN] [//www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:0869-5792 0869-5792]. <small> {a.</small></ref>{{sfn|Костырченко|2010|с=153—156}}. 1948 йылдың аҙағында — 1949 йылдың башында ошо ойошманың башҡа ағзалары ла ҡулға алына, улар буржуаз милләтселегендә һәм йәһүд республикаһын Ҡырымда булдырыуҙы планлаштырыу буйынса ғәйепләнәләр. 1949 йылдың февралендә матбуғат йәһүдтәргә ҡаршы «космополиттар» менән көрәш буйынса кампания башлай. 1949 йылдың тәүге айҙарында Мәскәүҙә һәм Лениградта интеллигенция рәтенән йөҙҙәрсә йәһүд ҡулға алына. Сталино ҡалаһындағы металлургия заводында «инженер-ҡортоҡостар» төркөмө, күпселегендә йәһүдтәр, ҡулға алына һәм 1952 йылдың 12 авгусында атып үлтерелә. «Мөһим дәүләт серҙәре булған документтарҙы юғалтыу өсөн», 1949 йылдың 21 ғинуарында В. Молотовтың туҡыма сәнәғәте өлкәһендә яуаплы вазифа биләүсе ҡатыны П. Жемчужина, милләте буйынса йәһүд, ҡулға алына һәм холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына 5 йылға хөкөм ителә<ref name="autogenerated4">[http://goldentime.ru/nbk_14.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121081457/http://www.goldentime.ru/nbk_14.htm |date=2019-11-21 }}</ref>. 1952 йылдың 8 майынан 18 июленә тиклем Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты ағзаларына ябыҡ процесс үткәрелә. Ун өс ғәйепләнеүсе үлем язаһына хөкөм иетә һәм 1952 йылдың 12 авгусында атып үлтерелә, улар менән бергә Сталин исемендәге автомобиль заводынан «иженер-ҡоротҡостар» язалана. Дөйөм алғанда, был эш буйынса 125 приговор сығарыла, улар эсенән 23 кеше үлем язаһына тарттырыла<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/66196 Протокол № 7 заседания Комиссии Политбюро по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х и начала 50-х гг., с приложениями]. Фонд Александра Яковлева. <small>Проверено 29 июня 2013.</small> <small> 3 июля 2013 года.</small></ref>. 1951 йылдың октябрендә дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәренең йәһүд милләтле бер нисәүһе ҡулға алына (генералдар Н. И. Эйтингон һәм Л. Ф. Райхман, полковник Л. Л. Шварцман һәм башҡалар). Улар бөтәһе лә ҙур «милләтсе йәһүд заговорын» ойоштороуҙа ғәйепләнәләр. Ул ваҡытта дәүләт именлеге органдарын министр В. С. Абакумов етәкләй, ул 1951 йылдың 12 июлендә тикшереү ваҡытында йәһүд табибы Я. Этигерҙың үлеменә булышлыҡ иткән һәм шуның менән йәһүд милләтселәренең енәйәтсел төркөмөн фашлауға ҡамасауларға маташҡаны өсөн ҡулға алына. 1951—1952 йылдырҙа МГБ-ның яңы еткәселәре Грузия компартияһының ойошма етәкселәренә ҡаршы йүнәлтелгән «мингрель эшен» уйлап сығаралар. Әлеге акция сығышы менән мингрел булған Л. Берияға ҡаршы үткәрелгән, тигән фараз бар. 1951 йылдың июленән алып 1952 йылдың ноябренә тиклем юғары партия етәкселеген дауалаған 9 табип ҡуға алына, уларҙың алтыһы йәһүд милләтле. 1953 йылдың 13 ғинуарында СССР-ҙа бөтә гәзиттәрҙә уларҙың ҡулға алыныуы тураһында баҫылып сыға. Улар «фахшиҙәрсә ауырыуҙарҙың һаулығын ҡаҡшатыуҙа», яңылыш диагноздар ҡуйыуҙа, яңылыш дауалау арҡаһында пациенттарҙы һәләк итеүҙә ғәйепләнәләр. Бынан һуң бөтә илдә, башлыса медицина учреждениелыарында, йәһүдтәрҙе массауи эштән сығарыуҙар башлана. Әммә суд процесына әҙерләк 1953 йылдың мартынла , Сталин үлгәндән һуң, туҡтатыла һәм 1953 йылдың 4 апрелендә СССР МВД-һы «тикшереү һөҙөмтәһендә табиптар ғәҙелһеҙ һәм бер ниндәй нигеҙһеҙ ҡулға алынған, ә күрһәтмәләре ярамаған тикшереү ысулы ярҙамында бирелгән» тип иғлан итә. «Табиптарҙың эше» Сталин дәүеренең һуңғы репрессив акцияһы була Сталиндың вафатынан һуң репрессиялар башҡаса бер ҡасан да бындай күләмгә етмәй. == Язалауҙар == Ғәйепләнеүселәрҙән һорау алған ваҡытта ҡулға алынғандарға күрһәтмәләр алыу маҡсатында физик тәьҫир ҡулланыуы асыҡлана<ref>[http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm Приказ министра внутренних дел СССР Л. П. Берии «О запрещении применения к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия» N 0068 4 апреля 1953 г.] <span class="ref-info">(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm ''история''])</span>. <small>Проверено 3 сентября 2017.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20161225060009/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm Архивировано] 25 декабря 2016 года.</small></ref>. Хрущёв «оттепеле» осоронда совет прокуратурһы бер нисә сәйәси процестарҙың һәм төркөм суд эштәренең тикшереүен үткәрә. Бөтә осраҡтарҙа ла тикшереү бик тупаҫ фальсификация булыуын асыҡлай: «таныу күрһәтмәләре» язалау аҫтында алынған. Үҙәк Комитеттың секретары П. Н. Поспелов етәкселегендәге КПСС-тың Үҙәк Комитетының Махсус комиссияһы «законһыҙ репрессиялар факттары'', тикшереү эштәренең фальсификациялары булыуы, ҡулға алынғандарға ҡарата язалауҙар һәм ғазаплауҙар ҡулланыуы» тураһында иғлан итә''. Мәҫәлән, Политбюро ағзаларына кандидат булған Р. Эйхенан һорау алған ваҡытта уның умыртҡа һөйәге һындырыла, ә маршал В. Блюхер Лефортов төрмәһендә бер туҡтауһыҙ туҡмау һөҙөмтәләренән вафат була<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/blyuher.html Блюхер Василий Константинович]</ref>. КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы комиссияһының (Н. М. Шверник комиссияһы) КПСС-тың Үҙәк Комитетына репрессиялар сәбәптәрен тикшереү буйынса эш һөҙөмтәләре тураһындағы ҡулхатына ярашлы үҙәнең ғәйепһеҙлеген иҫбат итергә тырышҡан ҡулға алыныусылар, ҡәғиҙә булараҡ, интектергес язалауҙарға һәм ғазаплауҙарға дусар булғандар. [[Файл:Delovrachey1.jpg|справа|мини|434x434пкс|Дәүләт именлеге министры Игнатьевтың Сталин исеменә бирелгән аңлатма ҡулхаты:: ''Докладываю Вам, товарищ Сталин, что во исполнение Ваших указаний от 5 и 13 ноября с.г. сделано следующее: …2. К Егорову, Виноградову и Василенко применены меры физического воздействия и усилены допросы их, особенно о связях с иностранными разведками''«. 1952 йылдың 15 ноябре.]] Уларға ҡарата „стойка“ тип исемләнгән „конвейер һорау алыуҙары“, карцерға ултыртыу, махсус рәүештә әҙерләнгән еүеш, һыуыҡ йәки бик эҫе бүлмәләрҙә тотоу, йоҡонан, ашауҙан, һыуҙан яҙҙырыу, туҡмауҙар һәм башҡа төрлө язалауҙар ҡулланылған. Ҡулхатта шулай уҡ Байкал аръяғы хәрби округы командующийының урынбаҫары комкор Лисковскийҙың хатынан өҙөк килтерелә: ''„…Бик ҡаты, асыу менән, туҡманылар, Ун тәүлек буйы, ғазаплауҙарҙы туҡтамайынса, бер минут та йоҡо бирмәнеләр. Бынан һуң карцерға индерҙеләр… 7-8 -шәр сәғәт тубыҡтарҙа өҫкә күтәрелгән ҡулдар менән тоттолар йәки эйелдереп башты өҫтәл аҫтына тыҡтылар һәм ошо хәлдә мин шулай уҡ 7-8 сәғәт торҙом. Тубыҡтарҙағы тире һыҙырылып сыҡты һәм мин тере иттә торҙом. Был язалауҙарға башҡа, арҡаға һуғыуҙар өҫтәлде''“<ref name="docs">[http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm Доклад комиссии Шверника // Документы по „Большому террору“]</ref>. Шверник комиссияһының ҡулхатында сәйәси тотҡондарҙы язалау һәм ғазаплау СССР-ҙың юғары етәкселеге һәм шәхсән И. В. Сталиндың санкцияһынан ҡулланыуын дәлилләүсе документтар килтерелә. 1939 йылдың 10 ғинуарында, Оло террор тамамланғандан һуң, Үҙәк Комитет исеменән урындарға телеграмма ебәрелә, телеграммаларҙа „НКВД практикаһында физик көсләүҙе ҡулланыу 1937 йылдан алып ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты рөхсәте менән үткәрелеүе“ һәм „артабан практикала физик көсләү ысулы Заковский, Литвин, Успенский һәм башҡалар кеүек ҡәбәхәттәр менән бысратылған булыуына ҡарамаҫтан“, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты „физик көсләү ысулы артабан да ''… асыҡтан-асыҡ һәм ҡоралһыҙланмаған халыҡ дошмандарына ҡарата дөп-дөрөҫ һәм маҡсатҡа тура килгән ысул булараҡ мотлаҡ рәүештә ҡулланырға тейеш''“, тип яҙыла.. Ҡайһы бер осраҡтарҙа конкрет тотҡондарға ҡарата язалауҙар Сталиндың тура күрһәтмәһе буйынса башҡарыла. Мәҫәлән, 1937 йылдың 13 сентябрендә Ежовҡа ҡулдан яҙылған инструкцияһында Сталин „Уншлихтты Польша агенттарын өлкәләр буйынса (Ырымбур, Новосибирск һәм башҡалар) һатмағаны өсөн туҡмарға кәрәк“ тип талап итә. 4 апреля 1953 г., через месяц после смерти Сталина, вновь назначенный главой министерства внутренних дел Берия подписал приказ № 0068 „О запрещении применения к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия“. В нём говорилось: {{начало цитаты}} Министерством внутренних дел СССР установлено, что в следственной работе органов МГБ имели место грубейшие извращения советских законов, аресты невинных советских граждан, разнузданная фальсификация следственных материалов, широкое применение различных способов пыток — жестокие избиения арестованных, круглосуточное применение наручников на вывернутые за спину руки, продолжавшееся в отдельных случаях в течение нескольких месяцев, длительное лишение сна, заключение арестованных в раздетом виде в холодный карцер и др. …Такие изуверские „методы допроса“ приводили к тому, что многие из невинно арестованных доводились следователями до состояния упадка физических сил, моральной депрессии, а отдельные из них до потери человеческого облика. Пользуясь таким состоянием арестованных, следователи-фальсификаторы подсовывали им заблаговременно сфабрикованные „признания“ об антисоветской и шпионско-террористической работе. …Приказываю: 1. Категорически запретить в органах МВД применение к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия; в производстве следствия строго соблюдать нормы уголовно-процессуального кодекса. {{конец цитаты|источник=Приказ министра внутренних дел Союза ССР № 0068 за 1953 год<ref>[http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/stalin_exb/263.shtml Выставка «1953 год. Между прошлым и будущим». Архивы России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924092910/http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/stalin_exb/263.shtml |date=2015-09-24 }}</ref>}} СССР Генераль прокурорының элекке ярҙамсыһы Виктор Илюхин Берияның ҡул аҫтында эшләүселәрҙеңтотҡондарҙан законһыҙ күрһәтмәләр алыу өсөн 25 ысулы булған тип белдергән<ref>[http://vesti.az/news.php?id=52580 „Узбекские“ миллионы Гдляна „воевали“ в Нагорном Карабахе»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100910191128/http://www.vesti.az/news.php?id=52580 |date=2010-09-10 }}</ref>. == Халыҡтарҙы депортациялау == И. В. Сталин хакимлығы осоронда СССР-ҙа этник принцибы буйынса бер нисә депортация үткәрелгән. Ҡайһы бер көнбайыш тикшеренеүселәре депортацияларҙа [[расизм]] сәйәсәтенең сағылышын йәки/һәм этник таҙартыуҙарҙы күрәләр<ref>Eric D. Weitz. Racial Politics without the Concept of Race: Reevaluating Soviet Ethnic and National Purges // Slavic Review. — Vol. 61. — No. 1 (Spring 2002). — PP. 1—29.</ref><ref>J. Otto Pohl. [https://www.academia.edu/5485897/Soviet_Apartheid_Stalin_s_Ethnic_Deportations_Special_Settlement_Restrictions_and_the_Labor_Army_The_Case_of_the_Ethnic_Germans_in_the_USSR Soviet Apartheid: Stalin’s Ethnic Deportations, Special Settlement Restrictions, and the Labor Army: The Case of the Ethnic Germans in the USSR] // Human Rights Review. — Volume 13. — Issue 2 (June 2012). — PP. 205—224.</ref><ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA,_%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD Norman M. Naimark]. Soviet Deportation of Chechens—Ingush and Crimean Tatars // Ibidem. Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-century Europe. — Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2001. — PP. 85—107.</ref> === 1930-сы йылдар аҙағындағы депортациялар === 1930-сы йылдарҙа СССР-ҙың сик буйы зоналарынан ҡайһы бер милләттәр кешеләре йәшәгән урынынан ҡыуыла, башлыса — СССР өсөн ул ваҡытта сит ил кешеләре булғандар (румындар, кореялылар, латыштар һәм башҡалар). * 28 апрель 1936 йыл — Украина сик буйы зонаһынан Ҡаҙағстанға 70 мең поляк һәм немецты күсереү тураһында Совнарком ҡарары; * 17 декабрь 1936 йыл — ҡайһы бер кешеләрҙе Әзербайжандан Иран ҡыуыу тураһында Совнарком ҡарары; * 9 ғинуар 1937 йыл — Баҡынан һәм Әзербайжан сик буйынан 2500 Иран подданныйҙарын, 700 «контрреволюцион элементтарын» сығарыу буйынса директива НКВД-ның директиваһы.һәм 1936 йылдың 17 декабрендәге Совнарком ҡарары; * 21 август 1937 йыл — кореялы халҡын Алыҫ көнсығыш сик буйы райондарынан сығарыу тураһында ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙар Советы ҡарарҙары; * 28 сентябрь 1937 йыл — Алыҫ Көнсығыштағы кореялылар (яҡынса 170 мең кеше) Урта Азияға депортациялау тураһында Сталиндың бойороғо<ref name="lankov">''Ланьков А.'' [http://lankov.oriental.ru/d25.shtml Корейцы СНГ: страницы истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626150456/http://lankov.oriental.ru/d25.shtml |date=2012-06-26 }} // Сеульский вестник. — 2002.</ref> Корея уҡыу йорттары ябыла, ә кореялылар үҙҙәре хоҡуҡтарында етди сикләүҙәргә дусар булалар. Шулай итеп, тәүге тапҡыр совет тарихында ниндәйҙер билдәле этник төркөмөнә ҡарағанлыҡ үҙенән-үҙе яза биреү өсөн етәрлек нигеҙ була . Беренес ҡышты уларға ашығыс рәүештә төҙөлгән ер өйҙәрендә үткәрергә тура килә, бында күп балалар һәм ҡарттар үлә (имсәк балаларҙың өстән бер өлөшө беренсе ҡышты сыға алмай); * 11 октябрь 1937 йыл — курдтарҙы Әзербайжан сик буйынан Ҡаҙғстанға депортациялау тураһында НКВД директиваһы; * 10 июнь 1938 йыл — ҡытайҙарҙы Алыҫ Көнсығыштан Синьцзянға депортациялау; * 23 апрель 1939 йыл — курдтар, әрмәндәр һәм төрөктәр Әзербайжандан Ҡаҙағстаға күсерелә<ref name="autogenerated3">[http://demoscope.ru/weekly/2006/0235/biblio03.php СТАЛИНСКИЕ ДЕПОРТАЦИИ. 1928—1953]</ref> Депортациялар күләме Икенсе донъя һуғышы башланғандан Польшаның бер нисә өлкәһен (Көнбайыш Украина, Көнбайыш Белоруссия), Бессарабиягы, шулай уҡ Прибалтика дәүләттәре — Латвия, Литва һәм Эстония СССР-ға ҡушылғандан һуң арта. Был депортациялар милли критерийы буйынса түгел, ә социаль критерийы буйынса үткәрелә һәм, иң тәүге нәүбәттә, иҫке администрацияларҙың чиновниктарына, хәрбиҙәргә, диндарҙарға, шулай уҡ социаль яҡтан әүҙем төркөмдәр (мәҫәлән, студенттар) йүнәлдерелә. === 1941—1944 йылдарҙағы халыҡтар депортацияһы === [[Файл:Stalin-repressions-kalmyk-Tomsk.jpg|мини|200x200пкс|Ҡалмыҡ халҡынан Томскиҙа ҡуйылған «Сталин репрессиялары ҡорбандарына» мемориалы.]] 1941 йылдың 28 авгусында Волга буйы немецтарының милли автономияһы бөтөрөлә, ә улар үҙҙәре Ҡаҙаҡ ССР-ы территорияһына оҙатыла. 1942—1944 гйылдарҙа бер нисә башҡа халыҡтарҙың депортациялары үткәрелә. Мәҫәлән: ингерманланд финдары, ҡалмыктар, [[чечендар]], [[ингуштар]], ҡарасәйҙәр, балҡарҙар, [[Ҡырым татарҙары]], [[нуғайҙар]], төрөк-месхетинецтар, понтий гректары. Депортацияның рәсми сәбәптәре массауи дезертирлыҡ, коллаборационизм һәм ошо халыҡтарҙың байтаҡ өлөшөнөң советтарға ҡаршы ҡораллы көрәше тип күрһәтелә<ref>[http://vif2ne.ru/nvk/forum/archive/1498/1498956.htm Письмо Берии к Сталину 10 мая 1944 года № 424/б] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080530100258/http://vif2ne.ru/nvk/forum/archive/1498/1498956.htm |date=2008-05-30 }}</ref>. 1944 йылда ГОКО-ның 5984сс-һанлы ҡарары буйынса Ҡырым АССР-ы территорияһынан болгарҙар, гректар һәм әрмәндәр депортациялана<ref name="autogenerated2">Социальные потрясения в судьбах народов: на примере Армении, Г. Хомизури, Интеллект, 1997 с. 161</ref> Был халыҡтарҙың вәкилдәре Бөйөк Ватан һуғышында һәм партизан хәрәкәтендә ҡатнашыуына ҡарамаҫтан халыҡтар депортацияға дусар ителә<ref>Рефик Музафаров. Крымскотатарская Энциклопедия. Симферополь, 1995</ref>. === 1940—1950 йылдарҙағы депортациялар === Прибалтика республикаһынан һәм Молдавиянан иң күләмле депортациялар 1949 йылда үткәрелә. 25 марттан башлап бер нисә көн дауамында Эстониянан — 20 000-дән ашыу кеше<ref>[http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-226 Estonian Embassy in Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928000152/http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-226 |date=2007-09-28 }}</ref>, Латвиянан — 42 000-ҙән ашыу кеше<ref>[http://www.am.gov.lv/ru/latvia/history/History-of-Occupation/briefing-paper4/ Министерство иностранных дел Латвийской Республики: Советские массовые депортации из Латвии]</ref>, Литванан — яҡынса 32 000 кеше депортациялана. 1949 йылдың 6 — 7 июлендә Молдавиянан 11 293 ғаилә, йәғни 35 050 кеше һөрөлә. Әрмән ССР-ының әзербайжан халҡының депортацияһы 1947—1950 йылдарҙа 1947 йылдың 23 декабрендәге СССР-ҙың Министрҙар Советы Президиумының «Колхозсыларҙы һәм башҡа әзербайжан халҡын Әрмән ССР-ынан Әзербайжан ССР-ының Кура-Араксы уйһыулығына күсереү» исемле 4083-сө һанлы ҡарарына ярашлы үткәрелә<ref>[http://www.hrono.info/dokum/194_dok/19480310azer.html Постановление N: 754 Совета министров СССР «О мероприятиях по переселению колхозников и другого азербайджанского населения из Армянской ССР в Кура-Араксинскую низменность Азербайджанской ССР» от 10 марта 1948 г. Москва, Кремль]</ref> Өс этапта барыһы 100 мең кеше күсерелә: 10 000 кеше — 1948 йылда, 40 000—1949 йылда, 50 000—1950 йылда<ref>http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090927201826/http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html |date=2009-09-27 }} стр.188, Арсений Саппаров, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk — According to this plan some 100,000 people had to be «voluntarily» resettled. The emigration occurred in three stages: 10,000 people were resettled in 1948, another 40,000 in 1949, and 50,000 in 1950.29</ref> 1948—1949 йылдарҙа тиҫтәләрсә репатриант әрмәндәр, шулай уҡ Совет Әрмәнстанының ерле халҡы депортациялана. 1949 йылда Алтай крайына СССР-ҙың көньяҡ төбәктәренән әрмән халҡы күсерелә<ref>http://elibrary.ru/item.asp?id=15784453 Н. Аблажей — ДЕПОРТАЦИЯ АРМЯН В АЛТАЙСКИЙ КРАЙ В 1949 Г., 2011</ref>. == Репрессиялар һәм антисемитизм == Йәһүд энциклопедияһы фекеренсә, 1930 йылдларҙың уртаһынан башлап (хатта иртәрәк тә) репрессияларҙың маҡсаты йылдан-йыл антисемитлыҡ яғынан көсәйә һәм Сталиндың һуңғы йылдарында үҙенең апофеозына етә<ref name="kee1922">{{ЭЕЭ|15416|Евреи в Советском Союзе в 1922–41 гг.}}</ref><ref name="kee1945">{{ЭЕЭ|15418|Евреи в Советском Союзе в 1945-53 гг.}}</ref>. 1948—1953 йылдарҙа сәйәси репрессиялар ҡайһы бер осраҡтарҙа, күп кенә сығанаҡтар баһалауынса, антисемит характерҙа була. Улар араһында — Соломон Михоэлсты үлтереү, космополитизм менән көрәш кампанияһы,Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеттың эше, табиптар эше һәм башҡалар. == Фәнгә баҫым яһау == Сталин осоронда бөтә ғилми тармаҡтарға баҫым яһала һәм тыйыла, ә күп кенә күренекле ғалимдарға, инженерҙарға һәм табиптарға ҡаршы һөсләү ойошторола<ref name="ReferenceB">{{книга |автор = Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л. |заглавие = Черная книга коммунизма |оригинал = Le Livre Noir du Communisme |место = {{М}} |издательство = «Три века истории» |год = 2001 |страниц = 864 |страницы = 12 |isbn = 2-221-08-204-4 }}</ref>,<ref name="ReferenceB"/>. Ҡайһы бер кампанияларҙа антисемитизм элементтары күҙәтелә<ref name="Костырченко">Геннадий Костырченко. [http://www.krotov.info/libr_min/11_k/os/tyrchenko_7.html Тайная политика Сталина. Власть и антисемитизм.]</ref>. теге йәки был кимәлдә идеологик ҡыҫылыш физика<!-- {{fact}}-->, химия<ref name="sonin">{{статья |автор = Сонин А. С. |заглавие = Печальный юбилей одной кампании |ссылка = http://russcience.euro.ru/papers/son91vr2.htm |язык = ru |издание = [[Вестник Российской академии наук|Вестник РАН]] |тип = |год = 1991 |том = 61 |номер = 8 |страницы = 96—107 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100505130538/http://russcience.euro.ru/papers/son91vr2.htm |archivedate = {a }}</ref>, астрономия<ref>[[Смирнов, Владимир Александрович (астроном)|Смирнов В. А.]] Астрономия на крутых поворотах XX века. — Дубна: Феникс, 1997</ref><ref>[http://www.allkriminal.ru/archives/411 Астрономия под гнётом репрессий]</ref>, тел ғилеме (лингвистика)<ref name="ReferenceB"/><ref name="Alpatov">''Алпатов В. М.'' История одного мифа. Марр и марризм. — {{М}}, 1991.</ref>, статистика<ref>Дэвид, С. Зальцбург, ''Как статистика перевернула науку в XX веке'', Owl Books, 2001, ISBN 0-8050-7134-2, [https://books.google.com/books?id=ej9xytYdkyAC&pg=PA147&dq=lady+with+tea+soviet+statistics&as_brr=3&ei=6FwMR7-yPIP06wLAy6DUCQ&sig=lFxEvOOxaGPB-mRsiVuhbJoENO8#PPA148,M1 Google Print, — стр. 147—149.]</ref>, әҙәбиәт ғилеме<ref name="ReferenceB"/>, философия<ref>[http://iph.ras.ru/institute.htm Об Институте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310203343/http://iph.ras.ru/institute.htm |date=2010-03-10 }}</ref>, социология<ref name="eaw8-9">Элизабет Анн Вайнберг, ''Развитие социологии в Советском Союзе'', Тэйлор & Френсис, 1974, ISBN 0-7100-7876-5, [https://books.google.com/books?id=RXwOAAAAQAAJ&pg=PA8&vq=sociology+disappeared&dq=sociology+%22Soviet+Union%22&lr=&as_brr=3&source=gbs_search_s&cad=0 Google Print, — стр. 8—9.]</ref>, демография<ref name="demo1">[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/tema01.php Время большой лжи]</ref>, иҡтисад<ref name="ReferenceB"/>, генетика<ref>{{книга |автор = [[Лорен Грэхэм]] |часть = Лысенкоизм после 1948 г. Глава IV. Генетика |заглавие = Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе |ссылка = http://scepsis.ru/library/id_800.html |издание = |ответственный = |место = {{М}} |издательство = Политиздат |год = 1991 |страницы = |страниц = 480 |isbn = }}</ref>, педология<ref name="blim">{{статья | автор = [[Блюм, Арлен Викторович|Блюм А. В.]] | заглавие = Советская цензура эпохи большого террора | ссылка = http://www.index.org.ru/censor/297blum.html | автор издания = | издание = [[Индекс/Досье на цензуру]] | тип = журнал | место = | издательство = | год = 1997 | выпуск = | том = | номер = 2 | страницы = | issn = 18133541 }}</ref>,тарих<ref name="nekrich">{{статья | автор = [[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М.]] | заглавие = Отрешись от страха | ссылка = http://vivovoco.astronet.ru/VV/THEME/STOP/NEKRITCH.HTM | издание = [[Нева (журнал)|Нева]] | тип = журнал | место = {{М}} | издательство = | год = 1995 | номер = 6 | страницы = | isbn =}}</ref> һәм кибернетика кеүек дисциплиналарға ҡағыла. ЦУНХУ-ның алдынғы демографтары<ref name="demo1" /><ref>[http://www.library.yale.edu/slavic/microform/census3739.html Microform Collection: The all-union population census, &#91;1937 and&#93; 1939]</ref> ҡулға алыналар һәм Сталинға 1937 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре оҡшамағандан һуң атып үлтереләләр<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0275/nauka01.php Демоскоп-Weekly, № 275—276. — 5-18.02.2007.]</ref><ref>''Волков А. Г.'' [http://demoscope.ru/weekly/knigi/polka/gold_fund08.html Перепись населения 1937 года: вымыслы и правда]</ref><ref>''Кваша А.'' Цена побед / А. Кваша // СССР: демографический диагноз / сост. В. И. Мукомель. — {{М}}: Прогресс, 1990. — С. 241—251.</ref>,<ref name="sv">[http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1602745.html Руководитель Центра демографии и экологии человека Анатолий Вишневский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219111421/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1602745.html |date=2012-02-19 }}</ref> . == Сталин репрессиялары масштабының баһалары == Репрессиялар масштабтары буйынса баһалар башлыса «репрессиялар» һәм «репрессиялар ҡорбандары» билдәмәләрен төрлөсә аңлау һәм тикшеренеүселәрҙең ҡулына эләккән документтарҙа ҡапма-ҡаршылыҡтар осрауы менән бәйле<ref name="rogin">[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/analit01.php О масштабе политических репрессий в СССР при Сталине: 1921—1953]</ref>. Төрлө тикшеренеүселәр репрессиялар ҡорбандарын ошондай категорияларға бүләләр: * «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн хөкөм ителгәндәр генә (башлыса 58-й статья буйынса) (Земсков, Воронцов); * өҫтәп бөтә хөкөм ителгәндәр, шулай уҡ махсус поселениеларға һөрөлгән крәҫтиәндәр, репрессияланған халыҡтар индерелә (Охотин, Рогинский); * өҫтәп ҡайһы бер енәйәт статьялары буйынса үтә ныҡ ҡаты хөкөмдәр ҡорбандары («башаҡтар тураһында закон», прогулдар буйынса һәм башҡалар); * лагерҙарҙағы, колонияларҙағы һәм махсус поселениеларҙағы, шулай уҡ һөргөн ауылдарына ебәрелгәндәрҙең, һөргөнгә ебәрелгән кешеләрҙең һәм һөрөлгәндәрҙең дөйөм һаны иҫәпләнә (Вишневский<ref name="Общее число репрессированных">[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema05.php Общее число репрессированных]</ref>) йәки судтар тарафынан хөкөм ителгән дөйөм һаны; Попов<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/analit02.php Война с народом. Этапы государственного террора в России]</ref><ref>Попов В. П. Государственный террор в Советской России, 1923—1953 гг. (источники и их интерпретация) // Отечественные архивы. 1992, № 2, с. 26. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php]</ref>, Цаплин<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/arxiv02.php Статистика жертв сталинизма в 30-е годы]</ref>) һәм килеп сыҡҡан үтә ҙур һандар дәүләттең репрессив сәйәсәтенең масштабын билдәләйҙәр. Теге йәки был граждандарҙы репрессияланғандарҙың дөйөм һанына индереү өсөн төп критерийы булып ҡулланылған репрессияларҙың нигеҙһеҙлелеге тора. Суммарные оценки А. Вишневскийҙың дөйөм һандары буйынса бөтә категориялар буйынса 25—30 млн оҙайлы сроктарға хөкөм ителгән репрессияланғандар тәшкил итә . Барыһы совет осоронда, халыҡ-ара «Мемориал» ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, репрессияланғандарҙың һаны 11—12 миллиондан 38—39 миллион кешегә тиклем тәшкил итә<ref name="autogenerated20131129-2">[http://www.echo.msk.ru/programs/staliname/696621-echo/#element-text Председатель правления международного правозащитного общества «Мемориал» Арсений Рогинский в программе «Именем Сталина». Сталинизм: цифры и мифы]</ref>. Уларҙан: * 4,5 — 4,8 млн кеше сәйәси мотивтар буйынса хөкөм ителгән, шул иҫәптән яҡынса 1,1 млн кеше атып үлтерелгән, ҡалғандары ГУЛАГ-ҡа эләккән; * 6,5 миллион дә кәм түгел кеше 1920 йылдан алып (ул ваҡытта 5 казак станицаһынан 9 мең ғаилә депортациялана (45 мең кеше) 1951—1952 йылдарҙағы депортацияға тиклем дусар булған); * яҡынса 4 миллион кеше 1918 йылғы Конституция буйынса һайлау хоҡуҡтарҙан мәхрүм ителгәндәр (миллиондан ашыу) һәм 1925 йылғы ҡарары буйынса (был категорияға ғаилә ағзалары инә); * яҡынса 400—500 мең кеше төрлө указдар һәм ҡарарҙар нигеҙендә репрессияланған; * 6—7 миллион 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡтан һәләк булғандар; * 17 961 мең кеше хеҙмәт указдары ҡорбандары (1940 йылдың 26 июнендә сығарылған, [[1956 йыл]]да юҡҡа сығарылған). === Контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләнеүсе хөкөм ителгәндәрҙең һаны === [[1954 йыл]]дың февралендә КПСС-тың Үҙәк Комитетының Беренсе секретары [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. С. Хрущёвтың]] исеменә СССР-ҙың Генераль прокуроры Р. Руденко, СССР-ҙың эске эштәр министры С. Круглов һәм СССР-ҙың юстиция министры К.Горшенин ҡул ҡуйған белешмә әҙерләнә, белешмәлә1921 йылдан алып 1954 йылдың 1 февраленә тиклем контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләнеүсе хөкөм ителгәндәрҙең һаны бирелә. белешмәгә ярашлы, ошо соср эсендә НКВД Коллегияһы, НКВД «тройкалары», Махсус кәңәшмә, Хәрби Коллегияһы, судтар һәм хәрби трибуналдар тарафынан 3 777 380 кеше хөкөм ителгән, шул иҫәптән үлем язаһына 642 980 кеше хөкөм ителгән, лагерҙарға һәм төрмәләргә 25 йылға һәм унан кәмерәк срокка ултыртыу — 2 369 220 кеше хөкөм ителә, һөргөнгә һәм ҡыуыуға — 765 180 кеше хөкөм ителгән<ref name="zemskov">В. Н. Земсков [http://www.hrono.ru/statii/2001/zemskov.html ГУЛАГ (историко-социологический аспект)] «Социологические исследования» 1991, N.6 С.10-27; 1991, N.7. С.3-16</ref><ref name="litvin">Алексей Литвин [http://www.infran.ru/vovenko/60years_ww2/demogr7.htm РОССИЙСКАЯ ИСТОРИОГРАФИЯ БОЛЬШОГО ТЕРРОРА]</ref>. СССР МВД-һының махсус бүлегенең 1921—1953 йылдарҙағы осорҙа ҡулға алынғандарҙың һәм хөкөм ителгәндәрҙең һаны тураһында (1953 йылдың 11 декабрендә МВД-ның архив бүлеге начальнигы Павлов ҡул ҡуйған) белешмәгә ярашлы '' 1921—1938 йылдарҙа ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД эштәре буйынса һәм 1939 йылдан 1953 йылдың уртаһына тиклем контрреволюцион енәйәттәр өсөн суд һәм судтан тыш органдары тарафынан '' 4 060 306 кеше хөкөм ителгән, шул иҫәптән үлем язаһына — 799 455 кеше, лагерҙарҙа һәм төрмәләрҙә тотолоуға — 2 631 397 кеше, һәргәнгә һәм ҡыуыуға — 413 512 кеше һәм «башҡа сараларға» — 215 942 кеше. Был документҡа ярашлы, бөтәһе 1921—1938 йылдарҙа 4 835 937 кеше ҡулға алынған (к/р — 3 341 989,башҡа енәйәттәр — 1 493 948) шул иҫәптән хөкөм ителгән 2 944 879, шул иҫәптән үлем язаһына 745 220. 1939—1953 йылдарҙа к/р өсөн хөкөм ителгән — 1 115 247, шул иҫптән үлем язаһына 54 235 (шул иҫәптән 23 278 1942 йылда)<ref>ГУЛАГ: Главное управление лагерей. 1918—1960. Под ред. акад. А. Н. Яковлева; сост. А. И. Кокурин, Н. В. Петров. М.: МФД, 2000</ref><ref name="pavlovdocument">РЕАБИЛИТАЦИЯ: ПЕРВЫЕ ГОДЫ Документ № 3 [http://www.idf.ru/documents/info.jsp?p=21&doc=55698 Справки спецотдела МВД СССР о количестве арестованных и осуждённых органами ВЧК — ОГПУ — НКВД СССР в 1921—1953 гг.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="ussrsystem">[http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html Пенитенциарная система в СССР. ВЧК — ОГПУ — НКВД — МВД] <span class="ref-info">(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html ''история''])</span>. <small>Проверено 6 января 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20080311080150/http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html Архивировано] 11 марта 2008 года.</small></ref><ref>Расхождение между данными справки Павлова и данными справки, направленной Хрущёву, могут быть частично объяснены тем, что на подлиннике справки Павлова, хранящейся в Государственном архиве Российской Федерации (ГАРФ), к цифре 2 945 тыс. (количество осуждённых за 1921—1938 гг.) неизвестной рукой карандашом сделано примечание: «30 % угол. = 1 062» — то есть произвольно было сочтено, что 30 % всех осуждённых с 1921 г. по 1938 г. по делам ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД составляют уголовники (следует также указать, что 30 % от 2 945 тыс. составляет 884 тыс., а не 1062 тыс.)</ref><ref name="koposov">Николай Копосов [http://hro1.org/node/613 К оценке масштаба сталинских репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116085435/https://hro1.org/node/613 |date=2018-11-16 }} 11/12/2007</ref>. Төрлө тикшеренеүселәр мәғлүмәттәре буйынса 1930 йылдан 1953 йылға тиклем сәйәси ғәйепләүҙәр буйынса 3,6 миллиондан 3,8 миллионға тиклем кеше хөкөм ителгән, уларҙан атып үлтерелгән 748 меңдән 786 меңгә тиклем<ref name="demoscope313">[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema02.php «Высшая мера наказания»]</ref><ref>В. В. Лунеев. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/analit02.php Статистика политических репрессий]</ref>. Атып үлтереүҙәр пигы «оло террор» йылдарына тура килә: 682—684 мең кеше атып үлтерелә. ''Барыһы 1918—1953 йылдарҙа'', СССР-ҙың КГБ өлкә идаралыҡтары мәғлүмәттәре буйынса ([[1988 йыл]]да үткәрелгән), '' ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД-НКГБ-МГБ органдары тарафынан '' 4 308 487 кеше ҡулға алынған, шул иҫәптән 835 194 атып үлтерелгән. Сәйәси репрессияларға дусар булғандарҙың дөйөм һанын баһалауҙа «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн хөкөм ителгәндәрҙе генә иҫәпкә алырға ярамай, тигәнярайһы уҡ нигеҙле фекер бар. Репрессияларғадусар ителгән ғаилә ағзалары документтар буйынса "социаль яҡтан хәүефле"йәки «социаль яҡтан зыянлы элементтар» хәкәм ителгәндәр булыуы мөмкин («контрреволюцион енәйәт» өсөн түгел). был категорияларға сәйәси мотивтар буйынса репрессияланған башҡа кешеләр ҙә индерелгән. Бынан тыш, бындай репрессияларҙың рәсми статистикаһы бер нисек тә тулы була алмай. сөнки бер ниндәй ҙә статистикаға индерелмәгән массауи язалауҙар булған, мәҫәлән, Катынь атып үлтереүе (21 857 кеше). === Депортацияланғандар === Иң яңы историография мәғлүмәттәренә ярашлы, 1930—1950-е йылдарҙа барыһы 6 миллион кешенән 6,4 миллион кешегә тиклем депортацияланған; юлда һәм һөргөндә яҡынса 1,2 миллион кеше һәләк булған, йәғни яҡынса һәр бишенсе кеше<ref>[https://sites.google.com/site/humanitext/home/novejsaa-otecestvennaa-istoriografia ''Кропачев С. А.'' Новейшая отечественная историография о масштабах политических репрессий в 1937—1938 годах. // Российская история. — № 1. — 2010. — C. 166—172.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603064008/https://sites.google.com/site/humanitext/home/novejsaa-otecestvennaa-istoriografia |date=2016-06-03 }}</ref> Демограф Анатолий Вишневскийҙың архив документтарына нигеҙләнгән мәғлүмәттәре буйынса, 1930—1953 йылдарҙа депортацияланған халыҡтың һаны 6,4 миллиондан да кәм булмаған (шул иҫәптән раскулачиваниеға эләккән крәҫтиәндәр, милли депортациялар һәм башҡалар)<ref name=demoskopekulak>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema04.php «Кулацкая ссылка» и депортации]</ref>. === Совет репрессив сәйәсәтенең масштабтары тураһында статистика мәғлүмәттәре === Юғары судтың 1958 йылғы йыйынтығында хәрби осор указдары буйынса 17,96 млн хөкөм ителеүселәр тураһында әйтелә, улар эсенән 22,9 %, йәки 4113 мең, иректән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителгән, ә ҡалғандары — штрафтарға йәки холок төҙәтеү-хеҙмәт эштәренә. Улар араһынан сәйәси репрессиялар ҡорбандарына 1941 йылдың 6 июлендәге Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы һуғыш ваҡытында халыҡ араһында шомланыу тыуҙырыусы ялған хәбәрҙәр таратыу өсөн хөкөм ителгәндәрҙе индереп була. Әлеге указдар буйынса 15,75 млн кеше рөхсәттһеҙ эштән китеү өсөн (рөхсәтһеҙ эш урынын алмаштырыу күп кенә эшләүселәр категорияларына һуғыштан һуң да)<ref>[http://hro1.org/node/613 Николай Копосов. К оценке масштаба сталинских репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116085435/https://hro1.org/node/613 |date=2018-11-16 }}</ref><ref>[http://www.a-z.ru/women_cd2/12/18/i80_371.htm Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об ответственности за распространение в военное время ложных слухов, возбуждающих тревогу среди населения»]</ref>. Бынан тыш, байтаҡ кеше аслыҡ шарттарында ваҡ урлауҙар өсөн төрмәгә ҙур срокка ултыртыуға һәм хатта атып үлтереүгә хөкөм («Башаҡ тураһында Закон»)<ref name="litvin"/><ref>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php Лагеря, колонии и тюрьмы], Демоскоп Weekly, 10 — 31 декабря 2007</ref>. «Мемориал» ойошмаһы башлығы Арсений Рогинский баһаһы буйынса, всего за период 1918—1987 осоро эсендә 7 млн 100 мең кеше, шул иҫәптән сәйәси мотивтар буйынса, ҡулға алына<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-07|title = Арсений Рогинский о молчании историка|url = http://www.memo.ru/d/124360.html|publisher = www.memo.ru}}</ref>. Тарихсы В. П. Попов баһаһы буйынса, 1923—1953 йылдарҙағы сәйәси ауыр енәйәтсел эштәр өсөн хөкөм ителгәндәрҙең дөйөм һаны 40 миллиондан да кәм булырға тейеш түгел. Уның фекеренсә, әлеге баһа «бик яҡынса һәм ныҡ ҡына кәметелгән, әммә репрессив дәүләт сәйәсәтенең масштабтарын ярайһы уҡ сағылдыра… Әгәр халыҡтың дөйөм һанынан енәйәт эштәренә аҙ һәләтле булған 14 йәшкә тиклемгеләрҙе һәм 60 йәштән олораҡтарҙы алып ташлаһаң, бер быуын йәшәү сиктәрендә — 1923 йылдан 1953 йылға тиклем— йәмғиәттең һәр өсөнсө эшкә яраҡлы ағзаһы хөкөм ителгәне асыҡлана». РСФСР-ҙа ғына дөйөм судтар тарафынан 39, 1 млн кешегә ҡарта хөкөм сығарылған, шул уҡ ваҡытта төрлө йылдарҙа реаль сроктарға 37-нән 65 % -ҡа тиклем хөкөм ителгән (НКВД яғынан репрессияға дусар булғандарҙы, приговорһыҙ, лагерҙарҙа Юғары, край һәм өлкә судтарының һәм даими сессияларының суд коллегиялары енәйәт эштәре буйынса, хәрби трибуналдарҙың приговорһыҙ, һөрөүгә ебәрелгәндәрһеҙ, һөрөлгән халыҡтарһыҙ һәм башҡаларҙы индәрмәйенсә)<ref>Попов В. П. Государственный террор в советской России, 1923—1953 гг. (источники и их интерпретация) // Отечественные архивы. 1992, № 2, с. 26. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php]</ref>. Анатолий Вишневскийҙың мәғлүмәттәре буйынса, «СССР граждандарының иректән мәхрүм ителгән йәки аҙмы-күпме оҙайлы сроктарға иректән сикләүгә дусар ителгәндәрҙең дөйөм һаны» (лагерҙарҙа, махсус поселениеларҙа һәм башҡалар) 1920-сы йылдарҙың аҙағынан 1953 йылға тиклем « 25-30 миллион кешенән дә кәм түгел тәшкил итә»(йәғни, СССР-ҙың Енәйәт Кодексының бөтә статьялары буйынса, шул иҫәптән махсус поселениеларға һөрөлгәндәр)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema05.php Оценка общего числа репрессированных на demoscope.ru (электронная версия бюллетеня «Населения и общество»)]</ref>. Уның мәғлүмәттәре буйынса, Земсковҡа һылтанған «1934—1947 йылдарҙа ғына лагерҙарға (ҡасҡындарҙы һанамағанда) 10,2 млн кеше килтерелә». Әммә Земсков үҙе яңы килгән контингент тураһында яҙмай, ә ГУЛАГ лагерының дөйөм халҡы тураһында яҙа<ref>http://www.hrono.ru/statii/2001/zemskov.html</ref>, йәғни, был һанға яңы килгәндәр ҙә, сроктарын тултырғандар ҙа инә. Репрессиялар һөҙөмтәһендә үлеүселәрҙең һаны буйынса атып үлтерелгәндәрҙе лә, төрмәләрҙә йәки лагерҙарҙа үлгәндәрҙе лә индерергә кәрәк. Тарихсы В. Н. Земсковтың һанауҙарынса, 1934 йылдың 1 ғинуарынан алып 1947 йылдың 31 декабренә тиклемге арауыҡта ГУЛАГ холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарында 963 766 хөкөм ителгәндәр үлгән, әммә был һан эсендә енәйәт эштәре өсөн хөкөм ителгәндәр ҙә<ref name="zemskov"/>. Әммә демограф һәм социолог А. Г. Вишневский һәм тағы ла бер нисә тикшеренеүсе был мәғлүмәттәр менән риза түгел<ref name=deadcount>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema06.php «Демографические потери от репрессий»] (электронная версия бюллетеня «Населения и общество»)</ref><ref name="Максудов">{{cite web|url=http://ecsocman.hse.ru/data/778/937/1219/015Maksudov.pdf|title=О ПУБЛИКАЦИЯХ В ЖУРНАЛЕ «СОЦИС»|author=С. Максудов|издатель=ecsocman.hse.ru|date=1995|accessdate=2013-08-09}}</ref><ref>{{статья|автор= Евгений Федорович Кринко, Сергей Александрович Кропачев|заглавие=Масштабы сталинских репрессий в оценках советских и современных российских исследователей|ссылка=http://bg.sutr.ru/journals_n/1356460361.pdf|автор издания= |место=Ростов-на-Дону|издательство=Институт социально-экономических и гуманитарных исследований Южного научного центра РАН, Россия|год=2012|выпуск=Былые годы|номер=№ 4 (26)}}</ref>. Архив мәғлүмәттәренә ярашлы, 1930—1953 йылдарҙа бөтә төрмәләрҙә 1,76 млн кеше үлгән<ref name="deadcount"/>. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр статистикала лагерҙарҙа үлем буйынса ҡапма-ҡаршылыҡтар булыуын билдәләйҙәр<ref name="Цаплин">''Цаплин В. В.'' [http://scepsis.ru/library/id_491.html Архивные материалы о числе заключённых в конце 30-х годов]</ref>. А. Г. Вишневский иҫәпләүенсә, төрмөлөрҙә һөм һөргөндә генә үлгәндәрҙең һәм үлтерелгәндәрҙең һаны 4-6 млн тәшкил итә<ref name="deadcount"/>. Үрҙә күрһәтелгән һандарҙы килтереүселәр йыш ҡына архив мәғлүмәттәрен шик аҫтына ҡуя. Мәҫәлән, ГУЛАГ халҡы һанының үҙгәреше таблицаһында бер сәйер графа бар -«прочая убыль». С. Максудов фаразлауынса, «башҡа төрлө кәмеү» аҫтында хөкөм ителгәндәрҙе лагерҙарҙа юҡҡа сығарыуҙы аңлата<ref name="Максудов"/>. Икенсе яҡтан, В. Н. Земсков раҫлауынса, лагерҙарҙа һәм ҡасырға маташҡандар «ҡан әйләнеше ауырыуҙарынан үлгәндәр» тип иҫәпләнгәндәр, ә графа үҙе лагерь начальствоһы эшләгән ялған яҙмаларҙы<ref name="Zemskov2">В. Н. Земсков. [http://scepsis.ru/library/id_957.html К вопросу о масштабах репрессий в СССР]</ref>. Әммә был графа буйынса һан ҙур булмаған — йылына бер нисә мең, ҡайһы берҙә күберәк. Репрессияларҙың традицион масштабтары буйынса шулай уҡ тарихсылар Юрий Жуков һәм Юрий Емельянов дәғүә белдерәләр. === Революцияға тиклемге Рәсәй менән сағыштырыу === «Коммунизмдың ҡара китабы» авторҙары М. Н. Гернето һәм Н. С. Таганцев мәғлүмәттәренә, ә шулай уҡ К. Либкнех һөйләгән мәғлүмәттәргә таянып, үҙенең эшендә ошондай мәғлүмәттәр килтерә: батша Рәсәйендә 1825 −1905 йылдарында сәйәси мотивтар буйынса 625 үлем хөкөмө, шул иҫптән тик 191 генә үтәлә, ә революция йылдарында — 1905 йылдан 1910 йылға тиклем — сәйәси мотивтар буйынса 5735 үлем хөкөмө сығарыла (шул иҫәптән хәрби-ялан судтары хөкөмдәре) һәм уларҙың 3741 үтәлә<ref>{{книга |автор = С. Куртуа, Н. Верт, Ж-Л. Панне, А. Пачковский и др. |заглавие = Чёрная книга коммунизма |издание = 2-е издание |ссылка = |место = |издательство = «Три века истории» |год = 2001 |том = |страниц = 780 |тираж = 100000 |isbn = 5-95423-037-2 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/10/121030_stalin_big_terror.shtml|title=«Большой террор»: 75 лет спустя|author=Кречетников А.|date=30 октября 2012|work=|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2012-10-30|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bw3vuakB?url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/10/121030_stalin_big_terror.shtml|archivedate=2012-11-05|deadlink=no}}</ref>. === Репрессияларҙа дәүләттең юғары даирәләрендәге етәкселәренең роле === 1934 йылдың 1 декабрендәге СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм Үҙәк башҡарма комитетының ҡарары на ярашлы репрессияларҙы һәм террорҙы ойоштороуҙа ҡатнашҡан ВКП(б)-ның күпселек ағзалары СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан ябайлыштарған суд эштәрен башҡарыу процедураһы буйынса хөкөм ителәләр. Террор ойоштороусылар һәм террористик ойошмаларҙа ҡатнашыусылар ғәйепләү материалдарҙы һәм хөкөм итеүсенең күрһәтмәләрен ҡарау нигеҙендә, яҡлаусыһыҙ Хәрби коллегияһының ябыҡ ултырышында үткәрелә. Ябайлыштарған суд эштәрен башҡарыу өсөн ВКП(б -ның Үҙәк комитеты Политбюроһының махсус ҡарарҙарына махсус шарттары булған, уларҙың күбеһендә Сталиндың шәхсән ҡултамғаһы тора<ref name="stalinlists">[http://stalin.memo.ru/images/intro.htm В этом разделе сайта общества «Мемориал» представлены так называемые сталинские списки]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ҡайһы бер тарихсылар, репрессияларҙың ойоштороуында һәм дәртләндереүендә Сталиндың шәхси ролен һыҙыҡ өҫтөнә алалар. Шулай, Олег Хлевнюк яҙыуынса, Сталиндың 1934 йылдың ғинуар аҙағында прокуратураға күмәк кеше алдында өс «йәмәғәт милкен урлаусыһын» судһыҙ үлтергән Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһендәге Шемонаих районының ике етәксеһен енәйәт яуаплылыҡҡа тарттырыуҙан тыя. Сталин шәхсән үҙе тәфтишселәрҙән ҡулға алынғандарға язалау ысулдарын ҡулланыуҙы талап итә, закон проекттарына СССР-ҙан ҡасып киткән хәрбиҙәрҙең ғаиләләре ағзаларына ҡарата яза акцияларын индереү буйынса тура күрһәтмәләр бирә, шәхсән үҙе атып үлтереүҙәргә рөхсәт бирә{{sfn|Хлевнюк|1996|с=133}}. == Репрессиялар ойоштороусыларҙың яҙмышы == Өҫтә күрһәтелеүенсә, Сталин репрессиялары осоронда дәүләт именлеге органдары үҙҙәре системалы рәүештә «таҙартыҙарға» дусар булалар. Һөҙөмтәлә күп кенә репрессияларҙы ойошторыусылар башҡарыусылар, шул иҫәптән, НКВД-ның етәкселәре Г. Г. Ягода һәм Н. И. Ежов, үҙҙәре лә ҡорбанға әйләнәләр. Сталиндың вафатынан һуң дәүләт именлеге органдары хеҙмәкәрҙәре, шул иҫәптән туранан-тура үлтереү язаларын башҡарған бер нисәүһе, хөкөм ителә: Л. П. Берия, В. Г. Деканозов, Б. З. Кобулов, А. З. Кобулов, В. Н. Меркулов, Л. Е. Влодзимирский, С. А. Гоглидзе, П. Я. Мешик, Л. Л. Шварцман, М. Д. Рюмин, А. Г. Леонов, В. И. Комаров, М. Т. Лихачёв, И. А. Чернов, Я. М. Броверман, С. Ф. Мильштейн, П. А. Шария, С. С. Мамулов, Б. В. Родос, С. Ф. Реденс, П. В. Володзько. Дәүләт именлеге министры В. С. Абакумов (1946—1951) Сталин тере саҡта уҡ ҡулға алына, әммә уның вафатынан һуң ғына атып үлтерелә. Үҙенең үлеме алдында Сталин Берия ҡулға алынған Абакумовты яҡлай тип уйлай. == Амнистиялар и реабилитация == Тарихсы Н. В. Петров мәғлүмәттәренә ярашлы, 1939—1940 йылдарҙа төрмәләрҙән 100-ҙән 150 меңгә тиклем кеше аза ителгән, башлыса 1938 йылдың 17 ноябренә тиклем ҡулҡв алынған, әммә хөкөм ителмәгәндәр азат<ref>''Петров Н. В.'' Палачи. Они выполняли заказы Сталина. — {{М}}, 2011. — С. 29.</ref>. Бөйөк Ватан һуығышының тәүге айҙарында 1941 йылдың 12 июлендәге һәм 24 июлендәге СССР-ҙың Юғары советы Президимиумы ҡарарҙарына ярашлы төрмәләрҙән 600 меңгә якын кеше азат ителә<ref>[http://www.erudition.ru/referat/ref/id.57699_1.html Шпаргалка: Великая Отечественная война 1941—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727094221/http://www.erudition.ru/referat/ref/id.57699_1.html |date=2017-07-27 }}</ref>. 1953 йылдың башында СССР-ҙың берләшкән МВД-һының башлығы Л. П. Берияның иң тәүге указдары буйынса МВД-ла производствола торған эштәрҙе яңынан ҡарау өсөн комиссиялар һәм тикшереү төркөмдәре булдырыла. Әлеге төркөмдәр шулай уҡ «Ҡоротҡос табиптар», «Осоусылар эше» буйынса ҡулға алынғандарҙың эштәре менән шөғөлләнәләр. Һөҙөмтәлә Л. П. Берия инциативаһы менән башланған тикшеренеүҙәрҙән һуң 1953 йылдың апрелендә яңынан ҡаралған эштәр буйынса күп кенә хөкөм ителгәндәр һәм тикшереү аҫтында булғандар азат ителә. 1953 йылдың 26 мартында Л. П. Берия КПСС-тың Үҙәк комитеты Президиумына амнистия буйынса ҡулхат ебәрә. Ҡулхатта 5 йылға тиклем хөкөм ителгәндәрҙе, хужалыҡ, вазифа һәм айырым хәрби енәйәттәр өсөн сроктарына ҡарамайынса азат итергә төҡдим ителә. Азат ителәсәк категориялар исемлегендә 10 йәшкә тиклем балалары булған ҡатындар, ауырлы ҡатындар, бәлиғ булмағандар, ҡаты ауырыуҙар һәм ололар була. Шулай уҡ 5 йылдан ашыу срокка хөкөм ителгәндәрҙең сроктарын ике тапҡырға кәметергә тәҡдим ителә. 1953 йылдың 27 мартында СССР-ҙың Юғары советы Президиумының «Амнистия тураһында» исемле указына ярашлы СССР-ҙа хөкөм ителгәндәрҙең өстән бер өлөшө азат ителергә тейеш була. Ысынында иреккә 1 миллиондан ашыу кеше сығарыла һәм 400 мең енәйәт эштәре буйынса тикшереү туҡтатыла. 1954—1955 йылдарҙа лагерҙарҙан һәм колонияларҙан ваҡытынан алда 88 278 сәйәси тотҡон азаит ителә, улар араһынан 32 798 — яңынан эште ҡарау һөҙөмтәһендә һәм 55 480—1955 йылдың 17 сентябрендәге СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда оккупанттар менән хеҙмәттәшлек иткән совет гржадндарын амнистияһы тураһында» исемле Указы буйынса. Если 1 января 1955 йылдың 1 ғинуарына лагерҙарҙарҙа һәм колонияларҙа контрреволюцион енәйәттәре 309 088 хөкөм ителгәндәр тотолһа, 1956 йылдың 1 ғинуарына — 113 735, ә 1959 йылдың 1 апреленә — тик 11 027 кеше була<ref name="zemskov"/>. Массауи рәүештә юридик реабилитация П. Н. Поспелов комиссияһының эш һөҙөмтәләрендә башлана. 1954—1961 йылдарҙа енәйәт составы булмауы арҡаһында 737 182 кеше реабилитациялана, 208 448 хөкөм ителгән кеше реабилитацияланмай; 1962—1983 йылдарҙа 157 055 кеше реабилитациялана, 22 754 кешенең реабилитацияһы кире ҡағыла<ref name="litvin"/>. Реабилитация процесы 1980 йылдарҙың аҙағында, М. С. Горбачев һәм А. И. Яковлев башланғысы менән, яңынан башлана. ВКП(б)-ның бөтә репрессияланған эшмәкәрҙәре тиерлек аҡлана, шулай уҡ күп кенә «синфи дошмандар». 1988—1989 йылдарҙа 856 582 кешенең эштәре яңынан ҡарала, улар буйынса 844 740 кеше реабилитациялана<ref name=demografyXX>[http://www.polit.ru/research/2006/01/16/demography.html Демографические катастрофы XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224205339/http://www.polit.ru/research/2006/01/16/demography.html |date=2007-12-24 }}</ref>. == Хәтер == Хәҙерге Рәсәй властары органдары Сталин репрессиялары ҡорбандарын реабилитацияу мәсьәләһенә ҙур иғтибар бирә. РСФСР-ҙағы һәм СССР-ҙағы сәйәси репрессияларға ҡарата 2007 йылда иғлан ителгән Рәсәй Федерацияһы Президенты В. В. Путиндың белдереүе бар<ref name="putinvvzayavlenierepressii">[http://www.kremlin.ru/appears/2007/10/30/1629_type63374type63380type82634_149792.shtml Подход к прессе после посещения Бутовского мемориального комплекса {{Wayback|url=http://www.kremlin.ru/appears/2007/10/30/1629_type63374type63380type82634_149792.shtml |date=20080618150758 }} // Президент России, 30 октября 2007</ref>. 1991 йылдың 18 октябрендәге 1761-1 — һанлы «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын реабилитациялау тураһында» исемле РСФСР-ҙың Законы үҙ көсөнә ингәндән һуң 2004 йылға тиклем 630 меңдән ашыу кеше реабилитациялана. Ҡайһы бер репрессияланғандар (мәҫәлән, НКВД-ның күп кенә етәкселәре, террорға ҡағылышы булғандар һәм сәйәси булмаған енәйәттәр башҡарғандар) реабилитацияланмай тип табылды — бөтәһе 970-тән ашыу ғариза ҡаралды<ref name="reabstat">"О некоторых проблемах органов прокуратуры по исполнению закона Российской федерации «О реабилитации жертв политических репрессий» (А. Г. Петров) // «История государства и права», 2007, № 3 // Основные показатели работы органов прокуратуры Российской Федерации по надзору и исполнению Закона Российской Федерации «О реабилитации жертв политических репрессий» за 1992—2001 гг.: письмо Генеральной прокуратуры Российской Федерации от 5 марта 2002 г. N 13-22-202с-4 // Текущий архив прокуратуры Чувашской Республики (данные за 2002—2004 гг. предоставлены отделом реабилитации жертв политических репрессий Генеральной прокуратуры Российской Федерации). </ref><ref name=rusakov>Николай РУСАКОВ [http://www.kolyma.ru/gulag/reabil.shtml Новые страницы расстрельной статьи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226135519/http://www.kolyma.ru/gulag/reabil.shtml |date=2007-12-26 }}</ref>. Йыл һайын 30 октябрҙә Рәсәйҙә һәм СССР-ҙың элекке республикаларында Сәйәси репрессиялар ҡорбаны көнө билдәләнә. Был көндә ойошторолған митингыларҙа һәм башҡа мәҙәни сараларҙа сәйәси репрессиялар ҡорбандарын иҫкә алалар; мәктәптәрҙә «тере» тарих дәрестәре үткәрәләр, уларға шул ваҡыттағы ваҡиғалар шаһиттарын саҡыралар<ref>[http://tyumen.rfn.ru/rnews.html?id=24637 В школах Тюмени пройдут «живые» уроки истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028040254/http://tyumen.rfn.ru/rnews.html?id=24637 |date=2011-10-28 }}.</ref><ref>[http://www.rian.ru/society/20091030/191327005.html Россия вспоминает жертв политических репрессий]</ref>. Мәскәүҙә төп саралар — Лубянка майҙанында һәм Бутово полигонында<ref>[https://web.archive.org/web/20070616143321/http://www.smi.ru/07/10/30/908091020.html 16-й День памяти жертв политических репрессий].</ref>, Санкт-Петербургта Троицк майҙанындағы Соловцы ташы янында һәм Левашов ташландыҡ ерендә үткәрелә. Ҡорбандар тураһында иҫтәлектәрҙе һаҡлап ҡалыр өсөн һәм кешеләргә ғаиләләренең тарихын тергеҙергә ярҙам итеү йәһәтенән «Мемориал» йәмғиәте 1998 йылда мәғлүмәттәрҙең берҙәм базаһын булдырыуҙы башланы, унда төбәктәрҙге Хәтер китаптарынан мәғлүмәттәр туплана<ref>[http://lists.memo.ru/ ОБД «Мемориал». Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331114659/http://lists.memo.ru/ |date=2019-03-31 }}</ref>. Тикшеренеүселәр әлеге көнгә тиклем совет репрессияларына ҡағылышлы архивтар менән эш итеүҙә ҡыйынлыҡтар кисерә. «Мемориал» Рәсәй ойошмаһы етәксеһе Арсений Рогинский илдә бик ҙур күләмдәге документтар йәшеренгә әйләндерелгән, тип һанай<ref>{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/30oct2008/memorial.html|title=В России отмечают День памяти жертв политических репрессий, но Сталину симпатизируют|publisher=newsru.com|accessdate=2012-2-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/687Q1U1Ie?url=http://www.newsru.com/russia/30oct2008/memorial.html|archivedate=2012-06-02|deadlink=no}}</ref>. Йыл һайын 29 октябрҙә Мәскәүҙә Соловцы ташы эргәһендә һәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында «Мемориал» йәмғиәте ойоштоған «Исемдәрҙе ҡайтарыу» акцияһы үткәрелә — кешеләр сиратлап репрессиялар йылдарныда һәләк булғандарҙың исемдерен уҡыйҙар. Акцияла һәр кем ҡатнаша ала. Репрессиянғандың исем-шәрифе, йәше, эшләгән урыны, атып үлтереү датаһы әйтеп ишеттерелә, майшәм ҡабыҙыла һәм сәсәкәләр һалына. Тәүге акция 2007 йылда үткәрелде<ref>[http://october29.ru/2016/ Официальный сайт акции «Возвращение имён»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917215720/http://october29.ru/2016/ |date=2017-09-17 }}</ref>. 2014 йылдан Рәсәйҙә «Һуңғы адрес» гражданлыҡ инициативаһы үткәрелә. Совет власы йылдарындағы сәйәси репрессиялар ҡорбандарына ус аяһындай ғына мемориаль таҡтасыҡ ҡуйыла (айырым кешегә) Проект принцибы — «Бер исем, бер ғүмер, бер билдә»<ref name="Веденин">''Веденин В.'' [http://www.colta.ru/news/1437 В Москве начинается мемориальный проект «Последний адрес»] // ''Colta.ru''. 6 декабря 2013.</ref>. Хәрәкәттең лидерҙарының береһе Сергей Пархоменко билдәләүенсә, 2007 йылдың йәйенә Рәсәйҙә 600 ошондай таҡтасыҡ ҡуйылған, төрлө төбәктәрҙән 2 меңдән ашыу заявкалар<ref name="Клопс">{{cite web|title="Ни одной заявки": Калининград до сих пор не вошёл в проект по установке памятных знаков жертвам политических репрессий|url=https://klops.ru/news/obschestvo/160562-ni-odnoy-zayavki-kaliningrad-do-sih-por-ne-voshyol-v-proekt-po-ustanovke-pamyatnyh-znakov-zhertvam-politicheskih-repressiy|date=2017-08-15|work=Klops.ru|publisher=ООО "Русская медиагруппа "Западная Пресса".}}</ref>. Рәсәй проекты үрнәгендә үҙаллы проекттар барлыҡҡа килде — «Остання адреса — Україна»<ref>{{Cite web|url=https://www.memo.ru/ru-ru/events/calendar/88|title=Первые мемориальные таблички в Киеве|publisher=www.memo.ru|lang=en|accessdate=2017-11-30}}</ref> һәм Чехияла «Poslední adresa»<ref>{{cite web |url= http://www.radio.cz/ru/rubrika/tema/cheshskaya-propiska-poslednego-adresa |title=Чешская прописка «Последнего адреса»|author= Тимур Кашапов|date=29-06-2017 |website=Радио Прага|accessdate=2018-06-14}}</ref>. 2015 йылда «Үлемһеҙ барак» интернет-проекты старт алды, сайт биттәрендә һәр кем үҙҙәренең репрессияланған туғандары тураһында хәтирәләр яҙа ала. Шулай уҡ проект социаль селтәрҙәрҙә совет осорондағы аслыҡ, халыҡтар депортацияһы һәм исемлектәр буйынса массауи атып үлтереүҙәр тураһында һөйләй. Сайтта 45 000 уникаль ғаилә тарихы теркәлгән, шулай уҡ проект «Репрессиялар ҡорбандарының берҙәм базаһы» бүлегендә хәтер китаптарынан мәғлүмәттәр баҫтырып сығара. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == — [[Кулактарҙы эҙәрлекләү]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * 1928 год. Поездка И. В. Сталина в Сибирь. Документы и материалы // [[Известия ЦК КПСС]]. — {{М}}, 1991. — № 5. — С. 193, 196—199. ISSN: 0235-7097 * ''[[Араловец, Наталья Аркадьевна|Араловец Н. А.]]'' Потери населения советского общества в 1930-е годы: проблемы, источники, методы изучения в отечественной историографии // [[Отечественная история]]. 1995. № 1. С. 135—146 * [https://www.gazeta.ru/science/2017/07/02_a_10757891.shtml «Возникло соревнование — кто больше арестует»] // [[Газета.ру]],02.07.2017 (Интервью с учёным Л. А. Лягушкиной, [[МГУ]]) * ''Гинзбург Е.'' [http://www.erlib.com/Евгения_Гинзбург/Крутой_маршрут/0/ Крутой маршрут] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218091650/http://www.erlib.com/%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3/%D0%9A%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%80%D1%83%D1%82/0 |date=2019-12-18 }} * ''Гойченко Д. Д.'' Сквозь раскулачивание и Голодомор. Свидетельства очевидца. — {{М}}: Русский путь, 2006. ISBN 5-85887-244-1 * ''[[Грэхэм, Лорен|Грэхэм Л.]]'' «Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе / Пер. с англ. — {{М}}: [[Политиздат]], 1991. — 480 с. [http://scepsis.ru/library/id_798.html Глава IV. Генетика»] — подробное описание ситуации вокруг репрессий учёных-генетиков * {{статья|автор= [[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|часть = К истории сталинского террора|ссылка = http://ecsocman.hse.ru/data/094/680/1219/039.DANILOV.pdf|ответственный = Под общ. ред. [[Заславская, Татьяна Ивановна|Т. И. Заславской]] |заглавие = Куда идёт Россия?. Формальные институты и реальные практики|тип = Материалы девятого международного симпозиума|место = {{М}}|издательство = [[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год = 2002|страницы = 309—323|isbn = |issn = }} * ''Зальцман М.'' Меня реабилитировали… Из записок еврейского портного сталинских времён. — {{М}}: Русский путь, 2006. ISBN 5-85887-232-8 * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Спецпоселенцы (по документации НКВД-МВД СССР) // [[Социологические исследования]]. 1990. № 11 * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' К вопросу о репатриации советских граждан. 1944—1951 годы // [[История СССР]]. 1990. № 4 * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_937.html ГУЛАГ: Историко-социологический аспект] // [[Социологические исследования]]. 1991. № 6 * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Массовое освобождение спецпоселенцев и ссыльных (1954—1960 гг.) // [[Социологические исследования]]. 1991. № 1 * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Судьба «кулацкой ссылки» (1930—1954) // [[Отечественная история]]. 1994. № 1. * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' [http://www.scepsis.ru/library/id_957.html К вопросу о масштабах репрессий в СССР] // [[Социологические исследования]]. 1995. № 9. * {{книга|автор=[[Костырченко, Геннадий Васильевич|Костырченко Г. В.]]|заглавие=Сталин против «космополитов». Власть и еврейская интеллигенция в СССР|место={{М}}|издательство=[[РОССПЭН|Российская политическая энциклопедия]]|год=2010|страниц=432|isbn=978-5-8243-1103-7|ref=Костырченко}} * ''Лопатин Л. Н., Лопатина Н. Л.'' [http://www.auditorium.ru/books/477/ Коллективизация как национальная катастрофа.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017171906/http://auditorium.ru/books/477/ |date=2007-10-17 }} * {{БРЭ|Массовые репрессии 1920-х – начала 1950-х гг. в СССР|id=2191188|автор=В. Н. Хаустов}} * {{книга|автор = [[Медведев, Жорес Александрович|Медведев Ж.А.]]|заглавие = [http://scepsis.ru/library/id_1473.html Сталин и еврейская проблема: Новый анализ]|место = {{М}}|издательство = //«Права человека»|год = 2003|страницы = 288|isbn = 5-7712-0251-7}} (монография) — подробное исследование о деле врачей и репрессиях против евреев * Мозжухин А. [https://lenta.ru/articles/2017/08/05/terror/ «Осужденным к расстрелу рубили головы топором»] [интервью] // [[Лента.ру]]. 05.08.2017. (интервью с ''[[Александров, Кирилл Михайлович|К. М. Александровы]]'') * Наша малая Родина: Хрестоматия по истории Новосибирской области, 1921—1991 // Сост. В. И. Баяндин, В. А. Ильиных, С. А. Красильников, И. С. Кузнецов и др. / Материалы Государственного архива Новосибирской области. — [[Новосибирск]]: ЭКОР, 1997. — 768 с. — ISBN 5-85618-093-3 (<small>в том числе материалы по тайному визиту И. В. Сталина в Сибирь в 1928 и начале искусственного первого голодомора 1928—1929 гг., о начале ликвидации в СССР крестьянства как класса</small>). * Поживши в ГУЛАГе. Сборник воспоминаний. — {{М}}: Русский путь, 2001. ISBN 5-85887-024-4 * ''[[Сойфер, Валерий Николаевич|Сойфер В. Н.]]'' Власть и наука. История разгрома коммунистами генетики в СССР. — {{М}}, Изд. ЧеРо. 2002 * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues/62150 Сталинские депортации. 1928—1953]. — {{М}}: Материк, 2005, серия «Россия. XX век. Документы» Международного фонда «Демократия» * ''Тепляков А.'' Машина террора (монография) <!-- РС/РСЕ: цикл передач к 75-летию Большого террора, 30 июля 2012 --> * [[Петкевич Т.В.]] Жизнь — сапожок непарный * ''[[Солоневич, Иван Лукьянович|Солоневич И. Л.]]'' [[Россия в концлагере]] * {{книга|автор=[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]|заглавие=Политбюро. Механизмы политической власти в 1930-е годы|ссылка=http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/index.htm|место={{М}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=1996|страниц=304|isbn=5-86004-050-4|тираж=3000|ref=Хлевнюк}} * ''[[Черушев, Николай Семёнович|Черушев Н. С.]]'' [http://militera.lib.ru/research/cheryshev_ns/index.html 1937 год: элита Красной Армии на Голгофе]. — {{М}}, «[[Вече (издательство)|Вече]]», 2003. ISBN 5-94538-305-8. * [[Шаламов, Варлам Тихонович|Шаламов В. Т.]] [http://smoking-room.ru/data/history/shalamov_kolyma.html «Колымские рассказы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004154154/http://smoking-room.ru/data/history/shalamov_kolyma.html |date=2012-10-04 }} * ''Шишкин В. И.'' [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2013/02/zaimka-ru_shishkin-repressions.pdf Кольцовская трагедия: из истории репрессий и реабилитации эстонского населения Сибири (1937—1959 гг.)] // Власть и общество в Сибири в XX веке. Сборник научных статей. Вып. 3 / Науч. ред. В. И. Шишкин. Новосибирск: Параллель, 2012. С. 163—191. * ''[[Яхот, Иегошуа]]''. [http://scepsis.ru/library/id_172.html «Подавление философии в СССР (20-е — 30-е годы)»] (монография) * Wolfgang Leonhard: ''Die Revolution entläßt ihre Kinder.'' Kiepenheuer & Witsch, Köln u. a. 1955, (16. Auflage: ebda. 1996, ISBN 3-462-01463-3, (''KiWi'' 119)). * Heinz-Dietrich Löwe: ''Stalin. Der entfesselte Revolutionär''. 2 Bände. Muster-Schmidt, Göttingen u. a. 2002, ISBN 3-7881-0153-9, (''Persönlichkeit und Geschichte'' 162). * Reinhard Müller: ''«Wir kommen alle dran». «Säuberungen» unter den deutschen Politemigranten in der Sowjetunion (1934—1938).'' In: Hermann Weber, Ulrich Mählert (Hrsg.): ''Terror. Innerkommunistische «Säuberungen» vor und nach dem 2. Weltkrieg.'' Paderborn 1998, ISBN 3-506-75336-3, S. 121—166. * Reinhard Müller: ''Der Fall des Antikomintern-Blocks- ein vierter Moskauer Schauprozeß?'' in: Jahrbuch für Historische Kommunismusforschung, Jg. 4, 1996, S. 187—214. * Norman M. Naimark: Stalin und der Genozid. Suhrkamp Verlag, Berlin 2010, ISBN 3-518-74441-0. * Theo Pirker (Hrsg.): ''Die Moskauer Schauprozesse 1936—1938''. Deutscher Taschenbuch Verlag, München 1963. * Wadim S. Rogowin: ''Die Partei der Hingerichteten''. Arbeiterpresse Verlag, Essen 1999, ISBN 3-88634-072-4, (''Gab es eine Alternative?'' 5). * Wadim S. Rogowin: ''1937. Jahr des Terrors''. Arbeiterpresse, Essen 1998, ISBN 3-88634-071-6. * Rudolph J. Rummel: ''«Demozid» — Der befohlene Tod. Massenmorde im 20. Jahrhundert''. Mit einem Vorw. von [[Yehuda Bauer]]. Lit Verlag, Münster [u. a.] 2003, ISBN 3-8258-3469-7, (''Wissenschaftliche Paperbacks'' 12). * Hans Schafranek: ''Kontingentierte «Volksfeinde» und «Agenturarbeit». Verfolgungsmechanismen der stalinistischen Geheimpolizei NKWD am Beispiel der fiktiven «Hitler-Jugend» in Moskau (1938) und der «antisowjetischen Gruppe von Kindern repressierter Eltern» (1940)''. In: ''Internationale wissenschaftliche Korrespondenz zur Geschichte der deutschen Arbeiterbewegung'' 1, 2001, {{ZDB|3256-6}}, S. 1-76. * ''Schauprozesse unter Stalin. 1932—1952. Zustandekommen, Hintergründe, Opfer''. Mit einem Vorwort von Horst Schützler. Dietz Verlag, Berlin 1990, ISBN 3-320-01600-8. * Hermann Weber: ''«Weiße Flecken» in der Geschichte. Die KPD-Opfer der Stalinschen Säuberungen und ihre Rehabilitierung''. 2. überarbeitete und erweiterte Auflage. isp-Verlag, Frankfurt am Main 1990, ISBN 3-88332-176-1. == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://gulagmuseum.org Виртуальный музей Гулага] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100304130917/http://gulagmuseum.org/ |date=2010-03-04 }} * [https://bessmertnybarak.ru/ Виртуальный памятник, сайт памяти жертв репрессий]: разделы [https://bessmertnybarak.ru/rubric/galereya_dokumentov/page-1/ «Документы»] и [https://bessmertnybarak.ru/pamyatnik/ «Люди и судьбы»] * [http://memory.sakharov-center.ru/tb/0Main2.asp?BookPartID=801 Законодательная база советской репрессивной политики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090604011537/http://memory.sakharov-center.ru/tb/0Main2.asp?BookPartID=801 |date=2009-06-04 }} * Сайт общества «[[Общество «Мемориал»|Мемориал]]»: разделы [http://www.memo.ru/history/index.htm «История террора»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} и [http://www.memo.ru/memory/index.htm «Памяти жертв»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20120629131243/http://www.sakharov-center.ru/projects/bases/ Программа «Память о бесправии»] [[Музей и общественный центр имени А. Д. Сахарова|музея и общественного центра имени Андрея Сахарова]] * [http://www.alexanderyakovlev.org/db-docs/pages/1/topicId=37 Архив Фонда А. Н. Яковлева] ** [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1005111 СТАЛИНСКИЙ ПЛАН ПО УНИЧТОЖЕНИЮ НАРОДА: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628182639/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1005111 |date=2017-06-28 }} * [http://www.agitclub.ru/gorby/ussr/ussr1988.htm Записка Комиссии Политбюро ЦК КПСС по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х — начала 50-х годов от 25 декабря 1988 года] * [http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm Доклад «комиссии Шверника» (1963 г.) и другие документы о репрессиях] * [http://www.memorial.krsk.ru/ «Мемориал» (Красноярск). Документы о репрессиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422090744/http://www.memorial.krsk.ru/ |date=2016-04-22 }} * [http://soviet-history.com/doc/prison_system.php Репрессии и пенитенциарная система в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090312033948/http://soviet-history.com/doc/prison_system.php |date=2009-03-12 }} * [http://www.goldentime.ru/nbk_03.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414003511/http://www.goldentime.ru/nbk_03.htm |date=2009-04-14 }} * [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema01.php Статьи о сталинских репрессиях в электронной версии бюллетения «Населения и общество» Института демографии ГУ ВШЭ] // [[Демоскоп Weekly]], 2007, № 313—314 * [https://web.archive.org/web/20010413042828/http://www.geocities.com/CapitolHill/Parliament/7231/zapiat.htm Пропущенная запятая] — о специфике антисталинисткого восприятия истории{{deadlink|число=01|месяц=04|год=2016}} * Сборник [http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/rp/indexrp.html Репрессивная политика Советской власти в Беларуси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708134030/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/rp/indexrp.html |date=2014-07-08 }} * [http://www.echo.msk.ru/programs/staliname/582884-echo/ «Сталинская государственная репрессивная политика» Интервью с историком Николаем Вертом] на радио «[[Эхо Москвы]]» * [http://www.doroga501.ru/ Интернет-галерея. Фотографии лагерей ГУЛАГа] * [http://topos.memo.ru/kategoriya/vse-materialy Топография террора — Москва] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170926012918/https://topos.memo.ru/kategoriya/vse-materialy |date=2017-09-26 }} * [https://eleven.co.il/article/12203 Статья в КЕЭ о борьбе с космополитизмом] * [https://eleven.co.il/article/10978 Статья в КЕЭ о деле врачей] * [[s:Сессия ВАСХНИЛ-1948. О положении в биологической науке (стенографический отчет)|Сессия ВАСХНИЛ 1948 года. О положении в биологической науке (стенографический отчёт)]] * ''Вдовин А.'' [http://www.voskres.ru/idea/vdovin.htm «Низкопоклонники» и «космополиты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309072630/http://www.voskres.ru/idea/vdovin.htm |date=2018-03-09 }} * Дойков Юрий [https://web.archive.org/web/20140812050316/http://www.doykov.1mcg.ru/data/1/Arkhangelsks%20shadows.pdf «Архангельские тени. (По архивам ФСБ).»] Архангельск, 2008 * [http://www.fsb.ru/new/mozohin.html Ежегодные отчёты ГПУ-ОГПУ-НКВД-НКГБ-МГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218230706/http://www.fsb.ru/new/mozohin.html |date=2007-12-18 }} * ''Иванов Д.'' [http://statehistory.ru/52/Stalinskie-repressii/ Сталинские репрессии] * ''[[Копосов, Николай Евгеньевич|Копосов Н. Е.]]'' [http://polit.ru/article/2007/12/11/repressii/ «К оценке масштаба сталинских репрессий»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112135605/http://polit.ru/article/2007/12/11/repressii/ |date=2018-11-12 }} * ''Краснов П.'' [http://www.contr-tv.ru/common/783/ «Здравые рассуждения о массовых репрессиях»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061104035507/http://www.contr-tv.ru/common/783/ |date=2006-11-04 }} * ''[[Кривицкий, Вальтер Германович|Кривицкий В. Г.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_559.html «Я был агентом Сталина»] — мемуарная работа бывшего советского разведчика * ''Лопатников Л.'' [http://magazines.russ.ru/vestnik/2009/26/ll28.html К дискуссиям о статистике «Большого террора»] * ''Мазохин О. Б.'' [http://www.pseudology.org/Mazoxin/Vreditelstvo.htm «Вредительство в народном хозяйстве»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321162239/http://www.pseudology.org/Mazoxin/Vreditelstvo.htm |date=2019-03-21 }} * ''Мозохин О. Б.'' [http://www.fsb.ru/new/mozohin.html «СТАТИСТИКА РЕПРЕССИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ОРГАНОВ БЕЗОПАСНОСТИ СССР НА ПЕРИОД С 1941 ПО 1953 ГГ.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218230706/http://www.fsb.ru/new/mozohin.html |date=2007-12-18 }} * Мозохин О. Б. [http://mozohin.ru/article/a-10.html «Правовое регулирование внесудебных полномочий ВЧК»] * ''Максудов С.'' [http://scepsis.ru/library/id_956.html О публикациях в журнале «Социс» (критика работ В. Н. Земскова и разбор архивных данных)] * {{h|Преступный характер сталинского режима}}''Петров Н. В.'' [http://www.polit.ru/lectures/2009/11/19/stalin.html Преступный характер сталинского режима: юридические основания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091122081318/http://www.polit.ru/lectures/2009/11/19/stalin.html |date=2009-11-22 }} [[Публичные лекции «Полит.ру»]] * ''Попов В. П.'' Государственный террор в советской России. 1923—1953 гг.: Источники и их интерпретации // [[Отечественные архивы]]. 1992. № 2 * ''Соуса М.'' [https://web.archive.org/web/20080123093008/http://antisys.narod.ru/sousa.html «Гулаг — архивы против лжи»] * [http://scepsis.ru/library/id_1338.html «Дело Джалал-Абадских Школьников». К истории молодёжных антисталинских организаций] * [http://socialist.memo.ru/index.htm Российские социалисты и анархисты после октября 1917 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131012727/http://socialist.memo.ru/index.htm |date=2011-01-31 }} * ''Цаплин В.'' [http://scepsis.ru/library/id_491.html «Архивные материалы о числе заключённых в конце 30-х годов»] ; Халыҡтар депортациялары * ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' Правда о депортации чеченского и ингушского народов // [[Вопросы истории]]. 1990. № 7 * ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' 20-40-e годы: депортация населения с территории Европейской России // [[Отечественная история]]. 1992. № 4 * ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' 20-50-е годы: Переселения и депортация еврейского населения СССР // [[Отечественная история]]. 1993. № 4 * ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1237.html «Депортация народов»] — подробный обзор вопроса, ссылки на архивные материалы * ''Веремеев Ю. Г.'' [http://army.armor.kiev.ua/hist/chechna-20-41.shtml Чечня 1920-41], [http://army.armor.kiev.ua/hist/chechna-41-43.shtml Чечня 1941-44]. * ''Гаджиев А. А.'' [http://www.irs-az.com/pdf/090621160527.pdf Ахалцихские турки. История. Этнография. Фольклор.] * ''Земсков В. Н.'' Принудительные миграции из Прибалтики в 1940—1950-х годах // [[Отечественные архивы]]. 1993. № 1 * ''[[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|Кара-Мурза С. Г.]]'' Советская цивилизация (том I). [http://www.kara-murza.ru/books/sc_a/sc_a117.htm#hdr_170 Депортации народов] * ''Полян П.'' [http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/polian/polian.html Не по своей воле — история и география принудительных миграций в СССР] (монография) ; Репрессия ҡорбандары исемлектәре * [https://bessmertnybarak.ru/books/ Единая база данных жертв репрессий в СССР] * [http://www.memo.ru/memory/spiski.htm Списки жертв политических репрессий (около 2 700 000 имён)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410070716/http://www.memo.ru/memory/spiski.htm |date=2009-04-10 }} * [http://mos.memo.ru/ Расстрелы в Москве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028180807/http://mos.memo.ru/ |date=2017-10-28 }} — списки расстрелянных жителей Москвы * [http://stalin.memo.ru Сталинские расстрельные списки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160227011328/http://stalin.memo.ru/ |date=2016-02-27 }} — перечни людей, осуждённых по личной санкции И. В. Сталина и его ближайших соратников по Политбюро ЦК ВКП(б) к разным мерам наказания * [https://bessmertnybarak.ru/rubric/rasstrelnye_spiski/ Расстрельные списки по категориям, датам и местам расстрелов] с документальными подтверждениями * [http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/ РЕПРЕССИИ УЧЁНЫХ. Биографические материалы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324012155/http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/ |date=2011-03-24 }} ; Репрессияланғандарҙың хәтирәләрәе * [https://bessmertnybarak.ru/pamyatnik/ Сайт памяти жертв репрессий] содержит уникальные воспоминания и фотографии о тысячах людей, написанные родственниками. Проект [[Бессмертный барак]] * ''Коновалов В. П.''[https://web.archive.org/web/20020126165823/http://www.geocities.com/CapitolHill/Parliament/7231/gulag.htm «ГУЛАГ»] * ''Самутин Л. А.'' [http://voskres.orthodoxy.ru/archive/16107.html Воспоминания.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716022432/http://voskres.orthodoxy.ru/archive/16107.html |date=2010-07-16 }} — [[Военно-исторический журнал]] № 9-12, 1990. * [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/default.htm Воспоминания о ГУЛАГе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216003846/http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/default.htm |date=2008-12-16 }} * [https://web.archive.org/web/20120629131243/http://www.sakharov-center.ru/projects/bases/ Программа «Память о бесправии»] на сайте [[Музей и общественный центр имени А. Д. Сахарова|Музея А. Д. Сахарова]] (Москва) * Д/ф [http://www.kinomasterskaya.ru/content/view/108/74/ «Путь к верховьям Колымы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619121502/http://www.kinomasterskaya.ru/content/view/108/74 |date=2010-06-19 }} на сайте новосибирской студии МАСТЕРСКАЯ КИНО (видео) [[Категория:Сәйәси репрессиялар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]] 2w4ltlcsujg2orx4uhftc4b2t94orz3 0 143680 1300517 1056992 2026-07-06T21:58:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300517 wikitext text/x-wiki '''Сальников Константин Владимирович''' ([[2 октябрь]] [[1900 йыл]] — [[20 июнь]] [[1966 йыл]]) — ғалим-археолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1960—1966 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында]] археология һәм этнография секторы мөдире. [[Көньяҡ Урал]]ды тикшереүсе. Тарих фәндәре докторы (1966). == Биографияһы == Константин Владимирович Сальников 1900 йылдың 2 октябрендә {{ТУ|Һамар губернаһы}}ның [[Һамар]] ҡалаһында тыуған. Һамар реаль училищеһын тамамлаған. [[1928 йыл]]да [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның тарих-этнологик факультетын тамамлый. Археологик ҡаҙыу эштәрендә ҡатнаша, [[Силәбе]] һәм Ҡурған тирә-яҡтарында көньяҡ Урал аръяғының боронғо ҡомартҡыларын өйрәнеү буйынса экспедиция менән етәкселек итә, Силәбе өлкәһенең Миәс һәм Юрғамыш райондарында ҡаҙыу эштәре үткәрә. [[1937 йыл]]дан Силәбе тыуған яҡты өйрәнеү музейында эшләй. 1940 йылдан Урал дәүләт университетында, Силәбе һәм [[Ырымбур]] педагогия институттарында уҡыта. [[1960 йыл]]дан — СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында]] археология һәм этнография секторы мөдире. Бронза быуатының абаш, андрон һ.б. мәҙәниәтен өйрәнеүсе белгес. [[1948 йыл]]да [[андрон мәҙәниәте]] ҡомартҡыларының беренсе классификацияһын тәҡдим итеп, өс хронологик этапҡа: федоров, алакүл һәм замараевҡа бүлә. Ғалим 1966 йылдың 20 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була. == Ғилми хеҙмәттәре == Утыҙҙан ашыу баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәр һәм археология буйынса китаптар авторы. * «Древнейшее население Челябинской области: (По данным археол. памятников)» (1948) * «В глубине веков: Очерки о жизни первобытного населения Урала» (1949) * «Древнейшие памятники истории Урала» (1952) * «Очерки древней истории Южного Урала» (1967, издана посмертно) Уның әүҙем ҡатнашлығы менән «Археология и этнография Башкирии» сериялы баҫманың тәүге томдары әҙерләнә һәм баҫылып сыға (1962; 1964). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Моргунова Н. Л. Константин Владимирович Сальников: (1900—1966) // АПО . — Вып. 4 . — 2000 . — С. 4-5 . - * Зобов Ю. С. Константин Владимирович Сальников: вехи жизненного пути (1900—1966) // АПО . — Вып. 4 . — 2000 . — С. 6-10 . — Рез. англ * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 77-78 с. ISBN 5-295-02294-3. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/12185-salnikov-konstantin-vladimirovich}}{{V|19|09|2019}} * [http://resources.chelreglib.ru:6005/el_izdan/kalendar2000/htm/sal.htm 100 лет со дня рождения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170422041213/http://resources.chelreglib.ru:6005/el_izdan/kalendar2000/htm/sal.htm |date=2017-04-22 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1900 йылда тыуғандар]] [[Категория:Һамарҙа тыуғандар]] [[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]] [[Категория:Башҡортостан тарихы буйынса белгестәр]] [[Категория:20 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1966 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:СССР этнографтары]] [[Категория:Башҡортостан шәхестәре]] 0ucfjb4a4142e3qywmbngtzussh0iao 0 144207 1300501 1299915 2026-07-06T14:02:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300501 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Романов Анатолий Александрович '''([[27 сентябрь]] [[1948 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] хәрби эшмәкәре, генерал-полковник. РФ Эске эштәр министрының элекке урынбаҫары — Рәсәй Эске эштәр министрлығының Эске ғәскәрҙәр командующийы һәм Чечняла федераль ғәскәрҙәр командующийы.{{Переход|#Хәрби хеҙмәттә}} [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1995). 1995 йылдың октябрь айында Романовҡа һөжүм итәләр, һөҙөмтәлә баш һөйәгенең аҫты һыныуы арҡаһында үҙаллы йөрөү һәм һөйләшеү һәләтен юғалта{{Переход|#Ғүмеренә ҡул һуҙыуҙары}}. Эске эштәр министрлығының Балашихалағы госпиталендә дауалана. Яҙылған тексты аңлай, күҙҙәре һәм ҡулдарының хәрәкәте менән үҙенең хәлен аңлата ала. == Биографияһы == Анатолий Александрович Романов 1948 йылдың 27 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй районының [[Илькин (Бәләбәй районы)|Михайловка]] ауылында күп балалы (8 бала) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған{{sfn|БЭ|2013|name=be}}<ref name="wh">{{warheroes|star=none|id=2066}}</ref>. Милләте буйынса — [[Сыуаштар|сыуаш]]{{sfn|Чувашская энциклопедия|2009|loc=Романов Анатолий Александрович|name=ch}}. Тыуған ауылында тулы булмаған урта мәктәпте тамамлай. [[1966 йыл]]<nowiki/>да урта мәктәпте тамамлағандан һуң фрезерлаусы булып эшкә урынлаша. === Хәрби хеҙмәттә === [[1967 йыл]]дың 29 октябрендә Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәренә хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Хеҙмәте мөһим дәүләт объекттарын һәм махсус йөктәрҙе һаҡлау менән шөғөлләнгән эске ғәскәрҙәрҙең 95-се дивизияһында үтә. Хеҙмәте аҙағына [[өлкән сержант]] дәрәжәһенә тиклем күтәрелә, отделение командиры, взвод командиры урынбаҫары вазифаларын биләй. 1969 йылдың октябрь айында, саҡырыу буйынса хеҙмәтен тамамлағандан һуң, Эске эштәр министрлығының Ф. Э. Дзержинский исемендәге Һарытау хәрби училищеһына уҡырға инә. 1972 йылда училищены тик бишле билдәләренә генә тамамлай һәм, иң яҡшы тамамлаусы булараҡ, унда Романовты хеҙмәт итергә ҡалдыралар<ref name="rg">{{статья|автор=Касаткина О.|заглавие=10 лет ждёт|издание=Российская газета — Неделя|номер=3763|год=2005|месяц=5|день=6|ссылка=https://rg.ru/2005/05/06/romanova.html|archiveurl=https://archive.is/20160810152601/https://rg.ru/2005/05/06/romanova.html|archivedate=2016-08-10}}</ref>. 1972 йылдан алып 1984 йылға тиклем хеҙмәт итеүе ваҡытында курс офицеры, уҡыу бүлегенең начальник ярҙамсыһы, ут нөктәһе әҙерләү кафедраһы уҡытыусыһы, курсанттар батальоны командиры вазифаларын биләй{{sfn|Куликов|2002|loc=Тревожные чемоданы|name=trech}}. Училищела [[1978 йыл]]дан [[1982 йыл]]ға тиклем параллель хеҙмәт итеп, М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияла ситтән тороп уҡый. [[1984 йыл]]да Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәр 93-сө дивизияһының 546-сы полк штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә. [[1985 йыл]]да — уның командиры. Полк [[Силәбе өлкәһе]]нең ябылған Златоуст-36 ҡалаһында урынлаша һәм ҡаланы һәм оборона заводын һаҡлау менән шөғөлләнә. [[1988 йыл]]да [[Мәскәү өлкәһе]]нең [[Жуковский (ҡала)|Жуковский]] ҡалаһына күсерелә, 95-се дивизия штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә. [[1989 йыл]]дан [[1990 йыл]]ға тиклем подполковник дәрәжәһендә, ә 1990 йылдан [[1991 йыл]]ға тиклем — полковник була, К. Е. Ворошилов исемендәге Хәрби академияның Ҡораллы Көстәр Генераль штабы тыңлаусыһы була{{sfn|Куликов|2002|loc=Школьное крыльцо Генштаба}}. Академияны тамамлағандан һуң, 1991 йылдың июненән Свердловск ҡалаһында эске ғәскәрҙәрҙең 96-сы дивизияһы командиры булып хеҙмәт итә. [[1992 йыл]]дың мартында эске ғәскәрҙәрҙең махсус частәренең идаралыҡ начальнигы итеп тәғәйенләнә, шул уҡ йылда генерал-майор дәрәжәһен ала. 1993 йылдың мартынан мөһим Дәүләт объекттарын һәм махсус йөктәрен һаҡлау буйынса идаралыҡ начальнигы була, ә шул уҡ йылдың уртаһында — РФ Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәр командующийы урынбаҫары — Рәсәй Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәренең хәрби әҙерлек буйынса идаралыҡ начальнигы. 1993 йылдың сентябрь—октябрь айҙарында Юғары Совет менән [[Ельцин Борис Николаевич|Рәсәй Президентының]] ҡара ҡаршы торошонда һуңғыһының яғында була. Был ваҡытта ул Аҡ Йорт эргәһенән бер ҡайҙа ла китмәй, һәм, шул иҫәптән, көнө буйына бәйләнеш мөмкин булмаған генерал Ширко урынына штурм менән етәкселек итә {{sfn|Куликов|2002|loc=Чёрные списки}}. Эске ғәскәрҙәр командующийы урынбаҫары вазифаһында ғәскәрҙәрҙе реформалау һәм Рәсәйҙең йәки үҙенә үҙе бойондороҡһоҙлоҡ иткән Ичкерияла тотороҡһоҙланған хәл килеп сығыу осрағында эш итеү планын төҙөү буйынса ҡатнаша. 1994 йылдың октябрендә Төньяҡ Кавказда эске ғәскәрҙәрҙең оператив төркөмө менән етәкселек итеүҙе өҫтөнә ала{{sfn|Куликов|2002|loc=Мятежная территория}}, шул уҡ йылда генерал-лейтенант дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. Шул уҡ йылдың декабрендә Чечняла РФ эске ғәскәрҙәре башында тороп, Ичкерияға инә{{sfn|Куликов|2002|loc=Грозный рубеж}}. [[1995 йыл]]дың 19 июлендә Эске эштәр министры булып киткән А. С. Куликовтың тәҡдиме буйынса Рәсәй эске эштәр министры урынбаҫары — эске ғәскәрҙәр командующийы итеп тәғәйенләнә{{sfn|Куликов|2002|loc=Командные высоты|name=kv}}. Бер үк ваҡытта Романов Чечняла федераль ғәскәрҙәрҙең берләшкән төркөмөнөң командующийы була. === Ғүмеренә ҡул һуҙыуҙары === Генерал-полковник А. А. Романовтың төркөм командующийы булараҡ төп ҡаҙанышы булып хәрби конфликтты тыныс юл менән көйләүҙә әүҙем ҡатнашыуы, шулай уҡ уны тормошҡа ашырыу өсөн шарттар булдырыуы тора (айырым алғанда, ул «хәрби блок» өсөн яуап бирә)<ref>''Эдоков А.'' [http://www.redstar.ru/index.php/advice/item/11752-general-romanov-idti-do-kontsa <span lang="mis">Генерал Романов: идти до конца</span>]. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%97%D0%B2%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B0_(%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0) Красная звезда] (26 сентября 2013). <small>Проверено 14 августа 2016.</small> <small> 14 августа 2016 года.</small></ref><ref>[http://www.vvmvd.ru/news/news_6648.html <span lang="mis">Взрыв длиною в 20 лет</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170106183955/http://vvmvd.ru/news/news_6648.html |date=2017-01-06 }}. ВВ МВД России (6 октября 2015). <small>Проверено 14 августа 2016.</small> <small> 14 августа 2016 года.</small></ref>. 1995 йылдың 6 октябрендә сепаратистарҙың башлығы Аслан Масхадов менән һөйләшеүҙәр билдәләнә, унда Төньяҡ-Көнсығыш хәрби округ етәкселеге лә ҡатнашырға тейеш була. Ошо уҡ көндә һөйләшеүҙәрҙән бер нисә сәғәт алда А. А. Романов Төньяҡ аэропортына чечен сығышлы күренекле сәйәси эшмәкәр Руслан Хасбулатов менән осрашыуға бара. Һөйләшеүҙәрҙә ҡайһы бер мәсьәләләрҙе тикшереү өсөн ул конфликттарҙы көйләү буйынса аралашсы сифатында бер нисә тапҡыр үҙенең кандидатураһын тәҡдим итә{{sfn|Прокопенко|2012|loc=Глава 9. Измена}}. [[Грозный]] ҡалаһында Минутка майҙанында тимер юл күпере аҫтындағы туннелдә фугас шартлай<ref name="good">{{Cite news|title=Родные генерала Романова удовлетворены его лечением в госпитале ВВ МВД|url=http://ria.ru/society/20140110/988609744.html|publisher=[[РИА Новости]]|location={{М.}}|date=2014-01-10|accessdate=2016-08-10|archiveurl=https://archive.is/20160810152913/http://ria.ru/society/20140110/988609744.html|archivedate=2016-08-10}}</ref>. Генерал Романовтың машинаһы шартлау үҙәгенә тура килә<ref name="sob">[http://sobesednik.ru/obshchestvo/20140228-chto-stalo-s-generalom-romanovym-za-19-let-proshedshih-s-mom <span lang="mis">Что стало с генералом Романовым за 19 лет, прошедших с момента трагедии</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928083029/https://sobesednik.ru/obshchestvo/20140228-chto-stalo-s-generalom-romanovym-za-19-let-proshedshih-s-mom |date=2018-09-28 }}. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA Собеседник] (28 февраля 2014). <small>Проверено 10 августа 2016.</small> <small> 10 августа 2016 года.</small></ref>. А. А. Романов ҡаты яралана һәм комаға китә. А С. Куликовтың фекере буйынса Романовты уның шлемда һәм бронежилетта булыуы ҡотҡара. А. С. Куликов үҙенең мемуарҙарында Дудаевтың вафатынан һуң Ичкерия президенты вазифаһын башҡарған Зелимхан Яндарбиевтың А. А. Романовҡа һөжүме менән бәйләнешен билдәләй. А. С. Куликовтың мәғлүмәттәре буйынса, Аслан Масхадов үлтереүҙе ойоштороуҙы Әйүп Вахаевҡа йөкмәтә, ә туранан-тура башҡарыусыһы булып Ваха Курмәхмәтов тора. Анатолий Романовҡа 1995 йылдың 7 ноябрендә генерал-полковник дәрәжәһе бирелә, 28 декабрҙә һаулығының торошо буйынса эске ғәскәрҙәр командующийы вазифаһынан бушатыла. === Дауалау === Генерал Романовҡа һөжүмдән һуң уны Владикавказдағы хәрби госпиталгә килтерәләр. Ул 18 көн комала үткәрә, шунан һуң, ҡатынының һүҙҙәре буйынса, тышҡы ҡуҙғытҡыстарға тәьҫир итеүе башлана. Уның баш һөйәге зарарлана һәм бик күп ярсыҡлы яралар булыуы асыҡлана. Владикавказдан генералды Н. Н. Бурденко исемендәге төп хәрби клиник госпиталгә алып киләләр. 2009 йылдың июлендә академик Н. Н. Бурденко исемендәге төп хәрби клиник госпиталдә 13 йыл дауаланғандан һуң генерал Романовты Балашихалағы Рәсәй Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәренең төп хәрби клиник госпиталенә күсерәләр. Унда ул көпшә күҙәнәктәре менән дауалау үтә, әммә был тырнаҡтарҙың һәм сәстең үҫешен тиҙләтеүгә килтерә. 2014 йыл башына ҡарата генерал элеккесә һөйләшә алмай, әммә башҡа кешеләрҙең телмәренә мимикалар менән яуап бирә, шулай уҡ ҡағыҙҙа яҙылған тексты аңлай. Романовтың күҙ хәрәкәтен белеүгә һәләтле программа булдырыу өҫтөндә эш алып барыла һәм шулай итеп текст төҙөү күҙ уңында тотола. Генералдың физик хәл-торошо ҡәнәғәтләнерлек: ул ябыҡмаған (ауырлығы яҡынса 70 килограмм тәшкил итә), оҙаҡ ятыуҙан тәне боҙолмаған, мускулдары көсһөҙләнгән, әммә һулымаған. == Ғаиләһе == * Ҡатыны — Романова Лариса Васильевна, 1971 йылдың сентябренән никахта. Иренең хәле ауыр булыуға ҡарамаҫтан, ул көн һайын уның палатаһына килә, урамға саф һауаға алып сыға, оҙаҡ ятыуҙан тәне боҙолоп китмәһен өсөн массаждар яһай. * Атаһы Александр Матвеевич Романов (1907—1978), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Белорет ҡалаһында йәшәп вафат булған, ошонда ерләнгән. 2020 йылдың 7 майында урындағы зыяратта уның ҡәберенә яңыртылған таҡтаташ ҡуйылды. Был Росгвардияның Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы башланғысы менән эшләнде<ref>[https://beloretsk.bashkortostan.ru/presscenter/news/276678/ В Белорецке почтили память участника войны. Муниципальный район Белорецкий район Республики Башкортостан. Официальный сайт. 7 мая 2020 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|08|05|2020}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == [[File:2024-04-06 - Anatoly Romanov alley.jpg|мини|Романов аллеяһы (Һарытау)]] * 1995 йылдың 5 ноябрендә Рәсәй Федерацияһы Президентының 1075-се указы менән генерал-лейтенант Романовҡа «Рәсәй Геройы» исеме бирелә. * 1997 йылдың 28 октябрендә Анатолий Романовҡа [[Һарытау]]ҙың почётлы гражданы исеме бирелә. Шул уҡ йылда спорт менән медицинаның үҫешенә булышлыҡ итеү буйынса Романов исемендәге фонд ойошторола. * 2002 йылда «Милли герой» номинацияһында «Рәсәй Милли Олимпы» премияһы лауреаты була. Бүләкте шәхсән ала. * Һарытауҙа Анатолий Романовҡа иҫтәлекле таҡтаташ асылған<ref>[http://www.saratovmer.ru/news/2016/06/12/43164.html <span lang="mis">В Саратове открыли памятную доску Герою России генерал-полковнику Анатолию Романову</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180702150755/http://www.saratovmer.ru/news/2016/06/12/43164.html |date=2018-07-02 }}. Администрация муниципального образования «Город Саратов» (12 июня 2016). <small>Проверено 2 июля 2018.</small></ref>. * Һарытауҙың бер аллеяһы Анатолий Романов исемен йөрөтә<ref>[http://saratovmer.ru/news/2017/02/21/46654.html <span lang="mis">Состоялась закладка камня скульптурной композиции Героя России генерал-полковника Анатолия Романова</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180702150737/http://saratovmer.ru/news/2017/02/21/46654.html |date=2018-07-02 }}. Администрация муниципального образования «Город Саратов» (21 февраля 2017). <small>Проверено 2 июля 2018.</small></ref>. === Орден һәм миҙалдары === * «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» ордены (№ 1,1994); * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (№ 3789284,1988); * «Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены (№ 2039,1993); * Өс дәрәжәлә «Намыҫлы хеҙмәте өсөн» миҙалы; * Юбилей миҙалы; * Крап береты — 1995 йылдың апрелендә Эске ғәскәрҙәрҙең махсус подразделениеларын үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн тапшырыла<ref>''Роднов Андрей.'' [http://www.bratishka.ru/archiv/1998/5/1998_5_1.php <span lang="ru">ХАРАКТЕР: Генерал Романов"</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180702175735/http://www.bratishka.ru/archiv/1998/5/1998_5_1.php |date=2018-07-02 }} (рус.). «Братишка» (сентябрь-октябрь 1998 года). <small>Проверено 2 июля 2018.</small></ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Әҙәбиәт == * {{ЭБЭ2013|index.php/component/content/article/2-statya/4811-romanov-anatolij-aleksandrovich|автор = Бикмеев М. А.}} * {{книга|автор = Куликов Анатолий Сергеевич|заглавие = Тяжёлые звёзды|место = М.|издательство = Война и мир|год = 2002|страниц = 562|isbn = 5-89400-003-3|ref = Куликов}} * {{книга|автор = Прокопенко Игорь Станиславович|заглавие = Чеченский капкан. Между предательством и героизмом|место = М.|издательство = ЭКСМО|год = 2012|страниц = 448|isbn = 978-5-699-56277-0|ref = Прокопенко}} * {{книга|ответственный = отв. ред. В. С. Григорьев|заглавие = Чувашская энциклопедия|место = Чебоксары|издательство = Чувашское книжное издательство|год = 2009|страниц = 686|том = 3. М — Се|isbn = 978-5-767-01719-5|ref = Чувашская энциклопедия}} * {{книга|автор = Штутман С. М.|заглавие = Внутренние войска: история в лицах|место = М.|издательство = «ГАЗОйл пресс»|год = 2015|ref = Штутман}} == Һылтанмалар == * {{warheroes|star = Rus|id=2066}} * {{cite web|url = http://romanovfond.ru|title = Фонд содействия развитию спорта и медицины имени Героя России генерал-полковника А. А. Романова}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200205094122/http://romanovfond.ru/ |date=2020-02-05 }} * {{cite web|url=http://nvo.ng.ru/realty/2013-10-04/1_znamia.html|author=Борис Карпов.|title=«Знамя солдатской души»|publisher=Независимое военное обозрение|date= 4 октября 2013 года|description=Рассказ про Анатолия Романова|lang=ru}} * {{cite web|url=http://www.redstar.ru/index.php/newspaper/item/11752-general-romanov-idti-do-kontsa|author=Андрей Эдоков.|title=«Генерал РОМАНОВ: идти до конца»|publisher=Красная звезда|date=26 сентября 2013 года|description=Рассказ про Анатолия Романова|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721053504/http://www.redstar.ru/index.php/newspaper/item/11752-general-romanov-idti-do-kontsa |date=2018-07-21 }} * {{cite web|url=http://www.eg.ru/politics/21970/|author=Анатолий Белясов.|title=«Тяжелораненый генерал Романов узнал внучку»|publisher=Экспресс-Газета|date=8 октября 2010 года|description=Рассказ про Анатолия Романова|lang=ru}} * {{cite web|url=http://www.bratishka.ru/archiv/2008/9/2008_9_6.php|author=Андрей Эдоков.|title=«Журнал для спецназа «Братишка» — МУЖЕСТВО: КАК ТАМ РОМАНОВ?»|publisher=Братишка|date=Сентябрь 2008 года|description=Рассказ про Анатолия Романова|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701041545/http://www.bratishka.ru/archiv/2008/9/2008_9_6.php |date=2017-07-01 }} * {{cite web|url=http://www.bratishka.ru/archiv/1998/5/1998_5_1.php|author=Андрей Роднов.|title=«Журнал для спецназа «Братишка» — ХАРАКТЕР: Генерал Романов»|publisher=Братишка|date=сентябрь-октябрь 1998 года|description=Рассказ про Анатолия Романова|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180702175735/http://www.bratishka.ru/archiv/1998/5/1998_5_1.php |date=2018-07-02 }} [[Категория:Хәрби хеҙмәткәрҙәр]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Геройҙары]] [[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:II дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:III дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:27 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1948 йылда тыуғандар]] [[Категория:Бәләбәй районында тыуғандар]] [[Категория:Беренсе чечен һуғышында ҡатнашыусылар]] 3y3ts7vswvr33li2f2dnab8rayy9awf 0 147788 1300527 1179475 2026-07-07T03:55:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300527 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сик һаҡсылары һәйкәле''' — [[Дондағы Ростов]] ҡалаһындағы һәйкәл. [[2014 йыл]]дың октябрендә асылған. [[Дон]] йылғаһының яр буйында урынлашҡан. Адрес: [[Дондағы Ростов]] ҡалаһы, Яр буйы урамы, 53-сө йорт тирәһендә. == Тарих == [[Дондағы Ростов]] ҡалаһы оҙаҡ йылдар буйына [[Рәсәй империяһы]]ның көньяҡ сигендәге форпосы була. Әлеге ваҡытта Донда төрлө ваҡытта сик һаҡсылары ғәскәрендә хеҙмәт иткән 60 мең кеше йәшәй. Һәйкәл тирәһендә яҙ һайын Сик һаҡсылары көнө үткәрелә, осрашыуға традиция буйынса сик ғәскәрҙәре ветерандары саҡырыла. [[2012 йыл]]дың май айында бында буласаҡ һәйкәлдең нигеҙ ташы һалына. Дондағы Ростовтың Яр буйы урамында [[2014 йыл]]дың октябренд «Сик буйы һаҡсыларының барлыҡ быуындарына» һәйкәле асыла. Һәйкәл проектының авторы — скульптор Давид Рубенович Бегалов. Һәйкәл Дондағы Ростовтың сик буйы һаҡсылары ветерандары советының инициативаһы һәм [[Ростов өлкәһе]] сик буйы һаҡсылары ғәскәренең ветерандары аҡсаһына ойошторола<ref>[http://pogranec.ru/showthread.php?t=28695 95-ғәскәрҙәр Сик учреждениелары йыллығын — лайыҡлы ҡаршыларға!]</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Памятник_пограничникам.jpg|слева|мини|231x231пкс|Сик һаҡсылары һәйкәле]] Һәйкәл Рәсәй һәм Дон сик буйы ғәскәрҙәре тарихын һәм традицияларын сағылдыра. Һәйкәл йәшел гранит менән көпләнгән дүрт метр бейеклектәге плитәнән ғибәрәт, унда төрлө ваҡытта Ватан сиктәрен һаҡлаусы өс яугир-сик буйы һаҡсылары фигуралары һүрәтләнгән. Улар араһында — уң ҡулында айбалта булған батша ваҡытындағы яугир, СССР һәм Рәсәй хәрби формаларындағы сик буйы һаҡсылары. Сик буйы һаҡсыларының янында бронза эт ултыра. Плитәнең юғары өлөшөндә сик буйы һаҡсылары ғәскәренең эмблемаһы, унда: «Сик буйы хеҙмәте» тип яҙылған. Скульптура итәгендә — плитә, уға бронза фуражка, буденновка, ҡылыс һәм бинокль ҡуйылған. Скульптураның артҡы яғында [[Рәсәй]]ҙең Ҡырым ярымутраулы картаһы урынлашҡан һәм: «Рәсәй сиктәре изге һәм ҡағылғыһыҙ» тип яҙылған. == Һылтанмалар == * [http://bloknot-rostov.ru/news/v-rostove-otkryli-pamjatnik-pogranichnikam-vseh-pokolenij-20141020 В Ростове открыли памятник «Пограничникам всех поколений»] * [http://www.shukach.com/ru/node/47447 Памятник пограничникам в г. Ростове-на-Дону]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.rutraveller.ru/place/130461 Фото места Памятник пограничникам в Ростове-на-Дону]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> [[Категория:Дондағы Ростов һәйкәлдәре]] [[Категория:Дондағы Ростовтың иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Һәйкәлдәр]] hlij8b4cpnouoqsoz2mj3s78mv9tmop 0 148613 1300520 1180848 2026-07-06T23:13:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300520 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Саранск» аэропорты''' (IATA: SKX, ICAO: UWPS) — Федераль әһәмиәткә эйә<ref>2016 йылдың апрелендә Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте бойороғо менән 20-се һанлы 726-р «федераль әһәмиәттәге аэропорттарҙың исемлеген раҫлау тураһында»[http://government.ru/media/files/JyaQTrjjRSjKV0KgMA5zPM5W6j3Iznmf.pdf]</ref> халыҡ-ара аэропорт. Аэропорт шул уҡ исемдәге ҡалала,[[Мордва Республикаһы|Мордва Республикаһының]] баш ҡалаһында урынлашҡан. == Тарих == [[1940 йыл]]дың икенсе яртыһында аэтопорт сифатында Лямбирь хәрби аэропорты ҡулланылған. [[1955 йыл]]да ҡала һыҙаты эсендә, ҡаланың хәҙерге Гагарин урамында, аэропорт төҙөлә. [[1960 йыл]]да Луховка ауылы янында, хәҙерге урынында, яңы аэропорт асыла. [[1964 йыл]]да яңы аэровокзал төҙөлә. [[1981 йыл]]да бетондан осоу-ултырыу һыҙығы файҙаланыуға ҡабул ителә, был аэропорт тарафынан Ту-134 һәм Як-42 турбореактив самолеттарын ҡабул итергә мөмкинлек бирә. [[1988 йыл]]да аэропорт ҙур үҫеш кисерә: рейстар һаны йылына 14 меңгә етә. [[2015 йыл]]да аэропортҡа халыҡ-ара аэропорт статусы бирелә. [[2017 йыл|2017 йылдың]] ғинуарынан алып йыл аҙағына тиклем аэропортта реконструкция үткәрелә, ул футбол буйынса донъя чемпионаты-2018 үткәреүгә әҙерлек алып барыу өсөн ябыла<ref>{{Cite news|title=Реконструкция аэропорта Саранска продлится до конца 2017 года|url=https://regnum.ru/news/sport/2226334.html|work=[[Regnum]]|date=2017-01-12|accessdate=2017-02-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221105322/https://regnum.ru/news/sport/2226334.html |date=2017-02-21 }}</ref>. Осоу-ултырыу һыҙаттары асфальт-бетон менән нығытыла. Пассажирҙар өсөн яңы терминал төҙөлә, уның майҙаны яҡынса {{Num|7|тысяч м²}} һәм үткәреү һәләте сәғәтенә 300 кешегә тиклем (уйын ваҡытында сәғәтенә 600 кеше үткәрә). Аэропортты реконструкциялау тамамлағандан һуң, ул Boeing 737—800 һәм Airbus A320 самолеттарын ҡабул итә<ref>{{Cite news|title=Здесь больше не взлетают и не садятся. Воздушные ворота Мордовии закрыты с 10 января|url=http://www.aviamordovia.ru/zdes-bolshe-ne-vzletayut-i-ne-sadyatsya.-vozdushnye-vorota-mordovii-zakryty-s-10-yanvarya.html|work=[[Авиалинии Мордовии]]|date=2017-01-12|accessdate=2017-02-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221005945/http://www.aviamordovia.ru/zdes-bolshe-ne-vzletayut-i-ne-sadyatsya.-vozdushnye-vorota-mordovii-zakryty-s-10-yanvarya.html |date=2017-02-21 }}</ref> ала. Реконструкциялауҙан һуң, [[2018 йыл]]дың [[14 февраль|14 феврале]]ндә беренсе даими рейс ҡабул ителә<ref>{{Cite news|title=Аэропорт Саранска принял первый регулярный рейс после реконструкции|url=https://ria.ru/society/20180214/1514603792.html|publisher=[[РИА Новости]]|date=2018-02-14|accessdate=2018-02-15}}</ref>. == [[Һауа судноһы|Ҡораллы көстәр]] самолеттарының ҡабул ителеүсе төрҙәре == Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ту-134, Як-40, Як-42, Let L-410 '''«'''Turbolet'''»''', Bombardier CRJ 100/200, DA-40, 120 Embraer Brasilia EMB, 208 Cessna, ATR 72, 737 boeing-300/400/500/600/700/800, Airbus A320/319/321, ERJ Embraer-145, Embraer E-190, Sukhoi Superjet 100/200-ҙән ашыу еңел һәм, вертолет бөтә төр. Классификационный һ ОСОУ (PCN) 25/R/B/X/T.<ref>{{Китап|автор=|часть=|ссылка часть=|заглавие=Справочник «Аэропорты и Авиакомпании, Авиапоставщики 2015 (СНГ и Балтия)»|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Авиатека|год=2015|том=|страницы=|столбцы=|страниц=640|серия=|isbn=978-5-9905032-3-6|тираж=|ref=}}</ref> == Эшмәкәрлек күрһәткестәре == {| class="wikitable" width="70%" ! colspan="21" |Пассажир: |- style="background-color: LightBlue" |'''йыл''' |'''2014''' |'''2015''' |'''2016''' |'''2017''' |- |мең пассажир |28,8 |30,4 |31,1 |0 (реконструкцияға ябыла) |- | colspan="9" align="right" |''Сығанағы:<ref>{{Cite web|title=Объемы перевозок через аэропорты России за январь-декабрь 2014-2015 гг.|url=http://www.favt.ru/public/materials//e/1/d/e/3/e1de3380546b9c2f993ced8ec10a9e26.pdf|accessdate=2018-01-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160717064312/http://www.favt.ru/public/materials//e/1/d/e/3/e1de3380546b9c2f993ced8ec10a9e26.pdf |date=2016-07-17 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Объемы перевозок через аэропорты России за январь-декабрь 2015-2016 гг.|url=http://www.favt.ru/public/materials//c/9/0/b/2/c90b20ba7df9bbbed27c4ebfc6c5afac.pdf|accessdate=2018-01-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221011153/http://www.favt.ru/public/materials//c/9/0/b/2/c90b20ba7df9bbbed27c4ebfc6c5afac.pdf |date=2017-02-21 }}</ref>'' |} == Маршрут селтәре == {| class="sortable wikitable toccolours" id="156" ! id="159" width="20%" |Авиакомпания ! class="unsortable" id="161" width="80%" |Тәғәйенләнеш пункттары <br><br><br><br> |- |<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|22x22пкс|Россия]]</span> Аэрофлот |Шереметьево Мәскәү <ref><span class="citation"><span lang="und">[http://www.travel.ru/news/2017/12/29/260376.html «Аэрофлот» будет летать из Москвы в Саранск]</span><span class="hidden-ref" style="display:none">''' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span> (29 December 2017).</span></ref> |- |<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|22x22пкс|Россия]]</span> Nordwind Airlines |'''Миҙгелле:''' Симферополь (аэропорт) (2019 йылдың 30 майы) |- |<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|22x22пкс|Россия]]</span> Pegas Fly |Шереметьево Мәскәү |- |<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|22x22пкс|Россия]]</span> S7 Airlines |Пулково (аэропорт) Санкт-Петербург |- |<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|22x22пкс|Россия]]</span> РусЛайн |'''Миҙгелле:''' Екатеринбург (2019 йылдың 4 апреленән алып), Минераль Һыу (аэропорт) (2019 йылдың 4 апреленән алып), Сочи (аэропорт) (2019 йыл, 1 июнь) |} == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * {{Official|www.aviamordovia.ru|компании-эксплуатанта аэропорта «Саранск»}} [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 850rtlvnl02spo2xs9tnvypjaanu85y 0 148807 1300516 1255854 2026-07-06T21:44:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300516 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Салехард күпере''' — күпер аша үтеү менән бергә проектты[[Обь]] йылғаһы аша һалынған күпер. Ул Лабытнанги һәм [[Салехард]] ҡалаларын тоташтыра. Проектҡа ярашлы — [[Обь]] йылғаһы аша һалынған автомобиль һәм тимер юл күперенең оҙонлоғо 2439,8 метр. Дөйөм оҙонлоғо — яҡынса 40 км. Күпер төҙөү Төньяҡ киңлеге хәрәкәтендә — [[Ямал-Ненец автономиялы округы]] (ЯНАО) тимер юл магистраленең (ЯНАО) бер өлөшө булып тора Салехард күпере Төньяҡ киңлеге хәрәкәтенең төп участкаһы булып тора һәм Төньяҡ имер юлдарын, Свердловск өлкәһен тоташтыра, киләсәктә [[Рәсәй]] тимер юл селтәренең Ямал ярым утрауы һәм Сабетта порты аша Төньяҡ диңгеҙ юлына сығыуын тәьмин итәсәк. Күпер төҙөлөшөнә ЯНАО 8 миллиард һумға яҡын сумма финанслай. Шулай уҡ Федераль бюджеттан 10 миллиард һум күләмендә грант ҡаралған. Дөйөм алғанда, Обь күперенең хаҡы 60 миллиард һум суммаһында баһалана<ref>[https://regnum.ru/news/2374330.html Ҡырым менән күпер — Ямал: төҙөлөш барышында Төньяҡ киңлек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911114522/https://regnum.ru/news/2374330.html |date=2018-09-11 }}</ref> Күпер тулыһынса 2023 йылда эксплуатацияға тапшырылырға тейеш.. Күпер ҡоролмаларsy n272= өсөн Ҡырым r=перен төҙөгән компанияһы zefg бирё.<ref>[https://otr-online.ru/news/v-saleharde-nachalos-103770.html Салехард ҡалаһында Обь йылғаһы аша күпер төҙөлә башланы.]</ref>. == Тарих == Обь йылғаһы аша күпер төҙөү идеяһы [[ХХ быуат]] уртаһында барлыҡҡа килә. Шул йылда геологик тикшеренеүҙәр үткәрелә, ҙур әҙерлек эштәре алып барыла. Ленинград төҙөлөш бюроһытөрлө ярусыл автомобиль һәм тимер юллы күпер проектын төҙөй Проект бер нисә сәбәп арҡаһында тормошҡа ашмай. Төп объектив сәбәп булып йылғаның киңлеге һәм шәп ағымы һәм мәңгелек туңлыҡ тора<ref name="flb">{{Cite web|url=https://ura.news/news/1052244176|title=Медведев подписал документ о мосте через Обь на Ямале|author=Юлия Фролова|date=|publisher=ura.news|accessdate=2019-01-23}}</ref>. [[2006 йыл]]да Ямал-Ненец автономиялы округы етәкселеге күпер төҙөү идеяһына кире ҡайта һәм төҙөлөш тендеры аса. Бер нисә күпер төҙөү проекты ҡарала. Архитектура проекттары буйынса дөйөм автомобиль юлдарының өҫкө ҡатында ебәрергә тәҡдим ителә, ә аҫҡы ҡатта — тимер юл.үтәргә тейеш. 2007 йылда бөтә проект документацияһы әҙерләнә. Әммә төҙөлөш башлауҙы [[2012 йыл]]ға ҡалдыралар, ә күпер проекты яңынан ҡарауға ҡайтарыла. 2013—2014 йылдарҙа яңыртылған күпер проекты дәүләт экспертизаһын уңышлы үтә<ref>[http://www.transmost.ru/projects/mostovye_sooruzheniya/sovmewennye_i_mosty-metro/sovmeshenniy_most_ob_salekhard/ Салехард ҡалаһында обь йылғаһы аша күпер райондарын берләштерә.]</ref><ref>[https://www.ks-yanao.ru/novosti/budushchiy-salekhardskiy-most-priravnivayut-k-stroyashchemusya-kerchenskomu.html Буласаҡ күпер төҙөү тиңләштерелгән Салехардский Керчь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913155009/https://www.ks-yanao.ru/novosti/budushchiy-salekhardskiy-most-priravnivayut-k-stroyashchemusya-kerchenskomu.html |date=2018-09-13 }}</ref>. [[2016 йыл]]дың башында күпер үткәүелен башта төҙөүҙе стратегик объект булараҡ өҫтөнлөклө тип табалар, уны финанслау федераль бюджеттан ҡарала. [[Рәсәй Федерацияһы]] хөкүмәте рәйесе [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] 2016 йылдың 18 мартында был туралағы бойороҡҡа ҡул ҡуя<ref name="flb">{{Cite web|url=https://ura.news/news/1052244176|title=Медведев подписал документ о мосте через Обь на Ямале|author=Юлия Фролова|date=|publisher=ura.news|accessdate=2019-01-23}}</ref>. 2018 йылдың 11 май айында Обь йылғаһы аша төҙөләсәк күперҙең символик нигеҙе булған капсулаһы ергә һалына<ref>[https://ria.ru/economy/20180511/1520369461.html Йылға обь йылғаһы Салехард аша һалынасаҡ күпергә нигеҙ булған капсула.]</ref> Капсула һалыу тантанаһында РФ транспорт министры Максим Соколов, Ямал-Ненец автономиялы округы губернаторы Дмитрий Кобылкин һәм РЖД генераль директоры Олег Белозеров ҡатнаша.<ref>[https://tass.ru/ekonomika/5192149 Салехард ҡалаһында Обь йылғаһы аша күпер нигеҙ һалынған символик капсула була.]</ref><ref>[https://russian.rt.com/russia/article/539381-sshh-arktika-proekt «Киләсәктә проектҡа»: ни өсөн Рәсәй тимер юлдары төҙөү арктика многокилометровый.]</ref>. [[2018 йыл]]дың 21 авгусында Яңы-Огаревола ЯНАО губернаторы Дмитрий Артюхов [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] менән осрашҡанда « беҙ был ҡышта уҡ күперҙең иң ҡатмарлы мөһим элементын ваҡытынан алда башлаясаҡбыҙ — Обь йылғаһы аша берләштерелгән күпер эшләүҙе. Хәҙер инвесторҙар менән эшләүгә иң яҡын ваҡытта тотонасаҡбыҙ» тип белдерҙе<ref>[https://www.1tv.ru/news/2018-08-21/350885-buduschee_zapolyarya_i_stroitelstvo_novoy_magistrali_obsudil_vladimir_putin_s_glavoy_yanao Поляр башлығы владимир путин менән тикшерергә һәм яңы магистралдәр төҙөү килгәндә янао]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Трансполяр магистраль == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Күперҙәр]] ddq4gkpihac1cg6speofwspcxg9y8ww 0 151081 1300506 1285193 2026-07-06T18:08:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300506 wikitext text/x-wiki [[Файл:IPSSRF.png|thumb|477px|Рәсәйҙә 1989—2016 йылдарҙа ауыл хужалығы продукцияһы күләме индексының динамикаһы, 1989 йыл кимәленә проценттарҙа, ярашлы хаҡтарҙа]] [[Файл:EKSPRSHRF.png|thumb|477px|1995—2016 йылдарҙа Рәсәйҙән аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы сеймалы экспортлау динамикаһы, $млрд һәм Рәсәй тауар экспортына ҡарата %]] '''Рәсәйҙең ауыл хужалығы'''  — Рәсәй иҡтисадының ҙур тармағы. Рәсәйҙең тулайым өҫтәлгән ҡиммәтендә ауыл хужалығының өлөшө — 4,5 % самаһы (2016)<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vvp/vvp-god/tab10-2.xls Валовая добавленная стоимость по видам экономической деятельности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212202748/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/vvp/vvp-god/tab10-2.xls |date=2019-12-12 }}</ref>. Ауыл хужалығында мәшғүлдәр һаны — яҡынса 9 % (2015)<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b16_14p/IssWWW.exe/Stg/d01/03-07.doc РАСПРЕДЕЛЕНИЕ СРЕДНЕГОДОВОЙ ЧИСЛЕННОСТИ ЗАНЯТЫХ ПО ВИДАМ ЭКОНОМИЧЕСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170325113023/http://www.gks.ru/bgd/regl/b16_14p/IssWWW.exe/Stg/d01/03-07.doc |date=2017-03-25 }}</ref>. Рәсәйҙә ауыл хужалығы етештереүе күләме 2017 йылда 5,7 трлн һум (яҡынса $100 млрд) тәшкил итте. Төп тармаҡ — үҫемлекселек, уға ауыл хужалығы етештереүе күләменең 54  проценты тура килә, малсылыҡ өлөшө — 46 процент. Хужалыҡ итеү төрҙәре буйынса ауыл хужалығы етештереүе структураһы: ауыл хужалығы ойошмалары — 53 %, халыҡтың шәхси ярҙмасы хужалығы — 35 %, фермерҙар — 13 %<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/prod_sx_rf.xls Продукция сельского хозяйства по категориям хозяйств по Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711060623/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/prod_sx_rf.xls |date=2019-07-11 }}</ref>. Рәсәй ауыл хужалығы продукцияһы экспортлаусы булараҡ алдынғы урындарҙы биләй. Мәҫәлән, бойҙай экспортлау буйынса Рәсәй донъяла беренсе урында <ref>[http://expert.ru/2016/07/20/pshenitsa/ Россия вышла на первое место по экспорту пшеницы — ЭкспертРУ — Новости России. Урожай в России. Новости дня. Урожай пшеницы в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190425060659/http://expert.ru/2016/07/20/pshenitsa/ |date=2019-04-25 }}</ref><ref>[https://www.igc.int/downloads/gmrsummary/gmrsummr.pdf Обзор рынка зерновых]</ref>. Рәсәйҙән аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы сеймалы экспортлау күләме 2018 йылда иң ҙур күрһәткескә — 25 млрд долларға — етте<ref>https://www.vestifinance.ru/articles/113163 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190625035716/https://www.vestifinance.ru/articles/113163 |date=2019-06-25 }}</ref><ref name="автоссылка6">[http://www.customs.ru/index2.php?option=com_content&view=article&id=24932&Itemid=1978 Товарная структура ЭКСПОРТА Российской Федерации со всеми странами январь-октябрь 2018 г] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508223545/http://www.customs.ru/index2.php?option=com_content&view=article&id=24932&Itemid=1978 |date=2019-05-08 }}</ref>. аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы сеймалы экспортлау өлөшө Рәсәйҙең тауарҙар экспортлау күләмендә 5 проценттан ашты<ref name="автоссылка6" />. == Тарихы == === 1918 йылға тиклем === XX башында [[Рәсәй империяһы]]нда игенселек ауыл хужалығының өҫтөнлөклө тармағы була. [[Иген культуралары]] сәсеүлектәре бөтә сәсеүлектәрҙең 88,6 процентын алып тора. 1901—1913 йылдарҙа баҫыусылыҡ продукцияһының тулайым хаҡы 5 миллиард һум булһа, шуның 4 миллиарды (яҡынса $2.1 млрд) иген культураларына тура килә. Бойҙай Рәсәйҙең төп [[экспорт]] статьяһы була. Мәҫәлән, 1913 йылда игендең удель ауырлығы бөтә экспорттың 47 процентын һәм ауыл хужалығы продукцияһы экспортының 57 процентын тәшкил итә. Бөтә тауар игененең яртыһынан ашыуы экспортҡа китә (1876—1888 — 42,8 %, 1911—1913 — 51 %). 1909—1913 йылдарҙа иген экспорты иң ҙур күләменә — 11,9 миллион тоннаға етә, шуның 4,2 миллион тоннаһы бойҙай, 3,7 миллион тоннаһы арпа була. Экспорттың 25 процентын Кубань бирә. Донъя баҙарында Рәсәйҙән иген экспорты бөтә донъя экспортының 28,1 процентын алып тора. Тулайым сәсеү майҙаны 80 миллион гектар (1913 йылда 105 миллион гектар) тәшкил итә, әммә иген культураларының уңышы донъяла иң түбәндәрҙең береһе була. Тауар игенен башлыса (70 проценттан ашыуын) алпауыттар һәм хәлле крәҫтиәндәр үҫтерә. Тауар продукцияһында крәҫтиәндәрҙең төп массаһының (15-16 миллион шәхси крәҫтиән хужалығы) өлөшө 28 %, ә тауарлылыҡ өлөшө 15 % (алпауыттарҙың — 47 %, хәлле крәҫтиәндәрҙең — 34 %). Ауыл хужалығының энергетик ҡеүәте 23,9 миллион ат көсө (1 ат көсө = 0,736 квт) тәшкил итә, уның тик 0,2 миллионы ғына (1 проценттан да әҙерәге) — механик энергия. Крәҫтиән хужалыҡтарының энергия менән ҡоралланғанлығы 0,5 ат көсөнән артмай (1 хеҙмәткәргә), энергия менән тәьмин ителгәнлеге  — 20 ат көсө (100 гектар сәсеүлеккә). Бөтә ауыл хужалығы эштәре тиерлек ҡул менән йә йәнле тартыу көсө менән башҡарыла. 1910 йылда крәҫтиән хужалыҡтары ҡарамағында 7,8 миллион һуҡа, 2,2 миллион ағас һабан, 4,2 миллион тимер [[һабан]], 17,7 миллион ағас тырма була. Минераль ашламалар (башлыса сит илдәрҙән алына) 1 гектар сәсеүлеккә күп тигәндә 1,6  килограмм тура килә (алпауыт һәм кулак хужалыҡтарында). Ауыл хужалығы экстенсив ысулдар менән алып барыла; ер эшкәртеүҙең һәм малсылыҡтың продуктлылығы бик түбән була (сағыштырыу өсөн: 1909—18 йылдарҙа игендең уртаса уңышы — гектарынан яҡынса 7,4 центнер, йылына 1 һыйырҙан алынған һөт — 1000 килограмм самаһы). Ауыл хужалығының артталығы, тәбиғәт шарттарына тулыһынса бойондороҡло булыуы арҡаһында уңышһыҙ йылдар йыш була, мал күпләп ҡырыла; уңышһыҙ йылдарҙа миллиондарса крәҫтиән хужалығын аслыҡ солғай. [[Беренсе донъя һуғышы]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] илдең ауыл хужалығын ныҡ ҡаҡшата. [[1917 йыл]]ғы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәп алыуы мәғлүмәттәре буйынса, ауылда эшкә яраҡлы ирҙәр һаны 1914 йылғы менән сағыштырғанда 47,4 процентҡа кәмей; төп тартыу көсө булған аттар һаны 20,9 миллиондан 12,8 миллионға тиклем ҡыҫҡара. Малдар, сәсеүлек майҙандары кәмей, ауыл хужалығы культураларының уңыш биреүсәнлеге түбәнәйә. Илдә ауыл аҙыҡ-түлек кризисы башлана. === [[Совет Рәсәйе|Совет]] осоро === [[1923 йыл]]да иген культуралары сәсеүлектәре 63,9 миллион гектар тәшкил итә. 1927 йылда бөтә сәсеүлектәр 112,4 миллион гектар була. Иген культураларының уртаса уңышы 1924—1928 йылдарҙа гектарынан 7,5 центнер тәшкил итә. 1927 йылдың декабрендә ВКП(б)-ның XV съезында ауыл хужалығын коллективлаштырыуға йүнәлеш алына. [[1938 йыл]]ға крәҫтиән хужалыҡтарының 93 проценты һәм сәсеүлектәрҙең 99,1 проценты коллективлаштырыла. Ауыл хужалығының энергетик ҡеүәттәре 1928—40 йылдар эсендә — 21,3 миллион ат көсөнән 47,5 миллион ат көсөнә; 1 хеҙмәткәргә иҫәпләгәндә — 0,4-тән 1,5 ат көсөнә, сәсеүлектең 100 гектарына ҡарата — 19-ҙан 32 ат көсөнә етә. Ауыл хужалығы техникаһы индереү, квалификациялы кадрҙар һанын үҫтереү арҡаһында етештереү ныҡлы арта. [[1940 йыл]]да ауыл хужалығының тулайым продукцияһы [[1913 йыл]] менән сағыштырғанда 41 процентҡа үҫә; ауыл хужалығы культуралары уңышы, малдарҙың продуктлылығы күтәрелә. [[Колхоз]]дар һәм [[совхоз]]дар төп ауыл хужалығы етештереүсеһе була. [[1978 йыл]]да [[РСФСР]]-ҙа совет осоро өсөн рекордлы 127 миллион тонна иген уңышы алына. [[1986 йыл]]да РСФСР-ҙа 30,9 миллион тонна шәкәр сөгөлдөрө, 43,5 миллион тонна картуф, 3,0 миллион тонна көнбағыш йыйып алына, 52,6 миллион тонна һөт, 8,9 миллион тонна ит етештерелә<ref name="stat_rsfsr_1987">Народное хозяйство РСФСР за 70 лет. Статистический ежегодник, 1987</ref>. === 1990-сы йылдар === 1990-сы йылдарҙа Рәсәйҙә ауыл хужалығы көслө кризис кисерә. [[1998 йыл]]да Рәсәйҙә ауыл хужалығы 1989 йыл кимәленең 53 процентын ғына тәшкил итә<ref name="автоссылка1"/>. Айырыуса малсылыҡ бирешә, ит етештереү 2 тапҡырға кәмей. 1999 йылдан ауыл хужалығында үҫеш башлана <ref name="автоссылка1"/>. === 2000-се йылдар === 2001/2002 йылдарҙа Рәсәй күп йылдарға беренсе тапҡыр ҙур ғына күләмдә — 7 миллион тоннанан ашыу — иген экспортлай. Рәсәй бойҙай экспортлау буйынса — алдынғы 10 ил, арпа буйынса алдынғы 5 ил араһына инә<ref>[https://ria.ru/hs_spravka/20100805/262152122.html История экспорта зерна Россией — РИА Новости, 05.08.2010]</ref>. [[2002 йыл]]да ер реформаһы сиктәрендә ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәрҙе һатырға/һатып алырға рөхсәт иткән закон ҡабул ителә<ref>[https://www.pnp.ru/social/den-27-yanvarya-v-istorii.html День 27 января в истории — Парламентская газета]</ref>. [[2003 йыл]]да ит импортҡа квроталар индерелә. Был Рәсәйҙә ит малсылығын үҫтереүгә юл аса<ref>[http://expert.ru/expert/2012/39/svinovodov-pojmali-na-zhivka/ Свиноводов поймали на «живка»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914074649/http://expert.ru/expert/2012/39/svinovodov-pojmali-na-zhivka/ |date=2018-09-14 }}</ref>. [[2006 йыл]]да Рәсәйҙә «Агросәнәғәт комплексын үҫтереү» өҫтөнлөклө милли проекты тормошҡа ашырыла башлай, ул ауыл хужалығы етештереүселәренә дәүләттең етди ярҙам күрһәтеүе юлы менән ауыл хужалығын үҫтереүгә йүнәлтелә. 2000-се йылдар йомғағы буйынса Рәсәйҙең ауыл хужалығы 42 процентҡа үҫә. Үҫемлекселек йылдам күтәрелә (57 %), етештереү күләме буйынса тармаҡ 1990-сы йылдар кризисын тулыһынса еңә. Малсылыҡ 27 процентҡа үҫә<ref name="автоссылка1">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/ind_sx_rf.xls Индексы производства продукции сельского хозяйства по категориям хозяйств по Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711153158/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/ind_sx_rf.xls |date=2019-07-11 }}</ref> Етештереү структураһы яҡшыра: продукция күләмендә ауыл хужалығы ойошмаларының һәм фермерҙарҙың өлөшө 45 проценттан 53 процентҡа тиклем арта.<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/tab-sel1.htm Продукция сельского хозяйства по категориям хозяйств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190512151610/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/tab-sel1.htm |date=2019-05-12 }}</ref> Рәсәй аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы сеймалы экспорты 10 тапҡырға арта һәм 2009 йылда $9,97 миллиард тәшкил етә.<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vnesh-t/ts-exp.xls Товарная структура экспорта Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711090725/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vnesh-t/ts-exp.xls |date=2019-07-11 }}</ref>. === 2010-сы йылдар === [[2014 йыл]]да Рәсәйҙең аҙыҡ-түлек экспорты, иң юғары кимәлгә етеп, 18,9 миллиард доллар тәшкил итә<ref>[https://agroinfo.com/pravitelstvo-rf-utverdilo-nacionalnyj-doklad-ob-itogax-raboty-v-apk-za-2014-god-1505201502/ Правительство РФ утвердило национальный доклад об итогах работы в АПК за 2014 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011022150/https://agroinfo.com/pravitelstvo-rf-utverdilo-nacionalnyj-doklad-ob-itogax-raboty-v-apk-za-2014-god-1505201502/ |date=2017-10-11 }}</ref>. 2015 йылда ауыл хужалығы 2,6 процентҡа үҫә<ref name="автоссылка1"/>. Ит етештереү совет осоронан һуңғы иң юғары кимәлде яулай<ref name="автоссылка3">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/jiv4.xls ПРОИЗВОДСТВО ОСНОВНЫХ ПРОДУКТОВ ЖИВОТНОВОДСТВА В РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909010016/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/jiv4.xls |date=2015-09-09 }}</ref>. [[2016 йыл]]да ауыл хужалығы етештереүенең үҫеш тиҙлеге 4,4 процентҡа арта<ref name="автоссылка1"/>. Хҙерге Рәсәй тарихында игендең (119 миллион тонна), шул иҫәптән — [[бойҙай]], [[Шәкәр кукурузы|кукуруз]], ҡарабойҙай, [[сорго]]ның, шулай уҡ шәкәр сөгөлдөрө, соя, йәшелсәнең рекордлы уңышы алына<ref name="автоссылка7">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/val_1.xls ВАЛОВЫЕ СБОРЫ СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННЫХ КУЛЬТУР ПО РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924112657/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/val_1.xls |date=2015-09-24 }}</ref><ref>[http://www.interfax.ru/business/529235 Сбору кукурузы в России предсказали рекорд по итогам 2016 года]</ref><ref>[https://vz.ru/economy/2016/10/20/839247.html ВЗГЛЯД / Россия ставит целую серию рекордов в сельском хозяйстве]</ref>. Йыл йомғаҡтары буйынса Рәсәй, бойҙай экспортлау буйынса [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ты]] һәм [[Канада]]ны үтеп, донъяла тәүге тапҡыр 1-се урынды ала. Сит илдәргә 25 миллион тонна бойҙай һатыла, был элгәрге йылдан 14 процентҡа күберәк була<ref>[http://nversia.ru/news/view/id/100772 Минсельхоз РФ планирует нарастить производство зерна до 150 миллионов тонн за 10 лет — ИА «Версия-Саратов»]</ref>. Шәкәр сөгөлдөрөнән ҙур уңыш алынып, Рәсәй донъяла эре шәкәр экспортлаусыға әүерелә<ref>[http://www.finmarket.ru/news/4461750 Россия впервые становится крупным поставщиком сахара на мировой рынок — глава Минсельхоза — ИА «Финмаркет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010005626/http://www.finmarket.ru/news/4461750 |date=2017-10-10 }}</ref>. Рәсәй йәнә кориандр экспортлау буйынса донъяла 1-се урынды ала<ref>[http://mir24.tv/news/economy/15276343 Пряная экономика: Россия захватывает мировой рынок кинзы]</ref>. Рәсәй соя етештереү буйынса ла тәүләп донъяның алдынғы 10 иле араһына инә. 2016 йылда аҙыҡ-түлек экспорты 2015 йыл менән сағыштырғанда 4 процентҡа арта һәм 17 миллиард долларға етә<ref>{{Cite web|url=http://www.rbc.ru/business/09/10/2017/59dba2da9a794738a33224ae?from=newsfeed|title=Власти заявили о новых правилах ввоза в Турцию пшеницы и риса из России|date=2017-10-09|publisher=[[Росбизнесконсалтинг]]|accessdate=2017-10-09}}</ref>. Ауыл хужалығы продукцияһы һәм аҙыҡ-түлек экспорты күләме ҡорал экспорты күләменән артып китә (15,3 миллиард доллар)<ref>{{Cite web|url=http://tass.ru/ekonomika/4672577|title=Путин: экспорт продовольствия из РФ превысил экспорт вооружений|date=2017-10-24|publisher=ТАСС|accessdate=2017-10-25}}</ref>. Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыу үткәрелә. [[2017 йыл]]да ауыл хужалығының әүҙем үҫеше дауам итә. Ауыл хужалығы етештереүе индексы 2,4 процентҡа үҫә. Иген культураларынан рекордлы уүыш алына (134 миллион тоннанан ашыу)<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b17_01/IssWWW.exe/Stg/d12/2-1-4-1.doc Сельское хозяйство в 2017 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180217141949/http://www.gks.ru/bgd/regl/b17_01/IssWWW.exe/Stg/d12/2-1-4-1.doc |date=2018-02-17 }}</ref><ref name="автоссылка4">[https://www.vedomosti.ru/business/articles/2018/01/22/748561-rossiya-vpervie-stanet-eksporterom-n2 Россия впервые займет второе место среди мировых экспортеров зерна — ВЕДОМОСТИ]</ref><ref>{{Cite web|url=https://rueconomics.ru/280613-putin-pozdravil-rossiiskih-agrariev-s-professionalnym-prazdnikom|title=Путин поздравил российских аграриев с профессиональным праздником|date=2017-10-08|publisher=Экономика сегодня|accessdate=2017-10-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010005146/https://rueconomics.ru/280613-putin-pozdravil-rossiiskih-agrariev-s-professionalnym-prazdnikom |date=2017-10-10 }}</ref>. Рәсәйҙән агропродукция экспорты рекордлы $20,7 миллиардҡа етә<ref>[http://www.agroinvestor.ru/markets/news/29048-eksport-selkhozproduktsii-iz-rossii-prevysit-20-5-mlrd/full/ В 2017 году экспорт сельхозпродукции из России превысит $20,5 млрд — Агроинвестор]</ref><ref name="автоссылка6"/>. 2017/2018 ауыл хужалығы йылы йомғаҡтары буйынса Рәсәй донъяла иген экспортлау күләме буйынса тәүге тапҡыр 2-се урынды (элгәрге йылда 4-се урында була) һәм бойҙай экспорты буйынса йәнә 1-се урынды ала<ref name="автоссылка4" /><ref>[https://www.igc.int/downloads/gmrsummary/gmrsummr.pdf Обзор рынка зерновых]</ref>. 2018 йыл йомғаҡтары буйынса Рәсәйҙең аграр экспорты сираттағы рекордты ҡуя — 25 миллиард доллар (элгәрге йылға ҡарата +20 %)<ref>https://www.vestifinance.ru/articles/113163 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190625035716/https://www.vestifinance.ru/articles/113163 |date=2019-06-25 }}</ref>. [[2019 йыл]]дың февралендә Росстат 2018 йылда Рәсәйҙә иген экспортлау баһаһын 113,255 миллион тоннаға тиклем арттыра (Ауыл хужалығы министрлығының ғинуарҙарғы баһаһы — 110 миллион тоннаға тиклем). Шул уҡ ваҡытта бойҙай экспортлау күләме (2018 йылдың октябренә алынған мәғлүмәттәр буйынса һәм Евразия иҡтисади берлеге илдәре менән сауҙаны иҫәпкә алмайынса) 18 миллион тоннанан ашыу (элгәрге йылдан 17 процентҡа артыҡ) тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=https://russian.rt.com/business/news/606706-rosstat-urozhai-zerno|title=Росстат повысил оценку урожая зерна до 113 млн тонн в 2018 году|publisher=RT на русском|lang=ru|accessdate=2019-02-28}}</ref>. == Тармаҡтар == === Үҫемлекселек === [[Файл:SZKRF19902009.png|мини|375x375пкс|Рәсәйҙә 1990—2016 йылдарҙа иген культураларын йыйыу]] Ил территорияһының ҙур өлөшө төньяҡ зонала булғанлыҡтан, ауыл хужалығы ерҙәренә Рәсәйҙең дөйөм майҙанының 13 проценты ғына (шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 8 процент) тура килә<ref>[https://books.google.ru/books?id=2sbxAAAAMAAJ&q=%D0%98%D0%B7-%D0%B7%D0%B0+%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%87%D1%82%D0%BE+%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F+%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B0+%D0%B2+%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B5+%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0,+%D0%BE%D0%BD%D0%B0+%D0%BD%D0%B5+%D0%BC%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%82+%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8C+%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0+%D0%B2+%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%BC+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC+%D1%85%D0%BE%D0%B7%D1%8F%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5;+%D0%B2+%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5+%D0%BD%D0%B0+%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8E+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B7%D1%8F%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C+%D0%B2+%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B9+%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B5+%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D1%81%D1%8F+%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE+13%25+%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0+(%D0%B2+%D1%82%D0%BE%D0%BC+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5+%D0%BD%D0%B0+%D0%BF%D0%B0%D1%88%D0%BD%D1%8E+%E2%80%94+8%25).&dq=%D0%98%D0%B7-%D0%B7%D0%B0+%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%87%D1%82%D0%BE+%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F+%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B0+%D0%B2+%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B5+%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0,+%D0%BE%D0%BD%D0%B0+%D0%BD%D0%B5+%D0%BC%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%82+%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8C+%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0+%D0%B2+%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%BC+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC+%D1%85%D0%BE%D0%B7%D1%8F%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5;+%D0%B2+%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5+%D0%BD%D0%B0+%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8E+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B7%D1%8F%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C+%D0%B2+%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B9+%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B5+%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D1%81%D1%8F+%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE+13%25+%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0+(%D0%B2+%D1%82%D0%BE%D0%BC+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5+%D0%BD%D0%B0+%D0%BF%D0%B0%D1%88%D0%BD%D1%8E+%E2%80%94+8%25).&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiP4fK0tuvYAhVDCewKHXvGBmcQ6AEIJzAA Михаил Константинович Сидоров. Социально-экономическая география и регионалистика России: учебник-атлас. ИНФРА-М, 2002 — Всего страниц: 398]</ref>. Донъялағы бөтә һөрөнтө ерҙәрҙең 10 проценты Рәсәй территорияһында урынлашҡан. Рәсәйҙә бөтә һөрөнтө ерҙәрҙең 4/5 өлөшө Үҙәк [[Волга буйы]]на, Төньяҡ Кавказға, [[Урал]]ға һәм Көнбайыш Себергә тура килә. Ауыл хужалығы ерҙәренең күп өлөшө (70 %) илдең Европа өлөшөндә (шул иҫәптән Волга буйы иҡтисади районында — 18,7 %, 16,2 — Урал, 11,5 — Төньяҡ Кавказ иҡтисади районында), ә Урал аръяғында Көнбайыш Себер иҡтисади районы айырылып тора — 16,3 %<ref>[https://geographyofrussia.com/zemelnye-i-pochvennye-resursy-rossii/ Земельные и почвенные ресурсы России]</ref>. 2016 йылғы ауыл хужалығы иҫәп алыуына ярашлы, Рәсәйҙәге ауыл хужалығы ерҙәренең 44 проценты файҙаланылмай<ref>[https://www.agroinvestor.ru/analytics/news/29033-44-selkhozugodiy-v-rossii-ne-ispolzuyutsya/ В России не используется 44 % сельхозугодий]</ref><ref>[https://www.rbc.ru/economics/04/12/2017/5a2570939a79473a66c042a7 Эксперты в 2,5 раза повысили оценку заброшенных сельхозугодий в России]</ref>. Сәсеүлек майҙандарының ҙур өлөшө иген һәм ҡуҙаҡлы иген культуралары (2015 йылда 59 %), шул иҫәптән бойҙай — 34 %, арпа — 11 %, һоло — 4 %, кукуруз — 3 %, игеү өсөн файҙаланыла. Ҡалғанын мал аҙығы культуралары (21 %), техник культуралар (16 %), картуф һәм йәшелсә-баҡса культуралары (4 %) биләй<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/posev_pl1.xls ПОСЕВНЫЕ ПЛОЩАДИ СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННЫХ КУЛЬТУР ПО РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711060414/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/posev_pl1.xls |date=2019-07-11 }}</ref>. Төп ауыл хужалығы культуралары<ref name="автоссылка7"/>: * [[Иген культуралары|иген]] (2016 йылда тулайым йыйымы — 119 млн тонна, донъяла 4-се урын)<ref name="автоссылка5">[http://www.vlant-consult.ru/modules/download.php?aid=505 Справочные материалы по географии мирового хозяйства (2016). Выпуск 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190526093822/http://www.vlant-consult.ru/modules/download.php?aid=505 |date=2019-05-26 }}</ref><ref>http://data.worldbank.org/indicator/AG.PRD.CREL.MT?year_high_desc=true</ref> ** шул иҫәптән [[бойҙай]] — 70 млн тонна, тарихи максимум<ref>[http://ab-centre.ru/page/urozhaynost-pshenicy Урожайность пшеницы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228184711/https://ab-centre.ru/page/urozhaynost-pshenicy |date=2021-02-28 }}</ref>, 2017 йылда рекорд яңыра — 85 млн тонна<ref>[http://tass.ru/ekonomika/4843865 Урожай пшеницы в России в 2017 году в чистом весе превысил 85 млн тонн — Экономика и бизнес — ТАСС]</ref>. * шәкәр сөгөлдөрө (48 млн тонна, донъяла 1-се урын)<ref>[https://regnum.ru/news/economy/2245826.html Московская биржа запускает торги сахаром — ИА REGNUM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170325025110/https://regnum.ru/news/economy/2245826.html |date=2017-03-25 }}</ref> * [[көнбағыш]] (11 млн тонна, донъяла 2-се урын)<ref>[http://www.finversia.ru/publication/markets/legendy-i-mify-sovremennykh-agrorynkov-1523 Легенды и мифы современных агрорынков]</ref> * [[соя]] (3,2 млн тонна) * [[Бәрәңге|картуф]] (31 млн тонна, донъяла 3-сө урын)<ref name="автоссылка5" /><ref>[http://argumenti.ru/economics/n536/446557 В светлое картофельное завтра! — Аргументы Недели]</ref> * [[йәшелсә]] (16 млн тонна) {| class="wikitable" style="min-width: 800px;" |+Рәсәй Федерацияһы буйынса ауыл хужалығы культураларының тулайым йыйымы (бөтә категория хужалыҡтары; мең тонна)<ref>{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/val_1.xls|title=Валовой сбор сельскохозяйственных культур по категориям хозяйств|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=2015-09-03|lang=|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6bIb4cAaB?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/val_1.xls#|archivedate=2015-09-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924112657/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/val_1.xls |date=2015-09-24 }}</ref> | {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed sortable" style="min-width: 800px; margin: 0px !important;" |+Иген һәм ҡуҙаҡлы иген культуры !Йыл !Бөтәһе !Бойҙай !Арыш !Арпа !Һоло !Кукуруз !Тары !Ҡарабойҙай !Дөгө !Тритикале<ref>Данные по тритикале выделяются отдельной позицией в составе зерновых и зернобобовых культур, начиная с итогов за 2009 год, в связи с переходом на Общероссийский классификатор продукции по видам экономической деятельности (ОКПД).</ref> !Сорго !Ҡуҙаҡлы иген культуралары |- !2015<ref name="crimea">Данные приведены с учетом сведений по Крымскому федеральному округу.</ref> |104786 |61786 |2087 |17546 |4536 |13173 |572 |861 |1110 |565 |194 |2357 |- !2014<ref name="crimea" /> |105315 |59711 |3281 |20444 |5274 |11332 |493 |662 |1049 |654 |220 |2196 |- !2013 |92385 |52091 |3360 |15389 |4932 |11635 |419 |834 |935 |582 |172 |2037 |- !2012 |70908 |37720 |2132 |13952 |4027 |8213 |334 |797 |1052 |464 |45 |2174 |- !2011 |94213 |56240 |2971 |16938 |5332 |6962 |878 |800 |1056 |523 |60 |2453 |- !2010 |60960 |41508 |1636 |8350 |3220 |3084 |134 |339 |1061 |249 |9 |1371 |- !2009 |97111 |61740 |4333 |17881 |5401 |3963 |265 |564 |913 |508 |13 |1529 |- !2008 |108179 |63765 |4505 |23148 |5835 |6682 |711 |924 |738 |… |76 |1794 |- !2007 |81472 |49368 |3909 |15559 |5384 |3798 |417 |1004 |705 |… |40 |1287 |- !2006 |78227 |44927 |2959 |18037 |4860 |3510 |599 |865 |681 |… |35 |1754 |- !2005 |77803 |47615 |3622 |15684 |4545 |3060 |455 |605 |571 |… |28 |1618 |- !2004 |77832 |45434 |2864 |17088 |4937 |3373 |1113 |649 |470 |… |44 |1861 |- !2003 |66962 |34070 |4147 |17926 |5169 |2031 |974 |525 |448 |… |33 |1639 |- !2002 |86479 |50622 |7122 |18678 |5683 |1499 |293 |302 |488 |… |27 |1764 |- !2001 |85084 |46996 |6632 |19478 |7719 |808 |550 |574 |496 |… |35 |1797 |- !2000 |65420 |34460 |5444 |14039 |6002 |1489 |1124 |997 |584 |… |83 |1197 |- !1999 |54637 |30997 |4781 |10576 |4393 |1034 |925 |578 |443 |… |32 |879 |- !1998 |47771 |26995 |3266 |9765 |4656 |800 |451 |465 |412 |… |8 |954 |- !1997 |88461 |44235 |7476 |20752 |9383 |2652 |1216 |628 |328 |… |12 |1779 |- !1996 |69195 |34834 |5928 |15913 |8326 |1081 |441 |482 |389 |… |9 |1792 |- !1995 |63406 |30118 |4098 |15786 |8562 |1738 |488 |597 |462 |… |13 |1541 |- !1994 |81297 |32128 |5989 |27054 |10757 |892 |482 |781 |523 |… |12 |2677 |- !1993 |99094 |43547 |9166 |26843 |11556 |2441 |1128 |806 |688 |… |21 |2898 |- !1992 |106856 |46167 |13887 |26989 |11241 |2135 |1535 |1038 |754 |… |28 |3080 |- !1991 |89094 |38899 |10639 |22174 |10372 |1969 |1040 |688 |773 |… |33 |2506 |- !1990 |116676 |49596 |16431 |27235 |12326 |2451 |1946 |809 |896 |… |62 |4922 |} |- | {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="min-width: 800px; margin: 0px !important;" |+Техник культуралар | {| class="wikitable sortable" style="min-width: 800px; margin: 0px !important;" ! colspan="4" rowspan="2" | ! colspan="7" style="text-align: center;" |Майлы культуралар |- ! colspan="4" | ! colspan="3" style="text-align: center;" |Рапс |- !Йыл !Оҙон етен орлоғо !Оҙон етен сүсе !Шәкәр сөгөлдөрө !Бөтәһе !Емгә көнбағыш !Соя !Гәрсис !Бөтәһе !Ужым рапсы !Яҙғы рапс (кольза) |- !2014<ref name="crimea" /> |7 |37 |33513 |13839 |9034 |2597 |103 |1464 |473 |991 |- !2013 |6 |39 |39321 |14151 |10554 |1636 |55 |1393 |407 |987 |- !2012 |8 |46 |45057 |11313 |7993 |1806 |42 |1035 |166 |869 |- !2011 |7 |43 |47643 |13115 |9697 |1756 |88 |1056 |304 |752 |- !2010 |5 |35 |22256 |7457 |5345 |1222 |36 |670 |395 |275 |- !2009 |9 |52 |24892 |8186 |6454 |944 |24 |667 |308 |359 |- !2008 |7 |52 |28995 |8972 |7350 |746 |29 |752 |246 |506 |- !2007 |7 |47 |28836 |7037 |5671 |650 |11 |630 |227 |404 |- !2006 |5 |36 |30673 |8218 |6743 |805 |64 |522 |127 |395 |- !2005 |10 |56 |21276 |7557 |6470 |686 |63 |304 |142 |162 |- !2004 |13 |58 |21809 |5726 |4810 |554 |55 |277 |154 |123 |- !2003 |11 |55 |19355 |5580 |4887 |392 |86 |192 |45 |147 |- !2002 |15 |38 |15659 |4275 |3688 |423 |35 |115 |53 |63 |- !2001 |23 |58 |14553 |3182 |2682 |350 |28 |113 |62 |51 |- !2000 |18 |51 |14051 |4473 |3919 |342 |46 |149 |62 |87 |- !1999 |11 |24 |15226 |4673 |4149 |334 |43 |135 |15 |120 |- !1998 |9 |34 |10796 |3426 |2993 |295 |7 |125 |48 |76 |- !1997 |15 |23 |13879 |3275 |2829 |280 |58 |104 |33 |71 |- !1996 |21 |59 |16165 |3225 |2763 |283 |39 |135 |24 |110 |- !1995 |27 |69 |19072 |4667 |4200 |290 |47 |123 |11 |113 |- !1994 |22 |54 |13946 |3154 |2553 |422 |51 |122 |13 |110 |- !1993 |25 |58 |25468 |3455 |2765 |497 |79 |97 |20 |77 |- !1992 |44 |78 |25548 |3883 |3110 |505 |69 |164 |67 |98 |- !1991 |44 |102 |24280 |3820 |2896 |622 |80 |181 |83 |98 |- !1990 |48 |71 |32327 |4662 |3427 |717 |192 |258 |105 |153 |} |- | {| class="wikitable sortable" style="min-width: 800px; margin: 0px !important;" ! colspan="2" | ! colspan="11" style="text-align: center;" |Асыҡ грунт йәшелсәләре<ref>За 1990—2011 гг. включая овощи защищенного грунта по хозяйствам населения.</ref> ! colspan="2" | |- !Йыл !Kартуф !Бөтәһе !Бөтә төр кәбеҫтә !Ҡыяр !Помидор !Аш сөгөлдөрө ! !Башлы һуған !Һарымһаҡ !Ашҡабаҡ !Аҙыҡ ҡабағы !башҡа йәшелсәләр<ref>За 1997—1998 гг. включая кабачки и тыкву столовую.</ref> !Асыҡ һәм ябыҡ грунт йәшелсәләре !Баҡса аҙыҡ культуралары |- !2014<ref name="crimea" /> |31501 |14155 |3499 |1111 |2300 |1070 |1662 |1994 |256 |519 |713 |979 |15458 |1428 |- !2013 |30199 |13506 |3335 |1068 |2162 |1002 |1605 |1985 |233 |468 |660 |964 |14689 |1420 |- !2012 |29533 |13545 |3315 |1086 |2208 |1008 |1565 |2081 |239 |506 |575 |931 |14626 |1453 |- !2011 |32681 |14105 |3533 |1202 |2201 |1072 |1735 |2123 |234 |560 |616 |756 |14696 |1575 |- !2010 |21141 |11561 |2737 |1162 |2050 |836 |1303 |1536 |213 |482 |507 |679 |12126 |1152 |- !2009 |31134 |12813 |3319 |1133 |2170 |988 |1519 |1602 |227 |537 |586 |660 |13402 |1419 |- !2008 |28846 |12440 |3177 |1130 |1939 |927 |1530 |1713 |227 |477 |477 |774 |12960 |1382 |- !2007 |27195 |10968 |2668 |1001 |1791 |824 |1347 |1318 |249 |466 |564 |702 |11509 |853 |- !2006 |28260 |10830 |2751 |1005 |1927 |844 |1356 |1218 |240 |381 |476 |585 |11370 |774 |- !2005 |28137 |10796 |2830 |1034 |1855 |812 |1287 |1231 |242 |407 |438 |619 |11348 |775 |- !2004 |27876 |10675 |2944 |1000 |1662 |822 |1319 |1226 |220 |408 |456 |571 |11214 |781 |- !2003 |29358 |11214 |3401 |1029 |1704 |909 |1354 |1158 |202 |427 |419 |575 |11739 |799 |- !2002 |26923 |10139 |2860 |949 |1700 |759 |1190 |1074 |210 |408 |352 |580 |10665 |726 |- !2001 |29499 |10658 |3180 |933 |1714 |820 |1312 |1096 |208 |446 |405 |498 |11169 |588 |- !2000 |29465 |10312 |3017 |948 |1509 |853 |1387 |1134 |179 |486 |364 |398 |10822 |537 |- !1999 |27998 |10528 |3549 |983 |1562 |798 |1224 |993 |165 |512 |304 |412 |11010 |621 |- !1998 |28953 |9289 |2739 |1024 |1648 |745 |1127 |1009 |155 |… |… |767 |9746 |404 |- !1997 |35138 |10164 |3003 |1097 |1608 |878 |1411 |1059 |167 |… |… |812 |10630 |615 |- !1996 |37619 |9843 |… |… |… |… |… |… |… |… |… |… |10325 |490 |- !1995 |39909 |10727 |… |… |… |… |… |… |… |… |… |… |11275 |621 |- !1994 |33828 |9076 |… |… |… |… |… |… |… |… |… |… |9621 |458 |- !1993 |37650 |9253 |… |… |… |… |… |… |… |… |… |… |9827 |597 |- !1992 |38330 |9333 |… |… |… |… |… |… |… |… |… |… |10018 |714 |- !1991 |34329 |9672 |… |… |… |… |… |… |… |… |… |… |10425 |1033 |- !1990 |30848 |9538 |… |… |… |… |… |… |… |… |… |… |10328 |1116 |} |} |- | {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed sortable" style="min-width: 800px; margin: 0px !important;" |+Мал аҙығы культуралары ! colspan="2" | ! colspan="2" |бер йыллыҡ үләндәр: ! colspan="2" |күп йыллыҡ үләндәр: |- !Йыл !Тамырлы мал аҙығы культуралары (малға ашатыла торған шәкәр сөгөлдөрөн дә индереп !бесәнгә !йәшел аҙыҡҡа һәм сенажға !бесәнгә !йәшел аҙыҡҡа |- !2014<ref name="crimea" /> |1214 |2294 |19356 |8745 |30388 |- !2013 |1260 |2050 |19789 |8772 |30193 |- !2012 |1213 |1859 |17985 |7846 |27661 |- !2011 |1434 |2104 |25532 |9668 |30671 |- !2010 |902 |1362 |16431 |7587 |22832 |- !2009 |1278 |1568 |24553 |9277 |32920 |- !2008 |1315 |1600 |22922 |9873 |36424 |- !2007 |1267 |1474 |22117 |10469 |35613 |- !2006 |1450 |1573 |23531 |9958 |36344 |- !2005 |1520 |1597 |23649 |11192 |38340 |- !2004 |1981 |1781 |25254 |11562 |40295 |- !2003 |2162 |1883 |28066 |11548 |38566 |- !2002 |2254 |2024 |28133 |12393 |34755 |- !2001 |2756 |1903 |27306 |14256 |43137 |- !2000 |3079 |1989 |26981 |13951 |42365 |- !1999 |3024 |1946 |21986 |12297 |34193 |- !1998 |2688 |1953 |22736 |11226 |38205 |- !1997 |3938 |2876 |33764 |15959 |45470 |- !1996 |3885 |2793 |36133 |15851 |48953 |- !1995 |5144 |2570 |38686 |17349 |52556 |- !1994 |5272 |3763 |57231 |18863 |73526 |- !1993 |8050 |4139 |65132 |21036 |85067 |- !1992 |8688 |4174 |63283 |20544 |69208 |- !1991 |11604 |4478 |65867 |24843 |83742 |- !1990 |17217 |5631 |87254 |25207 |97623 |} |} {| class="wikitable" width="80%" ! colspan="13" |[[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]ҙа һәм РФ-та сәсеү майҙандары: |- !йыл !1940 !1945 !1950 !1970 !1990 !1995 !2000 !2005 !2010 !2015 |- |мең км² |920,76 |670,61 |889,52 |1219,12 |1177,1 |1025,4 |854,19 |758,37 |751,88 |793,19 |- | colspan="13" align="right" |''Источник:<ref>{{Книга|заглавие=Посевные площади СССР|ответственный=|место=Москва|издательство=Госстатиздат ЦСУ СССР|год=1957|том=1|страницы=20, 21|страниц=|isbn=|тираж=}}</ref><ref>{{Книга|заглавие=Сельское хозяйство СССР. 1988|ответственный=|место=Москва|издательство=Финансы и Статистика|год=1988|страницы=56|страниц=535|isbn=5-279-00165-1|тираж=28 000}}</ref><ref>{{Книга|автор=Госкомстат России|часть=|заглавие=Регионы России. Социально экономические показатели. 2002|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=|год=2002|том=|страницы=490|страниц=863|серия=|isbn=5-89476-108-5|тираж=1600}}</ref><ref>{{Книга|автор=Федеральная служба государственной статистики|часть=|заглавие=Регионы России. Социально экономические показатели. 2016|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=|год=2016|том=|страницы=726|страниц=1326|серия=|isbn=978-5-89476-428-3|тираж=}}</ref>'' |} === Малсылыҡ === [[Файл:MEATRF.png|альт=|мини|375x375пкс|Рәсәйҙә 1990—2016 йылдарҙа һуйылған ауырлыҡта ит етештереү динамикаһы, млн тоннала]] Рәсәйҙә ит-һөт һәм ит-йөн малсылығы үҫеш кисерә. Малсылыҡ продукцияһының Рәсәйҙә етештерелгән төп төрҙәре:<ref name="автоссылка3"/> * [[ит]] (2015 йылда 9,6 млн тонна етештерелгән, донъяла 4-се урын)<ref name="автоссылка5"/> (2016 йылда 9 929,0 мең тонна) ** һыйыр ите (1,6 млн тонна) (2016 йылда 1 623,5 мең тонна) ** [[сусҡа ите]] (3,1 млн тонна) (2016 йылда 3 388,4 мең тонна) ** ҡош ите (4,5 млн тонна) (2016 йылда 4 630,9 мең тонна) ** иттең башҡа төрҙәре (0,3 млн тонна) (2016 йылда 76,4 мең тонна). 2016 йылда һуйылған һарыҡ һәм кәзә ите 209,7 мең тонна етештерелгән (тере ауырлыҡта 465,8 мең тонна), 2015 йылда — 204,5 мең тонна * [[һөт]] (30,8 млн тонна) * [[Йомортҡа (ризыҡ)|йомортҡа]] (42,6 млрд дана) * йөн (56 мең тонна) * [[бал]] (68 мең тонна) 2016 йылда ит етештереүҙә ҡош ите өҫтөнлөк итә — 46,6 %, сусҡа ите — 34,1 %, һыйыр ите — 16,4 %, һарыҡ һәм кәзә ите — 2,1 %, башҡа ит төрҙәре — 0,8 %. Быға тиклем 15 йыл элек, 2001 йылда, ҡош итенең өлөшө (19,8 %) һыйыр ите (42,0 %) һәм сусҡа ите (33,8 %) өлөшөнән кәмерәк була. Сусҡа ите етештереү күп йылдар дауамында сағыштырмаса тотороҡло күләмдә ҡала (32-34 %)<ref>[https://agrovesti.net/lib/industries/beef-cattle/proizvodstvo-myasa-v-rossii-v-2016-godu.html Производство мяса в России в 2016 году]</ref>. {| class="wikitable sortable" |+Рәсәй Федерацияһында төп малсылыҡ продукттарын етештереү (мең тонна)<ref>{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/jiv4.xls|title=Производство основных продуктов животноводства по категориям хозяйств|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=2015-09-03|lang=|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6bIMIadqK?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/jiv4.xls#|archivedate=2015-09-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909010016/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/jiv4.xls |date=2015-09-09 }}</ref> ! ! colspan="5" style="text-align: center;" |Һуғымға мал һәм ҡош-ҡорт (һуйылған ауырлыҡта) ! ! ! ! |- !Йыл !Бөтәһе !Һыйыр малы !Сусҡа !Һарыҡ-кәзә !Ҡош-ҡорт !Һөт !Йомортҡа (млн.дана) !Йөн (физик ауырлыҡта, тонна) !Бал (тонна) |- !2015 |9565,2 |1649,4 |3098,7 |204,5 |4535,5 |30796,9 |42571,7 |55644 |67736 |- !2014 |9070,3 |1654,1 |2973,9 |203,9 |4161,4 |30790,9 |41860,0 |56409 |74868 |- !2013 |8544,2 |1633,3 |2816,2 |190,0 |3830,9 |30528,8 |41286,0 |54651 |68446 |- !2012 |8090,3 |1641,5 |2559,5 |190,4 |3624,8 |31755,8 |42032,9 |55253 |64898 |- !2011 |7519,5 |1625,5 |2427,6 |189,0 |3204,2 |31645,6 |41112,5 |52575 |60010 |- !2010 |7166,8 |1727,3 |2330,8 |184,6 |2846,8 |31847,3 |40599,2 |53521 |51535 |- !2009 |6719,5 |1740,6 |2169,5 |182,6 |2555,1 |32570,0 |39428,8 |54658 |53598 |- !2008 |6268,1 |1768,7 |2042,1 |174,2 |2216,7 |32362,6 |38057,7 |53491 |57440 |- !2007 |5790,1 |1699,2 |1929,7 |167,9 |1925,3 |31988,4 |38208,3 |52024 |53670 |- !2006 |5278,1 |1721,5 |1699,2 |156,3 |1632,1 |31339,1 |38216,3 |50276 |55678 |- !2005 |4989,5 |1809,2 |1569,1 |154,1 |1387,8 |31069,9 |37139,7 |48800 |52469 |- !2004 |5046,4 |1953,9 |1685,8 |144,8 |1192,2 |31861,2 |35900,7 |47359 |52964 |- !2003 |4993,3 |2002,3 |1742,6 |134,4 |1047,7 |33315,5 |36625,2 |44988 |48495 |- !2002 |4732,8 |1967,4 |1608,3 |136,1 |955,7 |33462,2 |36377,8 |42870 |49700 |- !2001 |4477,4 |1878,6 |1514,7 |134,2 |885,7 |32874,1 |35241,7 |40515 |52960 |- !2000 |4445,8 |1897,9 |1578,2 |140,3 |767,5 |32259,0 |34084,7 |40088 |54248 |- !1999 |4313,0 |1867,6 |1485,0 |143,6 |748,1 |32273,6 |33134,6 |40234 |51034 |- !1998 |4702,8 |2246,5 |1504,9 |178,2 |690,2 |33255,2 |32744,2 |47883 |49554 |- !1997 |4853,9 |2394,9 |1545,5 |199,3 |630,3 |34135,6 |32198,7 |60768 |48756 |- !1996 |5335,8 |2630,0 |1705,2 |229,7 |689,6 |35818,9 |31902,3 |76930 |46228 |- !1995 |5795,8 |2733,5 |1865,4 |261,3 |859,2 |39240,7 |33830,2 |93012 |57748 |- !1994 |6803,3 |3240,2 |2103,5 |315,5 |1068,4 |42176,2 |37476,6 |122166 |43899 |- !1993 |7512,9 |3358,8 |2432,1 |359,2 |1276,8 |46524,0 |40297,1 |158390 |52747 |- !1992 |8260,3 |3631,5 |2783,5 |329,4 |1427,8 |47236,0 |42902,1 |178640 |49556 |- !1991 |9375,2 |3989,0 |3189,7 |347,4 |1750,9 |51885,5 |46874,9 |204497 |48433 |- !1990 |10111,6 |4329,3 |3480,0 |395,0 |1801,0 |55715,3 |47469,7 |226743 |46091 |} == Ҡулланыу == {| class="wikitable sortable" |+Рәсәй Федерацияһында аҙыҡ-түлектең төп төрҙәрен ҡулланыу (йылына йән башына; килограмм)<ref>{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/potr-rf.xls|title=Потребление основных продуктов питания по Российской Федерации|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=|lang=|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6bN4gOV56?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/potr-rf.xls#|archivedate=2015-09-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428131337/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/business/sx/potr-rf.xls |date=2016-04-28 }}</ref> !Йыл !Картуф !Йәшелсә һәм аҙыҡ-түлек баҡса культуралары !Еләк-емеш !Ит һәм иткә күсереп иҫәпләнгән ит аҙыҡтары !Һөт һәм һөткә күсереп иҫәпләнгән һөт аҙыҡтары !Йомортҡа һәм йомортҡа аҙыҡтары !Шәкәр !Үҫемлек майы !Иген аҙыҡтары (икмәк һәм макарон ризыҡтары онға әйләндереп иҫәпләгәндә, он, ярма һәм ҡуҙаҡлылар) |- !2015 |112 |111 |61 |73 |239 |269 |39 |13,6 |118 |- !2014 |111 |111 |64 |74 |244 |269 |40 |13,8 |118 |- !2013 |111 |109 |64 |75 |248 |269 |40 |13,7 |118 |- !2012 |111 |109 |61 |74 |249 |276 |40 |13,7 |119 |- !2011 |110 |106 |60 |71 |246 |271 |40 |13,5 |119 |- !2010 |104 |101 |58 |69 |247 |269 |39 |13,4 |120 |- !2009 |112 |102 |55 |66 |244 |260 |37 |13,0 |118 |- !2008 |111 |99 |53 |66 |242 |252 |39 |12,7 |119 |- !2007 |108 |93 |51 |61 |240 |255 |39 |12,7 |120 |- !2006 |110 |90 |48 |58 |237 |256 |39 |12,5 |121 |- !2005 |109 |87 |46 |55 |234 |250 |38 |12,1 |121 |- !2004 |108 |85 |43 |54 |232 |243 |37 |11,6 |119 |- !2003 |109 |84 |39 |52 |231 |246 |36 |11,0 |120 |- !2002 |106 |80 |39 |50 |227 |244 |36 |10,5 |121 |- !2001 |109 |81 |35 |47 |219 |235 |35 |10,4 |120 |- !2000 |109 |79 |32 |45 |215 |229 |35 |9,9 |117 |- !1999 |108 |79 |27 |45 |214 |221 |34 |9,3 |119 |- !1998 |114 |74 |30 |48 |220 |217 |33 |8,8 |117 |- !1997 |122 |76 |33 |50 |230 |211 |33 |8,4 |118 |- !1996 |123 |74 |31 |51 |233 |208 |33 |8,0 |118 |- !1995 |124 |76 |29 |55 |254 |216 |32 |7,5 |122 |- !1994 |123 |68 |28 |57 |281 |238 |31 |6,7 |124 |- !1993 |127 |71 |29 |59 |294 |251 |31 |7,0 |123 |- !1992 |118 |77 |32 |60 |282 |263 |30 |6,7 |125 |- !1991 |113 |86 |35 |69 |347 |288 |38 |7,8 |121 |- !1990 |106 |89 |35 |75 |387 |297 |47 |10,2 |120 |} == Экспорт == Рәсәйҙән экспортланған аҙыҡ-түлек араһында 2016 йылда иң ҙур өлөштө [[бойҙай]]  биләй — 27,7 %, артабан [[Балыҡтар|туңдырылған балыҡ]]  — 12,9 %, көнбағыш майы  — 9,5 % һәм [[Шәкәр кукурузы|кукуруз]] — 5,6 %<ref>{{Cite web|url=http://www.rbc.ru/business/09/10/2017/59dba2da9a794738a33224ae|title=Власти заявили о новых правилах ввоза в Турцию пшеницы и риса из России|date=2017-10-09|publisher=[[Росбизнесконсалтинг]]|accessdate=2017-10-09}}</ref>. Рәсәйҙән аҙыҡ-түлек импортлаусы төп илдәр (2016 йыл мәғлүмәттәре буйынса): [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] (10 %), [[Төркиә]] (9 %), [[Мысыр]](8 %), [[Көньяҡ Корея]] (8 %), [[Ҡаҙағстан]] (7 %)<ref>[https://www.rbc.ru/business/09/10/2017/59dba2da9a794738a33224ae Власти заявили о новых правилах ввоза в Турцию пшеницы и риса из России :: Бизнес :: РБК]</ref>. И. Ю. Смирнов баһаһы буйынса, бойҙайҙы 125 млн тонна тулайым йыйғанда, Рәсәй, алға киткән илдәрҙәге аҙыҡ-түлек тәьминәте кимәленә ярашлы, 160-тан 200 миллионға тиклем кешене туйҙыра ала<ref>[http://liberal.ru/upload/files/nigeria.pdf Смирнов И. Ю. А чем Россия не Нигерия? 2006 год.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222201055/http://www.liberal.ru/upload/files/nigeria.pdf |date=2018-12-22 }}</ref>. == Төбәктәр == Рәсәйҙә федераль округтар буйынса ауыл хужалығы етештереүе структураһы (2015 йылға ҡарата):<ref name="автоссылка2">[http://www.gks.ru/bgd/regl/b16_14p/IssWWW.exe/Stg/d02/14-01.doc Продукция сельского хозяйства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327080532/http://www.gks.ru/bgd/regl/b16_14p/IssWWW.exe/Stg/d02/14-01.doc |date=2017-03-27 }}</ref> * [[Үҙәк федераль округ]] — 26 % * [[Волга буйы федераль округы]] — 23 % * Көньяҡ федераль округ — 16 % * [[Себер федераль округы|Себер федераль округ]]<nowiki/>ы — 12 % * Төньяҡ Кавказ федераль округы — 8 % * [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ]]<nowiki/>ы — 5 % * [[Алыҫ Көнсығыш федераль округы]] — 3 % * Ҡырым федераль округы — 1 % Федерация субъекттары араһында ауыл хужалығы етештереүе лидерҙары — [[Краснодар крайы]], [[Ростов өлкәһе]] һәм [[Белгород өлкәһе]].<ref name="автоссылка2"/> === [[Алтай крайы]] === [[Файл:Aleiskferma.jpg|слева|мини|250x250пкс|Алейск эргәһендәге малсылыҡ фермаһы ]] Алтай крайында иген, һөт, ит етештерелә, шәкәр сөгөлдөрө, [[көнбағыш]], майлы етен, оҙон етен, [[Ҡомалаҡ (үҫемлек)|ҡомалаҡ]], [[рапс]] һәм [[соя]] үҫтерелә. 2010 йылда Алтай крайы [[Себер федераль округы]] төбәктәре араһында ауыл хужалығы продукцияһы етештереү буйынса алдынғы урынды биләй, округта төбәктең продукцияһы 23 % тәшкил итә. 2008 йыл мәғлүмәттәре менән сағыштырғанда крайҙа ауыл хужалығы етештереүе индексы — 119,2 %<ref>{{Cite web|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://www.altairegion22.ru/territory/altnumber/1/|title=Официальный сайт Алтайского края|format=|work=Алтайский край в цифрах|publisher=|accessdate=2010-09-10|lang=|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/617kXoyPC?url=http://www.altairegion22.ru/territory/altnumber/1/#|archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111012005215/http://altairegion22.ru/territory/altnumber/1/ |date=2011-10-12 }}</ref>. Йәшелсә һәм картуф үҫтереү крайҙың бөтә территорияһында таралған, әммә [[Барнаул]], [[Бийск]] һәм [[Рубцовск]] тирәһендәге махсуслашҡан хужалыҡтарҙа нығыраҡ тупланған. «Сады Алтая» берекмәһе хужалыҡтары емеш-еләкте сәнәғәт күләмендә етештерә. 1954—1960 йылдарҙа крайҙа 3 млн га тирәһе сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәр үҙләштерелә. Бөгөн бөтә ер майҙаны 16 млн гектар булһа, шуның 40 процентын ауыл хужалығы ерҙәре алып тора. Күпселек ауыл хужалығы етештереүселәренең иҡтисади хәле насарланыу арҡаһында 125,3 мең гектар һөрөнтө ер эшкәртелмәй һәм ҡалдау ер тип иҫәпләнә<ref>Гуськов Н. С., Зенякин В. Е., Крюков В. В. Экономическая безопасность регионов России. М., 2000. 288 с</ref>. === [[Краснодар крайы]] === [[Файл:800px-Винный_завод_«Абрау-Дюрсо»_(Краснодарский_край).JPG|мини|Абрау-Дюрсо шарап заводы, Краснодар крайы]] Рәсәй иҡтисадында край мөһим ауыл хужалығы төбәге булып тора (Рәсәйҙең тулайым ауыл хужалығы продукцияһының 7 проценты, Рәсәйҙә 1-се урын). Краснодар крайы — бойҙайҙың тулайым йыйымы (дөйөм Рәсәйҙәгенең 10 проценты) һәм шәкәр сөгөлдөрө үҫтереү (17,3 процент) лидеры, көнбағыш (15 процент) һәм виноград шараптары (37 процент) етештереү алдынғыларының береһе<ref>{{Книга|автор=БРЭ, том 15|заглавие=|место=|издательство=|год=|страницы=610}}</ref>. 2014 йылдың 1 июленә бөтә төр хужалыҡтарҙа 554,2 мең баш һыйыр малы була, был унан алдағы йылдан 19,1 мең башҡа, йәки 3,3 процентҡа кәмерәк.<ref>{{Cite web|url=http://www.dsh.krasnodar.ru/экономика/текущая%20на%201.04.12./Животноводство/|title=Министерство сельского хозяйства и перерабатывающей промышленности Краснодарского Края|author=|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180924022402/http://www.dsh.krasnodar.ru/%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%83%D1%89%D0%B0%D1%8F%20%D0%BD%D0%B0%201.04.12./%D0%96%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE |date=2018-09-24 }}</ref>. 2014 йылдың 1 июленә крайҙа 13,1 мең крәҫтиән (фермер) хужалығы һәм ауыл хужалығы етештереүе менән шөғөлләнгән индивидуаль эшҡыуар була, уларҙағы мал һаны: 39,7 баш һыйыр малы, йәки 2013 йылдың шул мәленә ҡарата 105,3 %, шул иҫәптән 14,8 мең баш һыйыр, йәки 103,4 %, 4,0 мең баш сусҡа, йәки 30,5 %, 40,1 мең баш һарыҡ-кәзә, йәки 106,1 %, 700,0 мең баш ҡош-ҡорт, йәки 100,1 %<ref>{{Cite web|url=http://www.dsh.krasnodar.ru/экономика/текущая%20на%201.04.12./Крестьянские%20(фермерские)%20хозяйства%20и%20индивидуальные%20предприниматели/|title=Министерство сельского хозяйства и перерабатывающей промышленности Краснодарского Края|author=|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126234026/http://www.dsh.krasnodar.ru/%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%83%D1%89%D0%B0%D1%8F%20%D0%BD%D0%B0%201.04.12./%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%28%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%29%20%D1%85%D0%BE%D0%B7%D1%8F%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8 |date=2018-01-26 }}</ref>. === [[Архангельск өлкәһе|Архангел өлкәһе]] === Хаҡы буйынса баһалағанда, үҫемлекселек продукцияһы өҫтөнлөк итә (56 %). Ауыл хужалығы майҙандары яҡынса 584 мең гектар тәшкил итә. Ауыл хужалығында ҡулланылған ерҙәрҙең 46 проценты — һөрөнтө ерҙәр. Өлкә ер эшкәртеүҙең ышанысһыҙ зонаһына инә. Төп культуралар — [[Бәрәңге|картуф]] һәм [[йәшелсә]], сөнки өлкәлә тупраҡтар башҡа культураларҙы үҫтереүгә яраҡлы түгел. Үҫемлекселек өлкәнең ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереүгә йүнәлтелгән. Төп ауыл хужалығы районы — өлкәнең көньяғында. Малсылыҡта төп тармаҡ — һөт-ит малсылығы. Киң таралған юғары продуктлы холмогор тоҡомо нәҡ Архангел өлкәһендә сығарылған. Өлкәлә шулай уҡ сусҡа, һарыҡ, кәзә, ҡош-ҡорт, болан (төньяғында) үрсетелә. Өлкәлә [[кейекселек]] тармағы бар, диңгеҙ йәнлектәрен аулау кәсебе үҫешкән. === [[Башҡортостан]] === {{төп мәҡәлә|Башҡортостан ауыл хужалығы}} [[Башҡортостан]] Рәсәйҙә һыйыр малы, йылҡы һаны, бал һәм һөт етештереү буйынса — беренсе, картуф етештереү буйынса — икенсе, ит буйынса — өсөнсө, сусҡа һаны буйынса — бишенсе, һарыҡ-кәзә һаны буйынса — алтынсы, йомортҡа етештереү буйынса — һигеҙенсе, иген етештереү буйынса — ун беренсе урында<ref name="stat1">[http://www.bashstat.ru/bashdigital/region15/DocLib/Основные%20экон%20харак%20РБ%202009.htm Основные экономические показатели за 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101130190525/http://www.bashstat.ru/bashdigital/region15/DocLib/%D0%9E%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%20%D0%A0%D0%91%202009.htm |date=2010-11-30 }}</ref>. Ауыл хужалығында [[Башҡортостанда игенселек|игенселек]]-малсылыҡ йүнәлеше өҫтөнлөк итә. [[Бойҙай]], [[арыш]], һоло, арпа ([[иген культуралары]]) һәм шәкәр сөгөлдөрө, [[көнбағыш]] (техник культуралар) игелә. Республикала ит-һөт малсылығы, ит-йөн һарыҡсылығы, ҡошсолоҡ, [[йылҡысылыҡ]], ҡымыҙсылыҡ һәм [[Башҡортостанда умартасылыҡ|умартасылыҡ]] үҫешкән. Рәсәйҙә [[башҡорт балы]] киң билдәле. Бал ҡорто күстәре, тауар балы етештереү, умартасылыҡта ғилми эшләнмәләр буйынса Башҡортостан илдә беренсе урынды биләй<ref name="stat1"/>. === [[Белгород өлкәһе]] === 2010 йылда Белгород өлкәһенең бөтә Рәсәйҙәге ит етештереүгә индергән өлөшө — 11 проценттан ашыу, сусҡа ите буйынса — 14 процент, ҡош-ҡорт ите етештереүҙәге өлөшө 16,5 процент тәшкил итә. Өлкәлә ит йән башына иҫәпләгәндә уртаса илдәгенән 9,4 тапҡырға күберәк етештерелә. Йән башына ит ҡулланыу күләме буйынса ул Рәсәй төбәктәре араһында беренсе урынды тота (бер кешегә 325 кг)<ref name="stat334">[http://bel-news.ru/2011/01/29/belgorodskaya-oblast-krupnejshij-proizvoditel-myasa-v-strane/ Экономические показатели области за 2010 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140504052325/http://bel-news.ru/2011/01/29/belgorodskaya-oblast-krupnejshij-proizvoditel-myasa-v-strane/ |date=2014-05-04 }}</ref><ref name="stat335">[http://www.savchenko.ru/events/666.html Стенограмма выступления Губернатора Белгородской области Е. С. Савченко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180122181702/https://savchenko.ru/events/666.html |date=2018-01-22 }}</ref>. === [[Владимир өлкәһе]] === Үҫемлекселектә, ит-һөт малсылығында һәм ҡошсолоҡта махсуслаша. Ауыл хужалығының төп тармағы — һөт-ит малсылығы. [[Мөгөҙлө эре мал|Һыйыр малы]], сусҡа, [[Һарыҡсылыҡ|һарыҡ]], кәзә үрсетелә. [[Йылҡысылыҡ]] (владимир йөк аттары) үҫеш кисерә. Ауыл хужалығы майҙандары — 930,9 мең га (ер фондының 32,1 %), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 66,8 %. Сәсеүлектәр 476,5 мең га тәшкил итә, шуның 58,7 процентын — мал аҙығы культуралары, 29 процентын иген культуралары биләй. Бойҙай, арыш, арпа, һоло игелә. 25-ләп махсуслашҡан предприятие тоҡом малсылығы менән шөғөлләнә. Балыҡсылыҡ хужалыҡтары (иң эреһе — «Ворша») бар, [[Умартасылыҡ|умарталыҡтар]] күп. === [[Воронеж өлкәһе]] === Воронеж өлкәһендә иген (башлыса бойҙай), шәкәр сөгөлдөрө, [[көнбағыш]] һәм башҡа техник культуралар, картуф һәм йәшелсә үҫтерелә. Дөйөм алғанда ауыл хужалығының төп тармаҡтары — шәкәр сөгөлдөрө, [[көнбағыш]] һәм иген культуралары игеү, ит-һөт малсылығы, сусҡасылыҡ, [[һарыҡсылыҡ]]. Ярма етештереү буйынса йән башына уртаса коэффициент — 2,4 (2002 йыл мәғлүмәте). Ит етештереү: <ref>{{Cite web|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://www.regnum.ru/news/fd-central/voronezh/1134029.html|title=За год производство молока в Воронежской области выросло на 15%|format=|work=|publisher=Информационное агентство «Regnum»|accessdate=07-03-2009|lang=|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/618ntbVUi?url=http://www.regnum.ru/news/fd-central/voronezh/1134029.html#|archivedate=2011-08-23}}</ref> * 1678 йыл башына — 8,9 мең тонна * 1996 йылдың ғинуар-феврале — 12,2 мең тонна. === [[Иваново өлкәһе]] === Ауыл хужалығының төп тармағы — ит-һөт малсылығы, өлкәлә шулай уҡ етенселек, картуф үҫтереү һәм урмансылыҡ хужалығы менән шөғөлләнәләр. 2006 йылда өлкәлә бөтәһе 80,5 мең тонна иген, 278,9 мең тонна картуф, 123,1 мең тонна йәшелсә, 34 мең тонна тере ауырлыҡта мал һәм ҡош ите, 189 мең тонна һөт, 304,8 миллион дана йомортҡа етештерелгән. 2006 йылда 7,9 млрд һумлыҡ ауыл хужалығы продукцияһы етештерелгән (2005 йылғынан 8,4 %-ҡа артыҡ). === [[Ингушетия]] === Ауыл хужалығы продукцияһы етештереү буйынса Ингушетия Рәсәйҙә 37-се урынды биләй<ref name="ingushetia.info">[http://ingushetia.info/2008/02/04/specializaciya-xozyajstva-otraslevaya-struktura-promyshlennosti.html Специализация хозяйства. Отраслевая структура промышленности]</ref>. Төп ауыл хужалығы культуралары — [[иген культуралары]], [[көнбағыш]], йәшелсә, картуф. Шулай уҡ виноградсылыҡ һәм тәмәке үҫтереү тармағы ярайһы уҡ үҫешкән. [[Шәкәр кукурузы|Кукуруз]], бойҙай, һоло, арпа, шәкәр сөгөлдөрө игелә<ref name="Экономика Ингушетии">[http://www.ingushetiyarsp.ru/geography/ Экономика Ингушетии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128185500/http://www.ingushetiyarsp.ru/geography/ |date=2012-01-28 }}</ref>. Республикала 900-ләп крәҫтиән [[фермер]] хужалығы эшләй. Ауыл хужалығы ерҙәре — 222,2 мең га, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 112,2 мең га, күп йыллыҡ үҫемлекле майҙандар — 2,5 мең га, сабынлыҡтар — 9,6 мең га, көтөүлектәр 97,9 мең га тәшкил итә. Республикала 115 эре һәм уртаса ауыл хужалығы предприятиеһы бар<ref name="ingushetia.info" />. === [[Иркутск өлкәһе]] === Ауыл хужалығы ерҙәре территорияһы — 2,69 млн га, һөрөнтө ерҙәр — 1,88 млн га. Өлкә ер эшкәртеүҙең ышанысһыҙ зонаһына инә. Өлкәлә башлыса иген культуралары үҫтерелә, малсылыҡ, болан үрсетеү, кейекселек, тире кәсебе, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнәләр. Ауыл хужалығы продукцияһының яҡынса яртыһын (46 %) малсылыҡ бирә. Ауыл хужалығы продукцияһы менән үҙен өлкә яртылашҡа тәьмин итә, аҙыҡ-түлек башҡа төбәктәрҙән килтерелә. Өлкәлә 207 ауыл хужалығы ойошмаһы, 3238 крәҫтиән (фермер) хужалығы һәм 176,6 мең шәхси ярҙамсы хужалыҡ бар. Иркутск өлкәһе өлөшөнә ауыл хужалығы продукцияһының Рәсәйҙә 1,5 проценты һәм Себер федераль округында 8,9 проценты тура килә. === [[Калининград өлкәһе]] === === [[Киров өлкәһе]] === Төп ауыл хужалығы тармағы — малсылыҡ, башлыса ит-һөт йүнәлешле. Ауыл хужалығы культураларынан иген культуралары, картуф, [[етен]] һәм йәшелсә үҫтерелә. Иген культураларынан ужым арышы һәм [[Фураж|фураж культуралары]] өҫтөнлөк итә. Малсылыҡ проукцияһының 20 процентлабы өлкәнән ситкә сығарыла. === [[Ленинград өлкәһе]] === Ауыл хужалығына ҡала яны махсуслашыуы хас. Төп тармаҡтар — ит-һөт малсылығы, картуфсылыҡ һәм йәшелсәселек. Малсылыҡ продукцияһы үҫемлекселектекенә ҡарарғанда күберәк етештерелә. Өлкәлә һөт тоҡомло (айршир, ҡара-сыбар, йәғни голштинлаштырылған) һыйыр малын яҡшыртыу, үрсетеү һәм үҫтереү буйынса 60-тан ашыу тоҡомсолоҡ заводы эшләй. Картуф һәм йәшелсәнең ҙур өлөшөн халыҡтың шәхси ярҙамсы хужалыҡтары бирә. Өлкәлә иген культураларынан арпа, арыш, һоло үҫтерелә, улар башлыса [[Ауыл хужалығы хайуандары|малға]] һәм [[Ҡоштар|ҡош-ҡортҡа]] ашатыу өсөн тотонола. Ҡошсолоҡ фабрикаларында ҡош ите һәм йомортҡа етештереү буйынса өлкә Рәсәйҙә алдынғы урындарҙы биләй. Өлкәлә 6 эре ҡатнаш аҙыҡ заводы эшләй. Иң ҙуры — Гатчина ҡатнаш аҙыҡ заводы. Өлкәлә [[кейекселек]] үҫешкән. 2006 йылдың 1 июленә бөтә категорияларға ҡарарған ауыл хужалығы ерҙәре 640 мең га тәшкил итә, шуның  337 меңе — һөрөнтө ерҙәр<ref name="rosstat">{{Cite web|url=http://www.gks.ru/bgd/regl/B07_14s/IssWWW.exe/Stg/cz/02-08.htm|title=Ленинградская область|work=Регионы России. Основные характеристики субъектов Российской Федерации — 2007 г.|publisher=[[Федеральная служба государственной статистики]]|accessdate=22 сентября 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/617uboHsu?url=http://www.gks.ru/bgd/regl/B07_14s/IssWWW.exe/Stg/cz/02-08.htm#|archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409193720/http://www.gks.ru/bgd/regl/B07_14s/IssWWW.exe/Stg/cz/02-08.htm |date=2008-04-09 }}</ref>. Өлкәлә 200-ҙән ашыу эре һәм уртаса ауыл хужалығы предприятиеһы бар (элекке [[совхоз]]дар, хәҙер — акционерҙар йәмғиәттәре). Фермер хужалыҡтарының һаны — 6000-дән ашыу. === [[Липецк өлкәһе]] === Уңайлы климат шарттары, ҡара тупраҡлы баҫыуҙар үҫемлекселекте үҫтереүгә этәргес бирә. Ауыл хужалығы ерҙәре 1,8 млн гектарҙан ашыу, шуларҙың 80 проценттан ашыуы — һөрөнтө ерҙәр. 22,3 мең гектарҙы емеш-еләк баҡсалары биләй, башлыса [[алма]], [[груша]], [[слива]] үҫтерелә. Өлкәлә 300-ләп ауыл хужалығы предприятиеһы булып, улар башлыса иген культуралары, көнбағыш, картуф үҫтерә, һыйыр малы, сусҡа, ҡош-ҡорт үрсетә. <br /> === [[Мәскәү өлкәһе]] === Мәскәү өлкәһе территорияһында ауыл хужалығының үҫемлекселек һәм малсылыҡ йүнәлештәре алып барыла. Өлкә территорияһының 40 процент самаһы ауыл хужалығында файҙаланыла. [[Ауыл хужалығы]]на ҡала яны махсуслашыуы хас. Сәсеү мйаҙандарының ҙур өлөшө (биштән өс өлөштән күберәге) мал аҙығы культуралары үҫтереү өсөн тотонола. Ҙур майҙандарҙа бойҙай, арпа, һоло, арыш игелә. Төбәктә [[Бәрәңге|картуф]] күпләп үҫтерелә. Йылытмаларҙа йәшелсә үҫтереү таралған. Мәҫәлән, Московский ҡалаһында [[Европа]]лағы иң ҙур йылытма комплексы урынлашҡан. Шулай уҡ [[сәскә]]ләр, бәшмәк ([[Аҡ көләпәрә|шампиньоны]] һ.б.) үҫтерелә. Малсылыҡ үҫемлекселеккә ҡарағанда нығыраҡ өҫтөнлөк итә; башлыса ит һә һөт етештереүгә йүнәлеш алған. Һыйыр малынан тыш, бөтә ерҙә [[Сусҡалар|сусҡа]] һәм [[тауыҡ]] үрсетелә. === [[Новгород өлкәһе]] === Ауыл хужалығы рентабелле (2005 йыл) — 10,2 %, шул иҫәптән: * һөт етештереү — 15 % * сусҡа ите — 34 % * ҡош ите — 40 % * йомортҡа — 31 % * картуф — 8 % * ябыҡ грунтта йәшелсә — 19 % * асыҡ грунтта йәшелсә — 23 %. Өлкә ауыл хужалығы предприятиеларының 90 проценты һөтсөлөк йүнәлешендә эшләй. === [[Ростов өлкәһе]] === [[Файл:Rostov's_region_combain.jpg|справа|мини|250x250пкс|Белая Калитва эргәһендә бойҙай урағы]] Ростов өлкәһендә ҡара тупраҡлы ерҙәр 65 % майҙанды биләй. Ауыл хужалығы тулайым продукцияһының 60 %-тан ашыуы үҫемлекселек тармаҡтарына тура килә. Сәсеүлектәрҙең яртыһын тиерлек иген культуралары биләй. Төп иген культураһы — ужым бойҙайы. [[Шәкәр кукурузы|Кукуруз]], [[Дөгө (үҫемлек)|дөгө]], тары, [[ҡарабойҙай]] һәм башҡа ярма культуралары, [[соя]] сәсеүлектәре киң таралған. Көнбағыш — төп техник культура. Емеш-еләк баҡсасылығы һәм виноградсылыҡ сәнәғәт нигеҙендә үҫтерелә. Йәшелсәселек ҙур майҙандарҙы алып тора. Малсылыҡта өлкә хужалыҡтары ит һәм һөт малсылығы, һарыҡсылыҡ, йылҡысылыҡ һәм ҡошсолоҡ тармаҡтарына өҫтөнлөк бирелә. === [[Мордва Республикаһы]] === 2016 йылда Мордва Республикаһының агросәнәғәт комплексы рекордлы ҡаҙаныштарға өлгәшә. 2016 йылда республикала 1 миллион 300 мең тоннанан ашыу иген, шул иҫәптән 190 мең тонна кукуруз йыйып алына. Иген культуралары гектарынан 30 центнерлап уңыш бирә. Был — Волга буйы федераль округында иң яҡшы һөҙөмтә. Шәкәр сөгөлдөрөнөң тулйым йыйымы — 1160 мең тонна, гектар ҡеүәте 470 центнер тәшкил итә. Был да — округ төбәктәрендәге иң яҡшы һәм Рәсәйҙә 9-сы күрһәткес. Йәшел борсаҡтың уңышы гектарынан 33,6 центнер, тулайым йыйымы 5,3 тонна тәшкил итә. 18 миллион шартлы банка йәшел борсаҡ консервалана, был 2015 йыл киамәленән 30 процентҡа күберәк. Ябыҡ грунтта 15 мең тонна йәшелсә үҫтерелә (үткән йылғынан 12 процентҡа артыҡ). <br /> === [[Татарстан Республикаһы]] === Республика ауыл хужалығы продукцияһы күләме буйынса Рәсәй төбктәренең алдынғы өсөһө иҫәбенә инә. 2011 йылда ауыл хужалығы ерҙәренең сәсеү майҙандары 3082,6 мең гектар тәшкил итә. 2011 йылда сәсеү майҙандары күләме: {| class="wikitable" !№ !Культура !Майҙаны |- |1 |иген культуралары |1647,3 |- |2 |техник культуралар |242,7 |- |3 |картуф |80,9 |- |4 |йәшелсә |12,2 |- |5 |мал аҙығы культуралары |1099,5 |} 2013 йылдың 1 мартына 1083,3 мең баш һыйыр малы була, шуның 402,6 меңе — һыйыр, сусҡа һаны — 683,0 мең баш, һарыҡ-кәзә — 397,4 мең баш, ҡош-ҡорт — 15411,3 мең баш. === [[Һарытау өлкәһе]] === Һарытыу өлкәһе традицион ауыл хужалығы төбәге булып тора. Етештерелгән ауыл хужалығы продукцияһы күләме буйынса төбәк Рәсәйҙә 10-сы урынды биләй<ref>[http://atlas.socpol.ru/portraits/sar.shtml Социальный атлас Саратовской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090606194018/http://atlas.socpol.ru/portraits/sar.shtml |date=2009-06-06 }}</ref>. Ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәр майҙаны — 8417,6 мең га<ref>[http://www.saratov.gov.ru/region/economics/apk.php Агропромышленный комплекс на Официальном сайте Правительства Саратовской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820202604/http://www.saratov.gov.ru/region/economics/apk.php |date=2011-08-20 }}</ref>. Һарыу өлкәһендә етештереүҙең һәм сәсеүлектәрҙең дөйөм майҙаны күләмендә крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары өлөшө ҙур. Мәҫәлән, [[2009 йыл]]да сәсеү майҙандарында фермер хужалыҡтарының удель ауырлығы 45 процент тәшкил итә. <br /> === [[Свердловск өлкәһе]] === [[2006 йыл]]ғы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәп алыуы буйынса Свердловск өлкәһендә<ref>{{Cite web|publisher=Территориальный орган федеральной службы государственной статистики по Свердловской области|url=http://sverdl.gks.ru/public/release/Итоги%20ВСХП.htm|title=Всероссийская сельскохозяйственная перепись 2006 года: Итоги по Свердловской области|accessdate=недоступен}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|publisher=Территориальный орган федеральной службы государственной статистики по Свердловской области|url=http://sverdl.gks.ru/digital/region4/DocLib1/Окончательные%20итоги%20Всероссийской%20сельскохозяйственной%20переписи%202006%20года%20по%20Свердловской%20области.xls|title=Окончательные итоги Всероссийской сельскохозяйственной переписи 2006 года по Свердловской области|accessdate=2009-12-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129125459/http://sverdl.gks.ru/digital/region4/DocLib1/%D0%9E%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8%20%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B7%D1%8F%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%202006%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.xls |date=2012-01-29 }}</ref> 829 ауыл хужалығы ойошмаһы һәм 2178 крәҫтиән хужалығы һәм индивидуаль эшҡыуар була. [[2006 йыл]] уңышы өсөн 933,3 мең гектар сәсеүлек файҙаланыла. Уларҙан: * ауыл хужалығҡы ойшмалары тарафынан — 778,4 мең гектар, * крәҫтиән хужалыҡтары һәм индивидуаль эшҡыуарҙар тарафынан — 99,4 мең гектар, * халыҡтың ярҙамсы хужалыҡтары тарафынан — 55,6 мең гектар. [[Мөгөҙлө эре мал|Һыйыр мал]] һаны 2006 йылда 343,7 мең баш тәшкил итә: * 213 мең башы ауыл хужалығы ойошмаларында, * 12,9 мең башы — крәҫтиән хужалыҡтары һәм индивидуаль эшҡыуарҙарҙарҙа * 117,8 мең башы халыҡтың ярҙамсы хужалыҡтарында. Ҡош-ҡорт һаны ауыл хужалығы ойшмаларында — 10,1 млн баш, 0,6 млн — крәҫтиән хужалыҡтары һәм индивидуаль эшҡыуарҙарҙарҙа. === [[Смоленск өлкәһе]] === Ауыл хужалығының төп тармағы — ит-һөт йүнәлешле малсылыҡ (тармаҡ продукцияһы хаҡының 55 %). Һыйыр малы һаны — 725 мең баш, шул иҫәптән һыйыр һаны — 290 мең баш. Ҡошсолоҡ өлкәнең үҙәге тирәһендә урынлашҡан ҡошсолоҡ фабрикаларында тупланған. Ауыл хужалығы ерҙәре 1,75 млн га (Рәсәй ауыл хужалығы ерҙәренең 1 %), йәки өлкә территорияһының 35,2 %, тәшкил итә. 1,3 млн га — һөрөнтө ерҙәр. Үҫемлекселек мал аҙығы (сәсеүлектәрҙең 44 %) һәм иген культуралары (45 %), етен, картуф, йәшелсә үҫтереүҙә махсуслаша. === [[Тверь өлкәһе]] === Өлкәлә һөт-ит малсылығы һәм етенселек үҫтерелә. Сусҡасылыҡ һәм ҡошсолоҡ һиҙелерлек үҫә. Арыш, һоло, мал аҙығы культуралары, картуф, йәшелсә игелә. Ауыл хужалығы ерҙәренең дөйөм майҙаны — 2434,6 мең га, шуның 60 % — һөрөнтө ерҙәр. Сәсеүлектәр майҙаны — 898,9 мең га (2001), шуның 200,3 мең гектарында — иген культуралары, 22,1 меңендә — оҙон етен, 49,2 меңендә — картуф һәм 0,6 мең гектарында йәшелсә үҫтерелә. <br /> === [[Тула өлкәһе]] === Ауыл хужалығы ерҙәре 1740 мең га (2001), йәки төбәк майҙанының 68 %, биләй. Сәсеүлектәрҙең 54 процентында иген культуралары үҫтерелә. Ауыл хужалығы өлкәнең көньяғында нығыраҡ үҫкән, бында иген культуралары (арпа, бойҙай), мал аҙығы культуралары, шәкәр сөгөлдөрө игелә, ит-һөт малсылығы һәм сусҡасылыҡ үҫтерелә. Төньяҡ райондарҙа ит-һөт малсылығы, мал аҙығы культуралары һәм картуф үҫтереү өҫтөнлөк итә. Урыны-урыны менән еләк-емешселек һәм йәшелсәселек үҫеш тапҡан. === [[Удмурт Республикаһы]] === Республика территорияһының 50 %-ын ауыл хужалығы ерҙәре биләй. Малсылыҡта һыйыр малсылығы һәм сусҡасылыҡ өҫтөнлөк итә, һарыҡ, ҡош-ҡорт үрсетелә. Арыш, бойҙай, ҡарабойҙай, арпа, тары, борсаҡ, кукуруз, көнбағыш, етен, рапс, картуф, йәшелсә, мал аҙығы культуралары игелә. === [[Ульяновск өлкәһе]] === Ульяновск өлкәһе — Рәсәйҙең мөһим аграр төбәктәренең береһе. Ит-һөт малсылығы, ҡошсолоҡ, сусҡасылыҡ, һарыҡсылыҡ, [[балыҡсылыҡ]], кролик үрсетеү тармаҡтары үҫтерелә. === [[Силәбе өлкәһе]] === Сәнәғәт өҫтөнлөк итһә лә, өлкәлә ауыл хужалығы ла үҫтерелә. Айырыуса бойҙай һәм башҡа иген культуралары күпләп үҫтерелә. 2009 йылда сәсеүлектәр майҙаны 1 миллион 727 мең гектар тәшкил итә. Ит-һөт малсылығы өҫтөнлөк итә. Нәҙек йөнлө һарыҡсылыҡ бар. Сәнәғәт үҙәктәре тирәләй ҡала яны тибындағы ауыл хужалығы үҫеш алған. === [[Ярославль өлкәһе]] === Өлкәлә малсылыҡ (һыйыр малы, сусҡасылыҡ, һарыҡсылыҡ, сусҡасылыҡ, ҡошсолоҡ); үҫемлекселек (мал аҙығы культуралары, иген культуралары, картуф, техник культуралар, йәшелсә) үҫеш алған. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} {{Европа по темам 3|ауыл хужалығы|Ауыл хужалығы}} {{Азия по темам 3|ауыл хужалығы|Ауыл хужалығы}} [[Категория:Рәсәйҙең ауыл хужалығы]] 02gzu5kf0v52gs91s3p37bqd4di54r5 0 151644 1300496 1257236 2026-07-06T12:12:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300496 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Майҙан''' (эст. <span lang="et" style="font-style:italic;">Raekoja plats</span>) [[Тарту]] ҡалаһының тарихи өлөшөндә урынлашҡан, Тарту ратушаһынан алып Эмайыги йылғаһының яры буйына тиклем һуҙыла. == Тарихы == 1990 йылдан хәҙерге исеме менән. Совет власы заманында — Совет майҙаны. [[XIII быуат]]та Эмайыги йылғаһындағы порт янында сауҙа майҙаны булараҡ барлыҡҡа килә (Оло баҙар). Тәүҙә йылғанан ҡәлғә диуары менән айырылып тора. Майҙанда йәмәғәт ҡоҙоғо урынлаша<ref>[https://triptoestonia.com/tartu/dostoprimechatelnosti/ratushnaya-ploshhad/ История Ратушной площади Тарту]</ref>. [[1775 йыл]]да тарихи ағас ҡоролма ҙур ҡала янғынында һәләк була. Майҙан исемен билдәләгән ратушаның яңы бинаһы [[1789 йыл]]да архитектор Иоганн Генрих Вальтер проекты буйынса төҙөлгән. Майҙандағы 12 һәм 18-се йорттарҙы билдәле архитектор Ланге проектлаған. Көньяҡ яҡтағы биналар [[1944 йыл]]да [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында ҡаланы утҡа тотоу һөҙөмтәһендә емерелә һәм һуңғы ваҡыттағы архитектура стилендә яңынан үҙгәртеп ҡорола. [[1951 йыл]]да майҙанда фонтан ойошторола, 1998 йылда фонтанды «Үбешеүсе студенттар» һыны биҙәй. == Иҫтәлекле урындары == [[Файл:Tartu,_Estonia_-_panoramio_(27).jpg|справа|мини|270x270пкс|«Йығылып барыусы йорт» — уңда]] «Үбешеүсе студенттар» фонтаны (1998)<ref>[https://zelenyimir.ru/fontan-tseluyushhiesya-studentyi-v-tartu-estoniya Фонтан Целующиеся студенты в Тарту — символ настоящей любви, Эстония]</ref> 18 -се йорт — «Йығылып барыусы йорт», хәҙер — Тарту сәнғәт музейы<ref>[http://www.1000mest.ru/padayuschy_dom Падающий дом, Тарту, Эстония: описание, фото, где находится на карте, как добраться]</ref><ref>[https://triptoestonia.com/tartu/dostoprimechatelnosti/krivoj-dom/ Кривой дом — тартуская пизанская башня]</ref> Конрад Мяга ательеһы == Билдәле кешеләре == 18-се йортта М. Барклай-де-Толли йәшәгән == Майҙан кинематографияла. == «Йәй» фильмының ҡайһы бер эпизодтары майҙанда төшөрөлгән (Таллинфильм, 1976) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [http://estoniia.ru/ratushnaya-ploshhad-tartu/ Ратушная площадь] [http://gobaltia.ru/location/ratushnaya-ploshhad-v-tartu Ратушная площадь в Тарту] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525050704/http://gobaltia.ru/location/ratushnaya-ploshhad-v-tartu |date=2019-05-25 }} [http://allmyworld.ru/estoniya-tartu-10-luchshih-dostoprimechatelnostej-goroda/ Ратушная площадь Тарту и городская ратуша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180217082750/http://allmyworld.ru/estoniya-tartu-10-luchshih-dostoprimechatelnostej-goroda/ |date=2018-02-17 }} [[Категория:Майҙандар]] [[Категория:Эстония]] prlnn9bh87jfsbdr40k9asfg4jx6jn3 0 156573 1300532 1282873 2026-07-07T05:31:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300532 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Скрипчинский Любовь Владимировна''' ({{Lang-uk|Скрипчинська Любов Володимирівна}}; [[1912 йыл|1912]]—[[1998 йыл|1998]]) — совет һәм украин ғалимы, [[Фән докторы|ауыл хужалығы фәндәре докторы]] (1961), Украин һыу хужалығы инженерҙары институтының (УИИВХ, хәҙер Һыу хужалығы һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты)профессоры (1965). Уның фәнни хеҙмәттәре йылғаларҙың һыубаҫар туғай ерҙәрен үҙләштереү һәм дөгө үҫтереү мәсьәләләренә арналған. == Биографияһы == Любовь Владимировна Скрипчинский [[Рәсәй империяһы]]ның [[Краснодар]] ҡалаһында [[1912 йыл]]дың [[17 сентябрь|17 сентябр]]ендә тыуған (яңы стиль буйынса 30 сентябрь). Л. В. Скрипчинский [[1936 йыл]]да [[Новочеркасск]] инженер-мелиорация институты (хәҙер Новочеркасск дәүләт мелиорация академияһы) юғары уҡыу йортон тамамлай һәм [[1965 йыл]]ға тиклем был уҡыу йортонда эшләй. [[1945 йыл]]дан алып Любовь Владимировна Скрипчинский [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС ағзаһы]]. [[1961 йыл]]да «Төньяҡ Кавказ һәм [[Волга]] йылғаһының һыубаҫар туғайҙары — дөгө сәсеп үҫтереү өсөн төп резерв» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01008435983 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора сельскохозяйственных наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191209080145/https://search.rsl.ru/ru/record/01008435983 |date=2019-12-09 }}</ref>. 1965 йылдан алып Любовь Владимировна Скрипчинский Украина һыу хужалығы инженерҙары институтының (УИИВХ, хәҙер Һыу хужалығы һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты) ауыл хужалығы мелиорацияһы кафедраһында [[:ru:Ровно|Ровно]] ҡалаһында эшләй, унда 1973—1975 йылдарҙа был уҡыу йортоноң гидромелиорация кафедраһын етәкләй<ref>[http://wiki.nuwm.edu.ua/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D1%82%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B9 Кафедра природооблаштування та гідромеліорацій] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218090619/http://wiki.nuwm.edu.ua/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D1%82%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%B9 |date=2019-12-18 }}{{ref-uk}}</ref>. Ошо уҡ Украина һыу хужалығы инженерҙары институтының (УИИВХ, хәҙер Һыу хужалығы һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты) юғары уҡыу йортонда Л. В. Скрипчинский үҙ фәнни мәктәбен булдыра. 1980 йылда [[Кишинёв|Кишиневтағы]] Һыу резервтарын комплекслы файҙаланыу Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтының (ЦНИИКИВР) ғилми консультанты була. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң, ғалимә [[Одесса]]ла йәшәй. Любовь Владимировна Скрипчинский [[1998 йыл]]да Одесса ҡалаһында вафат була. [[Украина ССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967), миҙалдар менән бүләкләнгән. == Әҙәбиәт == * Енциклопедія українознавства<span> </span>: словникова<span> </span>: [т. 11] / Наукова товариство імені шевченка; гол. ре, д-р Володимир Кубийович. — Парижда; Нью-Йорк<span> </span>: львів; Київ<span> </span>: Глобус, 1955—2003. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://jvkteacher.narod.ru/phase_4.htm Украин һыу хужалығы институтында инженер (УИИВХ)] * [http://leksika.com.ua/17841123/ure/skripchinska Любова СКРИПЧИНСЬК Володимирівна]{{ref-uk}} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Ауыл хужалығы фәндәре докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:1998 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1912 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 сентябрҙә тыуғандар]] jkj3k12q83xyexdpw4j9lldhcw1i1cr 0 156880 1300508 1296537 2026-07-06T18:14:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300508 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рәсәйҙең ете мөғжизәһе''' — Рәсәйҙең ете мөғжизәһен эҙләү маҡсатындағы проекты. «Известия» гәзите, «[[«Россия-1»|Россия-1]]» телеканалы һәм «Маяк» радиостанцияһы тарафынан ойошторола. Ете «ил мөғжизәһен» һайлауҙар SMS-тар һәм [[интернет]] аша уҙғарыла. Конкурс өс этапта үтә. Беренсе этапта ([[2007 йыл]]дың 1 октябренән [[2008 йыл]]дың 1 февраленә тиклем) варианттарҙы ҡабул итеү һәм улар буйынса тауыш биреү үткәрелә. Һөҙөмтәлә Рәсәйҙең 7 федераль округынан 49 мөғжизә (һәр федераль округынан 7-шәр мөғжизә). 2008 йылдың 1 февраленән 1 майына тиклем икенсе этап үткәрелә, уның һөҙөмтәһендә конкурс финалистары араһынан 14 финалист һайлап алына. Шул уҡ йылдың 1 майынан 10 июненә тиклем суперфинал үтә һәм Рәсәйҙең 7 мөғжизәһе һайлана. 2008 йылдың 12 июнендә, Рәсәй көнөндә, [[Ҡыҙыл майҙан]]да конкурс еңеүселәре иғлан ителә. 2007 йылдың 30 майында Рәсәй туриндустрия союзы «Всемирный следопыт» журналы (Петербург) менән берлектә ошондай уҡ акция иғлан итәләр — «Рәсәйҙең ете мөғжизәһе». Тауыш биреү өсөн «Всемирный следопыт» журналы тарафынан 100 иҫтәлекле урын тәҡдим ителә (журнал үҙенең уҡыусыларынан тейешле тәҡдимдәр йыя, ә тулы исемлекте төҙөү эксперт советына йөкмәтелә). беренсе этар барышында 20 меңдән ашыу тауыш ҡарала. Һөҙәмтәлә 2007 йылдың 7 июлендә 21 лидер билдәләнә. Артабан икенсе этап башлана. Һәр айҙың 7-се көнөндә тауыш биреү һөҙөмтәләре иғлан ителә, «Рәсәйҙең ете мөғжизә» исемлеге 2008 йылдың 7 июлендә халыҡҡа еткерелә. == Рәсәйҙең ете мөғжизәһе == Рәсми церемонияла иғлан итеү тәртибе буйынса. {| class="wikitable" width="600px" ! width="300px" |Исеме ! width="200px" |Ҡайҙа урынлашҡан ! width="100px" |Һүрәттәр |- |'''[[Гейзерҙар үҙәне]]''' |[[Камчатка крайы]] |[[Файл:Valley_of_the_Geysers.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''[[Байкал]]''' |[[Иркутск өлкәһе]], [[Бүрәт Республикаһы]] |[[Файл:Шаманка.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Петергоф''' |[[Санкт-Петербург]] |[[Файл:Петергоф.JPG|центр|100x100пкс]] |- |'''[[Маньпупунёр|Елләнеү бағаналары]]''' |[[Коми Республикаһы|Коми]] |[[Файл:Плато_Маньпупунёр.JPG|центр|100x100пкс]] |- |'''Василий Блаженный Соборы''' |[[Мәскәү]] |[[Файл:Saint_Basil's_Cathedral_Moscow_at_winter_night_from_the_Red_Square.jpg|центр|150x150пкс]] |- |'''[[Мамай ҡурғаны]] һәм «[[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә» монументы]]''' |[[Волгоград]] |[[Файл:Soldat_on_Mamayev_kurgan.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Эльбрус''' — 2-се этап<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=178368&tid=51573 Вести.Ru: Эльбрус лидирует среди «чудес России»]</ref> |[[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы|Ҡабарҙы-Балҡар]], [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы|Ҡарасай-Черкес]] |[[Файл:Эльбрус.jpg|центр|100x100пкс]] |} == Конкурс финалистары == {| class="wikitable" width="600px" ! width="300px" |Исеме ! width="200px" |Ҡайҙа урынлашҡан ! width="100px" |Һүрәттәр |- |'''Вовнушки''' |[[Ингушетия]] |[[Файл:Vovnushki_fon.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Кирилл-Белозерский монастыры''' |[[Вологда өлкәһе]] |[[Файл:KirilloBelozerskyMonastery-View.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''[[Көңгөр мәмерйәһе]]''' |[[Пермь крайы]] |[[Файл:По_гротам_пещеры_1.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Новгород кремле''' |[[Түбәнге Новгород]] |[[Файл:Коромыслова_башня.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Новосибирск зоопаркы''' |[[Новосибирск]] |[[Файл:NSK-ZOO-liger.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''«Бағаналар» тәбиғәт ҡурсаулығы''' |[[Красноярск крайы]] |[[Файл:Красноярские_Столбы.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Тубыл кремле''' —1-се этап еңеүсеһе<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=160135&tid=51573 Вести.Ru: Завершился первый этап конкурса «Семь чудес России»]</ref> |[[Төмән өлкәһе]] |[[Файл:Тобольский_кремль_(1990-е_годы).jpg|центр|100x100пкс]] |} == Конкурс полуфиналистары == === [[Алыҫ Көнсығыш федераль округы]] === {| class="wikitable" width="600px" ! width="300px" |Исеме ! width="200px" |Ҡайҙа урынлашҡан ! width="100px" |Һүрәттәр |- |'''Авачин бухта8ы''' |[[Камчатка крайы]] |[[Файл:Kamchatka_three_brothers_rdfr.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Мирныйҙағы алмаз карьеарһы''' |[[Саха Республикаһы|Яҡутстан]] |[[Файл:The_Mir_mine_in_Yakutia.JPG|центр|100x100пкс]] |- |'''Владивосток ҡәлғәһе''' |[[Приморье крайы]] |[[Файл:B21_XXXVI.JPG|центр|100x100пкс]] |- |'''Кит аллеяһы''' |[[Чукот автономиялы округы|Чукот автоном округы]] |[[Файл:Whale_Ribs,_Yttygran_Island.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Ключевск түбәһе''' |[[Камчатка крайы]] |[[Файл:Klyuchevskoi.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Һыуыҡ полюсы''' |[[Саха Республикаһы|Яҡутстан]] |[[Файл:Oymyakon_forests.jpg|центр|100x100пкс]] |- |} Шулай уҡ [[Гейзерҙар үҙәне]] (конкурс еңеүселәренең береһе). === [[Волга буйы федераль округы]] === {| class="wikitable" width="600px" ! width="300px" |Исеме ! width="200px" |Ҡайҙа урынлашҡан ! width="100px" |Һүрәттәр |- |'''Калашников автоматы''' һәм '''М. Калашников исемендәге Уҡсы ҡорал музейы''' |[[Ижевск]] |[[Файл:AK47.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''[[Сөйөмбикә манараһы]]''' |[[Ҡазан]] |[[Файл:Kazan_Kremlin_Soyembika_Tower_08-2016_img2.jpg|центр|133x133пкс]] |- |'''[[Ҡол Шәриф|Ҡол Шәриф мәсете]]''' |[[Ҡазан]] |[[Файл:Kazan_Kremlin_Qolsharif_Mosque_08-2016_img2.jpg|центр|133x133пкс]] |- |'''Раиф Богородица монастыры''' |[[Ҡазан]] |[[Файл:Raifsky_Monastery_08-2016_photo6.jpg|центр|100x100пкс]] |- | '''[[Шихандар]]''' |[[Башҡортостан]] |[[Файл:Shihan_Toratau.jpg|центр|100x100пкс]] |} Шулай уҡ [[Көңгөр мәмерйәһе]] һәм Новгород кремле (конкурс финалистары) === [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ]]ы === {| class="wikitable" width="600px" ! width="300px" |Исеме ! width="200px" |Ҡайҙа урынлашҡан ! width="100px" |Һүрәттәр |- |'''«Алёша»''' |[[Мурманск]] |[[Файл:Монумент_Алёша33.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Дәүләт Эрмитажы''' |[[Санкт-Петербург]] |[[Файл:PalaceSqNight.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Исаакиевск соборы''' |[[Санкт-Петербург]] |[[Файл:Cathédrale_Saint-Isaac.png|центр|100x100пкс]] |- |'''Кижиҙар''' |[[Карелия]] |[[Файл:Kiji_Enclos_paroissial.JPG|центр|100x100пкс]] |} Шулай уҡ Петергоф һәм [[Маньпупунёр|Елгә ашалыу бағаналары]] (еңеүселәр), шулай уҡ Кирилл-Белозерск монастыры (финалист). === [[Себер федераль округы]] === {| class="wikitable" width="600px" ! width="300px" |Исеме ! width="200px" |Ҡайҙа урынлашҡан ! width="100px" |Һүрәттәр |- |'''Белуха''' |[[Алтай Республикаһы|Алтай]] |[[Файл:GoraBeluha.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Васюган һаҙлыҡтары''' |[[Томск өлкәһе]] |'''Һүрәттәре юҡ''' |- |'''Бөйөк инеш''' |[[Байкал аръяғы крайы]] |[[Файл:Гора_Палласа,_23_марта_2018_г..jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Иволгин дацаны''' |[[Бүрәт Республикаһы|Бүрәт]] |[[Файл:Ivolga.jpg|центр|100x100пкс]] |} Шулай уҡ [[Байкал]] (еңеүсе), Новосибирск зоопаркы һәм «Бағаналар» тәбиғәт ҡурсаулығы (финалистар). === [[Урал федераль округы]] === {| class="wikitable" width="600px" ! width="300px" |Исеме ! width="200px" |Ҡайҙа урынлашҡан ! width="100px" |Һүрәттәр |- |'''[[Арҡайым]]''' |[[Силәбе өлкәһе]] |[[Файл:Панорама_окрестностей_Укрепленного_поселения_Аркаим.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Ялуторовск ҡалаһындағы Декабристар музейы''' |[[Төмән өлкәһе]] |[[Файл:Ялуторовск_музей.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''[[Йөрәккүл]]''' |[[Силәбе өлкәһе]] |[[Файл:Zyuratkul_range_and_Zyuratkul_lake.JPG|центр|100x100пкс]] |- |'''Невьян манараһы''' |[[Свердловск өлкәһе]] |[[Файл:Tower_Nevyansk_overview.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''[[Клавиатура һәйкәле]]''' |[[Свердловск өлкәһе]] |[[Файл:Keyboard_monument.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Юрибей йылғаһы''' |[[Ямал-Ненец автономиялы округы]] |'''Һүрәттәре юҡ''' |} Шулай уҡ Тубыл кремле (финалист). === [[Үҙәк федераль округ]]ы === {| class="wikitable" width="600px" ! width="300px" |Исеме ! width="200px" |Ҡайҙа урынлашҡан ! width="100px" |Һүрәттәр |- |'''Богородицк һарайы''' |[[Тула өлкәһе]] |[[Файл:Palace_of_the_Bobrinsky_family.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''[[Мәскәү дәүләт университеты]]''' |[[Мәскәү]] |[[Файл:Moskau_Uni.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Переславль-Залесский''' |[[Ярославль өлкәһе]] |[[Файл:Goritsky_Monastery_yard.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Троица-Сергиев лавраһы''' |[[Мәскәү өлкәһе]] |[[Файл:Trinity_view.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Селигер''' |[[Новгород өлкәһе]] <br><br><br><br>[[Тверь өлкәһе]] |[[Файл:Seliger_lake.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Смоленск кремле''' |[[Смоленск өлкәһе|Смоленск өлкәһе, Тверь өлкәһе]] |[[Файл:Крепостная_стена_1596-1602г.г._смоленского_кремля.jpg|центр|100x100пкс]] |} Шулай уҡ Василий Блаженный Соборы (еңеүсе). === Көньяҡ федераль округы === {| class="wikitable" width="600px" ! width="300px" |Исеме ! width="200px" |Ҡайҙа урынлашҡан ! width="100px" |Һүрәттәр |- |'''[[Баскунчак]]''' |[[Әстерхан өлкәһе]] |[[Файл:Baskunchak.JPG|центр|100x100пкс]] |- |'''Домбай-Үлгән''' |[[Ҡарасай-Черкес Республикаһы]] |[[Файл:Dombai.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Кавказ дольмендары''' |Көньяҡ федераль округы |[[Файл:Dolmen_Russia_Kavkaz_Doguab_1.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Цейск тарлауығы''' |[[Төньяҡ Осетия — Алания|Төньяҡ Осетия]] |[[Файл:Гора_Монах.JPG|центр|100x100пкс]] |} Шулай уҡ Мамай ҡурғаны «[[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә]]» менән бергә һәм Эльбрус (еңеүсе), шулай уҡ Вовнушки һарай-ҡәлғәһе (финалист). == «Всемирный следопыт» журналы версияһы буйынса Рәсәйҙең ете мөғжизәһе == === Еңеүселәр (ТОП-7) === {| class="wikitable" width=750px !width=350px| Исеме !width=200px| Ҡайҙа урынлашҡан !width=100px| Тауыштар һаны !width=100px| Һүрәте |- |'''Каҙан кремле Благовещен соборы һәм [[Ҡол Шәриф|Ҡол Шәриф мәсете]] менән''' || [[Ҡаҙан]] || 46 483 || [[Файл:Kazan Kremlin exterior view 08-2016 img1.jpg|100px|center]] |- |'''Псков-Печера монастыры, [[Печора]] ҡалаһы''' || [[Псков өлкәһе]] || 17 183 || [[Файл:Pskovo-Pechersky Monastery.jpg|100px|center]] |- |'''Һарай майҙаны һәм Ҡышҡы һарай''' || [[Санкт-Петербург]] || 17 106 || [[Файл:Winter Palace Panorama 3.jpg|100px|center]] |- |'''Кижиҙар''' || [[Карелия]] || 13 723 || [[Файл:Kiji Enclos paroissial.JPG|100px|center]] |- |'''Тубыл кремле''' || [[Тубыл]] || 13 236 || [[Файл:Тобольский кремль (1990-е годы).jpg|100px|center]] |- |'''Выборг замогы''' || [[Выборг]] || 13 102 || [[Файл:Vyborg 06-2012 Castle 01.jpg|100px|center]] |- |'''Новгород кремле һәм София соборы''' || [[Бөйөк Новгород]] || 12 944 || [[Файл:VNovogorod Detinets VN13.jpg|100px|center]] |} === Финалистар (ТОП-21) === 7 еңеүсенән тыш, тағы ла 14 финалист билдәләнә: {| class="wikitable" width="750px" ! width="350px" |Исеме ! width="200px" |Ҡайҙа урынлашҡан ! width="100px" |Кол-во голос<ref>https://web.archive.org/web/20080702112111/http://www.vsled.ru/projects.asp Представлены последние промежуточные итоги голосования, поскольку итоговое количество голосов за объекты с 8 по 21 место не публиковалось.</ref> ! width="100px" |Һүрәттәр |- |'''[[Ҡыҙыл майҙан]]дағы Василий Блаженный ҡорамы (Покровка соборы) һәм Мәскәү Кремле''' |[[Мәскәү]] |519 12 |[[Файл:Московский Кремль №5.JPG|центр|100x100пкс]] |- |'''Кёнигсберг соборы''' |[[Калининград]] |335 12 |[[Файл:Kaliningrad_cathedral.JPG|центр|100x100пкс]] |- |'''Кирилл-Белозерск монастыры, Кирилл ҡаласығы''' |[[Вологда өлкәһе]] |267 12 |[[Файл:KirilloBelozerskyMonastery-View.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Троица-Сергиев лавраһы, [[Сергиев Посад]] ҡалаһы''' |[[Мәскәү өлкәһе]] |9 073 |[[Файл:Trinity_view.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Нерлдәге Покров сиркәүе''' |[[Владимир өлкәһе]] |774 8 |[[Файл:Church_of_the_Protection_of_the_Theotokos_on_the_Nerl_10.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Дербент ҡалаһындағы Нарын-ҡала''' |[[Дағстан]] |923 7 |[[Файл:Derbent_summer.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Мамай ҡурғанындағы комплекс''' |[[Волгоград]] |388 7 |[[Файл:Soldat_on_Mamayev_kurgan.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Соловцы кремле''' |Архангельск өлкәһе |079 7 |[[Файл:Solovetsky_Monastery_2001.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Ахун тауындағы манара''' |[[Сочи]] |7 039 |[[Файл:Tower_on_the_Akhun_mountain.JPG|центр|100x100пкс]] |- |'''[[Суздаль кремле]] һәм Богородица Раштыуаһы соборы''' |[[Суздаль]] |955 6 |[[Файл:SuzdalKremlin.JPG|центр|100x100пкс]] |- |'''Енисей аша күпер''' |[[Красноярск]] |832 6 |[[Файл:Zheleznodorozhnyjj_most,_the_railway_bridge_over_the_Yenisei_in_Krasnoyarsk,_Russia,_view_from_the_left_bank.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''[[Арҡайым]]''' |[[Силәбе өлкәһе]] |121 6 |[[Файл:Укрепленное_поселение_Аркаим._Аэрофотоснимок..jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Әстерхан кремле''' |[[Әстерхан]] |995 5 |[[Файл:Астраханский_кремль.jpg|центр|100x100пкс]] |- |'''Иволгин Будда дацаны''' |[[Бүрәт Республикаһы]] |5 063 |[[Файл:Ivolga.jpg|центр|100x100пкс]] |} === Полуфиналистар (ТОП-100) === # Александр Невский лавраһы [[Санкт-Петербург]] # Собор майҙаны ансамбле, Каргополь. [[Архангельск өлкәһе]]. # Тмутаракань археологик комплексы, Тамань # [[Ҙур театр]]. [[Мәскәү]] # Вознесенск кафедраль собор һәм Дон казаклығы һәйкәлдәре. [[Новочеркасск]], [[Ростов өлкәһе]]. # [[В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы]]. [[Волгоград|Волга-Дон]] # Волхов ГЭС-ы һәм плотина. [[Ленинград өлкәһе]] # Сталин осорондағы бейек йорттар [[Мәскәү]] # Гатчин баҡса-парк ансамбле [[Ленинград өлкәһе]] # Шлюздар һәм каналдар ҡала комплексы. Вышний Волочёк, [[Тверь өлкәһе]]. # Һарай күпере [[Санкт-Петербург]] # Екатерина һарайы һәм Янтарь бүлмәһе, Пушкин [[Санкт-Петербург]] # Ивангород ҡәлғәһе [[Ленинград өлкәһе]] # Избор ҡәлғәһе [[Псков өлкәһе]] # Михайлов замогы [[Санкт-Петербург]] # Ипатьев монастыры [[Кострома]] # Исаакиев соборы [[Санкт-Петербург]] # Ҡазан соборы [[Санкт-Петербург]] # Заячий утрауындағы таш лабиринттар, Соловцы утрауҙары [[Архангельск өлкәһе]] # [[Ҡытай-ҡала]] [[Мәскәү|Москва]] # Коневец монастыры [[Ленинград өлкәһе]] # [[Константин һарайы]] в Стрельне. [[Санкт-Петербург]] # Копор ҡәлғәһе [[Ленинград өлкәһе]] # Вологда кремле. [[Вологда]] # Кремль. [[Түбәнге Новгород]] # [[Ростов кремле]] Ростов Великий # Иҫке Ладогала Изге Георгий ҡәлғәһе һәм соборы [[Ленинград өлкәһе]] # Орешек ҡәлғәһе, Шлиссельбург [[Ленинград өлкәһе]] # Кронштадт форттары. [[Санкт-Петербург]] # Ҡала үҙәгендәге Сауҙәғәр кварталдары һәм Ангара аша күпер [[Иркутск]] # Минеральные Воды — [[Кисловодск]] — Ессентуки курорт комплексы [[Ставрополь крайы]] # Йәйге баҡса [[Санкт-Петербург]] # [[Еңеү паркы (Һарытау)]] [[Һарытау]] # Мәсеттәр һәм хан мавзолейҙары, Касимов, [[Рязань өлкәһе]] # Валаам утрауындағы Монастырь комплексы [[Карелия]] # «Малые Корелы» ағас биҙәү музейы. [[Архангельск]] # Никола Диңгеҙ соборы, [[Кронштадт]]. [[Санкт-Петербург]] # [[Новодевичий монастыры|Новодевичий монастырь]] [[Мәскәү]] # Новоиерусалим монастыры, Истра [[Мәскәү өлкәһе]] # Академгородок. [[Новосибирск]] # «Азия үҙәге» обелискы, [[Ҡыҙыл (ҡала)|Кызыл]]. [[Тыва Республикаһы]] # Оптина пустынь монастыры [[Калуга өлкәһе]] # Останкин телебашняһы. [[Мәскәү]] # Павлов баҡса-парк ансамбле [[Санкт-Петербург]] # Ленин башы [[Улан-Удэ]] # [[Клавиатура һәйкәле]]. [[Екатеринбург]] # [[Пётр I]] һәйкәле («Медный всадник») [[Санкт-Петербург]] # Пермь ағас аллалары, Пермь галереяһы [[Пермь]] # Петроглифтар [[Карелия]] # Петропавловск ҡәлғәһе [[Санкт-Петербург]] # Никола соборының "йөҙөп йөрөүсе колокольняһы, Калязин [[Тверь өлкәһе]] # Братск ГЭС-ының плотинаһы [[Иркутск өлкәһе]] # Приоратск һарайы, [[Гатчина]] [[Ленинград өлкәһе]] # «Царицын» тәбиғәт-тарихи парк [[Мәскәү]] # [[Псков Кромы|Псковский кремль]]. [[Псков]] # Вотоварҙағы Сейды тауҙары [[Карелия]] # «Горгиппия» архиелогик ҡурсаулыҡта «Геракл склепы», Анапа, [[Краснодар крайы]] # Смоленск кремле [[Смоленск]] # Смольный соборы. [[Санкт-Петербург]] # Спас-Преображенск һәм Никола соборы, Переяславль-Залесский [[Ярославль өлкәһе]] # Спас монастырының Спас-Преображенск соборы, Илья Пәйғәмбәр сиркәүе һәм Иоанн Предтеча сиркәүе [[Ярославль]] # Васильевск утрауының стрелкаһы [[Санкт-Петербург]] # Тихвин монастыры [[Ленинград өлкәһе]] # Троицк соборы, [[Муром]] [[Владимир өлкәһе]] # Университет комплексы [[Томск]] # «Архангельское» усадьба ансамбле [[Мәскәү өлкәһе]] # «Кусково» усадьба ансамбле [[Мәскәү]] # «Абрамцево» усадьба ансамбле [[Мәскәү өлкәһе]] # «Останкино» музей-усадьбаһы[[Мәскәү]] # Успенский һәм Вознесенский соборы Звенигород, [[Мәскәү өлкәһе]] # Успенский һәм Дмитриевский соборы [[Владимир (ҡала)|Владимир]] # Ферапонтов монастыры, Кириллов. [[Вологда өлкәһе]] # Петродворец фонтандары [[Санкт-Петербург]] # Ҡанда ҡорам [[Екатеринбург]] # Христос Ҡотҡарыусы ҡорамы [[Мәскәү]] # «Спас на Крови» [[Санкт-Петербург]] # Борис һәм Глеб сиркәүе, Кидекша ауылы [[Владимир өлкәһе]] # Коломенскийҙағы Вознесение сиркәүе [[Мәскәү]] # Ильин урамындағы Спас Преображения сиркәүе [[Бөйөк Новгород]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20080410152107/http://www.ruschudo.ru/ 7 чудес России]{{ref-ru}} * [http://100чудес.рф 100 чудес России]{{ref-ru}}{{не АИ|11|12|2015}} * [http://www.vesti.ru/doc.html?id=187887 Победители конкурса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219120137/https://www.vesti.ru/doc.html?id=187887 |date=2019-12-19 }} * [http://www.vesti.ru/doc.html?id=178596&tid=51573 Финалисты конкурса] * [http://www.vesti.ru/doc.html?id=160670&cid=7 Список полуфиналистов] * [http://regnum.ru/news/1024824.html Победители конкурса 7 чудес России по версии журнала «Всемирный следопыт»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219120137/https://regnum.ru/news/1024824.html |date=2019-12-19 }} * [http://www.travel.ru/news/2007/07/10/111651.html Финалисты конкурса 7 чудес России по версии журнала «Всемирный следопыт»] * [https://web.archive.org/web/20080617204920/http://www.vsled.ru/top100golosov.asp?re1=top100gol TOP-100 конкурса 7 чудес России по версии журнала «Всемирный следопыт»] * [http://nat-ka.livejournal.com/115848.html Tоп-100 7 чудес России по версии журнала «Всемирный следопыт»] {{Семь чудес России}} [[Категория:Рәсәй мәҙәниәте]] [[Категория:Рәсәйҙә конкурстар]] [[Категория:Рәсәйҙә 2008 йыл]] [[Категория:Рәсәйҙең иҫтәлекле урындары]] 2dhxr0nh1bci1bqxze3src6mfe8zgb0 0 157930 1300541 1291400 2026-07-07T10:47:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300541 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Судува»''' ({{Lang-lt|Futbolo klubas Sūduva}}) — [[Литва]] футбол клубы, Судава исемле ҡалала урынлашҡан. [[1968 йыл]]да барлыҡҡа килгән. == Тарих == <..> == Клуб төҫтәре, формаһы һәм эмблемаһы == [[Файл:600px vertical HEX-FE0000 Black HEX-FEFEFE.svg|мини|200x200пкс| Клуб төҫтәре]] {| style="margin-bottom: 10px;" | {{Футбольная форма|pattern_la=_redshoulders|pattern_b=_thinredsides|pattern_ra=_redshoulders|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2007}} | {{Футбольная форма|pattern_la=|pattern_b=_thinredsides|pattern_ra=|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=ffffff|socks=ffffff|title=2011}} | {{Футбольная форма|pattern_la=_redborder|pattern_b=_redcollar|pattern_ra=_redborder|leftarm=ffffff|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2015}} | {{Футбольная форма|pattern_la=|pattern_b=_domzale1819t|pattern_ra=|pattern_sh=_redsides|pattern_so=|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=с 2019}} |} == Ҡаҙаныштары == * '''Литва Чемпионы (3)''': 2017, 2018, 2019<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/litochamp.html</ref> * Литва вице-чемпионы (3): 2007, 2010, 2020 * Литва чемпионатының бронза призеры (6): 1975, 2005, 2009, 2011, 2012, 2016 * '''Литва кубогы эйәһе (3)''': 2006, 2009, 2019<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/litocuphist.html</ref> * Литва кубогы финалсыһы (3): 1976, 2002, 2016, 2020 == Сығыштар статистикаһы (2000—) == {|class="wikitable" ! Миҙгел ! Кимәл ! Лига ! Урын ! Иҫкәрмәләр |- | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''2000''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''II ліга''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' |<ref>http://almis.sritis.lt/ltu00lyga2s.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021053802/http://almis.sritis.lt/ltu00lyga2s.html |date=2018-10-21 }}</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2001''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I ліга''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito01.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2002''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А лига]]''' | bgcolor="#F5f5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito02.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2003''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А лига]]''' | bgcolor="#F5f5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito03.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2004''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А лига]]''' | bgcolor="#F5f5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito04.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2005''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А лига]]''' | bgcolor="#F5f5F5" style="text-align:center;"| '''3.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito05.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2006''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А лига]]''' | bgcolor="#F5f5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito06.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2007''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А лига]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito07.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2008''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А лига]]''' | bgcolor="#F5f5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito08.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2009''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А лига]]''' | bgcolor="#F5f5F5" style="text-align:center;"| '''3.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito09.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2010''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А лига]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2010.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2011''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А лига]]''' | bgcolor="#F5f5F5" style="text-align:center;"| '''3.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2011.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2012''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А лига]]''' | bgcolor="#F5f5F5" style="text-align:center;"| '''3.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2012.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2013''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А лига]]''' | bgcolor="#F5f5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2014''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А лига]]''' | bgcolor="#F5f5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2015''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А лига]]''' | bgcolor="#F5f5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А лига]]''' | bgcolor="#F5f5F5" style="text-align:center;"| '''3.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А лига]]''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А лига]]''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[А лига]]''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2021''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2022''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' |<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2023''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2024''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''9.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2025''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2026''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''ТОПЛИГА''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Ағымдағы составы == 2019 йылдың 14 сентябренә ҡарата<ref>https://alyga.lt/komanda/suduva</ref> <…> == Билдәле уйынсылар == {{кол|2}} * {{Флаг Бразилии}} [[Виллер Соуза Оливейра]] * {{Флаг Бразилии}} [[Ботельо, Педру Энрике|Педру Ботельо]] * {{Флаг Бразилии}} [[Ледесма, Рафаэл Помпео Родригес|Рафаэл Помпео Родригес Ледесма]] * {{Флаг Литвы}} [[Гвилдис, Дариус|Дариус Гвилдис]] * {{Флаг Литвы}} [[Клевинскас, Саулиус Казимирович|Саулиус Клевинскас]] * {{Флаг Литвы}} [[Климавичюс, Линас|Линас Климавичус]] * {{Флаг Литвы}} [[Масилевичюс, Дариус|Дариус Масилевичюс]] * {{Флаг Литвы}} [[Микуцкис, Томас|Томас Микуцкис]] * {{Флаг Литвы}} [[Радзиневичюс, Томас|Томас Радзиневичюс]] * {{Флаг Литвы}} [[Вальскис, Нериюс|Нериюс Вальскис]] * {{Флаг Украины}} [[Сергей Сергеевич Козюберда|Сергей Козюберда]] {{конец кол}} == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * [http://www.fksuduva.lt/ Клубтың рәсми сайты] [[Категория:Спорт]] [[Категория:Футбол]] [[Категория:Литва футбол клубтары]] [[Категория:Алфавит буйынса футбол клубтары]] jcemrpa3p0p3gtjg5d8h15wdns9xow0 0 158895 1300526 1151665 2026-07-07T02:44:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300526 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Татьяна Федоровна Сепсякова''' ([[9 декабрь]] [[1927 йыл]], [[Вологда өлкәһе]] — [[17 сентябрь]] [[1981 йыл]], [[Петрозаводск]]) — СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1980), Карел АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1964), [[РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы]] (1973), Н. К. Крупская исемендәге миҙал менән бүләкләнә (1978)<ref name="Татьяна Фёдоровна Сепсякова"/>. == Биографияһы == Татьяна Федоровна Сепсякова уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Атаһы — мәктәп директоры, ике ағаһы һәм апаһы — уҡытыусы. 1944 йылда Вытегорский педагогия училищеһын тамамлай һәм [[Псков өлкәһе]]нең Пыталово ҡалаһында башланғыс синыфтар уҡытыусыһы була<ref name="Татьяна Фёдоровна Сепсякова"/>. 1946—1950 йылдарҙа Вытегорский мәктәбендә уҡытыусы һәм пионервожатый булып эшләй. 1950 йылдан алып Карелия-Фин ССР-ында эшләй, Олонецкий урта мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, 1952 йылдан [[Петрозаводск]] ҡалаһында 30-сы урта мәктәбендә эшләй. Ситтән тороп Карел дәүләт педагогия институтына уҡырға инә, уны 1956 йылда тамамлай<ref name="Татьяна Фёдоровна Сепсякова">[http://library.karelia.ru/kalendar2017/html/more_info/09.12.1927.html Татьяна Фёдоровна Сепсякова]</ref>. 1960—1966 йылдарҙа Суоярви ҡалаһының урта мәктәбе директоры вазифаһын биләй, һуңынан Петрозаводск ҡалаһының 8-се мәктәбендә завуч булып эшләй. 1967 йылдан Татьяна Фёдоровна Сепсякова Петрозаводск ҡалаһының 29-сы мәктәбен етәкләй. 1977 йылда Татьяна Фёдоровна Сепсякова СССР Педагогия фәндәре академияһының аспирантураһын тамамлай һәм шул уҡ йылда Татьяна Федоровна педагогия фәндәре кандидаты булып китә<ref name="Татьяна Фёдоровна Сепсякова"/>. Эшләгән йылдарында Татьяна Федоровна мәктәптә кабинет системаһын индерә, мәктәп музейын ойоштороу буйынса инициатор була, мәктәп төҙөлөш отряды барлыҡҡа килә, мәктәп театры ойошторола. Семинар һәм конференцияларҙа ҡатнаша, докладтар менән сығыш яһай. Методик һәм ғилми эш менән шөғөлләнә, ул «Школа. Жизнь. Труд» китабының авторы була, педагогика буйынса 20-нән ашыу ғилми хеҙмәт һәм мәҡәләләр матбуғат баҫмаларында баҫылып сыға<ref name="Татьяна Фёдоровна Сепсякова"/>. Татьяна Федоровна 1981 йылдың 17 сентябрендә автокатастрофа һөҙөмтәһендә вафат була. == Хәтер == 1999 йылдан Петрозаводск 29-сы мәктәбе Сепсякова Татьяна Федоровна исемен йөрөтә, мәктәп музейында беренсе директор тураһында стендтар бар, мәктәп бинаһына «Бында 1967 йылдан 1981 йылға мәктәп директоры булып Сепсякова Татьяна Федоровна СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы эшләгән» тигән яҙыу менән мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2011. — Т. 3: Р — Я. — С. 86. — 384 с. — 3000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-8430-0127-8</nowiki>. == Һылтанмалар == * [http://imena.karelia.ru/persony/Sepsjakova_Tatjana_Fjodorovna/#u1 Татьяна Фёдоровна Сепсякова] * [http://old.gov.karelia.ru/Karelia/1720/21.html Учитель Карелии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126154446/http://old.gov.karelia.ru/Karelia/1720/21.html |date=2020-01-26 }} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01007756105 Сепсякова, Татьяна Федоровна — Школа. Жизнь. Труд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204130504/https://search.rsl.ru/ru/record/01007756105 |date=2024-12-04 }} [[Категория:Педагогия фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Н. К. Крупская миҙалы менән наградланғандар]] [[Категория:РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]] [[Категория:СССР-ҙың халыҡ уҡытыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1927 йылда тыуғандар]] [[Категория:9 декабрҙә тыуғандар]] crg7or2pba1przkjk5ngxnvj0n76xsi 0 159289 1300497 946013 2026-07-06T12:34:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300497 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Зинаида Васильевна Резникова''' (ҡыҙ фамилияһы '''Алямкина''', [[1927 йыл|1927]]) — совет ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] == Биографияһы == Зинаида Васильевна Резникова 1927 йылда Киров районының Белокаменка ауылында (хәҙер Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе Глубоковский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Зинаида Резникова 13 йәшенән Сталин исемендәге колхозда хеҙмәт итә башлай, унда ашнаҡсы, хисапсы, һуңғараҡ уңыш йыйыу менән шөғөлләнә. 1947—1949 йылдарҙа Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең «Ҡыҙыл таң» колхозында иген культуралары үҫтереү буйынса звено башлығы булып тора. Уның звеноһы һигеҙ йәш ҡыҙҙан тора, улар гектарынан 30 центнер иген үҫтереү буйынса йөкләмә ала. Йөкләмәләрен арттырып үтәйҙәр — звено 20 гектар майҙанда һәр гектарҙан 32,4 центнер иген йыйып тапшыра.<ref name="imena">[http://imena.pushkinlibrary.kz/ru/social-hero-ru/1739-.html Резникова Зинаида Васильевна]</ref> [[СССР Юғары Советы]] Президиумының 1949 йылдың 20 майындағы Указы менән колхоздың дәүләткә иген һатыуҙа юғары уңыш алыуы һәм 1949 йылғы яҙғы сәсеү өсөн культураларҙың орлоғо менән ихтыяжды тулы күләмдә тәьмин итеүе өсөн Алямкина Зинаида Васильевнаға [[Ленин ордены]] һәм [[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]] тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. 1949 йылда Зинаида Васильевна һәр гектарҙан 29,2 центнер ужым үҫтереп ала. Ә яҙғы культуралар менән бөтәһе бергә 1341 центнер һайланма бойҙай йыйып ала, шуның өсөн 1950 йылда икенсе Ленин ордены менән бүләкләнә. З.В. Резникова артабанғы йылдарҙа ла уңышлы эшләй — ябай колхозсы ла йәшелсәселек бригадаһының бригадиры булып та эшләй. Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнаша. Киң мәғлүмәт сараларында үҙ эш тәжрибәһен таратыу өсөн сығыш яһай, башлыса, «Наш опыт выращивания высоких урожаев озимой пшеницы»<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01005749919 Наш опыт выращивания высоких урожаев озимой пшеницы / З. В. Алямкина, Герой социалист. труда, звеньевая колхоза «Красная заря» Киров. района Вост.-Казахст. обл.; — Алма-Ата : Каз. гос. изд-во, 1950 (гостип. № 2). — 24 с. : ил.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222184419/https://search.rsl.ru/ru/record/01005749919 |date=2020-02-22 }}</ref>хеҙмәте авторы була<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01005749919 Наш опыт выращивания высоких урожаев озимой пшеницы / З. В. Алямкина, Герой социалист. труда, звеньевая колхоза «Красная заря» Киров. района Вост.-Казахст. обл.; — Алма-Ата : Каз. гос. изд-во, 1950 (гостип. № 2). — 24 с. : ил.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222184419/https://search.rsl.ru/ru/record/01005749919 |date=2020-02-22 }}</ref>. Героиняның алдынғы ысулдары республиканың Ауыл хужалығы министрлығы тарафынан дөйөмләштерелә Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, — Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы депутаты һәм хеҙмәтсәндәр депутаттарының Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкә Советы депутаты итеп һайлана, күп йылдар агитатор булып эшләй.<ref name="imena"/> Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Ҡаҙаҡ ССР-ы Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең Киров районында (хәҙер — Глубоковский) йәшәй Миҙалдар менән, шул иҫәптән «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнә (1944).<ref name="imena"/> == Библиография == * Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін] : энциклопедия — Резникова Зинаида Васильевна. — Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. * Герои Социалистического Труда — казахстанцы. Т. 1. — Алма-Ата : Казахстан , 1969. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=27244 Алямкина Зинаида Васильевна] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1927 йылда тыуғандар]] 229qxpn8h3fuz8616uui15014mckc3f 0 164310 1300531 1185564 2026-07-07T05:25:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300531 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Скоблин Алексей Петрович''' ({{Lang-uk|Олексій Петрович Скоблін}}; [[23 март]] [[1926 йыл]] — [[2003 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Украина]]ның медицина ғалимы, хирург, ортопед, травматолог; [[Фән докторы|медицина фәндәре докторы]] (1961), профессор (1964). Күп кенә ғилми хеҙмәттәр һәм уйлап табыуҙар авторы<ref>[https://patentdb.ru/author/837553 Изобретатель СКОБЛИН АЛЕКСЕЙ ПЕТРОВИЧ]</ref><ref>[https://findpatent.ru/byauthors/837553/ Патенты автора СКОБЛИН АЛЕКСЕЙ ПЕТРОВИЧ]</ref>. == Биографияһы == 1926 йылдың 23 мартында [[Ростов өлкәһе]]нең Новочеркасск районы районыны Хуторок ауылында (хәҙерге [[Новочеркасск|Новочеркасск микрорайоны)]] тыуған. 1948 йылда Харьков медицина институтын (хәҙерге Харьков милли медицина университеты) тамамлай. 1953 йылда «Лечение саназином экспериментального костно-суставного туберкулеза у кроликов» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.<ref>[http://mednet.by/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe?LNG=en&C21COM=S&I21DBN=IBIS&P21DBN=IBIS&S21FMT=fullwebr&S21ALL=%3C.%3EA%3D%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BD,%20%D0%90.%20%D0%9F.$%3C.%3E&Z21ID=&S21SRW=dz&S21SRD=&S21STN=1&S21REF=&S21CNR=10 Автореферат диссертации кандидата медицинских наук]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1961 йылда «Характеристика некоторых сторон минерального обмена при костной аутопластике в эксперименте» тигән темаға докторлыҡ диссертациһын яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01008435252 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора медицинских наук]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Эшмәкәрлеге === Институтты тамамлағас, 1949 йылдан И. М. Ситенко исемедәге [https://sytenko.org.ua/ Украин ғилми-тикшеренеү институтының травматология һәм ортопедия] бүлегендә ординатор булып эшләй. 1966-1987 йылдарҙа — Ҡырым медицина институтының травматология һәм ортопедия кафедраһы мөдире (1980-1981 йылдарҙа — проректор, 1987-2003 йылдарҙа — кафедра профессоры).<ref name="info-farm">[https://info-farm.ru/alphabet_index/s/skoblin-aleksejj-petrovich.html Скоблин Алексей Петрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507132606/https://info-farm.ru/alphabet_index/s/skoblin-aleksejj-petrovich.html |date=2021-05-07 }}</ref> Шулай уҡ В.И. Вернадский исемендәге Таврия милли университетында уҡыта. А. П. Скоблин еткселегендә егерменән артыҡ медицина фәндәре кандидаты ғилми исеменә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана, һәм биш докторлыҡ диссертацияһы яҡлана. [[КПСС]] ағзаһы. Ҡырым өлкәнең ортопед-травматологтар ғилми йәмғиәтенең рәйесе була. <ref name="info-farm"/> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн. В. И. Лениндың 100 йыллығы айҡанлы» миҙалы (1970). * Украина ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981). * «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе(1959) * «Социалистик ярышта еңеүсе» исеме. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Українська радянська енциклопедія : [12-ти. т.] / гол. м. п ре; редкол.: Шул о. к. Антонов ін... — 2-ге төрө. — 10 Томда : Салют — Стоговіз. — К. :- Ая. ре УРА, 1983. — С. 230-231. == Һылтанмалар == * [http://museum.cfuv.ru/wp-content/uploads/2019/01/professors_of_cfuv_v3.pdf Ҡырым федераль университеты профессоры. В. И. Вернадский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006134246/http://museum.cfuv.ru/wp-content/uploads/2019/01/professors_of_cfuv_v3.pdf |date=2021-10-06 }} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:«Социалистик ярыш еңеүсеһе» билдәһе менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:2003 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1926 йылда тыуғандар]] [[Категория:23 мартта тыуғандар]] [[Категория:Харьков милли медицина университетын тамамлаусылар]] 1xqouvoiak9gf77faedkdxjbii78wep 0 167991 1300525 1265045 2026-07-07T01:56:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300525 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Селевкиҙар''' — эллин дәүләте хакимдары [[Династия|династияһы]], [[Искәндәр Зөлҡәрнәй|Искәндәр Зөлҡәрнәй диадохы]] Никатор Селевк нигеҙ һалған (б. э. т. 312 — 83, б. э. т. 68— 64). == Селевк I Никатор == [[Файл:Diadochen1.png|слева|мини|300x300пкс|Ипса янындағы алыштан (б. э. т. 301) һуң Бөйөк Искәндәр державаһын бүлеү; Һары төҫ менән Селевкиҙарҙың Сүриә империяһы биләмәләре күрһәтелгән]] [[Искәндәр Зөлҡәрнәй|Бөйөк Искәндәр]] үлгәндән һуң, македон регенты Пердиккиның иң яҡын ярҙамсыһы Селевк (б. э. т. 353 — б. э. т. 281), атлыларҙың (''хилиарх'') төп етәкселәренең береһе, ныҡлы характерлы һәм ғәжәйеп физик көскә эйә, үткер һәм һаҡ кеше була. Ул, бигерәк тә ғәжәйеп батырлығы менән айырылып торған Гидасп янындағы алыштан һуң, Искәндәрҙең һәм уның ғәскәренең яратыуы һәм ышанысы менән файҙаланған. Пердикканың Мысырға (б. э. т. 321) уңышһыҙ походы ваҡытында, [[Нил]] аша сыҡҡанда македон ғәскәренең бер өлөшө һәләк булғанда, Селевк Пердиккаға ҡаршы бола башлаусыларҙың береһе була, һәм Пердикка ихтилал ҡорбаны. === Селевкиҙарҙың төп дәүләтенә нигеҙ һалыныуы: диадохтар һуғыштары === Еңеүселәр, өлкәләрҙе үҙ-ара бүлеп ала, өҫтәүенә, Селевк Кассандр улы Антипатров файҙаһына хилиарх вазифаһынан баш тарта һәм [[Вавилон]] сатрапияһын ала. Әммә тиҙҙән уға Полиперхон Азия наместнигы итеп тәғәйенләгән батша династияһы хоҡуҡтары һаҡсыһы Эвмен менән көрәшергә тура килә. Антигон, был көрәштә Селевктың союздашы, Эвменды еңә, шул арҡала ҙур байлыҡты һәм хәрби көстәрҙе ҡулында туплай ала. Антигон, бөтә Азияны баҫып алырға иҫәп тотоп, Селевкты союздашы итеп түгел, ә буйһонған итеп күрә һәм [[Вавилон]]ды биләргә әҙерләнә. Селевк Вавилониянан ҡасып китә һәм, Антигон яуланған ерҙәрҙе ҡабат ҡайтарыуҙы талап итер тип, Птолемей, Лисимах һәм Кассандр менән килешеү төҙөй. Союздаштары Антигондан Азияла йыйған хазиналарҙы бүлеүҙе һәм уларҙың өлкәләр буйынса ҡуйған дәғүәләрен ҡәнәғәтләндереүҙе талап итә. Антигон баш тартҡанлыҡтан, һуғыш башлана. Птолемей Антигондың улын, Деметрийҙы, [[Ғәззә|Газа]] (б. э. т. 312 йыл) янындағы алышта тар-мар иткәндән һуң, Селевк Птоломейҙан ҙур булмаған ғәскәр отрядын ала һәм үҙенең сатрапияһын ҡайтарып алырға көсөн йүнәлтә. Карр ҡәлғәһен яулағандан һуң, гарнизон ҡәлғәләре, төрлө өлкәлә вавилон урында тора, хакимдар уны үҙе таныманы. Вавилонда ул өйәнәге алынып, еңеүсе Никанор, элекке сатра Вавилония, сузиана яулап, Мидия, Ирандың Фарсы һәм көнсығыш. Йомшаҡ арҡаһында һәм ғәҙел, хаким булараҡ, ул Селевк айырылып, шатлыҡ менән уны ҡабул провинцияһы халҡын буйһондороу: шулай итеп Селевкиҙар дәүләте барлыҡҡа килә. === Селевкиҙарҙың Иртә дәүләте === Селевк I Никатор күренекле администратор һәм белемле хаким була. Ул яҡынса 75 ҡалаға нигеҙ һала, шулар иҫәбендә 16 Антиохия (атаһының исеменән), туғыҙ Селевкия, өс Апамея, бер Стратоникея, биш Лаодикия була; башҡа ҡалаларға Александр исеме, македон һәм грек ҡалалары исеме бирелгән, йәки Селевктың еңеүҙәре хөрмәтенә аталған. Батшалыҡтың баш ҡалаһы уңдырышлы ерҙә, диңгеҙҙән алыҫ булмаған Оронта йылғаһы буйында уырнлашҡан Антиохия ҡалаһы була. Идара итергә уңайлы булһын һәм болалар булдырмау маҡсатынан, империя 72 ҙур булмаған ''сатрапияларға'' бүленгән, шуларҙың иң әһәмиәтлеһе 4: Антиохия, Селевкия, Апомея һәм Лаодикия ҡалалы Киликияның көньяҡ-көнсығышы, Комагенаның көньяҡ өлөшө һәм Юғары Сүриәне үҙ эсенә алған Селевкида булған. Ошо дүрт ҡала буйынса Селевкида шулай уҡ Тетраполь (Страбон) тип аталған. Ҙур монархияның әһәмиәтле ҡалалары: Ороп, Зевгма, Бамбика-Гиераполь, Амфиполь, Бероеа, Эдесса (Тигр һәм Евфрат араһында), Селевкия (Тигрҙа), Мидияла Эвроп, Парфияла Каллиопа һәм Гекатомпил. Селевк төҙөгән ҡалаларҙың кпселеге Урта диңгеҙ һәм Һиндостан, Оронт һәм [[Вавилон]] араһында ятҡан. Был ҡалалар, грек полистары кеүек үҙидара менән файҙаланған, әммә грек булмаған халыҡтар ҡәбилә кенәздәренә яһаҡ түләгән өлкәләр ҙә булған. Илдең иҡтисади үҫешенә ярҙам иткән факторҙарҙың береһе сауҙа була. Тигрҙағы Селевкия Урта диңгеҙҙе Һиндостан менән тоташтырыусы юлда төп сауҙа үҙәге була. Кесе Азияның көнбайыш өлөшөндә (Вифиния, Пергам һ. б. өлкәләр һәм ҡалаларҙы индермәй) шулай уҡ Селевкидтҙар хакимлыҡ иткән. К числу главных городов этой части Монархияның был өлөшөндәге төп ҡалалар — Лампсак һәм Смирна. == Антиох Сотер I, Антиох Теос II, Кесе Азияла һәм көнсығыш сатрапияларындағы биләмәләре юғалыуы == == Селевк Каллиник II һәм Селевк Сотер III (Керавн) — биләмәләрен тергеҙергә тырышыу == == Бөйөк Антиох III — көнсығыш сатрапияларының ваҡытлыса буйһоноуы һәм [[Боронғо Рим|Рим]] менән бәрелеше == == Һуңғы Селевкидтар == * династияны бүлеү: {| class="wikitable" |- ! Деметрий II Никатор линияһы ! Антиох VII Сидет линияһы |- | * Селевк V (б. э. т. 126 — б. э. т. 125), |- | * Клеопатра Теа (б. э.т. 126 — б. э. т. 120), башта бер, һуңынан улы Антиох VIII менән |- | * Антиох VIII Эпифан Филометор Каллиник (Грип) (б. э. т. 125 — б. э. т. 96), | * Антиох IX Филопатор (Кизикский) (б. э. т. 116 — б. э. т. 95), |- | * Селевк VI Епифан Никатор (б. э. т. 96 — б. э. т. 95), | * Тәҡүәле Антиох X (б. э. т. 94 — б. э. т.), |- | * Антиох XI Филадельф (б. э. т. 92), |- | * Филипп I Филадельф (б. э. т. 92 — б. э. т. 83), игеҙәк ир туғаны һәм Антиох XI идаралашсыһы, ул һәләк булғандан һуң — үҙе |- | * Деметрий III Филопатор (Эвкер) (б. э. т. 95 — б. э. т. 88), |- | * Антиох XII Дионис (б. э. т. 89 — б. э. т. 84), | * Клеопатра Селена I (б. э. т. — б. э. т. 83), үҙенең улы Антиох XIII һәм уның мәнфәғәттәре өсөн |} * антиохлылар туғандаштар ҡанын ҡойған һуғыштарҙан арып, тәхеткә теләһә емде, хатта тиранды ултыртырға әҙер була. * Әрмән Тигран II (б. э. т. 83 — б. э. т. 69), Селевк VII Кибиозакт, хакимлыҡ итеүе осоро теүәл билдәләнмәгән * Селевкидтар династияһын тергеҙеү: {| class="wikitable" |- ! * Антиох VII Сидет линияһы ! * Деметрий II Никатор линияһы |- | * Антиох XIII Дионис Каллиник (б. э. т. 68 — б. э. т. 64), | * Филипп II Филоромэй (б. э. т. 65 — б. э. т. 64). |} Б. э. т. 162 йылдан б. э. т. 125 йылға тиклем сүриә тәхете, Сүриә ике айырым батша хакимлыҡ иткән ике өлөшкә: Киликия мнән бергә төньяҡ Сүриәгә һәм Келесүриә менән Финикияға бүленгәнгә тиклем бер туҡтауһыҙ ҡулдан ҡулға күскән. Эмес кенәзе Антиох XIII батшаны үлтергәндән һуң, Бөйөк Помпей б. э. т. 64 йылдың көҙөндә Сүриәне яулай һәм уны Боронғо Рим провинцияһына әйлнәдерә. [[Сүриә]] мәҙәни яҡтан эллинистик монархиялар рәтендә мөһим урын биләгән һәм ҡайһылыр сифатта Птолемей монархияһынан өҫтөнлөклөрәк булған. Сүриә хакимдары Лагидтарға ҡарағанда күпкә эшлеклерәк булған; халыҡ тырым-тырағай түгел, ә общиналарға ойошоп йәшәй, матди һәм мәҙәни яҡтн көнсығыштыҡына ҡарағанда грек-македон элемеы өҫтөнлөклөрәк була. Грек бойондороҡһоҙ ҡалалары менән бер рәттән үҙаллы тормош көткән көнсығыш общиналары була (мәҫәлән, йәһүд) [[Антиохия]] [[Рим]] һәм [[Александрия]]нан ҡала өсөнсө цивилизация һәм мәғрифәт үҙәге була. Унда бик күп бай ҡорамдар, портиктар, мунсалар, театрҙар, сәнғәт әҫәрҙәре була; Антиохияла китапхана Антиох XIII хакимлығы осоронда булдырыла. Тигрҙағы Селевкия Сүриә батшалығының тағы бер мөһим үҙәге булып торған. Сүриәлеләр йәне аҡылға эйә булһа ла, төрлө рәхәтлектәргә һәм әхлаҡи аҙғынлыҡҡа тартыла; Антиох IV Епифан сүриә характерының типик өлгөһөн кәүҙәләндерә <ref>{{Polybius|XXVI|1}}</ref><ref>{{Polybius|XXXI|3}}</ref><ref>{{Polybius|XXXI|4}}</ref> (175—164; Athen, 5, 93; см. Holm, «Griechische Geschichte», IV т., 20 гл., 1894). Селевкиданан тыш, грек мәҙәниәте Киликияла һәм Финикияла таралған була; был өлкәләрҙә урынлашҡан грек ҡалалары «изге һәм тейелмәҫ һаналған». Был тейелмәҫлектең юридик нигеҙен билдәләүе ҡыйын; һуңғы Селевкид хакимдарына тоғро ҡалған әһәмиәтле ҡалаларҙың күпселеге ҙур сикләүҙәр менән тормошҡа ашырылған самодержавие власын хуплаған. == Шәжәрә ағасы<ref>[http://www.seleucid-genealogy.com Genealogy of the Seleucids ed. McAuley] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218093234/http://seleucid-genealogy.com/ |date=2014-12-18 }}</ref> == {{familytree/start| summary=Boxes and lines diagram with 40 boxes}} {{familytree}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | AX1 |y| LX1 | | Sp| | | | AX1=Антиох| LX1=Лаодика| Sp=Спитамен}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | |!| | }} {{familytree | | | | | | | |Fi |y| Dm | | S1 |~|y| Ap1 | | | | | Fi= Антипатр ҡыҙы Фила| Dm=Деметрий I Полиоркет| S1='''Селевк I Никатор''' <br>Царь&nbsp;305–281| Ap1=[[Апама (жена Селевка I)|Апама]]}} {{familytree | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | |!| | | }} {{familytree | | | | | | | Ac1 | | Str |~|y|~|~| A1 | | | | | | Ac1=Селевк I улы Ахей| Str=Сүриә Стратоникаһы| A1='''Антиох I Сотер''' <br>Царь&nbsp;281–261}} {{familytree | | | | | | | |!| | | | | | |!| | | | | | | | }} {{familytree | | | | | | | And | | | | | A2 |y| L1 | | | | And=Ахей улы Андромах| A2='''Антиох II Теос''' <br>Царь&nbsp;261–246| L1=Лаодика I}} {{familytree | | | | | |,|-|^|-|-|.| | | |,|-|^|-|.| | | | }} {{familytree | | | | | Ac2 | | | L2 |y| S2 | | Hie | | | | Ac2='''полководец Ахей''' <br>Царь&nbsp;220–213| L2=Лаодика II| S2='''Селевк II Каллиник''' <br>Царь&nbsp;246–226| Hie='''Антиох Гиеракс''' <br>Царь&nbsp;240–228}} {{familytree | | | | | | | | | | |,|-|^|-|.| | | | | | | | }} {{familytree | | | | | | | | | | S3 | | A3 |y| L3 | | | | S3='''Селевк III Керавн''' <br>Царь&nbsp;226–223| A3='''Бөйөк Антиох III''' <br>Царь&nbsp;223–187| L3=Лаодика III}} {{familytree | | | | | | | |,|-|-|v|-|-|-|v|-|-|^|.| | | | | }} {{familytree | | | | | | |AМ| | S4 |y| L5 |y| A4 | | | | | |AМ='''Антиох III улы Кесе Антиох| S4='''Селевк IV Филопатор''' <br>Царь&nbsp;187–175| L5=Лаодика IV| A4='''Антиох IV Эпифан''' <br>Царь&nbsp;175–163}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | | | | | }} {{familytree | | | | | | | Ap2 |y|~|~|D1 | | A5 | | | | | | | Ap2=Лаодика V| D1='''Деметрий I Сотер''' <br>Царь&nbsp;161–150| A5='''Антиох V Евпатор''' <br>Царь&nbsp;163–161}} {{familytree | | | | | | | | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{familytree | Al1 |y| Kl1 |y| D2 | | | | | | | | | | A7 | Al1='''Александр I Балас''' <br>Царь&nbsp;150–146| Kl1='''Клеопатра Тея'''<br>Царица.&nbsp;125–121| D2='''Деметрий II Никатор''' <br>Царь&nbsp;145–125| A7='''Антиох VII Сидет''' <br>Царь&nbsp;138–129}} {{familytree | | | |!| | | |)|-|-|-|.| | | | | | | | | |!| }} {{familytree | | | A6 | | S5 | | A8 |y| Kl2 | | | | A9|y| K4 | A6='''Антиох VI Дионис Эпифан''' <br>Царь&nbsp;144–142| S5='''Селевк V Филометор''' <br>Царь&nbsp;126–125| A8='''Антиох VIII Грип''' <br>Царь&nbsp;125–96| Kl2=Клеопатра VI| A9='''Антиох IX Кизикский''' <br>Царь&nbsp;116–96| K4=Клеопатра IV}} {{familytree | |,|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|+|-|-|-|.| | | | | |!| }} {{familytree | S6 | | A11 | | P1 | | D3 | | A12 | | | | A10 |y| KS | S6='''Селевк VI Эпифан Никатор''' <br>Царь&nbsp;96–95| A11='''Антиох XI Филадельф''' <br>Царь&nbsp;95–92| P1='''Филипп I Филадельф''' <br>Царь&nbsp;95–83| D3='''Деметрий III Эвкер''' <br>Царь&nbsp;95–88| A12='''Антиох XII Дионис''' <br>Царь&nbsp;87–84| A10='''Антиох X Евсеб Филопатор''' <br>Царь&nbsp;95–83| KS=Клеопатра Селена I}} {{familytree | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | |!| }} {{familytree | | | | | | | | | P2 | | | | | | | | | | | | | | A13 | P2='''Филипп II Филоромэй''' <br>Царь&nbsp;69–63| A13='''Антиох XIII Дионис Каллиник''' <br>Царь&nbsp;69–64}} {{familytree/end}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Сүриә батшалары * Селевкидтар армияһы * Селевкидтар эраһы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Бенгтсон Г.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/bengston_praviteli_epokhi_ellinizma/download.htm Правители эпохи эллинизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128061057/http://www.sno.pro1.ru/lib/bengston_praviteli_epokhi_ellinizma/download.htm |date=2020-01-28 }} / Пер. с нем. и предисл. [[Фролов, Эдуард Давидович|Э. Д. Фролова]]. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1982. — 392 с.: ил. — Серия «[[По следам исчезнувших культур Востока]]». * {{книга|автор=[[Бикерман, Илья|Бикерман Э.]]|заглавие=Государство Селевкидов|ответственный=Пер. с франц Л. М. Глускиной|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]], Главная редакция восточной литературы|год=1985|страниц=264|оригинал=|ссылка=http://annales.info/greece/bikerman/bikerman.htm}} * ''Митина С. И.'' Антиох III. Один против Рима. Уроки античной дипломатии. — СПб.: Алетейя, 2014. — 346 с.: ил. — ISBN 978-5-91419-976-7. * {{ВТ-ЭСБЕ|Селевк I и Селевкиды|[[Обнорский, Николай Петрович|Обнорский Н. П.]]}} {{Библиоинформация}} {{^|12px}} {{Селевкиды}} {{Эллинистические правители}} {{История Афганистана}} [[Категория:Селевкидтар|*]] g7zftab55toy2xisglbw3jpdg018dds 0 173032 1300523 1067842 2026-07-07T01:06:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300523 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Себенле''' ({{lang-ru|Чебеньки (Дмитриевка)}}) — [[Ырымбур өлкәһе]]ндәге хәрби аэродром, [[Себенле (Ырымбур өлкәһе)|Себенле ҡасабаһынан]] 9 саҡрым төньяҡ-көнбайыштараҡ һәм [[Ырымбур]] ҡалаһының 38 саҡрым төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Аэродромда [[Ҡаҙағстан]] территорияһында космик караптар аппараттарын ултыртыуҙа эҙләү-ҡотҡарыу эштәрен тәьмин итеүгә йәлеп ителә торған Ми-6 һәм Ми-8 вертолеттары урынлашҡан<ref>{{Cite web|url=http://www.fana.ru/news/index.php?idmd=news_071019|title=План поисково-спасательного обеспечения посадки спускаемого аппарата транспортного пилотируемого корабля «Союз ТМА-10» 21 октября 2007 года|accessdate=2007-11-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218022529/http://www.fana.ru/news/index.php?idmd=news_071019 |date=2007-12-18 }}</ref>, һәм шулай уҡ бында һаҡлауға ҡуйылған МиГ-23, Су-24 самолеттарын утилләштерелә торған авиация базаһы. Ырымбур эргәһендә тағы ла бер хәрби аэродром — Ырымбур-2 бар. == Тарихы == Себенле аэродромы Ырымбур өлкәһенең Һаҡмар районы Дмитриевка ауылы эргәһендә [[1953 йыл|1953]] - [[1954 йыл|1954]] йылдарҙа төҙөлгән<ref>[https://web.archive.org/web/20071120045034/http://emba.ucoz.ru/publ/7-1-0-86 Аэродром Чебеньки]</ref>. [[1954 йыл]]дан [[1992 йыл]]ға тиклем Чкалов хәрби авиация училищеһының авиация полкы (1958 йылдан - ВВС штурмандары [[Ырымбур]] юғары хәрби авиация училищеһы, [[1960 йыл]]дан - Ырымбурҙың юғары хәрби авиация училищеһы) урынлашҡан булған. [[1954]] - [[1979 йыл]]дарҙа Ил-28 [[самолёт]]ында, ә 1980-дән - Л-29 самолетында курсанттарҙы уҡытыу үткәрелгән. [[1992 йыл]]да полк таратылған. [[1972]]-2007 йылдарҙа космик объекттарҙы эҙләү-ҡотҡарыуҙы тәьмин итеү, йыһан объекттарын эҙләү һәм эвакуациялау, [[Һауа судноһы|һауа судно]]лары осоштары буйынса эҙләү-ҡотҡарыу бурыстарын хәл итеү өсөн тәғәйенләнгән айырым вертолет эскадрильяһы (Ми-6 һәм Ми-8) эш итә. [[1993 йыл]]дан [[2007 йыл]]ға тиклем самолёттар резервының 4215-се базаһы (консервацияла бында Су-17 һәм МиГ-23 самолеттары булған; [[Һалҡын һуғыш]] осоронда улар [[СССР]] һәм [[Көнсығыш Европа]] илдәренең башҡа аэродромдарында хәрби дежурлыҡ иткән). [[2007 йыл]]дың [[12 апрель|12 апрелендә]] Чкаловский аэродромына Себенле аэродромынан Су-17УМ3 самолетында һуңғы осош яһала. Осоштан һуң самолетты һүтеп алалар һәм Мәскәү өлкөһендәге [[Монино]] ҡасабаһына [[Һауа Ҡораллы Көстәренең Үҙәк музейы]]на алып киләләр, шунда ул экспозицияла урын алған<ref>[http://www.votpusk.ru/news.asp?msg=125666 Экспозиция музея ВВС РФ в Монино пополнится новым экспонатом - Су-17]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[2007 йыл|2007]] йылдың [[1 декабрь|1 декабрендә]] самолеттарҙың резерв базаһы булыуҙан туҡтан, авиация базаһы итеп үҙгәртеп ҡоролған <ref>[https://web.archive.org/web/20071024151503/http://emba.ucoz.ru/publ/4-1-0-31 Гарнизон Чебеньки]</ref> == Этимологияһы == Аэродромдың атамаһы Себенле ойконимынан алынған, сөнки Дмитриевка ауылы Үрге Себенле ауыл Советы биләмәһенә инә. Атама төрки сығышлы, ''себен'' һүҙенән алынған, был төбәктә себендең бик күп булыуы менән бәйле, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы Б.Я Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында<ref>{{Китап|автор=Моисеев Б. А.|заглавие=Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки|ответственный= Оренбург. гос. пед.|год=2013|издание=Мин-во образования и науки РФ, ФГБОУ ВПО|место=Оренбург|издательство=ОГПУ|страницы=|страниц=380 с.|isbn=ISBN 978-5-85859-528-1}}</ref>. == Һылтанмалар == [[:ru:Список военных аэродромов России|Список военных аэродромов России]] == Әҙәбиәт == *{{Китап|автор=Моисеев Б. А.|заглавие=Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки|ответственный= Оренбург. гос. пед.|год=2013|издание=Мин-во образования и науки РФ, ФГБОУ ВПО|место=Оренбург|издательство=ОГПУ|страницы=|страниц=380 с.|isbn=ISBN 978-5-85859-528-1}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[:ru:Список военных аэродромов России|Список военных аэродромов России]] [[Категория:Ырымбур өлкәһе]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 7ql4dde39omgvdz3l8ojlc39uohgymu 0 173480 1300536 1266246 2026-07-07T08:47:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300536 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ҡала тибындағы ҡасаба |русское название = Соҡсон |оригинальное название = | изображение = Суксун.jpg |флаг = |lat_deg = 57 |lat_min = 8 |lat_sec = 50 |lon_deg = 57 |lon_min = 23 |lon_sec = 48 |CoordScale = |регион = Пермь крайы |регион в таблице = |вид района = |район = Соҡсон районы |район в таблице = Соҡсон районы {{!}}Соҡсон |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = 1651 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = 1933 |площадь = |высота центра НП = |климат = |население = {{ Население | Суксун | тс }} |год переписи = {{ Население | Суксун | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 617560 |телефонный код = 34275 |цифровой идентификатор = 57251551 |категория в Commons = |сайт = http://www.suksun.ru/ }} '''Соҡсон''' ({{lang-ru|Суксун}}) — [[Пермь крайы]]ның көньяҡ-көнсығышында ҡала тибындағы ҡасаба, Соҡсон йылғаһы буйында урынлашҡан. Соҡсон районының административ үҙәге<ref>В рамках [[Административно-территориальное деление Пермского края#Административно-территориальное устройство|административно-территориального устройства Пермского края]].</ref>, шулай уҡ Соҡсон ҡалаһы ҡала округының административ үҙәге<ref>В рамках [[Административно-территориальное деление Пермского края#Муниципальное устройство|муниципального устройства Пермского края]].</ref>. Рәсәйҙең тарихи ҡалалары исемлегенә ингән булған (2002 йылғы исемлек). Тәүге тапҡыр йылъяҙмаларҙа 1651 йылда яҙылып үткән, 1933 йылдан ҡала тибындағы ҡасаба статусына эйә. Ҡасаба тарихы Соҡсон заводы менән тығыҙ бәйле, ул 1727 йылдан алып эшләй һәм әле лә оптик-механика заводы булараҡ эшләп килә. == Этимологияһы == Ҡасаба атамаһы Соҡсон йылғаһы исеменән бирелгән. Был атаманың барлыҡҡа килеүе буйынса төрлө версиялар бар. Ғалимадр билдәләүенсә, был атаманың мәғәнәһе «нимәнелер табырға тырышып эҙләнеү, соҡоноу, төпсөнөү» тигәнгә тура килә<ref>{{Cite web|url=https://bashgazet.ru/articles/yra-ay-m-khit/2022-01-18/y-sh-g-n-ti-boron-so-sondar-2657859|title=Йәшәгән, ти, борон соҡсондар...|author=[[Рәшит Шәкүр]]|publisher=«Башҡортостан» гәзите|accessdate=2024-01-01}}</ref>. Башҡа версия буйынса, башҡорт йәки татар теленән килә һәм һыуыҡ һыу тигәнде аңлата<ref name=":0">{{Cite web|url=http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803762504&idParentObject=1803673689|title=Суксун, Суксунский район, посёлок городского типа / Энциклопедия «Пермский край»|author=|website=|date=|publisher=enc.permculture.ru|accessdate=2019-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310122852/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803762504&idParentObject=1803673689|archivedate=2016-03-10|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310122852/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803762504&idParentObject=1803673689 |date=2016-03-10 }}</ref>. == Географияһы == Соҡсон [[Пермь крайы]]ның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[Пермь|Пермд]]ән 134 саҡрым алыҫлыҡта һәм [[Свердловск өлкәһе]] сигенән 30 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡасаба Соҡсон (Сылва йылғаһының һул ҡушылдығы) эргәһендә урынлашҡан. Соҡсон заводы төҙөлгәндә, быуа быуыла, уның көнсығыш яры буйлап ҡасаба үҫә, ә ҡапма-ҡаршы яҡта Сылва һыртының битләүе ята, унан ҡасабаға матур күренеш асыла. Завод төҙөлгәс, Соҡсон йылғаһы ике йылғаға бүленә: Суксунчик (быуа һәм тамағы араһында) һәм [[Сандутка]] (быуанан өҫкө өлөшө). == Тарихы == 1651 йылда тәүге тапҡыр йылъяҙмала иҫкә алына<ref name="Рундквист, Задорина">{{Книга:Урал: Иллюстрированная краеведческая энциклопедия|с=428}}</ref>. 1723 йылда Берг-коллегия «Невьян камиссары Никита Демидовтан» Соҡсон йылғаһында баҡыр иретеү заводын төҙөүгә ғариза ҡабул итә. Соҡсон баҡырын эшкәртеү 1724 йылда уҡ башлана, ә 1725 йылдың ғинуарында сәнәғәтсе Акинфий Демидов башҡармаһында баҡыр иретеү заводы һалына, ул 1727 йылдың 11 авгусында эшен башлай һәм 1729 йылдың 15 ғинуарынан алып тулы ҡеүәттә эшләй. Завод дәүләт заказы өсөн таҙартылған баҡырҙан башҡа, эске баҙарҙа һатыу өсөн сортлы баҡыр ҙа етештерә<ref name=":1">{{Cite web|url=https://vsenovostint.ru/2014/06/17/zheleznaya-imperiya-demidovyih-v-xviii-veke-chast-2/|title=«Железная империя» Демидовых в XVIII веке (часть 2)|author=|website=|date=2014-06-17|publisher=Всe нoвoсти Нижнегo Тaгилa|lang=ru|accessdate=2019-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190715182820/https://vsenovostint.ru/2014/06/17/zheleznaya-imperiya-demidovyih-v-xviii-veke-chast-2/|archivedate=2019-07-15|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190715182820/https://vsenovostint.ru/2014/06/17/zheleznaya-imperiya-demidovyih-v-xviii-veke-chast-2/ |date=2019-07-15 }}</ref>. Артабанғы йылдарҙа Соҡсон заводында ҡыңғырау ҡойоу һәм еҙ етештереү өсөн «таш фабрикаһы»; баҡыр һәм еҙҙән һауыт-һаба, көнкүреш һәм сиркәү кәрәк-яраҡтары етештереү фабрикаһы; самауырҙар етештереү фабрикаһы барлыҡҡа килә. 1841 йылда бында Уралда беренсе «Никита Демидов» исемле тимер корпуслы пароход төҙөлә һәм һыуға сафҡа индерелә. Һуңыраҡ Соҡсон заводында тимер сүкеш етештереү башлана, 1864 йылға был предприятие өсөн төп производствоға әйләнә. Соҡсонда тау сәнәғәте идаралығының баш контораһы була. Ул Соҡсон, Бымовский, Ашап, Иҫке Уткин һәм башҡа заводтарҙы берләштерә. 1847 йылда Соҡсон заводы дәүләт ҡаҙнаһына һатыла, ә 1848—1893 йылдарҙа йыш ҡына хужаларҙы алмаштырв, шул иҫәптән ике тапҡыр Демидовтар милкенә кире ҡайтарылған. Крепостнойлыҡ хоҡуҡ бөтөрөлгәндән һуң Соҡсонда самауырҙар һәм башҡа баҡырҙан һауыт-һаба етештереү буйынса күп оҫтаханалар барлыҡҡа килә. Иң билдәле оҫтаханалар—Маношин, Панфилов, Шерлаимов, Семковтыҡылар була. Уларҙың эштәре төрлө күргәҙмәләрҙә миҙалдар ала, ә Г. Н. Помыткиндың самауырҙары 1900 йылда [[Париж]] ҡалаһында Бөтә донъя күргәҙмәһендә күрһәтелә<ref>{{Книга|автор=Александр Попов|заглавие=Самовары Урала|ответственный=|год=2021|издание=|место=Москва|издательство=Хобби Пресс|страницы=12—13|страниц=104|isbn=978-5-904792-55-8}}</ref>. 1893 йылда Соҡсон заводы Пермь пароходсылары ағай-энеләр Каменскийҙар һатып ала. Был ваҡытта завод күрше райондарҙан килтерелгән суйын эшкәртә. Мәғдәнде ташыуы ауыр булыуы арҡаһында, етештерелгән суйын бик ҡыйбатлы булған. Тимер юлы һалыу мәсьәләһе күтәрелгән, әммә кире хәл ителгән. Шулай итеп тимер етештереү йылдан-йыл кәмеп 1913 йылда туҡтатылған. 1915 йылдан алып 1917 йылға тиклем Соҡсон заводында әрме поход ашханалары өсөн ҡаҙандар етештереү менән шөғөлләнгән. 1927 йылда национализацияланған заводта Ҡыҙыл армияның санитар идаралығы өсөн медицина аппаратураһы— автоклавтар етештереү яйға һалына<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.rosomz.ru/enterprise/history/|title=«РОСОМЗ» - История|publisher=www.rosomz.ru|accessdate=2019-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190715195753/https://www.rosomz.ru/enterprise/history/ |date=2019-07-15 }}</ref>. 1933 йылдың 20 июнендә Соҡсон ҡала тибындағы ҡасаба статусына эйә була<ref><s>[http://www.archive.perm.ru/page.php?id=277 Государственный архив Пермского края — Пермский край «День за днем». Июнь]</s>, сохранено [https://web.archive.org/web/20131113070453/http://www.archive.perm.ru/page.php?id=277 web.archive.org]</ref>. 1941 йылдың йәйендә Соҡсон заводының төп профилен үҙгәрткән Витебск күҙлек етештереү фабрикаһы эвакуациялана. СССР-ҙың Халыҡ-ара Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡушыуы буйынса завод линзалар һәм һаҡлағыс күҙлектәр етештерә башланы. 1956 йылда завод тулыһынса линза һәм күҙлектәр сығарыуға күсә. Шуның менән бәйле ул «Суксунский оптико-механический завод» тип үҙгәртелә. Әлеге ваҡытта завод шәхси һаҡланыу саралары (һаҡлағыс күҙлектәр, каскалар, наушниктар һәм башҡалар) сығара<ref>{{Cite web|url=https://www.rosomz.ru/production/types-of-products/|title=«РОСОМЗ» - Виды продукции|publisher=www.rosomz.ru|accessdate=2019-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190715195751/https://www.rosomz.ru/production/types-of-products/ |date=2019-07-15 }}</ref>. 1969 йылдың 4 июлендә Соҡсонда «Электроприбор» заводы асыла. 1993 йылдан — «Суксунский самовар» акционерҙар йәмғиәте асыла,әммә 2006 йылда килем килтермәү менән бәйле ябыла. 1924 йылдан алып Соҡсон районының административ үҙәге булып тора<ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/910018077|title=«Об административно-территориальном устройстве Пермского края» (с изменениями на 20 июня 2019 года), Закон Пермской области от 28 февраля 1996 года №416-67|author=|website=|date=|publisher=docs.cntd.ru|accessdate=2019-08-04}}</ref>. Шулай уҡ Соҡсон ҡала округы муниципаль берәмек үҙәге булып тора (2019 йылға тиклем — Соҡсон муниципаль район)<ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/553123638|title=«Об образовании нового муниципального образования Суксунский городской округ», Закон Пермского края от 23 февраля 2019 года №358-ПК|author=|website=|date=|publisher=docs.cntd.ru|accessdate=2019-07-15}}</ref>. == Халыҡ == {{ Население | Суксун | Оформление=standard| Столбцов=8}} <!-- <br> {{население| Суксун |график}} --> == Экономика == * Соҡсон оптик-механик заводы * «Ключи» курорты * «Суксунский хлеб» предприятиеһы * «Пермэнергосбыт» предприятиеһы == Иҫтәлекле урындары == * Самауыр һәйкәле * Соҡсон тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы * Плакун шарлауығы * Курорт «Ключи» * Соҡсон быуаһы * Карст соҡорҙары * Пётр һәм Павел сиркәүе (1798)<ref>[http://parmaday.ru/starinnye-goroda/suksun]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://suksun.ru Сайт Суксунского муниципального района] * [http://newlifegazeta.ru Газета Суксунского района «Новая жизнь»] * [http://www.rosomz.ru ОАО «Суксунский оптико-механический завод»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318030441/https://rosomz.ru/ |date=2021-03-18 }} * [https://parmaday.ru/starinnye-goroda/suksun Достопримечательности Суксуна] [[Категория:Пермь крайы тораҡ пункттары]] [[Категория:Пермь крайының район үҙәктәре]] nwtr0pu5l0xkzqqfwtw7f3t2ij421d3 0 174370 1300505 1299921 2026-07-06T17:42:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300505 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Рәсәй көнө''' (2002 йылға тиклем — '''РСФСР-ҙың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итеү көнө''') ({{lang-ru|День России}})— '''[[12 июнь]]''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй Федерацияһының]] [[Байрам|дәүләт байрамы]]. 12 июнь — РСФСР-ҙың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итеү көнөндә 1992-нән йыл һайын билдәләнә<ref name="VSRF">[http://www.innovbusiness.ru/pravo/DocumShow_DocumID_40882.html Постановление Верховного Совета Российской Федерации, от 11 июня 1992 года, № 2981-I «О праздничном дне 12 июня»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603082151/http://www.innovbusiness.ru/pravo/DocumShow_DocumID_40882.html|date=2011-06-03}}</ref> (1991 йылдан ял көнө булып тора<ref name="SNDRF">[https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление%20СНД%20РСФСР%20от%2025%20мая%201991%20года%20№%201337-I Постановление Съезда народных депутатов РСФСР, от 25 мая 1991 года, «Об объявлении 12 июня нерабочим днем»]</ref>). == Тарихы == [[1990 йыл]]дың [[12 июнь|12 июнендә]] РСФСР халыҡ депутаттарының беренсе съезында РСФСР-ҙың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә. [[12 июнь]], Рәсәй Федерацияһы Юғары Советының «Рәсәй Федерацияһының дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итеү көнө» булараҡ, [[1992 йыл]]дың 11 июненән [[Байрам|байрам датаһы]] тип ҡабул ителә. Ошо уҡ йылдың 25 сентябрендә [[Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт кодексы|Хеҙмәт тураһындағы закондар кодексына]] тейешле үҙгәрештәр индерелә. 1998 йылдың 12 июнендә Б. Н. Ельцин үҙенең телевизион мөрәжәғәтендә байрамдың исемен «Рәсәй көнө» тип алмаштырырға тәҡдим итә<ref>''Куприянова Е.'' [http://www.smi.ru/09/06/11/909423512.html С Днём России!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106173139/http://www.smi.ru/09/06/11/909423512.html |date=2012-01-06 }}// СМИ.ру, 11 июня 2009 ()</ref>. Рәсми рәүештә был исем [[2002 йыл]]да яңы [[Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт кодексы]]н ҡабул итеү менән бирелә. Рәсәй көнөндә [[Мәскәү Кремле|Кремлдә]] [[Рәсәй Президенты]] [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы|Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияларын]] тапшыра. Мәскәүҙә [[Ҡыҙыл майҙан]]да байрам салюты менән тамамланған тантаналар үтә<ref>[https://web.archive.org/web/20130729183958/http://runews24.ru/russia/russia-day-12-june-2013.html День России 12 июня отмечается по всей стране]</ref> Рәсәй көнөндә [[:ru:Россотрудничество|Россотрудничество]] (Рәсәй хеҙмәттәшлеге) үҙенең сит ил вәкиллектәрендә тематик күргәҙмәләр, концерттар, лекциялар һәм түңәрәк өҫтәлдәр, ижади фестивалдәр ойоштора. Сараға Рәсәй тарихы һәм мәҙәниәте менән ҡыҙыҡһынған башҡа ил граждандары һәм граждандары саҡырыла<ref>[https://ria.ru/20200612/1572847650.html Аргентинцы исполнят русские песни и запишут видео в честь Дня России]</ref><ref>[https://rs.gov.ru/ru/activities/2/projects/9 День России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510061626/https://rs.gov.ru/ru/activities/2/projects/9 |date=2021-05-10 }}</ref>. == Ҡыҙыҡлы факттар == * 12 июнде йыш ҡына «Рәсәйҙең бойондороҡһоҙлоғо көнө» тип йөрөтәләр. 1991 йылдан 2016 йылға тиклем Левада-Үҙәк үткәргән социологик һорау алыу барышында 2003 йылда — респонденттарҙың 65 % (максимум), 2016 йылда 29 % (минимум) кеше байрамды ошо исем менән атай<ref>[https://www.levada.ru/2016/06/10/den-rossii-7/ День России] — [[Левада-Центр]]</ref>. * Ошо уҡ көндө [[1991 йыл]]да РСФСР Президентын һайлау үтә, [[Ельцин Борис Николаевич]] еңеп сыға. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://kremlin.ru/acts/bank/6215 Указ Президента Российской Федерации от 2 июня 1994 года № 1113 «О государственном празднике Российской Федерации»] * [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=177649 Ст.112 Трудового кодекса Российской Федерации от 30 декабря 2001 года № 197-ФЗ] * [http://tass.ru/12june День России] // [[:ru:ТАСС|ТАСС]] [[Категория:Рәсәй байрамдары]] [[Категория:Милли байрамдар]] 1yu588s8nifvsi5yp3h58gaojvztjei 0 174624 1300502 1250893 2026-07-06T14:31:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300502 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ростов метрополитены''' — [[Дондағы Ростов]]та планлаштырылған метрополитен системаһы. Проектлау буйынса тәүге эштәр 1979—1989 йылдарҙа бара һәм һуңғы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың ҡатмарлы социаль-иҡтисади хәле арҡаһында ябыла<ref name="aifstory">{{Cite web|url=https://rostov.aif.ru/society/details/dveri_ne_otkryvayutsya_metro_v_rostove_moglo_zarabotat_cherez_god|title=Двери не открываются. Метро в Ростове могло заработать через год|author=Михаил Кругликов|date=2019-03-29|publisher=www.rostov.aif.ru|accessdate=2019-04-27|archive-date=2019-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190427161319/http://www.rostov.aif.ru/society/details/dveri_ne_otkryvayutsya_metro_v_rostove_moglo_zarabotat_cherez_god|deadlink=no}}</ref>. 2008 йылда метро төҙөү буйынса эштәр ҡайтанан тергеҙелә, 2013 йылда беренсе линияны проектлауға конкурс иғлан ителә, әммә 2015 йылда уҡ ул ғәмәлдән сығарыла. 2019 йылда проект буйынса фекер алышыу дауам итә, төҙөлөш алдағы 5 йылда башланыуы көтөлә<ref name="zakupki">{{cite web|url=https://zakupki.gov.ru/pgz/public/action/orders/info/common_info/show?source=epz&notificationId=8336137|title=Разработка проектной документации по объекту: «Первая линия Ростовского метрополитена (1 этап строительства)»|date=2015-01-14|publisher=Госзакупки|accessdate=2015-01-20|archive-date=2014-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20141105182104/http://zakupki.gov.ru/pgz/public/action/orders/info/common_info/show?source=epz&notificationId=8336137|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141105182104/http://zakupki.gov.ru/pgz/public/action/orders/info/common_info/show?source=epz&notificationId=8336137 |date=2014-11-05 }}</ref>, әммә ул 2015 йылда уҡ туҡтатыла<ref name="zakupki-otmena">{{Cite web|url = http://zakupki.gov.ru/pgz/printForm?type=NOTIFICATION&id=8399143|title = Извещение об отказе от размещения заказа №0358300087913000004 в ред. №23 от 30.10.2015|work = Разработка проектной документации по объекту: «Первая линия Ростовского метрополитена (1 этап строительства)»|date = 2015-10-30|access-date = 2016-02-04|archive-date = 2016-06-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20160602041145/http://zakupki.gov.ru/pgz/printForm?type=NOTIFICATION&id=8399143|deadlink = yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160602041145/http://zakupki.gov.ru/pgz/printForm?type=NOTIFICATION&id=8399143 |date=2016-06-02 }}</ref>. == Тарихы == === Беренсе проект (1980 йыл) === Ростовтағы метро тураһында тәүге тапҡыр 1960 йылдар аҙағында һүҙ алып барылды. Ул саҡта ер өҫтө тибындағы метрополитен тимер юл буйлап тиҙ йөрөшлө хәрәкәт ойоштороу планлаштырыла, ләкин тормошҡа ашырылмай<ref name="sokolov">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=E4OFgw4X2lM|title=Ростовское метро: мифы и реальность|author=Николай Соколов|date=2009-09-22|publisher=YouTube|accessdate=2013-03-07}}</ref>. Ҡала халҡы үҫә башлай, һәм 1979 йылда СССР Хөкүмәте ер аҫты метрополитены төҙөлөшөнөң техник-иҡтисади нигеҙен әҙерләргә ҡарар итә. Проект менән «Мосгипротранс» һәм «Армгипротранс» шөғөлләнә. 1980 йылдың мартында проектланған станциялар урынында инженер-геологик тикшеренеүҙәр башлана. Был эштәрҙең һөҙөмтәһе булып ике линия трассаһы торҙо: ҡаланың көньяғынан һәм төньяҡтан [[Батайск]]иға табан көнбайыштан<ref name="aifstory"/>. 1987 йылдың майында СССР Министрҙар Советы Ростов метрополитенын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Еревандың «Армгипротранс» белгестәре көнбайыштан көнсығышҡа табан йүнәлешенең беренсе линияһы проектын әҙерләй. 9 станция төҙөү күҙаллана: «Ворошиловская» (икенсе линияға күсеп ултырыусы), «Киров», «Театр майҙаны», «К. Маркс», «Шолохов майҙаны», «Сельмаш» һәм электр депоһы — беренсе сиратта; «Будёновская», «Вокзал» һәм артабан Стачка проспектынан көнбайышҡа — икенсе сиратта. 2000 йылда төҙөлөш тамамланырға тейеш була. Әммә 1989 йылда илдәге ҡатмарлы иҡтисади хәлгә бәйле бөтә эштәр ҙә туҡтатыла<ref name="aifstory"/>. === Икенсе проект (2010 йыл) === Проектҡа йәнә 2000-се йылдар башында әйләнеп ҡайталар<ref>{{cite web|url=http://www.rostov-gorod.ru/?ID=4504|title=МКУ «Управление Метро Ростова»|publisher=Городская Дума и Администрация Ростова-на-Дону|accessdate=2013-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130127201250/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=4504|archivedate=2013-01-27|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130127201250/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=4504 |date=2013-01-27 }}</ref>. 2008 йылда мэрия «Ростов метро идаралығы» муниципаль ҡаҙна учреждениеһы (МКУ) булдыра. 2010 йылдың майында ОАО «[[:ru:Метрогипротранс|Метрогипротранс]]<nowiki/>» институты Мәскәүҙең Генераль планы институты дәүләт унитар предприятиеһы менән берлектә 1980-се йылдарҙағы проекттар нигеҙендә буласаҡ Ростов метрополитены трассаһы буйынса тәҡдимдәр әҙерләй. 2011 йылдың 21 февралендә Дондағы Ростовта метрополитенды төҙөүгә инвестицияларҙы нигеҙләү дәүләт экспертизаһына ҡарауға тәҡдим ителә һәм ыңғай һығымта ала<ref name="expertiza">{{cite web|url=http://www.rostov-gorod.ru/?ID=16194|title=Предпроектная документация на строительство первой линии Ростовского метрополитена получила положительное заключение государственной экспертизы|date=2011-02-21|publisher=Городская Дума и Администрация Ростова-на-Дону|deadlink=no|accessdate=2013-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709174907/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=16194|archivedate=2014-07-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709174907/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=16194 |date=2014-07-09 }}</ref>. 2013 йылдың 18 ғинуарында метрополитендың тәүге линияһын урынлаштырыу өсөн биләмәне планлаштырыу һәм межалау проекты раҫлана<ref>{{cite web|url=http://www.rostov-gorod.ru/?ID=4520&DETAIL=275197|title=Об утверждении проекта планировки территории и проекта межевания территории линейного объекта «Первая линия Ростовского метрополитена (1 и 2 этапы строительства)»...|author=Администрация Ростова-на-Дону|date=2013-01-18|publisher=Городская Дума и Администрация Ростова-на-Дону|deadlink=no|accessdate=2013-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130410020859/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=4520|archivedate=2013-04-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160911140025/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=4520&DETAIL=275197 |date=2016-09-11 }}</ref>. Беренсе линия төҙөлөшөнөң проект документацияһын әҙерләү хаҡы 2014 йылда 945 миллион һумға баһалана<ref name="zakupki" /> (беренсе башланғыс суммаһы — 942 миллион һум). Проект эштәрен финанслау ҡала һәм өлкә бюджетына 2013—2016 йылдарҙа һалына<ref name="ARnD-2013-04-18">{{cite web|url=http://www.rostov-gorod.ru/?ID=4520&DETAIL=297506|title=Городская целевая программа «Развитие городского пассажирского транспорта и транспортной инфраструктуры в городе Ростове-на-Дону на 2011-2015 годы»|author=|date=2013-04-18|publisher=|deadlink=no|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130410020859/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=4520|archivedate=2013-04-10}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2015 йылда проектлауҙы тамамлау һәм 2016 йылда федераль программалар буйынса төҙөлөштө финанслауға дәғүә итеү ҡарала<ref name="MK-2012-12-06">{{cite web|url=http://rostov.mk.ru/news/2012/12/06/783993-proektirovanie-metro-oboydetsya-rostovu-v-960-millionov-rubley.html|title=Проектирование метро обойдется Ростову в 960 миллионов рублей|author=Алексей Швыдкий|quote=По словам заммэра, проектирование ростовской подземки планируют закончить в 2015 году, а уже в начале 2016 года — приступить к строительству первой ветки.|date=2012-12-06|publisher=[[Московский комсомолец]]|deadlink=no|accessdate=2013-03-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0pkEtKf?url=http://rostov.mk.ru/news/2012/12/06/783993-proektirovanie-metro-oboydetsya-rostovu-v-960-millionov-rubley.html#|archivedate=2013-03-10}}</ref>. Әммә 2013 йылдың декабрендә генә проектлауға конкурс иғлан ителә<ref name="konkurs2013">{{cite web|url=http://ria.ru/don/20131230/987380028.html|title=Конкурс на проектирование первой линии метро объявлен в Ростове|date=2013-12-30|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2014-07-04|archive-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506081206/http://ria.ru/don/20131230/987380028.html|deadlink=no}}</ref> һәм ғаризалар тапшырыу ваҡыты уларҙың булмауы сәбәпле бер нисә тапҡыр оҙайтыла. 2015 йылдың ғинуарында «Ростов метро идаралығы» 2016—2017 йылдарҙа Рәсәй иҡтисады тотороҡланғандан һуң 2018 йылда төҙөй башларға ниәтләй<ref>{{cite web|url=http://www.rostov-gorod.ru/?ID=29033|title=Новости МКУ «Управление Метро Ростова»|date=2015-01|publisher=Официальный портал городской Думы и Администрации города|accessdate=2015-02-15|archive-date=2016-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509062357/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=29033|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509062357/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=29033 |date=2016-05-09 }}</ref>. 2015 йылдың 8 июлендә «Ростов ҡалаһы метро идараһы» муниципаль ҡаҙна учреждениеһы «Дондағы Ростов ҡалаһының транспорт инфраструктураһы объекттарын төҙөү буйынса дирекция»һына ҡушылыу юлы менән үҙгәртеп ҡорола<ref>{{Cite news|title=В Ростове-на-Дону строительство метро вновь превращается в миф|url=https://regnum.ru/news/economy/1942871.html|work=ИА REGNUM|date=2015-07-14|accessdate=2020-04-28|archivedate=2018-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180921102057/https://regnum.ru/news/economy/1942871.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180921102057/https://regnum.ru/news/economy/1942871.html |date=2018-09-21 }}</ref> Ҡала мэры [[Чернышёв Михаил Анатольевич|Михаил Чернышев]] етәкселегендәге эш төркөмө лә ошоға оҡшаш яҙмышҡа дусар була. 2015 йылдың 30 октябрендә метрополитен ҡоролмаларын проектлауға конкурс ғәмәлдән сығарыла<ref name="zakupki-otmena" />, «Ростов Метро идаралығы» 2015 йылдың 10 ноябрендә эшләүҙән туҡтай. == Хәҙерге торошо == 2017 йылдың йәйендә Ростов өлкәһе губернаторы Ростов метрополитены проектының «реанимация»" пландары тураһында белдерә<ref>{{cite web|last=Степанов|first=Александр|title=В Ростове-на-Дону решили вернуться к теме строительства метро|url=https://www.rostov.kp.ru/online/news/2781158/|publisher=[[Комсомольская правда]]|date=2017-06-19|accessdate=2018-05-17|archive-date=2018-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180518054625/https://www.rostov.kp.ru/online/news/2781158/|deadlink=no}}</ref> өлөшләтә йәки тулыһынса ер өҫтө метроһы идеялары иғлан ителә<ref>{{cite web|last=Богомолов|first=Илья|title=Метро в Ростове-на-Дону будет преимущественно наземным|url=https://www.rostov.kp.ru/online/news/2925758/|publisher=[[Комсомольская правда]]|date=2017-11-09|accessdate=2018-05-17|archive-date=2018-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108062941/https://www.rostov.kp.ru/online/news/2925758/|deadlink=no}}</ref>. 2019 йылдың апрель башында Ростов өлкәһе губернаторы [[:ru:Голубев, Василий Юрьевич|Голубев]] [[:ru:Голубев, Василий Юрьевич|Василий]] метрополитен төҙөлөшөнә әҙерләнә башларға ҡуша. Уны 2024 йылдан да һуңға ҡалмайынса башларға йыйыналар<ref name="prep1"/><ref name="prep2"/>. 2019 йылдың 25 майында Ростов өлкәһе губернаторы Голубев Василий 2020 йылдың уртаһында метрополитен станцияларының (йәки тиҙ йөрөшлө трамвай) схемаһын проектлай башларға ҡуша, шул уҡ көндә метрополитен линиялары планы (йә иһә юғары тиҙлекле трамвай) күрһәтелә<ref>{{Cite web|url=http://dontr.ru/novosti/naznachena-data-nachala-proektirovaniya-liniy-metro-ili-skorostnogo-tramvaya-v-rostove/?|title=Назначена дата начала проектирования линий метро или скоростного трамвая в Ростове - DONTR.RU|publisher=dontr.ru|lang=ru|accessdate=2019-05-26|archive-date=2019-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527023313/http://dontr.ru/novosti/naznachena-data-nachala-proektirovaniya-liniy-metro-ili-skorostnogo-tramvaya-v-rostove/|deadlink=no}}</ref>. [[2021 йыл]]дың 24 июлендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте рәйесе урынбаҫары Марат Хөснуллин «Дондағы Ростовта метро төҙөү күҙалланмай» тип белдерҙе<ref>{{Cite web |url=https://rg.ru/2021/07/25/reg-cfo/husnullin-rasskazal-v-kakih-gorodah-postroiat-metro.html |title=Хуснуллин рассказал, в каких городах построят метро |access-date=2021-07-25 |archive-date=2021-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725024817/https://rg.ru/2021/07/25/reg-cfo/husnullin-rasskazal-v-kakih-gorodah-postroiat-metro.html |deadlink=no }}</ref>. == Линиялар == [[Файл:Проект Ростовского Метрополитена.png|мини|500x500пкс|Проектланған Ростов Метрополитенының схемаһы]] 2010 йылдың майында «Көнбайыш — Төньяҡ-Көнсығыш» линияһын төҙөргә ҡарар итеүҙәре хаҡында иғлан ителә. Был метро линияһы ҡаланың үҙәген автомобиль тығындарынан кәметергә тейеш. Сираттағы линия Стачки проспектындағы Левенцов торлаҡ үҙәгендә планлаштырылған, 17 метрлыҡ эстакаданан тимер юл вокзалы аша үтәсәк, артабан Ростовтың үҙәк урамы Ҙур Садовый һәм Совет урамдары аҫтынан Карл Маркс майҙанына тиклем дауам итә. Левенцов районында, 2-се ТЭЦ янында, линия өсөн электр депоһы төҙөү күҙаллана. «Левенцовская»" станцияһынан алып «Нахичеванская» станцияһына тиклем (Карл Маркс майҙаны) участканың тулы өлөшө 16 саҡрым тәшкил итергә тейеш. Линияның билдәләнгән участкаһында 12 станцияһы буласаҡ, уның эксплуатация оҙонлоғо — 15,8 саҡрым<ref>{{cite web|url=http://www.rostov-gorod.ru/?ID=13970|title=Схема первой линии Ростовского метрополитена|date=2013-03-21|publisher=Городская Дума и Администрация Ростова-на-Дону|accessdate=2013-04-01|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109110830/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=13970|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190109110830/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=13970 |date=2019-01-09 }}</ref>. Линия буйынса юл йөрөү ваҡыты 17,5 минуттан ашасаҡ. Төҙөлөштөң беренсе этабы 8 саҡрым булырға тейеш («Малиновский урамы» станцияһынан алып «Ворошиловская» станцияһына тиклем)<ref name="zakupki" />. 2013 йылдың ғинуар айында Ҙур Садовой урамы менән Будёнский проспекты киҫелешендә алдан планлаштырылған «Будённовская» станцияһы Ростов метрополитенының тәүге линияһы составына инмәүе билдәле булды<ref>{{Cite web |url=http://www.rostov-gorod.ru/?ID=4520&DETAIL=275197 |title=Об утверждении проекта планировки территории и проекта межевания территории линейного объекта «Первая линия Ростовского метрополитена (1 и 2 этапы строительства)» |access-date=2013-03-07 |archive-date=2013-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410020859/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=4520 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160911140025/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=4520&DETAIL=275197 |date=2016-09-11 }}</ref>. Беренсе линияның 1-се сиратын төҙөү хаҡы 2010 йылдың 4 кварталына ҡарата хаҡтарҙа 76,6 миллиард һумға баһалана<ref name="expertiza" />. Артабан линияны төньяҡ-көнсығышҡа, Ауыл хужалығы районына, һәм Левенцов районының көнбайышына табан оҙайтыу күҙаллана. Шул уҡ ваҡытта 13 станция урынлаштырылған линияның оҙонлоғо 22 саҡрым тәшкил итер ине. === Икенсе линия === Икенсе һәм артабанғы линияларҙы төҙөү 2025 йылдан һуңға планлаштырыла<ref>{{cite web|url=http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20468|title=Схема второй линии Ростовского метрополитена|publisher=Городская Дума и Администрация Ростова-на-Дону|accessdate=2013-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709190700/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20468|archivedate=2014-07-09|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709190700/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20468 |date=2014-07-09 }}</ref>. «Большая Садовая» станцияһынан (бында беренсе линияға күсереп ултыртыу күҙ уңында тотола) алып «Площадь Королёва» станцияһына тиклемге «Төньяҡ-Көньяҡ» линияһының тулы төҙөлөш оҙонлоғо 9,9 саҡрым тәшкил итә. Уның файҙаланыу оҙонлоғо 7,8 саҡрым тәшкил итергә тейеш, ә үтеү ваҡыты — 12,1 минут. Участкала 6 станция урынлаштырыу планлаштырыла: * «Большая Садовая» станцияһы (тәрәнлеге 37 м) Ҙур Садовая урамы һәм [[Пушкин урамы (Дондағы Ростов)|Пушкин]] урамдары араһындағы Ворошилоская проспекты аҫтынан тәғәйенләнә<ref>{{cite web|url=http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20464|title=Предпроектные предложения по станции «Большая Садовая» 2-й линии|publisher=Городская Дума и Администрация Ростова-на-Дону|accessdate=2013-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709175756/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20464|archivedate=2014-07-09|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709175756/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20464 |date=2014-07-09 }}</ref>. Станция пассажир тәғәйенләнешендәге төп нөктәләрҙең береһе, шулай уҡ Ростов метрополитенының икенсе линияһынан беренсе линия Ворошилов станцияһына , ҡала пассажирҙар транспортына (автобустарға һәм троллейбустарға) транспорт-күсеп ултырыу узелы булараҡ планлаштырыла. * «Площадь Гагарина» станцияһы (тәрәнлеге 41 м) бер үк исемле майҙанда урынлаштырырға тәҡдим ителә. Станция икенсе, өсөнсө һәм хорда линиялары араһында Ростов метрополитенының күсеп ултырыу быуындарының береһе итеп планлаштырыла<ref>{{cite web|url=http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20472|title=Предпроектные предложения по станции «Площадь Гагарина» 2-й линии|publisher=Городская Дума и Администрация Ростова-на-Дону|accessdate=2013-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709183435/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20472|archivedate=2014-07-09|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709183435/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20472 |date=2014-07-09 }}</ref>. * «Ленин проспекты» станцияһы (тәрәнлеге (38 м) Ленин проспектынан көньяҡтараҡ Нагибина проспекты аҫтына урынлаштырырға тәҡдим ителә<ref>{{cite web|url=http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20471|title=Предпроектные предложения по станции «Проспект Ленина» 2-й линии|publisher=Городская Дума и Администрация Ростова-на-Дону|accessdate=2013-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709170414/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20471|archivedate=2014-07-09|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709170414/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20471 |date=2014-07-09 }}</ref>. * «Конституцион майҙаны» станцияһы (тәрәнлеге (38 м) Конституция майҙаны аҫтында, Нагибин проспекты буйлап,Нариман урамы менән киҫешкән урында тәҡдим ителә<ref>{{cite web|url=http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20470|title=Предпроектные предложения по станции «Площадь Конституции» 2-й линии|publisher=Городская Дума и Администрация Ростова-на-Дону|accessdate=2013-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709184817/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20470|archivedate=2014-07-09|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709184817/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20470 |date=2014-07-09 }}</ref>. * «Космонавтар майҙан» станцияһы (тәрәнлеге (8 м) Космонавтар проспекты аҫтында, төньяҡтараҡ билдәләргә тәҡдим ителә<ref>{{cite web|url=http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20469|title=Предпроектные предложения по станции «Площадь Космонавтов» 2-й линии|publisher=Городская Дума и Администрация Ростова-на-Дону|accessdate=2013-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709164411/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20469|archivedate=2014-07-09|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709164411/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20469 |date=2014-07-09 }}</ref>. * «Королев майҙаны» станцияһы (тәрәнлеге (10 м) Королёв майҙанының төньяҡ майҙанынан Космонавтар проспекты аҫтында тәҡдим ителә<ref>{{cite web|url=http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20467|title=Предпроектные предложения по станции «Площадь Королёва» 2-й линии|publisher=Городская Дума и Администрация Ростова-на-Дону|accessdate=2013-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709190123/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20467|archivedate=2014-07-09|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709190123/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=20467 |date=2014-07-09 }}</ref>. Артабан [[Дон]] йылғаһы аша көньяҡҡа Батайск ҡалаһына һәм төньяҡҡа табан, [[Ростов өлкәһе|Ростов өлкәһенең]] [[:ru:Аксайский район|Аксай район]] ы биләмәһенә, линияны оҙайтыу күҙаллана. 11 станция урынлаштырыпған линияның тулы оҙонлоғо 14 саҡрым самаһы тәшкил итергә тейеш. === Өсөнсө линия === Ҡаланың Октябрьский һәм Пролетар райондарын хеҙмәтләндереүгә йүнәлтелә, киләсәктә линияны [[:ru:Аксай (Ростовская область)|Аксай]] ҡалаһына тиклем оҙайтыу планлаштырыла. Аксай ҡалаһы буйлап трассаны иҫәпкә алып, «Төньяҡ-көнбайыш — Көнсығыш» линияһының оҙонлоғо, 16 станция урынлаштырылып, яҡынса 19 саҡрым тәшкил итергә тейеш == Дондағы Ростов метроһы мәҙәниәттә == * Дондағы Ростов метроһы 2011 йылдың ғинуарында «[[:ru:Вселенная Метро 2033|Вселенная Метро 2033]]» серияһында сыҡҡан Руслан Мельниковтың «[[:ru:Метро 2033: Муранча|Муранча]]»" романында һүрәтләнә. * «Ростов метроһы» бард йыры фестивале. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == ** [http://metro-rostova.ru/ Ростовское метро — сайт Сергея Филатова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220324192741/http://metro-rostova.ru/ |date=2022-03-24 }} ** [https://www.youtube.com/watch?v=P3fB8H4ee7k Презентация метро Ростова-на-Дону. Видео] ** [https://www.youtube.com/watch?v=yTbdjmixMD8 В Ростове начали георазведку территорий под метро. Видео] [[Категория:Дондағы Ростов транспорты]] [[Категория:Метрополитен]] tdw72dio18m7ev0bopknfc02ozx3cp6 0 175800 1300504 1232288 2026-07-06T16:15:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300504 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Рьянов Ғәлимйән Рьян улы''' ([[1907]]—[[1990]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] составындағы 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының 3-сө батарея расчёты командиры. Гвардия өлкән сержанты<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/25-lichnyj-sostav-divizii/bukva-r/1628-rayanov-galim-yan-rayanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Раянов Галимьян Раянович]</ref>. == Биографияһы == Ғәлимйән Рьян улы Рьянов [[1907 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]] [[Тырнаҡлы]] улусы (артабан — [[БАССР]]-ҙың Малаяҙ, шунан — [[Салауат районы]]) [[Лаҡлы]] ауылында хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Лаҡлыла рус-башҡорт мәктәбендә белем ала. Һуғышҡа тиклем колхозда механизатор булып эшләгән. [[1941 йыл]]дың декабрендә Салауат район хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә алына. == Хәрби хеҙмәте == [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] формалаша башлаған осорҙа Рьянов Ғәлимйән 101-се айырым атлы-артиллерия дивизионы 120 миллиметрлы миномёт батареяһы расчёт командиры сифатында хеҙмәт итә. Был алыштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн 96 яугир һәм командир наградаға лайыҡ була. Миномёт батареяһы расчёты командиры Ғәлимйән Рьян улы Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән билдәләнә. Сталинград операцияһында ҡатнашып, гвардия өлкән сержанты Рьянов Ғәлимйән Рьян улы 300 километрҙан ашыу юл үтә, тиҫтәләгән тораҡ пункттарҙы фашист оккупацияһынан ҡотҡара. [[1943 йыл]]дың февралендә дивизия Донбасста дошман тылына ҡыйыу рейд ойоштора һәм Чернухино станцияһын яулай. Рьянов командалығындағы миномёт расчёты ныҡлы оборона биләй һәм бик күп дошманды ҡыра. [[1943 йыл]]дың 23 февралендә Орехово районында дивизия атлылары 3-сө гвардия армияһы частары менән ҡушыла. [[1943 йыл]]дың сентябрендә гвардия өлкән сержанты Рьянов Ғәлимйән [[Украина]]ның [[Чернигов өлкәһе]] биләмәләрен гитлерсыларҙан таҙартыуҙа ҡатнаша. Дошман Днепр аръяғына ҡаса. Рьянов үҙенең расчёты менән уң ярға сыға һәм дошман атакаларын кире ҡаға. [[1943 йыл]]дың көҙөндә Рьянов Ғәлимйән Рьян улы [[Белоруссия]] ерендә һуғыша һәм Мозырь ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша. Ҡыш үтеп, [[1944 йыл]]дың яҙы етеүгә, СССР дәүләт сиген үтә дивизия. Рьянов һәм уның миномёт расчёты, дошмандың Померан группировкаһын тар-мар итеүҙә, Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша<ref name="pamyat-naroda.ru">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie32970719/ Память народа. Раянов Галимьян Раянович]</ref>. Берлин операцияһы ваҡытында гвардия өлкән сержанты Рьянов Ғәлимйән Рьян улы Бранденбургты штурмлай. Ҡаһармалығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә ҡыйыу командир: {{цитата|1945 йылдың 22 апрелендә иптәш Раянов Ленитц тораҡ пункты өсөн алышта, миномётынан ут асып, 13 немец һалдатын юҡ итте. Дошман нығытмаға әйләндергән ике йортто емерҙе. Тимер юл күперенә дүрт тапҡыр тура тейҙерҙе. 1945 йылдың 25 апрелендә Бранденбург ҡалаһы өсөн һуғышта үҙенең миномёт уты менән өс ҡат ҡалын таҡталар менән түшәлгән ике блиндажды ҡырҙы. Бер дошман пулемёты утын тонсоҡторҙо һәм кавалерия полктарына алға хәрәкәт итеү мөмкинлеген асты<ref name="pamyat-naroda.ru">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie32970719/ Память народа. Раянов Галимьян Раянович]</ref>.|}} Шулай итеп яугир, Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов һәм Кутузов орденлы 16-сы Чернигов гвардия (112-се) кавалерия дизизияһы сафында [[Дон]]дан алып [[Эльба]]ғаса юл үтә. == Һуғыштан һуңғы тормошо == [[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң, Ғәлимйән Рьян улы Хамматов исемендәге тыуған колхозында механизатор булып эшләне. Бригадир ҙа, ферма мөдире лә булды. <!-- https://1418museum.ru/heroes/8516005/ сайтында Рьянов Ғәлимйән 1945 йылдың 19 ғинуарында вафат булған тигән хаталы мәғлүмәт бар--> Ҡатыны Сәрүәриә менән биш бала үҫтерҙе. Лаҡлы урта мәктәбенең «Ҡыҙыл ҡәнәфер» крайҙы өйрәнеүселәре менән осрашты, 112-се дивизияла хеҙмәте тураһында хәтирәләре менән бүлеште. Ғәлимйән Рьян улы аҙ һүҙле, тыйнаҡ холҡло, оҫта ҡуллы ине: талдан ҡаҙ оялары, кәрзиндәр үрҙе, көйәнтәләр яһаны. == Ғаиләһе == Балалары: өлкән улы Имбирь 1937 йылғы. Златоуст металлургия заводында токарь булып эшләне. Ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерҙе. Улы Әмир 1939 йылғы. Салауат районы Хамматов исемендәге колхозда механизатор булып эшләне. Ҡатыны Ирина Кәрим ҡыҙы менән дүрт ҡыҙ үҫтерҙе: Марина - Әшә ҡала хәстәханаһында фельдшер-лаборант, Лидия Өфө ҡалаһында йәшәй, сауҙа хеҙмәткәре, ике бала тәрбиәләй. Эльвира Шамонино ауылы балалар баҡсаһында музыка тәрбиәсеһе, өс бала әсәһе. Лена Иглин ҡасабаһында йәшәй, ике бала үҫтерәләр. Ҡыҙы Рүзидә 1948 йылғы Тольятти ҡалаһындағы ВАЗ предприятиеһында копировщица булып эшләне. Ҡыҙы Эльза Өфө витамин заводында маркировщица булып эшләне. Улы Аданис 1954 йылғы, төҙөүсе. Ҡатыны Айгөл менән ҡыҙ һәм ул үҫтерҙе. Улы Рөстәм Эҫем ҡалаһында Газпром предприятиеһында иретеп йәбештереүсе булып эшләй. == Наградалары == * III дәрәжә [[Дан ордены]] (28.07.1944) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (30.05.1945) * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943) * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]<ref>[https://ok.ru/profile/565126235206/statuses/70285414902598 Юбилейная награда Раянова Галимьяна Раяновича]</ref> * күп һанлы юбилей миҙалдары == Хәтер == Рьянов Ғәлимйән Рьян улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Салаватский район, т. 9, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03</ref> һәм БР-ҙың [[Салауат районы]] [[Лаҡлы]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән<ref>[https://ok.ru/profile/565126235206/statuses/70285414902598 Лаклинская модельная библиотека]</ref>. == Сығанаҡтар == * ЦАМО шкаф 72а, ящик 22 * ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 52, ящик 15. Номер документа 84 == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/25-lichnyj-sostav-divizii/bukva-r/1628-rayanov-galim-yan-rayanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Раянов Галимьян Раянович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie32970719/ Память народа. Раянов Галимьян Раянович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}} * [https://ok.ru/profile/565126235206/statuses/70285414902598 Юбилейная награда Раянова Галимьяна Раяновича] * [https://1418museum.ru/heroes/8516005/ Дорога памяти. Раянов Галимьян Раянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201528/https://1418museum.ru/heroes/8516005/ |date=2021-06-24 }} * [https://ok.ru/profile/565126235206/statuses/70285414902598 Лаклинская модельная библиотека] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1907 йылда тыуғандар]] [[Категория:1990 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] cftt2qu11kkaap5pserqck6owmsugzc 0 177837 1300518 1284341 2026-07-06T22:18:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300518 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Самсонов Владимир Парфеньевич''' ([[1922 йыл|1922]]—[[1989]]) — СССР ғалимы, физика-математика фәндәре кандидаты. == Биографияһы == Владимир Парфеньевич Самсонов 1922 йылдың 3 ғинуарында Яҡут өлкәһе Нюрбин улусының Александровский ауылында Яҡутстанда билдәле уҡытыусылар Самсоновтар — Парфений Никитичтың ([[РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы]]) һәм Надежда Евменьевнаның ([[Яҡут АССР-ы]] мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы) ғаиләһендә тыуған. Уның ағалары: Александр һәм Николай. Мәктәптә яҡшы өлгәш күрһәтеп, комсомолец була. Мәктәпте тамамлағандан һуң [[Ҡыҙыл Армия]] сафында хеҙмәт итә, ә 1942 йылдың сентябрендә [[Бөйөк Ватан һуғышы]] фронттарында һуғыша<ref>[https://1418museum.ru/heroes/14894444/ САМСОНОВ ВЛАДИМИР ПАРФЕНТЬЕВИЧ (ПАРФЕНЬЕВИЧ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916161222/https://1418museum.ru/heroes/14894444/ |date=2021-09-16 }}</ref>. Артиллерияның кесе командирҙар курсын тамамлап, Волхов фронтына ебәрелә. Бер нисә тапҡыр яралана һәм һәр тапҡыр госпиталдәрҙән хәрәкәттәге армияға ҡайта. Һуғыштан һуң тыуған иленә ҡайта һәм Яҡутстан педагогия институтын тамамлай (хәҙ [[М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты]]). Юғары уҡыу йортон тамамлағас, СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең яҡут филиалына эшкә инә {{S|(ЯФ СО АН СССР)}} — тәүҙә өлкән лаборант, аҙаҡ кесе ғилми хеҙмәткәр була. 1968 йылдан 1977 йылдың апреленә тиклем ғилми секретарь, ә 1977 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем — яҡут космофизик тикшеренеүҙәр һәм аэрономия институты директоры урынбаҫары (ИКФИА), унда ғүмер буйы шунда эшләй. В.П. Самсонов Яҡутстанда космофизик тикшеренеүҙәрҙең  башында тора, поляр балҡыштарҙы өйрәнеү өсөн Бөтә Союз станциялар селтәрен ойоштороусылары араһында була. 1971 йылда [[Мәскәү]]ҙә «Тонкая структура пространственно-временного распределения полярных сияний» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01009869714 Диссертация кандидата физико-математических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916162351/https://search.rsl.ru/ru/record/01009869714 |date=2021-09-16 }}</ref> Самсонов Владимир — бер нисә ғилми уйлап табыу авторы, шуларҙың береһе СССР халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәзмәһенең бронза миҙалы менән билдәләп үтелә. СССР Фәндәр академияһы Себер бүлеге Президиумы ҡарамағындағы космофизика һәм радиофизика фәнни советы ағзаһы, поляр балҡышы һәм төнгө күк йөҙө яҡтылығы эшсе төркөмө һәм СССР Фәндәр академияһы Президиумы ҡарамағындағы Ведомство-ара Геофизика комитетының ионосфера секцияһы, геомагнетизм һәм аэрономия халыҡ-ара ассоциацияһының баҫып инеүҙәр зонаһы буйынса ағза булып тора. Уның етәкселегендә бер нисә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. Ғилми эш менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — институттың партбюро секретары һәм рәйесе булып һайлана, СССР Фәндәр академияһы Себер бүлеге яҡут филиалының профком һәм партком секретары урынбаҫары, Саха республикаһы Тыныслыҡты яҡлау комитеты була. Яҡутсан КПСС өлкә комитетының һәм «[[:ru:Знание_(общество)|Знание]]» йәмғиәтенең штаттан тыш лекторы була. 1989 йылдың 26 авгусында [[Якутск]]та вафат була. == Ҡаҙаныштары == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]], шулай уҡ күп кенә миҙалдар менән бүләкләнгын, улар араһында «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы һәм «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары бар. * СССР ВДНХ бронза миҙалы менән бүләкләнгән. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.polkmoskva.ru/people/1128018/ Самсонов Владимир Парфеньевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916151222/https://www.polkmoskva.ru/people/1128018/ |date=2021-09-16 }} * [https://dshi2.saha.muzkult.ru/media/2020/04/26/1255498184/Samsonov_VP_Geroj_VOV.pdf Самсонов Владимир Парфеньевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916162353/https://dshi2.saha.muzkult.ru/media/2020/04/26/1255498184/Samsonov_VP_Geroj_VOV.pdf |date=2021-09-16 }} * [http://prez.ysn.ru/?p=1189 О САМСОНОВЕ ВЛАДИМИРЕ ПАРФЕНТЬЕВИЧЕ] * [https://ikfia.ysn.ru/news/bessmertnyj-polk-ikfia-so-ran/ Бессмертный полк ИКФИА СО РАН] * [https://www.1sn.ru/224162.html В Якутске открылась военная выставка «Во славу Родины»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916162350/https://www.1sn.ru/224162.html |date=2021-09-16 }} [[Категория:Якутск дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы артиллеристары]] [[Категория:ВДНХ-ның бронза миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1989 йылда вафат булғандар]] [[Категория:26 августа вафат булғандар]] [[Категория:Саха Республикаһында тыуғандар]] [[Категория:1922 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 ғинуарҙа тыуғандар]] 40fr80xnxep2gagrlb2lw42iwlvr87h 0 180094 1300535 1288330 2026-07-07T06:05:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300535 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Смородин Георгий Степанович''' ([[1 апрель]] ([[14 апрель]]) [[1905 йыл]], Сёльский ауыл биләмәһе, Вереино ауылы — [[17 апрель]] [[1986 йыл]], [[Симферополь]]) — [[СССР]]-ҙың ғалим-агрономы, [[Фән докторы|ауыл хужалығы фәндәре докторы]], профессор. 30-ҙан ашыу ғилми хеҙмәт авторы.<ref name="bashenc">[http://rus.bashenc.ru/index.php/8-spisok/6676-smorodin-georgij-stepanovich СМОРОДИН Георгий Степанович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Биографияһы == Георгий Степанович Смородин 1905 йылдың 1 (14) апрелендә [[Пермь губернаһы]]<nowiki/>ның Вереино ауылында тыуған. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]]/[[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы. === Белеме === 1921—1923 йылдарҙа Пермь политехникумының эш бүлегенә уҡырға инә<ref name="cfuv">[https://cfuv.ru/smorodin-georgijj-stepanovich Смородин Георгий Степанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922205426/https://cfuv.ru/smorodin-georgijj-stepanovich |date=2020-09-22 }}</ref> 1930 йылда [[Пермь дәүләт университеты]]н (ауыл хужалығы факультеты) тамамлай, ә 1941 йылда Мәскәүҙә Маркс-Энгельс-Ленин институтын тамамлай (һуңыраҡ — Марксизм-ленинизм институты). Һарытау ауыл хужалығы институтында «Агротехническая оценка тракторных плугов на чернозёмах и серых лесных почвах Башкирии» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1958 йылда К.А.Тимирязева исемендәге ауыл хужалығы академияһында «Агрофизические свойства чернозёмов Южного (Башкирского) Предуралья и особенности их обработки» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01008438942 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора сельскохозяйственных наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205052854/https://search.rsl.ru/ru/record/01008438942 |date=2020-12-05 }}</ref> === Эшмәкәрлеге === Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1929—1930 йылдарҙа Уралсовхозтрестың «Подовинный» совхозында агроном булып башлай. 1930—1931 йылдарҙа Ҡыҙыл армия сафында хеҙмәт итә, артиллерия дивизионы курсанты була. Демобилизацияланғандан һуң, 1931—1937 йылдарҙа [[Өфө]]<nowiki/>лә Башҡортостан малсылыҡ һәм игенселек институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1937—1941 йылдарҙа — Башҡорт баҫыусылыҡ станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре һәм бүлек мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу менән армия сафына алына, 1941 йылдың июненән 1942 йылдың февраленә тиклем [[Хабаровск крайы]]<nowiki/>нда 50-се запастағы артиллерия полкының взвод командиры була. 1942 йылдан — Төньяҡ-Көнбайыш фронтта 48-се гвардия артиллерия полкының взвод командиры. 1943 йылдың ғинуарынан 1945 йылдың декабренә тиклем — 4-се Украина һәм 3-сө Балтик буйы фронттарында 3-сө гвардия уҡсылар дивизияһының 22-се батарея командиры<ref name="cfuv"/> Һуғыш тамамланғандан һуң, 1946—1949 йылдарҙа Георгий Смородин Башҡортостан тәжрибә станцияһы директоры урынбаҫары һәм бүлек мөдире була. 1949—1950 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт педагогия институтының доценты (хәҙер [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]). 1950—1965 йылдарҙа — Башҡортостан ауыл хужалығы институтының кафедра мөдире (хәҙер [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]).<ref>[https://bsau.ru/education/faculties/agro/ Факультет агротехнологий и лесного хозяйства]</ref> [[Ҡырым]]<nowiki/>ға күсеп, 1965 йылдан алып 1970 йылға тиклем Ҡырым ауыл хужалығы институтының игенселек кафедраһы мөдире була; 1970—1971 йылдарҙа шул уҡ институтта дөйөм игенселек кафедраһының профессор-консультанты. 1972 йылдан 1974 йылға тиклем Г.С. Смородин М.В. Фрунзе исемендәге Симферополь милли университетының (хәҙер В.И. Вернадский исемендәге Таврия милли университеты) биология методикаһы һәм ауыл хужалығы производствоһы нигеҙҙәре кафедраһы буйынса ғилми-тикшеренеү секторының өлкән хеҙмәткәр-консультанты була; 1974 йылдан 1975 йылға тиклем ошо уҡ университетта ғилми-тикшеренеүҙәр секторының СССР физик географияһы кафедраһы буйынса өлкән ғилми хеҙмәткәр. Уның етәкселегендә фән кандидаты ғилми дәрәжәгә дәғүә итеп, ун диссертация яҡлана. Георгий Степанович Смородин 1986 йылдың 17 апрелендә Симферополдә вафат була. == Ҡаҙаныштары == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], (1944), II дәрәжә Ватан һуғышы (1944) һәм I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (ике тапҡыр, 1945 йылдың апрель һәм май айҙарында), шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнә, улар араһында «Сталинградты обороналаған өсөн» һәм «Кенигсберг алған өсөн» миҙалдары бар. * «Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре» (1965) һәм «РСФСР-ҙың атҡаҙанған агрономы» (1977).<ref name="bashenc"/> маҡтаулы исемдәренә лайыҡ була. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://museum.cfuv.ru/wp-content/uploads/2019/01/professors_of_cfuv_v3.pdf Профессора Крымского федерального университета им. В. И. Вернадского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006134246/http://museum.cfuv.ru/wp-content/uploads/2019/01/professors_of_cfuv_v3.pdf |date=2021-10-06 }} * [https://pamyat-naroda.su/awards/37771353 Георгий Степанович Смородин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025162158/https://pamyat-naroda.su/awards/37771353 |date=2021-10-25 }} * [http://odasib.ru/openarchive/Portrait.cshtml?id=Xu1_pavl_635766969644249164_1595 Открытый архив СО РАН — Смородин Георгий Степанович] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары]] [[Категория:1986 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1905 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Кенигсбергты алған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ауыл хужалығы фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:16 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:14 апрелдә тыуғандар]] d1gibsxausy7j98bh3ckp8vgddxxkdf 0 183337 1300534 1284359 2026-07-07T05:54:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300534 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Смертина Татьяна Ивановна''' ([[2 декабрь]] [[1948 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] шағирәһе, тәржемәсе; [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы ([[1979 йыл|1979]]). [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты ([[1985 йыл|1985]]), Бөтә Рәсәй [[Есенин Сергей Александрович|Есенин]] премияһы ([[1995 йыл|1995]]), Н. А. Заболоцкий исемендәге премия лауреаты ([[2003 йыл|2003]]). == Биографияһы == Т.И. Смертина [[1948 йыл]]дың [[2 декабрь|2 декабрендә]] [[Киров өлкәһе]]нең Арбаж районы Сорвижи ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа<ref>{{Cite web|url=http://www.viv-dmitrov.ru/index.php?page=view&id=170|title=Издательский дом вести<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2008-11-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090716103856/http://www.viv-dmitrov.ru/index.php?page=view&id=170|archivedate=2009-07-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090716103856/http://www.viv-dmitrov.ru/index.php?page=view&id=170 |date=2009-07-16 }}</ref> (ғаиләлә бер кем дә әҙәбиәт менән шөғөлләнмәй). 5 йәшенән шиғырҙар ижад итеп һәм уларҙы ауыл сәхнәһендә уҡый башлай. Беренсе баҫмалары — район гәзитендә. Сорвиж урта мәктәбен һәм М. Гоький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай. «Смена», «Огонек», «Крестьянка», «Сельская молодежь», «Москва», «Юность», «Наш современник», «Новый мир», «Октябрь», «Работница», «Полярная звезда», «Подъем», «Дон», «День и ночь» журналдарында, «Литреатурная Россия», «Литературная газета», «Книжное обозрение», «Русь святая», «Культура» аҙналыҡтарында баҫылып сыға. Шиғырҙары телевидение һәм радио аша яңғырай. Татьяна Смертина бик күп китаптар авторы: «Брусничный огонь», «Черничная царица», «Венец из ярых пчёл», «Синевластье глаз», «Край Света», «Село Сорвижи» һ.б. 1985 йылда «Село Сорвижи» һәм «Марья — зажги снега»шиғырҙар китабы өсөн Ленин комсомолы премияһы ала. [[1979 йыл]]дан [[СССР Яҙыусылар союзы|СССР]] Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[СССР Яҙыусылар союзы|СССР]] Яҙыусылар союзының идара ағзаһы. Шиғриәт академияһының ағза-корреспонденты. [[Мәскәү]]ҙә йәшәй һәм эшләй. == Библиографияһы == ; Шиғыр китаптары * Ягодиночка. — {{М.}}: Советский писатель, 1976. — 80 с. * Село Сорвижи: Стихотворения. — [Худож. Е. Медведева.] — {{М.}}: Молодая гвардия, 1982. — 110 с.; 25 000 экз. * Марья — зажги снега: Месяцеслов. — [Худож. И. Гусева.] — {{М.}}: Советский писатель, 1982. — 144 с.; 20 000 экз. (2-е издание — 1987) * Венец из ярых пчел: Поэма-сказание. — {{М.}}: Современник, 1986. — 171 с. * Брусничный огонь. — {{М.}}: Молодая гвардия, 1987. — 142 с. * Гусиное перо: Стихи / [Для дошкольного возраста]. — {{М.}}: [[Балалар әҙәбиәте|Детская литература]], 1990. — 18 с. * Лето-летечко: [Стихи для дошкольного возраста]. — Новосибирск: Новосибирское книжное издательство, 1990. — 14 с. * Дева Льняница. — {{М.}}: Современник, 1991. — 175 с. * Черничная царица: Сказка и стихи / [Для младшего школьного возраста] — {{М.}}: Малыш, 1991. — 39 с (2-е издание — 1998) * Травник. — {{М.}}: Советский писатель, 1992. — 284 с. * Синевластье глаз. — {{М.}}: СПАС, 1994. — 63 с. * Танец персиянки: Венцы стихов. — {{М.}}: СПАС, 1995. — 48 с. * Мой конь, мой сон… — {{М.}}: Рекламная библиотечка поэзии, 1995. — 7 с. * Край света. — Владимир: Владимирская областная типография, 1996. — 94 с. * Призрак розы. — {{М.}}: СПАС, 1997. — 79 с. * Анемоны. — {{М.}}: СПАС, 1999. — 96 с. * Лунная ящерка: Новые стихи. — {{М.}}: СПАС, 2000. — 96 с. * Жемчужная душа: Новые стихи. — {{М.}}: Московская городская организация Союза Писателей России, 2001. — 96 с. * За обманутых помолюсь: Стихи. — {{М.}}: Издательский дом Вести, 2009. — 320 с. ; Тәржемәләр китабы * «Вестник радуги» Жале (Бади Жале Абулгасем): Стихи. / Переводы с персидского Татьяны Смертиной и Владимира Солоухина. — {{М.}}: Сов. писатель, 1990. – 128 с. * «Двадцать лепестков» Фарзона (Ходжаева Иноят Юнусовна): Стихи. / Перевела с таджикского Татьяна Смертина. — {{М.}}: Сов. писатель, 1990. – 174с. * «Песнецвет». Валентина Изилянова: Стихи. / Перевела с марийского Татьяна Смертина. — [[Йошкар-Ола]]: Марийское книжное изд-во, 1995. – 96 с. * «Камень счастья». [[Туғыҙбаева Факиһа Һаҙый ҡыҙы|Факия Тугузбаева]]: Стихи. / Перевела с башкирского Татьяна Смертина. — [[Өфө|Уфа]], Башкирское изд-во «КИТАП», 1998. – 182 с. == Өҙөктәр == Балкар яҙыусыһы Теппеев Алим Магомедович Смертина тураһында былай тип яҙа: {{Цитата башы}} Һеҙ —  донъялағы гөнаһтар өсөн оялып йөрөүсе, күкте шулай асыҡ итеп күреүсе, уның нурҙарын ишетеүсе ер  өҫтөндә йәшәүсе берҙән-бер кеше<ref>Алим Теппеев. Письмо Татьяне Смертиной. // Литературная Россия, 2003, 29 августа (№ 35). — С. 15.</ref>. {{Цитата аҙағы}} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * СССР [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе|ВДНХ]] дипломы һәм «Яҙғы тауыштар» сәнғәттәр байрамында шиғри еңеүе өсөн миҙал (1971) * «Литературная Россия» гәзите премияһы (1976) * «Смена» журналы премияһы (1981) * ВЛКСМ Үҙәк Комитеты конкурсы дипломы һәм [[СССР Яҙыусылар союзы]]<nowiki/>ның Н.Островский исемендәге премияһы (1982) * [[Ленин комсомолы премияһы]] (1985) — «Село Сорвижи» (1982) һәм «Марья — зажги снега» (1982) шиғырҙар китабы өсөн (1982) * «Литературная газета» премияһы (1986) * «Советская женщина» журналы премияһы (1991) * «Смена» журналы премияһы (1995) * Бөтә Рәсәй Есенин премияһы (1995) * Бөтә Рәсәй Н.А. Заболоцкий. премияһы (2003) * Сорвижи ауыл китапханаһы Татьяна Смертина хөрмәтенә — Смертина Татьяна исемендәге китапхана тип аталған (2003) == Сығанаҡтар == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://magazines.gorky.media/authors/s/tatyana-smertina Татьяна Смертина в «Журнальном зале»]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://moscowwriters.ru/TVOR-P/s/smertina_t/smertina_t-tv.htm Страница на сайте «Московские писатели»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210511063534/http://moscowwriters.ru/TVOR-P/s/smertina_t/smertina_t-tv.htm |date=2021-05-11 }} * [https://search.rsl.ru/ru/search#q=Смертина%2C%20Татьяна%20Ивановна Татьяна Смертина. Российская государственная библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=Смертина%2C%20Татьяна%20Ивановна |date=2019-11-26 }} * [https://primo.nlr.ru/primo_library/libweb/action/search.do;jsessionid=39F9C6A61FA008DB09A18F47178CBE47?fn=search&ct=search&initialSearch=true&mode=Basic&tab=default_tab&indx=1&dum=true&srt=rank&vid=07NLR_VU1&frbg=&vl%28freeText0%29=Татьяна+Смертина&scp.scps=scope%3A%28MAIN_07NLR%29 Татьяна Смертина. Российская национальная библиотека] * [http://t-smertina.narod.ru/ Сиреневый сайт Татьяны Смертиной] * [http://smertina1.livejournal.com/ «Лунный монитор» — Дневник Татьяны Смертиной] * [https://web.archive.org/web/20080324233305/http://www.kotelnich.info/about/smertina/ Страница на сайте города Котельнич] * [http://lit.lib.ru/s/smertina_t_i/ Lib.Ru/Современная литература: Смертина Татьяна Ивановна: Квантовая поэзия] * [http://www.youtube.com/user/smertina/ Татьяна Смертина, авторский канал на YouTube] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Соцреалист яҙыусылар]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Рус шағирҙары]] [[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]] [[Категория:Башҡорт теленән тәржемәселәр]] [[Категория:XXI быуат тәржемәселәре]] [[Категория:Рәсәй тәржемәселәре]] [[Категория:СССР тәржемәселәре]] [[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1948 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 декабрҙә тыуғандар]] 9qwm0atip6uc1szu4ezsithjgrnv6nz 0 183747 1300528 1189264 2026-07-07T04:06:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300528 wikitext text/x-wiki {{Карточка компании | company_name = Силәбе трактор заводы | изображение = Chelyabinsk tractor factory 1930s.jpg | подпись = Цехтар янында Сталинец-65 тракторҙары, 1930-сы йылдар. | company_logo = | company_type = | листинг на бирже = | company_slogan = | foundation = [[1933]] | location = {{флагификация|Россия}}: [[Челябинск]] | industry = [[Машиностроение]] | products = [[Трактор]]дар, двигателдәр, запас частар | revenue = | operating_income = | net_income = | num_employees = 6 мең кеше | homepage = http://www.chtz.ru | lat_deg = 55 | lat_min = 09 | lat_sec = 20 | lat_dir = N | lon_deg = 61 | lon_min = 28 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | region = RU }} {{Награды организации|{{Орден Ленина|тип=организация}} {{Орден Ленина|тип=организация}} {{Орден Ленина|тип=организация}} {{Орден Кутузова 1 степени|тип=организация}} {{Орден Трудового Красного Знамени|тип=организация}} {{Орден Красной Звезды|тип=организация}} {{орден Дружбы (Вьетнам)|тип=организация}}}} '''Силәбе трактор заводы''' ([[1941 йыл|1941 йыл 6 октябренә]] тиклем— '''И. В. Сталин исемендәге Силәбе трактор заводы''', 1958 йылдың 20 июненә тиклем — '''Силәбе ҡалаһындағы Танк сәнәғәәте халыҡ комиссариатының Киров заводы'''<ref>{{Book-chel|623|''Шмакова Н. П.'' Кировский завод наркомата танковой промышленности}}</ref> (ЧКЗ, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында — 100-сө һанлы завод), 1971 йылдың 10 ноябренән 1992 йылдың 1 октябренә тиклем — '''«В. И. Ленин исемендәге Силәбе трактор заводы» производство берекмәһе''') — тәгәрмәсле һәм сылбырлы тәгәрмәсле машиналар эшләү һәм юл-төҙөлөш техникаһы (бульдозер, трубоукладчик, фронталь погрузчиктар, мини-трактор), [[эске яныулы двигатель]], машинаның запас частарын һәм башҡа юғары технологиялы машина төҙөлөшө продукцияһын етештереү буйынса предприятие. Халыҡ араһында киң таралған «Танкоград» исеме менән билдәле<ref name="vov_en_1985_707">{{Китап|автор=|часть=«Танкоград»|ссылка часть=|заглавие=Великая Отечественная война 1941-1945: энциклопедия|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=Гл. ред. М. М. Козлов|издание=|место=|издательство=|год=1985|том=|страницы=707|столбцы=|страниц=832|серия=|isbn=|тираж=500000|ref=}}</ref><ref name="vov_en_1985_779">{{Китап|автор=|часть=Челябинский тракторный завод|ссылка часть=|заглавие=Великая Отечественная война 1941-1945: энциклопедия|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=Гл. ред. М. М. Козлов|издание=|место=|издательство=|год=1985|том=|страницы=779|столбцы=|страниц=832|серия=|isbn=|тираж=500000|ref=}}</ref>. Эшселәр һаны — 6 меңдән ашыу кеше. Предприятие биләгән поизводство майҙаны 1,2 миллион м2 тәшкил итә. «Силәбе трактор заводы — Уралтрак» ЯСЙ — предприятие операторы (хужаһы). == Силәбе трактор заводы тарихы == === Һуғышҡа тиклем === [[Файл:Памятник «Первенец ЧТЗ - трактор С-60» f016.jpg|слева|мини|Силәбе трактор заводы идаралығы бинаһы алдында «ЧТЗ-ның тәүге тракторы — С-60 „Сталинец“]] [[Файл:Трактор С-65 вид1.jpg|мини|„АвтоВАЗ“ ААЙ-енең техника музейында Сталинец-65 һәйкәле ([[Тольятти]])]] [[Файл:Planierraupe T-100 (hinten rechts).jpg|мини|Т-100 тракторы базаһындағы [[ДЗ-54]] бульдозеры (1955)]] СССР Советтарының 5-се съезында 1928—1932 йылдарҙағы беренсе биш йыллыҡ планын үтәү сиктәрендә Силәбе ҡалаһында трактор заводы төҙөү күҙ уңында тотолған. [[1929 йыл]]дың 29 майында Халыҡ Комиссарҙары Советы Уралда трактор заводы төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Заводтың етештереү ҡеүәте йылына 40 мең трактор кимәлендә планлаштырыла. Беренсе тракторҙың прототибы сифатында америка тракторы Caterpillar 60 һайлана. Завод төҙөлөшөнә АҠШ һәм башҡа илдәрҙең белгестәре йәлеп ителә. Заводты проектлауҙы Детройт ҡалаһынан (АҠШ) „Альберт Кан Инкорпорейтед“ фирмаһы тормошҡа ашыра<ref>[http://archvuz.ru/numbers/2009_2/ia1 Меерович М. Г. Альберт Кан в истории советской индустриализации.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100130070118/http://archvuz.ru/numbers/2009_2/ia1 |date=2010-01-30 }}</ref>, был фирма [[Сталинград трактор завод]]ын проектлаған (ә унан алда, 1929—1933 йылдарҙағы Бөйөк депрессияға тиклем — Форд заводын һәм АҠШ-тың башҡа заводтарын проектлаған билдәле американ архитекторы Альберт Кан (1869—1942)<ref>[https://web.archive.org/web/20100104210840/http://www.expert.ru/printissues/expert/2010/01/ura_u_nih_depressiya/ Ж-л „Эксперт“ № 1 (687)/28 декабря 2009. Максим Рубченко (редактор отдела экономики). Ура, у них депрессия!]</ref>. Совет яғынан архитекторҙар Фисенко, Анатолий Степанович, В. Швецов һәм А. Величкин проектланы<ref>{{статья|автор=Меерович М. Г.|заглавие=Архитектор в советской истории. Анатолий Фисенко и Альберт Кан|ссылка=http://archi.ru/lib/publication.html?id=1850569787|издание=Проект-Байкал|год=2009|номер=20|страницы=156—161}}</ref><ref>{{статья|автор=С. Демидов, А. Хрусталёв|заглавие=Анатолий Степанович Фисенко|издание=Архитектуры СССР|год=1982|номер=9|страницы=51}}</ref>. Төҙөлөштө 1929 йылда булдырылған „Тракторострой“ тресы тормошҡа ашырҙы<ref>{{book-chel|4432|Фиста Т. В. ''Челябтракторострой''}}.</ref>. Трест етәксеһе Ловин К. П. тарафынан 1930 йылдың мартында Детройтта „Силәбе тракторплэнт“ проект бюроһы ойошторола һәм 1930 йылдың 1 июненә „Гипромез“ Ленинград проект институтының эскиз проекты нигеҙендә заводтың генераль планы әҙерләнә<ref>{{book-chel|4360|Шмакова. Н. П. ''Челябинск трактор плэнт''}}.</ref><ref>{{book-chel|1225|Шмакова. Н. П. ''Ловин Казимир Петрович''}}.</ref>. Бюро 40 СССР белгесенән һәм 12 Америка Ҡушма Штаттар белгесенән торған. 1930 йылдың аҙағында төҙөлөш килеп сыҡҡан төрлө ауырлыҡтар арҡаһында хәүеф аҫтында ҡала, шуға бәйле ВКП (б) ҮК-ның „Силәбе трактор заводы төҙөлөшө барышы тураһында“ ҡарары ҡабул ителә, уның үтәлешен контролдә тотоу [[Шверник Николай Михайлович]]ҡа йөкмәтелә<ref>{{book-chel|1848|Шмакова Н. П. ''О ходе строительства Челябинского тракторного завода''}}.</ref>. [[1933 йыл]]дың [[15 май]]ында йыйыу цехы ҡапҡаһынан беренсе сылбырл тәгәрмәсле „Сталинец-60“ тракторы (С-60) сыға. Әммә завод рәсми рәүештә 1933 йылдың 1 июнендә асыла. С-60 тракторҙары 72 ат көсөнә тигеҙ 4 тактлы 4 цилиндрлы карбюратор двигателдәре менән йыһазландырылған була, улар лигроин яғыулығында эшләгән һәм, ауырлығы 9,5 тонна тәшкил итһә лә, тракторҙың иң ҙур тартыу көсөргәнеше — 4,45 тонна булған. [[1936 йыл]]. Предприятие тракторҙары ике бик ҙур экспедицияла ҡатнаша: „Ҡар походы“ — 50 градус һыуыҡта Яҡутстан буйлап ике мең саҡрым юл үтә һәм Төркөстан хәрби округында 4 мең метр бейеклектәге Памир үткәүеле аша артыла. [[1937 йыл]]дың майы. Парижда Бөтә донъя күргәҙмәһендә С-65 тракторы юғары награда — „Гран-при“ дипломы менән билдәләнә. [[1937 йыл]]дың [[20 июнь|20 июненд]]ә 65 ат көсө ҡеүәтенә эйә дизель двигателле „Сталинец-65“ (С-65) тракторын сериялы сығарыу башлана. Силәбе трактор заводы илдә тәүгеләрҙән булып дизель өсөн яғыулыҡ аппаратураһы сығарыуҙы үҙләштерҙе. Силәбе трактор заводы совет трактор дизелдәре эшләү пионеры булды. [[1939 йыл]]. Силәбе трактор заводы 105 ат көсө ҡеүәтенә эйә булған хәрби техника — „Сталинец-2“ (С-2) артиллерия йөк машинаһы (тягач) сығарыуҙы үҙләштергән. [[1940 йыл]]. Трактор эшләүселәр Ленинградтағы Киров заводы конструкциялы ауыр КВ танкыларын һәм ауыр бомбардировщиктарҙың 12 плунжерлы „ТН-12“ яғыулыҡ насосын етештереүҙе үҙләштереү буйынса авиация двигателдәрен етештереүҙе үҙләштереү буйынса тәжрибә эштәрен алып барҙы. 1940 йылдың 31 декабрендә дәүләт комиссияһы беренсе Силәбе танкын ҡабул итә. [[1940 йыл]]дың [[30 март]]ы. Конвейерҙан 100000-се трактор төшөрөлә. Силәбелә сығарылған тракторҙарҙың дөйөм ҡеүәте 6 миллион ат көсөнә, йәғни ун [[Днепрогэс]]ҡа тиң ине. === Завод Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында === Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң, заводта тракторҙар, артиллерия ауыр тартҡыстарын һәм КВ-1 ауыр танкыларын сығарыу дауам ителә<ref name="ВЭС2001-2">Челябинский тракторный завод // Военный энциклопедический словарь / В 2 томах. Том 2. — Редкол.: А. П. Горкин, В. А. Золотарёв, В. М. Карев и др. — М.: Большая Российская энциклопедия, „РИППОЛ КЛАССИК“, 2001 г. 816 с. C. 741. ISBN 5-7905-0996-7</ref>. 1941 йылдың октябрендә Силәбе трактор заводы Силәбегә өлөшләтә һәм тулыһынса эвакуацияланған ете предприятие менән берлектә танк эшләү комбинатын төҙөй, һуңғараҡ рәсми булмаған '''„Танкоград“''' тип йөрөтөлә. Атап әйткәндә, бында Малышев исемендәге 75-се Харьков моторҙар заводы һәм Ленинград Киров заводы тулыһынса эвакуациялана, шуға бәйле 1941 йылдың 6 октябрендә завод '''„Силәбе ҡалаһындағы танк сәнәғәте халыҡ комиссариатының Киров заводы“''' тип үҙгәртелә (100-сө завод)<ref>[http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=623], {{cite web|url=http://kirovka.ru/enc/index.php?id=623|title=Архивированная копия|deadlink=да|accessdate=2011-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141111030147/http://kirovka.ru/enc/index.php?id=623|archivedate=2014-11-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141111030147/http://kirovka.ru/enc/index.php?id=623 |date=2014-11-11 }} Кировский завод Наркомата танковой промышленности</ref><ref>Комаров Л. С. Летопись Челябинского тракторного / Л. С. Комаров, Е. Г. Ховив, Н. И. Заржевский. — М., 1972</ref>. 1942 йылдың авгусынан Т-34 танкыларын, 1943 йылдың февралендә — үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаларын, 1943 йылдың сентябрендә — ИС сериялы ауыр танкыларын етештереү башлана<ref name="ВЭС2001-2" />. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә завод фронттың төп арсеналдарының береһенә әүерелә, һуғыш йылдарында 18 мең танк һәм үҙйөрөшлө ҡулайлама; 48,5 мең танк дизель-моторҙары; 17,7 миллион һуғыш боеприпастары әҙерләнмәләре етештерелә. Предприятие 13 төр яңы танк һәм Үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаларын (САУ) томатлаштырылған идара итеү системаһы, танк дизель-моторҙарының 6 тибын, атап әйткәндә, В-2 модификацияһын эшләгән. Донъя танк төҙөлөшөндә тәүге тапҡыр практикаһында ауыр танкыларҙы йыйыу конвейерға ҡуйыла. Һуғыш ваҡытында заводҡа, Бөтә Союз ярышында еңеү яулағаны өсөн, 33 тапҡыр Оборона дәүләт комитетының Ҡыҙыл Байрағы тапшырыла. Ике байраҡ коллективта мәңгелек һаҡлауға ҡалдырылды. === Һуғыштан һуң === [[Файл:1958 CPA 2250.jpg|200 px|right|thumb|[[СССР]] [[почта маркаһы]], [[1958 йыл]]: Совет индустрияһының тәүгеләре]] [[1946 йыл]]дың [[5 ғинуары]]нда беренсе „Сталинец-80“ тракторы йыйыла. [[1956 йыл]]да „Сталинец-100“ тракторы булдырыла. [[1958 йыл]]дың [[20 июнь|20 июненд]]ә завод исеме Силәбе трактор заводы тип үҙгәртелә. [[1961 йыл]]дың ғинуарында электромеханик трансмиссиялы [[ДЭТ-250]] тракторын сериялы етештереү башлана. [[1963 йыл]]дың [[9 октябрь|9 октябренд]]ә төп конвейерҙан 108 ат көсө ҡеүәте менән тәүге Т-100М сериялы тракторы сыға. Хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу, төрлө климат шарттарында (һаҙлыҡ, ҡом, мәңгелек туңлыҡ һ. б.) эшләгәндә тракторҙарҙың ышаныслылығын һәм сыҙамлылығын арттырыу өсөн база моделен модификациялауҙы сериялы етештереү ҡулланыла. [[1964 йыл]]да Силәбе трактор заводы Т-100М тракторының 22 вариантын сығарған. Был трактор, уның бөтә модификацияларын да индереп, предприятие тарихында иң күп етештерелгәне: бөтәһе 412145 дана сығарылған. 60-сы йылдар аҙағында ғәмәлдәге Т-100М сәнәғәт тракторҙарын етештереү шарттарында Т-130 тракторҙарын сығара башлау өсөн уны тулыһынса реконструкциялау һәм ҡайтанан техник ҡоралландырыу башлана. 1970 йылдың 26 майында Силәбе трактор заводын төҙөү һәм реконструкциялау Бөтә Союз удар комсомол төҙөлөшө тип иғлан ителә. [[1971 йыл]]дың [[10 ноябрь|10 ноябренд]]ә СССР-ҙың трактор һәм ауыл хужалығы машиналары эшләү тармағында тәүге „В. И. Ленин исемендәге Силәбе трактор заводы“ производство берекмәһе ойошторола. [[1982 йыл]]дың 6 авгусында [[Эльбрус]]тың төньяҡ битләүендә, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның бейек тау фронты үткән ике километрлыҡ бейеклектә, обелиск ҡуйылған, уның нигеҙендә хәрби ауыр йөк тартҡыс (тягач) сифатында ҡулланылған ҡыйратылған иҫке С-60 тракторының өлөштәре тора. [[Файл:ChTZ tractor.JPEG|thumb|Т-100 тракторы]] [[1983 йыл]]дың 31 майында завод [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнгән<ref>Ежегодник Большой Советской Энциклопедии, 1984 (вып. 28). М., „Советская энциклопедия“, 1984. стр.34</ref>. [[1983 йыл]]дың 1 июнендә, Силәбе трактор заводының алтын юбилейына, завод алдындағы майҙанда тәүге С-60 тракторы — тәүге совет сылбыр тәгәрмәсле машина ҡуйыла, һәм Силәбелә илебеҙҙә етештерелгән шартлатып тормайынса айырыуса туң һәм ҡая тоҡомдарын эшкәртеү өсөн тәғәйенләнгән, донъялағы иң ҡеүәтле 820 ат көсөнә эйә Т-800 тракторы йыйыла. [[1984 йыл]]дың [[3 ноябрь|3 ноябренд]]ә завод ЧТЗ (Т-130М) маркалы миллионынсы трактор етештергән<ref>{{book-chel|1515|Ерошкин А. С. ''Миллионный трактор ЧТЗ''}}.</ref>. [[1988 йыл]]дың мартында трактор эшләүселәр яңыртылған дизель двигателе менән йыһазландырылған Т-170 тракторын етештереүгә тотондо. Атабан завод тракторҙар сығарыу буйынса иң юғары етештереүсәнлеккә өлгәште: конвейерға 31,5 мең машина ҡуйылды. [[1989 йыл]]дың ғинуарында ДЭТ-250М2 тракторы сығарыла башлай. [[1990 йыл]]дың сентябрендә, донъяла иң ҙур һәм етештереүсәнлеге менән айырылып торғанлыҡтан, Т-800 маркалы йомшартҡыс бульдозер Гиннестың Рекордтар китабына индерелде<ref>[http://chtz-uraltrac.ru/news/topics/199.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070213225208/http://chtz-uraltrac.ru/news/topics/199.php |date=2007-02-13 }} Вторая жизнь рекордсмена — Челябинский Тракторный Завод (ЧТЗ)</ref>. [[1990 йыл]]дың [[30 декабрь|30 декабренд]]ә тәүге гидромеханик трансмиссиялы сериялы Т10 тракторҙары сығарылды. [[Файл:Soviet-built bulldozers.JPEG|thumb|Силәбе трактор заводы ЧТЗ тракторҙары — Т-100 һәм Т-108]] === Завод 1991 йылдан һуң === [[Файл:ChTZ B10M-3.jpg|thumb|Б-10ПM бульдозеры (2004)]] [[1992 йыл]]дың [[30 апрель|30 апреленд]]ә — Рәсәй Хөкүмәтенең 835-се „В. И. Ленин исемендәге Силәбе трактор заводы“ етештереү берекмәһен хосусилаштырыу (приватизация) тураһында» бойороғо. [[1992 йыл]]дың [[1 октябрь|1 октябренд]]ә — «В. И. Ленин исемендәге Силәбе трактор заводы» етештереү берекмәһе акционерҙарҙың дөйөм йыйылышы ҡабул иткән күрһәтмә (распоряжение) нигеҙендә «УРАЛТРАК» акционерҙар йәмғиәте («УРАЛТРАК» ААЙ) тип үҙгәртелә. [[1996 йыл]]дың [[27 апрель|27 апреле]] — «Уралтрак» акционерҙар йәмғиәте акционерҙарҙың дөйөм йыйылышы нигеҙендә «Силәбе трактор заводы» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте тип үҙгәртелә. 1998 йыл — банкротлыҡ, үҙгәртеп ҡороу, яңы предприятие: «ЧТЗ-Уралтрак» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт (ООО) барлыҡҡа килә. [[1999 йыл]]дың ноябре — В-92 С2 танк дизелен сериялы етештереү үҙләштерелә. [[2000 йыл]]дың [[25 сентябрь|25 сентябре]] «УРАЛСТРОЙ — 2000» халыҡ-ара күргәҙмәһендә ([[Өфө]] ҡалаһы) Силәбе трактор заводының продукцияһы беренсе дәрәжәләге алтын Кубок менән билдәләнә. [[2002 йыл]]дың 1 июне — Т10 тракторын сериялы етештереү. [[2002 йыл]]дың [[20 июль|20 июле]] — Т3 модулле конструкциялы тракторҙың һынау өлгөһө етештерелә. [[2002 йыл]]дың [[25 июль|25 июле]] — [[Пермь|Пермд]]ә «ЧТЗ-Уралтрак» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең ЯСЙ-енең тәүге төбәк сауҙа үҙәге (РТЦ) асылды. 2002 йылдың октябре — Ярославль мотор заводының двигателе менән, ДЭТ-320 тракторының тәжрибә өлгөһө йыйылған. 2002 йылдың 18 декабре — Берҙәм энергетика селтәрҙәренең сертификация үҙәгендә (Германия) Б-10.02 бульдозерының сифат сертификаты (Өлгөнө һынау тураһында таныҡлыҡ) алынды. [[2003 йыл]]дың 1 июле — Т10М тракторын һәм уның нигеҙендә ҡоролған агрегаттарын сығарыуҙы үҙләштереү. [[2008 йыл]]да 12,364 миллиард һумлыҡ продукция (2007 йылға ҡарағанда 16,2 %-ҡа күберәк) етештерҙе: * 162 торба һалыусы, * 1 944 йомшартыусы бульдозер аппарат, * 71 ДЭТ-250 һәм ДЭТ-320 ауыр тракторҙары, * запас частар — барлығы 2 миллиард 853,766 миллион һумлыҡ (28,7 % үҫеш). 2008 йылда продукция экспорты күләме 1,916,4 млрд һум (үҫеш 0,2 %) тәшкил итте. Запас частар экспорты — 417,83 миллион һум (үҫеш 5,9 %)<ref>[http://www.nsp.su/news/2009-01/3615/ По итогам 2008 года «ЧТЗ-Уралтрак» увеличил производство спецтехники на 16,2 %] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202144648/http://www.nsp.su/news/2009-01/3615/ |date=2009-02-02 }}</ref>. === Силәбе трактор заводы Уралвагонзавод соствында === [[2011 йыл]]дың мартында Уралвагонзавод ғилми-етештереү корпорацияһы Силәбе трактор заводы акцияларының 63,3%-н һатып ала. Элек булған акцияларҙы иҫәпкә алып, Уралвагонзавод НПК-һы Силәбе трактор заводы акцияларының 80%-н биләй башланы. Башҡалары — УВЗ менән Силәбе трактор заводы акцияларын тапшырыу тураһында һөйләшеүҙәр алып барыусы Силәбе өлкәһе хөкүмәтендә. Уралвагонзавод менән Силәбе трактор заводы араһындағы килешеү «Урал һәм Себерҙең йыл йомғаҡтары-2011» йыл һайын бирелгән төбәк-ара премияһының «Йыл килешеүе» номинацияһында еңде<ref>[http://www.tass-ural.ru/lentanews/uvz_pobedil_v_2_nominatsiyakh_premii_itogi_goda_urala_i_sibiri_2011.html «ИТАР-ТАСС Урал» — «УВЗ» победил в 2 номинациях премии «Итоги года Урала и Сибири-2011»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170625074932/http://www.tass-ural.ru/lentanews/uvz_pobedil_v_2_nominatsiyakh_premii_itogi_goda_urala_i_sibiri_2011.html |date=2017-06-25 }}</ref>. Уралвагонзавод составында Силәбе трактор заводы граждандар, атап әйткәндә, юл-төҙөлөш техникаһы етештереү буйынса, төп предприятиеларҙың береһе булырға тейеш. Трактор заводы базаһында ауыр машиналар эшләү дивизионы төҙөләсәк<ref>{{Cite web|url=http://www.nakanune.ru/articles/15651|title=о ЧТЗ: Нам нужно развиваться step by step. И никакой штурмовщины|website=nakanune.ru|access-date=2022-02-09}}</ref>. [[2011 йыл]]да Силәбе трактор заводы бер нисә экспорт контракты үтәгән. Тракторҙар элекке СССР-ҙың бөтә республикаларына тиерлек, шулай уҡ Вьетнамға оҙатылды. Ғинуар-август айҙарында ғына экспорт үҙенең натураль сағылышында 36 %-ҡа артҡан<ref>{{Cite web |url=http://uralpress.ru/news/2011/09/16/ooo-chtz-uraltrak-v-yanvare-avguste-2011-goda-uvelichilo-eksport-tehniki-v |title=ООО «ЧТЗ-Уралтрак» в январе-августе 2011 года увеличило экспорт техники в натуральном выражении на 36 %<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2012-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120323180848/http://uralpress.ru/news/2011/09/16/ooo-chtz-uraltrak-v-yanvare-avguste-2011-goda-uvelichilo-eksport-tehniki-v |archivedate=2012-03-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323180848/http://uralpress.ru/news/2011/09/16/ooo-chtz-uraltrak-v-yanvare-avguste-2011-goda-uvelichilo-eksport-tehniki-v |date=2012-03-23 }}</ref>. Ҡараҡом сүллегендәге һуғарыу каналдарының үҙәндәрен таҙартыу өсөн тәғәйенләнгән Б-10М бульдозерҙары менән Төркмәнстан Һыу хужалығы һәм мелиорация министрлығын тәьмин итеү иң ҙур экспорт контракты булды. Рәсәйҙә Силәбе трактор заводы Рәсәй урман хужалығының төбәк янғын-химия станцияларын комплектлау өсөн 300 берәмек махсуслаштырылған инженер техникаһы менән тәьмин итеү буйынса ҙур контракт үтәне; бер нисә нефть һәм газ корпорацияһына машиналар оҙатылды. Контракттарҙың күплеге Силәбе трактор заводына һуңғы йылдарҙа тәүге тапҡыр хеҙмәткәрҙәрҙе ҡабул итеүҙе тергеҙергә мөмкинлек бирҙе<ref>{{Cite web |url=http://uralpress.ru/news/2011/04/14/chtz-vozobnovil-priyom-rabotnikov |title=ЧТЗ возобновил приём работников |accessdate=2012-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120323173108/http://uralpress.ru/news/2011/04/14/chtz-vozobnovil-priyom-rabotnikov |archivedate=2012-03-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323173108/http://uralpress.ru/news/2011/04/14/chtz-vozobnovil-priyom-rabotnikov |date=2012-03-23 }}</ref>. 2021 йылда Силәбе трактор заводы үҙенең биләмәһендә дөйөм майҙаны 211,9 гектар тәшкил иткән индустриаль парк төҙөй башланы, уның резиденттары етештереү проекттарын үҫтереү өсөн льготалы шарттар алыу мөмкинлегенә эйә буласаҡ<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/12762751|title=Челябинский тракторный завод планирует создать индустриальный парк до конца 2021 года|website=ТАСС|access-date=2021-10-26}}</ref>. === Силәбе трактор заводы бөгөн === [[Файл:Здание заводоуправления Челябинского тракторного завода f013.jpg|мини|Завод идаралығы бинаһындағы төп үтеү урыны, 2018 йыл]] [[Файл:Здание заводоуправления Челябинского тракторного завода f011.jpg|мини|Силәбе трактор заводының Ленин проспекты аҫтындағы ер аҫты йәйәүлеләр үткәүеле]] Силәбе трактор заводы (ЧТЗ) ҡулланыусыға тәҡдим итә: * Т10М, [[ДЭТ-250М2]] тракторҙары һәм улар базаһындағы инженер машиналары; * 12,5 һәм 20 тонна ауырлыҡтағы торбаларҙы күтәреү мөмкинлегенә эйә торба һалғыстар; * Б-10M бульдозерҙары; * виброкатоктар, тейәгестәр һәм 24 тонна ауырлыҡты күтәрә алырлыҡ тәгәрмәс базаһы модуленә ҡоролған бульдозерҙар; * ҡеүәттәре 12-нән алып 1200 ат көсөнә тиң дизель двигателдәр; * ҡеүәте 100 кВт энергия менән тәьмин итерлек автономлы дизель электростанциялар (дизель-генератор ҡоролмалар; * һыу өҫтөнән нефть продукттарын йыйыу ҡулайламалары өсөн дизель-гидравлик станциялар; * ЧТЗ тракторҙарына запас частар; * халыҡ ҡулланыу тауарҙары, шул иҫәптән: «Уралец» универсаль тәгәрмәсле һәм тәгәрмәс-сылбыр тәгәрмәсле мини-тракторы (12 ат көсө); * Т-02.03.2 коммуналь машинаһы һ. б. тауарҙар. === Ҡыҙыҡлы факттар === Силәбе трактор заводы 80 йыл эшләү дәүерендә 1 268 000-дән ашыу трактор эшләгән. Улар 350 кубометрға яҡын грунт күсергән. Айҙың бөтөн йөҙөн өс ярым сантиметр ҡалынлығындағы тупраҡ менән ҡапларға мөмкин булыр ине. Ә Силәбе трактор заводы техникаһы тарафынан тейәлгән тупраҡты ташыу өсөн 135,5 миллион километр оҙонлоғондағы тимер юл составы кәрәк булыр ине. Ә Силәбе трактор заводы машиналары Ер шары буйлап 90 миллиард километр самаһы, йәғни Ерҙән Ҡояшҡа тиклемге араны 600 тапҡыр үткәнгә тиң<ref>[http://uralpress.ru/news/ekonomika/novyy-kalendar-chtz-zanimatelnaya-arifmetika Новый календарь ЧТЗ: занимательная арифметика] // Статья от 07.02.2011 г. ИА «Урал-пресс-информ». Д. Зобков</ref>. 2017 йылдан Силәбе трактор заводында көс структуралары заказы буйынса тракторҙарҙың броня модификациялы партиялары ла (бронетракторҙар) сығарыла <ref>[https://proteh.org/news/16112017-chtz-vypustil-pervuju-partiju-bronetrak/ ЧТЗ выпустил первую партию бронетракторов]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Статья от 16.11.2017 г. Журнал «Прогресс Технологий».</ref><ref>[https://proteh.org/news/08112018-b10m-0101e/ Челябинский тракторный завод осуществил поставку бульдозера Б10М.0101Е для Росгвардии]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Статья от 08.11.2018 г. Журнал «Прогресс Технологий».</ref><ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/845814/aleksei-ramm-bogdan-stepovoi/bronei-po-ldu-voiska-v-arktike-poluchili-spetcbuldozery|title=Бронёй по льду: войска в Арктике получили спецбульдозеры|website=iz.ru|access-date=2022-02-09}}</ref>. Заводтың төп үтеү урынындағы мемориаль (иҫтәлекле) таҡталар: <gallery> Файл:Силәбе трактор заводы идаралығы бинаһы f015.jpg Файл:Силәбе трактор заводы идаралығы бинаһы f016.jpg Файл:Силәбе трактор заводы идаралығы бинаһы f017.jpg Файл:Силәбе трактор заводы идаралығы бинаһы f018.jpg Файл:Силәбе трактор заводы идаралығы бинаһы f019.jpg </gallery> == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ленин ордены]] (1971) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1983) * I дәрәжә [[Кутузов ордены]] (1945) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944) * Тәжрибә заводы (1944) һәм дизелдәр буйынса конструкторлыҡ бюроһы (1945) Ленин ордены менән билдәләнгән. * 12 трактор төҙөүсе [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеменә лайыҡ булған. * [[2003 йыл]]дың [[25 август|25 авгус]]ы — «ЧТЗ — Уралтрак» ЯСЙ-енә [[Вьетнам]] дәүләтенең Дуҫлыҡ ордены тапшырылды<ref>[http://chtz-uraltrac.ru/articles/categories/24.php История — Челябинский Тракторный Завод (ЧТЗ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903135215/http://chtz-uraltrac.ru/articles/categories/24.php |date=2011-09-03 }}</ref>. * [[2010 йыл]]дың декабрендә Силәбе трактор заводы продукцияһы — уртаса сылбырлы тәгәрмәсле Т-13 тракторы һәм ауыр тәгәрмәсле ПК-65 фронталь тейәгесе «Рәсәйҙең 100 иң яҡшы тауары» бөтә Рәсәй конкурсында еңеү яуланы<ref>{{Cite web |url=http://uralpress.ru/news/2010/12/13/buldozery-chtz-v-chisle-sta-luchshih-tovarov-rossii |title=Бульдозеры ЧТЗ — в числе ста лучших товаров России |accessdate=2012-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120323181020/http://uralpress.ru/news/2010/12/13/buldozery-chtz-v-chisle-sta-luchshih-tovarov-rossii |archivedate=2012-03-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323181020/http://uralpress.ru/news/2010/12/13/buldozery-chtz-v-chisle-sta-luchshih-tovarov-rossii |date=2012-03-23 }}</ref>. * [[2011 йыл]]да Силәбе трактор заводы яңылығы - Б8 бульдозеры бер нисә наградаға лайыҡ булды. Ул Силәбе өлкәһенең иң яҡшы 20 тауары иҫәбенә инде, ә ноябрҙә «Рәсәйҙең 100 тауары» конкурсы лауреаты булды<ref>{{Cite web |url=http://www.tass-ural.ru/lentanews/mini_buldozer_b_8_chelyabinskogo_traktornogo_pobedil_v_konkurse_100_luchshikh_tovarov_rossii.html |title=«ИТАР-ТАСС Урал» — Мини-бульдозер Б-8 Челябинского тракторного победил в конкурсе «100 лучших товаров России» |accessdate=2012-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120419071352/http://www.tass-ural.ru/lentanews/mini_buldozer_b_8_chelyabinskogo_traktornogo_pobedil_v_konkurse_100_luchshikh_tovarov_rossii.html |archivedate=2012-04-19 |deadlink=yes }}</ref>. * [[2011 йыл]]да Силәбе трактор заводы продукцияһы Көньяҡ Уралдың иң яҡшы йөҙ тауары иҫәбенә инде, ә Иҡтисади үҫеш министрлығы заводҡа «Тракторҙар һәм сәнәғәт тәғәйенләнешендәге транспорт саралары» тармағында «Иң яҡшы экспортёр» исемен бирҙе. == Директорҙары == * Ловин Казимир Петрович (?) — Тракторострой начальнигы * Сафразьян Леон Богданович (?) — Тракторострой начальнигы * Ильичёв Василий Иванович (апрель 1931 — сентябрь 1932) * Ловин Казимир Петрович (1932—1934) * Брускин Александр Давидович (1934—1936) * Нестеровский Израиль Яковлевич (1936 — июль 1938) * Соломонович И. Д. (-1940-) * Зальцман Исаак Моисеевич (октябрь 1941 — февраль 1942) * Махонин Сергей Несторович (февраль — ноябрь 1942) * Горегляд Алексей Адамович (ноябрь 1942 — февраль 1943) * Длугач Моисей Абрамович (февраль — июнь 1943) * [[Зальцман Исаак Моисеевич]] (июнь 1943 — июль 1949) * [[Скачков Семён Андреевич]] (июль 1949 — апрель 1954) * [[Крицын Александр Ильич]] (1954—1961) * [[Зайченко Георгий Васильевич]] (1961—1979) * [[Ложченко Николай Родионович]] (1979—1995) * Поздеев Валерий Семёнович (ноябрь — декабрь 1995) * [[Кичеджи Василий Николаевич]] (декабрь 1995 — февраль 1998) * Платонов Валерий Михайлович (февраль 1998 — август 2011) * Млодик Семён Геннадьевич (август 2011 — октябрь 2012) * директор вазифаһын в. б. Голыгин Сергей Александрович (октябрь 2012 — ноябрь 2013) * Воропаев Виктор Викторович (ноябрь 2013 — июнь 2015) * Михель Евгений Валерьевич (июнь 2015 — июнь 2016) * директор вазифаһын в. б. Юматов Вячеслав Геннадьевич (2016 йылдың июненән) [[Файл:Здание заводоуправления Челябинского тракторного завода f001.jpg|мини|1100px|центр|Силәбе трактор заводы идаралығы бинаһы. Уң яҡтағы 7 ҡатлы бина —8-се ҡала поликлиникаһы (элегерәк бында заводтың медсанчасы урынлашҡан булған). Панорама һүрәте, 2018 йыл]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * 48-се Тракторострой мәктәбе (Силәбе) * Станкомаш * Силәбе төҙөлөш-юл машиналары * Тракторстрой (станция) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|[http://bse.sci-lib.com/article121750.html Челябинский тракторный завод]}} * ''Ермолов А. Ю.'' Государственное управление военной промышленностью в 1940-е годы: танковая промышленность. СПб. : Алетейя, 2013. — 408 с. * ''Зальцман И., Эдельгауз Г.'' Вспоминая уроки Танкограда // Коммунист. 1984. № 16. С. 76—87. * ''Заржевский Н. И., Бердников С. Ф.'' Челябинский тракторный завод. Челябинск : Книжное издательство, 1962. — 120 с. * ''Красильщик З.'' В борьбе за Челябинский тракторный завод. Свердловск ; М. : Уралоблотдел, 1931. — 91 с. * ''Ловин К. П.'' Челябинский тракторный завод. Челябинск, 1933. — 19 с. * ''Малева Н.'' Испытание банкротством перенёс Челябинский тракторный завод и доказал свою жизнеспособность : [эксперимент с публичной ликвидацией завода провалился] // Российская газета. 1999. 17 сентября. — (Российская газета на Южном Урале). * Объявлен банкротом // Труд. 1998. 1 декабря. С. 2. * ''Самуэльсон Л.'' Танкоград: секреты русского тыла, 1917—1953. М. : РОССПЭН, 2010. — 375 с. * ''Сергийчук В.'' Танковый король России. Киев : Ничлава, 2005. — 236 с. * ''Сушков А. В.'' Дело «танкового короля» Исаака Зальцмана. Екатеринбург : УрО РАН, 2016. — 300 с. * ''Усольцев А.'' Бастует Челябинский тракторный // Российская газета. 1997. 28 февраля. С. 15. — (Российская газета на Южном Урале). * ''Устьянцев С. В.'' Элита российской индустрии: Челябинский тракторный завод. Екатеринбург : Независимый институт истории материальной культуры, 2008. — 245 с. * Челябинский тракторный завод в годы Великой Отечественной войны : рекомендованный указатель литературы. Челябинск : Б. и., 1980. — 12 с. * Челябинский тракторный завод им. тов. Сталина. Челябинск : Челябтракторстрой, 1930. — 96 с. * ''Шубарина Л. В.'' Оборонно-промышленный комплекс на Урале: региональный опыт развития, 1945—1965 гг. Челябинск : Уральская Академия, 2011. — 280 с. * Постановление [[ГКО СССР]] от 05.07.1941 г. № ГКО-29сс (рассекречен) «[https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление_ГКО_№_29сс_от_5.07.41 О создании заводов-дублёров по производству танковых дизелей и моторов и об эвакуации заводов танковых дизелей]». В части касающейся о полной (включая работников и членов их семей) эвакуации на ЧТЗ завода танковых дизелей № 75 и о полной перевозке дизельного цеха ЧТЗ{?}{{уточнить}}<!-- очень похоже на опечатку где-то, вместо ХТЗ ЧТЗ напечатано в п. 11, особенно учитывая п.12--> на СТЗ (включая работников и членов их семей). == Һылтанмалар == * [http://chtz-uraltrac.ru/ Официальный сайт «ЧТЗ-Уралтрак»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220323172256/http://chtz-uraltrac.ru/ |date=2022-03-23 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=sPwofOQKwZ4 «Железный поток. Битва заводов»] — документальный фильм 2015 г. режиссёра О. Витвицкого на телеканале «[[Культура (телеканал)|Россия-Культура]]». * [http://www.zr.ru/archive/zr/1933/11-12/chieliabinskii-traktornyi-zavod-voshiel-v-stroi-dieistvuiushchikh-priedpriiatii-soiuza ЧТЗ вошёл в строй действующих предприятий союза. Журнал «За рулём» 11-12 1933 г.] * [http://www.zr.ru/archive/zr/1933/13/na-rubiezhie-ievropy-i-azii На рубеже Европы и Азии начал работу самый большой в мире тракторный завод. Журнал «За рулём» 13-1933 г.] * [http://chel.dk.ru/news/sankcii-lishili-chtz-spasitelnogo-investproekta-s-caterpillar-236884940 «Санкции лишили ЧТЗ спасительного инвестпроекта с Caterpillar»] * [https://www.cca.qc.ca/en/search?query=Kahn%20Cheliabinsk Челябинский тракторный завод, фотографии 1930-х годов], Канадский центр архитектуры, Монреаль {{Тракторостроительные предприятия СССР}} [[Категория:Силәбе трактор заводы]] [[Категория:Рәсәйҙең трактор төҙөү компаниялары]] [[Категория:Дизель двигателдәре етештереүселәр]] [[Категория:Бөтә Союз комсомол төҙөлөштәре]] [[Категория:Дуҫлыҡ вьетнам ордены менән наградланған ойошмалар]] [[Категория:Бронетехника етештереүселәр]] [[Категория:СССР танк сәнәғәте]] [[Категория:Уралвагонзавод]] [[Категория:Сталинға арнап аталған объекттар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]] [[Категория:Ленин ордены менән наградланған ойошмалар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] 44fth4lmb9cvw5bgxvywi92q5w21efm 0 185785 1300522 1286608 2026-07-07T00:57:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300522 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Святослав Игоревич | оригинал имени = {{lang-orv|Свѧтославъ Игоревичь}}<!-- {{lang-cu|Свѧтославъ Игоревичь}} ударение в таких случаях не делается (не ставится), иначе его можно неверно интерпретировать как другую букву; тем более ударение указано (ударение проставляется только в заглавном термине (названии статьи) в первом предложении в преамбуле — в шапке (не в шаблоне-карточке)) --><!-- При желании указание на язык (происхождение, этимология, правописание) можно скрыть посредством шаблона lang-xx2, то есть {{lang-cu2|лясем-трясем}}, но это делается в том случае, если язык этот (старославянский) указан уже в этом предложении (абзаце, шаблоне-карточке) и (!) отсутствуют указания на другие языки, то есть не используются др. шаблоны lang-el, lang-en (и др.); но предпочтительно — в данном конкретном случае — использование шаблона lang-cu, а не lang-cu2 ! Не использовать его {{lang-cu| }} — не есть разумным (не оправдано), так как некорректно отображается правописание, которое значительно разнится от русского.. --> | изображение = Sviatoslav by Eugene Lanceray 1886.JPG | описание изображения = Скульптурное изображение работы [[Лансере, Евгений Александрович|Евгения Лансере]] | герб = Seal of Sviatoslav I of Kiev (drawing).svg | титул_1 = [[Киев Русе]] | страна_1 = кенәзе | периодначало_1 = 945 | периодконец_1 = март 972 | предшественник_1 = [[Игорь Рюрикович]] | регент1_1 = [[Ольга (Киев кенәзбикәһе)|Ольга]] | регент1периодначало_1 = 945 | регент1периодконец_1 = 961 | преемник_1 = [[Ярополк Святославич]] | вероисповедание_1 = [[мәжүселек]] | титул_2 = Новгород | страна_2 = кенәзе | периодначало_2 = 945 | периодконец_2 = 969 | регент1_2 = [[Ольга (Киев кенәзбикәһе)|Ольга]] | регент1периодначало_2 = 945 | регент1периодконец_2 = 961 | предшественник_2 = [[Игорь Рюрикович]] | преемник_2 = [[Владимир Святославич]] | дата рождения = 920 һәм 942 йылдар{{переход|#Дата рождения|pink}} | дата смерти = март 972 | место смерти = [[Днепр]]ҙа | род = [[Рюриковичи]] | в браке = Предслава<br>наложница: [[Малуша]] | отец = [[Игорь Рюрикович]] | мать = [[Ольга (княгиня Киевская)|Ольга]] | дети = [[Ярополк Святославич|Ярополк]], [[Олег Святославич (князь древлянский)|Олег]], [[Владимир I Святославич|Владимир]] }} '''Святослав Игоревич ''' ({{Lang-orv2|Свѧтославъ Игоревичь}}; 920 һәм 942 араһында{{Переход|#Дата рождения|blue}} — яҙ йәки март{{Sfn|Котляр|2014}} 972) — [[Бөйөк Новгород|Новгород]] кенәзе һәм [[Бөйөк Киев]] кенәзе ( 945 йылдан, ғәмәлдә 964 й.— 972 й.), полководец булараҡ билдәле. Святослав, 945 йылда, атаһы Киев кенәзе [[Игорь Святославич|Игорь]] һәләк булғандан һуң, өс йәшендә бөйөк кенәз тип иғлан ителә, яҡынса 961 йылда (964 йыл, йылъяҙма буйынса) үҙаллы идара итә башлай. Святослав ваҡытында [[Киев Русе]] менән башлыса әсәһе— княгиня Ольга идара итә (тәүҙә Святослав бәләкәс ваҡытта, һуңынан хәрби походта даими булған сағында). 972 йылда, [[Болгария|Болгария]]нан походтан ҡайтҡанда, [[Днепр]] тупһалары янында Святослав [[Бәшнәктәр|бәшнәк]]тәр тарафынан үлтерелә. == Исеме == Святослав — беренсе славян исеме менән билдәле Киев кенәзе, шул уҡ ваҡытта ата-әсәһенең исеме— Скандинавия германдары исемдәре<ref>{{Фасмер|Рюрик}}</ref><ref>{{Фасмер|Олег}}</ref><ref>{{Фасмер|Игорь}}</ref><ref>{{Фасмер|Ольга}}</ref>. [[Файл:Святослав_I_Храбрый,_-_Царский_титулярник.png|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_I_%D0%A5%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8B%D0%B9%2C_-_%D0%A6%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA.png/200px-%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_I_%D0%A5%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8B%D0%B9%2C_-_%D0%A6%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA.png|слева|мини|246x246пкс|Святослав Игоревичтың шартлы портреты. Батша титулярнигынан, XVII быуат]] X быуатта уның исеме Византия сығанаҡтарында Сфендославос ({{Lang-grc|Σφενδοσθλάβος}})<ref name="Diakon9">{{Китап|автор=[[Лев Диакон]]|часть=Книга 9|ссылка часть=http://www.ropnet.ru/sapsan/text/bizant/diakon/books/book%20IX.htm|заглавие=История|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5020089184|ответственный=пер. {{ы|[[М. М. Копыленко]]}}; статья {{ы|[[М. Я. Сюзюмов]]а}}; [http://www.ropnet.ru/sapsan/text/bizant/diakon/prim/pr%20IX.htm? комм.] {{ы|М. Я. Сюзюмова}}, {{ы|С. А. Иванова}}; отв. ред. {{ы|[[Г. Г. Литаврин]]}}|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|том=|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5020089184/page/82 82]—90|серия=Памятники исторической мысли|isbn=5-02-008918-4}}</ref> булараҡ яҙылған, тарихсылар, [[Татищев Василий Никитич|В. Н. Татищев]]<nowiki/>тан башлап, Свен, скандинав исеме ({{Lang-da|Svend}}, {{Lang-on|Sveinn}}, хәҙ. {{Lang-sv|Sven}}) славян кенәзенең тамамланған ҡушымсаһы {{Lang-ru2|-слав}}<ref group="прим.">Летописи сообщают о воеводе Игоря и Святослава [[Свенельд]]е, византийские источники упоминают русского вождя в войске Святослава Сфенкела и Сфенга, предполагаемого сына Святослава.</ref> менән бәйләнгән тип фараз итә. Әммә бындай трактовкалар хәҙерге заман тарихнамәһендә дөрөҫлөккә тап килмәй тип һанала. {{Lang-ru2|Свент-}}менән сит тапшырыуҙарҙа башҡа славян исемдәре лә башлана, {{Lang-ru2|Свят-}} мәҫәлән, исеме Святополк (сығанағы {{Lang-goh|Zwentibald}} — Звентибальд, йәки {{Lang-la|Suentepulcus}} — Свентипулк<ref>''Константин Багрянородный.'' Об управлении империей. О Моравии.</ref>), Бөйөк Моравия кенәзе 870—894 йылдарҙа, йәки Киев кенәзе 1015—1019 йыл Святополк Владимирович ({{Lang-la|Suentepulcus}} ул Титмар Мерзебургский). Фасмер этимологик һүҙлегенә ярашлы, исемдәрҙең башланғыс өлөшө {{Lang-x-slav|*svent-}} танау өндәре һуҙынҡыларын юғалтҡас, хәҙерге заман көнсығыш славян {{Lang-ru2|свят}} — изге тип бирә. Поляк теленең танау һуҙынҡылары бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған ({{Lang-pl|święty}} — изге). Элек билдәләнгәнсә<ref>''Членов А. М.'' К вопросу о имени Святослава // Личные имена в прошлом, настоящем и будущем: Проблемы антропонимики. — {{М.}}, 1970.</ref> , Святослав исеменең беренсе өлөшө әсәһе Ольга менән Олег Вещий ({{Lang-on|Helgi}} — изге тигән {{Lang-on|Helga}} — изге) скандинав исемдәренә бәйле, ә икенсеһе — Рюрик ({{Lang-on|Hrorekr}} — бөйөк), иртә урта быуат традициялары буйынса, исем биргәндә, кенәздең башҡа ғаилә ағзаларын иҫәпкә алыу традицияһына ярашлы бирелгән тип әйтергә була. Әммә хәҙерге тикшеренеүселәр исемдәрҙе былай бер телдән икенсе телгә күсереүҙе шик аҫтына ҡуя. Тарихсы Е. А. Рыдзевская Святослав исемен шулай аңлатыу тарихлыҡ принцибына ҡаршы килә ти<ref>Е. А. Рыдзевская. Древняя Русь и Скандинавия в IX—XIV вв. М., Наука, 1978. Стр. 203</ref>. Ҡатын-ҡыҙ исемдәре варианты — Святослава — әсәһе Польша королдәре Пясттар династияһынан булған, Дания һәм Англия короле Бөйөк Кнуд I-нең ҡәрендәшенең исеме. 1912 йыл [[Киев]]<nowiki/>та Дмитрий Милеев Десятинный сиркәүендә ҡаҙыныу эштәре үткәрә. Бында ҡурғаш мисәт табыла<ref>''Янин В. Л.'' Актовые печати Древней Руси. — {{М.}}, 1970. — С. 38—41.</ref>, унда кенәздең ике йәпле һәнәге һүрәтенән тыш, грекса яҙылған Святослав исеме лә һаҡланған<ref>''Молчанов А. А.'' Печать Святослава Игоревича (к вопросу о сфрагистических атрибутах документов внешней политики Древней Руси Х в.) // Внешняя политика Древней Руси. — {{М.}}, 1988. — С. 50—52.</ref>. == Биографияһы == === Тыуған датаһы === Тикшеренеүселәр кенәздең тыуған датаһы тураһында күп бәхәсләшәләр, һәр береһе үҙенең версияһын килтерә. Күп тарихсылар 920—942 йылдар сигенән сыҡмай. Боронғо урыҫ йылъяҙмалары на ярашлы Святослав кенәз Игорь һәм Ольганың берҙән-бер улдары була. Тыуған йылы аныҡ ҡына билдәле түгел. Ипатьев исемлеге<ref>{{Cite web|url=http://litopys.org.ua/ipatlet/ipat02.htm|title=Ипатьевская летопись|access-date=2007-09-30|archive-date=2009-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905021239/http://litopys.org.ua/ipatlet/ipat02.htm|deadlink=no}}</ref>буйынса Святослав 942 йылда тыуған, әммә башҡа Повесть временных лет исемлектәрендә , мәҫәлән, , Лаврентьевскаяла бындай яҙыу юҡ. Бындай мөһим мәғлүмәтте күсереп яҙыусылар төшөрөп ҡалдырыуы шикләндерә. Шуға ҡарамаҫтан, күп кенә тарихсылар 942 йыл Святослав тыуған йыл тип килтерә{{Sfn|Творогов|1985}}{{Sfn|Nazarenko|1999}}{{Sfn|Dimnik|2004}}{{Sfn|Gleason|2009}}. Әммә был датаны башҡа тикшеренеүселәр һорауҙар аҫтында ҡалдырған{{Sfn|Hanak|1995}}[20]{{Sfn|Котляр|2014}}. Фараз ителгәнсә, Святослав яҡынса 941 йылда тыуған (шул уҡ ваҡытта В. В. Фортунатов билдәләүенсә, был осраҡта әсәһе Ольга 55 тән кәм булырға тейеш түгел){{Sfn|Фортунатов|2009|с=35}}. Л. В. Войтович кенәз яҡынса 938 йылда тыуған тип һанай {{Sfn|Войтович|2006|с=219}}. Шулай уҡ әҙәбиәттә Святослав 920<ref group="прим.">[[Татищев, Василий Никитич|В. Н. Татищев]] называет 920 год, ссылаясь на Ростовский и Новгородский манускрипты. В [[Новгородская первая летопись|Новгородской I летописи]] упомянуто о рождении Святослава в недатированной части, после сообщения о браке Игоря и Ольги, как часть характеристики Ольги, после чего сообщения летописи начинают датироваться с 920 года, под которым упомянут [[Русско-византийская война 941—944 годов|первый поход Игоря на Византию]], состоявшийся в [[941 год]]у. Возможно, это послужило Татищеву основанием указать 920 год.</ref>{{Sfn|Татищев|2003|с=22—23, 598 (прим. 101)|quote=''6428 (920) … В том же году родился Игорю сын, и нарекла его Ольга Святослав''}}йылда тыуған тигән мәғлүмәт Святослав идара иткән йылдарға ҡаршы килә. Королева А. С., моғайын, Святослав 920 йылдарҙа тыуған тип һанай. П. Толочко фекеренсә, Святослав 930—932 йылдарҙан да элек тыумаған{{Sfn|Толочко|1987|с=44}}. О. М. Рапов фекеренсә, Святослав, Болгария батшаһы Симеон, үлгән, йәғни 927 йылда тыуған<ref>''[[Рапов О. М.]]'' Когда родился великий киевский князь Святослав Игоревич // [[Вестник МГУ]]. Серия 8. История. 1993. № 4. С. 94—96.</ref>. Башҡа тарихсылар ҙа шулай булыуы ихтимал ти . Ҡайһы бер баҫмаларҙа, тыуған көнө бөтөнләй төшөрөп ҡалдырыла һәм был мәсьәлә бер нисек тә күтәрелмәй<ref>''Swoboda W.'' Swiatoslaw // Słownik starożytności słowiańskich. — Wrocław: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, 1975. — T. V. — S. 573—574.</ref>{{Sfn|Kurat|1987}}. === Бала сағы һәм Новгород ҡалаһында кенәзлек итеүе === Святослав тураһында беренсе тапҡыр синхрон тарихи документта, кенәз Игорьҙың 944 йылдан Урыҫ — Византия килешеүендә иҫкә төшөрөлгән<ref>Договор 944 года приведён в [[Повесть временных лет|Повести временных лет]] (ПВЛ) под 945 годом.</ref> Кенәз Игорь Рюрикович, йылъяҙма версияһы буйынса, 945 йылдың көҙөндә древляндарҙан саманан тыш яһаҡ йыйған өсөн үлтерелгән. Ольга, уның тол ҡатыны, өс йәшлек улы ваҡытында регентша, киләһе йылда ғәскәр менән древляндар еренә китә. Игорь дружинаһы древляндарҙы еңә, Ольга уларҙы буйһонорға мәжбүр итә, ә унан һуң Русь буйынса йөрөп, идара итеү системалары төҙөй. Йылъяҙмаға ярашлы, Святослав бөтә бала сағын [[Киев]]<nowiki/>та әсәһе янында була, был [[Византия империяһы|Византия]] императоры Константин Багрянородный (яҡынса 949) иҫкәрмәһенә ҡаршы килә. Константин Немогардаһында ғәҙәттә [[Бөйөк Новгород|Новгород]]<nowiki/>ты күрәләр, артабан уның менән, йола буйынса, [[Киев Русе|Киев]] кенәздәренең улдары хакимлек иткән. Святослав Новгородҡа атаһы иҫән саҡта ултыртылған тип аңлаталар<ref>''Константин Багрянородный.'' Об управлении империей. Глава 9. Комментарий.</ref>. Константин Святославты титулдарһыҙ Ольганың Константинополгә (957) сәфәре ваҡытында тасуирлай. === Үҙ аллы идара итеү башланыу === [[Файл:1000_Sviatoslav.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/1000_Sviatoslav.jpg/160px-1000_Sviatoslav.jpg|мини|355x355пкс|Святослав Игоревич «Рәсәйҙең 1000 йыллығы һәйкәлендә» [[Бөйөк Новгород]].]] Кенәз ҡатыны Ольга 955—957 йылдарҙа суҡынған һәм улын да христианлыҡ ҡабул иттерергә тырышҡан. Әммә Святослав аҙаҡҡа тиклем [[Мәжүсилек|мәжүси]] диндә ҡала, христиан булмаһа, дружинаһында абруй менән файҙаланмаясаҡ тип аңлата. Ольганың Константинополгә илселеге ваҡытында, уның делегацияһына «Святослав кешеләре» лә кергән, беренсе ҡабул итеүҙә хатта Ольга ҡолдарынан да аҙраҡ бүләк алалар, икенсе ҡабул итеүҙә протоколда бөтөнләй телгә алынмағандар. А.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Назаренко уйлауынса, Ольганың һөйләшеүҙәр маҡсаттарының береһе Святославтың грек батшаһы менән никахы була, никах кире ҡағылғас, «Святослав кешеләре» мыҫҡыллауҙы күтәрә алмай, беренсе ҡабул итеүҙән һуң уҡ Константинополде ташлап ҡайтып китәләр, ә Святослав мәжүси булып ҡала. [[Файл:Совет_Святослава_Игоревича_со_своей_дружиной_о_заключении_мира_с_греками.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%98%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0_%D1%81%D0%BE_%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B9_%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%BE_%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D1%81_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8.jpg/220px-%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%98%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0_%D1%81%D0%BE_%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B9_%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%BE_%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D1%81_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8.jpg|слева|мини|Святослав үҙенең дружина советы менән<ref>{{Cite web|url=https://runivers.ru/doc/rusland/letopisi/?SECTION_ID=19639&ELEMENT_ID=586905|title=Совет Святослава Игоревича со своей дружиной о заключении мира с греками.|website=runivers.ru|access-date=2021-11-19|archive-date=2021-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119131716/https://runivers.ru/doc/rusland/letopisi/?SECTION_ID=19639&ELEMENT_ID=586905|deadlink=no}}</ref>]] Көнбайыш Европа хроникаһы Продолжатель Регинон хәбәр итеүенсә, 959 йылда Ольга илселәре, Германия короле Оттон I Бөйөккә Русьты суҡындырыу мәсьәләләре буйынса мөрәжәғәт иткән. Әммә 961 йылдағы Оттон I ҙең Киевҡа ебәргән миссияһы, уңышһыҙлыҡҡа осрай — моғайын, был Святослав ҡаршылыҡ күрһәтеүе арҡаһында була, уның власҡа килгән йылдар 959 һәм 961арауығына тура килгән<ref>Древняя Русь в свете средневековых источников. Т. 4. М., 2010. — С. 46—47.</ref>. === Хазар походы === [[Файл:Сражение_войск_Святослава_Игоревича_с_войсками_хазарского_князя_Кагана.jpg|справа|мини|280x280пкс|Святослав ғәскәре менән ғәскәрҙәре хазар «кенәз Ҡаған» ғәскәрҙәре алышы урыҫтарҙың еңеүе менән тамамланды (965). Радзивиллов йылъяҙмаларынан миниатюра, XV быуат аҙағы]] [[Файл:Sarkel.jpg|мини|250x250пкс|Саркел емереклектәре (Аҡ Вежа). 1951 йылда Аэрофотоһүрәт]] «Повесть временных лет», билдәләгәнсә. 964 йылда Святослав « Ока йылғаһына һәм [[Волга]]ға бара, унда вятичтар менән осораша». Ихтимал, был ваҡытта, Святославтың төп маҡсаты, вятичтарҙы буйһондормай әлегә, йәғни уларға яһаҡ һалмай, [[хазарҙар]]ға һөжүм итеү була. 965 йылда Святослав [[Хазар ҡағанаты|Хазария]]ға Һөжүм итә. Бер версия буйынса, тәүҙә Святослав Дондағы Саркелды алған (965 йылда була), аҙаҡ икенсе походы менән 968/969 йылда Итил — Волга тамағындағы Хазар баш ҡалаһы , һәм Сәмәндәр — Каспий диңгеҙе яр буйында ултырған Хазарҙың икенсе ҙур ҡалаһы буйһондоролған. Икенсе версия буйынса, 965 йылдағы ҙур походта рус ғәскәрҙәре [[Волга]] буйлап аҫҡа табан хәрәкәт итә, Итилды алыу Саркелды алырға булышлыҡ итә. Хазар ҡағанатын Святослав тар — мар итеү генә түгел, яуланған территорияларҙы үҙенә беркетергә лә тырыша. Саркел урынында славян ауылы Аҡ Вежа барлыҡҡа килә. Бәлки, шул уҡ ваҡытта Киев власы аҫтына Тмутаракан да күскәндер. Итилда урыҫ отрядтары 980-се йылдар башына тиклем булған тигән мәғлүмәт бар. [[Файл:Приношение_вятичами_дани_Святославу_Игоревичу.jpg|справа|мини|280x280пкс|Вятичтарҙың Святослав Игоревичҡа ясаҡ килтереүе (966). Радзивиллов йылъяҙмаһынан миниатюра, XV быуат аҙағы]] 966 йылдарҙа, хазарҙар тар-мар ителгәндән һуң, «Повесть временных лет» йыляҙмаһында хәбәр ителеүенсә, вятичтар яңынан еңелә, уларға ясаҡ һалына. '''Болгар батшалығы менән һуғыш (968—969)''' 967 йылда Византия һәм [[Беренсе Болгар батшалығы|Болгар батшалығы]] араһында конфликт тоҡанып китә, сығанаҡтар яҙыуынса сәбәптәре төрлө. 967/968 йылда Византия императоры Никифор Фока Святославҡа илселәр ебәрә. Илселек башлығы Калокирға урыҫтарҙы Болгарияға һөжүм итергә ебәреү өсөн 15 кентинарий алтын (яҡынса 455 кг)<ref group="прим.">По другим данным вес золота составил 680 кг. (Харрис, стр. 217).</ref> тапшырыла. Бер версия буйынса, Византия [[Беренсе Болгар батшалығы|Болгар батшалығын]] сит ҡулдар менән тар — мар итергә теләй, шул уҡ ваҡытта Киев Русен көсһөҙләндереү була маҡсаты, Хазарияны ҡушҡандан һуң, ҡарашын Ҡырым империяһы биләмәләренә күсереү була<ref>Такой взгляд высказывали {{S|В. Н. Златарский}}, {{S|М. Н. Тихомиров}}, {{S|М. В. Левченко}}, {{S|В. Т. Пашуто}}, {{S|А. Стоукс}}, {{S|А. Н. Сахаров}}</ref>. Икенсе версия буйынса, Византия маҡсаты, болгар батшаһының агрессияһын сит ҡулдар менән йүгәнләүҙән ғибәрәт, Византия тышҡы сәйәсәтендә был стандарт күнекмә була{{Sfn|Харрис|2017}}. [[Файл:Дунайская_Русь.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/34/%D0%94%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C.jpg/220px-%D0%94%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C.jpg|альт=Русь во время правления Святослава І|мини|Cвятослав идара иткән осорҙа Русь ]] Калокир Святослав менән Болгарға ҡаршы килешеү төҙөй, шулай уҡ Никифор Фокиҙан Византия тәхетен тартып алыуҙа булышыуҙы ла һорай. Бының өсөн, Византия хронистары Иоанн Скилица һәм Лев Диакон версияһы буйынса, Калокир « дәүләт ҡаҙнаһынан иҫәпһеҙ хазиналар», һәм бөтә яулап алынған болғар ерҙәренә хоҡуҡ вәғәҙә иткән. 968 йылда Святослав Болгарияға бәреп керә, Доростол янындағы алышта болгарҙарҙы тар — мар иткән, бик күп ҡалаларҙы алған, Дунай тамағындағы Переяславецта төпләнгән, уға «гректарҙан яһаҡ» ебәрелгән бында<ref>ПВЛ под 967 годом.</ref>. 968—969 йылдарҙа печенегтар [[Киев]]ҡа һөжүм иткән. Святослав атлы дружинаһы ҡаланы һаҡларға ҡайтҡан һәм печенегтарҙы далаға ҡыуып ебәргән. Тарихсы &amp;nbsp;Анатолий Петрович Новосельцев фаразлауынса, күскенселәргә [[хазарҙар]] булышлыҡ иткәндәр (хәйер, был Византия өсөн отошло булмаған), ә Святослав яуап итеп уларға ҡаршы поход ойоштора, уның барышында Итил баҫып алына , ә Хазария тулыһынса тар -мар ителә. Кенәз Киевта сағында, әсәһе, кенәз Ольга үлә, улы булмағанда, ғәмәлдә Русь менән ул идара иткән. Святослав дәүләт менән идара итеүҙе яңыса ойоштора: улдары Ярополкты Киев, Олегты— древлян, [[Владимир I|Владимир]]ҙы— Н[[Бөйөк Новгород|овгород]]ҡа ултырта. Шунан һуң, 969 йылда [[Киев]] кенәзе ғәскәрҙәре менән Болгарға китә<ref group="прим.">969 год указан в византийских хрониках. ПВЛ относит возвращение Святослава в Болгарию к 971 году, но её хронология признана ошибочной</ref>. Переяславец йылъяҙмаһы теүәл тап килмәй . Ҡайһы берҙә уны Преслав менән сағыштырғандар, йәки Дунай порты Кесе Преславҡа индерелгән. Билдәһеҙ сығанаҡтар версияһы буйынса (Татищев) Святослав булмағанда, Переяславецта воевода Бүре, болғар яғынан ҡамауҙы күтәрергә мәжбүр булды.{{Sfn|Татищев|2003|с=38}}. Византия сығанаҡтары Святославтың болғарҙар менән һуғышын һаран һүрәтләгән. Уның ғәскәрҙәре кәмәлә Дунайҙағы Болгар ҡалаһы Доростолға килгән һәм алыштан һуң баҫып алған. Һуңыраҡ Болгар батшалығы баш ҡалаһы ла баҫып алынған. Преслав Бөйөк, батша Борис Святославҡа әсирлеккә эләгә{{Sfn|Харрис|2017|с=218}}. Баш ҡала баҫып алынғас, бөтә ил бик тиҙ Святослав контроле аҫтына эләгә<ref group="прим.">Дольше других держался город [[Филиппополь]], после падения которого Святослав предал его защитников мучительной смерти [[Посажение на кол|посажением на кол]] (Харрис, стр. 218).</ref>. === Византия менән һуғыш (970—971) === [[Файл:Живописный_Карамзин_12.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b7/%D0%96%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B8%D0%BD_12.jpg/250px-%D0%96%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B8%D0%BD_12.jpg|справа|мини|341x341пкс|Святослав гректар менән алышта. Һуд. Б А. Чориков]] 970 йылдың яҙында Святослав болғарҙар менән союз төҙөп, печенегтар һәм венгрҙар менән [[Фракия|Фракиялағы]] Византия биләмәләренә һөжүм итә. Византия тарихсыһы Лев Диакон союздаш яугирҙар һаны 30 000-дән ашыу тип яҙған, шул уҡ ваҡытта Византия полководецы Вард Склир ҡул аҫтында 10 меңдән 12 меңгә тиклем һалдат булған. Вард Склир асыҡ яланда яуҙан ҡасып, көсөн ҡәлғәләрҙә һаҡлаған. Святослав ғәскәре Аркадиопол (120 км алыҫлыҡта Константинополдән)гә етә һәм унда генераль алыш булған. Византия сығанаҡтары хәбәр итеүенсә, печенегтар уратып алынған һәм тар -мар ителгән, ә һуңынан Святославтың төп көстәре ҡыйратыла. Боронғо урыҫ йылъяҙмаһында ваҡиғалар икенсе төрлө бәйән ителә: йылъяҙмасының мәғлүмәттәре буйынса, Святослав еңеү яулаған, Царьградҡа яҡынлашҡан, әммә сигенгән, ҙур ғына яһаҡ алған, шул иҫәптән һәләк булған яугирҙар өсөн дә яһаҡ алған. Я. М. Сюзюмов һәм Сахаров А. Н.версияһы буйынса, урыҫ йылъяҙмаһында әйтелгәнсә,урыҫтар Аркадиополдән айырым алышта еңеү яулаған. Ул һуғыш 970 йылда булған, Византия ғәскәре менән Аркадиополь алышында телгә алынмаған патрикий Петр командалыҡ иткән, ә уға Аркадиополдә һуғышмаған урыҫ ғәскәрҙәренең бер төркөмө ҡаршы торған. [[Файл:Lebedev_Svyatoslavs_meeting_with_Emperor_John.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1f/Lebedev_Svyatoslavs_meeting_with_Emperor_John.jpg/220px-Lebedev_Svyatoslavs_meeting_with_Emperor_John.jpg|мини|Святославтың Иоанн Цимисхий менән осорашыуы, К. В. Лебедев, 1916]] Тиҙҙән Византия армияһының төп өлөшө килгән һәм штурмлау башланған. Ун өсөнсө апрелдә византиялеләр ҡалаға бәреп керәләр, ләкин ҡүп кенә урыҫтар Симеон батша һарайы эсендә йәшеренәләр. Византиялеләр һарайҙы яндыралар һәм урыҫтарҙың күбеһе һәләк була. Янғындар ҡалаға ҙур зыян килтерә, данлыҡлы Алтын сиркәү юҡ ҙә юҡ ителә. Святослав төп көстәре менән, ҡаланы кире ҡайтарыуға өмөтләнеп, ҡалаға яҡынлаша, әммә уның юлында ,Доростола янында Цимисхий армияһы юл баҫа. Урыҫтар ҡәлғәгә ҡасҡан, өс айлыҡ айлыҡ ҡамау башлана. Урыҫтарҙың юғалтыуҙары арта, Святослав килешеү эҙләй башлай. Ул Цимисхийға илсеһен ебәрә, Болгариянан китергә теләген белдерә. Эштәрен тамамларға тырыша, Иоанн тәҡдимде ҡабул итә. Элекке сауҙа килешеүе тергеҙелә, шулай уҡ Константинополгә үҙ тауарҙарын килтереү мөмкинлеге асыла. Киевҡа ҡайтҡанда бик күп урыҫтар, Святослав үҙе лә, печенегтар ҡулынан һәләк була.. Византиялеләр Борис II не азат итәләр, әммә уны власҡа ҡайтармайҙар. Болгарияның баш ҡалаһы император хөрмәтенә Ионнополис тип үҙгәртелә, унда Византия наместнигы ҡуйыла. Бөтә көнсығыш Болгария Византияға ҡушыла, көнбайыш өлкәләр генә бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡала. Борис II батша тәхетенән һәм регалияларынан мәхрүм ителә, ул [[Айя Суфия|Изге София]] алтарена ҡуйыла. Элекке батша Константинополь ҡалаһында йәшәргә ҡала, ул императорҙан магистр<ref>''Лев Диакон.'' [http://www.ropnet.ru/sapsan/text/bizant/diakon/books/book%20VI.htm «История» в переводе М. М. Копыленко. Книга 6-я] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180916223143/http://www.ropnet.ru/sapsan/text/bizant/diakon/books/book%20VI.htm |date=2018-09-16 }}. [http://www.ropnet.ru/sapsan/text/bizant/diakon/prim/pr%20VI.htm Комментарии М. Я. Сюзюмова и С. А. Иванова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161102191952/http://www.ropnet.ru/sapsan/text/bizant/diakon/prim/pr%20VI.htm |date=2016-11-02 }}.</ref>{{Sfn|Харрис|2017}}саны ала. === Һәләк булыуы === [[Файл:Konchina_Svyatoslava.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Konchina_Svyatoslava.jpg/220px-Konchina_Svyatoslava.jpg|мини|Святослав үлеме. ''А. Б Чориков'' Карамзин, урыҫ тарихы һүрәттәрҙә. — 1836.]] Святослав килешеү төҙөгәс, кәмәһендә Днепр тупһаһы тамағына барып етә. Воевода Свенельд уға әйтә: «Кенәз, тупһаны ат менән урап үт, унда печенегтар тороуы мөмкин». 971 йылда Святослав Днепрға күтәрелә алмай, уға Днепр тамағында ҡышларға тура килгән. 972 йылдың яҙында ул тағын ҡабатларға тырыша. Әммә печенегтар элеккесә урыҫтарҙы ҡарауыллай. Святослав алышта һәләк була. == Улдары == Святослав Игоревичтың билдәле улдары: * Олег Святославич, [[Киев]] кенәзе; * Ярополк Святославич, Древлян кенәзе; * [[Владимир I|Владимир Святославич]], Новгород кенәзе, [[Киев]] кенәзе, Русьҡа [[Христианлыҡ|христиан дине]]н кертеүсе == Сәнғәттә == XIX быуатта Святославҡа ҡыҙыҡһыныу бер ни тиклем кәмей. 1862 йылда Святослав горельефы утыҙ алты хәрби полководец һәм геройҙар менән бер рәттән Рәсәй Мең Йыллығы (скульпторы Кружилинск О. М.) һәйкәлендә һынландырылған. Кенәз бында шлемда һүрәтләнгән. 1880 йылдар тирәһендә Лебедев картина яҙа, ул Лев Диакон тасуирламаһы буйынса Святослав менән Цимисхий осрашыуын һүрәтләгән. Тәүге тапҡыр урыҫ шағирҙарын һәм рәссамдарын Святослав шәхесе 1768—1774 йылдарҙағы урыҫ — төрөк һуғышы ваҡытында йәлеп итә, бындағы хәл-ваҡиғалар ҙа Святослав кампанияһы кеүек, Дунай буйында йәйелгән. Был ваҡытта яҙылған әҫәрҙәр араһында «Ольга» Я. Б Княжнин (1772) трагедияһын билдәләргә кәрәк, сюжет нигеҙенә Ольганың древляндар тарафынан үлтерелгән ире Игорь өсөн үс алыуы ҡуйылған. Унда төп герой сифатында Святослав алынған. Княжнин Н. П. Николаев Святослав тормошона арналған пьеса яҙған. Акимовттың « Дунайҙан Киевҡа ҡайтып, әсәһен һәм үҙ балаларын үбеүсе бөйөк кенәз Святослав» картинаһында хәрби ҡыйыулыҡ һәм ғаиләһенә тоғролоҡ араһындағы низағ күрһәтелгән, ул урыҫ йылъяҙмаларында да ла сағыла. [[Файл:Akimov_-_Svyatoslav's_return_from_the_Danube.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Akimov_-_Svyatoslav%27s_return_from_the_Danube.jpg/300px-Akimov_-_Svyatoslav%27s_return_from_the_Danube.jpg|мини|300x300пкс| Дунайҙан Киевҡа ҡайтып, әсәһен һәм үҙ балаларын үбеүсе бөйөк кенәз Святослав, <br>Акимов А. И., 1773 й.]] XX быуат башында [[Лансере Евгений Александрович|Е. А. Лансер]] "Святослав Царьградҡа барыу юлында"тигән скульптура эшләй<ref>[https://web.archive.org/web/20070307182746/http://www.sgu.ru/rus_hist/?wid=699 Фотография скульптуры].</ref>. 1910 йылда Святослав Игоревичтың һәләк булған Днепр буҫағаһы Ненасытецк янында иҫтәлекле билдә ҡуйылған. Ул гранит ташына беркетелгән суйын мемориал плитәне тәшкил итә (майҙаны 2 м² тирәһе). Стилләштерелгән антик колонна ваза менән ослап ҡуйылған. Боронғо Русьҡа арналған был һирәк ҡомартҡылар береһе лә һаҡланмаған. Святославҡа арналған шиғырҙарҙы Велимир Хлебников, Валерий Брюсов яҙған, украин яҙыусыһы Семён Скляренконың тарихи романы « Святослав» , Каргалов В. В.тың «Вятичтың ҡара уҡтары» повесы бар. Святослав образы яңыртылған мәжүсилек дине әҙәбиәтендә һәм сәнғәтендә популяр<ref>Гизбрехт А. И. [https://cyberleninka.ru/article/v/obrazy-deyateley-rossiyskoy-istorii-v-diskurse-sovremennogo-yazycheskogo-iskusstva-na-materiale-izobrazitelnogo-tvorchestva Образы деятелей российской истории в дискурсе современного «Языческого искусства»(на материале изобразительного творчества)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190425173641/https://cyberleninka.ru/article/v/obrazy-deyateley-rossiyskoy-istorii-v-diskurse-sovremennogo-yazycheskogo-iskusstva-na-materiale-izobrazitelnogo-tvorchestva |date=2019-04-25 }} //Общество: философия, история, культура. — 2016. — №. 6.</ref>. 2003 йылда Лев Прозоровтың «Святослав Хоробре . Һеҙгә барам!» исемле китабы сыҡҡан. Артабанғы йылдарҙа китап бер нисә тапҡыр ҡабатлап баҫтырылған. Совет осоронда Святослав Игоревичҡа [[Киев Русе|Киев]]<nowiki/>та (ике һәйкәл), Иҫке Петровец ауылында, Киев өлкәһендә, [[Запорожье]], [[Мариуполь]], [[Серпухов]]<nowiki/>та һәйкәлдәр ҡуйылған. Святослав портреты Киев футбол клубы «Динамо» эмблемаһында ҡулланыла, бынан тыш «Святослав» исемен Киев «Динамо»һы көйәрмәндәре баҫмаһы ла йөрөтә . 1983 йылда режиссер [[Ильенко Юрий Герасимович|Юрий Ильенко]] «Княгиня Ольга тураһында легенда» исемле нәфис кинофильм төшөргән, Святослав ролендә — Леся Сердюк, шулай уҡ Филипп Ильенко — Святославтың бала сағын уйнаған. == Иҫкәрмәләр == ; Комментарийҙар <references group="прим." responsive="1"></references> ; Сығанаҡтар <references group="" responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == {{Refbegin|2}} * {{Китап|автор=[[Войтович Л. В.]]|часть=Святослав Ігорович{{ref-uk}}|ссылка часть=|заглавие=Княжа доба: портрети еліти|ссылка=https://www.academia.edu/1287579/КНЯЖА_ДОБА_ПОРТРЕТИ_ЕЛІТИ|ответственный={{ы|}}|издание={{iw|Институт украиноведения имени Крипякевича|ІУ ім. І. Крип’якевича НАН України|uk|Інститут українознавства імені І. Крип'якевича НАН України}}; [[Львовский национальный университет имени Ивана Франко|ЛНУ ім. І. Франка]]|место=Біла Церква|издательство=Вид. Олександр Пшонківський|год=2006|страницы=219—227|isbn=966-4585-52-4|ref=Войтович}} * {{Китап|автор=Джонатан Харрис|заглавие=Византия. История исчезнувшей империи|оригинал=JONATHAN HARRIS. The Lost World of Byzantium|издательство=Альпина Нон-фикшн|год=2017|место=М.|серия=|страниц=|isbn=|ref=Харрис}} * {{Мәҡәлә|автор=Комар А. В.|заглавие=Место гибели князя Святослава: поиски, легенды, гипотезы, мистификации|издание=Stratum plus|год=2014|номер=5|страницы=246—251|ссылка=http://www.academia.edu/21212627/Комар_А._В._Место_гибели_князя_Святослава_поиски_легенды_гипотезы_мистификации_Svyatoslav_s_Place_of_Death_Searches_Legends_Hypotheses_Mystifi_cations|issn=1857-3533}} * ''[[Карышковский, Пётр Осипович|Карышковский П. О.]]'' Русско-болгарские отношения во время Балканских войн Святослава // [[Вопросы истории]]. — 1951. — № 8. * ''Карышковский П. О.'' О хронологии русско-византийской войны при Святославе // [[Византийский временник]]. — 1952. — Т. 5. * ''Карышковский П. О.'' К вопросу о первоисточниках по истории походов Святослава // Краткие сообщения Института славяноведения. — 1952. — № 9. * ''Карышковский П. О.'' Балканские войны Святослава в византийской исторической литературе // Византийский временник. — 1953. — Т. 6. * ''[[Гиппиус, Алексей Алексеевич|Гиппиус А. А.]]'' Как обедал Святослав? (текстологические заметки) // [[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]]. — 2008. — № 2. — С. 47—54. * {{Китап|автор=[[Королёв, Александр Сергеевич (историк)|Королёв А. С.]]|заглавие=Святослав|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=2011|страниц=351|серия=[[ЖЗЛ]]; вып. 1484 [1284]|isbn=978-5-235-03397-9|ref=Королёв}} * {{Книга: Древняя Русь в средневековом мире|автор=[[Котляр, Николай Фёдорович|Котляр Н. Ф.]]|часть=Святослав Игоревич|ссылка=|страницы=726—728|ref=Котляр}} * {{Китап|автор=|часть=Походы Святослава|ссылка часть=|заглавие=Воинские повести Древней Руси|ссылка=|ответственный=вступ. ст. {{ы|[[Дмитриев, Лев Александрович|Л. А. Дмитриева]]}}, сост. {{ы|[[Понырко, Наталья Владимировна|Н. В. Понырко]]}}|издание=|место=Л.|издательство=[[Лениздат]]|год=1985|страниц=495|серия=Библиотека «Страницы истории Отечества»|ref=Творогов}} * ''[[Прозоров, Лев Рудольфович|Прозоров Л. Р.]]'' Святослав Великий: «Иду на вы!». 7-е изд. — {{М.}}: Яуза-пресс, 2011. — 512 с. ISBN 978-5-9955-0316-3. * {{БРЭ}} * ''Сухарев Ю. В.'' Балканские походы Святослава. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2000. — № 2. — С.36-44. * {{Китап|автор=[[Татищев В. Н.]]|заглавие=[[История Российская]]: в 3 томах|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[АСТ (издательство)|АСТ]]|год=2003|том=2|страниц=732|серия=Классическая мысль|isbn=5-17-018269-4|ref=Татищев}} * {{Китап|автор=[[Толочко П. П.]]|заглавие=Древняя Русь: Очерки социально-политической истории|ссылка=|ответственный=отв. ред. {{ы|В. С. Горский}}|издание=[[Институт археологии АН УССР]]|место=К.|издательство=[[Наукова думка]]|год=1987|страниц=246|ref=Толочко}} * {{Китап|автор=[[Фортунатов, Владимир Валентинович|Фортунатов В. В.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Российская история в лицах|ссылка=https://books.google.ru/books?id=3z1adwyZaHoC&hl=ru|ответственный=|издание=|место={{М}}—{{СПб}}—{{comment|…|Н. Новгород — Воронеж — Ростов н/Д. — Екатеринбург — Самара — Новосибирск — Киев — Харьков — Минск}}|издательство=[[Питер (издательство)|Питер]]|год=2009|страниц=576|серия=Знаки истории|isbn=978-5-388-00305-8|ref=Фортунатов}} * {{Книга: A Companion to Russian History|автор=|часть=|ссылка=|страницы=|ref=Gleason}} * {{Книга: Encyclopedia of Russian History|автор=Dimnik M.|часть=Sviatoslav I|ссылка=|страницы=1506|ref=Dimnik}} * {{Китап|автор=Hanak W. K.|часть=The Infamous Svjatoslav: Master of Duplicity in War and Peace?|ссылка часть=http://deremilitari.org/2014/05/the-infamous-svjatoslav-master-of-duplicity-in-war-and-peace/|заглавие=Peace and War in Byzantium: Essays in Honor of George T. Dennis, S. J|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Washington|издательство={{iw|Catholic University of America Press}}|год=1995|pages=138—151|isbn=978-0-8132-0805-3|ref=Hanak}} * {{Книга:Kurat A. N.: Rusya Tarihi|24—26|часть=Knez Svyatoslav devri}} * {{Китап|автор=Nazarenko A.|часть=Svjatoslav Igorevič|заглавие=Lexikon des Mittelalters|ссылка=|место=Stuttgatr|издательство=J. Metzler|год=1999|том=IX|страницы=347—348|ref=Nazarenko}} * {{Книга: The Cambridge History of Russia|автор={{iw|Шепард, Джонатан|Shepard J.|en|Jonathan Shepard}}|часть=The origins of Rus’|ссылка=|id=70|том=1|страницы=47—72|ref=Shepard}} * {{Книга: Companion to Russian Studies|автор=Stokes A. D.|часть=Svyatoslav|ссылка=|том=1|страницы=59—61|ref=Stokes}} {{Refend}} == Һылтанмалар == * [http://www.krugosvet.ru/articles/113/1011317/1011317a1.htm Святослав Игоревич]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Кругосвет Энциклопедияһынан * ''Сахаров А. Н.'' [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000050/index.shtml Дипломатия Святослав. М., 1982.] * [http://www.zabor.zp.ua/Statiy/History_Smert%20Cvatoclava.htm Хортица кенәз святослав игоревич түгел вафат булды] * [http://www.personal-plus.net/261/3022.html МАУП: яті джеймса Збереження] * [http://tms.kiev.ua/?subs=TzMVTMdsOphJ&photo=100719#photo Һәйкәл киев кенәзе святослав] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221021052346/https://tms.kiev.ua/?subs=TzMVTMdsOphJ&photo=100719#photo |date=2022-10-21 }} * [http://tms.kiev.ua/?subs=npE3vd4Ay2sL Кенәз Святослав Игоревич һәйкәл, с Иҫке Петровец, полтава киев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221021011905/https://tms.kiev.ua/?subs=npE3vd4Ay2sL |date=2022-10-21 }} * {{Cite web|url=http://100.histrf.ru/commanders/svyatoslav-knyaz/|title=Святослав|author=Черникова Т. В.|publisher=Проект РВИО и ВГТРК [http://100.histrf.ru «100 великих полководцев»]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HPmS42aE?url=http://100.histrf.ru/commanders/svyatoslav-knyaz/|archivedate=2013-06-16}} [[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]] [[Категория:Киевта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса Рюриковичтар]] [[Категория:Бөйөк Киев кенәздәре]] [[Категория:Новгород кенәздәре]] [[Категория:Рәсәй тарихы]] lrooco2ufch7vtazd8w3tn4b9jfw815 10 201339 1300503 2026-07-06T16:03:53Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Dagkoekoeksbloem, 10-07-2025. (d.j.b.) 01.jpg 1300503 wikitext text/x-wiki Dagkoekoeksbloem, 10-07-2025. (d.j.b.) 01.jpg rk02y1hq9p2nm7o4qes77o821ybw1zw 0 201340 1300514 2026-07-06T20:43:48Z ~2026-38524-71 48278 Яңы бит: '''Кирилл Сагитов''' (тыу. [[17 март]] [[2001 йыл]], [[Өфө]], [[Рәсәй]]) — Рәсәйҙән сыҡҡан эшҡыуар, бер нисә стартапҡа нигеҙ һалыусы һәм Coytx.com криптовалюта биржаһының CEO-һы (башҡарма директоры)<ref>{{cite web |url=https://rb.ru/data/kirill-sagitov-27039/ |title=Кирилл Сагитов |publisher=RB.ru |accessdate=2026-07-06}}</ref>. Блокч... 1300514 wikitext text/x-wiki '''Кирилл Сагитов''' (тыу. [[17 март]] [[2001 йыл]], [[Өфө]], [[Рәсәй]]) — Рәсәйҙән сыҡҡан эшҡыуар, бер нисә стартапҡа нигеҙ һалыусы һәм Coytx.com криптовалюта биржаһының CEO-һы (башҡарма директоры)<ref>{{cite web |url=https://rb.ru/data/kirill-sagitov-27039/ |title=Кирилл Сагитов |publisher=RB.ru |accessdate=2026-07-06}}</ref>. Блокчейн, криптовалюталар, онлайн-белем биреү һәм технологик сервистар өлкәһендәге проекттары, шул иҫәптән DexCoyote, DexCoyote Legends һәм «Кенгуру Код» менән билдәле. 2018 йылда «Фәнни элита» (Научная элита) тип таныла. 2019 йылда «Рәсәйҙең йәш эшҡыуары» (Молодой предприниматель России) дәүләт премияһына лайыҡ була<ref>{{cite web |url=https://161.ru/text/longread/2019/11/22/66362191/ |title=В Ростове выбрали молодого предпринимателя России |publisher=161.ru |accessdate=2026-07-06}}</ref>. 2021 йылда Nasdaq-тағы пресс-релизда телгә алына<ref>{{cite web |url=https://www.nasdaq.com/press-release/alpaca-foundation-the-first-charitable-crowdfunding-for-startups-launched-by-sagitov |title=Alpaca Foundation, the First Charitable Crowdfunding for Startups Launched by Sagitov |publisher=Nasdaq |accessdate=2026-07-06}}</ref>. 2024 йылда Forbes Technology Councils ағзаһы була<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/councils/forbestechcouncil/people/kirillsagitov/ |title=Kirill Sagitov — Profile |publisher=Forbes Technology Council |accessdate=2026-07-06}}</ref>, унда технологиялар һәм финанс баҙарҙары үҫеше менән бәйле аналитик материалдар баҫтыра. Сагитов ике китап сығара — 2021 һәм 2024 йылдарҙа. Уларҙың береһе, «BULL RUN»<ref>{{cite web |url=https://mybook.ru/author/kirill-sagitov/bull-run-biografiya-23-h-letнего-vladelca-kripto-2/ |title=Книга BULL RUN — Кирилл Сагитов |publisher=MyBook |accessdate=2026-07-06}}</ref>, уның биографияһына һәм эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенең башланғыс этабында стартаптар асыу тәжрибәһенә бағышланған. Шулай уҡ социаль селтәрҙәрҙә аудиторияһы бар: Instagram-да 1 миллиондан ашыу һәм YouTube-да яҡынса 90 000 яҙылыусыһы бар<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/@saaagitov |title=Канал Кирил Сагитов |publisher=YouTube |accessdate=2026-07-06}}</ref>. 2025 йылдың башынан уның Instagram аккаунты, уға тоташтырылған криптобиржа аккаунтындағы ҡағиҙә боҙоуҙар сәбәпле, Instagram берләшмәһе ҡағиҙәләрен боҙоу нигеҙендә блокҡа алына. Криптовалюта берләшмәһендә Сагитов 2024 йылда DexCoyote Legends децентрализацияланған уйынын эшләтеп ебәргәндән һуң билдәлелек яулай. Беренсе айҙа проектҡа 200 000-дән ашыу ҡулланыусы ҡушыла, NFT һатып алыу өсөн депозиттар суммаһы 1,5 миллион АҠШ долларынан ашып китә, ә TON ҡушымталар магазинында проект 2500-ҙән ашыу баһа йыя һәм топта 1-се урынды яулай<ref>{{cite web |url=https://ton.app/ru/games/coytx?id=3889 |title=Coytx on TON App |publisher=TON App |accessdate=2026-07-06}}</ref>. Айырым проекттарҙың сифаты һәм уларҙы сығарыу мөҙҙәттәре менән бәйле бәхәстәр арҡаһында Сагитовтың абруйы бер төрлө генә түгел. Ҡайһы бер проекттар, рәсми берләшмәләрҙә анонс яһалыуға ҡарамаҫтан, күп тапҡырҙар кисектерелә йәки бөтөнләй асылмай ҡала, ә башҡалары асылыу мәленә ҡулланыусыларҙың юғалтыуҙарына килтерә алған критик етешһеҙлектәрҙе үҙ эсенә ала. Шул уҡ ваҡытта асыҡ сығанаҡтарҙа рәсми асыҡ ғәйепләүҙәр йәки суд тикшереүҙәре табылмаған. == Башланғыс йылдары == Кирилл Сагитов 2001 йылдың 17 мартында Рәсәйҙә, Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһында тыуған. Сагитовтың бер интервьюһында әйтеүенсә, уның ғаиләһе бай булмаған<ref name="zhazhda">{{cite web |url=https://zhazhda.biz/interviews/kirill-sagitov |title=Кирилл Сагитов: «Предприниматель должен уметь всё» |publisher=Жажда Бизнес |accessdate=2026-07-06}}</ref>. Өләсәһе уҡытыусы, олатайы янғын һүндереүсе булып эшләгән, ә әсәһе менән атаһы — төрлө эшселәр булған. Башҡа сығанаҡтарҙа атаһының ҡотҡарыусы, ә әсәһенең почтала эшләүе тураһында ла мәғлүмәттәр осрап ҡуя. Биш йәшендә ғаилә Дондағы Ростов ҡалаһына күсенә, унда Сагитов мәктәпкә уҡырға инә һәм 9 класты тамамлай. Тәүҙә ул колледжда «Компьютер системаларын программалау» белгеслеге буйынса уҡый, әммә икенсе курстан һуң уҡыуҙан сығарыла. Был ваҡытҡа ул «Фәнни элита» премияһын алып өлгөрә һәм университеттың IT-инфраструктура менән бәйле барлыҡ бүлектәрендә практика үтә. Уҡыуҙан сығарылғандан һуң Сагитов бер мәл стартап-акселераторҙа була, унда проекттар асыу, инвесторҙар йәлеп итеү һәм беренсе табыш алыу менән шөғөлләнә. Был проекттарҙың береһе 2019 йылда нигеҙ һалынған TripStreet ҡушымтаһы була. Был — ҡулланыусыларға аҙымдар өсөн токендар, йәғни виртуаль валюта биреүсе ҡушымта. Ошоға оҡшаш Америка стартапы StepN 2021 йылда 2 миллиардтан ашыу АҠШ доллары йәлеп итә. Эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенең башланғыс осоронда Сагитов ай һайын бер нисә стартап асып, уларҙы һынап ҡарай. Уның хәтирәләре буйынса, бер йыл эсендә ул 40-тан ашыу проект асып ебәрә<ref>{{cite web |url=https://expertsouth.ru/articles/novomu-pokoleniyu-blizhe-biznes-po-prikolu/ |title=Новому поколению ближе бизнес по приколу |publisher=Эксперт Юг |accessdate=2026-07-06}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул әүҙем эшҡыуарлыҡ тормошон программалау менән берләштерергә һәм профессиональ хакерҙар сараларында титулдар яуларға өлгәшә<ref>{{cite web |url=https://www.1rnd.ru/news/obshchestvo/v-rostove-na-donu-prosel-hakaton-47-casov-bez-sna-i-otdyha-no-s-kucej-idej/ |title=В Ростове-на-Дону прошел хакатон |publisher=1rnd.ru |accessdate=2026-07-06}}</ref>. 20 йәшенә Сагитов аҙыҡ-түлек ташыу сервисын асырға, орбиталь спутникты осороуҙа ҡатнашырға<ref>{{cite web |url=https://mockvanews.ru/komanda-kirilla-sagitova-rasskazala-o-date-zapuska-rossijskogo-sputnika/ |title=Команда Кирилла Сагитова рассказала о дате запуска спутника |publisher=Москва News |accessdate=2026-07-06}}</ref>, экопластиктан кроссовкалар эшләргә<ref>{{cite web |url=https://www.biznclub.ru/releases/kirill-sagitov-prodaet-krossovki-i-veru-v-kompaniyu/ |title=Кирилл Сагитов продает кроссовки и веру в компанию |publisher=Бизнес Клуб |accessdate=2026-07-06}}</ref>, Яһалма интеллект (ИИ) ҡулланып һаңғырау кешеләр өсөн наушниктар проектларға, илдең иң ҙур онлайн программалау мәктәптәре-нең береһе булған «Кенгуру Код»ты асып ебәрергә<ref>{{cite web |url=https://rb.ru/young/kenguru-kod/ |title=Проект Кенгуру Код |publisher=RB.ru |accessdate=2026-07-06}}</ref>, инвестициялар йәлеп итергә, шулай уҡ проектты әҙер бизнес булараҡ сит инвесторға һатырға өлгәшә. Ошо уҡ осорҙа уның ябылмаған йөкләмәләренең күләме байтаҡ йыйыла, һөҙөмтәлә ул, үҙенең һүҙҙәре буйынса, һатылған бизнестан килгән табышын тулыһынса тиерлек юғалта. == Карьераһы == Йыйылған проблемалар һәм суд тикшереүҙәре баҫымы аҫтында 2019 йылда Сагитов Екатеринбургҡа, ә бер нисә айҙан — Санкт-Петербургҡа күсенә һәм унда яҡын дуҫында туҡтала. Уның хәтирәләре буйынса, был осорҙа ул бәләкәй студияла йәшәй, фастфуд менән туҡлана һәм яңы проекттар өсөн идеялар эҙләй. 2020 йылдың башында Сагитов криптовалюта сауҙаһы менән шөғөлләнә башлай һәм үҙенең фонды идаралығына 50 000 АҠШ долларынан ашыу аҡса йәлеп итә. Бер аҙҙан был аҡсалар глобаль баҙарҙың түбән тәгәрәүе арҡаһында юғалтыла<ref>{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2022/06/01/poteri/ |title=Мировые потери на крипторынке |publisher=Lenta.ru |accessdate=2026-07-06}}</ref>. Унан һуң ул үҙенең децентрализацияланған проекттарын, шул иҫәптән 2BIT, Lama Finance<ref>{{cite web |url=https://decenter.org/vienchurnyie-inviestory-otsienili-startap-alpac-wallet-v-500-000/ |title=Венчурные инвесторы оценили стартап Lama Finance |publisher=DeCenter |accessdate=2026-07-06}}</ref>, HoldBuyCoin һәм ETFex проекттарын асырға маташа, әммә был проекттар артабан үҫеш алмай. 2021 йылдың башында Сагитов Рәсәйҙән китә һәм DexCoyote децентрализацияланған криптобиржаһын асып ебәрә. Платформа блокчейн селтәрендә үҙ тоҡоңдо булдырырға һәм ликвидлыҡ пулыһыҙ, шулай уҡ тәьминәтһеҙ бер нисә секунд эсендә сауҙа итә башларға мөмкинлек бирә ине. Тәүге айҙарҙа биржаға 20 000-дән ашыу ҡулланыусы ҡушыла<ref>{{cite web |url=https://news.bitcoin.com/dexcoyotes-daily-trading-volume-exceeded-1-5-million-and-broke-into-the-top-6-dex-exchanges-on-dappeadar/ |title=DexCoyote daily trading volume exceeded 1.5 million |publisher=Bitcoin.com |accessdate=2026-07-06}}</ref>. Башланғыс этапта инвесторҙар проектты үҫтереүгә 150 000 АҠШ доллары бүлә<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.pl/kirill-sagitov-pozyskal-nowe-inwestycje-w-dexcoyote/mn8z644 |title=Kirill Sagitov pozyskał nowe инвестиции в DexCoyote |publisher=Forbes Poland |accessdate=2026-07-06}}</ref>, ә киләһе раундта проект Дубай инвестиция фондынан һәм шәхси инвесторҙарҙан тағы 140 000 доллар ала<ref>{{cite web |url=https://www.investing.com/news/cryptocurrency-news/regolith-unveils-exclusive-investment-opportunity-in-dexcoyote-3080990 |title=Regolith unveils exclusive investment opportunity in DexCoyote |publisher=Investing.com |accessdate=2026-07-06}}</ref>. 2024 йылда DexCoyote үҙ эшмәкәрлеген Pump Fun проекты менән конкуренция фонында туҡтата, сөнки ул проект та ошоға оҡшаш бурыстарҙы хәл итә ине һәм ул ваҡытҡа ҡулланыусыларҙың ҙур күләмдәге аҡсаларын йәлеп иткән була. 2024 йылдың авгусында, DexCoyote криптобиржаһы ябылғандан һуң өс ай үткәс, TON блокчейнында DexCoyote Legends уйыны сығарыла. Беренсе айҙа проект берләшмә эсендә 200 000-дән ашыу ҡулланыусы йыя, улар бергәләп проекттың NFT-ларын һатып алыуға 1,5 миллион АҠШ долларынан ашыу аҡса индерә. Шул уҡ ваҡытта проекттың тоҡены ла сығарыла, уның капитализацияһы асылғандан һуң бер нисә сәғәт үтеүгә 300 000 долларҙан ашып китә. 2024 йылдың 14 ноябрендә проект командаһы кодта табылған критик етешһеҙлектәр арҡаһында уйын серверҙарының эшмәкәрлеген туҡтатыу тураһында хәбәр итә. Бер нисә тапҡыр яңынан башлап ҡарау маташыуҙарынан һуң, проект ҡулланыусылар тарафынан финанс баҫымына юлыға һәм эшен тулыһынса туҡтата. Сагитовтың баҫмаларына ярашлы, ҡалған аҡсаны команда яһалма интеллект нигеҙендә ҡоролған Coytx.com криптобиржаһын эшләргә һәм үҫтереүгә йүнәлтә<ref>{{cite web |url=https://www.investing.com/news/press-releases/curly-but-not-sam-the-new-crypto-exchange-coytxcom-built-on-ai-by-kirill-sagitov-3790606 |title=The new crypto exchange Coytx.com built on AI by Kirill Sagitov |publisher=Investing.com |accessdate=2026-07-06}}</ref>, Сагитов уның менән эшләүен дауам итә. Аҡсалары һәм токендары тороп ҡалған ҡулланыусыларға уларҙы биржаның натив тоҡены булған CTX-ҡа алыштырыу мөмкинлеге бирелә, улар аҡсаларын 2027 йылдың уртаһына тиклем этаплап сығара аласаҡ. == Хәҙерге ваҡыт == Бөгөнгө көндә Сагитов Coytx.com өҫтөндә эшләүен дауам итә, был уның социаль селтәрҙәрҙәге яҙмаларынан күренә. Команданың ҙур өлөшө таратылыуы билдәле. Азияла (ул унда 2021 йылдан алып үҙенең күпселек проекттарын асты) ул 2025 йылдың майынан бирле күренмәгән. DexCoyote-тың штаб-квартираһы урынлашҡан Дубай ҡалаһынан ул 2025 йылдың ноябрендә киткән. Ҡайһы бер баҫмаларҙа 2026 йылдың июненән Сагитовтың Cometacards сервисының авторҙашы булыуы телгә алына. Башҡа сығанаҡтарҙа, 2026 йылдың башынан ул Kingwired компанияһының хужаһы булыуы әйтелә — был бизнес түләүле нигеҙҙә компанияларға һәм эшҡыуарҙарға донъя кимәлендәге киң мәғлүмәт сараларында мәҡәләләр сығарырға ярҙам итә. == Тәнҡит == Оҙайлы эшҡыуарлыҡ тәжрибәһенә ҡарамаҫтан, Сагитовтың проекттары менән бәрелешкән ҡулланыусыларҙың бер өлөшө уларҙы етерлек дәрәжәлә әҙерләнмәгән һәм техник яҡтан камил булмаған өсөн тәнҡитләй. Сагитов үҙе лә интервьюларында ҡайһы бер проекттарҙы команда бер нисә көн эсендә генә эшләп сығарыуы, шунан һуң шундауҡ промо-кампания башлап, ҡулланыусылар йәлеп итеүе тураһында әйткәне бар. Шулай уҡ ҡулланыусылар айырым проекттар эсендә финанстар менән идара итеүгә һәм ресурстарға ҡарата дәғүәләр белдергән. Атап әйткәндә, тәнҡит проекттарҙың финанслау етешмәүсәнлеге кисергән осорҙарға ҡағыла, был турала Сагитов үҙе лә асыҡ белдергән, әммә шул уҡ ваҡытта уның социаль селтәрҙәрендә ҡиммәтле автомобилдәр (Ferrari һәм Lamborghini керетеп) һәм яхталарҙағы саралар менән материалдар сығыуы дауам иткән. Интернетта шулай уҡ айырым ҡулланыусыларҙың Сагитовҡа ҡарата Рәсәйҙә енәйәт һәм суд эҙәрлекләүҙәре булыуы тураһында белдереүҙәре осрай, шул сәбәпле ул имеш-мимештәр буйынса 2021 йылда илдән киткән һәм унда ҡайтмаған. Был мәғлүмәтте раҫлаусы йәки кире ҡағыусы рәсми сығанаҡтар баҫтырылмаған. == Китаптары == * ''Сагитов К.'' BULL RUN. Биография 23-летнего владельца криптобиржи. — 2024. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Рәсәй эшҡыуарҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2001 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] bbnq3a6470jjdms35lid8w1uupgqvel 1300538 1300514 2026-07-07T09:58:22Z ~2026-38524-71 48278 1300538 wikitext text/x-wiki '''Кирилл Сагитов''' (тыу. [[17 март]] [[2001 йыл]], [[Өфө]], [[Рәсәй]]) — Рәсәйҙән сыҡҡан эшҡыуар, бер нисә стартапҡа нигеҙ һалыусы һәм Coytx.com криптовалюта биржаһының CEO-һы (башҡарма директоры)<ref>{{cite web |url=https://rb.ru/data/kirill-sagitov-27039/ |title=Кирилл Сагитов |publisher=RB.ru |accessdate=2026-07-06}}</ref>. Блокчейн, криптовалюталар, онлайн-белем биреү һәм технологик сервистар өлкәһендәге проекттары, шул иҫәптән DexCoyote, DexCoyote Legends һәм «Кенгуру Код» менән билдәле. 2018 йылда «Фәнни элита» (Научная элита) тип таныла. 2019 йылда «Рәсәйҙең йәш эшҡыуары» (Молодой предприниматель России) дәүләт премияһына лайыҡ була<ref>{{cite web |url=https://161.ru/text/longread/2019/11/22/66362191/ |title=В Ростове выбрали молодого предпринимателя России |publisher=161.ru |accessdate=2026-07-06}}</ref>. 2021 йылда Nasdaq-тағы пресс-релизда телгә алына<ref>{{cite web |url=https://www.nasdaq.com/press-release/alpaca-foundation-the-first-charitable-crowdfunding-for-startups-launched-by-sagitov |title=Alpaca Foundation, the First Charitable Crowdfunding for Startups Launched by Sagitov |publisher=Nasdaq |accessdate=2026-07-06}}</ref>. 2024 йылда Forbes Technology Councils ағзаһы була<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/councils/forbestechcouncil/people/kirillsagitov/ |title=Kirill Sagitov — Profile |publisher=Forbes Technology Council |accessdate=2026-07-06}}</ref>, унда технологиялар һәм финанс баҙарҙары үҫеше менән бәйле аналитик материалдар баҫтыра. Сагитов ике китап сығара — 2021 һәм 2024 йылдарҙа. Уларҙың береһе, «BULL RUN»<ref>{{cite web |url=https://mybook.ru/author/kirill-sagitov/bull-run-biografiya-23-h-letнего-vladelca-kripto-2/ |title=Книга BULL RUN — Кирилл Сагитов |publisher=MyBook |accessdate=2026-07-06}}</ref>, уның биографияһына һәм эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенең башланғыс этабында стартаптар асыу тәжрибәһенә бағышланған. Шулай уҡ социаль селтәрҙәрҙә аудиторияһы бар: Instagram-да 1 миллиондан ашыу һәм YouTube-да яҡынса 90 000 яҙылыусыһы бар<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/@saaagitov |title=Канал Кирил Сагитов |publisher=YouTube |accessdate=2026-07-06}}</ref>. 2025 йылдың башынан уның Instagram аккаунты, уға тоташтырылған криптобиржа аккаунтындағы ҡағиҙә боҙоуҙар сәбәпле, Instagram берләшмәһе ҡағиҙәләрен боҙоу нигеҙендә блокҡа алына. Криптовалюта берләшмәһендә Сагитов 2024 йылда DexCoyote Legends децентрализацияланған уйынын эшләтеп ебәргәндән һуң билдәлелек яулай. Беренсе айҙа проектҡа 200 000-дән ашыу ҡулланыусы ҡушыла, NFT һатып алыу өсөн депозиттар суммаһы 1,5 миллион АҠШ долларынан ашып китә, ә TON ҡушымталар магазинында проект 2500-ҙән ашыу баһа йыя һәм топта 1-се урынды яулай<ref>{{cite web |url=https://ton.app/ru/games/coytx?id=3889 |title=Coytx on TON App |publisher=TON App |accessdate=2026-07-06}}</ref>. Айырым проекттарҙың сифаты һәм уларҙы сығарыу мөҙҙәттәре менән бәйле бәхәстәр арҡаһында Сагитовтың абруйы бер төрлө генә түгел. Ҡайһы бер проекттар, рәсми берләшмәләрҙә анонс яһалыуға ҡарамаҫтан, күп тапҡырҙар кисектерелә йәки бөтөнләй асылмай ҡала, ә башҡалары асылыу мәленә ҡулланыусыларҙың юғалтыуҙарына килтерә алған критик етешһеҙлектәрҙе үҙ эсенә ала. Шул уҡ ваҡытта асыҡ сығанаҡтарҙа рәсми асыҡ ғәйепләүҙәр йәки суд тикшереүҙәре табылмаған. == Башланғыс йылдары == Кирилл Сагитов 2001 йылдың 17 мартында Рәсәйҙә, Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһында тыуған. Сагитовтың бер интервьюһында әйтеүенсә, уның ғаиләһе бай булмаған<ref name="zhazhda">{{cite web |url=https://zhazhda.biz/interviews/kirill-sagitov |title=Кирилл Сагитов: «Предприниматель должен уметь всё» |publisher=Жажда Бизнес |accessdate=2026-07-06}}</ref>. Өләсәһе уҡытыусы, олатайы янғын һүндереүсе булып эшләгән, ә әсәһе менән атаһы — төрлө эшселәр булған. Башҡа сығанаҡтарҙа атаһының ҡотҡарыусы, ә әсәһенең почтала эшләүе тураһында ла мәғлүмәттәр осрап ҡуя. Биш йәшендә ғаилә Дондағы Ростов ҡалаһына күсенә, унда Сагитов мәктәпкә уҡырға инә һәм 9 класты тамамлай. Тәүҙә ул колледжда «Компьютер системаларын программалау» белгеслеге буйынса уҡый, әммә икенсе курстан һуң уҡыуҙан сығарыла. Был ваҡытҡа ул «Фәнни элита» премияһын алып өлгөрә һәм университеттың IT-инфраструктура менән бәйле барлыҡ бүлектәрендә практика үтә. Уҡыуҙан сығарылғандан һуң Сагитов бер мәл стартап-акселераторҙа була, унда проекттар асыу, инвесторҙар йәлеп итеү һәм беренсе табыш алыу менән шөғөлләнә. Был проекттарҙың береһе 2019 йылда нигеҙ һалынған TripStreet ҡушымтаһы була. Был — ҡулланыусыларға аҙымдар өсөн токендар, йәғни виртуаль валюта биреүсе ҡушымта. Ошоға оҡшаш Америка стартапы StepN 2021 йылда 2 миллиардтан ашыу АҠШ доллары йәлеп итә. Эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенең башланғыс осоронда Сагитов ай һайын бер нисә стартап асып, уларҙы һынап ҡарай. Уның хәтирәләре буйынса, бер йыл эсендә ул 40-тан ашыу проект асып ебәрә<ref>{{cite web |url=https://expertsouth.ru/articles/novomu-pokoleniyu-blizhe-biznes-po-prikolu/ |title=Новому поколению ближе бизнес по приколу |publisher=Эксперт Юг |accessdate=2026-07-06}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул әүҙем эшҡыуарлыҡ тормошон программалау менән берләштерергә һәм профессиональ хакерҙар сараларында титулдар яуларға өлгәшә<ref>{{cite web |url=https://www.1rnd.ru/news/obshchestvo/v-rostove-na-donu-prosel-hakaton-47-casov-bez-sna-i-otdyha-no-s-kucej-idej/ |title=В Ростове-на-Дону прошел хакатон |publisher=1rnd.ru |accessdate=2026-07-06}}</ref>. 20 йәшенә Сагитов аҙыҡ-түлек ташыу сервисын асырға, орбиталь спутникты осороуҙа ҡатнашырға<ref>{{cite web |url=https://mockvanews.ru/komanda-kirilla-sagitova-rasskazala-o-date-zapuska-rossijskogo-sputnika/ |title=Команда Кирилла Сагитова рассказала о дате запуска спутника |publisher=Москва News |accessdate=2026-07-06}}</ref>, экопластиктан кроссовкалар эшләргә<ref>{{cite web |url=https://www.biznclub.ru/releases/kirill-sagitov-prodaet-krossovki-i-veru-v-kompaniyu/ |title=Кирилл Сагитов продает кроссовки и веру в компанию |publisher=Бизнес Клуб |accessdate=2026-07-06}}</ref>, Яһалма интеллект (ИИ) ҡулланып һаңғырау кешеләр өсөн наушниктар проектларға, илдең иң ҙур онлайн программалау мәктәптәре-нең береһе булған «Кенгуру Код»ты асып ебәрергә<ref>{{cite web |url=https://rb.ru/young/kenguru-kod/ |title=Проект Кенгуру Код |publisher=RB.ru |accessdate=2026-07-06}}</ref>, инвестициялар йәлеп итергә, шулай уҡ проектты әҙер бизнес булараҡ сит инвесторға һатырға өлгәшә. Ошо уҡ осорҙа уның ябылмаған йөкләмәләренең күләме байтаҡ йыйыла, һөҙөмтәлә ул, үҙенең һүҙҙәре буйынса, һатылған бизнестан килгән табышын тулыһынса тиерлек юғалта. == Карьераһы == Йыйылған проблемалар һәм суд тикшереүҙәре баҫымы аҫтында 2019 йылда Сагитов Екатеринбургҡа, ә бер нисә айҙан — Санкт-Петербургҡа күсенә һәм унда яҡын дуҫында туҡтала. Уның хәтирәләре буйынса, был осорҙа ул бәләкәй студияла йәшәй, фастфуд менән туҡлана һәм яңы проекттар өсөн идеялар эҙләй. 2020 йылдың башында Сагитов криптовалюта сауҙаһы менән шөғөлләнә башлай һәм үҙенең фонды идаралығына 50 000 АҠШ долларынан ашыу аҡса йәлеп итә. Бер аҙҙан был аҡсалар глобаль баҙарҙың түбән тәгәрәүе арҡаһында юғалтыла<ref>{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2022/06/01/poteri/ |title=Мировые потери на крипторынке |publisher=Lenta.ru |accessdate=2026-07-06}}</ref>. Унан һуң ул үҙенең децентрализацияланған проекттарын, шул иҫәптән 2BIT, Lama Finance<ref>{{cite web |url=https://decenter.org/vienchurnyie-inviestory-otsienili-startap-alpac-wallet-v-500-000/ |title=Венчурные инвесторы оценили стартап Lama Finance |publisher=DeCenter |accessdate=2026-07-06}}</ref>, HoldBuyCoin һәм ETFex проекттарын асырға маташа, әммә был проекттар артабан үҫеш алмай. 2021 йылдың башында Сагитов Рәсәйҙән китә һәм DexCoyote децентрализацияланған криптобиржаһын асып ебәрә. Платформа блокчейн селтәрендә үҙ тоҡоңдо булдырырға һәм ликвидлыҡ пулыһыҙ, шулай уҡ тәьминәтһеҙ бер нисә секунд эсендә сауҙа итә башларға мөмкинлек бирә ине. Тәүге айҙарҙа биржаға 20 000-дән ашыу ҡулланыусы ҡушыла<ref>{{cite web |url=https://news.bitcoin.com/dexcoyotes-daily-trading-volume-exceeded-1-5-million-and-broke-into-the-top-6-dex-exchanges-on-dappeadar/ |title=DexCoyote daily trading volume exceeded 1.5 million |publisher=Bitcoin.com |accessdate=2026-07-06}}</ref>. Башланғыс этапта инвесторҙар проектты үҫтереүгә 150 000 АҠШ доллары бүлә<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.pl/kirill-sagitov-pozyskal-nowe-inwestycje-w-dexcoyote/mn8z644 |title=Kirill Sagitov pozyskał nowe инвестиции в DexCoyote |publisher=Forbes Poland |accessdate=2026-07-06}}</ref>, ә киләһе раундта проект Дубай инвестиция фондынан һәм шәхси инвесторҙарҙан тағы 140 000 доллар ала<ref>{{cite web |url=https://www.investing.com/news/cryptocurrency-news/regolith-unveils-exclusive-investment-opportunity-in-dexcoyote-3080990 |title=Regolith unveils exclusive investment opportunity in DexCoyote |publisher=Investing.com |accessdate=2026-07-06}}</ref>. 2024 йылда DexCoyote үҙ эшмәкәрлеген Pump Fun проекты менән конкуренция фонында туҡтата, сөнки ул проект та ошоға оҡшаш бурыстарҙы хәл итә ине һәм ул ваҡытҡа ҡулланыусыларҙың ҙур күләмдәге аҡсаларын йәлеп иткән була. 2024 йылдың авгусында, DexCoyote криптобиржаһы ябылғандан һуң өс ай үткәс, TON блокчейнында DexCoyote Legends уйыны сығарыла. Беренсе айҙа проект берләшмә эсендә 200 000-дән ашыу ҡулланыусы йыя, улар бергәләп проекттың NFT-ларын һатып алыуға 1,5 миллион АҠШ долларынан ашыу аҡса индерә. Шул уҡ ваҡытта проекттың тоҡены ла сығарыла, уның капитализацияһы асылғандан һуң бер нисә сәғәт үтеүгә 300 000 долларҙан ашып китә. 2024 йылдың 14 ноябрендә проект командаһы кодта табылған критик етешһеҙлектәр арҡаһында уйын серверҙарының эшмәкәрлеген туҡтатыу тураһында хәбәр итә. Бер нисә тапҡыр яңынан башлап ҡарау маташыуҙарынан һуң, проект ҡулланыусылар тарафынан финанс баҫымына юлыға һәм эшен тулыһынса туҡтата. Сагитовтың баҫмаларына ярашлы, ҡалған аҡсаны команда яһалма интеллект нигеҙендә ҡоролған Coytx.com криптобиржаһын эшләргә һәм үҫтереүгә йүнәлтә<ref>{{cite web |url=https://www.investing.com/news/press-releases/curly-but-not-sam-the-new-crypto-exchange-coytxcom-built-on-ai-by-kirill-sagitov-3790606 |title=The new crypto exchange Coytx.com built on AI by Kirill Sagitov |publisher=Investing.com |accessdate=2026-07-06}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=2HyV3D8Oxh8 |title=coytx.com яңыртылған биржаһы презентацияһы |publisher=YouTube |accessdate=2026-07-06}}</ref>, Сагитов уның менән эшләүен дауам итә. Аҡсалары һәм токендары тороп ҡалған ҡулланыусыларға уларҙы биржаның натив тоҡены булған CTX-ҡа алыштырыу мөмкинлеге бирелә, улар аҡсаларын 2027 йылдың уртаһына тиклем этаплап сығара аласаҡ. == Хәҙерге ваҡыт == Бөгөнгө көндә Сагитов Coytx.com өҫтөндә эшләүен дауам итә, был уның социаль селтәрҙәрҙәге яҙмаларынан күренә. Команданың ҙур өлөшө таратылыуы билдәле. Азияла (ул унда 2021 йылдан алып үҙенең күпселек проекттарын асты) ул 2025 йылдың майынан бирле күренмәгән. DexCoyote-тың штаб-квартираһы урынлашҡан Дубай ҡалаһынан ул 2025 йылдың ноябрендә киткән. Ҡайһы бер баҫмаларҙа 2026 йылдың июненән Сагитовтың Cometacards сервисының авторҙашы булыуы телгә алына. Башҡа сығанаҡтарҙа, 2026 йылдың башынан ул Kingwired компанияһының хужаһы булыуы әйтелә — был бизнес түләүле нигеҙҙә компанияларға һәм эшҡыуарҙарға донъя кимәлендәге киң мәғлүмәт сараларында мәҡәләләр сығарырға ярҙам итә. == Тәнҡит == Оҙайлы эшҡыуарлыҡ тәжрибәһенә ҡарамаҫтан, Сагитовтың проекттары менән бәрелешкән ҡулланыусыларҙың бер өлөшө уларҙы етерлек дәрәжәлә әҙерләнмәгән һәм техник яҡтан камил булмаған өсөн тәнҡитләй. Сагитов үҙе лә интервьюларында ҡайһы бер проекттарҙы команда бер нисә көн эсендә генә эшләп сығарыуы, шунан һуң шундауҡ промо-кампания башлап, ҡулланыусылар йәлеп итеүе тураһында әйткәне бар. Шулай уҡ ҡулланыусылар айырым проекттар эсендә финанстар менән идара итеүгә һәм ресурстарға ҡарата дәғүәләр белдергән. Атап әйткәндә, тәнҡит проекттарҙың финанслау етешмәүсәнлеге кисергән осорҙарға ҡағыла, был турала Сагитов үҙе лә асыҡ белдергән, әммә шул уҡ ваҡытта уның социаль селтәрҙәрендә ҡиммәтле автомобилдәр (Ferrari һәм Lamborghini керетеп) һәм яхталарҙағы саралар менән материалдар сығыуы дауам иткән. Интернетта шулай уҡ айырым ҡулланыусыларҙың Сагитовҡа ҡарата Рәсәйҙә енәйәт һәм суд эҙәрлекләүҙәре булыуы тураһында белдереүҙәре осрай, шул сәбәпле ул имеш-мимештәр буйынса 2021 йылда илдән киткән һәм унда ҡайтмаған. Был мәғлүмәтте раҫлаусы йәки кире ҡағыусы рәсми сығанаҡтар баҫтырылмаған. == Китаптары == * ''Сагитов К.'' BULL RUN. Биография 23-летнего владельца криптобиржи. — 2024. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Рәсәй эшҡыуарҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2001 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] 7l3gjaxkcxsjx7vpcbs4ho313sz65gr