Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.9</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2479</id>
    <revision>
      <id>1300592</id>
      <parentid>1300339</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T10:44:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>преамбула</comment>
      <origin>1300592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15334" sha1="gq011ry0kwa1eg5k6izhtc5tdrudqq5" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны. Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Һәҙиә Дәүләтшина шәхесе һәм таланты башҡорт донъяһында [[М. Аҡмулла]], [[Ш. Бабич]], [[Мөхәммәтша Буранғолов]] һымаҡ фажиғәле яҙмышҡа дусар ителгән шәхестәр менән бер рәттә тора.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Мораҙым».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған.

1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. 1924—1925 йылдарҙа Педагогия институты рабфагында уҡый.

1932 йылда Редакторҙар әҙерләү буйынса Мәскәү институтында белем ала.

1934 йылда 1-се СССР яҙыусыларҙың съезында делегат булып ҡатнаша.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән яҙыусыларҙың 3-сө Пленумында ҡатнаша. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың ғәҙәттән тыш X Бөтә Башҡортостан съезына делегат итеп һайлана.

1937 йылдың 20 ноябрендә Ватанға хыянат итеүсенең ғаилә ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм НКВД-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников лагерҙарында ултыра.

1954 йылдың 5 декабрендә — [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>gq011ry0kwa1eg5k6izhtc5tdrudqq5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300599</id>
      <parentid>1300592</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T11:55:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15560" sha1="53rjqp2pci22pz5l98fq5eq3pzyofcn" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны. Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Һәҙиә Дәүләтшина шәхесе һәм таланты башҡорт донъяһында [[М. Аҡмулла]], [[Ш. Бабич]], [[Мөхәммәтша Буранғолов]] һымаҡ фажиғәле яҙмышҡа дусар ителгән шәхестәр менән бер рәттә тора.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Мораҙым».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған.

1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. 1924—1925 йылдарҙа Педагогия институты рабфагында уҡый.

1932 йылда Редакторҙар әҙерләү буйынса Мәскәү институтында белем ала.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының 3-сө Пленумында ҡатнаша, «Октябрь» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X Бөтә Башҡортостан съезына делегат итеп һайлана.

1937 йылдың 20 ноябрендә Ватанға хыянат итеүсенең ғаилә ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм НКВД-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников лагерҙарында ултыра.

1954 йылдың 5 декабрендә — [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>53rjqp2pci22pz5l98fq5eq3pzyofcn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алатана</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13349</id>
    <revision>
      <id>1300556</id>
      <parentid>1289800</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T16:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ramazan15</username>
        <id>36846</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289800|1289800]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]]) Вандализм</comment>
      <origin>1300556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4780" sha1="e1frp3rxfninpdmktodfsbu8stgrc4a" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Алатана
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Алатана
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 54 | lat_min =  | lat_sec = 
  |lon_deg = 56 | lon_min =  | lon_sec = 
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Стәрлетамаҡ районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 158
  |иҫәп алыу йылы       = 2009
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453154
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80249812001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Алатана''' ({{lang-ru|Алатана}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Стәрлетамаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 158 кеше&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453154, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80249812001.
 
== Халыҡ һаны ==

{| class='standard' style='text-align: center;'
| colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''&lt;ref name='белешмә китабы' /&gt;
|--- class='bright'
| colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше
|--- class='shadow'
| 2002 || 2009 || кеше || % 
|---
| 132 || 158 || +26 || +19,70 
|}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Стәрлетамаҡ]]): 26 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Стәрлетамаҡ]]): 26 км

== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Стәрлетамаҡ районы ауылдары}}

[[Категория:Стәрлетамаҡ районы ауылдары]]</text>
      <sha1>e1frp3rxfninpdmktodfsbu8stgrc4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таһиров Афзал Мөхитдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25497</id>
    <revision>
      <id>1300561</id>
      <parentid>1294931</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T19:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10032" sha1="555migwdn1cq472y9vaqatnoj9ktpra" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
| имя          = Афзал Мөхитдин улы Таһиров
| оригинал имени     = 
| изображение              = 
| ширина               = 200px 
| должность          = [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] (БашЦИК)
| порядок = 5
| периодначало = 1931
| периодконец  = 1937
| предшественник  = [[Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы]]
| преемник = [[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы]]
| флаг                 = Flag RSFSR 1918.svg
| дата рождения        = 25.10.1890
| место рождения =[[Ғабдрахман]] ауылы, Әлмәт улусы, [[Бөгөлмә өйәҙе]], {{ТУ|Һамар губернаһы}}&lt;ref name=&quot;Х&quot;&gt;Хәҙер {{ТУ|Әлмәт районы}}, [[Татарстан]].&lt;/ref&gt;
| дата смерти = 27.9.1937 
| место смерти = {{ВБУ|Мәскәү}}
| похоронен = 
| в браке = 
| дети = 
| партия =
|награды=
}}
{{фамилиялаш|Таһиров}}
'''Таһиров Афзал Мөхитдин улы''' ([[25 октябрь]] [[1890 йыл]] — [[27 сентябрь]] [[1937 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың дәүләт, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1928 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның партколлегия секретары, 1931 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]], бер үк ваҡытта 1934 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|БАССР Яҙыусылар союзы]] рәйесе, 1936 йылдан [[ТТӘИ|Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. Хәрәзм Халыҡ Совет Республикаһының Хеҙмәт ордены кавалеры (1923), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған совет әҙәбиәте һәм сәнғәте эшмәкәре (1934). Сәйәси золом ҡорбаны.

== Биографияһы ==
Афзал Мөхитдин улы Таһиров 1890 йылдың 25 октябреңдә [[Һамар губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]] Әлмәт улусындағы [[Ғабдрахман]] ауылында&lt;ref name=&quot;Х&quot; /&gt; ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Афзал Таһиров тәүҙә [[Ҡазан]] [[мәҙрәсә]]һендә, һуңынан [[Ырымбур]]ҙағы «[[Хөсәйениә мәсете|Хөсәиниә]]» мәҙрәсәһендә уҡый.

1911 йылдан алып 1917 йылға тиклем ул батша армияһында хеҙмәт итә, империалистик һуғышта ҡатнаша. 1913 йылда, Рәссәйҙә яңы революцион күтәрелеш осоронда. Афзал Таһиров [[Киев]] ҡалаһында Коммунистар партияһы сафына инә.

1918 йылдан алып 1920 йылға тиклем ул граждандар һуғышында була. Халыҡ хужалығын аяҡҡа баҫтырыу, индустриализация һәм ауылдарҙы коллективлаштырыу осоронда Афзал Таһиров совет, партия һәм матбуғат органдарында яуаплы эштәр башҡара.

1920 йылдан Ырымбур ҡалаһында нәшер ителгән «Юҡһылдар һүҙе» гәзите мөхәррире, 1921 йылдан — РКП(б)‑ның Сәмәрҡәнд өлкә комитетының агитация‑пропаганда бүлеге һәм халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире, 1922—1925 йылдарҙа РКП(б)‑ның Хәрәзм Үҙәк Комитеты рәйесе, бер үк ваҡытта «Инкилоб куяши» гәзите мөхәррире.

1925—1927 йылдарҙа Мәскәүҙә Коммунистик академияла уҡый. Академияны тамамлағас, Афзал Таһиров [[ВКП(б)‑ның Башҡортостан өлкә комитеты]]на партколлегия секретары итеп ебәрелә, ә 1931 йылда [[Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты]] рәйесе итеп һайлана һәм 1937 йылға тиклем шул урында эшләй. Бер үк ваҡытта — 1934 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] етәксеһе булараҡ ҙур эштәр башҡара, 1936 йылдан — Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты директоры.

Афзал Таһиров Октябрь революцияhына тиклем үк әҫәрҙәр яҙа башлай. Уның тәүге «Бисура» комедияһы 1907 йылда яҙыла, аҙаҡ «һатылған ҡыҙҙар», «Әтрәгәләмдәр», «Йәмәлкә тауы» кеүек проза әҫәрҙәре баҫылып сыға. Совет власы шарттарында уның ижады айырыуса активлаша. «һалдаттар», «Ҡыҙыл гвардеецтар», «Ҡыҙыл армеецтар» романдарын, «Иген фабригы», «Машиналар ҡаны», «Тәүге көндәр», «Комсомол», «Штурвалсы» кеүек повестарын һәм бик күп һандағы хикәйә һәм очерктарын ижад итә.

Әҙип проза менән бергә драма жанрыңда ла актив эшләне. Уның бөтәһе егермеләп сәхнә әҫәрҙәре бар. Айырыуса «Алатау». «17—30», «Үрнәк», «Завод», «Ҡалдыҡтар», «Себерәк Ғилман» кеүек драма әҫәрҙәре театрҙар сәхнәһендә йыш ҡуйылды.
Күренекле яҙыусының байтаҡ прозаик, драматургик әҫәрҙәре рус һәм башҡа телдәргә лә тәржемә ителгән.

1937 йылда атып үлтерелгән&lt;ref&gt;[http://lists.memo.ru/d32/f11.htm Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171102005508/http://lists.memo.ru/d32/f11.htm |date=2017-11-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
* [[Өфө]] һәм [[Учалы]] ҡалаларының урамдарына уның исеме бирелгән.
* Өфөлә ул йәшәгән йортҡа таҡтаташ ҡуйылған.
* 1934—1937 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]], 1934—1936 йылдарҙа Бөрө татар училищеһы уның исемен йөрөткән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 116—117 с. ISBN 5-295-02294-3.
''Дом, в котором жил Афзал Тагиров. Коммунистическая улица, 37''

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/13442-ta-irov-afzal-m-khitdin-uly|автор=Мостафина Р. Д.}}

{{Башҡортостан парламенттарының етәкселәре}}

[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡорт драматургтары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Хөсәйениә мәҙрәсәһе шәкерттәре]]
[[Категория:Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзалары]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]]
[[Категория:СССР-ҙа атылғандар]]</text>
      <sha1>555migwdn1cq472y9vaqatnoj9ktpra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәләх Кулибай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26615</id>
    <revision>
      <id>1300549</id>
      <parentid>1243699</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T14:31:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15146" sha1="aciocb5djwk9to1ok72w9d0hfztonbl" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме             = Сәләх Кулибай
 |Төп исеме         = 
 |Рәсеме            = Saliah kulibai.jpg
 |Киңлек            = 
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = Кулибаев Сәләхетдин Ғәбит (Ғибәҙәт) улы 
 |Псевдонимдары     =Сәкү 
 |Тыуыу датаһы      = 2.07.1910
 |Тыуған урыны      = {{ТУ|Ырымбур губернаһы}} Орск өйәҙе Нурәли ауылы&lt;ref&gt;хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Баймаҡ районы}} [[Түбәнге Таһир]] ауылы&lt;/ref&gt;
 |Вафат булыу датаһы = 15.10.1976
 |Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]]&lt;br&gt; {{ВБУ|Өфө|Өфөлә}} ҡалаһы
 |Гражданлығы       = {{Флагификация|СССР}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Российская Федерация}}
 |Эшмәкәрлек төрө   = Шағир һәм прозаик, драматург һәм тәржемәсе
 |Әүҙемлек йылдары  = 1930—1976
 |Йүнәлеше          = шиғриәт, проза, драматургия
 |Жанр              = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре = башҡорт
 |Дебют             = «Эш тауында» йыйынтығы (1930)
 |Премиялары        = 
 |Наградалары       = {{II дәрәжә Ватан һуғышы ордены|1947}}
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
 |Викикитапхана          = 
}}
'''Сәләх Кулибай''' ([[2 июль]] [[1910 йыл]] — [[15 октябрь]] [[1976 йыл]]) — башҡорт яҙыусыһы, шағир, драматург һәм тәржемәсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]], 1948 йылдан — КПСС ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969)

== Биографияһы ==
Сәләхетдин Ғәбит (Ғибәҙәт) улы Кулибаев 1910 йылдың 2 июлендә [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] Нурәли ауылында&lt;ref&gt;хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Баймаҡ районы}} [[Түбәнге Таһир]] ауылы&lt;/ref&gt; ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бик йәшләй етем ҡалған Сәләх байтаҡ ғүмерен төрлө байҙарҙа батраклыҡта йөрөп үткәрә. 1921—1923 йылдарҙа Темәс балалар йортонда тәрбиәләнә. 1924—1925 йылдарҙа Түбә руднигының фабзавучында уҡый, аҙаҡ приискыларҙа эшләй. 1929 йылда Баймаҡ заводының тау-техник мәктәбен тамамлап сыға. Баймаҡ баҡыр иретеү, Свердловск заводтарында практика үтә.

1930 йылда «Башҡортостан» газетаһында Сәләх Кулибайҙы промышленность бүлегенә әҙәби сотрудник итеп эшкә саҡыра. Был йылдарҙа ул «Октябрь» журналының яуаплы секретары, Башҡортостан Пролетариат яҙыусылары ассоциацияһының (БАПП) секретары, шул уҡ ваҡытта Башҡортостан китап нәшриәтендә художестволы әҙәбиәт редакторы кеүек вазифаларҙы башҡара.

Сәләх Кулибай 1933 йылдың көҙөнән алып 1937 йылдың яҙына тиклем Алыҫ Көнсығышта [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафында хеҙмәт итә. Армиянан ҡайтҡас, Бөйөк Ватан һуғышына тиклем [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] аппаратында һәм «Октябрь» журналы редакцияһында эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышының тәүге айҙарынан алып фашистик Германияны еңгән көндәргә тиклем Сәләх Кулибай һуғышта була. Башта ул хәрби училищела уҡый, аҙаҡ Көнбайыш Украина, Карпат, [[Польша]], [[Чехословакия]] ерҙәрендә ҡаты һуғыштарҙа ҡатнаша, ҡаты яраланып, байтаҡ ваҡыт госпиталдә ятып сыға. Һуғыш ҡырында күрһәткән батырлыҡтары өсөн II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|80573952}}&lt;/ref&gt; һәм миҙалдар менән наградлана.

Кулибай 1945 йылдың көҙөнән алып 1950 йылға саҡлы [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]нда әҙәби консультант, «Әҙәби Башҡортостан» журналы сотруднигы, СССР Яҙыусылар союзының Литфонд вәкиле булып эшләй. Шунан һуң ун йыл [[Китап (нәшриәт)|Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә художестволы әҙәбиәт редакторы һәм шул бүлектең мөдире вазифаларын башҡара.

Сәләх Кулибайҙың әҙәбиәткә яҡынлашыуында драматург [[Мирхәйҙәр Фәйзи]] ҙур роль уйнай. Ул Түбә фабзавучында уҡыған сағында Түбә руднигындағы китапхана менән етәкселек иткән М. Фәйзи менән яҡындан таныша, ул ойошторған драма һәм әҙәбиәт түңәрәгендә актив ҡатнаша. Сәләх Кулибайҙың Мирхәйҙәр Фәйзи тәҡдиме менән «Сәсән» журналына ебәргән тәүге шиғыры 1927 йылда баҫылып сыға. Ул шунан эшсе-хәбәрсе сифатында «[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]», «Башҡортостан йәштәре» газеталарында, «Сәсән» журналында хәбәрҙәр һәм шиғырҙар менән сығыш яһай башлай.

Кулибайҙың «Эш тауында» тигән шиғырҙар йыйынтығы 1930 йылда донъяға сыға. Төрлө жанрҙарҙа яҙа һәм 30-ҙан ашыу китабы баҫылып сыға. Көлкөлө хикәйә, [[мәҫәл]], фельетондарҙан торған «Төрлө биҙәктәр» (1958), «Күңелле хикәйәләр» (1964) йыйынтыҡтары авторы. Быуындан-быуынға рухи күсәгилешлек проблемалары «Тау йыры» (1965) повесында сағылыш таба. [[Драма (жанр)|Драма]] һәм [[комедия]]лары республика театрҙары сәхнәләрендә ҡуйыла. Башҡорт әҙәбиәтендә мемуар жанрын үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. «Ватан улдары» китабында (1972) әҙәбиәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренең ижади портреттары бирелгән.

Сәләх Кулибай тәржемә эше менән дә шөғөлләнә. [[Башҡорт теле|Башҡортса]]ға ул [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]] һәм [[Лермонтов Михаил Юрьевич|Лермонтов]] шиғырҙарын, Лермонтовтың «Беҙҙең заман геройы» романын, С. Щипачевтың «Павлик Морозов» исемле китабын тәржемә итте.

1948 йылдан КПСС ағзаһы.

1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

1976 йылда вафат була.

== Китаптары ==
{{Кол|2}}
# Эш тауында: Шиғырҙар. — Өфө, 1930, 44 б.
# Суйындар һулышы: Шиғырҙар. — Мәскәү, 1931. — 183 б.
# С. Кулибай шиғырҙары. — Өфө, 1932. — 71 б.
# Цехларда: Шигырьләр. — Казан, 1932. — 84 б.
# Асыу: Поэма һәм шиғырҙар. — Өфө, 1933. — 87 б.
# Йәшлек: Шиғырҙар. — Өфө, 1933. — 22 б.
# Гөлдәр һәм һәйкәлдәр: Шиғырҙар. — Өфө, 1940. — 84 б.
# Яратам һине: Шиғырҙар. — Өфө, 1940. — 60 б.
# Бөйөк дуҫ тураһында: Шиғырҙар. — Өфө, 1942. — 40 б.
# Йондоҙ: Өс шаршаулыҡ сәхнә әҫәре. — Өфө, 1942. — 40 б.
# Дәүер әкиәте: Поэмалар һәм шиғырҙар. — Өфө, 1945. — 56 б.
# Дуҫтың өйөндә: Пьеса. — Өфө, 1947. — 40 б.
# Яуҙағы йыр: Шиғырҙар. — Өфө, 1947. — 70 б.
# Ҡоштар: Шиғырҙар. — Өфө, 1948. — 28 б.
# Шиғырҙар һәм поэмалар. — Өфө, 1950. — 142 б.
# Аҫыл таштар: Шиғырҙар һәм баснялар. — Өфө, 1951. — 70 б.
# С. Кулибай: Стихи. — Уфа, 1952. — 88 с.
# Һайланма әҫәрҙәр. — Өфө, 1953. — 256 б.
# Осрашыу: Шиғырҙар һәм баснялар. — Өфө, 1954. — 68 б.
# Любовь и гнев: Стихи. — Уфа, 1955. — 84 с.
# Төрлө биҙәктәр: Шиғырҙар, баснялар, фельетондар, юмористик хикәйәләр. — Өфө, 1958. — 44 б.
# Хәтреләү: Ике повесть һәм хикәйәләр. — Өфө, 1959. — 167 б.
# Һайланма әҫәрҙәр. Бер томда. — Өфө, 1960. — 554 б.
# Ғүмер юлы: Шиғырҙар. — Өфө, 1963. — 78 б.
# Күңелле хикәйәләр. — Өфө, 1964. — 118 б.
# Тау йыры: Повесть. — Өфө, 1965. — 204 б.
# Яҙһылыу: Шиғырҙар. — Өфө, 1968. — 94 б.
# Родник: Повести. — Уфа, 1968. — 292 с.
# Ҡоштар: Шиғырҙар. — Өфө, 1969. — 14 б.
# Птицы: Стихи. — Уфа, 1969. — 16 с.
# Һайланма әҫәрҙәр: Т. I. Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө, 1970. — 236 б.
# Һайланма әҫәрҙәр: Т. II. Юмористик хикәйәләр, бер шаршаулы комедиялар. — Өфө, 1970, 528 б.
# Ватан улдары: Пограничник яҙмалары, иҫтәлектәр, әҙәби портреттар. — Өфө, 1972. — 190б.
# Память жизни: Стихи. — Уфа, 1972. — 63 с.
# Чудеса привычки: Рассказы и повесть. — Уфа, 1975. — 181 с.
# Үҙе бер ғүмер: Хикәйәләр һәм иҫтәлектәр. — Өфө, 1980. — 283 б.
{{конец кол}}

== Әҙәби тәнҡит ==
# Вәхитов, Ә. С. Кулибай ижады тураһында / Ә. Вәхитов // Офоҡтар киңәйгәндә. — Өфө, 1979. — Б. 246—247.
# Хөсәйенов, Ғ. Төрлө биҙәктәр / Ғ. Хөсәйенов // Шағирҙар. — Өфө, 1981. — Б. 49—53.
# [[Ғиләжев Лоҡман-Хәким Ғабдрахман улы|Ғиләжев Х.]] Ул тауҙарға ғашиҡ / Х. Ғиләжев // Ҡәләмдәштәр. — Өфө,1984. — Б. 56—63.
# Сәләх Кулибай (1910—1976) / М. Ғәйнуллин, Ғ. Хөсәйенов // Совет Башҡортостаны яҙыусылары: Библиографик белешмә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — Б. 195—197.
# Сәләх Кулибай (1910—1976): Тормош юлы, ижады // Башҡорт әҙәбиәте тарихы. Т.4. — Өфө. — 1993. — Б. 351—364.
# [[Яҡуп Ҡолмой|Ҡолмой Яҡуп.]] Әҙәби биҙәктәргә бай ижад / Ҡолмой Яҡуп // Хәтер хазинаһы. — Өфө, 1996. — Б. 99—109.
# Любовь поэта // Заман. Башкортостан. — 1997. — 20—26 января. — С. 4.
# Кулибай Сәләх / Баҫманың баш мөхәр. Р. З. Шәкүров // Башҡортостан ҡыҫҡаса энциклопедия. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. — Б. 351.
# Бикбаев, Р. Яҡтылығы ҡалды күңелдә / Р. Бикбаев // Шағир һүҙе — шағир намыҫы. — Өфө, 1997. — Б. 267—271.
# Певец жизни и труда // Заман. Башкортостан. — 1998. — № 5. — С. 7.
# Оло шағир, зирәк юморист // Ағиҙел. — 2000. — № 7. — Б. 164—166.
# [[Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы|Баһуманов А.]] Кулибай / А. Баһуманов // Һуғыш үтте, һағыш ҡалды. — Өфө: Китап, 2000. — Б. 291—294.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/7149-kulibaj-s-l-kh-bit-uly}}
* http://www.bashnl.ru/node/382{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://baimaklib.ru/node/85 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051009/http://baimaklib.ru/node/85 |date=2016-03-05 }}

== Әҙәбиәт ==
* Башҡорт шиғриәте антологияһы
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 46-47 с. ISBN 5-295-02294-3.

[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]]</text>
      <sha1>aciocb5djwk9to1ok72w9d0hfztonbl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64917</id>
    <revision>
      <id>1300576</id>
      <parentid>1299889</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T05:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24212" sha1="fbwmx0a3wrjm1vohb8x16o5zplxzqjo" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Статус                  = 
 |Башҡортса исеме        = Украина
 |Оригиналь исеме   = {{lang-uk|Україна}}
 |Эйәлек килеш       = Украина
 |Флаг                    = 
 |Герб                    = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = 
 |Гимн исеме          = Ще не вмерла України ні слава, ні воля
 |Аудио                   =
 |Идара итеү төрө         = Президент-Парламент республикаһы
 |Дәүләт дине = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = 
  |region                 = UA
  |CoordScale             = 5000000
 |Картала                = Europe-Ukraine (1991-2014).svg
  |картаға яҙыу        = 
 |Картала2               = 
 |Рәсми телдәр              = [[Украин теле|украин]]{{ref+|Рус, румын (молдаван), венгр, ҡырым-татар, болгар һәм гагауз телдәре ҡайһы бер административ берәмектәр территорияһында төбәк телдәре статусына эйә; шулай уҡ ҡайһы бер функциялар инглиз теленә беркетелгән&lt;ref&gt;«Дәүләт теле сәйәсәте нигеҙҙәре тураһында» Закондың 22-се статьяһын ҡарағыҙ&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html Конституция Украины] — статья 10.&lt;/ref&gt;&lt;ref name = zm89&gt;До 10 августа 2012 года согласно Закону Украины «О языках в Украинской ССР» языком межнационального общения на всей территории страны являлся русский язык (ст.4), знание которого требовалось от должностных лиц наряду со знанием украинского (ст.6)&lt;/ref&gt;
 |Нигеҙләнгән/Нигеҙләнгән       = [[24 август]] [[1991 йыл]] 
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = 9 [[22 ғинуар|(22) ғинуар]] [[1918 йыл]] — Украина Халыҡ Республикаһы&lt;ref&gt;[http://www.istpravda.com.ua/videos/2012/01/22/69657/ 1992: останній президент УНР передає Кравчуку клейноди]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; (Рәсәй республикаһынан)&lt;br&gt;
[[24 август]] [[1991 йыл]] ([[СССР]]-ҙан)
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = 
 |Баш ҡала                 = [[Киев]]
 |Эре ҡалалар       = [[Киев]], [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (ҡала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]]
 |Етәкселәрҙең вазифалары = [[Украина Президенты]]
Премьер-министр&lt;br&gt;
Верховная рада рәйесе
 |Етәкселәр            = [[Зеленский Владимир Александрович|Владимир Зеленский]]
 |Территория буйынса урыны     = 44
 |Территория              = 603 700&lt;ref&gt;[https://archive.is/20121223110322/www.mfa.gov.ua/russia/ru/3894.htm Украина тарриторияһы]&lt;/ref&gt;
 |% һыу өҫтө            = 7
 |Этнохороним             = украиндар
  |Халҡы буйынса урыны     = 30
  |Халыҡ              = 45 539 100&lt;ref name=&quot;Демографічна ситуація в Україні у січні 2013 року&quot;&gt;Державний комітет статистики України: [http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/press/2013/dem_ukr_0113.pdf Демографічна ситуація в Україні у січні 2013 року]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
  |Баһа йылы             = 2013
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп алыу йылы           = 2001
  |Халыҡ тығыҙлығы    = {{падение}} 75,47
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 
 |ЭТП (ҺАМП)               = {{рост}} 327,937 млрд.[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&amp;ey=2011&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=52&amp;pr.y=10 Report for Selected Countries and Subjects ]
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = 2011
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 39
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = {{рост}} 7 198
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 
 |ЭТП (номинал)             = {{рост}} 162,850 млрд.
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 2011
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны    = 52
 |Йән башына ЭТП (номинал) = {{рост}} 3 574
 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 
 |КПҮИ                    = {{рост}} 0,729&lt;ref&gt;[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Complete.pdf]. 2011 Human development Report.&lt;/ref&gt;
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 2011
 |КПҮИ буйынса урыны           = 76
 |КПҮИ-ны кимәле            = юғары
 |Авиакомпания            = 
 |Валюта                  = [[Украина гривнаһы]]
([[ISO 4217|UAH, код 980]])

 |Домен/Домендар            = [[.ua]], [[.укр]]BBC Ukrainian — Новости, [http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml Украина получила кириллический домен «.укр»]{{ref-uk}}
 |ISO                     = UA
 |МОК                     = UKR
 |Телефон коды          = 380&lt;ref&gt;[http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine Country Calling Codes — Telephone Area Codes For Ukraine ]&lt;/ref&gt;
 |Сәғәт бүлкәте            = [[UTC+2]]
[[UTC+3]] (Йәйге ваҡыт)

 |Иҫкәрмәләр              = 
}}

'''Украи́на''' ({{lang-uk|Україна}} {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — Көнсығыш [[Европа]]лағы [[дәүләт]]. [[2001 йыл]]дағы Бөтә Украина халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса, илдәге даими йәшәүселәр һаны 48 240 902 кеше&lt;ref name=&quot;ВУПН&quot;&gt;[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/ Всеукраинская перепись населения-2001]&lt;/ref&gt; һәм булған халыҡ 48 457 102 кеше тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;ВУПН&quot; /&gt;. Украинаның дәүләт статистика хеҙмәте мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, [[2017 йыл]]дың [[1 февраль|1 февралендә]] илдә — {{s|42 388 691}} даими йәшәүсе һәм {{s|42 558 328}} иҫәпкә алынған кеше булған&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2017/ds/kn/kn_u/kn0117_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 лютого 2017 року та середня чисельність у січні 2017 року1]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Украина Конституцияһына ярашлы&lt;ref&gt;Включая Автономную Республику Крым и Севастополь, де-факто находящиеся под контролем России (см. присоединение Крыма к Российской Федерации); без них — 576 604 км². Присоединение Крыма к Российской Федерации не признаётся международным сообществом.&lt;/ref&gt; дәүләттең территорияһы — 603 549 км²&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2013/sb/12_13/part1_2013.zip Статистичний збірник «Регіони України» 2012. Частина І]{{ref-uk}} с. 21.&lt;/ref&gt;, шул уҡ ваҡытта ил биләмәләренең бер өлөшө ғәмәлдә Украина властары контроленда түгел{{Переход|#Географическое положение|1}}. Халыҡ һаны буйынса донъяла 32-се,{{Переход|#Численность, расселение|1}} майҙаны яғынан — 44-се (47-се) урында тора. Тотошлайы менән Европала урынлашҡан дәүләттәр араһында Украина иң ҙуры.{{Переход|#Географическое положение|1}}

Баш ҡалаһы — [[Киев]]. Дәүләт теле — [[Украин теле|украин]]; [[урыҫ теле]] киң таралған&lt;ref name = zm89 /&gt;.{{Переход|#Рәсми телдәр|1}}

Украина — [[унитар дәүләт]] һәм [[парламент-президент республикаһы]]. [[2019 йыл]]дың [[20 май]]енән [[Украина Президенты|Президент]] — Владимир Александрович Зеленский.{{Переход|#Государственное устройство|1}} Ил 27&lt;ref name=&quot;СТ&quot;&gt;Данный объект расположен на территории Крымского полуострова, бо́льшая часть которого является объектом территориальных разногласий между Россией, контролирующей спорную территорию, и Украиной. Согласно федеративному устройству России, на спорной территории Крыма располагаются субъекты Российской Федерации — Республика Крым и город федерального значения Севастополь. Согласно административному делению Украины, на спорной территории Крыма располагаются регионы Украины — Автономная Республика Крым и город со специальным статусом Севастополь.&lt;/ref&gt; административ-территориаль берәмеккә бүленгән, уларҙың 24-е — өлкә, 1 — [[Ҡырым Автономиялы Республикаһы|автономиялы республика]]&lt;ref name=&quot;СТ&quot; /&gt; һәм 2-һе — дәүләт ҡарамағындағы ҡала (Киев, Севастополь&lt;ref name=&quot;СТ&quot; /&gt;).{{Переход|#Административное деление|1}}

Төньяҡта [[Белоруссия]], көнбайышта — [[Польша]], [[Словакия]] һәм [[Венгрия]], көньяҡ-көнбайышта — [[Румыния]] һәм [[Молдавия]], көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта — [[Рәсәй Федерацияһы]] менән сиктәш. Көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан ил биләмәләрен [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] һәм [[Азов диңгеҙе|Азов диңгеҙҙәре]] менән йыуыла. Румыния менән дәүләт сиге Ҡара диңгеҙ, Рәсәй менән Азов диңгеҙенән үтә. {{Переход|#Географическое положение|1}}

Диндарҙарҙың күпселек өлөшө [[Христианлыҡ|православие]] динен тота.{{Переход|#Халыҡ|1}}

[[Һатып алыу мөмкинлеге паритеты|Һатып алыу мөмкинлегенә тиңләп иҫәпләгәндә]] [[2012 йыл]]да [[эске тулайым продукт]]ы күләме [[АҠШ доллары]] менән 338,33 миллиард (кеше иҫәбенә 7 421 доллар) тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;ЭТП&quot;&gt;{{cite web
   |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=desc
   |title= Gross domestic product based on purchasing-power-parity (PPP) valuation of country GDP
   |publisher = Всемирный банк (The World Bank)
   |date = 2015-07-01
   |accessdate = 2015-07-04
   |description = ВВП по ППС
   |lang = en}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылда номиналь эске тулайым продукт 176,31 миллиард АҠШ доллары (кеше иҫәбенә 3 867 долларо)&lt;ref name=&quot;ЭТП&quot;/&gt;. Илдең аҡса берәмеге — [[Украина гривнаһы]] (UAH), [[2015 йыл]]да уртаса [[валюта курсы]] — 1 АҠШ долларына 22 гривна.{{Переход|#Общее состояние, основные показатели|1}}

[[Совет Социалистик Республикалар Союзы]] төҙөлөү тураһындағы килешеүгә ярашлы [[1922 йыл]]дың декабренән бирле союздаш республика булған [[Украина ССР-ы]] [[1991 йыл]]дың [[24 август|24 авгусында]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. Бөгөн Украина — [[УССР]]-ҙы дауам итеүсе дәүләт, башҡа союздаш республикалар менән берлектә халыҡ-ара килешеүҙәр буйынса [[СССР]]-ҙың хоҡуҡ вариҫтарының&lt;ref&gt;[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/1543-12 Закон України Про правонаступництво України, ст. 7] — «Україна є правонаступником прав і обов’язків за міжнародними договорами Союзу РСР, які не суперечать Конституції України та інтересам республіки»&lt;/ref&gt;, шулай уҡ [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]], [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]], [[ГУАМ]], [[ОЧЭС]] һәм башҡа халыҡ-ара ойошмаларҙы ойоштороусы илдәрҙең береһе. 1991 йылдан һуң һәм 1994—1996 йылдарға тиклем Украина [[АҠШ]] менән [[Рәсәй]]ҙән ҡала күләме буйынса донъяла өсөнсө урындағы стратегик ядро ҡоралына эйә була&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/articles/sostojatelnye_ukraintsy_priedut_v_london_s_dengami_kotorye_prjatali_na_dne_pruda_britanija_zhdet_nashestvija_bogatyh_ukraintsev-364426/ «Состоятельные украинцы приедут в Лондон с деньгами, которые они прятали на дне пруда». Британия ждет нашествия богатых украинцев]&lt;/ref&gt;.

== Физик-географик характеристика ==

=== Географик урыны ===
[[Файл:Ukraine topo en.jpg|thumb|360px|Украинаның [[Географик карта|физик картаһы]] Украины (картала 2014 йылда РФ составына ингән [[Ҡырым]] биләмәләре лә күрһәтелгән&lt;ref name=&quot;СТ&quot; /&gt;)]]

Украина [[Европа]]ның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[Көнсығыш Европа тигеҙлеге]] эсендә урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://wdc.org.ua/atlas/1060000.html Національний атлас України. Географічний нарис.]&lt;/ref&gt;. Дәүләттең бөгөнгө конституцион ҡоролошона ярашлы, уның территорияһы 603 628 км², был Европа биләмәләренең 5,7 процентын һәм [[Ер|Ер шары]] майҙанының 0,44 процентын тәшкил итә. Тотошлайы менән Европала урынлашҡан илдәр араһында ҙурлығы яғынан беренсе урында тора&lt;ref group=&quot;К&quot;&gt;При этом европейская территория России больше территории Украины, общая территория частично находящихся в Европе Турции, Казахстана, Франции (с учётом зависимых территорий) и Дании (с учётом Гренландии) также превышает территорию Украины.&lt;/ref&gt;).

[[Ҡырым|Ҡырым ярымутрауы]] һәм [[Донецк өлкәһе|Донецк]] менән [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәләренең]] айырым райондары өҫтөнән фактик контролде Украина 2014 йылдан юғалта. Ҡырымдың бөтә территорияһын тиерлек ғәмәлдә Рәсәй, ә Донецк һәм Луганск өлкәләренең айырым райондарын үҙаллылыҡ иғлан иткән Донецк һәм Луганск халыҡ республикалары контролдә тота.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья
|заглавие=Украина
|автор=
|издание=Большая советская энциклопедия
|том=10
|страницы=539—556 
|место=М.
|год=1972
|ref=БСЭ}}
* {{книга
|автор=Грушевский Михаил
|заглавие=Иллюстрированная история Украины
|место=К.
|год=1995}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема=Украина
|Портал=
|Викисловарь=Украина
|Викицитатник=Категория:Украина
|Викитека=
|Викиновости=Категория:Украина
|Викигид=Украина
|Викиданные=Q212
}}
; География
* [http://ukrmap.org.ua/Ukraine_all.htm Карта Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504074000/http://ukrmap.org.ua/Ukraine_all.htm |date=2023-05-04 }}
* [http://discover-ukraine.info/ru/index Онлайн путеводитель по Украине]
; Экономика
* [http://sdelanounas.in.ua Развитие экономики Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507164657/http://sdelanounas.in.ua/ |date=2017-05-07 }}
; Экология
* [http://www.nature.org.ua/ekua/ Экологические сайты Украины]
* [http://www.eco.com.ua/ Экологические новости Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428063234/http://eco.com.ua/ |date=2017-04-28 }}
; Политика
* [http://www.president.gov.ua/ Официальный сайт президента Украины]
* [http://www.rada.gov.ua/ Официальный сайт Верховной Рады]
* [http://www.kmu.gov.ua/ Официальный сайт Правительства Украины]
* [https://web.archive.org/web/20130430103343/http://ilpp.ru/page_pid_499_lang_1.aspx Информация об органах конституционного контроля Украины]
* [https://web.archive.org/web/20120726004150/http://www.minjust.gov.ua/0/499 Список политических партий Украины]
* [http://www.archives.gov.ua/ Архивы Украины]
; Медицина
* [http://www.moz.gov.ua/ Министерства охраны здоровья Украины]
* [http://trials.in.ua/ Клинические испытания на Украине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190128120651/https://trials.in.ua/ |date=2019-01-28 }} Информация о клинических исследованиях на Украине
; История
* [http://www.museum.com.ua/fondu/history.htm История денежного обращения на Украине]
* [http://www.museum.com.ua/project/vist/dengi/dengi.html Первые бумажные деньги Украины] на сайте Одесского музея нумизматики
* [http://litopys.org.ua/links/inistor.htm История украинской культуры]
* [http://ideya.uazone.net/ Сборник материалов по истории, культуре и национальной философии Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119142132/http://ideya.uazone.net/ |date=2011-11-19 }}
* [http://www.ukrcenter.com/ Портал «Украинский центр»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611072014/http://www.ukrcenter.com/ |date=2012-06-11 }}
* [https://web.archive.org/web/20101206012209/http://hronos.km.ru/proekty/ostu/ukraine1991.gif История государственной принадлежности территорий в XI—XX вв.]
* [http://www.memory-book.com.ua/ Книга памяти Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504214017/http://www.memory-book.com.ua/people/book/23 |date=2016-05-04 }} — электронная база данных о военнослужащих советской армии — уроженцах Украины, погибших во Второй мировой войне.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Украина}}
; Достопримечательности
* [http://discover-ukraine.info/ru/places Достопримечательности Украины, Фото и описание]
* [http://mapa.ukrkolo.com/index.php?lang=ru Карта достопримечательностей Украины с точными координатами GPS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219031901/http://mapa.ukrkolo.com/index.php?lang=ru |date=2013-12-19 }}
* [http://www.iloveua.org/ О достопримечательностях Украины: что посмотреть и где остановиться]
* [https://web.archive.org/web/20071101054933/http://www.openit.com.ua/cover.php Интересные и необычные уголки Украины глазами международной команды журналистов]
* [http://www.7chudes.in.ua/ 7 чудес Украины ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410081951/http://www.7chudes.in.ua/ |date=2008-04-10 }}
; Культура
* [http://www.ukrainians-world.org.ua/ Культурно-просветительный проект «Украинцы в мире»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313001000/http://www.ukrainians-world.org.ua/ |date=2012-03-13 }}
; Туризм
* [http://skiresorts.com.ua/index.php/ru/skiinfo/2-karpatyski Горнолыжные курорты Западной Украины (Карпаты)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201200328/http://skiresorts.com.ua/index.php/ru/skiinfo/2-karpatyski |date=2011-12-01 }}
* [http://bredotina.blogspot.com/p/blog-page_1062.html Залюбити до смерті: Плюсы и минусы зелёного туризма]
; Связь
* [http://vinnica.info/nma-catalog/fla-stat/lang-1/cat_id-23/page-1/num-3608.html Почтовые индексы городов Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170228055812/http://vinnica.info/nma-catalog/fla-stat/lang-1/cat_id-23/page-1/num-3608.html |date=2017-02-28 }}

{{Европа илдәре}}
{{вс}}

[[Категория:Украина]]
[[Категория:Унитар дәүләттәр]]
[[Категория:Ҡатнаш республикалар]]


{{countries-stub}}</text>
      <sha1>fbwmx0a3wrjm1vohb8x16o5zplxzqjo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тавасиев Сосланбәк Дафай улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67785</id>
    <revision>
      <id>1300553</id>
      <parentid>1285474</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T16:02:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19546" sha1="f3qet242z889zr2swk26yfgnfyeylwe" xml:space="preserve">{{Художник
 |фон                  = 
 |имя                  = Сосланбәк Тавасиев
 |оригинал имени       = {{lang-os|Тауасити Дафай фырт Сослæнбек}}
 |имя при рождении     = 
 |изображение          = tavasiev.jpg
 |ширина               = 200px
 |описание изображения = оҫтаханала
 |дата рождения        = 25.12.1894
 |место рождения       = [[Рәсәй империяһы]], Терек өлкәһе,  Дигория, Фаснал ауылы
 |дата смерти          = 10.4.1974
 |место смерти         = [[СССР]], {{МестоСмерти|Мәскәү|Мәскәүҙә}} ҡалаһы 
 |происхождение        = 
 |гражданство          = {{Российская империя}} → {{USSR}}
 |жанр                 = 
 |учёба                = [[И. Е. Репин исемендәге Санкт-Петербург скульптура, архитектура һәм рәсем сәнғәте академия институты|И. Е. Репин исемендәге ЛИЖСА]]  
|стиль                = социалистик реализмы
 |работы               = Өфөләге Салауат Юлаев һәйкәле, Владикавказдағы Коста Хетагуров һәйкәле
 |покровители          = 
 |влияние              = 
 |влияние на           = 
 |награды              = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден Красного Знамени|1919}}{{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени|1958}}{{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени|1968}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Государственная премия СССР|1970}}
{{!}}}
 |звания               = 
 |премии               = 
 |сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}

'''Тавасиев Сосләнбәк Дафай улы''' ({{lang-os|Тауасити Дафай фырт Сослæнбек}}, [[25 декабрь]] [[1894 йыл]] — [[10 апрель]] [[1974 йыл]]) — [[СССР|совет]] монументаль скульптура оҫтаһы, Төньяҡ Осетин АССР-ының (1955) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1967) халыҡ рәссамы, СССР Рәссамдәр Союзы ағзаһы (1939). [[Өфө]]ләге [[Салауат Юлаев (һәйкәл)|Салауат Юлаев һәйкәле]]нең авторы.

[[И. Е. Репин исемендәге Санкт-Петербург скульптура, архитектура һәм рәсем сәнғәте академия институты]]н тамамлаған.

== Биографияһы ==
Дафа Тавасиев һәм Ханғуасса Койбаева ғаиләһендә Төньяҡ Осетияның Дигориялағы Фаснал ауылында донъяға килгән. Милләте буйынса осетин-дигор. Ғаиләлә һигеҙ бала була: биш улан — Хәджирәт, Женя (Бездук), Хәжи, Аға (Ҡышҡы һарайҙы штурмлаусы) Сосланбәк һәм өс ҡыҙ бала.

Дафа балаларына яҡшы белем бирергә тырыша, шуға күрә уның балалары башта Алағирҙағы мәктәпкә йөрөйҙәр, ә һуңынан — Владикавказ гимназияһының әҙерлек класына.

Сосланбәк тә 1914 йылды армияға осетин батальонына алғынғанға тиклем гимназила уҡый

[[Октябрь революцияһы]]нан һуң [[1917 йыл]]да башланған [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда большевиктар яғында була. Шкуро һәм Бичехаров етәкселегендәге казак отрядтарына ҡаршы һуғыша һәм Осетияла беренселәрҙән булып хәрби [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән наградлана.

1924 йылда Владикавказда урындағы рәссамдар күргәҙмәһендә ҡатнаша. Күргәҙмәнән һуң уны М. Г. Авсарагов Ленинградҡа Юғары художество-техник институтына (элекке Художество академияһы), һуңынан — уҡырға йүнәтмә бирә. Скульптура факультетын Сосланбәк Тавасиев 1927 йылда отличие менән тамамлай (педагогы А. Т. Матвеев).
1927 йылда Сосланбәк Дафа улы институттың материаль мәҙәниәте кафедраһында ассистент булып эшләй. 1928 йылда Мәскәүгә күсә. АХРР-ҙың (Революцион Рәсәй рәссамдары ассоциацияһының), [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]ның 10-йыллығына арналған күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 1939 йылда СССР рәссамдар союзы ағзаһы булып китә&lt;ref name=&quot;Тавасиев&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/news/687337-skulptor-kotoryy-vosslavil-salavata-k-120-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-soslanbeka-tavasieva Скульптор, который восславил Салавата (К 120-летию со дня рождения Сосланбека Тавасиева) ]&lt;/ref&gt;.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Тавасиевтар ғаиләһе [[Башҡортостан]]дың [[Стәрлебаш районы]]на эвакуациялана. Шунан улар Өфөгә күсәләр, белгестәр йортонда йәшәйҙәр, һуңынан хәҙерге ваҡыттағы Ленин урамы, 74-се йортта йәшәйҙәр. Сосланбәк 1941—1942 йылдарҙа Рәссамдар союзының Өфө бүлексәһенең яуаплы секретары була&lt;ref name=&quot;Тавасиев&quot; /&gt;.

Салауат Юлаев һәйкәлен ижад итеү идеяһы Тавасиевҡа нәҡ Башҡортостанда йәшәгән йылдарҙа, 1941—1946 йылдарҙа, килә.

=== Салауат Юлаев һәйкәленең тарихы ===

1941 йылдың йәйендә [[Стәрлебаш]] ауылында Сосланбәк Тавасиев тәүге тапҡыр Салауат исемен ишетеп ҡала. Фронтҡа новобранецтарҙы оҙатҡан саҡта бер оло башҡорт, еңеү өсөн Салауат кеүек батыр булырға кәрәк, тип әйтә. Шул ваҡиғанан алып Сосланбәк Салауат менән ҡыҙыҡһына башлай, уның тураһында булған әҙәбиәтте уҡый, архив материалдарын һәм башҡорт фольклорын өйрәнә&lt;ref name=&quot;Тавасиев&quot; /&gt;.

Уның күҙ алдына батырҙың ғүмерендә иң яуаплы мәлендә ат өҫтөндәге ярһыу Салауат килә. 1773 йылдың көҙөндә Салауатты отряды менән Хөкүмәт ғәскәрҙәренә ярҙамға ебәрәләр, әммә йәш батыр Пугачевҡа ҡушылырға ҡарар итә. Тап ошо яуаплы мәлде Тавасиев ташта һынландыра. Өҙәнгеләрҙә саҡ ҡына күтәрелеп, көслө ҡулы менән теҙгенде шаҡарып тартып, бейек ярҙа үҙе һымаҡ ярһыған атын ҡапыл туҡтатҡан. Тәүәккәл, ғәйрәтле, ихтыярлы йөҙ, алға өндәүсе хәрәкәттә уң ҡулында ҡамсы күтәрелгән. Салауат үҙенең иптәштәрен Пугачевҡа ҡушылырғак өндәй һымаҡ&lt;ref name=&quot;Тавасиев&quot; /&gt;.

Ысын ҙурлығындағы гипс һәйкәлдең моделе [[1963 йыл]]да тамамлана. СССР-ҙың мәҙәниәт министрлығы коллегияһнда белгестәр тарафынан vjltkm ҡарала һәм рәсми рәүештә раҫлана. Уны Башҡорт опера һәм балет театры фойеһына ҡуялар. Aвтор үҙе иҫләүенсә, барыһына ла һәйкәлдең проекты оҡшай. Тик бер генә башҡорт ҡатыны, батыр өсөн Салауат фигураһы артыҡ сибек, тип әйтә. Сосланбәк Дафа улы был иҫкәрмәнән һуң һәйкәл өҫтөндә эшен дауам итеп, уны артабан камиллаштыра&lt;ref name=&quot;Тавасиев&quot; /&gt;.

Скульптура [[Ленинград]]тағы «Монументскульптура» заводында бронза яғылған суйындан ҡойоп яһала. Завод инженерҙары һәм эшселәре ҙур теләк менән уны эшләйҙәр һәм ай ярым эсендә һәйкәл әҙер була. Бик ҙур һәм ҡатмарлы атлы скульптураһы өсөн махсус ҡулайламалар уйлап табырға кәрәк була.

Шул уҡ ваҡытта скульптор һәйкәлде [[Ағиҙел]] йылғаһының текә ярында ҡуйырға теләген белдерә. Республика матбуғатында бәхәс ҡуба, партияның өлкә комитеты һәйкәлде Горсовет алдына йәки Совет майҙанында ҡуйырға тәҡдим итә. Тавасиев үҙ фекерендә ныҡ тора һәм еңеп сыға&lt;ref name=&quot;Тавасиев&quot; /&gt;.

Артабан Тавасиев Мәскәүҙә йәшәй. Уның оҫтаханаһы Үрге Масловка урамында урынлашҡан була.

[[1974 йыл]]дың 10 апрелендә Мәскәүҙә вафат була. Новодевичий зыяратында ерләнгән.

== Эштәре ==
[[File:Памятник Салавату Юлаеву в Уфе. Скульптор Сосланбек Тавасиев.jpg|thumb|left|260px|[[Салауат Юлаев (һәйкәл)|Салауат Юлаев һәйкәле]]]]
Тавасиевтың ижади эштәре араһында Өфө ҡалаһы символына әүерелгән һәм Башҡортостан гербына ингән Салауат Юлаев һәйкәле айырыуса билдәле (Өфө, 1967), Икенсе билдәлелек алған монумент — Осетия драма театры алдында ҡуйылған Коста Хетагуров һәйкәле ([[Владикавказ]]).

Сосланбәк Тавасиевтың эштәре [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]нда ([[Өфө]]), Дәүләт Третьяков галереяһы, рус музейы, Рәсәй һәм сит музейҙары коллекцияларында һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Төньяҡ Осетия АССР-ының халыҡ рәссамы ([[1955]])
* [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ рәссамы ([[1967]])
* СССР дәүләт премияһы ([[1970]]) — Өфөләге [[Салауат Юлаев (һәйкәл)|Салауат Юлаев һәйкәле]] өсөн
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1919]])
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1958]])
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1968]])
* СССР рәссамдар ассоциацияһы Алтыны миҙалы ([[1967]])

== Ғаиләһе ==
* Шубина Галина Константиновна (9.09.1902, Воронеж — 20.12.1980, [[Мәскәү]]) — беренсе ҡатыны, рәссам, Рәсәй һәм Мәскәү Рәссамдар союзы ағзаһы. Санкт- Петербург Художество академияһын тамамлаған. Эштәре Третьяков галереяһында, Рус музейында, А. С. Пушкин исемендәге музейҙа, Маяковский музейында, Италияла, Германияла, Англияла шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
* Дмитриева Галина Сосланбековна (10.09.1929, Мәскәү — 18.12.2014, шунда уҡ) — ҡыҙы, рәссам-график, китап иллюстраторы, Рәсәй һәм Мәскәү Рәссамдар союзы ағзаһы. В. И. Суриков исемендәге институтты тамамлаған.
* Дмитриева Анастасия Дмитриевна (14.03.1959, Мәскәү) — ейәнсәре, рәссам-график, дизайнер. Халыҡ-ара, Рәсәй һәм Мәскәү Рәссамдар союзы ағзаһы. В. И. Суриков исемендәге институтты тамамлаған.
* Тавасиева (Воскресенская) Марина Фёдоровна (1916—1989, Мәскәү) — икенсе ҡатыны, биҙәү-ҡулланма сәнғәте рәссамы.
* Тавасиев Ростан Сосланбәк улы (1938—2006, Мәскәү) — улы, биҙәү-ҡулланма сәнғәте рәссамы, график. СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.
* Тавасиев Ростан Ростан улы (19.03.1976, Мәскәү) — ейәне, рәссам.

== Хәтер ==
* 2020 йылдың февралендә Башҡортостан Республикаһы Башлығы Сосланбәк Тавасиевтың хәтерен мәңгеләштереү тураһындағы указға ҡул ҡуйҙы. Уға ярашлы Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең С. Д.Тавасиев исемендәге стипендияһын булдырыла. Шулай уҡ С. Д. Тавасиевтың ижадына бағышланған төбәк-ара ғилми-ғәмәли конференция үткәреү, документаль фильм төшөрөү һәм Өфөлә скульпторҙың ижади эштәре күргәҙмәһен ойоштороу ҡаралған&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1418748/ Башҡортостанда Салауат Юлаев һәйкәленең авторы Сосланбәк Тавасиевтың хәтерен мәңгеләштерәләр]&lt;/ref&gt;.
* Башҡортостанда Республика Хөкүмәтенең С. Д.Тавасиев исемендәге стипендияһы булдырылды. Күләме бөгөнгә 5750 һум булған был стипендия  яҡшы уҡыған, һынлы сәнғәт һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте өлкәһендә юғары талант өлгөһө күрһәткән студентҡа конкурс нигеҙендә бер йылға биреләсәк&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1484241-v-bashkortostane-uchrezhdena-stipendiya-imeni-soslanbeka-tavasieva/ В Башкортостане учреждена стипендия имени Сосланбека Тавасиева. ИА «Башинформ», 20 августа 2020 года]{{ref-ru}}{{V|20|08|2020}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} {{ref-ru}} «Китап» нәшриәте, 1999, 166-167 с. ISBN 5-295-02294-3.
''Памятный знак Тавасиеву С. Д. Ленина улица, 72''

== Һылтанмалар ==
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/94411/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Тавасиев Сосланбек Дафаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200227162440/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/94411/ |date=2020-02-27 }} {{V|27|02|2020}}   
* [http://maslovka.org/modules.php?name=Content&amp;pa=showpage&amp;pid=333 Страница портала «Масловка», посвящённая творчеству художника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017102117/http://www.maslovka.org/modules.php?name=Content&amp;pa=showpage&amp;pid=333 |date=2013-10-17 }}
* [http://www.osetia-news.ru/news/373.html «Скульптор, который прославил Осетию». Материал от 25 декабря 2009 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714191329/http://www.osetia-news.ru/news/373.html |date=2014-07-14 }}
* [http://www.bashinform.ru/news/687337/ «Скульптор, который восславил Салавата». Материал от 25 декабря 2014 года]
* [http://tavasiev.su/ Сайт, посвящённый творчеству С. Д. Тавасиева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180308115135/http://tavasiev.su/ |date=2018-03-08 }}
* [http://www.bashinform.ru/news/687337-skulptor-kotoryy-vosslavil-salavata-k-120-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-soslanbeka-tavasieva/ Скульптор, который восславил Салавата (К 120-летию со дня рождения Сосланбека Тавасиева)]

== Тышҡы һылтанмалар ==
* [http://maslovka.org/modules.php?name=Content&amp;pa=showpage&amp;pid=333 Страница портала «Масловка», посвященная творчеству художника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017102117/http://www.maslovka.org/modules.php?name=Content&amp;pa=showpage&amp;pid=333 |date=2013-10-17 }}
* [http://www.osetia-news.ru/news/373.html Скульптор, который прославил Осетию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714191329/http://www.osetia-news.ru/news/373.html |date=2014-07-14 }}, 25.12.2009

[[Категория:Алфавит буйынса скульпторҙар]]
[[Категория:СССР скульпторҙары]]
[[Категория:XX быуат скульпторҙары]]
[[Категория:СССР Рәссамдар союзы ағзалары]]
[[Категория:Өфө рәссамдары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының халыҡ рәссамдары]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Репин исемендәге институтты тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>f3qet242z889zr2swk26yfgnfyeylwe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тереғолов Айрат Рәүеф улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68963</id>
    <revision>
      <id>1300565</id>
      <parentid>1251556</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T21:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6781" sha1="e6hcf4qazemb9qduqd8ddjqnifeegmt" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Тереғолов}}
'''Тереғолов Айрат Рәүеф улы''' ([[30 октябрь]] [[1957 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] рәссамы, график. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2014) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2004) атҡаҙанған рәссамы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]]&lt;ref name=&quot;СЮП&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/904344/ Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары билдәле булды. {{Башинформ}}, 2016, 4 октябрь]{{V|04|10|2016}}&lt;/ref&gt; (2016) һәм [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге]] (1990) премиялары лауреаты. [[1991 йыл]]дан [[СССР]]-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. [[2015 йыл]]дан [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] директоры.

== Биографияһы ==
Айрат Рәүеф улы Тереғолов 1957 йылдың 30 октябрендә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Ҡәҙимге мәктәптә уҡыу менән бер үк ваҡытта музыка мәктәбендә лә шөғөлләнә. Республикала киң билдәле музыкант Михаил Ефимович Швайштейн класында [[скрипка]]ла уйнау серҙәрен үҙләштерә.

Рәсем сәнғәте менән [[Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе)|Быҙаулыҡ ҡалаһында]] әрмелә хеҙмәт иткәндә ҡыҙыҡһына башлай: быға [[Ырымбур]] рәссамы менән танышыу булышлыҡ итә. Хәрби хеҙмәттән ҡайтҡас, рәссам-биҙәүсе, биналар интерьеры буйынса дизайнер булып эшләй.   
{{Врезка
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 255px
 | Заголовок       = 
 | Содержание      = ...Я заполняю любым пачкающим материалом пространство полотна, буквально терзая его, пока не почувствую: вогнал туда всю свою энергетику, чтобы работа зазвучала в унисон с твоей душой.&lt;br /&gt;
 | Подпись         = ''А. Терегулов''. &quot;Из интервью Елене Шаровой&quot; (газета &quot;Республика Башкортостан&quot;)
}}
[[1985 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның художество-графика факультетын тамамлай.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Эштәре [[Рәсәй]] һәм сит илдәр музейҙарында, галереяларында һәм шәхси коллекцияларында ҡуйылған. Өфөлә йәшәй һәм эшләй.
&quot;Айрат Тереғолов — ижадында бөгөнгө Рәсәй графикаһының күп һыҙаттары: художество теле экспрессивлығы, форма һәм аралыҡ менән иркен файҙаланыу, образлы гротеск, графиканан уның бөтә техник мөмкинлектәрен «һығып сығарырға» маташыу — тупланған рәссам.

[[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] Указы менән «Акбузат: башкирский эпос» һәм «Akbuzat: A Bashkirian Epic» китаптарында баҫылған [[Аҡбуҙат (эпос)|«Аҡбуҙат» эпосына]] һүрәттәр серияһы өсөн Айрат Тереғолов республиканың 2016 йыл өсөн әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендәге Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ булды&lt;ref name=&quot;СЮП&quot; /&gt;.

=== Күргәҙмәләре ===
Республика, Зона, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз, персональ ([[Өфө]], [[Силәбе]], [[Копенгаген]]), Төркөм, Сит илдәр ([[Австрия]], [[Италия]], [[Франция]], [[Эфиопия]]), Халыҡ-ара графика ([[Канада]], [[Польша]], [[Көньяҡ Корея]], [[Англия]], [[Испания]], [[Румыния]], [[Ҡытай]]).

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2016)
* Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы (1990)
* Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы дипломы
* IХ Халыҡ-ара баҫма миниатюра Биенналеһы Гран-Прийы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Художники Республики Башкортостан: альбом-кат. Уфа, 2009.

== Һылтанмалар ==
* [http://artillion-gallery.ru/artists/teregulov-ayrat/ Терегулов Айрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103122701/http://www.artillion-gallery.ru/artists/teregulov-ayrat/ |date=2013-11-03 }}
* [http://www.operationhope.ru/cd/64 Айрат Терегулов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121122132704/http://www.operationhope.ru/cd/64 |date=2012-11-22 }}
* [http://kulturarb.ru/ba/person/?ELEMENT_ID=10123 Тереғолов Айрат]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар‏‎]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаттары]]</text>
      <sha1>e6hcf4qazemb9qduqd8ddjqnifeegmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тюлькин Александр Эрастович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68964</id>
    <revision>
      <id>1300574</id>
      <parentid>1279589</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T02:44:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5059" sha1="ht8v1h17w8f67eup7eao9qfwac24t55" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тюлькин Александр Эраст улы''' ([[30 август]] [[1888 йыл]] — [[18 март]] [[1980 йыл]]) — [[ВАССР|совет]] рәссамы, педагог. [[Башҡортостан]]да һынлы сәнғәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1934 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]‑ҙың (1960) һәм [[БАССР]]‑ҙың (1944) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ рәссамы (1955) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге премия]]һы лауреаты (1975). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955).

== Биографияһы ==
[[1916 йыл]]да уҡ [[Өфө]]лә Һынлы һүрәт сәнғәтен һөйөүселәр йәмғиәтен ойоштороусыларҙың береһе, һуңыраҡ [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] директоры Юлий Блюменталь, Василий Сыромятников («Башҡорт ҡыҙы»), Александр Тюлькин («Сәскәгә күмелгән тәҙрәләр»), Ҡасим Дәүләткилдиев («Башҡорт ҡыҙы», «Башҡорт һунарсыһы») картиналары ҡуйыла.

Башлыса пейзаж һәм натюрморт жанрында эшләгән сәнғәт оҫтаһы илдең иң ҙур музейҙары (рус музейы, Третьяков галереяһы, Көнсығыш халыҡтары сәнғәте музейы) йыйынтығына ингән әҫәрҙәр ижад иткән. Уның эштәренең күбеһе Өфөлә, Михаил Васильевич Нестеров исемендәге Художество музейында, тупланған.
 
Күренекле рәссам Александр Эрастович Тюлькин ғүмеренең күп өлөшөн Өфөлә йәшәгән (ул 1888 йылдың 30 авгусында тыуған, 1980 йылдың 18 мартында вафат булған, Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнгән) һәм әҫәрҙәренең күбеһен ошо ҡалаға арнаған.

== Һылтанмалар ==
* [http://tyulkin.jimdo.com/ Тюлькин Александр Эрастович]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161117091906/http://tyulkin.jimdo.com/ |date=2016-11-17 }}

== Библиография ==
* А. Г. Янбухтина Александр Тюлькин. Л., 1975.
* А. Э. Тюлькин: Живопись: Каталог. Авт. вступ. ст. и сост. А. Г. Янбухтина. М., 1975.
* Большая Советская Энциклопедия т. 3 раздел «Башкирская АССР» Иллюстрация «Тюлькин А. Э. „Шиханы под Уфой“»., Изд. «Советская энциклопедия», Москва, 1970
* Э. Г. Коновалов Словарь русских художников. Москва, изд. Эксмо, 2008.ISBN 978-5-699-20636-0
* А. Янбухтина Художник А. Э. Тюлькин Изобразительное искусство автономных республик РСФСР. Башкирская АССР, изд. «Художник РСФСР», Ленинград, 1973.
* История Уфы. Сборник статей, гл. 6, 10, 11, 14. Башкирское книжное изд., Уфа, 1976.
* Э. П. Фенина: Буклет «А. Тюлькин». Башкирское книжное изд., Уфа, 1969.
* С. Болосович: Художники Советской Башкирии. Журнал «Художник», 1959.
* Э. Фенина Художники Советской Башкирии. Справочник. Уфа, Башк. книжное изд. 1979
* Газета «Советская культура», 28 января 1975 г. ст. А. В. Пантелеева «И не устанет взор человеческий».
* А. Янбухтина: У истоков школы. Журнал «Дружба народов», 1970, № 1.

== Әҙәбиәт ==
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 72-73 с. ISBN 5-295-02294-3.

[[Категория:Башҡорт АССР-ының халыҡ рәссамдары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:СССР Рәссамдар союзы ағзалары]]
[[Категория:СССР рәссамдары]]</text>
      <sha1>ht8v1h17w8f67eup7eao9qfwac24t55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғитов Мөхтәр Мофазал улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71431</id>
    <revision>
      <id>1300551</id>
      <parentid>1255075</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T15:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9996" sha1="pnt5lyvftwtbfnjjitw7kn5945wmvvs" xml:space="preserve">{{Берләштерергә|Сәғитов Мөхтәр Мофазал улы|Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы}}
{{Учёный 
|Имя                  = Мөхтәр Сәғитов 
|Оригинал имени       = Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы
| Изображение                = 
|Ширина               = 
|Подпись              = 
|Дата рождения        = 27.08.1932
|Место рождения       = [[Башҡорт АССР-ы]], {{МестоРождения|Бөрйән районы|Бөрйән районында}}, [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы
|Дата смерти          = 20.06.1986
|Место смерти         = [[Төркиә]], {{МестоСмерти|Измир}} ҡалаһы
|Гражданство          = {{USSR}} → {{RUS}}
|Научная сфера        = [[филология]], фольклорсы
|Место работы         = 
|Учёная степень       = {{Учёная степень|кандидат|филологических наук}}
|Учёное звание        = 
|Альма-матер          = [[Башҡорт дәүләт университеты]]
|Научный руководитель = 
|Знаменитые ученики   = 
|Известен как         = 
|Известна как         = 
|Награды и премии     = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}}
|Роспись              = 
|Ширина росписи       = 
|Сайт                 = 
}}
{{Фамилиялаш|Сәғитов}}
&lt;br /&gt;

== Биографияһы ==
Мөхтәр Мофаззал улы Сәғитов 1933 йылдың 27 авгусында Башҡорт АССР-ы [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] (икенсе мәғлүмәттәр буйынса [[Яңы Монасип]]) ауылында тыуған.

Иҫке Собханғол ауылында [[Иҫке Собханғол мәктәбе|урта мәктәп]]те тамамлағас, Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итеп ҡайта.

1960 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетын тамамлай.

1960—1964 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙә Донъя әҙәбиәте институтында аспирантурала уҡый.

1964 йылдан алып 1986 йылда Төркиәлә Измир ҡалаһында фажиғәле һәләк булғансы СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының [[РФА ӨФҮ Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында]] ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1972, 1984 йылдарҙа Башҡортостан буйынса фольклор-этнографик экспедицияларға етәкселек итә.
[[Файл:Мөхтәр Сәғитов музейы.jpg|мини|Мөхтәр_Сәғитов_музейы]]
[[Файл:Мөхтәр Сәғитов портреты.jpg|мини|Мөхтәр_Сәғитов_портреты]]
[[Файл:Мөхтәр Сәғитов музейының залы.jpg|мини|Мөхтәр_Сәғитов_музейының_залы]]

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
М. М. Сәғитов 70 тирәһе ғилми хеҙмәт авторы. Ул — башҡорт халыҡ ижадын йыйыу, баҫтырып сығарыу өлкәһендә ҙур хеҙмәт күрһәткән ғалимдарҙың береһе. Ул халҡыбыҙҙың эпик ҡомартҡыларын — ҡобайырҙарҙы өйрәнеүҙә, нәшер итеүҙә айырыуса емешле эшләне. М. М. Сәғитов күп томлы «Башҡорт халыҡ ижады» баҫмаһының эпосҡа арналған ике томын ([[Харисов Әхнәф Ибраһим улы|Ә. И. Харисов]] менән берлектә), шулай уҡ бәйет (Н. Д. Шоңҡаров менән берлектә), совет фольклоры (М. Ә. Мәмбәтов менән берлектә) томдарын баҫырға әҙерләне. Эпик ҡомартҡыларҙы өйрәнеүҙең ҙур баһаға лайыҡ һөҙөмтәһе итеп уның «Боронғо башҡорт ҡобайырҙары» (1987) исемле монографик хеҙмәтен күрһәтергә кәрәк.

М. М. Сәғитов башҡорт ҡобайырҙарын рус телендә баҫтырып сығарыу өлкәһендә лә уңышлы эшләне: [[Урал батыр эпосы|«Урал батыр»]] (1977), [[Аҡбуҙат (эпос)|«Аҡбуҙат»]] (1976), «Былых времен сказанья» (1979), «Алдар и Зухра» (1986). М. М. Сәғитов — шулай уҡ А. С. Мирбадалева һәм Ә. И. Харисов менән берлектә 1977 йылда Мәскәүҙә донъя күргән «Башкирский народный эпос» исемле китапты баҫырға әҙерләүсе ғалимдарҙың береһе. Халыҡ ижады мәсьәләләре, Яҡутстандағы башҡорттарҙың фольклорын йыйыу буйынса уның күп һанлы мәҡәләләре баҫылған.

== Әҙәби ижады ==
М. М. Сәғитов, ғилми эшмәкәрлек менән бер рәттән, йәштән үк әҙәби ижад менн дә шөғөлләнде. Үҙе вафат булғандан һуң филология фәндәре кандидаты Берйән Байымов М. Сәғитовтың хикәйәләрен, юлъяҙмаларын «Ғүмерлеккә ҡалған яра» (1993) исемле йыйынтығында туплап, баҫтырып сығарҙы.

== Маҡтаулы исемдәре ==
* [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты.

== Исемен мәңгеләштереү ==
* Бөрйән районының Иҫке Собханғол, Яңы Монасип ауылдарындағы урамдарға уның исеме ҡушылған.
* Иҫке Собханғол ауылында Мөхтәр Сәғитовҡа музей асылған.
* Иҫке Собханғол ауылында ғалим Мөхтәр Сәғитовҡа бюст ҡуйылған.

== Хеҙмәттәре ==
* Ғүмерлеккә ҡалған яра. — Өфө, 1993.[https://bash.news/yuldash/ezebi-ukyuzar/23138-mehter-sehitov-humerlekke-kalhan-yara-4393 Мөхтәр Сәғитов «Ғүмерлеккә ҡалған яра». Аудио] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230512164959/https://bash.news/yuldash/ezebi-ukyuzar/23138-mehter-sehitov-humerlekke-kalhan-yara-4393 |date=2023-05-12 }}
* Башҡорт халыҡ эпосының мифологик һәм тарихи нигеҙҙәре. — Өфө, 2009.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Мөхтәр Сәғитов. «Томанлы иртә ине» [https://bash.news/yuldash/ezebi-ukyuzar/16082-mehter-sehitov-tomanly-irte-ine-1-ce-tapshyryu-3118 1-cе тапшырыу. Аудио] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230512165336/https://bash.news/yuldash/ezebi-ukyuzar/16082-mehter-sehitov-tomanly-irte-ine-1-ce-tapshyryu-3118 |date=2023-05-12 }}
* «Ғүмерлеккә ҡалған яра». Тулыһынса уҡығыҙ. [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3586 Сәғитов, Мөхтәр.Ғүмерлеккә ҡалған яра : хикәйәләр, юлъяҙмалар, фәнни-популяр мәҡәләләр / М. Сәғитов; [мөх. С. Шәрипов] .— Өфө : Китап, 1993 .— 125 б. .— («Әҙәби мираҫтан» серияһы) .— Перед вып. дан.: Сагитов М. М. Непроходящая боль .— На башк. яз. .— Содерж.: Томанлы иртә ине; Ғүмерлеккә ҡалған яра; Һандуғас һайрағанда; Тау бөркөтө; Урман ҡуйынында [һ. б.] .— ISBN 5-295-01248-4, 6000 экз.]

== Әҙәбиәт ==
* ''Галин С.'' Тел асҡысы халыҡта. — Өфө: «Китап», 1999. — 222—223-сө биттәр.
* ''Юрий Узиков''. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 49 с. ISBN 5-295-02294-3.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/12488-s-itov-m-kht-r-mofazzal-uly|автор=[[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы|Сөләймәнов Ә. М.]]}}
* {{Бурзянская энциклопедия|Сагитов Мухтар Муфаззалович|страница=452}}
[[Категория:Башҡорт фольклорсылары]]
[[Категория:Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]]</text>
      <sha1>pnt5lyvftwtbfnjjitw7kn5945wmvvs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>8 июль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71499</id>
    <revision>
      <id>1300554</id>
      <parentid>1245870</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T16:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1300554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22396" sha1="tg6wmqrxkww1hs5k96ubysfgcb8x7jv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''8 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 189-сы ([[кәбисә йыл]]ында 190-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 176 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя аллергия менән көрәш көнө. 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Математика]] көнө.
* {{Флагификация|Замбия}}: Берҙәмлек көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Инвалидтар һәм оло йәштәгеләр көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби-космос көстәренең зенит ракета ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1682]]: Батшалар Иван һәм [[Пётр I|Пётр]] Алексеевичтар исеменән батша хөкүмәте халыҡты көсләп христианлаштырыуҙан баш тартыуы тураһындағы грамота менән [[Башҡорт ихтилалы (1681—1684)|башҡорт ихтилалсыларына]] мөрәжәғәт итә.
* [[1922]]: СССР-ҙа [[ауыл хужалығы]] ҡоротҡостары менән көрәштә тәүге тапҡыр авиация ҡулланыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1944]]: СССР-ҙа «Герой әсә»  маҡтаулы исеме булдырыла. 
* [[1945]]: СССР Фәндәр академияһының [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң тергеҙелгән [[Ҡырым]] астрофизик обсерваторияһы эш башлай.
* [[1974]]: Байкал-Амур тимер юл магистрален төҙөү башлана. 
* [[1998]]: [[Башҡортостандың бал ҡорто һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге]] ойошторола.
* [[2015]]: [[Өфө]]лә [[Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы]] Советының һәм [[БРИКС]] дәүләттәре һәм уларҙың хөкүмәт башлыҡтарының саммиттары башлана. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Копейкин Игорь Валентинович]] (1920—7.12.2002), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, лётчик; 1952—1983 йылдарҙа СССР Дәүләт именлеге комитеты хеҙмәткәре, полковник (1983). [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). 
* [[Сәғитов Марат Усман улы]] (1925—15.11.1988), [[фән|ғалим]]-[[Астрономия|астроном]], гравиметрист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы (1976), профессор (1977). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1979), СССР-ҙың геодезия һәм картография отличнигы (1986). 1954 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның  П. К. Штернберг исемендәге Астрономия институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1961 йылдан һәм 1973–1987 йылдарҙа  бүлек мөдире, 1967–1975 йылдарҙа директорҙың фән буйынса урынбаҫары. Ике 2 се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945, 1985) һәм  [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Книсс Владимир Александрович]] (1945), ғалим-[[Зоология|зоолог]], йәмәғәтсе. 1986 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2007—2013 йылдарҙа зоология кафедраһы мөдире; 2015 йылдан — Башҡортостан физик культура институты уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Иванов Юрий Анатольевич]] (1960), хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-[[Химия|химик]]. 1982 йылдан [[Стәрлетамаҡ]]тағы [[«Сода» производство берекмәһе|«Сода» йәмғиәтенең]] яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2014 йылдан хәҙерге «[[Башҡортостан сода компанияһы]]»ның производство буйынса директоры. Техник фәндәр кандидаты (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған  химигы (2007), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007). Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан. 
* [[Закиров Тәбрик Фридрих улы]] (1980—25.12.1999), Рәсәй Армияһының Төньяҡ Кавказда террорсыларға ҡаршы ойошторолған операцияла һәләк булған хәрби хеҙмәткәре. Ҡаһарманлыҡ ордены кавалеры (2000, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Черепанов (Салауат районы)|Черепанов]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Маннуров Рәшит Ниғмәтулла улы]] (1926—21.07.1993), хеҙмәт алдынғыһы. 1943 йылдан [[Куйбышев тимер юлы]]ның Башҡортостан бүлексәһе Дим станцияһының локомотив депоһы кочегары, паровоз машинисы, 1955 йылдан — электровоз машинисы, 1959—1989 йылдарҙа — машинист-инструктор. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966), [[СССР]]-ҙың почётлы тимер юлсыһы (1967). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғайсин Илгиз Сөләймән улы]] (1937), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. [[Көйөргәҙе районы]] тоҡомсолоҡ совхозының элекке механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Райондың почётлы гражданы. Сығышы менән [[Абдул (Көйөргәҙе районы)|Абдул]] ауылынан.
* [[Кароза Альберт Иосифович]] (1937), геофизик, [[әҙип|шағир]]. 1957—1998 йылдарҙа [[Шкапов]] геофизик экспедицияһы хеҙмәткәре. [[Бәләбәй районы]]ның [[Фәтих Кәрим]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты. [[Приют (Бәләбәй районы)|Приют]] ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]]ндағы [[Гәйнә разъезы|Ғәйнә]] тимер юл разъезынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әйүпов Мансур Әнүәр улы]] (1947), ғалим-философ, партия һәм [[дәүләт]] органдары, юғары мәктәп һәм матбуғат хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1990—1994 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]] Премьер-министр урынбаҫары, 1994—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Дәүләт секретары,  1998—2003 һәм 2007—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан Президенты]] ҡарамағындағы Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы ректоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 11-се саҡырылыш Юғары Советы һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 4-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]] ағза-корреспонденты (2009), [[сәйәсәт]] фәндәре докторы (2004), [[философия]] фәндәре кандидаты, профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). «Башҡортостан Республикаһы алдында хеҙмәттәре өсөн»  ордены кавалеры (2012). Сығышы менән [[Дәүләкән районы]] [[Исмәғил (Дәүләкән районы)|Исмәғил]] ауылынан. 
* [[Һөйөндөков Халил Төхфәт улы]] (1957), хәрби табип, яҙыусы-прозаик, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы (2014). Сығышы менән [[Баймаҡ районы]] [[Үрге Мәмбәт|Мәмбәт]] ауылынан.
* [[Сәйетгәрәев Зинур Рәхимйән улы]] (1957), дәүләт хеҙмәте ветераны. 1997 йылдан [[Баҡалы районы|Баҡалы район]] статистика бүлеге начальнигы. [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] менән бүләкләнеүсе (2010). Сығышы менән ошо райондың [[Мулланур]] ауылынан.
* [[Иҙрисов Ирек Фәйзрахман улы]] (1962), педагог. 1987 йылдан Баймаҡ районы Иҫке Сибай урта мәктәбе уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Кудашкина Наталья Владимировна]] (1967), ғалим-фармакогност. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2005 йылдан [[ботаника]] һәм фитотерапия нигеҙҙәре курсы менән фармакогнозия кафедраһы мөдире. [[Фармакология]] фәндәре докторы (2007). Сығышы менән [[Пермь]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Иҫәнбирҙин Ғиззетдин Сабит улы]] (1888—1968), уҡытыусы һәм яҙыусы.
* [[Ҡарамышев Гәрәй Батыргәрәй улы]] (1888—09.1922), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. 1919-1922 йылдарҙа Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты рәйесе урынбаҫары һәм Башҡортостан Халыҡ Хужалығы Советы рәйесе. [[Ҡарамышевтар]] нәҫеленән.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Холоднова Евдокия Ивановна]] (1918—?), [[Педагогика|педагог]]. 1953 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Татыр-Үҙәк]] урта мәктәбе директоры, 1964—1974 йылдарҙа — уҡытыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* [[Зәйнәғәбдинов Фәрит Шәрифйән улы]] (1923—10.07.1997), педагог. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан [[Баймаҡ районы]] [[Йәрмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Йәрмөхәмәт]] башланғыс мәктәбе мөдире, 1966—1983 йылдарҙа [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы уҡытыусыларының 3-сө съезы делегаты (1959). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Иванова Мария Степановна]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]]. 1940—1944 йылдарҙа [[«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы]] моторисы һәм инструменталсыһы; 1947—1978 йылдарҙа — майлаусы, үлсәүсе һәм оператор. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]ның [[Татьяновка (Ишембай районы)|Татьяновка]] ауылынан.
* [[Мортазин Наил Сафа улы]] (1938—28.10.2008), механизатор. [[Дүртөйлө районы]] Карл Маркс исемендәге колхозының элекке тракторсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1981) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Солтанбәк]] ауылынан.
* [[Шәрипов Миҙхәт Вилдан улы]] (1948), [[журналистика|журналист]]. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] һәм [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Кызыл таң»]] республика [[гәзит]]тәренең элекке үҙ хәбәрсеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Вәлиев Юнер Сәлим улы]] (1953), [[Ветеринария|ветеринария табибы]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[Йылайыр районы]] «Башҡорт» совхозының өлкән ветврачы, 1982 йылдан «Юлдыбай» совхозының баш зоотехнигы, 1984 йылдан «Һабыр» совхозы директоры, 1993—2011 йылдарҙа — район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм   икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе һәм мәғариф отличнигы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. 
* [[Соколов Леонид Алексеевич]] (1953), [[Башҡортостан]]дың [[сатира]] һәм юмор өлкәһендә ижад итеүсе [[рус теле|рус]] [[яҙыусы]]һы. 2013 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның рус яҙыусылары берләшмәһенең өлкән әҙәби консультанты. 1994 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2013). «Золотое перо Руси» милли әҙәби премия, «Клуб 12 стульев» ойошмаһының «Золотой телёнок» премияһы (2017) һәм [[Фәтих Кәрим]] исемендәге премия (2015) лауреаты. 
* [[Ғайсина Фәнирә Фәсхетдин ҡыҙы]] (1973), фольклорсы. 2007 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союздары ағзаһы (2007). Филология фәндәре кандидаты (2013). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Шәрипов Шамил Ғосман улы]] (1959), инженер-механик, ғалим-иҡтисадсы, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2012 йылдан «Газпромтрансгаз Өфө» йәмғиәтенең генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе. [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры (2020). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1785]]: Карл Фридрих фон Ледебур, [[Рәсәй империяһы]]нда хеҙмәттә булған [[немец]] [[фән|ғалимы]], [[Педагогика|педагог]] һәм [[сәйәхәт]]се.
* [[1839]]: [[Джон Рокфеллер]], [[АҠШ]] сәнәғәтсеһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1885]]: Эрнст Блох, [[Германия]] [[Философия|философы]], [[Социология|социолог]] һәм публицист.
* [[1885]]: Пауль Лени, Германия рәссамы, декоратор һәм кинорежиссёр.
* [[1890]]: Ганс Йост, Германия [[Шиғриәт|шағиры]], [[проза]]ик һәм [[драма]]тург.
* [[1895]]: Игорь Тамм, [[СССР]]-ҙың ғалим-[[Физика|физигы]], академик, физика буйынса 1958 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1905]]: Леонид Амальрик, СССР-ҙың режиссёр-мультипликаторы.
* [[1915]]: Николай Крюков, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1991).
* [[1920]]: Жәүәт Тәржеманов, СССР ғалимы, яҙыусы, [[Татарстан|Татар АССР-ы]]ның  атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), 1947 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.
* [[1935]]: Виталий Севастьянов, СССР [[Космонавт|космонавы]], ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[1950]]: Константин Райкин, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, «Сатирикон» театрының художество етәксеһе, Рәсәйҙең халыҡ артисы (1992).
* [[1965]]: Юлия Рутберг, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, Рәсәйҙең халыҡ артисы (2016). }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж08]]
[[Категория:8 июль]]</text>
      <sha1>tg6wmqrxkww1hs5k96ubysfgcb8x7jv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300555</id>
      <parentid>1300554</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T16:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1300555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22697" sha1="2h7lc8aq8a1w5jubgrfiovdgob2hrpj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''8 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 189-сы ([[кәбисә йыл]]ында 190-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 176 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя аллергия менән көрәш көнө. 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Математика]] көнө.
* {{Флагификация|Замбия}}: Берҙәмлек көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Инвалидтар һәм оло йәштәгеләр көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби-космос көстәренең зенит ракета ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1682]]: Батшалар Иван һәм [[Пётр I|Пётр]] Алексеевичтар исеменән батша хөкүмәте халыҡты көсләп христианлаштырыуҙан баш тартыуы тураһындағы грамота менән [[Башҡорт ихтилалы (1681—1684)|башҡорт ихтилалсыларына]] мөрәжәғәт итә.
* [[1922]]: СССР-ҙа [[ауыл хужалығы]] ҡоротҡостары менән көрәштә тәүге тапҡыр авиация ҡулланыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1944]]: СССР-ҙа «Герой әсә»  маҡтаулы исеме булдырыла. 
* [[1945]]: СССР Фәндәр академияһының [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң тергеҙелгән [[Ҡырым]] астрофизик обсерваторияһы эш башлай.
* [[1974]]: Байкал-Амур тимер юл магистрален төҙөү башлана. 
* [[1998]]: [[Башҡортостандың бал ҡорто һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге]] ойошторола.
* [[2015]]: [[Өфө]]лә [[Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы]] Советының һәм [[БРИКС]] дәүләттәре һәм уларҙың хөкүмәт башлыҡтарының саммиттары башлана. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Копейкин Игорь Валентинович]] (1920—7.12.2002), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, лётчик; 1952—1983 йылдарҙа СССР Дәүләт именлеге комитеты хеҙмәткәре, полковник (1983). [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). 
* [[Сәғитов Марат Усман улы]] (1925—15.11.1988), [[фән|ғалим]]-[[Астрономия|астроном]], гравиметрист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы (1976), профессор (1977). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1979), СССР-ҙың геодезия һәм картография отличнигы (1986). 1954 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның  П. К. Штернберг исемендәге Астрономия институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1961 йылдан һәм 1973–1987 йылдарҙа  бүлек мөдире, 1967–1975 йылдарҙа директорҙың фән буйынса урынбаҫары. Ике 2 се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945, 1985) һәм  [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Книсс Владимир Александрович]] (1945), ғалим-[[Зоология|зоолог]], йәмәғәтсе. 1986 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2007—2013 йылдарҙа зоология кафедраһы мөдире; 2015 йылдан — Башҡортостан физик культура институты уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Иванов Юрий Анатольевич]] (1960), хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-[[Химия|химик]]. 1982 йылдан [[Стәрлетамаҡ]]тағы [[«Сода» производство берекмәһе|«Сода» йәмғиәтенең]] яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2014 йылдан хәҙерге «[[Башҡортостан сода компанияһы]]»ның производство буйынса директоры. Техник фәндәр кандидаты (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған  химигы (2007), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007). Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан. 
* [[Закиров Тәбрик Фридрих улы]] (1980—25.12.1999), Рәсәй Армияһының Төньяҡ Кавказда террорсыларға ҡаршы ойошторолған операцияла һәләк булған хәрби хеҙмәткәре. Ҡаһарманлыҡ ордены кавалеры (2000, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Черепанов (Салауат районы)|Черепанов]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Маннуров Рәшит Ниғмәтулла улы]] (1926—21.07.1993), тимер юлсы. 1943 йылдан [[Куйбышев тимер юлы]] Башҡортостан бүлексәһе [[Дим (станция)|Дим станцияһының локомотив депоһы]] кочегары, паровоз машинисы, 1955 йылдан — электровоз машинисы, 1959—1989 йылдарҙа — машинист-инструктор. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы тимер юлсыһы (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Яңы Таулар (Бүздәк районы)|Яңы Таулар]] ауылынан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғайсин Илгиз Сөләймән улы]] (1937), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. [[Көйөргәҙе районы]] тоҡомсолоҡ совхозының элекке механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Райондың почётлы гражданы. Сығышы менән [[Абдул (Көйөргәҙе районы)|Абдул]] ауылынан.
* [[Кароза Альберт Иосифович]] (1937), геофизик, [[әҙип|шағир]]. 1957—1998 йылдарҙа [[Шкапов]] геофизик экспедицияһы хеҙмәткәре. [[Бәләбәй районы]]ның [[Фәтих Кәрим]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты. [[Приют (Бәләбәй районы)|Приют]] ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]]ндағы [[Гәйнә разъезы|Ғәйнә]] тимер юл разъезынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әйүпов Мансур Әнүәр улы]] (1947), ғалим-философ, партия һәм [[дәүләт]] органдары, юғары мәктәп һәм матбуғат хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1990—1994 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]] Премьер-министр урынбаҫары, 1994—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Дәүләт секретары,  1998—2003 һәм 2007—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан Президенты]] ҡарамағындағы Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы ректоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 11-се саҡырылыш Юғары Советы һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 4-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]] ағза-корреспонденты (2009), [[сәйәсәт]] фәндәре докторы (2004), [[философия]] фәндәре кандидаты, профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). «Башҡортостан Республикаһы алдында хеҙмәттәре өсөн»  ордены кавалеры (2012). Сығышы менән [[Дәүләкән районы]] [[Исмәғил (Дәүләкән районы)|Исмәғил]] ауылынан. 
* [[Һөйөндөков Халил Төхфәт улы]] (1957), хәрби табип, яҙыусы-прозаик, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы (2014). Сығышы менән [[Баймаҡ районы]] [[Үрге Мәмбәт|Мәмбәт]] ауылынан.
* [[Сәйетгәрәев Зинур Рәхимйән улы]] (1957), дәүләт хеҙмәте ветераны. 1997 йылдан [[Баҡалы районы|Баҡалы район]] статистика бүлеге начальнигы. [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] менән бүләкләнеүсе (2010). Сығышы менән ошо райондың [[Мулланур]] ауылынан.
* [[Иҙрисов Ирек Фәйзрахман улы]] (1962), педагог. 1987 йылдан Баймаҡ районы Иҫке Сибай урта мәктәбе уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Кудашкина Наталья Владимировна]] (1967), ғалим-фармакогност. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2005 йылдан [[ботаника]] һәм фитотерапия нигеҙҙәре курсы менән фармакогнозия кафедраһы мөдире. [[Фармакология]] фәндәре докторы (2007). Сығышы менән [[Пермь]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Иҫәнбирҙин Ғиззетдин Сабит улы]] (1888—1968), уҡытыусы һәм яҙыусы.
* [[Ҡарамышев Гәрәй Батыргәрәй улы]] (1888—09.1922), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. 1919-1922 йылдарҙа Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты рәйесе урынбаҫары һәм Башҡортостан Халыҡ Хужалығы Советы рәйесе. [[Ҡарамышевтар]] нәҫеленән.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Холоднова Евдокия Ивановна]] (1918—?), [[Педагогика|педагог]]. 1953 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Татыр-Үҙәк]] урта мәктәбе директоры, 1964—1974 йылдарҙа — уҡытыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* [[Зәйнәғәбдинов Фәрит Шәрифйән улы]] (1923—10.07.1997), педагог. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан [[Баймаҡ районы]] [[Йәрмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Йәрмөхәмәт]] башланғыс мәктәбе мөдире, 1966—1983 йылдарҙа [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы уҡытыусыларының 3-сө съезы делегаты (1959). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Иванова Мария Степановна]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]]. 1940—1944 йылдарҙа [[«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы]] моторисы һәм инструменталсыһы; 1947—1978 йылдарҙа — майлаусы, үлсәүсе һәм оператор. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]ның [[Татьяновка (Ишембай районы)|Татьяновка]] ауылынан.
* [[Мортазин Наил Сафа улы]] (1938—28.10.2008), механизатор. [[Дүртөйлө районы]] Карл Маркс исемендәге колхозының элекке тракторсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1981) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Солтанбәк]] ауылынан.
* [[Шәрипов Миҙхәт Вилдан улы]] (1948), [[журналистика|журналист]]. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] һәм [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Кызыл таң»]] республика [[гәзит]]тәренең элекке үҙ хәбәрсеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Вәлиев Юнер Сәлим улы]] (1953), [[Ветеринария|ветеринария табибы]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[Йылайыр районы]] «Башҡорт» совхозының өлкән ветврачы, 1982 йылдан «Юлдыбай» совхозының баш зоотехнигы, 1984 йылдан «Һабыр» совхозы директоры, 1993—2011 йылдарҙа — район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм   икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе һәм мәғариф отличнигы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. 
* [[Соколов Леонид Алексеевич]] (1953), [[Башҡортостан]]дың [[сатира]] һәм юмор өлкәһендә ижад итеүсе [[рус теле|рус]] [[яҙыусы]]һы. 2013 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның рус яҙыусылары берләшмәһенең өлкән әҙәби консультанты. 1994 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2013). «Золотое перо Руси» милли әҙәби премия, «Клуб 12 стульев» ойошмаһының «Золотой телёнок» премияһы (2017) һәм [[Фәтих Кәрим]] исемендәге премия (2015) лауреаты. 
* [[Ғайсина Фәнирә Фәсхетдин ҡыҙы]] (1973), фольклорсы. 2007 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союздары ағзаһы (2007). Филология фәндәре кандидаты (2013). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Шәрипов Шамил Ғосман улы]] (1959), инженер-механик, ғалим-иҡтисадсы, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2012 йылдан «Газпромтрансгаз Өфө» йәмғиәтенең генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе. [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры (2020). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1785]]: Карл Фридрих фон Ледебур, [[Рәсәй империяһы]]нда хеҙмәттә булған [[немец]] [[фән|ғалимы]], [[Педагогика|педагог]] һәм [[сәйәхәт]]се.
* [[1839]]: [[Джон Рокфеллер]], [[АҠШ]] сәнәғәтсеһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1885]]: Эрнст Блох, [[Германия]] [[Философия|философы]], [[Социология|социолог]] һәм публицист.
* [[1885]]: Пауль Лени, Германия рәссамы, декоратор һәм кинорежиссёр.
* [[1890]]: Ганс Йост, Германия [[Шиғриәт|шағиры]], [[проза]]ик һәм [[драма]]тург.
* [[1895]]: Игорь Тамм, [[СССР]]-ҙың ғалим-[[Физика|физигы]], академик, физика буйынса 1958 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1905]]: Леонид Амальрик, СССР-ҙың режиссёр-мультипликаторы.
* [[1915]]: Николай Крюков, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1991).
* [[1920]]: Жәүәт Тәржеманов, СССР ғалимы, яҙыусы, [[Татарстан|Татар АССР-ы]]ның  атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), 1947 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.
* [[1935]]: Виталий Севастьянов, СССР [[Космонавт|космонавы]], ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[1950]]: Константин Райкин, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, «Сатирикон» театрының художество етәксеһе, Рәсәйҙең халыҡ артисы (1992).
* [[1965]]: Юлия Рутберг, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, Рәсәйҙең халыҡ артисы (2016). }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж08]]
[[Категория:8 июль]]</text>
      <sha1>2h7lc8aq8a1w5jubgrfiovdgob2hrpj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300557</id>
      <parentid>1300555</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T16:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23129" sha1="bw27230nqhogzdqbjq2mbfpow4bkjwn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''8 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 189-сы ([[кәбисә йыл]]ында 190-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 176 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя аллергия менән көрәш көнө. 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Математика]] көнө.
* {{Флагификация|Замбия}}: Берҙәмлек көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Инвалидтар һәм оло йәштәгеләр көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби-космос көстәренең зенит ракета ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1682]]: Батшалар Иван һәм [[Пётр I|Пётр]] Алексеевичтар исеменән батша хөкүмәте халыҡты көсләп христианлаштырыуҙан баш тартыуы тураһындағы грамота менән [[Башҡорт ихтилалы (1681—1684)|башҡорт ихтилалсыларына]] мөрәжәғәт итә.
* [[1922]]: СССР-ҙа [[ауыл хужалығы]] ҡоротҡостары менән көрәштә тәүге тапҡыр авиация ҡулланыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1944]]: СССР-ҙа «Герой әсә»  маҡтаулы исеме булдырыла. 
* [[1945]]: СССР Фәндәр академияһының [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң тергеҙелгән [[Ҡырым]] астрофизик обсерваторияһы эш башлай.
* [[1974]]: Байкал-Амур тимер юл магистрален төҙөү башлана. 
* [[1998]]: [[Башҡортостандың бал ҡорто һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге]] ойошторола.
* [[2015]]: [[Өфө]]лә [[Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы]] Советының һәм [[БРИКС]] дәүләттәре һәм уларҙың хөкүмәт башлыҡтарының саммиттары башлана. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Копейкин Игорь Валентинович]] (1920—7.12.2002), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, лётчик; 1952—1983 йылдарҙа СССР Дәүләт именлеге комитеты хеҙмәткәре, полковник (1983). [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). 
* [[Сәғитов Марат Усман улы]] (1925—15.11.1988), [[фән|ғалим]]-[[Астрономия|астроном]], гравиметрист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы (1976), профессор (1977). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1979), СССР-ҙың геодезия һәм картография отличнигы (1986). 1954 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның  П. К. Штернберг исемендәге Астрономия институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1961 йылдан һәм 1973–1987 йылдарҙа  бүлек мөдире, 1967–1975 йылдарҙа директорҙың фән буйынса урынбаҫары. Ике 2 се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945, 1985) һәм  [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Книсс Владимир Александрович]] (1945), ғалим-[[Зоология|зоолог]], йәмәғәтсе. 1986 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2007—2013 йылдарҙа зоология кафедраһы мөдире; 2015 йылдан — Башҡортостан физик культура институты уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Иванов Юрий Анатольевич]] (1960), хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-[[Химия|химик]]. 1982 йылдан [[Стәрлетамаҡ]]тағы [[«Сода» производство берекмәһе|«Сода» йәмғиәтенең]] яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2014 йылдан хәҙерге «[[Башҡортостан сода компанияһы]]»ның производство буйынса директоры. Техник фәндәр кандидаты (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған  химигы (2007), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007). Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан. 
* [[Закиров Тәбрик Фридрих улы]] (1980—25.12.1999), Рәсәй Армияһының Төньяҡ Кавказда террорсыларға ҡаршы ойошторолған операцияла һәләк булған хәрби хеҙмәткәре. Ҡаһарманлыҡ ордены кавалеры (2000, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Черепанов (Салауат районы)|Черепанов]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Маннуров Рәшит Ниғмәтулла улы]] (1926—21.07.1993), тимер юлсы. 1943 йылдан [[Куйбышев тимер юлы]] Башҡортостан бүлексәһе [[Дим (станция)|Дим станцияһының локомотив депоһы]] кочегары, паровоз машинисы, 1955 йылдан — электровоз машинисы, 1959—1989 йылдарҙа — машинист-инструктор. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы тимер юлсыһы (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Яңы Таулар (Бүздәк районы)|Яңы Таулар]] ауылынан. 
* [[Бәхтийәрова Рәмилә Ғаяз ҡыҙы]] (1961), [[сауҙа]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2001 йылдан [[Ауырғазы районы|Ауырғазы райпоһының]] идара рәйесе. 3-сө һәм 4-се саҡырылыш район советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғайсин Илгиз Сөләймән улы]] (1937), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. [[Көйөргәҙе районы]] тоҡомсолоҡ совхозының элекке механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Райондың почётлы гражданы. Сығышы менән [[Абдул (Көйөргәҙе районы)|Абдул]] ауылынан.
* [[Кароза Альберт Иосифович]] (1937), геофизик, [[әҙип|шағир]]. 1957—1998 йылдарҙа [[Шкапов]] геофизик экспедицияһы хеҙмәткәре. [[Бәләбәй районы]]ның [[Фәтих Кәрим]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты. [[Приют (Бәләбәй районы)|Приют]] ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]]ндағы [[Гәйнә разъезы|Ғәйнә]] тимер юл разъезынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әйүпов Мансур Әнүәр улы]] (1947), ғалим-философ, партия һәм [[дәүләт]] органдары, юғары мәктәп һәм матбуғат хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1990—1994 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]] Премьер-министр урынбаҫары, 1994—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Дәүләт секретары,  1998—2003 һәм 2007—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан Президенты]] ҡарамағындағы Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы ректоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 11-се саҡырылыш Юғары Советы һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 4-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]] ағза-корреспонденты (2009), [[сәйәсәт]] фәндәре докторы (2004), [[философия]] фәндәре кандидаты, профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). «Башҡортостан Республикаһы алдында хеҙмәттәре өсөн»  ордены кавалеры (2012). Сығышы менән [[Дәүләкән районы]] [[Исмәғил (Дәүләкән районы)|Исмәғил]] ауылынан. 
* [[Һөйөндөков Халил Төхфәт улы]] (1957), хәрби табип, яҙыусы-прозаик, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы (2014). Сығышы менән [[Баймаҡ районы]] [[Үрге Мәмбәт|Мәмбәт]] ауылынан.
* [[Сәйетгәрәев Зинур Рәхимйән улы]] (1957), дәүләт хеҙмәте ветераны. 1997 йылдан [[Баҡалы районы|Баҡалы район]] статистика бүлеге начальнигы. [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] менән бүләкләнеүсе (2010). Сығышы менән ошо райондың [[Мулланур]] ауылынан.
* [[Иҙрисов Ирек Фәйзрахман улы]] (1962), педагог. 1987 йылдан Баймаҡ районы Иҫке Сибай урта мәктәбе уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Кудашкина Наталья Владимировна]] (1967), ғалим-фармакогност. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2005 йылдан [[ботаника]] һәм фитотерапия нигеҙҙәре курсы менән фармакогнозия кафедраһы мөдире. [[Фармакология]] фәндәре докторы (2007). Сығышы менән [[Пермь]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Иҫәнбирҙин Ғиззетдин Сабит улы]] (1888—1968), уҡытыусы һәм яҙыусы.
* [[Ҡарамышев Гәрәй Батыргәрәй улы]] (1888—09.1922), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. 1919-1922 йылдарҙа Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты рәйесе урынбаҫары һәм Башҡортостан Халыҡ Хужалығы Советы рәйесе. [[Ҡарамышевтар]] нәҫеленән.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Холоднова Евдокия Ивановна]] (1918—?), [[Педагогика|педагог]]. 1953 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Татыр-Үҙәк]] урта мәктәбе директоры, 1964—1974 йылдарҙа — уҡытыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* [[Зәйнәғәбдинов Фәрит Шәрифйән улы]] (1923—10.07.1997), педагог. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан [[Баймаҡ районы]] [[Йәрмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Йәрмөхәмәт]] башланғыс мәктәбе мөдире, 1966—1983 йылдарҙа [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы уҡытыусыларының 3-сө съезы делегаты (1959). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Иванова Мария Степановна]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]]. 1940—1944 йылдарҙа [[«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы]] моторисы һәм инструменталсыһы; 1947—1978 йылдарҙа — майлаусы, үлсәүсе һәм оператор. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]ның [[Татьяновка (Ишембай районы)|Татьяновка]] ауылынан.
* [[Мортазин Наил Сафа улы]] (1938—28.10.2008), механизатор. [[Дүртөйлө районы]] Карл Маркс исемендәге колхозының элекке тракторсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1981) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Солтанбәк]] ауылынан.
* [[Шәрипов Миҙхәт Вилдан улы]] (1948), [[журналистика|журналист]]. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] һәм [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Кызыл таң»]] республика [[гәзит]]тәренең элекке үҙ хәбәрсеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Вәлиев Юнер Сәлим улы]] (1953), [[Ветеринария|ветеринария табибы]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[Йылайыр районы]] «Башҡорт» совхозының өлкән ветврачы, 1982 йылдан «Юлдыбай» совхозының баш зоотехнигы, 1984 йылдан «Һабыр» совхозы директоры, 1993—2011 йылдарҙа — район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм   икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе һәм мәғариф отличнигы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. 
* [[Соколов Леонид Алексеевич]] (1953), [[Башҡортостан]]дың [[сатира]] һәм юмор өлкәһендә ижад итеүсе [[рус теле|рус]] [[яҙыусы]]һы. 2013 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның рус яҙыусылары берләшмәһенең өлкән әҙәби консультанты. 1994 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2013). «Золотое перо Руси» милли әҙәби премия, «Клуб 12 стульев» ойошмаһының «Золотой телёнок» премияһы (2017) һәм [[Фәтих Кәрим]] исемендәге премия (2015) лауреаты. 
* [[Ғайсина Фәнирә Фәсхетдин ҡыҙы]] (1973), фольклорсы. 2007 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союздары ағзаһы (2007). Филология фәндәре кандидаты (2013). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Шәрипов Шамил Ғосман улы]] (1959), инженер-механик, ғалим-иҡтисадсы, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2012 йылдан «Газпромтрансгаз Өфө» йәмғиәтенең генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе. [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры (2020). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1785]]: Карл Фридрих фон Ледебур, [[Рәсәй империяһы]]нда хеҙмәттә булған [[немец]] [[фән|ғалимы]], [[Педагогика|педагог]] һәм [[сәйәхәт]]се.
* [[1839]]: [[Джон Рокфеллер]], [[АҠШ]] сәнәғәтсеһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1885]]: Эрнст Блох, [[Германия]] [[Философия|философы]], [[Социология|социолог]] һәм публицист.
* [[1885]]: Пауль Лени, Германия рәссамы, декоратор һәм кинорежиссёр.
* [[1890]]: Ганс Йост, Германия [[Шиғриәт|шағиры]], [[проза]]ик һәм [[драма]]тург.
* [[1895]]: Игорь Тамм, [[СССР]]-ҙың ғалим-[[Физика|физигы]], академик, физика буйынса 1958 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1905]]: Леонид Амальрик, СССР-ҙың режиссёр-мультипликаторы.
* [[1915]]: Николай Крюков, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1991).
* [[1920]]: Жәүәт Тәржеманов, СССР ғалимы, яҙыусы, [[Татарстан|Татар АССР-ы]]ның  атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), 1947 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.
* [[1935]]: Виталий Севастьянов, СССР [[Космонавт|космонавы]], ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[1950]]: Константин Райкин, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, «Сатирикон» театрының художество етәксеһе, Рәсәйҙең халыҡ артисы (1992).
* [[1965]]: Юлия Рутберг, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, Рәсәйҙең халыҡ артисы (2016). }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж08]]
[[Категория:8 июль]]</text>
      <sha1>bw27230nqhogzdqbjq2mbfpow4bkjwn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тимер Арыҫлан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77045</id>
    <revision>
      <id>1300567</id>
      <parentid>1011099</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T21:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5079" sha1="36a57cz70l7a2cz6w4vp1ilcumv4v13" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                  = Тимер Арыҫлан
 |Төп исеме       = 
 |Рәсеме          = 
 |Рәсем аңлатмаһы = 
 |Тыуған ваҡыттағы исеме     = Арыҫланов Тимер Гәрәй улы
 |Тыуыу датаһы        = 1.5.1915
 |Тыуған урыны       = [[Кәкребаш]] ауылы, [[Бәләбәй өйәҙе]], {{ТУ|Өфө губернаһы}}&lt;ref name=&quot;Х&quot;&gt;Хәҙер Башҡортостандың {{ТыуғанУрыны|Туймазы районы}}.&lt;/ref&gt;
 |Вафат булыу датаһы          = 19.3.1980
 |Вафат булған урыны          = {{ВБУ|Өфө}}, [[Башҡорт АССР-ы]]
 |Гражданлығы          = Российская империя, СССР
 |Эшмәкәрлек төрө     = Шағир
 |Әүҙемлек йылдары      = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр                 = Сатира һәм юмор
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = [[Башҡорт теле|Башҡорт]]
| Наградалары  = 
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Отечественной войны 1 степени|1985}} {{!!}} {{Медаль За боевые заслуги|1945}} 
{{!}}}
 |Викимилек            = 
 |Викикитапхана             = 
}}
{{фамилиялаш|Арыҫланов}}
'''Тимер Арыҫлан''' (тулы исеме — '''Арыҫланов Тимер Гәрәй улы'''; [[1 май]] [[1915 йыл]] — [[19 март]] [[1980 йыл]]) — башҡорт шағиры. 1942 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы. 

== Биографияһы ==
Тимер Гәрәй улы Арыҫланов (Тимер Арслан; Тимер Арыҫлан) 1915 йылдың 1 майында [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] [[Кәкребаш]] ауылында&lt;ref name=&quot;Х&quot; /&gt; тыуған.

К. А. Тимирязев исемендәге [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт педагогия институтын тамамлаған]] (1951). 1946—64 йылдарҙа (өҙөклөктәр м‑н) Октябрьский ҡалаһы мәктәптәрендә уҡыта. «Беҙҙең йәшлек» (1938) исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 20 быуаттың 30‑сы йылдары йәштәренең хеҙмәт дәртен маҡтап йырлай. «Окоптар төбөнән» (1944), «Тауҙар йырлай» (1950) шиғырҙар һәм поэмалар китаптары совет һалдаттарының Бөйөк Ватан һуғышындағы батырлығына арналған. Башҡ. нефтселәренең хеҙмәт батырлыҡтары хаҡындағы «Башҡортостан егете» (1949), «Тау ҡыҙы» (1949) поэмалары башҡ. поэзияһында оло ваҡиға була. «Ҡоҙалар, ҡоҙасалар» (1964), «Йәшәһен ир» (1968), «Ҡунаҡ булып кил, әсәйем» (1972) һ. б. сатирик һәм юмористик шиғырҙар йыйынтыҡтары авторы.

== Бүләктәре ==
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән (1985)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙал (16.08.1945)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|42795791}}&lt;/ref&gt;

== Әҫәрҙәре ==
* Һайланма әҫәрҙәр. — Өфө, 1965;
* Өс ут араһында. — Өфө, 1975;
* И смех, и грех: стихи. — Уфа, 1970.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [[Харисов Әхнәф Ибраһим улы|Харисов Ә. И.]] Әҙәби күренеш­тәр. Өфө, 1963.
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 33 с. ISBN 5-295-02294-3.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1322-ary-lan-ary-lanov-timer-g-r-j-uly}}

[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>36a57cz70l7a2cz6w4vp1ilcumv4v13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғәт бүлкәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77627</id>
    <revision>
      <id>1300552</id>
      <parentid>1299990</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T15:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38329" sha1="thtvce8fkyujzo2b4bjvkiwf2164vsx" xml:space="preserve">{{Яҡшы мәҡәлә}}
'''Сәғәт бүлкәте'''нең ике төп төшөнсәһе бар:

* '''Географик сәғәт бүлкәте''' — Ер шары өҫтөндәге 15°-лы шартлы һыҙат (урта меридианға ± 7,5°). Нолле сәғәт бүлкәтенең уртаҡ меридианы булып ''Гринвич меридианы'' һанала.
* '''Административ сәғәт бүлкәте''' ([[Рәсәй]]ҙә, 1919 йылдан 2011 йылға тиклем был төшөнсә '''сәғәт зонаһы''' төшөнсәһенә тура килмәгән&lt;ref name = &quot;zakon&quot;&gt;[http://www.rg.ru/2011/06/06/vremya-dok.html Федеральный закон Российской Федерации от 3 июня 2011 г. № 107-ФЗ «Об исчислении времени».]&lt;/ref&gt;, сөнки айырым территорияларҙа күрше сәғәт бүлкәттәре ваҡытын ҡулланыу рөхсәт ителгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;) — ҡайһы бер ҡанундарға ярашлы, билдәле бер рәсми ваҡыт булдырылған ер ѳҫтѳ участкаһы. Ҡағиҙә булараҡ, административ сәғәт бүлкәте төшөнсәһенә тағы ла календар датаһы инә — был ваҡытта UTC−10:00 һәм UTC+14:00 бүлкәттәре, уларҙа бер үк тәүлек сәғәте булыуға ҡарамаҫтан, төрлө тип һанала.

Сәғәт бүлкәттәренең формалашыуы бер яҡтан Ерҙең үҙ күсәрендә әйләнеүенә, ә икенсе яҡтан яҡынса тигеҙ булған төбәк ваҡыты (уларҙың айырмалары бер сәғәткә бүленә) менән территорияларҙы (ваҡыт зоналары) билдәләүгә бәйле. Һөҙөмтәлә 24 административ сәғәт бүлкәте һәм улар әҙме-күпме булһа ла географик сәғәт бүлкәттәренә яҡын булырға тейеш тигән ҡарарға килгәндәр. Гринвич меридианы, нолле сәғәт меридианы, урта меридиан (UTC±00:00) иҫәпләү нөктәһе тип ҡабул ителгән.

Хәҙер ваҡыт Гринвич ваҡыты (GMT) урынына индерелгән Бөтә донъя координациялы ваҡыт (UTC) менән урынлаштырыла. UTC шкалаһы халыҡ-ара атом ваҡытының (TAI) тигеҙ үлсәмле шкалаһында нигеҙләнә һәм ҡулланыуға уңайлыраҡ булып тора. Сәғәт бүлкәттәре UTC-тан ыңғай (нолле меридиандандан көнсығышҡа) һәм кире (нолле меридиандан көнбайышҡа) яҡтарға үҙгәрә ала. UTC буйынса ваҡыт ҡышҡы һәм йәйге ваҡытҡа бер ваҡытта ла күсерелмәй.
{| class=&quot;transparent&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;100%&quot;
|-
|align=&quot;left&quot;|__TOC__
|align=&quot;right&quot;| [[Файл:Time zones of the world.svg|thumb|500px|Сәғәт бүлкәттәре]]
|}

== Бүлеү сиктәре принциптары ==
Бөтә сәғәт бүлкәттәре Бөтә донъя координациялы ваҡытҡа (UTC) бәйләнгән һәм 24 сәғәт бүлкәтенә шартлы бүленгән. Бер бүлкәттән икенсе бүлкәткә күскән ваҡытта, минут һәм секунд мәғәнәләре үҙгәрмәй тик сәғәт кенә алыштырыла. Ҡайһы бер дәүләттәрҙә төбәк ваҡыты бер нисә тулы сәғәткә генә түгел, ә тағы ла 30 йәки 45 минутҡа үҙгәрә.

Ер шарының 24 сәғәт бүлкәте теорияла һәр бүлкәттең урта меридиандан 7°30'-ҡа көнсығышҡа һәм көнбайышҡа үткән меридиандар менән сикләнергә тейеш. Гринвич меридианы тирәһендә бөтә донъя ваҡыты урынлашҡан. Ләкин ғәмәлдә, бер үк административ йәки тәбиғи берәмектә берҙәм ваҡыт һаҡлар өсөн ҡайһы бер урындарҙа бүлкәт сиктәре меридиандан күскән йәки юғалған&lt;ref&gt;Мәҫәлән, Рәсәйҙә 2011 йылдың 27 мартынан 2014 йылдың 25 октябренә тиклем UTC+5 (MSK+1) сәғәт бүлкәте булмаған.&lt;/ref&gt;.

[[Көньяҡ полюс|Көньяҡ]] һәм [[төньяҡ полюс]]тарҙа меридиандар бер урында ҡушыла, һәм шунлыҡтан бында сәғәт бүлкәте төшөнсәһенең мәғәнәһе юғала. Полюстарҙа бөтә донъя ваҡыты булырға тейеш тип һанала, әммә, мәҫәлән [[Антарктида]]лағы Амундсен-Скотт станцияһында [[Яңы Зеландия]]ның ваҡыты ҡабул ителгән.

== Йәйге ваҡыт ==
{{Төп мәҡәлә|Йәйге ваҡыт}}

[[Файл:DaylightSaving-World-Subdivisions.png|350px|thumb|{{legend|#2a78e2| Йәйге ваҡытҡа күсеү ҡабул ителгән төбәктәр}} {{legend|#ef690a| Йәйге ваҡытҡа күсеү ғәмәлдән сыҡҡан төбәктәр }}
{{legend|#c00000| Йәйге ваҡытҡа күсеү бер ваҡытта ла булмаған төбәктәр}}]]
Йәйге ваҡытҡа күсеү ҡулланылыуы өҫтәмә аңлашылмаусанлыҡ тыуҙыра. [[Йәйге ваҡыт]]ҡа күскән саҡта бөтә донъя ваҡыты менән сағыштырмаса үҙенең бүлкәтенең ваҡыты үҙгәрә. Йәйге ваҡытҡа күсеү бөтә төбәктәрҙә лә бер үк ваҡытта тормошҡа ашырылмай. Мәҫәлән, көньяҡ ярымшарҙағы илдәрҙә йәй булғанда, төньяҡ ярымшарҙа ҡыш була, һәм киреһенсә.

== Декрет ваҡыты ==
'''Декрет ваҡыты''' — «бүлкәт ваҡыты плюс бер сәғәт» ҡулланылған ваҡыт.

== Төрлө илдәрҙә бүлкәт ваҡыты ==
[[Файл:Time zones in Russia, difference with standard time.gif|300px|thumb|Рәсәйҙең сәғәт зоналары. Географик сәғәт бүлкәттәре менән ваҡыт айырмаһы]]

Ҡайһы бер илдәр бер нисә сәғәт бүлкәттәрендә урынлашҡан:
* [[Рәсәй]] — 11 сәғәт бүлкәтендә (2014 йылдың 26 октяберенән алып&lt;ref&gt;[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_165841/ Федеральный закон от 21.07.2014 N 248-ФЗ «О внесении изменений в Федеральный закон „Об исчислении времени“» (21 июля 2014 г.)]&lt;/ref&gt;)
* [[Австралия]] (Норфолк, Лорд-Хау, Кокос утрауҙары менән бергә) — 7 сәғәт бүлкәтендә, йәйен 8 сәғәт бүлкәтендә&lt;ref&gt;[http://worldtimezone.com/wtz020.php World Time Zone Map by Sections and current time- WTZ Section 20 — 12 hour format.]&lt;/ref&gt;;
* [[АҠШ]]— 6 сәғәт бүлкәтендә. Америкалы Самоа, Мидуэй , Пуэрто-Рико, Виргин утрауҙары һәм башҡа утраулы территориялары менән— 11 сәғәт бүлкәтендә;
* [[Дания]]ның автономиялы территорияһы — [[Гренландия]] — 4 сәғәт бүлкәтендә&lt;ref&gt;[http://archive.travel.ru/greenland Гренландия — Travel.Ru: Страны — Гренландия: погода, визы, карты, гостиницы, туры, отзывы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110234215/http://archive.travel.ru/greenland/ |date=2012-11-10 }}&lt;/ref&gt;;
* [[Канада]] — 6 сәғәт бүлкәтендә;
* [[Бразилия]] (Фернанду-ди-Норонья, Триндади һәм Мартин-Вас, Рокас һәм башҡа утрауҙар менән бергә), [[Мексика]], [[Индонезия]] һәм [[Кирибати]] — 3 сәғәт бүлкәтендә;
* [[Испания]] ([[Канар утрауҙары]] менән бергә), [[Португалия]] (Азор утрауҙары менән бергә), [[Ҡаҙағстан]], [[Монголия]], [[Конго Демократик Республикаһы]], [[Микронезия Федератив Штаттары]] — 2 сәғәт бүлкәтендә.
* [[Франция]] — 1 сәғәт бүлкәтендә. Диңгеҙ аръяғындағы территориялары менән бергә — 12 сәғәт бүлкәтендә.
* [[Бөйөк Британия]] — 1 сәғәт бүлкәтендә. Диңгеҙ аръяғындағы территориялары менән бергә — 8 сәғәт бүлкәтендә.

Башҡа дәүләттәр бер үк сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. [[Ҡытай]]ҙа биш географик сәғәт бүлкәте булыуға ҡарамаҫтан, уның бөтә территорияһында ла берҙәм Ҡытай стандарт ваҡыты йөрөй.

Ике сәғәт бүлкәтенән күберәк ике административ-территориаль берәмек бар — Рәсәйҙәге [[Саха (Яҡутстан) Республикаһы]] һәм Канадалағы Нунавут территориһы, улар өсөшәр сәғәт бүлкәтенә бүленгән.

АҠШта һәм Канадала сәғәт бүлкәттәренең сиктәре йыш ҡына боролмалы формала була, һәм йыш ҡына штаттарҙы, провинцияларҙы йәки территорияларҙы бүлә, сөнки уларҙа территорияларҙың теләһә ниндәй бүлкәткә ҡарауы икенсе түбәндәге административ-территориаль берәмектә ҡабул ителә (графлыҡтар йәки округтар).

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot; width=&quot;100%&quot;
|-
! Дәүләт || Сәғәт бүлкәттәренең һаны|| UTC-ҡа иң яҡыны|| UTC-тан иң алыҫы || Йәйге ваҡытҡа күсеү
|-
| {{Флагификация|Австралия}} || 7 , йәйен 8 || UTC+6:30|| UTC+11:30 || '''Күп өлөшөндә ҡулланыла'''
|-
| {{Флагификация|АҠШ}} || 6 || UTC-5 || UTC-10 || '''Күп өлөшөндә ҡулланыла'''
|-
| {{Флагификация|Бөйөк Британия}} || 8 || UTC+6 || UTC−8 ||'''Ҡулланыла'''
|-
| {{Флагификация|Бразилия}} || 3 || UTC−4 || UTC−2 || '''Күп өлөшөндә ғәмәлдән сыҡҡан'''
|-
| {{Флагификация|Гренландия}} || 4, йәйен 3 || UTC+0 || UTC-4 || '''Күп өлөшөндә ҡулланыла'''
|-
| {{Флагификация|Дания}} || 5 || UTC+1 || UTC-4 ||'''Ҡулланыла'''
|-
| {{Флагификация|Индонезия}} || 3 || UTC+7 || UTC+9 || '''Бер ваҡытта ла булмаған'''
|-
| {{Флагификация|Испания}} || 2|| UTC+1 || UTC||'''Ҡулланыла'''
|-
| {{Флагификация|Канада}} || 6 || UTC−3:30 || UTC−8 || '''Күп өлөшөндә ҡулланыла'''
|-
| {{Флагификация|Кирибати}} || 3 || UTC+12 || UTC+14 || '''Бер ваҡытта ла булмаған'''
|-
| {{Флагификация|Конго Демократик Республикаһы }} || 2 || UTC+1 || UTC+2 || '''Бер ваҡытта ла булмаған'''
|-
| {{Флагификация|Ҡаҙағстан}} || 2 || UTC+5 || UTC+6 || '''Ғәмәлдән сыҡҡан'''
|-
| {{Флагификация|Мексика}} || 3 || UTC−6 || UTC−8 || '''Күп өлөшөндә ҡулланыла'''
|-
| {{Флагификация|Микронезия Федератив Штаттары}} || 2 || UTC+10 || UTC+11 || '''Бер ваҡытта ла булмаған'''
|-
| {{Флагификация|Монголия}} || 2 || UTC+7 || UTC+8|| '''Ғәмәлдән сыҡҡан'''
|-
| {{Флагификация|Нидерланды}} || 2 || UTC+1 || UTC-4||'''Ҡулланыла'''
|-
| {{Флагификация|Рәсәй}} || 11 || UTC+2 || UTC+12 || '''Ғәмәлдән сыҡҡан'''
|-
| {{Флагификация|Португалия}} ||2 || UTC || UTC-1 ||'''Ҡулланыла'''
|-
| {{Флагификация|Франция}} || 12 || UTC+12 || UTC-10 ||'''Ҡулланыла'''
|-
| {{Флагификация|Чили}} || 2 || UTC-4 || UTC-6 ||'''Ҡулланыла'''
|-
| {{Флагификация|Эквадор}} || 2 || UTC-5 || UTC-6 ||'''Ғәмәлдән сыҡҡан'''
|-
| {{Флагификация|Яңы Зеландия}} || 2 || UTC+12|| UTC+12:45|| '''Ҡулланыла'''
|}

== Сәғәт бүлкәттәренең исемлеге ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;clear: both; float: right;&quot;
! colspan=&quot;4&quot; | Ҡояш ваҡыты[[Файл:Gnome globe current event.svg|link=Сонячний годинник|30px]]
|-
| {{SAM}} ||{{#time: H:i | -11 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -11 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{USA}} [[Гавайҙар]] ||{{#time: H:i | -10 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -10 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{GMB}} || {{#time: H:i | -9 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -9 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{PCN}} || {{#time: H:i | -8 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -8 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{USA}} [[Аризона]] || {{#time: H:i | -7 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -7 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{GTM}} || {{#time: H:i | -6 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -6 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{JAM}} || {{#time: H:i | -5 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -5 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{LCA}} || {{#time: H:i | -4 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -4 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{BRA}} || {{#time: H:i | -3 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -3 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| [[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|20пкс]]  [[Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич утрауҙары|Көньяҡ Георгия утрауы]] || {{#time: H:i | -2 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -2 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{CPV}} || {{#time: H:i | -1 hours -30 minutes}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | -1 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{BFA}} || {{#time: H:i | 0 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | 0 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{COG}} || {{#time: H:i | +1 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +1 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{BDI}} || {{#time: H:i | +2 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +2 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{DJI}} || {{#time: H:i | +3 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +3 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{MUS}} || {{#time: H:i | +4 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +4 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{MDV}} [[Башҡортостан]]|| {{#time: H:i | +5 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +5 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{BGD}} || {{#time: H:i | +6 hours -30 minutes}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +6 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{LAO}} || {{#time: H:i | +7 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +7 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{PHL}} || {{#time: H:i | +8 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +8 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{PLW}} || {{#time: H:i | +9 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +9 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{PNG}} || {{#time: H:i | +10 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +10 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{VUT}} || {{#time: H:i | +11 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +11 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| {{TUV}} || {{#time: H:i | +12 hours}} || {{Ҡояшлы яҡ|{{#time: H | +12 hours}}|Розмір зображення={{{Розмір зображення|30px}}}}}
|-
| colspan=&quot;3&quot; | [[Файл:Daylight_Map,_nonscientific_({{CURRENTHOUR}}00_UTC).jpg|200px]]&lt;br/&gt;{{CURRENTTIME}}(UTC)
|}
{|
|
* UTC−12 — дата алышыныу һыҙығы (Yankee)
* UTC−11 — [[Америка Самоаһы]] (X-ray)
* UTC−10 — [[Гавай утрауҙары]] (Whiskey)
* UTC−9 — [[Аляска]] (Victor)
* UTC−8 — Төньяҡ америкалы тымыҡ океан ваҡыты ([[АҠШ]] һәм [[Канада]]) (Uniform)
* UTC−7 — Тау ваҡыты ([[АҠШ]], [[Канада]]), [[Мексика]] (Tango)
* UTC−6 — Үҙәк ваҡыт ([[АҠШ]], [[Канада]]) Үҙәк америка ваҡыты, [[Мексика]] (Sierra)
* UTC−5 — Төньяҡ америкалы көнсығыш ваҡыты ([[АҠШ]] һәм [[Канада]]), Көньяҡ Америка ваҡыты ([[Колумбия]], [[Перу]]), [[Эквадор]]) (Romeo)
* UTC−4:30 — [[Венесуэла]]
* UTC−4 — Атлантик ваҡыт ([[Канада]]), [[Боливия]], [[Чили]]) (Quebec)
* UTC−3:30 — Ньюфаундленд
* UTC−3 — Көньяҡ Америкалы көнсығыш ваҡыты ([[Бразилия]], [[Аргентина]], [[Гайана]]), [[Гренландия]] (Papa)
* UTC−2 — Урта атлантик ваҡыт (Oscar)
* UTC−1 — Азор утрауҙары, Кабо-Верде (November)
* UTC+0 — Көнбайыш Европа ваҡыты ([[Ирландия]], [[Бөйөк Британия]], [[Португалия]], [[Марокко]], [[Либерия]]) (Zulu)
* UTC+1 — Үҙәк Европа ваҡыты ([[Нидерланды]], [[Германия]], [[Швейцария]], [[Бельгия]], [[Австрия]], [[Дания]], [[Испания]], [[Франция]], [[Италия]], [[Швеция]], [[Сербия]], [[Словакия]], [[Венгрия]], [[Польша]], [[Словения]], [[Чехия]], [[Босния һәм Герцеговина]], [[Македония]], [[Хорватия]]), Көнбайыш Африка үҙәк ваҡыты (Alpha)
* UTC+2 — Калининград ваҡыты ([[Калининград]]), — Көнсығыш Европа ваҡыты (ҡышын, йәйен — UTC+3; [[Греция]], [[Румыния]], [[Литва]], [[Украина]], [[Молдавия]], [[Латвия]], [[Болгария]], [[Эстония]], [[Финляндия]]), [[Египет]], [[Израиль]], [[Ливан]], [[Ливия]], [[Төркиә]], [[КАР]] (Bravo)
* UTC+3 — Мәскәү ваҡыты, Белоруссия ваҡыты ([[Минск]]), Көнсығыш Африка ваҡыты ([[Кения]], [[Эфиопия]], [[Эритрея]], [[Танзания]], [[Сомали]], [[Уганда]], [[Судан]], [[Мадагаскар]]), [[Ираҡ]], [[Йемен]], [[Кувейт]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], [[Катар]] (Charlie)
* UTC+3:30 — Тегеранское ваҡыты ([[Иран]])
* UTC+4 — Һамар ваҡыты ([[Һамар өлкәһе]], [[Удмурт Республикаһы]]), [[Әзербайжан]], [[Әрмәнстан]], [[Грузия]], [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]], [[Оман]] (Delta)
* UTC+4:30 — [[Афғанстан]]
* UTC+5 — [[Екатеринбург ваҡыты]] ([[Башҡортостан]], [[Ырымбур өлкәһе]], [[Пермь крайы]], [[Силәбе өлкәһе]], [[Ҡурған өлкәһе]], [[Свердловск өлкәһе]], [[Төмән өлкәһе]]), Көнбайыш [[Ҡаҙағстан]], [[Пакистан]], [[Тажикстан]], [[Төрөкмәнстан]], [[Үзбәкстан]] (Echo)
* UTC+5:30 — [[Һиндостан]], [[Шри-Ланка]]
* UTC+5:45 — [[Непал]]
* UTC+6 — Омск ваҡыты, Көнсығыш [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Бангладеш]], [[Бутан]]) (Foxtrot)
* UTC+6:30 — [[Мьянма]]
* UTC+7— Красноярск ваҡыты, Көньяҡ-Көнсығыш Азия ([[Таиланд]], [[Индонезия]], [[Вьетнам]]) (Golf)
* UTC+8 — Иркутск ваҡыты, [[Монголия]], [[Малайзия]], [[Гонконг]], [[Ҡытай]], [[Сингапур]], [[Тайвань]], Көнбайыш Австралия ваҡыты (Hotel) 
* UTC+8:45 — [[Австралия]]ның биш ҡалаһы
* UTC+9 — Яҡут ваҡыты, [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы]], [[Корея Республикаһы]], [[Япония]] (India)
* UTC+9:30 — Үҙәк Австралия ваҡыты (Аделаида, Дарвин)
* UTC+10 — Владивосток ваҡыты, Көнсығыш Австралия ваҡыты (Брисбен, Канберра, Мельбурн, Сидней), [[Тасмания]], Көнбайыш Тымыҡ океан ваҡыты ([[Гуам]], [[Папуа — Яңы Гвинея]]) (Kilo)
* UTC+10:30 — [[Австралия]]ның өлөшө
* UTC+11 — Урта Колыма ваҡыты, Үҙәк Тымыҡ океан ваҡыты ([[Соломон Утрауҙары]], Яңы Каледония) (Lima)
* UTC+11:30 — Норфолк утрауы ([[Австралия]])
* UTC+12 — Камчатка ваҡыты, [[Маршалл Утрауҙары]], [[Фиджи]], [[Яңы Зеландия]] (Mike)
* UTC+12:45 — Чатем архипелагы ([[Яңы Зеландия]])
* UTC+13 — [[Самоа]], [[Тонга]]
* UTC+14 — Лайн утрауҙары ([[Кирибати]])

Йәйәләр эсендә ваҡыт зоналарының аббревиациялары күрһәтелгән.

|}

== Рәсәй һәм СССР ==
[[Файл:Dateline-animation-3deg-borderonly-180px.gif|thumb|right|250px|Дата алышыныу барышы]]
1884 йылда уҙған Халыҡ-ара меридианаль конференцияһында Рәсәй империяһының вәкиле булған астроном Отто Васильевич Струве үҙенең отчетында сәғәт бүлкәттәренә бүленеү проектына кире баһалама биргән. Рәсәй империяһының хөкүмәте халыҡ-ара системаға ҡушылмаған, һәм Рәсәйҙә Октябрь революцияһына тиклем сәғәт бүлкәттәре булмаған.

1919 йылда РСФСР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы илде 11 сәғәт бүлкәттәренә бүлгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_441.htm Постановление от 8 февраля 1919 года — «О введении счёта времени по международной системе часовых поясов».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006095317/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_441.htm |date=2014-10-06 }}&lt;/ref&gt;, Европа өлөшөндә һәм Көнбайыш Себерҙә уларҙың сиктәре йылғалар һәм тимер юлдар менән билдәләнгән. Ғәмәлдә РСФСР һәм ССРБ территорияларында сәғәт бүлкәттәре системаһы 1924 йылда ҡабул ителгән&lt;ref&gt;[http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_1984.htm Постановление СНК СССР от 15 марта 1924 года «О введении счёта времени по международной системе часовых поясов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141108191823/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_1984.htm |date=2014-11-08 }}&lt;/ref&gt;. 1956, 1980 һәм 1992 йылдарҙа төбәк топографияһын һәм административ сиктәрен иғтибарға алып сәғәт бүлкәттәре сиктәре яңынан үҙгәртелә&lt;ref&gt;Решение Междуведомственной комиссии единой службы времени при Комитете стандартов, мер и измерительных приборов при Совете Министров СССР от 28 мая 1956 года «Об установлении новых границ часовых поясов на территории СССР».&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Постановление Совмина СССР от 24.10.1980 № 925 О порядке исчисления времени на территории СССР.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;RELP. Постановление Правительства РФ от 8 января 1992 г. № 23 «О порядке исчисления времени на территории Российской Федерации»&lt;/ref&gt;. 2010 йылдың 28 мартында Рәсәй Федерацияһының 5 субъектының төбәк ваҡытын күрше көнбайыштараҡ урынлашҡан сәғәт бүлкәтенә күсерелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2011 йылда «Ваҡыт билдәләү тураһындағы» («Об исчислении времени») ҡанунына ярашлы сәғәт бүлкәте төшөнсәһенә тура килмәгән '''сәғәт зонаһы''' исемле төшөнсә индерелгән. 2011 йылдың 31 авгусында Рәсәй Хөкүмәте ҡабул иткән ҡарарға ярашлы илдә 9 сәғәт зонаһы урынлаштырыла&lt;ref&gt;Постановление от 31 августа 2011 г. № 725 «О составе территорий, образующих каждую часовую зону, и порядке исчисления времени в часовых зонах, а также о признании утратившими силу отдельных постановлений Правительства Российской Федерации»&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 1 июлендә был ҡарарға үҙгәртеүҙәр индерелгән, уларға ярашлы сәғәт зоналары составы үҙгәрә һәм гел ҡышҡы ваҡыт ҡабул ителә. 2014 йылдың 26 октяберендә Рәсәйҙә һуңғы тапҡыр сәғәттең телдәрен бер сәғәткә артҡа шылдыралар.

=== Асыҡ диңгеҙҙә сәғәт бүлкәттәре ===
1920 йылға ҡарата асыҡ диңгеҙҙәге бөтә караптарҙа ла дөрөҫ (астрономик) төбәк ваҡыты ҡулланылған. Асыҡ диңгеҙҙә ваҡытты һаҡлау буйынса инглиз-француз конференцияһында бөтә караптарға ла сәғәт бүлкәттәре ваҡытын тотоу тәҡдим ителгән. Капитанға сәғәт бүлкәттәре сиктәрен үткән саҡта карап сәғәтен үҙ ҡарары менән күсерергә рөхсәт ителгән. Был ҡағиҙәләр һәм ваҡыт бүлкәттәре 1920 һәм 1925 йылдар араһында күпселек флотилиялар менән ҡабул ителгән.

=== Зулу системаһы ===
1950-се йылдарҙа ваҡыт зонаһына таусирламаһына бер хәрефле суффикс өҫтәлгән — нолле бүлкәткә Z, көнсығыш бүлкәттәргә A-M (I хәрефенән башҡа) һәм көнбайыш бүлкәттәргә — N-Y. I хәрефе (башҡа сығанаҡтарҙа J хәрефе күрһәтелгән) диңгеҙҙә ҡулланылмаған төбәк ваҡыты файҙаланыла. Суффикстарҙы фонетик алфавит менән уҡыуы мөмкин, мәҫәлән Z хәрефе— Зулу (Гринвич буйынса ваҡыт). Ошонан «зулу ваҡыты» йәки «зулу буйынса ваҡыт» термины барлыҡҡа килә.

=== GMT, DST, Зулу һәм гражданлы сәғәт бүлкәттәре яраҡлыштырыу системаһы ===

[[File:Time zones of Europe.svg|300px|thumb|right|'''Европаның сәғәт бүлкәттәре:'''
{|
|-
|style=&quot;background:#AFB1FF;color:black;text-align:center;&quot;| зәңгәр || Көнбайыш Европа сәғәте (WET) (UTC+0)
|-
|style=&quot;background:#5F61BF;color:white;text-align:center;&quot;| күк || Көнбайыш Европа сәғәте (WET) (UTC+0)&lt;br/&gt;Көнбайыш Европаның йәйге сәғәте (UTC+1)
|-
|style=&quot;background:#C15F61;color:white;text-align:center;&quot;| ҡыҙыл || Үҙәк Европа сәғәте (CET) (UTC+1)&lt;br/&gt;Үҙәк Европаның йәйге сәғәте (UTC+2)
|-
|style=&quot;background:#F7F689;color:black;text-align:center;&quot;| һары || Калининград сәғәте (FET) (UTC+2)
|-
|style=&quot;background:#D7D65C;text-align:center;&quot;| хаки || Көнсығыш Европа сәғәте (EET) (UTC+2)&lt;br/&gt;Көнсығыш Европаның йәйге сәғәте (UTC+3)
|-
|style=&quot;background:#a5ffa5;color:black;text-align:center;&quot;| йәшел || Минск сәғәте, Мәскәү сәғәте (MSK) (UTC+3)
|}
&lt;small&gt;Асыҡ төҫтәр менән [[йәйге ваҡыт]]ҡа күсеү булмаған илдәр күрһәтелгән: [[Алжир]], [[Белоруссия]], [[Исландия]], [[Рәсәй]], [[Тунис]].&lt;/small&gt;]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! data-sort-type=&quot;time&quot; | GMT !! data-sort-type=&quot;time&quot; | DST !! Зулу !! Фонетик !! CTZ
|-
| +0:00 || +0:00 || z || Зулу (Zulu) || UTC
|-
| +0:00 || +1:00 || - || - || GMT, WET
|-
| -1:00 || +0:00 || a || Альфа (Alpha) || WAT
|-
| -2:00 || -1:00 || b || Браво (Bravo) || AT
|-
| -3:00 || -2:00 || c || Чарли (Charlie) || -
|-
| -4:00 || -3:00 || d || Дельта (Delta)|| AST
|-
| -5:00 || -4:00 || e || Эхо (Echo) || EST
|-
| -6:00 || -5:00 || f || Фокстрот (Foxtrot) || CST
|-
| -7:00 || -6:00 || g || Гольф (Golf) || MST
|-
| -8:00 || -7:00 || h || Хотел (Hotel) || PST
|-
| -9:00 || -8:00 || j || Джулетт (Juliet) || YST
|-
| -10:00 || -9:00 || k || Кило (Kilo) || AHST, CAT, HST, EAST
|-
| -11:00 || -10:00 || l || Лима (Lima) || NT
|-
| -12:00 || -11:00 || m || Майк (Mike) || IDLW
|-
| +1:00 || +2:00 || n || Новембер (November) || CET, FWT, MET, MEWT, SWT
|-
| +2:00 || +3:00 || o || Оскар (Oscar) || EET
|-
| +3:00 || +4:00 || p || Папа (Papa) || BT
|-
| +4:00 || +5:00 || q || Квебек (Quebec) || ZP4
|-
| +5:00 || +6:00 || r || Ромео (Romeo) || ZP5
|-
| +6:00 || +7:00 || s || Сьерра (Sierra) || ZP6
|-
| +7:00 || +8:00 || t || Танго (Tango) || WAST
|-
| +8:00 || +9:00 || u || Юниформ (Uniform) || CCT
|-
| +9:00 || +10:00 || v || Виктор (Victor) || JST
|-
| +10:00 || +11:00 || w || Виски (Whiskey) || GST
|-
| +11:00 || +12:00 || x || Икс-рэй (X-ray) || -
|-
| +12:00 || +13:00 || y || Янки (Yankee) || IDLE, NZST, NZT
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 | автор         = Куликов К. А.
 | заглавие      = Курс сферической астрономии
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = М.
 | издательство  = 
 | год           = 1969
 | страниц       = 
 | isbn          = 
 | тираж         = 
 | ref           = 
}}
* ''Benjamin Quénelle.'' La Russie supprime deux fuseaux horaires pour rapprocher l'Extrême-Orient de la capitale. 2010.{{ref-fr}}
* {{книга
 | автор         = Books Llc
 | заглавие      = Time Zones: Time Zone, Greenwich Mean Time, Prime Meridian, Western European Summer Time, List of Tz Database Time Zones
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = 
 | издательство  = General Books LLC
 | год           = 2010
 | страниц       = 482
 | isbn          = 9781157506935
 | тираж         = 
 | ref           = 
}}
* ''Bowditch, Nathaniel.'' American Practical Navigator. Washington: Government Printing Office, 1925, 1939, 1975.{{ref-en}}
* {{книга
 | автор         = Graham Dolan
 | заглавие      = Time Zone
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = 
 | издательство  = Pearson Education Australia
 | год           = 2001
 | страниц       = 31
 | isbn          = 9780731232833
 | тираж         = 
 | ref           = 
}}
* ''Hill, John C., Thomas F.'' Utegaard, Gerard Riordan. Dutton's Navigation and Piloting. Annapolis: United States Naval Institute, 1958.{{ref-en}}
* ''Howse, Derek.'' Greenwich Time and the Discovery of the Longitude. Oxford: Oxford University Press, 1980. ISBN 0-19-215948-8.{{ref-en}}
* ''Friedrich Karl Ginzel'': Handbuch der mathematischen und technischen Chronologie. 3 Bände, Hinrichs, Leipzig 1906–1914. (Bis heute das deutschsprachige Standardwerk schlechthin, aus der Zeit der internationalen Einführung des Zeitzonensystems){{ref-de}}
* ''Robert Weber'' (Institut für Theoretische Geodäsie der TU Wien): Zeitsysteme. In: Hermann Mucke (Hrsg.): Moderne astronomische Phänomenologie. 20. Sternfreunde-Seminar, 1992/93, und 21. Seminar 1994, Planetarium der Stadt Wien und Österreichischer Astronomischer Verein, Wien 1992, S. 33–54 (Übersichtliches Skriptum zu den Formeln der Zeitberechnung, ausführlicher stellen das die Standardwerke von Jean Meeus dar).{{ref-de}}
* ''P. K. Seidelmann, B. Guinot, L. E. Dogget'': Time. Chapter 2. In: P. K. Seidelmann, U. S. Naval Observatory (Hrsg.): Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac. University Science Books, Mill Valley, CA 1992, S. 39 (Standardwerk der astronomischen Zeitmessung).{{ref-de}}
* ''Poulle, Yvonne''. &quot;La France à l'heure allemande&quot;. Bibliothèque de l'école des chartes 157 (2): 493–502. doi:10.3406/bec.1999.450989.{{ref-fr}}
* The Astronomical Almanac 1983, US Government Printing Office (Washington) and Her Majesty's Stationery Office (London), page B4.{{ref-en}}

== Һылтанмалар ==
{{Викисклад|Time zones|Сәғәт бүлкәте}}
* [http://www.itu.int/dms_pub/itu-t/opb/sp/T-SP-LT.1-2014-PDF-E.pdf LEGAL TIME 2014 {{ref-en}}]
* [http://ru.wtzclock.com/ Мир часового пояса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140603164853/http://ru.wtzclock.com/ |date=2014-06-03 }}
* [http://www.worldtime.com/ Справочник по часовым поясам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060722072656/http://www.worldtime.com/ |date=2006-07-22 }}
* [http://www.timeanddate.com/ Еще один справочник по часовым поясам]
* [http://www.worldtimezone.com/time-russia24.php Карта часовых поясов России]
* [http://besp.narod.ru/ Исследование по часовым поясам]
* [http://www.timezonesworldwide.com/time-zone-converter/ Time Zone Converter: Local times world wide in the past, now, and in the future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203082254/http://timezonesworldwide.com/time-zone-converter/ |date=2010-12-03 }}
* [http://www.clearcomputer.ru/timezone-change/ Как это было: смена часового пояса на примере Кемеровской области и разных ОС.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111145122/http://www.clearcomputer.ru/timezone-change/ |date=2012-01-11 }}

[[Категория:Сәғәт бүлкәттәре|*]]</text>
      <sha1>thtvce8fkyujzo2b4bjvkiwf2164vsx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сыртланов Рим Солтан улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80734</id>
    <revision>
      <id>1300546</id>
      <parentid>1185665</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T12:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11282" sha1="aw53gc188px9qkgo6tsdeiib4xux0z2" xml:space="preserve">{{Театральный деятель
 | Имя              = Рим Сыртланов
 | Изображение      = Рим_Сыртланов.jpg
 | Ширина           = 200px
 | Описание изображения = Рим Сыртланов Шәүкәтов ролендә («Яңғыҙ ҡайын», [[Кәримов Мостафа Сафа улы|М.Кәрим]])
 | Имя при рождении = Рәхмәй Солтан улы Сыртланов
 | Дата рождения    = 22.08.1908
 | Место рождения   = [[Өфө губернаһы]], [[Бәләбәй өйәҙе]], [[Сыртлан (Бүздәк районы)|Сыртлан]] ауылы&lt;ref name=&quot;Х&quot;&gt;Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Бүздәк районы}}.&lt;/ref&gt; 
 | Дата смерти      = 13.09.1979
 | Место смерти     = [[БАССР]], {{ВБУ|Өфө}}
 | Профессия        = актёр, театр педагогы
 | Годы активности  = 1928—1972
 | Псевдонимы       = Рим Солтан улы Сыртланов
 | Амплуа           = 
 | Театр            = [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]
 | Роли             = 
 | Спектакли        = 
 | Награды          = 
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Знак Почёта|1946}}
{{!}}-
{{!}} {{Заслуженный артист РСФСР|1955}}{{!!}}{{БАССР халыҡ артисы|1954}}
{{!}}}
 | imdb_id          = 
 | Подпись          = 
}}
{{фамилиялаш|Сыртланов}}
'''Сыртланов Рим (Рәхмәй) Солтан улы''' ([[22 август]] [[1908 йыл]] — [[13 сентябрь]] [[1979 йыл]] — [[башҡорт]] театр һәм кино актёры, 1928—1972 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] артисы. 1955 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған (1955), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ (1954) артисы. [[Башҡорт]].  [[Сыртлановтар]] нәҫеленән. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1946).

== Биографияһы ==
Рим (Рәхмәй) Солтан улы Сыртланов 1908 йылдың 22 авгусында [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] [[Сыртлан (Бүздәк районы)|Сыртлан]] ауылында&lt;ref name=&quot;Х&quot; /&gt; [[башҡорт]] ғаиләһендә тыуған. 1930 йылда  М. Ә. Мәһәҙиев, [[Мортазин-Иманский Вәлиулла Ғәйназар улы|В. Мортазин-Иманский]] курстары буйынса Башҡорт сәнғәт техникумын тамамлаған. Үҙенең бар ғүмерен тиерлек (1928—1972  йылдар) [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] арнай. Бер үк ваҡытта 60‑сы йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]]нда уҡыта.

Юғары сәхнә мәҙәниәте, нескә актёрлыҡ оҫталығы Рим Сыртланов 200‑гә яҡын роль башҡарырға мөмкинлек бирә, улар араһында милли әҙәбиәт геройҙары образдары:
* Мәғсүм Таҡтабашев («Портфель», Н. Иҫәнбәт; дебют, 1929), Закир ([[Ғафуров Ғәбделмәжит Нурғәни улы|М. Ғафуриҙың]] «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса Ғәйнан Әмири һәм В. Ғ. Ғәлимовтың шул уҡ исемдәге инсценировкаһы), Фәйзи («Рәйсә», [[Асанбаев Николай Васильевич|Нәжиб Асанбаев]]);
* [[рустар|рус]] классикаһынан: Кнуров («Бирнәһеҙ ҡыҙ», А. Н. Островский), Астров («Ваня ағай», [[Чехов Антон Павлович|Антон Чехов]]), Каренин («Тере мәйет», [[Толстой Лев Николаевич|Лев Толстой]]); 
*  [[СССР|совет]] драматургияһынан: Берсенев («Һынылыш», Б. А. Лавренёв), Малинин («Любовь Яровая», К. А. Тренёв), Гордей Павлович («Атайыңдың ҡәҙерен бел», В. В. Лаврентьев) һәм башҡа образдар.

Тәрән драматизм һәм гражданлыҡ пафосы менән һуғарылған (Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында юғары баһалана, 1955) Шәүкәтов («Яңғыҙ ҡайын», [[Кәримов Мостафа Сафа улы|МостайКәрим]]) һәм аныҡ социаль, психологик характерҙа кәүҙәләндергән Фәруҡша («Әсәләр көтәләр улдарын», [[Мирзаһитов Әсғәт Мәсғүт улы|Әсғәт Мирзаһитов]]) ролдәрендә актёрҙың образдарҙы барлыҡ индивидуаль нескәлектәрендә асыу оҫталығы тулыһынса сағылған.

«Салауат Юлаев» кинофильмендә Бохайыр ролен башҡара.

Уҡыусылары араһында [[Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы|Рәфҡәт Исрафилов]].

1979 йылдың 13 сентябрендә [[Өфө]] ҡалаһында вафат була. 

== Ролдәре ==
* «Отелло» [[Шекспир, Уильям|У. Шекспир]] — ''Отелло; Кассио''
* «Борис Годунов» [[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]] — ''Басманов''
* «Ревизор» Н. В. Гоголь — ''Держиморда; Ляпкин-Тяпкин''
* «Ваня ағай» [[Чехов Антон Павлович|А. П. Чехов]] — ''Астров''
* «Бирнәһеҙ ҡыҙ» А. Н. Островский — ''Кнуров''
* «Тере мәйет» [[Толстой Лев Николаевич|Л. Н. Толстой]] — ''Каренин''
* «На дне» [[Максим Горький|А. М. Горький]] — ''Васька Пепел''
* «[[Шаһнамә]]» [[Фирҙәүси]] — ''Рух''
* «Бай һәм батрак» Х. Н. Хамза — ''Салих-бай''
* «Һаҡмар» [[Мифтахов Сәғит Мифтах улы|С. Мифтахов]] — ''Юлай''
* «Ҡара йөҙҙәр» [[Ғафуров Ғәбделмәжит Нурғәни улы|М. Ғафури]] — ''Закир''
* «Ағиҙел ярында» [[Рәшит Ниғмәти|Р. Ниғмәти]] — ''Чапаев''
* «Һуғыш» К. Мэргэн һәм В. Кедров — ''Арсланов''
* «Яңғыҙ ҡайын» [[Кәримов Мостафа Сафа улы|М. Кәрим]] — ''Шәүкәтов''
* «Ай тотолған төндә» [[Кәримов Мостафа Сафа улы|М. Кәрим]] — ''Дервиш''
* «Рәйсә» [[Асанбаев Николай Васильевич|Н. Асанбаев]] — ''Файзи Курамшин''
* «Әсәләр көтәләр улдарын» [[Мирзаһитов Әсғәт Мәсғүт улы|Ә. Мирзаһитов]] — ''Фәруҡша''
* «Утлы өйөрмә» Ә. М. Мирзаһитов — ''Ильяс''
* «Күршеләр» Ә. М. Мирзаһитов — ''Аҡнаҙар''
* «Тансулпан» [[Ҡ. Даян]] — ''Сарагул''
* «Девон» Абдуллин — ''Сахаров''
* «[[Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы|Шайморатов генерал]]» Абдуллин һәм Насыров — ''Кашапов''
* «Моңло сазым»  Риза Ишморат (Ишморат Риза Фәхретдин улы)— ''Гаделыпа''
* «Навстречу бури» И. Ишморат — ''Егорыч''
* «Не называя фамилий» Минко — ''Карпо Карпович''
* «Атайыңдың ҡәҙерен бел» Лаврентьев — ''Гордей Павлович''

== Бүләктәре ==
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1946)
* [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1945)
* [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1954)
* РСФСР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1955)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Ахметшин Г''. Шавкатов и его друзья // Сов. искусство. — 1953, 25 февр.
* ''Саитов С''. Зрелость творчества // Сов. Башкирия. — 1959, 25 окт.
* {{книга
 | автор         = Саитов С. С.
 | заглавие      = Сыртланов Рим Сулатанович.// Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Башкирская энциклопедия
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 554—555
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}
* {{cite web|url=http://cult.vslovar.org.ru/4990.html|title=Сыртланов|author=Л. Ив.|publisher=Визуальный словарь|accessdate=2013-08-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JIY6RasB|archivedate=2013-09-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823132822/http://www.cult.vslovar.org.ru/4990.html |date=2007-08-23 }}
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 122-123 с. ISBN 5-295-02294-3.
''Дом, где жил Сыртланов Р. С. Коммунистическая, 75/1''.

== Һылтанмалар ==
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/12930-syrtlanov-rim-r-khm-j-soltan-uly/ Сыртланов Рим (Рәхмәй) Солтан улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033333/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/12930-syrtlanov-rim-r-khm-j-soltan-uly/ |date=2016-03-05 }}

[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт академия драма театры]]
[[Категория:Сыртлановтар]]</text>
      <sha1>aw53gc188px9qkgo6tsdeiib4xux0z2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фашизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108425</id>
    <revision>
      <id>1300582</id>
      <parentid>1297755</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T08:24:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121203" sha1="4qm0wju5wpr7lpg9j4nhmucxjnhfxhw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Фаши́зм''' (''итал.'' һүҙе fascio -нан ''итал.'' fascismo атамаһы килеп сыҡҡан. Мәғәнәһе: «Фасциялар — союз, шәлкем, бәйләм, берләшмә») — ультра уң, киҫкен уң сәйәси хәрәкәттең, [[идеология]]һының һәм шуға тура килгән [[диктатура|диктатор]] тибындағы идара формаһының дөйөмләштерелгән атамаһы&lt;ref&gt;''{{нп3|Милза, Пьер|Милза П.|fr|Pierre Milza}}'' [https://archive.is/20130407014314/www.politlogia.narod.ru/m/Milza.htm Что такое фашизм?] // [[Политические исследования (журнал)|Полис]], 1995 г., № 2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://read.virmk.ru/b/BARANOV_POLITICA/11.htm Лекция 11. Авторитарный режим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029192654/http://read.virmk.ru/b/BARANOV_POLITICA/11.htm |date=2013-10-29 }} // Теория политики: Учебное пособие. / Авт.-сост. Н. А. Баранов, Г. А. Пикалов. В 3-х ч. — СПб: [[Балтийский государственный технический университет|Изд-во БГТУ]], 2003.&lt;/ref&gt;, уның характерлы билдәләрен милитаристик, (киң мәғәнәлә) милләтселек&lt;ref name=&quot;Stanley G. Payne 1945. Pp. 106&quot;&gt;''Stanley G. Payne.'' A History of Fascism, 1914—1945. Pp. 106.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jackson J. Spielvogel. ''Western Civilization''. Wadsworth, Cengage Learning, 2012. P. 935.&lt;/ref&gt;, антикоммунизм һәм анти-либерализм&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Payne, Stanley|заглавие = Fascism: Comparison and Definition|место = |издательство = |год = 1980|страницы = P. 7.}}&lt;/ref&gt;, ксенофобия, реваншизм һәм шовинизм, мистик юлбашсылыҡ, һайлаулы демократияны һәм либерализмды күрә алмау, элиталар өҫтөнлөгөнә һәм тәбиғи социаль иерархияға ышаныу&lt;ref name=&quot;brit&quot;&gt;{{нп3|Суси, Роберт|Soucy R.||Robert Soucy}}[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/202210/fascism Fascism] // [[Encyclopedia Britannica]]&lt;/ref&gt;, этатизм, һәм ҡайһы бер осраҡта, синдикализм, расизм&lt;ref name=ran/&gt;&lt;ref name=passmore/&gt;&lt;ref name=&quot;belmat&quot;/&gt; һәм геноцид сәйәсәте тип атайҙар&lt;ref name=ran&gt;{{Источник/НФЭ|Фашизм|[[Гаджиев, Камалудин Серажудинович|Гаджиев К. С.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/3159.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;belmat&quot;&gt;[http://politike.ru/dictionary/839/word/fashizm Фашизм.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419042559/http://www.politike.ru/dictionary/839/word/fashizm |date=2013-04-19 }} // Большая актуальная политическая энциклопедия/ Под общ. ред. А. Белякова и О. Матвейчева. — М.: [[Эксмо]], 2009. — 412 с.&lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы һәм билдәләмәһе ==
{{Main|Фашизмдың билдәләмәһе}}
[[Файл:National Fascist Party logo.svg|thumb|Итальян милләтсе фашист партияһы эмблемаһындағы фасциялар]]

'''Фашизм''' һүҙе итальянса ''fascio'' (''фа́шо'') — «союз» (мәҫәлән, Бенито Муссолиниҙың сәйәси радикаль ойошмаһының атамаһы — ''Fascio di combattimento'' — ''«Көрәш союзы»''). Был һүҙ, үҙ сиратында, юғары магистрат власы символын, фасцияларҙы — тимер бәйләменә ҡыҫтырылған балта эмблемаһын, ''fascis'' — &quot;бәйләм, шәлкем&quot;де аңлатҡан, латин һүҙенә ҡайтып ҡала. Рим республикаһы юғары магистраттарының почётлы ҡарауылы — ликторҙар фасциялар йөрөткән. Фасциялар халыҡ исеменән көс, хатта үлем язаһын ҡулланыу хоҡуғын символлаштырған. Шунан бирле фасциялар һүрәте күп илдәрҙең дәүләт власы символдарында сағыла (мәҫәлән, фасциялар Рәсәй Федерацияһы суд приставтары Федераль хеҙмәте :Файл: ФССП.Эмблема.gif|эмблемаһында һүрәтләнгән).

Тарыраҡ тарихи мәғәнәлә фашизм тигәндә, [[Италия]]ла 1920-се — 1940-сы йылдар башында Бенито Муссолини етәкләгән күмәк кеше йәлеп иткән сәйәси хәрәкәт хәтергә төшә&lt;ref name=&quot;belmat&quot;/&gt;. Был атама башҡа илдәрҙә барлыҡҡа килгән шуға оҡшаш идеологияларҙы һәм сәйәси режимдарҙы классификациялағанда ла ҡулланыла башлай.

{{нп3|Суси, Роберт|Роберт Суси||Robert Soucy}} Британникаһы&lt;ref name=brit/&gt;, Камалудин Серажудинович Гаджиевтың Яңы фәлсәфә энциклопедияһы&lt;ref name=&quot;ran&quot; /&gt; һәм башҡа сығанаҡтар 1920—1945 йй. әүҙемләшкән күп кенә ойошмаларҙы фашистик хәрәкәт тип атаны: НСДАП&lt;ref name=passmore&gt;Kevin Passmore. Fascism. A Very Short Introduction, 2002 p. 62&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lib.ru&quot;&gt;''Вольфганг Випперман'' [http://lib.ru/POLITOLOG/fascio.txt Европейский фашизм в сравнении 1922—1982]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ReferenceA&gt;[[Гриффин, Роджер|Roger Griffin]] [http://books.google.ru/books/about/The_Nature_of_Fascism.html?id=544bouZiztIC&amp;redir_esc=y The Nature of Fascism], [[Taylor &amp; Francis Group]], 1991&lt;/ref&gt;, Испан фалангаһы&lt;ref name=brit/&gt;&lt;ref name=passmore/&gt;, усташтар&lt;ref name=brit/&gt;, португал Милли союзы&lt;ref name=brit/&gt; финн Лапуа хәрәкәте, венгр Сатраш уҡтары&lt;ref name=brit/&gt;, румын Тимер гвардияһы&lt;ref name=brit/&gt; һ.б.

Ҡайһы бер Европа илдәрендә барлыҡҡа килгән дәүләт ҡоролошон (иң йыш осраҡта Адольф Һитлер идара иткән дәүерҙәге Германияны һәм Муссолини осорондағы Италияны) — Икенсе Бөтөн донъя һуғышы тамамланғанға тиклем йәшәгән фашистик дәүләттәр тип атайҙар.&lt;ref&gt;The American Heritage® New Dictionary of Cultural Literacy, Third Edition Copyright © 2005 by Houghton Mifflin Company. Published by Houghton Mifflin Company.&lt;/ref&gt;.

Эрнст Нольте фашизмдың нигеҙе итеп өс идеологик &quot;анти-&quot;ны атай: антимарксизм, антилиберализм һәм антиконсерватизм. Ошоларға тағы хәрәкәттең ике ҡылыҡһырламаһы өҫтәлә: лидерлыҡ һәм партиялылыҡ принцибы.&lt;ref&gt;Nolte, E. 1965. Three Faces of Fascism. London: Weidenfeld &amp; Nicolson&lt;/ref&gt;.

Фашизмды өйрәнеүсе билдәле Стенли Пейн Нольтеның өс «анти-»һына түбәндәге ҡылыҡһырламалар өҫтәгән: милләтселек, авторитар этатизм, корпоративизм, синдикализм, империализм, идеализм, волюнтаризм, романтизм, мистицизм, милитаризм, көс ҡулланыу.&lt;ref&gt;Payne, S. 1995 A History of Fascism, 1914—1945. Madison: [[University of Wisconsin Press]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Payne, S. 1980. Fascism: Comparison and Definition. Madison: University of Wisconsin&lt;/ref&gt;.

Фашизмдың социологы Хуан Линц фашизмға тағы ла киңерәк билдәләмә биргән: берҙәм партия һәм корпоратив вәкәләтлек аша берләшеүҙе үҙенең маҡсаты итеп ҡуйған «гипермилләтсе, йыш ҡына пан-милләтсе, антипарламентар, антилибераль, антикоммунистик, популистик һәм, шунан сығып, антипролетар, өлөшләтә антикапиталистик һәм антибуржуаз, антиклерикаль йәки, иң кәмендә, клерикаль булмаған хәрәкәт»&lt;ref&gt;Linz, J. 1976. «Some notes toward a comparative study of fascism in sociological historical perspective.» In W. Laqueur (ed.), Fascisim: A Reader’s Guide. Berkeley: [[University of California Press]]. p. 12-15&lt;/ref&gt;.

Британия ғалимы Роджер Итвелл (Roger Eatwell) бик төгәл һәм ҡыҫҡа билдәләмә бирә: фашизм «холистик-милли радикаль өсөнсө юл нигеҙендә социаль яңынан тыуыуҙы (возрождение) етәкләү маҡсатын ҡуя».&lt;ref&gt;Eatwell, R. 2001 «Universal fascism? Approaches and definitions.» In S. U. Larsen (ed.), Fascism outside Europe. New York: [[Columbia University Press]]&lt;/ref&gt;.

Инглиз тикшеренеүсеһе Роджер Гриффин, этик ҡиммәттәргә иғтибар итеп, фашизмды милләттең, расаның тоҡомон һәм мәҙәниәтте тамырынан үҙгәртеү һәм «яңы кеше» барлыҡҡа килтереү идеяһы менән илһамланған «популистик ультрамилләтселектең» «мифик ядроһы» тип аңлата.&lt;ref&gt;Michael Mann, Professor of Sociology at UCLA. Fascists (Cambridge University Press, 2004)&lt;/ref&gt; Ул фашизмды үҙенең мифологик ядроһында фашистик идеология (башҡа төрлө милли-популистик идеологиялар кеүек) милләтте үҙгәртеүгә түгел, ә уны ''«тамырынан үҙгәртеп яңынан яралтыуға»'' ниәт иткән'' «палингенетик ультрамилләтселек»'' тип билдәләй&lt;ref name=ReferenceA /&gt;&lt;ref name=&quot;Umkand&quot;&gt;проф. Андреас Умланд. [http://www.apn.ru/publications/article19710.htm#_edn30 Фашизм и неофашизм в сравнении: западные публикации 2004—2006 годов]&lt;/ref&gt;. Андреас Умланд фекеренсә, был концепция инглиз телле ғилми берләшмә тарафынан бөгөнгө көндә аҙмы-күпме ҡабул ителгән, тип һанай&lt;ref&gt;[[Умланд, Андреас|Умланд А.]] [http://www.academia.edu/172163/_ Современные концепции фашизма в России и на Западе] // «[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]» 2003, № 5(31)&lt;/ref&gt;.

Америка тарихсыһы Роберт Пакстон (Robert Paxton) фашизмды &quot;берҙәмлек, көс һәм «таҙа булыу» культы аша компенсацияланыуҙы нигеҙ итеп алып, берләшмәнең түбән тәгәрәүе, кәмһетелеүе, ҡорбансыллығы тураһында саманан тыш хәстәрлек күреү, шул уҡ ваҡытта халыҡ массаларына таянған милләтсе-әүҙемдәр партияһы, традицион элиталар менән ҡатмарлы, ләкин эффектив хеҙмәттәшлек итеп, демократик азатлыҡтан баш тартып һәм этик һәм легаль сикләүҙәрһеҙ «эске таҙарыныу» һәм халыҡ-ара экспанция маҡсаттарын көс ҡулланып тормошҡа ашырыусы сәйәси тәртип формаһы, &quot; тип билдәләй&lt;ref&gt;Robert Paxton The Anatomy of Fascism (Alfred A. Knopf, 2004)&lt;/ref&gt;.

Америка тарихсыһы Джон Лукач, немец милләтселек-социализмы һәм итальян фашизмы араһында, оҡшашлыҡҡа ҡарағанда, айырма күберәк, ти&lt;ref&gt;Lukacs, John ''The Hitler of History'' New York: Vintage Books, 1997, 1998 page 118&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, күмәк кеше аңының һәм/ йәки индивидуаль аңдың патологик тайпылышына нигеҙләнгән күренеш, тип&lt;ref name=&quot;reich&quot;&gt;[[Райх, Вильгельм|Вильгельм Райх]]. [http://lib.ru/POLITOLOG/RAJH_W/raihdd.txt Психология масс и фашизм]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Беттельгейм, Бруно|Беттельгейм Б.]] [http://www.kulichki.com/moshkow/PSIHO/BETTELGEJM/tatalit.txt О психологической привлекательности тоталитаризма.]&lt;/ref&gt;, «фашизм» төшөнсәһен псхологик һәм психофизиологик аңлатыу тенденцияһы ла бар. Нацизм йылдарында Европанан китергә мәжбүр булған австрия психологы Вильгельм Райх «фашизм раса күрә алмаусанлығы нгеҙендә барлыҡҡа килә һәм шуның сәйәси ойошҡан булмышы булып хеҙмәт итә», тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;reich&quot; /&gt;.

Америка философы Һанна Арендт фекеренсә, фашизмдың төп билдәһе кәрәкле эффект тыуҙырыу өсөн алдаҡ алымдар ҡулланыуҙан да баш тартмаған ҡеүәтле пропагандистик аппарат ярҙамында эске һәм тышҡы дошманды күрә алмаусылыҡ культы барлыҡҡа килтереү ул&lt;ref&gt;'''' Истоки тоталитаризма / Пер. с англ. / Под ред. М. С. Ковалёвой, Д. М. Носова. — М.: ЦентрКом, 1996. — 672 с.&lt;/ref&gt;.

=== Фашизм һәм расизм ===
Фашизм һәм расизмдың үҙ-ара мөнәсәбәттәре буйынса фәндә төрлө фекер йәшәй. Беренсе ҡараш яҡлылар биологик расизм идеяһы {{comment|нацистик|милләтселек}} режимдың {{comment|өҫтөнлөклө хоҡуғы|прерогативаһы}}, ә фашизм расаға түгел, милләт сифатына айырым иғтибар йүнәлтә тип һанайҙар. Был теория яҡлылар {{comment|нацистик|милләтселек}}ды айырым тарихи феномен, тип билдәләй һәм уны фашизмдың бер төрө тип иҫәпләмәй&lt;ref&gt;Renzo De Felice. Rosso e Nero. — Milano: Baldini&amp;Castoldi, 1995. — P. 149—163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[:en:A. James Gregor|A. James Gregor]]. The Faces of Janus: Marxism and Fascism in the Twentieth Century. — New Haven: Yale University Press, 2000. — Chapter 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[:en:Zeev Sternhell|Zeev Sternhell]]. The Birth of Fascist Ideology. — Princeton: Princeton University Press, 1994.&lt;/ref&gt;.

Бөгөнгө көндә ныҡ таралған, Роджер Гриффин һәм уның «яңы консенсус» мәктәбе хуплаған, икенсе ҡараш буйынса, биологик расизм милләтте йә расаны мотлаҡ революцион «яңынан яралтыу» һәм «таҙартыу» идеяһына ({{comment|палинген ультрамилләтселек|палингенезис}}кә нигеҙләнгән фашизм теорияһы һәм практикаһы менән тәбиғи (органик) үрелә. Был ҡарашта тороусылар, айырым алғанда, 1980-се йылдар ахырына тиклемге тарихнамә танығанса, «классик» итальян фашизмы нығыраҡ расист характерлы булған, тиҙәр. Шуға ҡарамаҫтан, был ғалимдар ҙа биологик расизмды (киң таралған булһа ла) фашизмдың тарихи шарттар буйынса ҡалҡып сығырға тейешле бер төрө, ультрамилләтселек, билдәһе, тип иҫәпләйҙәр һәм раса идеяһын фашистик идеологияның иң кәрәкле компоненты тип һанамай&lt;ref&gt;Roger Griffin. The Nature of Fascism. — London: Routledge, 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fascism Past and Present, West and East: An International Debate on Concepts and Cases in the Comparative Study of the Extreme Right. Edited by Roger Griffin, Werner Loh, Andreas Umland. — Stuttgart: ibidem-Verlag, 2006.&lt;/ref&gt; Әйтергә кәрәк, хәҙерге заман көнбайыш ғилми традицияһында «расизм» төшөнсәһе, дискриминацияның һәм эксклюзионизмдың (шул иҫәптән милли һәм этник) төрлө формаларын берләштерә, ғөмүмән, постсовет дәүере менән сағыштырғанда, киң күләмгә эйә.

== Тарихы ==
{{main|Фашизм тарихы|Неофашизм}}

=== ''Fin de siècle'' эраһы (Быуат ахыры) ===
Фашизмдың идеологик тамырҙары 1880 йылға, айырым алғанда, ул саҡтағы ''Fin de siècle'' темаһына барып тоташа&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Sternhell, Zeev|заглавие = Crisis of Fin-de-siècle Thought|ответственный = |издание = International Fascism: Theories, Causes and the New Consensus|место = London and New York|издательство = |год = 1998|страницы = 169|страниц = |isbn = }}&lt;/ref&gt;. Был тема материализмға, рационализмға, позитивизмға, буржуаз йәмғиәткә һәм демократияға ҡаршы тороуға нигеҙләнгән. Ошо интеллектуаль мәктәп кешене бик ҙур берҙәмлектең бер өлөшө тип иҫәпләгән, либерал йәмәғәтселектең индивидуализмын һәм буржуаз йәмғиәттәге социаль бәйләнештәрҙең юҡҡа сығыуын ғәйепләгән.

''Fin de siècle'' донъяға ҡарашы төрлө интеллектуаль асыштар, шул иҫәптән Чарлз Дарвин биологияһы, Рихард Вагнер эстетикаһы, Жозеф Артюр де Гобино расизмы, Гюстав Лебон психологияһы һәм Фридрих Ницше фәлсәфәһе, Фёдор Михайлович Достоевский һәм Анри Бергсон тәьҫирендә формалашҡан. Ул ваҡытта киң танылыу тапҡан социаль дарвинизм физик һәм йәмғиәт тормошо араһында айырма күрмәй һәм йәшәү — кешенең, тере ҡалыр өсөн, бер туҡтауһыҙ дауам иткән көрәше тип ҡарай. Социаль дарвинизм үҙенең биотөркөмдөң идентиклығы һәм йәмғиәттә органик мөнәсәбәттәрҙең әһәмиәте тураһындағы акценты менән йәмғиәттә милләтселек идеяһының легитимлығына һәм һөймәләклегенә килтергән&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Stanley G. Payne|заглавие = A history of fascism, 1914–1945.|ответственный = |издание = Digital printing edition.|место = Oxon, England, UK|издательство = [[Routledge]]|год = 1995, 2005|страницы = 29|страниц = |isbn = }}&lt;/ref&gt;. Социаль һәм сәйәси психологияның яңы теориялары кешенең үҙен рациональ тотошо төшөнсәһен кире ҡаҡҡан һәм сәйәси һорауҙарҙы хәл иткәндә хис-тойғолар (эмоциялар) аҡылдан алда йөрөй, тип иҫбатлаған. Ницшеның «Алла үлгән» тигән аргументы христианлыҡты, демократияны һәм хәҙерге заман коллективизмын, «көтөү хисе» тигән ғәйеп ташлауы менән аралашып килгән. Уның Бөйөк кеше (Übermensch) концепцияһы һәм идара итеүгә ихтыяр — кешенең тәү инстинкты тип раҫлауы ''Fin de siècle'' быуын вәкилдәренә ҙур йоғонто яһаған.

Гаэтано Моска үҙенең «Хакимлыҡ итеүсе класс» (1896) тигән хеҙмәтендә һәр йәмғиәттә «ойошҡан аҙсылыҡ» &quot;ойошмаған күпселек&quot;тән өҫтөн торасаҡ һәм улар менән идара итәсәк, тип раҫлаған теория барлыҡҡа килтергән&lt;ref&gt;{{Книга|автор = William Outhwaite|заглавие = The Blackwell dictionary of modern social thought|ответственный = |издание = [[Wiley-Blackwell]]|место = |издательство = |год = 2006|страницы = 442|страниц = |isbn = }}&lt;/ref&gt;. Моска йәмғиәттә тик ике класс ҡына бар: «идара итеүселәр» (ойошҡан аҙсылыҡ) һәм «буйһоноусылар» (ойошмаған күпселек) тигән. Ул шулай уҡ ойошҡан аҙсылыҡтың ойошҡанлығы ойошмаған күпселек рәттәрендә булған һәр кешене ҡыҙыҡһындыра, тип раҫлаған&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Giuseppe Caforio|заглавие = Handbook of the sociology of the military|ответственный = |издание = |место = |издательство = [[Springer]]|год = 2006|страницы = 12|страниц = |isbn = }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Charles Maurras - avant 1922.jpg|left|thumb|139x139px|Шарль Моррас]]
Француз милләтсеһе һәм реакцион монархисы Шарль Моррас фашизм үҫешенә тәьҫир иткән. Ул милләттең органик берҙәмлегенә саҡырыусы интеграль милләтселекте пропагандалаған. Моррас ҡеүәтле монарх милләтененең идеаль лидеры була, тип раҫлаған. Моррас «халыҡ ихтыярын демократик мистификациялау»ға ышанмаған, ошо күренеш шәхсиәтһеҙ коллектив субъект барлыҡҡа килтерә тигән. Ҡеүәтле монарх, уның ҡарауынса — ил эсендә халыҡты берләштерер өсөн үҙенең абруйын файҙалана алыусы персонифицирланған хөкөмдар. Моррастың интеграль милләтселеге фашистар тарафынан идеалләштерелгән һәм, монархизмдан баш тартып, модернлашҡан инҡилап формаһы итеп үҙгәртелгән&lt;ref&gt;{{Книга|автор = David Carroll|заглавие = French Literary Fascism: Nationalism, Anti-Semitism, and the Ideology of Culture|ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1995|страницы = |страниц = |isbn = 9780691058467}}&lt;/ref&gt;.

Француз революцион синдикалисы Жорж Сорель үҙенең хеҙмәттәрендә дөйөм забастовка ойоштороу аша капитализм һәм буржуазияны ҡолатыу революцияһына килтереү маҡсатында сәйәси мәжбүр итеүҙе легитимләштереү кәрәклеген һәм радикаль сараларҙы пропагандалаған. Үҙенең «Золом тураһында уйланыуҙар» тип аталған(1908) тип аталған иң билдәле хеҙмәтендә, Сорель яңы сәйәси дин кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә алған&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор = Mark Antliff|заглавие = Avant-garde fascism: the mobilization of myth, art, and culture in France, 1909–1939|ответственный = |издание = |место = |издательство = [[Duke University Press]]|год = 2007|страницы = 81|страниц = |isbn = }}&lt;/ref&gt;. «Прогресс иллюзиялары» тигән хеҙмәтендә Сорель, «аристократтың да аристократы — ул демократия», тип яҙып, демократияның реакцион характерын ғәйепләгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 1909 йылда Францияла синдикалист дөйөм забастовкаһы ҡыйратылғандан һуң, Сорель һәм уның яҡлылар һул радикалдарҙан айырылған һәм, уң радикалдарға ҡушылып, республикаға ҡаршы булған христиан патриоттарын идеаль революционерҙар тип хуплап, һуғышсан католицизм һәм француз патриотизмын үҙҙәренең сәйәси ҡараштарына яраҡлаштырырға, улар менән берләшергә тырышҡан. Башта Сорель рәсми рәүештә марксизмды ревизиялаусы булған, ә 1910 йылда социализмдан баш тартыуын иғлан иткән, Бенедетто Кроче афоризмын ҡулланып, «марксизм тарҡалыуы» арҡаһында «социализм үлгән» тип әйтер булған&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Sternhell, Zeev, Mario Sznajder and Maia Ashéri|заглавие = The Birth of Fascist Ideology: From Cultural Rebellion to Political Revolution|ответственный = |издание = |место = |издательство = [[Princeton University Press]]|год = 1994|страницы = 78|страниц = |isbn = }}&lt;/ref&gt;. 1909 йылда Сорель Шарль Моррастың реакцион милләтселеген хуплай, уныһы ла, үҙ сиратында, демократияға ҡаршы тороу сараһы булараҡ, үҙенең милләтселек идеалдарының Сорель синдикализмы менән ҡушылыу мөмкинлеге менән ҡыҙыҡһынған булған. Моррас «демократик һәм космополитик элементтан азат социализм, матур ҡулға яҡшы итеп тегелгән бирсәткә нисек килешһә, милләтселеккә шулай уҡ килешә» тип әйткән&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Douglas R. Holmes|заглавие = Integral Europe: fast-capitalism, multiculturalism, neofascism|ответственный = |издание = |место = |издательство = [[Princeton University Press]]|год = 2000|страницы = 60|страниц = |isbn = }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Georges Sorel.jpg|thumb|157x157px|''Жорж Сорель'']]
Моррас милләтселегенең һәм Сорель синдикализмының бергә ҡушылыуы радикаль итальян милләтсеһе Энрико Коррадиниға бик көслө тәьҫир итә. Революцион милләтсе-синдикалистарҙың киҫкен хәрәкәт итеүе һәм көрәшкә әҙерлеге аристократтар һәм анти-демократтар етәкселегендә ойошторолорға тейеш, тигән ул. Коррадини Италияны, Франция һәм Бөйөк Британия плутократик режимдарына ҡаршы сыға алырлыҡ, империализм сәйәсәте үткәрерлек «пролетар милләт» тип атаған&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Sternhell, Zeev, Mario Sznajder and Maia Ashéri|заглавие = The Birth of Fascist Ideology: From Cultural Rebellion to Political Revolution|ответственный = |издание = |место = |издательство = [[Princeton University Press]]|год = 1994|страницы = 163|страниц = |isbn = }}&lt;/ref&gt;.

Фашизмдың социаль ағым булараҡ аяҡҡа баҫыуына британ публицисы Томас Карлейль әһәмиәтле йоғонто яһаған. Немец политологы Мануэль Саркисянц:
{{начало цитаты}}Нацизм — немецтәр уйлап сығарған нимә түгел, тәүҙә ул ситтә барлыҡҡа килгән һәм беҙгә унан күсерелгән … Нацизм (милләтселек) фәлсәфәһен, [[диктатура]] теорияһын йөҙ йыл элек үҙ ваҡытының бөйөк шотландлыһы, бик ихтирам ителгән сәйәси пәйғәмбәре — Карлейль формулаға әйләндергән. Һуңғараҡ уның идеялары Хьюстон Стюарт Чемберлен тарафынан үҫтерелгән. Нацизм диненең нигеҙләнерлек бер ниндәй ҙә төп доктринаһы булмаған … ул Карлейлдә лә… Чемберлен дә лә булмаҫ ине. Карлейль дә, Чемберлен дә… нацистик диндең ысын мәғәнәһендә рухи аталары булғандар… Һитлер һымаҡ, Карлейль дә парламент системаһын күрә алмаған … Һитлер һымаҡ, Карлейль дә һәр ваҡыт диктатураның ҡотҡарыусы яҡшылыҡ булыуына ышанған.{{конец цитаты|источник=М. Саркисянц. «Томас Карлейль һәм иң ярлы инглиздәр өсөн „хоҙай фельдфебелдәре — сафҡа баҫыу инструкторҙары“ »&lt;ref&gt;[http://scepsis.ru/library/id_2131.html М. Саркисянц. «Томас Карлейль һәм иң ярлы инглиздәр өсөн „Хоҙай фельдфебелдәре — сафҡа баҫыу инструкторҙары“ »]&lt;/ref&gt;}}

Бертран Рассел үҙенең «Көнбайыш фәлсәфәһе тарихы» (1946) китабында: &quot;Карлейль һәм Ницшенан артабанғы аҙым — Һитлер, &quot;-тип раҫлаған.

== Фашизмдың төп һыҙаттары ==
Фашистик дәүләттәргә иҡтисадта ла, идеологияла ла дәүләт баҫымының көслө булыуы хас: күмәк кешенән торған ойошмалар һәм социаль берләшмәләр булдырыу юлы менән дәүләттең корпоративлашыуы, башҡа төрлө ҡарашты мәжбүри баҫтырыу, иҡтисади һәм сәйәси [[либерализм]]ды ҡабул итмәү.

Вольфганг Випперман фекеренсә, фашизм идеологияһының төп һыҙаттары булып&lt;ref name=&quot;lib.ru&quot; /&gt;{{уточнить}}:
* традиционализм,
* милләтселек
* либерализмды тәнҡитләү/антилиберализм
* антикоммунизм
* экстремизм,
* этатизм,
* корпоратив дәүләт,
* популизм элементтары,
* милитаризм,
* йыш — юлбашсылыҡ,
* идара иткән кластарға ҡағылмаусы, халыҡтың киң ҡатламына таяныуҙы декларирлау.

И. В. Мазуров фекеренсә, дәүләт идара итеү системаһы булараҡ, фашизм — авторитаризм түгел, ә тоталитаризм, һәм улар араһында етди айырма бар&lt;ref&gt;
* ''Мазуров И. В.'' «Фашизм как форма тоталитаризм формаһы булараҡ» // [[Йәмғиәт фәндәре һәм современность]]. — 1993. — № 5.;
* ''Мазуров И. В.'' «Япон фашизмы». — М.: [[Фән (нәшриәт)|Фән]], 1996)&lt;/ref&gt;.

== Фашист партияларының дөйөм һыҙаттары ==
Илдә иҡтисади кризис булһа, һәм ул шулай уҡ социаль һәм сәйәси өлкәлә кризисҡа килтерһә, йыш осраҡта фашист партияларының барлыҡҡа килеү һәм үҫеү факторы шул була.

Фашист партиялары йыш осраҡта ''милитарлашҡан'' һәм ул осор өсөн ғәҙәти булмаған сәйәси стиль ҡулланғандар: күмәк халыҡтың манифестациялары, күмәк кеше марштары, партияның ир-егеттәр характерлы икәнен һыҙыҡ өҫтөнә алыу, мәҙәниәтте, фәнде, аңды дин йоғонтоһонан азат итеү сиркәү мөлкәтен дәүләт мөлкәтенә әйләндереү — секуляризирланған динлелектең ҡайһы бер формалары, сәйәси конфликттарҙы компромисһыҙ хуплау һәм ''көс ҡулланыу''.

Фашист партияларын айырып торған билдәһе — нигеҙенә амбивалентлыҡ һалынған сағыштырырлыҡ идеологиялары һәм маҡсаттары булыу. Фашистик идеология бер үк ваҡытта ''антисоциалистик'' һәм антикапиталистик, антимодернлы һәм хәҙерге заманса махсус, трансмилли моменттарҙы асып һала. Был мөнәсәбәттәр фашизмдың бөтөн төрҙәрендә лә бер төрлө формала сағылмай.

Итальян Милләтсе {{comment|фашист партияһы|НФП}} программаһының күп өлөшөндә аңлы рәүештә бәйләнешһеҙ яҙылған антакапиталистик пункттары, үҫеш барышында, һаман да артҡы планға күсә барған. Былар венгр &quot;Сатраш уҡтар&quot;ында, румын «Тимер гвардия»һында, Испан фалангаһының ҡайһы бер бүлексәләрендә, француз {{comment| Халыҡ Француз Партияһы|ФНП}}нда, Жак Дориола сағыштырмаса көслө сағылған. Киреһенсә, был австрия һеймверсыларында, норвегия &quot;Милли берләшеү&quot;ендә, бельгия рексистарында, ҡалған француз фашист партияларының ҡайһы бер бүлексәләрендә һәм голланд НСС-ында сағыштырмаса көсһөҙ сағыла.

&quot;Тимер гвардия&quot;сыларҙа киҫкен антимодернлыҡ йүнәлеш күҙәтелә. Әммә был хәрәкәт тә пропагандала, сәйәсәттә, хәрби эштә һәм иҡтисадта махсус заманса ҡоралдар һәм методтар ҡулланыуҙан бер нисек тә баш тартмай. Фашизмды ни ғәҙәттән тыш антимодернлыҡ тип тә, ни «замансаға уҡталыш» тип тә, бигерәк тә — «социаль революция» тип атап булмай&lt;ref name=&quot;lib.ru&quot;/&gt;.

Бөтөн фашист партиялары ла махсус милләтселек йүнәлешендә торған; күпселеген улар милли тарихтарының идеаллаштырылып күрһәтелгән аныҡ тап килгән «данлы» периодтарына иғтибар иткән. Әммә ваҡ фашист хәрәкәттәре, теләйме, теләмәйме, ниндәйҙер дәрәжәлә башҡа фашист хәрәкәттәренең, бигерәк тә фашист режимдарының мәнфәғәттәре менән иҫәпләшергә тейеш булған. Тап сит ил фашист өлгөһөнә йүнәлтелеү арҡаһында был партиялар менән һулдар ғына түгел, киҫкен милләтсе йүнәлештә торған уң партиялар ҙа көрәшкән.

Бөтөн фашист партиялары ла ҡәтғи рәүештә һәм компромисһыҙ ихтыяр көсө менән үҙҙәренең сәйәси дошмандарын, ә тағы — нигеҙһеҙ һайлағанды — аҙсылыҡты юҡ итергә ынтылғандар&lt;ref name=&quot;lib.ru&quot;/&gt;.

== Фашизмдың варианттары ==

=== Итальян фашизмы ===
{{Main|Итальян фашизмы}}
See also Фашизм доктринаһы Ысын идеализм Римгә марш
Тар мәғәнәлә фашизм, йәғни Бенито Муссолини доктринаһы беренсе планға корпоратив дәүләт — (партиялар власы булған парламент демократияһына ҡапма-ҡаршы) бөтөн ҡатлам халыҡтың мәнфәғәттәрен гармониялаштырған һәм күрһәткән корпорациялар власы булған дәүләт идеяһын тормошҡа ашыра. Фашист идеологияһы [[1910]]-сы йй. һуңында [[Италия]]ла барлыҡҡа килгән, итальян фашист партияһы власҡа килгән һәм [[1922 йыл]]да Муссолини диктатураһын урынлаштырған. Муссолини үҙенең ''«La Dottrina del Fascismo»'' тигән китабында «фашизм» һүҙен «дәүләт идараһы системаһы» мәғәнәһендә лә, «идеология» мәғәнәһендә лә ҡулланған:
&lt;blockquote&gt; «Il fascismo, oltre a essere un sistema di governo, è anche, e prima di tutto, un sistema di pensiero» («Фашизм — ул идара системаһы ғына түгел, ул бигерәк тә фекер системаһы»).&lt;/blockquote&gt;

=== Немец национал-социализмы ===
{{Main|Милләтсе-социализм}}
Национал-социалистик немец эшсе партияһы (''немец. ''Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei|Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei). Рус телле транскрипцияла аббревиатураһы: НСДАП Германияла [[1933]] йылдан [[1945 йыл]]ға саҡлы идара итә. Бенито Муссолиниҙың [[1922 йыл]]дағы Римгә маршының уңышы герман ултрауң радикалдары өсөн дәртләндергес өлгө булған. Немец национал-социалистары лидеры [[Адольф Һитлер]] нацистик партия формалашыуына итальян фашизмының етди тәьҫирен таныған&lt;ref&gt;''Рахшмир П. Ю.'' Происхождение фашизма. — М.:[[Наука (издательство)|Наука]], 1981 (История и современность), 184 с.&lt;/ref&gt;. Нацизмдың төп пропагандисы Йозеф Һеббельс итальян фашизмына либерал демократия менән конфликт башын япһарып, былай тигән:
&lt;blockquote&gt;Римгә марш либерал демократия штурмы билдәһе булды. Был либерал-демократик рух донъяһын ҡыйратыуҙың тәүге ынтылышы ине… ә ул 1789 йылда Бастилияны алыуҙан башланды һәм аяуһыҙ революцион түңкәрелештәрҙә сиратлап бер ил артынан икенсеһен, милләттәрҙең [[марксизм]]да, демократияла, анархия һәм синфи көрәштә һәләк булыуына юл ҡуйыр өсөн, яуланы…&lt;ref name=&quot;Carlsten, 1982. p. 80&quot;&gt;Carlsten, 1982. p. 80.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
[[Файл:Corneliu Zelea Codreanu.jpg|thumb|160px|left|Корнелиу Зеля Кодряну]]
[[Файл:Guardiadehierro.svg|thumb|right|180px|Символика ''Железной гвардии'']]
Ике идеологияның — итальян фашизмы һәм герман нацизмының — бер-беренә тәьҫире уртаҡ булған. Мәҫәлән, Италияла билдәле Холокост {{comment|Холокост|антисемит закондары}} ҡабул ителгән.

=== Тимер гвардия ([[Румыния]]) ===
{{Main|Тимер гвардия}}
«Тимер гвардия» — [[1927]]йылдан [[1941 йыл]]ға саҡлы Румынияла йәшәп килгән фашист хәрәкәте&lt;ref&gt;Spicer, Kevin P. 2007. Antisemitism, Christian ambivalence, and the Holocaust. [[Indiana University Press]] on behalf of the Center for Advanced Holocaust Studies. p. 142.[http://books.google.ca/books?id=5y36kURk5w4C&amp;pg=PA142&amp;dq=iron+guard+totalitarian] (Describes the Romanian Iron Guard as a totalitarian nationalist and anti-Semitic movement.&lt;/ref&gt;. Улар [[1940 йыл]]дың 14 сентябренән [[1941 йыл]]дың 21 ғинуарына саҡлы власть башында ултырған. Корнелиу Зеля Кодряну был хәрәкәтте [[1927 йыл]]дың 24 июлендә ''{{comment| «Тимер гвардия|Архангел Михаил легионы}}«'' атамаһы менән нигеҙ һалған (''»[[:ro:Mișcarea Legionară|Legiunea Arhanghelului Mihail]]&quot;''), һәм, вафатына саҡлы (1938), уның юлбашсыһы булған.

=== Фалангизм ([[Испания]]) ===
{{Main|Фалангизм}}
'''Испа́н Фала́нгаһы''' (''испан.''Falange Española) — Испанияның ультрауң сәйәси партияһы. [[1933 йыл]]да Хосе Антонио Примо де Ривера, Испанияның элекке диктаторының улы нигеҙ һалған. Испан Фалангаһы Франциско Франконың тоталитар режимы йылдарында ([[1936]]—[[1975]]) — ил менән идара иткән берҙән-бер законлы партия&lt;ref name=&quot;spanishfascism&quot;&gt;{{cite book  | last =Payne | first =Stanley G| title =Falange: A History of Spanish Fascism| publisher =Textbook Publisherss| url =http://books.google.com/books?id=rsHyAAAACAAJ&amp;dq=Spanish+Fascism&amp;lr=| isbn =0758134452}}&lt;/ref&gt;.

[[1975 йыл]]да Франко вафат булғандан һуң, Испанияла демократик процестар башлана, һәм партия тарҡалған. Хәҙерге ваҡытта фалангист тип аталыу хоҡуғына бер нисә партия һәм хәрәкәт дәғүә итә.

Фаланганың идеологияһы (национал-синдикализм) [[Италия|итальян]] [[фашизм]]ының ҡайһы бер аспекттарына яҡын тора. Хосе Антонио Примо де Ривера был турала үҙенең &quot;Башланғыс пункттар&quot;ында яҙған. Испанияның бөйөк державаға әйләнеүен, испан телле илдәр менән мәҙәни һәм сәйәси бәйләнештәрҙе яйға һалыуҙы, Испан империяһын тергеҙеүҙе күҙ аллағандар улар. Фаланганың милләтселеге этник түгел, гражданлыҡ -патриотик, тиер кәрәк сөнки ойошма, Испан империяһына лояль мөнәсәбәттә булыу шарты менән, баск һәм каталондарҙың мәҙәни автономияһына ҡаршы сыҡмаған. {{comment|итальян фашизмы|Национал фашист партияһы}}нан айырмалы рәүештә, Фаланга сәйәси партияларҙы ҡәтғи кире ҡаҡҡан, һул хәрәкәткә лә, уңына ла бер төрлө дошманлыҡ менән ҡараған. Девиздары — «Берҙәм, бөйөк һәм азат» (Испания) ({{lang-es|¡Una, Grande y Libre!}}).

Испан Фалангаһы 1936 йылдың 17-18 июлендәге хәрби түңкәрелеште хуплаған сәйәси көс булып торған.
Франсиско Франко [[1937 йыл]]дың 19 апрелендәге бойороғо менән Фаланганы {{comment|«традиционалистар общинаһы»|карлистар}} менән ҡушып, традиционалистарҙың Берҙәм Испан фалангаһын һәм Национал-синдикалист һөжүме хунталарын барлыҡҡа килтерә ({{lang-es|Falange Española Tradicionalista y de las JONS}}).
1940-сы йылдарҙа дәүләттә Хосе Антонио Примо де Ривера программаһына ингән реформалар үткәрелә. Ә монархияны тергеҙеү ҡарары Фаланганың сығанаҡ идеологияһына тап килмәгән.

Франконан һуң, Испанияла демократик процесс башланып, күп партиялылыҡ индерелгәс, асыҡ идеологияһы булмағанлыҡтан һәм халыҡтың күпселеге үҙгәрештәргә әҙер түгеллектән, Милли хәрәкәт уңышҡа өлгәшмәй.

Милли хәрәкәттең инфраструктураһы уның элекке ағзалары, бигерәк тә Мануэль Фрага Ирибарне тарафынан, Халыҡ Альянсын, артабан, 1996—2004 йылдарҙа идара итеүсе Испания халыҡ партияһын төҙөр өсөн, файҙаланылған, тип һанала
&lt;ref&gt;Фаланганың бөгөнгө төп идеологик вариҫтары — [[:es:La Falange (partido)|FE/La Falange]] (сайт [http://www.lafalange.org www.lafalange.org]); [[:es:Movimiento Falangista de España|Movimiento Falangista de Espana]] (сайт [http://mfe.mforos.com/ www.mfe.mforos.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160828033206/http://mfe.mforos.com/ |date=2016-08-28 }}), [[:es:Falange Española de las JONS (1977)|Falange Española de las J.O.N.S]] (сайт [http://www.falange.es www.falange.es]) һәм[[:es:Falange Auténtica|Falange Auténtica]] (сайт [http://www.falange-autentica.org www.falange-autentica.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110203090207/http://www.falange-autentica.org/ |date=2011-02-03 }})&lt;/ref&gt;.

=== Яңы дәүләт ([[Португалия]]) ===
{{Main|Яңы дәүләт (Португалия)}}
«Яңы дәүләт» — хәрби түңкәрелеш ярҙамында Португалияла урынлаштырылған сәйәси режим.

[[1926 йыл]]дың 28 майындағы түңкәрелештән һуң ил менән идара итеү генерал Антониу Оскар ди Фрагуш Кармонеға күскән. Ул башта ваҡытлыса президент булһа, артабан 1928 йылдан 1951 йылға саҡлы президент булып ҡалған. 1928 йылда Кармона Антониу ди Оливейру Салазарҙы финанс минстры вазифаһына саҡыра. Налоговые реформы Салазарҙың һалым реформаларыбюджет килемен арттырған, дәүләт бурысы ҡыҫҡартылған, иҡтисад үҫешенә, йәмәғәт эштәренә, оборона һәм социаль сфераға шаҡтай ҙур аҡса бүленгән.

1932 йылда Салазар премьер-министр вазифаһын биләй һәм 1933 йылдағы референдумда ҡабул ителгән конституция проектын әҙерләй. Конституция корпоративизм идеологияһына нигеҙләнгән була һәм «донъялағы беренсе корпоратив конституция» тип иғлан ителә.
[[Рим-католик сиркәүе|Католик сиркәүе]] Антониу ди Оливейра Салазарҙы власҡа алып килгән
Португалияла Милли союз партияһы идара итеүсе берҙән-бер партия булған.

Уның ҡеүәте [[1968 йыл]]ға саҡлы, мейеһенә ҡан һауып, ил менән идара итерлек хәлдә булмағас, отставкаға киткәнгә тиклем, кәмемәгән. Унан һуң етәкселеккә килгән премьер-министр Марселу Каэтану сәйәси курсын бер аҙ йомшарыу йүнәлешендә алып барған.

1973 йылдың сентябрендә урта һәм кесе дәрәжәләге офицерҙар «Капитандар хәрәкәте» тигән йәшерен ойошма барлыҡҡа килтерә.
[[1974 йыл]]дың 25 апрелендә «Ҡыҙыл ҡәнәферҙәр революцияһы» Яңы дәүләтте ҡан түкмәй генә юҡҡа сығара, «Капитандар хәрәкәте» етәкселегендәге армия Каэтану хөкүмәтен ҡолата.

Португалия Яңы дәүләте фашистик тип йөрөтөлгән режимдар араһында иң оҙон ғүмерлеһе булған&lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Новое_государство_(Португалия)&lt;/ref&gt;.

=== Интегрализм ([[Бразилия]]) ===
{{Main|Бразиль интегрализмы}}
Бразиль интегрализмы — 1932 йылдың октябрендә Плиниу Салгаду нигеҙ һалған фашист идеологиялы сәйәси хәрәкәт&lt;ref name=&quot;diversity&quot;&gt;[http://science.jrank.org/pages/9324/Fascism-Diversity-Individual-Fascisms.html Разнообразие отдельных фашизмов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100521154758/http://science.jrank.org/pages/9324/Fascism-Diversity-Individual-Fascisms.html |date=2010-05-21 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://science.jrank.org/pages/9323/Fascism-Non-European-Fascisms.html Неевропейские фашизмы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100521011327/http://science.jrank.org/pages/9323/Fascism-Non-European-Fascisms.html |date=2010-05-21 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Роджер Гриффин, Мэтью Фэлдман [http://books.google.ru/books?id=xeHuSpHzqGUC Фашизм: «Эпоха фашистов»] ({{lang-en|Fascism: The 'fascist epoch'}})&lt;/ref&gt;. Был хәрәкәт европа массовый хәрәкәттәренең, бигерәк тә итальян фашизмының һыҙаттарын үҙләштерелгән. Әммә интегралистар [[расизм]]ды кире ҡаҡҡандар, был позицияларын үҙҙәренең «Бөтөн расалар һәм халыҡтарҙың берләшеүе» слоганы аша раҫлағандар, шулай уҡ партияға төрлө раса кешеләрен, хатта негрҙарҙы ла алғандар.

=== Рус фашизмы ===
{{main|Рус фашизмы}}
Рус милләтселеге үҫеш осоро 1930-сы — 1940-сы йылдарҙа, годы, характеризующийся симпатией итальян фашизмына симпатия формаһында, артыҡ сағылған антисоветизм һәм антииудаизм, шулай уҡ өлөшләтә антисемитизм менән характерлана. Рус фашизмы Германияла, Маньчжурияла һәм АҠШ-тағы аҡ эмигранттар араһында таралған һәм тарихта билдәле булған &quot;Ҡара сотня&quot;сылар кеүек хәрәкәттәрҙән&lt;ref&gt;''Уолтер Лакер''. [http://litfile.net/web/224923/292000-293000 Чёрная сотня. Происхождение русского фашизма.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129031224/http://litfile.net/web/224923/292000-293000 |date=2014-11-29 }} М.: Текст, 1994. ISBN 5-7516-0001-0&lt;/ref&gt; һәм «аҡтар хәрәкәте» кеүек хәрәкәттәрҙән баш алған&lt;/ref&gt;.

Германияла һәм АҠШ-та ([[Маньчжурия|Маньчжуриия]нан айырмалы рәүештә) ғәмәлдә сәйәси әүҙемлек күрһәтмәгәндәр, антисемит йөкмәткеле гәзит һәм брошюралар сығарыу менән сикләнгәндәр. Икенсе Бөтөн донъя һуғышы башланыу менән Германиялағы рус фашистары Һитлер яҡлы булған һәм Икенсе Бөтөн донъя һуғышында рус коллаборационистары рәтенә баҫҡан.

Рус неонацизмы — рус милләтселегенең киҫкен формаһы. Һәм киң мәғлүмәт сараларында милли күрә алмаусанлыҡ йәиһә түҙеп тормаҫлыҡ мөнәсәбәт арҡаһында ҡылған енәйәттәр тураһындағы хәбәрҙәр уның ни тиклем ҡурҡыныс икәнен күрһәтә&lt;ref&gt;{{cite web
|author=
|authorlink=
|datepublished=
|url=http://www.sova-center.ru/racism-xenophobia/publications/2014/02/d29004/
|title=Праворадикал расправил плечи. Ксенофобия и радикальный национализм и противодействие им в 2013 году в России
|format=
|work=
|publisher=sova-center.ru
|accessdate=2014-7-21
|lang=
|description=
}}&lt;/ref&gt;.

=== Украин милләтселәренең ойошмаһы (ОУН) ===
{{main|Украин милләтселәренең ойошмаһы}}
1920-се йылдарҙың аҙағынан 1950-се йылдар уртаһына саҡлы [[Украина]] территорияһында (башлыса Көнбайыш Украинала) Украин милләтселәре ойошмаһы (ОУН) — украин национал-ультрауң сәйәси ойошмаһы эш иткән. Эшмәкәрлегенең башланғыс этабында этник украиндарҙы поляк һәм совет хөкүмәтенең репрессияларынан, эксплуатацияһынан һаҡлауҙы яҡын маҡсат итеп ҡуйған, ахырғы маҡсат булып — украиндар йәшәгән поляк, совет, румын, чех һәм словак территорияларын индергән үҙаллы һәм берҙәм Украин дәүләте төҙөү. ОУН етәкселеге был маҡсаттарға ирешеү өсөн иң яраҡлы сара булып террор тора тип һанаған. ОУН етәкселәренең әйткәндәренән, программаһының төп фекеренән белеүебеҙсә, уның эшмәкәрлеге антиполяк, антисовет һәм антикоммунистик характерҙа икәне асыҡ күренә.

Беренсе һәм Икенсе донъя һуғыштары аралығында Польшаға ҡараған Галиция украиндарының хоҡуҡтары Австро-Внегрияла йәшәгән дәүер менән сағыштырғанда күпкә насарайыуы фонында донъяға демократик һәм социалистик ҡараш «украин халҡына үҙ дәүләтен төҙөргә» ҡамасаулай тигән идея формалаша. Бөтөн Европаға хас волюнтаристик, уңрадикал идеологиияһы популярлашҡан. 1930-сы йылдарҙа коммунистик идеялар сталин репрессиялары һәм СССР-ҙағы аслыҡ (1932—1933) менән яманаты сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://regnum.ru/news/1305220.html Украинцы не должны были массово убивать мирное население: интервью историка Джона-Пола Химки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419101238/https://regnum.ru/news/1305220.html |date=2017-04-19 }}&lt;/ref&gt;.

Дмитрий Иванович Донцов — радикаль украин милләтселегенең билдәле манифесы авторы. 1926 йылда ул «Милләтселек» («Национализм») тигән хеҙмәтен баҫтыра. Социал-дарвинизм ҡараштарына нигеҙләнеп, милләтте «ижади мәжбүр итеү» ҡулланған айырым «иң яҡшы кешеләр» ҡатламы етәкләргә тейеш, тип раҫлаған, ә милләттәрҙең үҙ-ара дошманлығы тәбиғи һәм, һөҙөмтәлә, «көслө» милләттәр «көсһөҙҙәр»ҙе еңергә тейеш, тип һанаған ул. һуңғараҡ Донцовтың ҡараштары ОУН идеологияһының нигеҙен тәшкил иткән&lt;ref&gt;''[[Полищук, Виктор Варфоломеевич|Полищук В. В.]]'' [http://www.politex.info/content/view/279/30/ Правовая и политическая оценка ОУН И УПА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181008175325/http://www.politex.info/content/view/279/30/ |date=2018-10-08 }} // Политическая экспертиза: ПОЛИТЭКС. — 2006. — Т. 2, № 3. — С. 25—63.&lt;/ref&gt;.

1920-се йылдарҙа барлыҡҡа килгән радикаль-милләтсе ойошмалар: Украин ғәскәри ойошмаһы, Украин милли йәштәр төркөмө, Украин милләтселәренең Лигаһы (уның эсенә ингән Украин фашистары союзы), Украин милләтсе йәштәр союзы 1929 йылдың 27 ғинуары — 3 февралендә Венала Украин милләтселәренең I Конгресында (''укр. '' Великий Збір ОУН) Украин милләтселәре ойошмаһына берләшәләр.

1929 йылда Евгений Михайлович (Евген) Коновалец ОУН-дың беренсе етәксеһе булған. 1938 йылда Коновалецты үлтергәндән һуң, ОУН ике фракцияға — ОУН(р) — «революцион ОУН», йәғни ''ОУН(б)'', үҙенең етәксеһе Степан Бандера исеме менән /«Украин милләтселәре ойошмаһы (бандера хәрәкәте)»/ — һәм Андрей Мельник яҡлыларға, ОУН(м)ға тарҡала.
{|align=&quot;left&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |[[Файл:SBandera-colour.jpg|мини|180px|&lt;center&gt;[[Бандера, Степан Андреевич|Степан Бандера]]&lt;center&gt;]]
 |}

Ойошма [[терроризм|террор]]ҙы көрәштә мөмкин булған метод тип ҡараған, оунсылар тарафынан байтаҡ дәүләт эшмәкәрҙәре үлтерелгән.

Икенсе Бөтөн донъя һуғышы башында ОУН-дың ике бүлексәһе лә һитлер Германияһы менән хеҙмәттәшлек иткән. ОУН пропагандаһы һөҙөмтәһендә һәм ОУН ағзалары ҡатнашлығында халыҡты йыртҡыстарса күпләп ҡырыу тормошҡа ашырылған. 1942—1943 йылдарҙа немец ғәскәрҙәренә һәм совет армияһына, партизандарға ҡаршы тороуҙы үҙенең маҡсаты итеп ҡуйған {{comment| Украин баш күтәреүселәр армияһы|УПА}} төҙөлгән. Әммә һуғыш тамамланыуға ОУН лидерҙары ҡабаттан [[Өсөнсө Рейх]] менән хеҙмәттәшлеккә күскән.&lt;ref name=&quot;ИТ&quot;&gt;[http://itar-tass.com/politika/1023447 МИД РФ опубликовал доказательства сотрудничества ОУН-УПА с нацистами во время ВОВ]&lt;/ref&gt;.

Икенсе донъя һуғышы тамамланғанда, ОУН-дың ике лидеры ла Европала көнбайыш союзниктарҙың оккупация зонаһында ҡалған, ә 1945 йылдың һуңында — көнбайыш илдәрҙең махсус хеҙмәттәре ҡыҙыҡһыныуы сфераһына эләккән. ОУН(б) хәрәкәте әллә ни үҙгәреш кисермәй, һаман 1930-сы йылдар башындағы позицияла ҡала килгән. Шуға ҡарамаҫтан, ул АҠШ һәм Канадала йәшәгән милләтсе эмигранттар араһында кәрәк булып сыға, бигерәк тә 1980-се йылдарҙың беренсе яртыһында, һалҡын һуғыш осоронда, көсәйгән.
1980-се йылдар аҙағына ике хәрәкәт тә ярым йәшерен рәүештә Украинаға әйләнеп ҡайтҡан. Ике ОУН да 1990-сы йылдар башында легалләшкән, өҫтәүенә ОУН(б) сәйәси партия — {{comment|Украин милләтселәре конгресы|КУН}}, ә ОУН(м) — шул уҡ исемдәге йәмәғәт-сәйәси хәрәкәт булып легалләшкән.

Күп тикшеренеүселәр был ойошманы итальян хәрәкәтенә ныҡ оҡшаған&lt;ref&gt;Clerical Fascism in Interwar Europe edited by Matthew Feldman, Marius Turda, Tudor Georgescu, [[Routledge]], 2008, p.59&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Europe and Ethnicity: The First World War and Contemporary Ethnic Conflict, Andrew Wilson. Ukraine. Psychology Press, 1996. p. 122&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://defendinghistory.com/distorted-nationalist-history-ukraine/65887 Distorted Nationalist History in Ukraine] // Defending History, 15 March 2012, Grzegorz Rossolinski-Liebe interview{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, хатта артыҡ экстремистик&lt;ref&gt;''David Marples.'' Hero of Ukraine Linked to Jewish Killings, Honorary title sure to provoke divisions among Ukrainians today — Edmonton Journal, 7 February 2010: «It was a typically fascist movement of the interwar period not dissimilar to the Italian version.»&lt;/ref&gt; фашист хәрәкәте, тип атай&lt;ref&gt;Anders Rudling: THEORY AND PRACTICE Historical representation of the wartime accounts of the activities of the OUN-UPA (Organization of Ukrainian Nationalists—Ukrainian Insurgent Army).East European Jewish Affairs, Volume: 36, Issue: 2, Lund university, 2006, p. 167: «It could be argued that the ideology of OUN, like those of the fascist or radical right-wing parties of Eastern Europe, was in many regards more extreme and uncompromising than that of, say, Mussolini.»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tadeusz Piotrowski. Poland’s Holocaust: Ethnic Strife, Collaboration with Occupying Forces and Genocide in the Second Republic, 1918—1947, McFarland, 1997, p.357&lt;/ref&gt;.

&quot;Украина тарихы энциклопедияһы&quot;нда яҙылғанса&lt;ref&gt;издана [[НАН Украины]], автор статьи И. К. Патриляк)&lt;/ref&gt; украин тикшеренеүселәренең күпселеге ОУН идеологияһының Европа аграр илдәрендәге (Хорватия, Румыния, Польша һ.б.) милли уң һәм Азия һәм Африка халыҡтарының антиколониаль хәрәкәттәренә ҡәрҙәшлеген һыҙыҡ өҫтөнә алған&lt;ref&gt;{{книга
 | заглавие      = Енциклопедія історії України
 | ссылка        = http://www.history.org.ua/?libid=5647
 | ответственный = В. А. Смолій та ін.
 | место         = К.
 | издательство  = [[Наукова думка]]
 | год           = 2010
 | том           = 7. Мл—О
 | страницы      = 618
 | страниц       = 728
 | isbn          = 978-966-00-1061-1
}}&lt;/ref&gt;.

=== Хорватиялағы Усташтар ===
{{main|Усташи}}
Хорват милләтселеге [[XIX быуат]]тан баш ала. Уның күренекле теоретиктары Анте Старчевич, Эвген Кватерник һәм Йосип Франк. [[Австро-Венгрия]] ерҙәрен улар хорват ере тип һанаған. Әммә унда шаҡтай күп [[сербтар]] ҙа йәшәгән. Боснияла һәм Герцеговинала, Далмацияла сербтар йә күпселекте йә шаҡтай ҙур өлөштө тәшкил иткән. Хорват хоҡуҡ партияһы сербтар милли хорват дәүләтен төҙөүгә ҡамасаулай тип иҫәпләгән.

Хоҡуҡ партияһындағы әйҙәүсе урынға Йосип Франк килгәс, хорват милләтселегенең мөһим элементы булған сербофобия көсәйеп киткән. Ул хорваттар Балҡан ярымутрауында Австро-Венгрияның төп терәге, ә сербтар уның төп дошманы, тип ышандырырға тырышҡан. В 1900—1902 йылдарҙа Франк яҡлылар сербтарҙы ҡырыу (погром) ойошторған. 1918 йылда хорват халҡы бойондороҡһоҙ Хорватия булдырыу талаптары менән демонстрацияларға сыҡҡан. Был маҡсатҡа өлгәшеүҙе Степан Радичтың Хорват республика крәҫтиән партияһы хуплаған.
[[1928 йыл]]дың 20 июнедә Радичты Скупщинала серб милләтсе-депутаты Пуниша Рачич атып үлтергән. Был серб-хорват мөнәсәбәттәрен ҡатмарлаштырған. Бындай шарттарҙа король Александр I Карагеоргиевич [[1929 йыл]]дың 6 ғинуарында король диктатураһын иғлан иткән, милләтселек хәрәкәттәрен тыйған. 1929—1934 йылдарҙа Короллек халыҡтарын туплауға йүнәлтелгән реформалар үткәрелгән. Илдең исеме Югославия Короллеге тип үҙгәртелгән{{sfn|Беляков|2009|с=106}}.
[[1918 йыл]]да Хорват хоҡуҡ партияһы яңынан тергеҙелә, уның секретаре итеп адвокат Анте Павелич һайлана. Яңы программала партияның маҡсаты итеп «хорват халҡының милли үҙенсәлеген һәм дәүләт үҙаллығын һаҡлау» мәсьәләһе ҡуйылған{{sfn|Беляков|2009|с=111}}.
[[Файл:Ante Pavelić.jpg|thumb|Усташтар лидеры Анте Павелич]]
Павелич 1928 йылда «Хорват домобраны» тигән террористик ойошма төҙөй, ә 1929 йылда илдән ҡасып китә.

Павелич эмиграцияла элек ҡасҡан фекерҙәштәре һәм франкистар менән бәйләнешкә ингән. 1932 йылда «Усташа» гәзите сыға башлаған, Германиялағы Веймар республикаһы территорияһында ойошманың үҙәге төҙөлгән. Яңы усташтар йәлеп ителгән.

Югославия ерҙәренә дәғүә иткән итальян фашисы Муссолини һәм Венгрия (1931—1934), үҙ ғәмәлдәрен тормошҡа ашырыу маҡсатында, усташтарҙың хәрби-сәйәси лагерҙарын ойоштороуға рөхсәт биргән.
Иң ҙур усташ теракты — 1934 йылдың 9 октябрендә Марселдә югослав короле Александрҙы үлтереү{{sfn|Беляков|2009|с=122}}.

Хорват милләтселеген таратыуҙа һәм усташтарҙы әҙерләүҙә католик дине (иезуит гимназиялары, Загреб университетының теология факультеты, «Тәре йөрөтөүселәрҙең Бөйөк туғанлығы») ҙур роль уйнаған.

1936 йылдың октябрендә Павелич Германия МИД-ына «Хорват мәсьәләһе» меморандумын тапшыра.

[[1941 йыл]]дың март башында Павелич Флоренциянан (унда йәшәгән) [[Рим]]гә саҡырылған. Павеличҡа Югославияның Тройственный пактҡа ҡушылыуы, усташ ойошмаһының һәр төрлө эшмәкәрлеге туҡтатылыуы хаҡында әйтәләр. 1941 йылдың 25 мартында Югославия премьер-министры ҡушылыу килешеүенә ҡул ҡуйған. Был хәлде ҡайһы бер Югославия сәйәсмәндәре милли мәнфәғәттәргә хыянат итеү тип ҡабул иткәнлектән, 26-нан 27 мартҡа ҡаршы төндә Цветкович хөкүмәте һәм принц-регент Павел ҡолатылған. 1941 йылдың 6 апрелендә Гитлер Югославияға һөжүм итергә ҡарар иткән{{sfn|Беляков|2009|с=130}}.

Павелич етәкселегенгдәге усташтар радионан Загребта ''Бойондороҡһоҙ Хорватия Дәүләте'' барлыҡҡа килгәнен ишетәләр({{lang-hr|Nezavisna Država Hrvatska}}).

1941 йылдың 12 апрелендә Германияның сит ил эштәре министры Иоахим фон Риббентроп [[Загреб]]тағы герман МИД-ының махсус вәкиле СС штандартенфюреры д-р Эдмунд Веезенмайерға Гитлерҙың хорват мәсьәләләрен хәл итеү буйынса {{comment|''поглавник''|юлбашсы}} тип иғлан ителгән полковник Анте Павеличҡа өҫтөнлөк биреүен хәбәр иткән.

1941 йылдың 6 июнендә Хорватия дәүләтенә хәҙерге Хорватия (Истрия индерелмәгән) ғына түгел, Босния, Герцеговина һәм Санджак индерелгән. [[Босния һәм Герцеговина]]ны усташтар «боронғо хорват ере» тип иғлан иткәндәр{{sfn|Беляков|2009|с=153}}. Аҙаҡ Павелич Далмацияны ла ҡуша.
Хорватия дәүләте Югославияны оккупациялау системаһының бер өлөшө генә булһа ла, реаль дәүләт атрибутына һәм эске сәйәсәттә ниндәйҙер үҙаллылыҡҡа эйә булған. Хорватияның бойондороҡһоҙлоғон хорват халҡының күпселеге һәм босния мосолмандарының бер өлөшө хуплаған. Усташтар власы көслө тоталитар һыҙатлы радикаль-милләтсе режим, усташтар һәм уларҙың идеологияһы абсолют монополияға эйә булған. Башҡа сәйәси партиялар һәм йәмәғәт хәрәкәттәре тыйылған. Тик усташ хәрәкәте вәкилдәре генә мөһим дәүләт вазифаларын биләй алғандар{{sfn|Югославия в XX веке|2011|с=394}}.
Юлбашсы ''поглавник'' Павелич бөтөн власты үҙ ҡулында тотҡан һәм үҙенең шәхес культын тыуҙырған.
1944 йылда хәрби түңкәрелеш әҙерләүселәрҙе, эске эштәр министры Младен Лорковичты һәм хәрби министр Анте Вокичты, атып үлтергәндәр {{sfn|Беляков|2009|с=140}}.

[[Файл:Adolf Hitler meets Ante Pavelić.1941.jpg|thumb|Гитлер һәм Павелич в Берхтесһаденда, 1941 йылдың июле]]
1941 йылдың 15 июнендә Бойондороҡһоҙ Хорватия Дәүләте Тройственный пактҡа һәм 25 ноябрҙә Антикоментернға ҡушылған. Вермахт һәм СС формированиеларында 113 мең хорват һәм босний мосолманы һуғышҡан шуларҙың 14 меңе һәләк булған{{sfn|Иностранные формирования Третьего рейха|2011|с=293}}.

Нацистарҙың раса теорияһына эйәреп, усташтар режимы сербтарға, еврейҙарға һәм сиғандарға ҡаршы закондар сығарған. 17 апрелдә хорват халҡы, уның милли дәүләте мәнфәғәттәренә ҡурҡыныс янаған енәйәт өсөн үлем язаһы{{sfn|Косик|2012|с=15}}, 25 апрелдә Кириллицаны тыйыу {{sfn|Косик|2012|с=15}}, 30 апрелдә — «хорват халҡының арий ҡанын һәм намыҫын» һаҡлау һәм расаны һаҡлау тураһындағы закон, Серб православие сиркәүе эшмәкәрлеген туҡтатыу тураһындағы ҡарар сыға. 2 июндә бөтөн серб православ халыҡ мәктәптәрен һәм балалар баҡсаларын япҡандар{{sfn|Косик|2012|с=15}}.
Сербтарҙы күпләп үлтерәләр һәм концлагерҙарға оҙаталар, был геноцидтың иң юғары нөктәһе булған{{sfn|Югославия в XX веке|2011|с=397}}.=

[[1945]] йылда Икенсе Бөтөн донъя һуғышында Антифашист коалицияһы еңгәндән һуң, усташтарҙың ҡайһылары сит илгә ҡасып киткән. Ҡалғандарын Югославия коммунистары атып үлтергән. Австрия ҡалаһы Блайбургта усташтарҙы күпләп язалағандеңар.
Павелич 1947 йылда Аргентинаға ҡасҡан һәм 50-се йылдарға саҡлы диктатор Хуан Перондың хәүефһеҙлек буйынса кәңәшсеһе булған.
Эмигрант-усташтар йәшерен террористик төркөмдәргә берләшкән. Хорват ультрамилләтселәре Германияла, АҠШ-та, Канадала, [[Австралия]]ла һәм Аргентинала үҙәктәр асҡан һәм үҙҙәренең эшмәкәрлеген «хорват азатлыҡ хәрәкәте» (Hrvatski Oslobodilački Pokret) тип атаған.

1991 йылда Хорватия президенты Франьо Туджман Хорватияға эмиграциялағы усташтарҙың кире ҡайтыуына юл ҡуйған{{sfn|Гуськова|2001|с=155}}. Хорват сәйәсмәндәренән тәүге булып ул Бойондороҡһоҙ Хорват Дәүләтенең милли дәүләт булараҡ әһәмиәте тураһында һөйләй башлай. Үҙенең бер сығышында Туджман Икенсе донъя һуғышы осорондағы Хорватия нацист дәүләт берәмеге генә булмаған, ул хорват халҡының меңәр йылдар буйы ынтылған маҡсаты булған, тип әйтә&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Радослав И. Чубрило, Биљана Р. Ивковић, Душан Ђаковић, Јован Адамовић, Милан Ђ. Родић и др.
 |заглавие      = Српска Крајина
 |место         = Београд
 |издательство  = Матић
 |год           = 2011 
 |страницы      = 204
 |isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Гуськова|2001|с=1434}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.slobodnadalmacija.hr/Hrvatska/tabid/66/articleType/ArticleView/articleId/134766/Default.aspx |title=Povjesničar Kovačić: Laž je da je Tuđman rehabilitirao NDH |publisher= |accessdate=2015-11-28 |lang=hr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vecernji.hr/hrvatska/tudman-me-prekinuo-boga-mu-ivkosicu-a-pomirba-1012849 |title=Tuđman me prekinuo: Boga mu Ivkošiću, a pomirba?! |publisher= |accessdate=2015-11-28 |lang=hr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vecernji.hr/hrvatska/tudman-me-prekinuo-boga-mu-ivkosicu-a-pomirba-1012849 |title=Tuđman me prekinuo: Boga mu Ivkošiću, a pomirba?! |publisher= |accessdate=2015-11-28 |lang=hr}}&lt;/ref&gt;.

1990-сы йылдар башында, Хорватияның бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәндән һуң, ҡайһы бер милли сәйәси төркөмдәр усташтар традицияларын дауам итергә тырышҡан. Рәсәй Фәндәр Академияһының слаяноведение Институты тарихсыһы һәм Серб Республикаһы сенаторы Елена Юрьевна Гуськова 1990—1991 йылдарҙағы Хорватия ситуацияһын түбәндәгесә тасуирлай{{sfn|Гуськова|2001|с=147}}:
{{цитата|Республикала усташтар традициялары тергеҙелгән: яңы Хорватия символикаһы фашист Хорватия дәүләтенекен ҡабатлай, «Хорват домобрандары» тигән йәмғиәт барлыҡҡа килгән (Бойондороҡһоҙ Хорват Дәүләте осорондағы регуляр ғәскәр шулай аталған), Икенсе Бөтөн донъя һуғышы йылдарындағы ҡайһы бер енәйәтселәр аҡланған, фашизм ҡорбандарына ҡуйылған һәйкәлдәр, партизандар ҡәберлеге бысратылған, туҙҙырылған. «У» (был «усташа»тигәнде аңлата) атамалы кафе һәм ресторандар асыла, казармаларҙа һәм йәмәғәт урындарында Анте Павелич портреттары эленә}}

Әйткәндәй, 10 торлаҡ пунктында урамдарға усташтар лидеры Миле Будак исеме ҡушылған&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rts.rs/page/stories/ci/story/3/Регион/1282214 |title=Баук против Будака |publisher= |accessdate=2015-11-28 |lang=sr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;Пивоваренко А. А. Становление государственности в современной Хорватии (1990—2001). Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — М., 2014. — С. 115. Режим доступа: http://www.inslav.ru/images/stories/other/aspirantura/2015_pivovarenko_dissertacija.pdf&lt;/ref&gt;. Иво Ройницаны, Икенсе Бөтөн донъя һуғышында серб, еврей һәм сиғандарҙы ҡыуыуҙа ғәйепләнгән усташ башлығын, Туджман Буэнос-Айрестағы ышаныслы вәкиле итеп тәғәйенләй&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dnevnik.hr/vijesti/svijet/umro-ivo-rojnica-bivsi-visoki-duznosnik-ustaskog-rezima.html |title=Umro Ivo Rojnica, bivši visoki dužnosnik ustaškog režima |publisher= |accessdate=2015-11-28 |lang=hr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.blic.rs/Vesti/Hronika/22184/Umro-ustaski-zlocinac-Ivo-Rojnica- |title=Umro ustaški zločinac Ivo Rojnica |publisher= |accessdate=2015-11-28 |lang=sr}}&lt;/ref&gt;. Антифашистарға арналған һәйкәлдәр, «Славония халыҡтарының еңеү һәйкәле»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.supervizuelna.com/blog-zeljena-ili-nezeljena-bastina-svuda-oko-nas-vojin-bakic-1915-1992-svjetlonosne-forme-retrospektivna-izlozba-muzej-suvremene-umjetnosti-zagreb/ |title=ŽELJENA ILI NEŽELJENA BAŠTINA, SVUDA OKO NAS |publisher= |accessdate=2015-11-28 |lang=hr}}&lt;/ref&gt;&quot;Беловарец&quot; һәйкәле&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.min-kulture.hr/default.aspx?id=6275 |title=Svečanost u povodu obnove spomenika &quot;Bjelovarac&quot; |publisher= |accessdate=2015-11-28 |lang=hr}}&lt;/ref&gt;, Ядовно концлагеры ҡорбандарына һәйкәл, күпләп юҡҡа сығарылалар&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.slobodnadalmacija.hr/Split/tabid/72/articleType/ArticleView/articleId/249572/Default.aspx|title=м |publisher= |accessdate=2015-11-28 |lang=hr}} һ.б. емерәләр. Туджман, власҡа килгәс, элекке усташтарға һәм хәрби БХД формированиелар ветерандарына пенсия түләй башлаған&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.blic.rs/Vesti/Politika/560656/Linta-Hrvatska-da-ukine-penzije-ustasama|title{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Яңы партияларҙан Доброслав Парага етәкләгән Хорват партияһы усташтар хәрәкәтенә үҙенең асыҡтан-асыҡ симпатияһын йәшермәгән. Хорват сәйәси партияһының сәйәси секретаре Иван Габелица шундай фекер әйтә{{sfn|Гуськова|2001|с=147}}:
{{цитата|Хорваттарҙың эҙәрлекләнеүенән, ҡанынан һәм күҙ йәштәренән Анте Павелич ҡабат ҡалҡып сыҡты. Бөгөн дә сербтарға ҡаршы Павелич вәғәзләгән һәм шулар ярҙамында Бойондороҡһоҙ Хорват Дәүләтен барлыҡҡа килтергән алымдарҙы ҡулланыр кәрәк}}

Нацист енәйәттәрен тикшереүсе Вена үҙәге башлығы Симон Визенталь милан гәзите Corriere della Sera-ға [[1993 йыл]]дағы интервьюһында Хорватияла фашизм яңынан тыуа, тип билдәләне. Ул әйткәнсә, югослав кризисының беренсе ҡасаҡтары Хорватия сербтары булған 40&amp;nbsp;000 . Шулай уҡ унда тәүге православ сиркәүен яндырыу һәм еврей синагогаһын, ҡәберлеген туҙҙырыу инциденты билдәләнә{{sfn|Югославия в XX веке|2011|с=781}}.

== Парафашизм ==
Ҡайһы бер дәүләттәр һәм хәрәкәттәр айырым фашизм һыҙаттарына эйә булһа ла, ғалимдар уларҙың фашистик йүнәлештә түгеллеген раҫлаған.

Шундай, фашистик тип самаланған, төркөмдәр, ҡағиҙә булараҡ, анти[[Либерализм|либераль]], антикоммунистик була һәм  фашизмдыҡына оҡшаш сәйәси һәм хәрби методтар ҡулланалар, ләкин уларға фашизмдың революцион маҡсаттары етеңкерәмәй — {{comment|яңы милли характер булдырыу|палинген ультрамилләтселек}}&lt;ref name=&quot;Griffin p.8&quot;&gt;''[[Гриффин, Роджер|Griffin, Roger]] and Matthew Feldman'' [http://books.google.com/books?id=2SlXXndbbCEC&amp;dq Fascism: Critical Concepts in Political Science] p.8, 2004 Taylor and Francis&lt;/ref&gt;.

''Парафашизм'' — ысын фашистик дәүләттәрҙән һәм хәрәкәттәрҙән дифференцирлаусы аспекттары булған авторитар режимдарҙы тасуирлауҙа файҙаланылған термин&lt;ref&gt;Davies, Peter Jonathan and Derek
Lynch [http://books.google.com/books?id=guUWv8FJ8wMC&amp;dq The Routledge Companion to Fascism and the Far Right]. — [[Routledge]], 2002. — p. 3.&lt;/ref&gt;.

=== «Ватан» Австрия фронты ===
{{баш|Австрофашизм}}
{{план}}

=== Тәхеткә ярҙам итеү ассоциацияһы (Япония) ===
{{баш|Тәхеткә ярҙам итеү ассоциацияһы}}

'''Тәхеткә ярҙам итеү ассоциацияһы''' (''Тайсэй ёкусанкай'', ''япон.'' 大政翼贊會) — 1940—1945 йылдарҙа [[Япония|япон]] [[Фашизм|фашистик]]{{sfn|История Востока|2006|с=93}} ойошмаһы . Маҡсаты — һуғыш шарттарында «милләтте монарх тәхетенә  яҡынайтыу».

1940 йылда премьер-министр Фумимаро Коноэ инициативаһы менән, {{comment|Үҙәк илдәрҙең һәм уларҙың союздаштары|Страны Оси}} союзын нығытҡан {{comment|«Берлин пакты»|«Тройственный пакт»}} (1940) ҡул ҡуйылғандан һуң тарҡатылған сәйәси партияларға алмашҡа «яңы сәйәсм структура» сиктәрендә, барлыҡҡа килгән. Тәхеткә ярҙам итеү ассоциацияһын уның рәйесе, Японияның премьер-министры, етәкләгән; префектураларҙа, өйәҙҙәрҙә, ҡала һәм ауылдарҙа урындағы бүлектәр булдырылған.

Был ойошманы төҙөгән дәүерҙә сәйәси режим киҫкен үҙгәргән, илдең бөтөн иҡтисади һәм йәмғиәт тормошона контроль булдырылған. Киң мәғлүмәт сараларында әүҙем рәүештә шовинизм, милитаризм һәм антикоммунизм  пропагандаланған, полиция терроры көсәйгән.

Тәхеткә ярҙам итеү ассоциацияһына күмәк халыҡты берләштергән төрлө (массовый) ойошмалар (Етештереү аша Ватанға хеҙмәт итеү бөйөк Япония ассоциацияһы, бөйөк Японияның йәштәр партияһы һ.б.) буйһонған.

1942 йылдың ғинуарында Хидэки Тодзио хөкүмәте тарафынан яңы һайлауҙар тәғәйенләнгән, уларҙы әҙерләүҙе  ассоциация етәкләгән, депутаттарҙы парламентҡа тәҡдим итеүсе махсус ойошма төҙөгән. Һөҙәмтәлә һайланған 466 депутат араһынан 381-е  Ассоциация тәҡдим иткән депутат булған{{sfn|История Востока|2006|с=637}}.

1942 йылдың майында «яңы сәйәси структураны», идеологик эште көсәйтеү, һуғышта еңеп сығыу маҡсатында элекке премьер Абэ Нобуюки етәкләгән тәхеткә сәйәси булышлыҡ итеү Ойошмаһы төҙөлгән. Был йәмғиәт төҙөлгәндән һуң Японияның уға саҡлы һаҡланып ҡалған сәйәси ойошмалары эшмәкәрлектәрен туҡтатыуын иғлан иткән.

[[1945 йыл]]дың 30 мартында Тәхеткә ярҙам итеү һәм Тәхеткә сәйәси булышлыҡ итеү ассоциациялары берләшмәһенән «Бөйөк Японияның сәйәси йәмғиәте» тип аталған яңы ойошма барлыҡҡа килгән. Уның етәксеһе генерал Минами Дзиро булған. Һуғышта еңелеү хурлығы шарттарында япон халҡын берләштерергә тырышыу килеп сыҡмай: халыҡ араһында ризаһыҙлыҡ һәм бола көсәйгән, мәҫәлән, 1944 йылда уҡ эшселәрҙең  15 % заводтарға эшкә барыуҙан баш тартҡан{{sfn|История Востока|2006|с=636}}.
1945 йылдың 13 июнендә, Японияның Икенсе донъя һуғышында капитуляцияһы алдынан, Тәхеткә ярҙам итеү Ассоциацияһы япон хөкүмәте тарафынан тарҡатылған&lt;ref&gt;{{книга |автор= |заглавие=История Востока: в 6 т |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Редкол.: [[Рыбаков, Ростислав Борисович|Р. Б. Рыбаков]], Л. Б. Алаев, В. Я. Белокреницкий и др.; [[Институт востоковедения РАН|Ин-т востоковедения РАН]] |издание= |место=М. |издательство=[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]] |год=2006 |том=V: Восток в новейшее время |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=История Востока }}&lt;/ref&gt;.

== Фашизм һәм Коминтерн ==
[[Файл:Bandera FE JONS.svg|thumb|250px|Испан фалангаһы [[Испан фалангаһы|флагы]]]]
1920—1950-сы йылдарҙа [[Европа|Европа]] һәм [[Америка|Америка]] илдәрендә шуға оҡшаған хәрәкәттәр таралған. Фашистик партиялар Италияла һәм Испанияла власҡа килгән. [[Болгария|Болгария]]ла, [[Венгрия|Венгрия]]ла, [[Польша|Польша]]ла, [[Румыния|Румыния]]ла, [[Эстония|Эстония]]ла, [[Латвия|Латвия]]ла власта, күберәкме-аҙыраҡмы фашистик режимға тартым, уң режимдар нығынған&lt;ref name=&quot;lib.ru&quot;/&gt;.Австриялағы (австрофашизм) Дольфус-Шушниг «ҡатлам дәүләте»н дә фашистик дәүләт тип иҫәпләгәндәр&lt;ref&gt;[http://saint-juste.narod.ru/fash-tip.htm Александр ТАРАСОВ ФАШИЗМОВ МНОГО]&lt;/ref&gt;. Әйтергә кәрәк, 30-сы йылдарҙағы һул көстәр фашистик режим йәки хәрәкәт тип атаған идара ысулдарын хәҙерге заман фәне хупламай&lt;ref name=&quot;Umkand&quot;/&gt;.

Шулай уҡ Рус эмиграцияһы араһында ла бик ҙур тәьҫир көсөнә эйә булмаған фашистик хәрәкәт булған&lt;ref&gt;[http://www.polit.ru/lectures/2006/05/08/galkin.html Фашизм как болезнь общества. Лекция Александра Галкина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131034430/http://www.polit.ru/lectures/2006/05/08/galkin.html |date=2009-01-31 }}&lt;/ref&gt;Шулар араһында иң билдәлеһе - Бөтөн Рәсәй фашист партияһы һәм Бөтөн Рәсәй фашист ойошмаһы.

[[Ленин]] 1922 йылдың ноябрендә үк итальян фашистарын батша ваҡытындағы черносотенлылар менән сағыштырған&lt;ref&gt;Protokoll des Vierten Kongresses der Kommunistischen Internationale. Petrograd/Moskau. 5. Nov. bis 5. Dez. 1922. Hamburg, 1923, 231.&lt;/ref&gt;. Был ирекһеҙҙән фашизмды киҫкен милләтсе ағым тигән яңылыш аңлауға килтергән, сөнки фашизмда милләт тигән төшөнсәне аңлау, милли, мәҙәни һәм тел айырымлыҡтарына ҡарамай, бер ил граждандарының берләшмәһе тигәнгә ҡайтып ҡала.

Шул саҡ, бер ваҡытта тигеләй, социалистик һәм коммунистик авторҙар бөтөн конкурент хәрәкәттәрҙе һәм  режимдарҙы «фашистик» тип йөрөткәндәр&lt;ref&gt;J. Braunthal. Der Putsch der Faschisten // Der Kampf, 15, 1922, 320-23; A. Jacobsen. Der Faschismus // Die Internationale, 5, 1922, 301-04.&lt;/ref&gt;. Коммунистарҙың бер өлөшө хатта социал-демократтарҙы ла, «[[социал-фашистар]]» тип атап, фашизмда ғәйепләгәндәр.

Коммунистарҙың фашизм төшөнсәһе тураһында артабанғы дискуссияһында былай дөйөмләштереү, күрәһең, икеләндермәгән. 20-се йылдар башында Клара Цеткин, Антонио Грамши, Пальмиро Тольятти һәм башҡа итальян авторҙары, итальян фашизмының үҙенсәлекле һыҙаттары юйылғанлыҡтан, бөтөн антидемократик һәм антикоммунистик күренештәрҙе фашистик тип атауҙан тыйылырға кәрәк, тип иҫкәрткәндәр.&lt;ref&gt;[http://lib.ru/POLITOLOG/fascio.txt ''Вольфганг Випперман'' Европейский фашизм в сравнении 1922—1982]&lt;/ref&gt;.

1920-се йылдар аҙағында герман {{comment|национал-социализмы|НСДАП}}на ҡаршы тороусылар уны йыш ҡына «фашизм», тип йөрөткәндәр. Был башҡа илдәрҙәге фашист һыҙатлы режимдарҙы баһалап еткермәүгә алып килгән. Айырым алғанда, был совет сәйәси фразеологияһына хас&lt;ref&gt;''ИНСТИТУТ ВСЕОБЩЕЙ ИСТОРИИ '' [http://katynbooks.narod.ru/foreign/faschistory.htm История фашизма в Западной Европе]&lt;/ref&gt;.

1935 йылда ИККИ-ның XIII пленумы резолюцияһында әйтелгән һәм Коммунистик Интернационалдың VII Конгресында ошо мәсьәлә буйынса сығыш яһаған Георгий Димитровтың, (йәғни Димитров билдәләмәһе) фашизмға биргән классик марксистик билдәләмә&lt;ref&gt;У. З Фостер. История трех интернационалов&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt; Фашизм — ул финанс капиталының иң империалист элеметтарының, иң шовинистик, иң реакцион асыҡтан-асыҡ террористик диктатураһы... Фашизм — ул синыфтан өҫтөн власть та түгел һәм ваҡ буржуазия йәки люмпен-пролетариаттың финанс капиталы өҫтөнән власы ла түгел. Фашизм — ул финанс капиталының үҙенең власы. Был эшсе синыфын, крәҫтиәндәрҙең һәм интеллигенцияның революцион өлөшөн террорстик язалау ойошмаһы. Тышҡы сәйәсәттә фашизм — бүтән халыҡтарға ҡарата зоологик күрә алмаусанлыҡты ғәҙәтигә әйләндергән&lt;/blockquote&gt;

Ҡайһы бер авторҙарҙың фекеренсә, был билдәләмә негатив тәьҫир иткән, сөнки фашизмды дөрөҫ баһаларға ҡамасаулаған һәм һуғыш алдында торған Европаның антифашистик хәрәкәтен яңылыш юлға баҫтырған&lt;ref name=&quot;Umkand&quot;/&gt;.

Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер илдәрҙең режимдары һәм идеологиялары өсөн «фашизм» термины, формаль билдәләре буйынса тура килһә лә, ҡулланылмаған тиерлек. Мәҫәлән, СССР-ҙа Японияның сәйәси режимын «япон милитаризмы» тип атау ҡабул ителгән. Моғайын, был 1920—1940-сы йылдарҙа Япония режимының башлыса «юғарынан», хәрби экстремистар ҡатнашлығы менән формалашыу үҙенсәлегенә бәйлелер.

Икенсе Бөтөн донъя һуғышы башланған дәүерҙә «фашизм» терминын күпселек тарафынан ҡабул ителгән мәғәнәлә Антиһитлер коалицияһында ҡатнашыусы илдәрҙең демократик ҡатламы ла ҡулланған. Бына, мәҫәлән, Британ энциклопедияһы нисек яҙған:
&lt;blockquote&gt;1922 йылдан 1945 йылдар арауығында күп кенә илдәрҙәге власҡа фашистик партиялар һәм хәрәкәттәр килде: Италияла — возглавляемая Муссолини етәкләгән Милли фашист партияһы (Partito Nazionale Fascista), Германияла — Адольф Һитлер башында торған һәм уның национал-социалистик хәрәкәтен кәүҙәләндергән Национал-социалистик эшселәр партияһы (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei), йәки нацист партияһы…&lt;ref name=&quot;brit&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Тарихнамәлә фашизм ==

XX быуаттың 1980-се йылдар аҙағынан академик тарихсыларҙа һәм социологтарҙа фашизм феноменын тикшереүгә шаҡтай ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуған. Бик күп ғилми монографиялар баҫылып сыҡҡан&lt;ref&gt;[[Пейн, Стенли|Stanley G. Payne]], [http://books.google.ru/books/about/A_History_of_Fascism.html?id=9wHNrF7nFecC&amp;redir_esc=y A History of Fascism: 1914—1945 Taylor &amp; Francis Group, 1995]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Мандель, Эрнест Эзра|Ernest Mandel]], [http://www.ernestmandel.org/de/textes/txt/theorien_uber_den_faschismus.htm Theorien uber den Faschismus / Red.: Hans-Jurgen Schulz &amp;#91;et al.&amp;#93;. — Berlin : Gruppe Avanti, &amp;#91;1993&amp;#93;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121109035732/http://www.ernestmandel.org/de/textes/txt/theorien_uber_den_faschismus.htm |date=2012-11-09 }}&lt;/ref&gt;, Европала ла (ҡарағыҙ, мәҫәлән, Хуан Линц, Джордж Мосс, Роджер Гриффин), Рәсәйҙә лә (ҡарағыҙ, мәҫәлән, Александр Абрамович Галкин).

Социолог Майкл Манн, нацизмды фашизмға алып барып бәйләүсе ҡайһы бер ғалимдар менән бәхәсләшеп, нацизм - ул фашизм, ти, әммә фашизмды дөйөмөрәк феномен итеп ҡарарға кәрәк, тип ныҡыша&lt;ref&gt;Michael Mann, Professor of Sociology at UCLA Fascists (Cambridge University Press, 2004) p.9&lt;/ref&gt;.

Андреас Умланд фекеренсә, совет осоронан аҙаҡҡы (постсовет) рәсәй  аңлатмаһы буйынса фашизм фрагментациялауға дусар ителгән, ә «фашизм» терминын публика дискурсында файҙаланыу «гиперинфляция» менән яфалана. Умланд «фашизм» төшөнсәһен трактовкалау авторҙарының һәм тенденцияларының минимум  4 төркөмөн билдәләгән. Атап әйткәндә:
* фашизмдың стандарт совет билдәләмәһенең аҙмы-күпме үҙгәртелгән фараздарын хәҙерге көнгә саҡлы файҙаланған публицистар.
* фашизмды, асылында, экстремизмдың көнбайыш формаһы, тип күҙ алдына килтереүсе авторҙар.
* был терминды артыҡ дәрәжәлә иркен аңлатыусы һәм «фашистик» тип авторитар һәм милли йүнәлештәрҙең киң спектрын атаған публицистар.
* терминды көнбайышса аңлатыуға яҡын торғандар: Валерий Михайленко, Валентин Буханов, Александр Абрамович Галкин һ.б. 
Галкин фашизм төшөнсәһен элеккесә баһалауын үҙенең ҡыҫҡартылған «уң консерватив революционаризм» дефиницияһына берләштергән. Был, дүртенсе мәктәп, Көнбайыштың неофашизм мәсьәләләрен сағыштырмаса тикшеренеүселәре менән уртаҡ фекерҙә тора.

Хәҙерге замандың теоретик мәктәптәрендә фашизмдың дөйөм теорияһын кире ҡағыусы ҡайһы бер ғилми тикшеренеүҙәр, мәҫәлән, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультеты [[УрФУ]], менән хупланған һәм үҫтерелгән.

Итальян фашизмын, немец нацизмын һәм башҡаларҙы үҙ аллы сәйәси, мәҙәни һәм идеологик режим феномендары булараҡ, бер тигеҙлеккә ҡуймай, айырыу кәрәк. Шулай итеп, идеологияларҙы үҙенең ваҡыты өсөн типик, региональ, иҡтисади һәм генеалогик айырымлыҡтары булған үҫешенең бер дәүерендә ҡайһы бер ҡиммәттәр системаһы баҫымы аҫтында барлыҡҡа килгән тип ҡарар кәрәк. 

== Фашизм һәм дин ==
{{main|Фашизм и религия}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Фашист (эпитет)
* Ислам фашизмы
* Ҙур фашист советы
* Фашизм манифесы
* Фашизм доктринаһы
* {{comment|Неофашизм|Яңы фашизм}}
* Консерватив революция
* Корпоративизм
* Национал-социализм
* {{comment|Неонацизм|Яңы нацизм}}
* Иҡтисади социализация
* Фашизмдың билдәләмәһе

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==

=== Сығанаҡтар ===
* ''Бенито Муссолини'', '''[[:s:Доктрина фашизма|Доктрина фашизма]]''', Перевод В. Н. Новикова, La Renaissance, Париж, 1938 год.

=== Рус телле баҫмалар ===
* [http://www.katyn-books.ru/library/istoriya-fashizma-v-zapadnoy-evrope.html «История фашизма в Западной Европе»] Академия наук СССР, Институт всеобщей истории, Издательство «НАУКА», Москва, 1978 год.
* Барыгин И. Н. Социальная база современных западноевропейских крайне правых. Л.: Из-во СПбГУ.1990. 164 с.
* Крайне правые партии и организации современной Европы. Учебник для вузов. Отв. ред. Барыгин И. Н. СПб.: Изд-во «Петрополис».2011. 403 с.
* Галкин А. Российский фашизм// Социологический журнал, № 2, 1994. С.17-27.
* Ганелин Р., Bune O. и др. Национальная правая прежде и теперь. Ч. 1-7. СПб. 1991.
* Дашичев В. И., Банкротство стратегии германского фашизма. В 2-х томах. Москва, Издательство «Наука», 1973.
** Том 1 — [http://www.katyn-books.ru/foreign/dashichev-01.htm Подготовка и развертывание нацистской агрессии в Европе 1933—1941 гг];
** Том 2 — [http://www.katyn-books.ru/foreign/dashichev-02.htm Агрессия против СССР. Падение «третьей империи»].
* Илюшенко В.Русский фашизм и религия// Диа-Логос. 1998—1999. Вып. II.160-172.
* Лакер У. Чёрная сотня: происхождение фашизм в России — М.: Текст, 1994.
* Лихачев В. Современная русская правая и антисемитизм: эскалация конфликта или примирение? — Тирош. Труды второй молодёжной конференции СНГ по иудаике. Вып. II. М.: 1998. С.146-153.
* Мазуров И. В. Японский фашизм. Теоретический анализ политической жизни в Японии накануне Тихоокеанской войны. М., Наука, 1996.
* Мороз Е. Ведизм и фашизм// Барьер, № 3, 1993. С. 4-8.
* [http://ec-dejavu.ru/f/Fascism.html Нестерова Т. Фашистская мистика: религиозный аспект фашистской идеологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827140234/http://ec-dejavu.ru/f/Fascism.html |date=2016-08-27 }} // Религия и политика в XX веке. Материалы второго Коллоквиума российских и итальянских историков. М., 2005, с. 17-29
* Мануэль Саркисянц. [http://scepsis.ru/library/id_2069.html Английские корни немецкого фашизма. От британской к австробаварской «расе господ»]
* {{книга
 |автор         = [[Рахшмир, Павел Юхимович|Рахшмир П. Ю.]]  
 |часть         = 
 |заглавие      = Происхождение фашизма
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = [[Наука (издательство)|Наука]]
 |год           = 1981
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 184
 |серия         = [[История и современность (Наука)|История и современность]]
 |isbn          = 
 |тираж         = 42&amp;nbsp;000
}}
* [[Родзаевский, Константин Владимирович|Родзаевский К. В.]] [[Завещание русского фашиста (книга)|Завещание Русского фашиста]]. М., ФЭРИ-В, 2001.
* Соловей В. Фашизм в России: концептуальные подходы — Демократия и фашизм. М., 1995. С.45-54.
* Стефан Д. Русские фашисты. Трагедия и фарс в эмиграции, 1925—1945 — М.: Слово, 1992.
* Крысин Михаил. Прибалтийский фашизм. История и современность. ИЗДАТЕЛЬСТВО: Вече. 2007. СТРАНИЦ: 576. ISBN 978-5-9533-1852-5
* Умланд А. Старый вопрос, поставленный заново: что такое «фашизм»? (теория фашизм Роджера Гриффина)// Политические исследования, № 1 (31), 1996
* Умланд А. [http://www.apn.ru/publications/article19710.htm Фашизм и неофашизм в сравнении: западные публикации 2004—2006 годов]
* Умланд А. [http://www1.ku-eichstaett.de/ZIMOS/forum/docs/3Umland06.pdf «Консервативная революция»: имя собственное или родовое понятие? // Вопросы философии. 2006. № 2. С. 116—126]
* Филатов С. Новое рождение старой идеи: православие как национальный символ// Полис (политические исследования), № 3, 1999.
* Язык мой… Проблема этнической и религиозной нетерпимости в российских СМИ — Под ред. Верховского А. М.: РОО «Панорама», 2002.
* Желев Ж. Фашизм. Тоталитарное государство. — Пер. с болг. — М.: Изд-во «Новости»,1991. — 336 с.
* [http://tvrain.ru/articles/krichat_ne_hajl_a_slava_boris_strugatskij_o_prosto-387162/ Стругацкий Б. Фашизм — это очень просто. Эпидемиологическая памятка] // Невское время, 1995.

=== Сит ил баҫмалары ===
* Олександер Мицюк. Фашизм. — Прага: Накладом автора, 1930. — 20 с.{{ref-uk}}
* Ярослав Старух. Опир фашизму. — Київ—Львів, 1947. — 24 с.{{ref-uk}}
* Agursky M. The Third Rome: National Bolshevism in the USSR — Boulder, 1987.
* Allersworth W. The Russian Question: Nationalism, Modernization, and Post-Communist Russia — Lanham, MD: Bowman and Littlefild, 1998.
* Antisemitism, Xenophobia and religious Persecution in Russia’s Regions — Washington, 1999.
* Brundy Y. Reinventing Russia. Russian Nationalism and the Soviet State, 1953—1991 — Cambridge, Massachusetts, London: Harvard university press, 1998
* Die schwarze Front: Der neue Antisemitismus in der Sowjetunion — Reinberk bei Hamburg, 1991.
* Dunlop J. The Faces of Contemporary Russian Nationalism — Princeton: Princeton university press, 1983.
* Dunlop J. Alexander Barkashov and the Rise of National Socialism in Russia// Demokratizatsiya: The Journal of Post-Soviet Democratization, 1996, Vol. 4, № 4. P.519-530.
* Griffin R. The Nature of Fascism — London, 1993.
* Griffin R. Fascism — Oxford, 1995.
* [[Кицикис, Димитрис]] ''Pour une étude scientifique du fascisme''. Nantes, Ars Magna Editions, 2005. ISBN 2-912164-11-7
* [[Кицикис, Димитрис]]. ''Jean-Jacques Rousseau et les origines françaises du fascisme''. Nantes, Ars Magna Editions, 2006. ISBN 2-912164-46-X.
* Laquer W. Black Hundred: The Rise of the Extreme Right in Russia — New York, 1993.
* Parland T. The Rejection of Totalitarian Socialism and Liberal Democracy: A Study of the Russian New Right// Commentationes Scenarium Socialium, 46th Vol., Helsinki, 1993.
* Pribylovsky V. A Survey of Radical Right-Wing Groups in Russia// RFE/RL Research Report, № 16, 1994.
* Pribylovsky V. What Awaits Russia: Fascism or a Latin American-style Dictatorship?// Transition, vol. I, № 23. 23 June 1995.
* Shenfield S. Russian Fascism: Traditions, Tendencies, Movements — USA: M.E.Sharpe, 2000.
* Simonsen S. Alexander Barkashov and Russian National Unity: Blackshirt Friends of the Nation// Nationalities Papers, Vol.24, № 4.
* Williams Ch., Hanson S. National-Socialism, Left Patriotism, or Superimperialism? The «Radical Right» in Russia. — The Radical Right in Central and Eastern Eurpoe since 1989. Ed. by Ramet S. The Pennsylvania State University Press, University Park, Pennsilvania, 1999. P. 257—279.
* Stepanov S. Silent Lie: Soviet Fascism — Ukraine: Kievizdat, 2008.
* Ramone T. Stalinism — Eastern Fascism? — London, 1968.
* Wolfgang Wippermann — Europaischer Faschismus im Vergleich(Европейский фашизм в сравнении)(1922—1982) — Suhrkamp,1983(перевод с немецкого А. И. Федорова, «Сибирский хронограф», Новосибирск, 2000)

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал       = Фашизм
|Викисловарь  = Фашизм
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = Фашизм
|Викитека     = Доктрина фашизма
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Фашизм
}}
* {{dmoz|World/Russian/Общество/Политика/Фашизм}}
* Собственные определения:
** ''[[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]]'' [[Доктрина фашизма|«Доктрина фашизма»]]
** ''[[Эвола, Юлиус|Юлиус Эвола]]'' [http://nationalism.org/vvv/evola-fascism.htm «Фашизм с точки зрения правых»]
* ''[[Тарасов, Александр Николаевич|Александр Тарасов]]'' [http://scepsis.ru/library/id_523.html «Фашизмов много»]
* ''[[Борис Кагарлицкий]]'' [http://www.vz.ru/columns/2006/5/22/34607.html «Фашизм для собственного пользования»]
* ''Вольфганг Випперман'' [http://lib.ru/POLITOLOG/fascio.txt Европейский фашизм в сравнении 1922—1982]
* ''[[Райх, Вильгельм|Вильгельм Райх]]'' [http://www.bookap.info/sociopsy/reich/oglav.shtm «Психология масс и фашизм»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101207074348/http://bookap.info/sociopsy/reich/oglav.shtm |date=2010-12-07 }}
* ''Александр Чанцев'' [http://magazines.russ.ru/voplit/2005/6/ch1.html «Эстетический фашизм»]
* ''[[Кон, Игорь Семёнович|И. С. Кон]]'' [http://scepsis.ru/library/id_887.html «Психология предрассудка»]— подробный материал о социально-психологических корнях этнических предубеждений, как одной из основ фашизма
* ''А. Михайлов'' [http://vif2ne.ru/vstrecha/forum/5/co/4078.htm «К критике феноменологии фашизма»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (о базисе фашизма)
* [http://tapemark.narod.ru/kommunizm/223.html Научный коммунизм: Словарь (1983) / Фашизм]
* ''Галкин А. А.'' [http://www.polit.ru/lectures/2006/05/08/galkin.html Фашизм как болезнь общества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131034430/http://www.polit.ru/lectures/2006/05/08/galkin.html |date=2009-01-31 }}
* ''ИНСТИТУТ ВСЕОБЩЕЙ ИСТОРИИ '' [http://katynbooks.narod.ru/foreign/faschistory.htm История фашизма в Западной Европе]
* [http://www.katyn-books.ru/library/istoriya-fashizma-v-zapadnoy-evrope.html Г. Филатов. «История фашизма в Западной Европе»]
* [http://bse.sci-lib.com/article115466.html Значение слова «Фашизм» в Большой Советской Энциклопедии]
* [http://www.katyn-books.ru/library/germaniya-pod-vlastyu-fashizma.html Г. Розанов. «Германия под властью фашизма»]

[[Категория:Фашизм|*]]
[[Категория:Политология|*]]</text>
      <sha1>4qm0wju5wpr7lpg9j4nhmucxjnhfxhw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәйзуллин Рәфғәт Шакирйән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110244</id>
    <revision>
      <id>1300591</id>
      <parentid>1058739</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T10:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7955" sha1="snuzmrru9pg2k2v6wkguz6egnn6iwr6" xml:space="preserve">{{Фамилиялаш|Фәйзуллин}}
{{Театральный деятель
 | Имя              = Фәйзуллин Рәфғәт Шакирйән улы
 | Изображение      = FaiziF.jpg
 | Описание изображения = Фәйзуллин Рәфғәт Шакирйән улы (Рәфғәт Фәйзи) Яго ролендә. 1970-се йылдар.
 | Дата рождения    = 03.08.1904
 | Место рождения   =  [[Ырымбур]] ҡалаһы  
 | Профессия        = {{актёр|СССР|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат}}, режиссёр
 | Гражданство      = {{Флагификация|СССР}} → {{Флагификация|Рәсәй Федерацияһы}}
 | Годы активности  =  1920 - 1971
 | Театр            = [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры]] 
 | Награды          = {{Башҡортостандың халыҡ артисы|1964}} 
 | imdb_id          = 
}}

'''Фәйзуллин Рәфғәт Шакирйән улы''' ([[3 август]] [[1904 йыл]] — [[5 сентябрь]] [[1983 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] театр актёры, режиссёр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1964). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1955) кавалеры.

== Биографияһы ==
Рәфғәт Шакирйән улы Фәйзуллин (Рәфғәт Фәйзи) 1904 йылдың 3 авгусында [[Ырымбур]] ҡалаһында тыуған.
[[1920 йыл]]да [[Һамар]] ҡалаһында Волга аръяғы хәрби округы сәйәси идаралығы ҡарамағындағы драматик студияны тамамлай.

1924 −1927 йылдарҙа [[Мәскәү]] халыҡ мәғарифы бүлегенең Техник белем биреү профсоюз идаралығы янындағы кино мәктәбендә (педагогы В. Р. Гардин) уҡый.

1920 йылдан Ырымбур ҡалаһының драматик студияһында, аҙаҡ Ырымбурҙың Өсөнсө Көнсығыш театрында эшләй. 1924 йылдың көҙөндә Рәфғәт Фәйзуллин Мәскәүгә китә. Унда уҡый һәм бер үк ваҡытта Мәскәү татар эшселәр театрында эшләй. 1933 йылдан башлап Әстрахан татар театрында артист һәм баш режиссёр булып эшләй, сезонына өсәр спектакль ҡуя һәм бер нисә роль башҡара.

1934 йылдан Башҡорт академия драма театрында артист һәм режиссёр булып эшләй башлай, бер үк ваҡытта Башҡорт театр-сәнғәт училищеһында уҡыта.

Рәфғәт Фәйзуллин, бронь бирелгән булыуына ҡарамаҫтан, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында үҙ теләге менән фронтҡа китә. 1942 йылдың 6 авгусында снаряд ярсығы менән яралана. 1942 йылдың 9 авгусында икенсегә пуля яраһы ала. Үҙе дауаланған госпиталдә, яралы һалдаттар һәм медперсонал көсө менән «Балыҡсы ҡыҙы» спектаклен ҡуя. Дауаланып сыҡҡас, тағы ла һуғышҡа инә. 1942 йылдың декабрендә яңынан ҡаты яралана һәм демобилизациялана.

Өфөгә әйләнеп ҡайтҡас, [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры]]на режиссёр итеп тәғәйенләнә. Башҡорт драма театрында [[Мостай Кәрим]]дең «Туй дауам итә» ([[1947]]; «Свадьба продолжается»), [[Назар Нәжми]]ҙең «Саҡырылмаған ҡунаҡ» ([[1954]]; «Незваный гость»), Н. Иҫәнбәттең «Муса Йәлил» ([[1956]]; «Муса Джалиль») һәм башҡа спектаклдәрҙе ҡуя.

1959—1971 йылдарҙа БАССР Министрҙар Советы янында телевидение һәм радио тапшырыу буйынса Комитеттың режиссёры булып эшләй.
Телевидениелә «Һаумы, Өфө!» телевизион фильмын, А. С. Пушкиндың «Бәләкәй трагедиялары» буйынса «Таш ҡунаҡ» һәм «Һаран рыцарь», Сыңғыҙ Айтматовтың повесы буйынса «Беренсе уҡытыусы» , Кәрим Тинчуриндың «Америкалы» телеспектаклдәрен ҡуя.

Ғаиләһе: ҡатыны Р. Фәйзуллина Мәрйәм ханым, Мәскәү консерваторияһын тамамлағас, Өфө опера һәм балет театрында йырлай.
Рәфғәт Шакирйән улы 1983 йылдың 5 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була, [[Өфө мосолман зыяраты|мосолман зыяратында]] ерләнгән.

== Спектаклдәрҙә башҡарған ролдәре ==
Исмәғил («Ғәлиәбаныу»), Франц Моор («Юлбаҫарҙар» — «Разбойники» Ф.Шиллер), Шуйский («Борис Годунов» А. С. Пушкин), Берест («Платон Кречет» А. Е. Корнейчук), Яго («Отелло» У.Шекспир), Ҡарт «Өмөт» («Надежда»; «Баштелефильм», 1972) телефильмдә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы ([[1944]])
* БАССР-ҙың халыҡ артисы ([[1964]])
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1955]]).

== Хәтер ==
Өфө ҡалаһында Ленин урамындағы 9/11 йортта «Был йортта 1959—1971 йылдарҙа БАССР-ҙың халыҡ артисы Фәйзуллин Рәфғәт Шакирйән улы (Рәфғәт Фәйзи) йәшәне» тигән яҙыулы мемориаль таҡта ҡуйылған.

== Әҙәбиәт ==
* Вәлиева А. Телевидение — минең тормошом. Өфө, 2008.
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 53 с. ISBN 5-295-02294-3.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|15073-f-jzi-r-f-t-shakirj-n-uly |автор= Һ.С.Сәйетов, Тәржемәсе Г.Һ.Ризуанова}} 
* http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2011_1_2/10/10/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806162631/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2011_1_2%2F10%2F10%2F |date=2019-08-06 }}

[[Категория:Башҡортостандың халыҡ артистары]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт академия драма театры]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>snuzmrru9pg2k2v6wkguz6egnn6iwr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фомин Фёдор Антонович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116264</id>
    <revision>
      <id>1300586</id>
      <parentid>1058677</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T09:23:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7049" sha1="pdb4wmxbe0vi8z9vry8si4mrs5osan1" xml:space="preserve">{{Архитектор
 |имя                       = Фомин Фёдор Антонович
 |оригинал имени            = 
 |изображение               = 
 |ширина                    = 220 px
 |описание изображения      = 
 |имя при рождении          = 
 |подданство                = {{Рәсәй империяһы}}
 |гражданство               = 
 |дата рождения             = 1795
 |место рождения            = [[Рәсәй империяһы]], Дон Ғәскәре өлкәһе
 |дата смерти               = 11.8.1848
 |место смерти              = [[Рәсәй империяһы]], Дон Ғәскәре өлкәһе
 |учёба                     = 
 |работал в городах         = [[Дондағы Ростов]], Новочеркасск
 |стиль                     = 
 |важнейшие постройки       = 
 |градостроительные проекты = 
 |реставрация памятников    = 
 |нереализованные проекты   = 
 |научные труды             = 
 |награды                   = 
 |премии                    = 
 |звания                    = 
 |автограф                  = 
 |викисклад                 = 
}}

'''Фёдор Антонович Фомин''' ([[1795]]—[[1848]]) — рус архитекторы; Дон Ғәскәре өлкәһе архитекторы.

== Биографияһы ==
[[1795 йыл]]да Дон Ғәскәре казагы ғаиләһендә тыуған, аҙаҡ Новочеркасск казагы булып китә.

Новочеркасск гимназияһында уҡый. Артабан белем алмай. 1811 йылда [[Санкт-Петербург]]тан Новочеркасск ҡалаһына эшкә ебәрелгән күренекле баш ҡала архитекторы Руска Алоизий Ивановичтең ярҙамсыһы була. Был эшендә Фёдор Антонович яҡшы һабаҡ ала — ''«граждандар архитектураһын ижади һәм практик яҡтан»'' өйрәнә. Новочеркасскта Фомин казак хеҙмәтенә инә һәм [[1813 йыл]]да урядник дәрәжәһенә лайыҡ була.

[[1817 йыл]]дан Фёдор Фомин инде үҙаллы, ирекле архитектор сифатында, хәрби хеҙмәттә эшләй: ''«при войсковых работах, сочинял для карантина казённого планы и фасады и занимался партикулярными храмов божиих и домов строениями»''. [[1819 йыл]]дан башлап билдәле Егорлык карантинын төҙөй. [[1820 йыл]]да, аҙаҡ Икенсе Дон округының үҙәге булып киткән Түбәнге Чир станицаһы өсөн план төҙөй. 1820—1824 йылдарҙа ул Новочеркасскта сиркәүҙәр, хәрби һәм шәхси йорттар төҙөүҙә ҡатнаша.
 
[[1823 йыл]]да ул хорунжий беренсе казак офицер дәрәжәһе ала, ә икенсе йылына — Новочеркасск ҡала архитекторы вазифаһы ала. [[1826 йыл]]да Фомин подполковник В. И. Миллер менән бергә Воскресенский ғәскәри соборҙың торошон тикшерә һәм уға капиталь ремонт кәрәклеге тураһында доклад тапшыра. [[1833 йыл]]да сиркәүгә капиталь ремонт үткәрелә. 1827—1848 йылдарҙа Фёдор Антонович Фомин Дон Ғәскәренең ғәскәри архитекторы вазифаһын биләй, шулай уҡ Ғәскәри төҙөлөш комиссияһының ағзаһы булып тора.

Фомин Новочеркасскта төҙөлгән Вознесенский соборына иғтибар итә. [[1828 йыл]]да ул ҡоролманың көньяҡ стенаһында барлыҡҡа килгән ярыҡты тикшерә һәм ул ҡурҡыныс тыуҙырмай тигән һығымта яһай. Ошо уҡ йылда архитектор Новочеркасскта таш Александр-Невская (Александровская) сиркәүен төҙөү өсөн план, смета, фасад проектлай. Икенсе йылына проектты император [[Николай I]] раҫлай. Әммә был проект тормошҡа ашырылмай.

[[1828 йыл]]да Ф. А. Фомин сотник, 1833 йылда — есаул дәрәжәһе ала, ә [[1842 йыл]]да — ғәскәри старшина булып китә. [[1843 йыл]]дың 11 октябрендә Новочеркасск статистика комитеты уны үҙенең ағза-корреспонденты итеп һайлай.

Дон архитекторы [[1848 йыл]]дың 11 авгусында (иҫке стиль буйынса) вафат була.

== Ғаиләһе ==
Коллежский асессор ҡыҙы Анна Андреевнаға өйләнә, уларҙың никахы [[Санкт-Петербург]]тың Рождественская сиркәүендә була. Уларҙың балалары:&lt;ref&gt;[http://baza.vgdru.com/11/80723/?pg=1 ФОМИНЫ — Федор Антонович Фомин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170109022010/http://baza.vgdru.com/11/80723/?pg=1 |date=2017-01-09 }}&lt;/ref&gt;
* Анна (1830 йылдың 16 ғинуарында тыуған);
* Иван (1832 йылдың 5 ғинуарында тыуған), Петербургта сәнғәт Академияһын тамамлай һәм атаһы юлынан китә;
* Павла (1841 йылдың 26 ғинуарында тыуған);
* Никандр (1843 йылдың 24 сентябрендә тыуған), ғүмерен медицинаға арнай;
* Ольга (1846 йылдың 19 июнендә тыуған);
* Леонила (1848 йылдың 9 ғинуарында тыуған);
* Николай (тыуыу датаһы билдәле түгел).

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.donvrem.dermartology.ru/Files/article/m19/2/art.aspx?art_id=885 САМОРОДОК ИЗ КАЗАЧЬЕЙ СЕМЬИ — ФЁДОР АНТОНОВИЧ ФОМИН]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Рәсәй империяһының архитекторҙары]]</text>
      <sha1>pdb4wmxbe0vi8z9vry8si4mrs5osan1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәтхулла Гүлән</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121329</id>
    <revision>
      <id>1300595</id>
      <parentid>1295021</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T11:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44617" sha1="inqd6ndmk7k27s353z52hu5xr5vp0b0" xml:space="preserve">{{Персона/Ислам|дин белгесе
 |оригинал = {{lang-tr|Fethullah Gülen}}
 |подпись = Фәтхулла Гүлән 2016 йылда
 |прозвище = Хужа әфәнде
 |отец     = Рәмиз Гүлән
 |учителя  = Алварлы Эфе, Осман Бекташ, Хаджы Сыткы Әфәнди һ. б.
 |труды    = 60-тан ашыу китап
 |
 }}

'''Фәтхулла Гүлән''' ([[Төрөк теле|төрөк]]. Fethullah Gülen, [[27 апрель]] [[1941 йыл|1941]] -[[20 октябрь]] [[2024]]) — [[Төрөктәр|төрөк]] яҙыусыһы һәм мосолман йәмәғәт эшмәкәре. Элекке [[имам]] һәм вәғәзсе. «Хеҙмәт» тигән ижтимағи хәрәкәтте ойошторған. Яҙыусылар һәм журналистар фондының почётлы президенты. 

[[АҠШ]]-тың [[Пенсильвания]] штатындағы Сэйлорсбург ҡалаһында йәшәй. [[Европа]]ға килгәнендә Монако һәм Монте-Карлола туҡтай.&lt;ref&gt;Williams, Paul L. [http://www.canadafreepress.com/index.php/article/35130 «A visit to the Pennsylvania fortress of „The World’s most Dangerous Islamist“»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stakelbeck, Eric [http://www.cbn.com/cbnnews/world/2011/may/the-gulen-movement-the-new-islamic-world-order/ «The Gülen Movement: A New Islamic World Order?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002195218/http://www.cbn.com/cbnnews/world/2011/may/the-gulen-movement-the-new-islamic-world-order/ |date=2013-10-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Berlinski, Claire [http://www.city-journal.org/2012/22_4_fethullah-gulen.html „Who Is Fethullah Gülen?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816225631/http://www.city-journal.org/2012/22_4_fethullah-gulen.html |date=2014-08-16 }}&lt;/ref&gt; Фәтхулла Гүләндең эйәрсәндәре уны хөрмәт менән Хужа әфәнде тип атай. 2008 йылда Гүлән Prospect һәм Foreign Policy журналдары проектының сайтында үткән һорашыу һөҙөмтәһендә планетаның иң йоғонтоло интеллектуалы тип табыла&lt;ref&gt;[http://www.prospectmagazine.co.uk/prospect-100-intellectuals/«2008 top 100 public intellectual poll] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090930143349/http://www.prospectmagazine.co.uk/prospect-100-intellectuals/ |date=2009-09-30 }}“&lt;/ref&gt;. 2009 йылдан алып йыл да 500 иң йоғонтоло мосолман исемлегенә инә (2013 йылда — 11-се урында). 2013 йылда Time журналының „Донъяның иң йоғонтоло 100 кешеһе“&lt;ref&gt;[http://www.niagarafoundation.org/niagara-foundations-honorary-president-m-fethullah-gulen-named-in-time-magazines-worlds-100-most-influential-people-for-2013/«World’s 100 Most Influential People for 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419231450/http://www.niagarafoundation.org/niagara-foundations-honorary-president-m-fethullah-gulen-named-in-time-magazines-worlds-100-most-influential-people-for-2013/ |date=2013-04-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.is/20140203223917/www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=3001&amp;n=142/„Фетхуллах Гюлен: основания для надежды.] Журнал „[//ru.wikipedia.org/wiki/Родина_(журнал) Родина]“, № 5, 2009 год.»&lt;/ref&gt; һәм Foreign Policy журналының «Донъяның иң йоғонтоло 500 кешеһе» исемлегенә инә&lt;ref&gt;[http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/04/29/the_500_most_powerful_people_in_the_world the 500 most powerful people in the world] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140409093019/http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/04/29/the_500_most_powerful_people_in_the_world |date=2014-04-09 }}&lt;/ref&gt;.

Гүлән йәш быуынға этик тәрбиә биреүгә баҫым яһай&lt;ref&gt;[http://www.muslim.ru/articles/98/1576/ «Гюлен делает упор на этичекое воспитание» — профессор Рыбаков.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221161441/http://www.muslim.ru/articles/98/1576/ |date=2014-02-21 }}&lt;/ref&gt;. Гүлән исламдың традицион төрөк (хәнәфи-матури) вариантын тарата һәм үҫтерә, яңы теологик концепциялар сығармай, ә булғандарын яңыртырға тәҡдим итә. Гүлән һәр ваҡыт йәмғиәт үҫешендә фән һәм белем алыуҙың әһәмиәтен билдәләй. Гүләнгә башҡа диндәр һәм инаныстар вәкилдәре менән диалогта булыу хас. Төркиәлә диалоглы мөнәсәбәттәргә башланғыс һалып, Гүлән уны донъя кимәленә лә күсерергә тәҡдим итә. Сәйәсәттә Фәтхулла Гүлән демократияны әлеге осор өсөн иң ҡулай идара итеү формаһы тип таный. Гүлән күп партиялылыҡ яҡлы&lt;ref name=&quot;economist10808408&quot;&gt;{{cite web|title=How far they have travelled|url=http://www.economist.com/node/10808408?story_id=10808408|work=[[The Economist]]|accessdate=2 May 2012|date=6 March 2008}}&lt;/ref&gt;, сәйәсәттә таянған принцибы — «исламда идара итеү идара итеүсе менән буйһоноусы араһындағы килешеүгә нигеҙләнә».

Гүлән Төркиәнең киләсәге, хәҙерге дәүләттә ислам дине, шәхестең үҫешендә белемдең һәм тәрбиәнең әһәмиәте тураһындағы йәмәғәт бәхәстәрендә әүҙем ҡатнаша. Уны йыш ҡына «донъялағы иң мөһим мосолман эшмәкәрҙәренең береһе» тип атайҙар. Үҙенең шәхси тормошонда Гүлән диндар һәм консерватор.

== Биографияһы ==
Гүлән Төркиәнең Әрзурум ҡалаһы эргәһендәге Ҡоружуҡ ауылында тыуған. Атаһы Рәмиз Гүлән имам булған&lt;ref&gt;[http://www.islamnews.ru/news-143541.html/ &quot;Личность в контексте истории: Фетхуллах Гюлен.] &lt;/ref&gt;. Гүлән ауылында төп белемде ала, әммә ғаиләһе менән күсеп киткәндән һуң классик ислам белеме алырға ҡарар итә&lt;ref&gt;[http://www.zaman.com.tr/webapp-tr/haber.do?haberno=459999 Интервью с учителем Ф.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016222551/http://zaman.com.tr/webapp-tr/haber.do?haberno=459999 |date=2007-10-16 }}&lt;/ref&gt;. Гүлән 10 йәшендә Ҡөрьән хафиз була (Ҡөрьәнде бөтә уҡыу ҡағиҙәләренә ярашлы итеп яттан һөйләй). 14 йәшендә тәүге вәғәзен һөйләй. Гүлән ике мәҙрәсәлә уҡый һәм бер нисә билдәле төрөк суфыйында, шул иҫәптән Алварлы Эфе, Осман Бекташ һәм Хажы Сытҡы Әфәндиҙә белем ала. 

Рәсми имам һәм вәғәзсе булып эшләгәндән һуң, Гүлән [[1981 йыл]]да пенсияға сыға. 1988—1991 йылдарҙа ул Төркиәнең кеше күп йөрөй торған мәсеттәрендә вәғәздәр серияһы бирә. 1994 йылда Яҙыусылар һәм журналистар фондын ойоштороуҙа ҡатнаша, уға Фондтың почётлы президенты титулы бирелә&lt;ref&gt;[http://www.gyv.org.tr/bpi.asp?caid=157&amp;cid=226 Официальный сайт Фонда писателей и журналистов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512012706/http://www.gyv.org.tr/bpi.asp?caid=157&amp;cid=226 |date=2009-05-12 }}&lt;/ref&gt;.

1999 йылда АҠШ-ҡа дауаланырға бара һәм шул китеүенән Төркиәгә әйләнеп ҡайтмай. Был ваҡыт эсендә Төркиәлә уға ҡаршы ғәйепләү эше асыла (2000) һәм енәйәт составы булмағанлыҡтан ябыла (2008)&lt;ref name=&quot;60min2012&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/2102-18560_162-57433131.html|title=U.S. charter schools tied to powerful Turkish imam|date=May 13, 2012|publisher=[[CBS News]]|work=[[60 Minutes]]|accessdate=2012-05-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514024402/http://www.cbsnews.com/2102-18560_162-57433131.html |date=2012-05-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wwrn.org/article.php?idd=21432 WorldWide Religious News-Gulen acquitted of trying to overthrow secular government] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927235413/http://wwrn.org/article.php?idd=21432 |date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Решение Верховного Суда Турецкой Республики № 2008/1328 от 5.5.2006 года.&lt;/ref&gt;. Уның йөрәгенә операция һәм шәкәр диабеты һәм башҡа сирҙәр менән бәйле операциялар эшләйҙәр. Гүлән үҙе Төркиәгә ҡайтырға теләй, ләкин сәйәси провокацияларҙан һәм тотороҡһоҙлоҡтан ҡурҡа&lt;ref&gt;[http://www.herkul.org/bamteli/turkce-olimpiyatlari-ve-gurbet-bitsin-cagrisina-cevap/ Видео-ответ Ф.Гюлена на призыв премьер-министра Турции Р. Т. Эрдогана вернуться.] 17.06.12.&lt;/ref&gt;.

2013 йыл аҙағындағы коррупцион янъял [[Реджеп Тайип Эрдоған|Рәжәп Эрдоган]] менән түңкәрелеш яһарға тырышыуҙа ғәйепләнгән Гүлән араһындағы мөнәсәбәтте киҫкенләштерә. 2014 йылдың 19 декабрендә Истанбул суды Гүләнде ҡулға алырға ордер бирә. Прокурор Хәсән Йылмаз Төркиәнең Юстиция министрлығынан Гүләнде [[Интерпол|Интерполдың]] «Ҡыҙыл бюллетененә» (халыҡ-ара эҙләү иғлан ителгән енәйәселәрҙе ҡулға алыуға ордер) индереүгә документтар әҙерләүҙе юллап мөрәжәғәт итә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ria.ru/world/20141219/1039265575.html#14190577214214&amp;message=resize&amp;relto=login&amp;action=removeClass&amp;value=registration|title=Суд Стамбула выдал ордер на арест богослова Гюлена|author=Алена Палажченко|date=19.12.2014|publisher=[[РИА Новости]]}}&lt;/ref&gt; Интерпол Гүләнде эҙләү тураһында ҡарар сығармай.

== Теология ==
Гүлән яңы теология тәҡдим итмәй, үҙенең вәғәздәрендә һәм китаптарында ул абруйлы классик шәхестәргә һылтана, уларҙың иҫбатламалар һәм һығымталар системаһын файҙалана һәм үҫтерә. Ул ислам диненә ҡарата дөйөм ҡабул ителгән консерватив ҡарашта тора&lt;ref&gt;Robert W. Hefner, Muhammad Qasim Zaman, Schooling Islam: the culture and politics of modern Muslim education. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-478/_nr-216/i.html Portrait of Fethullah Gülen, A Modern Turkish-Islamic Reformist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225231100/https://en.qantara.de/ |date=2018-12-25 }}&lt;/ref&gt;. Фәтхулла Гүлән суфыйсылыҡты яҡшы белә һәм хөрмәт итә, әммә үҙе ниндәй ҙә булһа тәриҡәт ағзаһы түгел. Уның өйрәтеүенсә, мосолманға ниндәй ҙә булһа тәриҡәткә (суфыйсылыҡ орденына) инеү мотлаҡ түгел, суфыйсылыҡ — ул исламдың эске үлсәме, һәм ул бер ҡасан да тышҡы үлсәмдәрҙән айырылырға тейеш түгел.&lt;ref&gt;Thomas Michel S.J., Sufism and Modernity in the Thought of Fethullah Gülen // The Muslim World, Vol. 95 No. 3, July 2005, p.345-5&lt;/ref&gt;

Уның тәғлимәтен уртасыл исламдың дөйөм ҡабул ителгән ағымдарынан ике нәмә айырып тора, Гүләм уларҙы Ҡөрьәндең ҡайһы бер аяттарына нигеҙләнеп сығарған. Беренсеһе — ул мосолман йәмәғәтселеге общинаның һәм милләттең дөйөм именлегенә хеҙмәт итергә тейеш тип раҫлай («hizmet etmek»)&lt;ref&gt;Mehmet Kalyoncu [http://books.google.com/books?id=r04OPJArUPQC&amp;pg=PP1&amp;dq=A+Civilian+Response+to+Ethno-Religious+Conflict#v=onepage&amp;q=&amp;f=false A Civilian Response to Ethno-Religious Conflict: The Gülen Movement in Southeast Turkey]. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Berna Turam, Between Islam and the State: The Politics of Engagement. &lt;/ref&gt;, был хеҙмәт итеү донъяла бөтәһенә лә — мосолмандарға ла, мосолман булмағандарға ла берҙәй ҡағыла&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt; Saritoprak, Z. and Griffith, S. Fethullah Gülen and the 'People of the Book': A Voice from Turkey for Interfaith Dialogue // The Muslim World, Vol. 95 No. 3, July 2005, p.337-338&lt;/ref&gt;. «Хеҙмәт» хәрәкәте Гүлән идеяларына нигеҙләнгән халыҡ-ара ижтимағи хәрәкәт булып тора. Кешеләргә хеҙмәт итеү тураһындағы тәғлимәт Төркиәлә, Үҙәк Азияла һәм донъяның башҡа төбәктәрендә күптәрҙе ылыҡтыра.&lt;ref&gt;Lester R. Kurtz, &quot;Gulen’s Paradox: Combining Commitment and Tolerance, // Muslim World, Vol. 95, July 2005; 379—381.&lt;/ref&gt;

Икенсеһе — мосолман йәмәғәтселеге кәм тигәндә «Изге Яҙма кешеләре» (христиандар һәм йәһүдиҙәр) менән конфессия-ара диалог алып барырға тейеш. Гүләндеү атеистарға мөнәсәбәте ыңғай түгел, мәҫәлән, 2004 йылда ул терроризмды «атеизм кеүек үк ерәнес» тип атай.&lt;ref&gt;[http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&amp;link=7337 Fethullah Gülen and Atheist-Terrorist Comparison] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512081703/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&amp;link=7337 |date=2009-05-12 }}&lt;/ref&gt; Унан һуңғы интервьюһында атеистар менән кеше үлтереүселәрҙе тигеҙләргә түгел, ислам диненә ярашлы, кешеләрҙең был ике төрө лә йәһәннәм ғазаптарына дусар буласағын билдәләргә теләүен аңлата.&lt;ref&gt;[http://arama.hurriyet.com.tr/arsivnews.aspx?id=219352 Hürriyet Arama Mobil]{{Недоступная ссылка|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Фән һәм мәғариф ==
Гүлән үҙ вәғәздәрендә физиканы, математиканы, химияны өйрәнеү — Аллаға баш эйеү ул тип әйтә. Гүләндең фекерҙәре уның эйәрсәндәрен донъяның төрлө мөйөштәрендә меңдән ашыу шәхси һәм дәүләт уҡыу йортон асыуға рухландыра. Төркиәлә «Гүлән мәктәптәре» иң яҡшыларҙан һанала: ҡиммәтле заманса ҡорамалдар, енес буйынса тигеҙ ҡараш, беренсе кластан инглиз теленә өйрәтеү. Әммә был уҡыу йорттарының элекке уҡытыусылары яғынан тәнҡит тә ишетелә, айырыуса ҡатын-ҡыҙҙарға ҡараш йәһәтенән. Улар әйтеүенсә, ҡатын-ҡыҙ уҡытыусыларға административ вәкәләттәр бирелмәй, уларҙың автономияһы сикле — алтынсы класта уҡыған ҡыҙҙарҙан башлап тәнәфестәрҙә һәм төшкө ялда улар ир-ат хеҙмәттәштәренән һәм класташтарынан айырым тотола.&lt;ref name=&quot;Spiegelman&quot;&gt;{{cite web|last=Spiegelman|first=Margaret|title=What Scares Turkey's Women?|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2012/03/21/what-scares-turkey-s-women.html|work=The Daily Beast|accessdate=28 November 2012}}&lt;/ref&gt;

== Конфессия-ара һәм мәҙәниәт-ара диалог ==
Гүләндең эйәрсәндәре төрлө илдәрҙә конфессия-ара һәм мәҙәниәт-ара диалогты киңәйтә торған төрлө институттар ойоштора. Көнбайыш цивилизацияһының күп яҡтарын Гүлән хупламаһа ла (тәүге китаптарында был айырыуса асыҡ күренә), дин әһелдәренә ҡағылышлы түҙем мөнәсәбәт һәм диалог идеяларын алға һөрә. 

Төрөк мәҙәниәте нигеҙендә Гүлән башҡаларға ҡарата ислам диненән сығанаҡ алған ихтирамлы мөнәсәбәт һәм һөйләшеп килешеүгә ынтылыш ятыуын билдәләй.&lt;ref&gt;Mehmet Gindem. &lt;/ref&gt; Ул ислам диненең һәр ваҡыт үҙе осратҡан мәҙәниәттәр һәм цивилизацияларҙың тик яҡшы яҡтарын ҡабул итеүен һыҙыҡ өҫтөнә ала. Уның фекеренсә, «диалог хәҙерге заман талабына әйләнде».&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/ Сюкияйнен Л. Р.] Пример диалога в современном мире: Фетхуллах Гюлен // «Диалог Аврасья». — 2009. &lt;/ref&gt;

Гүлән башҡа конфессиялар лидерҙары, атап әйткәндә, папа Иоанн Павел II, грек православие патриархы Варфоломей, баш сефард раввины Элияху Бакши-Дорон менән шәхси осраша.&lt;ref&gt;Advocate of Dialogue: Fethullah Gülen&lt;/ref&gt; 2000-се йылдар аҙағында «Хеҙмәт» хәрәкәте дингә ҡарамаған кешеләр менән дә диалогтар башлай, мәҫәлән, Лондондың Dialogue Society йәмғиәтенең консультатив советында мосолмандарға ҡарағанда атеистар һәм агностиктар күберәк.&lt;ref name=&quot;European Muslims&quot;&gt;European Muslims, Civility and Public Life Perspectives On and From the Gülen Movement&lt;/ref&gt;

Гүлән шулай уҡ ислам диненең үҙендәге төрлө ағымдарҙың кооперацияһы яҡлы, мәҫәлән, ул мәсет менән әләви ҡорамын (cem evi) бер ихатала төҙөүҙе хуплай.&lt;ref&gt;Genel Bakış [http://www.ntvmsnbc.com/id/25463767/ Cami ve cemevi aynı bahçede] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131228052014/http://www.ntvmsnbc.com/id/25463767/ |date=2013-12-28 }} ntvmsnbc.com&lt;/ref&gt;.

2015 йылда Гүлән Ганди, Кинг һәм Икеда исемендәге абруйлы тыныслыҡ премияһына лайыҡ була. 15 йыл эсендә награданы тәүге тапҡыр мосолманға тапшыралар.&lt;ref&gt;[http://www.hizmet.today/gulen-premiya-gandi/ Премию мира имени Ганди в этом году получил Фетхуллах Гюлен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170527162547/http://www.hizmet.today/gulen-premiya-gandi/ |date=2017-05-27 }}&lt;/ref&gt;

== Публикациялары ==
Гүлән — 60-тан ашыу китап һәм төрлө темаларға яҙылған бик күп мәҡәләләр авторы. Уның вәғәздәре һәм семинарҙары меңәрләгән аудио- һәм видеокассеталарҙа һәм дискыларҙа сыҡҡан. Уның китаптары донъяның бик күп телдәренә, шул иҫәптән рус теленә лә тәржемә ителгән. 

== Хәҙерге заман мәсьәләләренә ҡараштары ==

=== Секуляризм һәм шәриғәт ===
Гүлән диндән азат йәмғиәт ҡороу яҡлы сәйәсәтте (лаицизм) тәнҡитләй. Шул уҡ ваҡытта ул, ислам дине менән демократия һыйышып йәшәй ала, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;[http://fgulen.ru/ru/press-room/interview/1111-fethullah-gulen-interview-in-kazakhstan-pravda/30286-interviews-gulen-newspaper-kazakhstan-pravda-on-september-15-2006 Интервью]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} газете «[//ru.wikipedia.org/wiki/Казахстанская правда]» от 15 сентября 2006 года.&lt;/ref&gt; . Гүлән фекеренсә, иман, исламдың төп шарттары булған [[намаҙ]], ураҙа, [[зәкәт]], [[хаж]], ғаилә һәм шәхес-ара мөнәсәбәттәр, тормоштоң төрлө яҡтары шәриғәткә ҡарай. 

=== Европа берләшмәһе һәм Төркиә ===
Гүлән Төркиәнең [[Европа берләшмәһе]]нә инеү тураһындағы ғаризаһын хуплай һәм Төркиә лә, Европа берләшмәһе лә бынан бер нәмә лә юғалтмаясаҡ, бәлки, киреһенсә, отасаҡ ҡына, тип иҫәпләй.

=== Ҡатын-ҡыҙҙың урыны ===
Гүлән фекеренсә, ислам дине ҡатын-ҡыҙҙарға ҡотолоу килтергән, мосолман донъяһында улар әүәл-әүәлдәрҙән «бер ҡасан да өйҙә бикләнеп ултырмай … бер ваҡытта ла ҡыйырһытылмай». Гүлән уйынса, «көнбайыш тибындағы феминизм … ир-атҡа ҡарата нәфрәт менән тулы булғанлыҡтан, бөтә инҡилаби хәрәкәттәр кеүек үк һүнеүгә дусар».

=== Террорсылыҡ ===
Гүлән террорсылыҡтың бөтә төрҙәрен дә ғәйепләй. Ислам динендә, ти Гүлән, һуғыш һәм солох осорҙары өсөн шарттар аныҡ билдәләнгән. Тыныс ваҡытта айырым кешеләр һуғышырға һәм кеше үлтерергә тейеш түгел. «Террорсы шәһиттәр мәңгелеккә йәһәннәмгә олаға, һәм шунда улар ғәйепһеҙ кешеләрҙе үлтергән өсөн яуапҡа тарттырыласаҡ».&lt;ref&gt;[http://www.islamnews.ru/news-141969.html Фетхуллах Гюлен: Террористы-самоубийцы последуют в ад] // [//ru.wikipedia.org/wiki/Islam_News Islam News]&lt;/ref&gt; Гүлән 2001 йылдың 11 сентябрендәге Бөтә донъя сауҙа үҙәгендәге террористик актты ғәйепләп сығыш яһаған беренсе шөһрәтле мосолман була. Киләһе көндө Washington Post гәзитендә сыҡҡан мәҡәләлә ул: «Мосолмандың террорсы булыуы мөмкин түгел, һәм террорсы ысын мосолман була алмай», тип яҙа. Гүлән ислам имиджының үҙҙәрен мосолман тип йөрөткән террорсылар тарафынан «урланыуы» өсөн ҡайғыра. Ислам динен Гүлән уны ялғанға батырған маргиналдар өйөрөнөң ғәмәлдәре аша түгел, ә уның сығанаҡтары һәм тарихтағы сағылышы аша өйрәнергә кәңәш итә.&lt;ref name=&quot;Toward a Global Civilization&quot;&gt;Toward a Global Civilization of Love and Tolerance&lt;/ref&gt; Гүлән [[Рәсәй]]ҙәге Бесланда булған террорсылыҡ акты ҡорбандарының ҡайғыһын уртаҡлашты.

Сүриәләге һуғыш тураһында Гүлән: «Ундағы ваҡиғалар йөрәкте һыҙлата, был илдә ҡан ҡойолоуын туҡтатырға, мәсьәләләрҙе тыныс юл менән һәм бөтәһе ҡатнашлығында айыҡ аҡылдан фекер алышып хәл итергә кәрәк», ти&lt;ref&gt;[http://www.haberturk.com/ramazan/haber/657263-fethullah-gulen-suriyede-akan-kan-dursun/ Fethullah Gülen: «Suriye’de akan kan dursun»-HABERTÜRK]&lt;/ref&gt;. 2014 йылдың сентябрендә Гүлән, Рәсәйҙә һәм башҡа күп илдәрҙә тыйылған ИГИЛ террорсы төркөмөнөң һуңғы ваҡыт йышайып киткән ҡанлы енәйәттәрен ғәйепләп һәм Ираҡ менән Сүриәләге ҡорбандарҙың яҡындарының һәм туғандарының ҡайғыһын уртаҡлашып, ваҡытлы матбуғат баҫмаларында белдереү баҫтыра.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
; рус телендә
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
* {{Китап|автор=Бабосов Е. М.|заглавие=Фетхуллах Гюлен — турецкий мыслитель и проповедник всемирного масштаба|ссылка=http://www.hizmet.today/wp-content/uploads/2016/06/Gulen_Babosov.pdf|место=Мн.|издательство=Беларуская навука|год=2014|страниц=203|isbn=978-985-08-1696-2|ref=Бабосов}}
* {{Китап|заглавие=Социально-философские аспекты учения Ф. Гюлена: взгляд белорусских учёных|ссылка=http://www.hizmet.today/img/Belarus-social-philosophical-views-of-Gulen.pdf|ответственный=Общественное объед. &quot;Диалог Евразия&quot;, Фак. философии и социальных наук БГУ|место=Мн.|издательство=Беларуская навука|год=2012|страниц=264|isbn=978-985-08-1402-9|тираж=1000}}
* {{Мәҡәлә|автор=Сулейманов Р. Р.|заглавие=Турецкий демарш. Как ученики Нурси и Гюлена влияли на мусульман Татарстана. Часть 1. Религиозные эмиссары сделали ставку на женщин и школьников|ссылка=http://kazan.mk.ru/articles/2015/12/28/tureckiy-demarsh-kak-ucheniki-nursi-i-gyulena-vliyali-na-musulman-tatarstana.html|издание=Московский комсомолец-Поволжье|год=28.12.2015|ref=Сулейманов}}
* {{Мәҡәлә|автор=Сулейманов Р. Р.|заглавие=Турецкий демарш. Как ученики Нурси и Гюлена влияли на мусульман Татарстана. Часть 2. Тайные уроки, мистики и ультраконсерваторы|ссылка=http://kazan.mk.ru/articles/2016/01/12/tureckiy-demarsh-kak-ucheniki-nursi-i-gyulena-vliyali-na-musulman-tatarstana.html|издание=Московский комсомолец-Поволжье|год=12.01.2016|ref=Сулейманов}}
* {{Китап|автор=Сюкияйнен Л. Р.|часть=Религия, право и исламская мысль в современной Турции|ссылка часть=https://fgulen.com/ru/about-fethullah-gulen/scientists/30352-religion-law-and-islamic-thought-in-modern-turkey|заглавие=Турция на рубеже XX–XXI веков|ссылка=http://book.ivran.ru/f/vtgtatzhtp----tatg--xxtauxxi-----2008.pdf|ответственный=Отв. ред.: И. В. Зайцев, Н. Ю. Ульченко|место=М.|издательство=[[Институт востоковедения РАН]]|год=2008|страницы=198—216|страниц=288|isbn=978-5-89282-365-4|тираж=1000|ref=Сюкияйнен}}
* {{Мәҡәлә|автор=Челноков А. С.|заглавие=Президент «параллельной Турции»|ссылка=http://www.sovsekretno.ru/articles/id/5500|издание=[[Совершенно секретно (газета)|Совершенно секретно]]|год=10.08.2016|номер=8/385|ref=Челноков}}
* {{Китап|заглавие=Толерантность религий и цивилизаций. Взгляды Фетхуллаха Гюлена|ссылка=https://fgulen.com/images/pdf/ru-tolerance.pdf|ответственный=Сост В. А. Ставицкий, Табасаранцев|место=М.|издательство=Экономика|год=2012|страниц=359|isbn=978-5-282-03237-6|тираж=2000}}
* {{Китап|автор=Эргене Э.|заглавие=Движение Гюлена: зов к благоразумию|ссылка=https://fgulen.com/ru/about-fethullah-gulen/ergene-dvizhenie-gulena|место=М.|издательство=Новый Свет|год=2010|страниц=85|isbn=978-5-98359-047-2|ref=Эргене}}
&lt;/div&gt;
; башҡа телдәрҙә
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
* Akar M. ''Gül Adam'' {{Тәржемәһеҙ 3|Timaş Yayınları|Timaş Yayınları|4=Timas Publishing Group}} (инг.)[[Timaş Yayınları|баш.]], İstanbul, 2001 ISBN 975362591X
* {{Тәржемәһеҙ 3|Акйол, Таха|Akyol T.|4=Taha Akyol}} (инг.)[[Акйол, Таха|баш.]] ''Asya’daki Türkiye'', Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları 2004 ISBN 9756714271
* {{Тәржемәһеҙ 3|Алпай, Шахин|Alpay Ş.|tr|Şahin Alpay}} (төр.)[[Алпай, Шахин|баш.]] ''Gülen’in Katkısı'', Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları, İstanbul, 2004 ISBN 9756714298
* {{Тәржемәһеҙ 3|Ав, Ханфи|Avcı H.|4=Hanefi Avcı}} (инг.)[[Ав, Ханфи|баш.]] {{Тәржемәһеҙ 3|Haliç'te Yaşayan Simonlar: Dün Devlet Bugün Cemaat|Haliç'te Yaşayan Simonlar: Dün Devlet Bugün Cemaat|tr|Haliç'te Yaşayan Simonlar: Dün Devlet Bugün Cemaat}} (төр.)[[Haliç'te Yaşayan Simonlar: Dün Devlet Bugün Cemaat|баш.]]. Angora, 2010. 608 p. ISBN 9752870758
* {{Тәржемәһеҙ 3|Аймаз, Абдулла|Aymaz A.|tr|Abdullah Aymaz}} (төр.)[[Аймаз, Абдулла|баш.]], ''Diyalog Adımları'', Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları 2003 ISBN 9756714212
* Balcı B. ''Orta Asya’da İslam misyonerleri: Fethullah Gülen okulları'', {{Тәржемәһеҙ 3|İletişim Yayınları|3=en}} (инг.)[[İletişim Yayınları|баш.]], İstanbul, 2005, ISBN 9750503120
* Barış F. ''Maskeli Balon Medyatik Bir İnfazın Anatomisi'', Timaş Yayınları, 1999 ISBN 975-362-506-5
* {{Тәржемәһеҙ 3|Булач, Али|Bulaç A.|tr|Ali Bulaç}} (төр.)[[Булач, Али|баш.]], ''Din — Kent ve Cemaat Fethullah Gülen Örneği'', Ufuk Kitapları, 2008 ISBN 978-975-606-558-7
* {{Тәржемәһеҙ 3|Башир, Фарук|Beşer F.|tr|Faruk Beşer}} (төр.)[[Башир, Фарук|баш.]] ''Fethullah Gülen Hoca Efendinin Fıkıhını Anlamak''
* Camcı S., Ünal K. ''Fethullah Gülen’in Konuşma ve Yazılarında Hoşgörü ve Diyalog İklimi'', Merkür Yayıncılık, 1999 ISBN 975-690-601-4
* Camcı S., Ünal K. ''Hoşgörü Ve Diyalog İklimi / F. Gülen’in Konuşmalarında Ve Yazılarında'', Merkür Yayınları, İzmir, 1999 ISBN 975-6906-01-4
* {{Китап|автор=Ebaugh H. R.|заглавие=he Gülen Movement: A Sociological Analysis of a Civic Movement Rooted in Moderate Islam|ссылка=https://books.google.de/books?id=MWEePOkKpkoC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=de&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false|издательство=[[Springer]]|год=2009|allpages=134|isbn=978-1-4020-9893-2|ref=Ebaugh}}
* {{Тәржемәһеҙ 3|Канан, Ибрагим|Canan İ.|tr|İbrahim Canan}} (төр.)[[Канан, Ибрагим|баш.]] ''Fethullah Gülen’in Sünnet Anlayışı'', Ufuk Yayınları, 2007 ISBN 9756065488
* {{Тәржемәһеҙ 3|Сетинкайя, Хикмет|Çetinkaya H.|tr|Hikmet Çetinkaya}} (төр.)[[Сетинкайя, Хикмет|баш.]] ''Din Baronunun kazları'', Günizi yayıncılık, ISBN 9-758731-66-1
* {{Тәржемәһеҙ 3|Сетинкайя, Хикмет|Çetinkaya H.|tr|Hikmet Çetinkaya}} (төр.)[[Сетинкайя, Хикмет|баш.]] ''Fethullah Gülen’in 40 yıllık serüveni'', Günizi yayıncılık, ISBN 9-758731-29-7
* Cevizoğlu H. ''Fethullah Gülen Hareketinin Perde Arkası'' 35 Yıllık Yol Arkadaşı Nurettin Veren Anlatıyor.
* Değer M. E. ''Bir Cumhuriyet Düşmanının Portesi ya da Fethullah Gülen Hocaefendinin derin misyonu'', ISBN 975-6747-31-5
* Ebaugh H. R. ''Gülen Hareketi'', Doğan Kitap, İstanbul, 2002 ISBN 9786051118857
* {{Тәржемәһеҙ 3|Эргиль, Догу|Ergil D.|tr|Doğu Ergil}} (төр.)[[Эргиль, Догу|баш.]] ''100 Soruda Fethullah Gülen ve Hareketi’’'', Timaş Yayınları, İstanbul, 2010
* Esposito J. L., Yavuz M. H. ''Turkish Islam and the Secular State: The Gülen Movement'' Syracuse University Press, Syracuse, New York, 2003 ISBN 0-8156-3015-8
* {{Тәржемәһеҙ 3|Кору, Фехми|Koru F.|4=Fehmi Koru}} (инг.)[[Кору, Фехми|баш.]] ''Yerli ve Özgün: Nobellik Bir Öykü'', Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları, İstanbul, 2004 ISBN 9756714255
* {{Тәржемәһеҙ 3|Гюлерци, Хусейн|Gülerce H.|tr|Hüseyin Gülerce}} (төр.)[[Гюлерци, Хусейн|баш.]] ''İslam 'ın Gülen Yüzü'', Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları, İstanbul, 2004 ISBN 9756714247
* {{Тәржемәһеҙ 3|Гёнульташ, Нух|Gönültaş N.|tr|Nuh Gönültaş}} (төр.)[[Гёнульташ, Нух|баш.]] ''Gurbet Lahikası'', Samanyolu Yayıncılık, İstanbul, 2008 ISBN 9789758894758
* {{Тәржемәһеҙ 3|Хаблемитоглу, Несип|Hablemitoğlu N.|4=Necip Hablemitoğlu}} (инг.)[[Хаблемитоглу, Несип|баш.]] ''{{Тәржемәһеҙ 3|Köstebek|Köstebek|tr|Köstebek (kitap)}} (төр.)[[Köstebek|баш.]], Toplumsal Dönüşüm Yayınları, 975677494-0''
* Hendrick J. D. ''Gülen: The Ambiguous Politics of Market Islam in Turkey and the World'', NYU Press, Ağustos 2013, 978-0814770986
* Hunt R. A. ''Muslim citizens of the globalized world: contributions of the Gülen movement'', The Light Inc, New Jersey, 2007 ISBN 978-1-59784-073-6
* Mercan F. ''Fethullah Gülen’in Sıradışı Hayatı: ABD’de Geçirdiği Dokuz Yılın Hikayesi'', Doğan Kitapçılık, İstanbul, 2008 ISBN 9789759919221
* Ortaylı İ., {{Тәржемәһеҙ 3|Атиш, Тохтамыш|Ateş T.|4=Toktamış Ateş}} (инг.)[[Атиш, Тохтамыш|баш.]], Karakaş E. ''Barış Köprüleri Dünya’ya Açılan Türk Okulları 1'', Ufuk Kitapları, 2005 ISBN 978-975-606-506-8
* Sönmez İ. A.''Fethullah Gülen Gerçeği: Hukuki Gerçekler Işığında Hoşgörü ve Uzlaşma Aksiyonu Hakkında Bir İnceleme'' Kaynak Yayınları, 1998 ISBN 975-738-854-8
* {{Тәржемәһеҙ 3|Ташгетирен, Ахмед|Taşgetiren A.|tr|Ahmet Taşgetiren}} (төр.)[[Ташгетирен, Ахмед|баш.]], ''Bir Gönül İnsanı'', Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları, İstanbul, 2004 ISBN 9756714263
* {{Китап|заглавие=The Gülen Hizmet Movement: Circumspect Activism in Faith-Based Reform|ссылка=https://books.google.ru/books?id=TLQwBwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false|ответственный=Eds. Tamer Balci, Christopher L. Miller|издательство=Cambridge Scholars Publishing|год=2013|allpages=300|isbn=978-1-4438-4507-6}}
** {{Китап|автор=Balci T., Miller C. L.|часть=The Gülen Hizmet Movement: A Cautinary Tale|ссылка часть=http://www.cambridgescholars.com/download/sample/60882|год=2013|pages=1—21|ref=Balci, Miller}}
** {{Китап|автор=Akinci A.|часть=The Oratory of M. Fethullah Gülen|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=TLQwBwAAQBAJ&amp;pg=PA23&amp;hl=ru&amp;source=gbs_toc_r&amp;cad=4#v=onepage&amp;q&amp;f=false|год=2013|pages=23—46|ref=Akinci}}
** {{Китап|автор=Bozkurt S., Yıldırım Y.|часть=Fethullah Gülen’s Vision for Peace through Education and Dialogue|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=TLQwBwAAQBAJ&amp;pg=PA47&amp;hl=ru&amp;source=gbs_toc_r&amp;cad=4#v=onepage&amp;q&amp;f=false|год=2013|pages=47—60|ref=Bozkurt, Yıldırım}}
** {{Китап|автор=Balci T.|часть=Islam and Democracy in the Thought of Nursi and Gülen|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=TLQwBwAAQBAJ&amp;pg=PA61&amp;hl=ru&amp;source=gbs_toc_r&amp;cad=4#v=onepage&amp;q&amp;f=false|год=2013|pages=61—90|ref=Balci}}
** {{Китап|автор=Alianak S. L.|часть=Islamic Mediators and Creators of Grassroots Demands: The GHM Compared to the MB Egypt and MB Jordan|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=TLQwBwAAQBAJ&amp;pg=PA91&amp;hl=ru&amp;source=gbs_toc_r&amp;cad=4#v=onepage&amp;q&amp;f=false|год=2013|pages=91—118|ref=Alianak}}
** {{Китап|автор=Curtis M.|часть=Among the Heavenly Branches: Leadership and Authority among Women in the Gülen Hizmet Movement|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=TLQwBwAAQBAJ&amp;pg=PA119&amp;hl=ru&amp;source=gbs_toc_r&amp;cad=4#v=onepage&amp;q&amp;f=false|год=2013|pages=119—154|ref=Curtis}}
** {{Китап|автор=Webb M.|часть=The Genius and Vulnerability of the Gülen Hizmet Movement|год=2013|pages=155—164|ref=Webb}}
** {{Китап|автор=Miller C. L.|часть=The Gülen Hizmet Movement and Secularization Theory: Explaining the Improbable|год=2013|pages=165—188|ref=Miller}}
** {{Китап|автор=Topal S.|часть=Pursuit of Piety in the Public Sphere: A Weberian Analysis of the Gülen Hizmet Movement|год=2013|pages=189—200|ref=Topal}}
** {{Китап|автор=Pearson T. D.|часть=Is Genuine Interfaith Dialogue Impossible? Alasdair MacIntyre and Fethullah Gülen in Conversation|год=2013|pages=201—214|ref=Pearson}}
** {{Китап|автор=Ruzgar M.|часть=An Analysis of the Gülen Hizmet Movement’s Interfaith Dialogue Activities|год=2013|pages=215—232}}
** {{Китап|автор=Miller C. L., Balci T.|часть=Interdisciplinary Inquiry and the Gülen Gestalt|год=2013|pages=233—250|ref=Miller, Balci}}
* Ünal İ. Fethullah Gülen’le Amerika’da Bir Ay, Nil Yayınları, 2001 ISBN 9757402842
* Yanardağ M. ''Türkiye Nasıl Kuşatıldı?/Fethullah Gülen Hareketinin Perde Arkası'', ISBN 9944490008
* Editör: {{Тәржемәһеҙ 3|Армаган, Мустафа|Mustafa Armağan|tr|Mustafa Armağan}} (төр.)[[Армаган, Мустафа|баш.]] ''Diyaloğa Adanmış Hayat: Aydınların Kaleminden Fethullah Gülen (Kozadan Kelebeğe 2)'',Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları, İstanbul, 2002 ISBN 9756714107
* Editör: {{Тәржемәһеҙ 3|Армаган, Мустафа|Mustafa Armağan|tr|Mustafa Armağan}} (төр.)[[Армаган, Мустафа|баш.]] ''Medya Aynasında Fethullah Gülen (Kozadan Kelebeğe)'' Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları, İstanbul, 1999 ISBN 9759432609
* Yıldırım M. ''Meczup Yaratmak'', ISBN 9-756047-05-4
* {{Тәржемәһеҙ 3|Верен, Нуреттин|Veren N.|tr|Nurettin Veren}} (төр.)[[Верен, Нуреттин|баш.]] ''Kuşatma / ABD’nin Truva Atı Fethullah Gülen Harekatı'', ISBN 9944-490-13-9
* {{Тәржемәһеҙ 3|Гюлалтай, Семих Туфан|Gülaltay S. T.|4=Semih Tufan Gülaltay}} (инг.)[[Гюлалтай, Семих Туфан|баш.]] ''Fethullah Müslüman mı'', İleri Yayınları, ISBN 9756288566
* {{Тәржемәһеҙ 3|Савас, Вурал|Savaş V.|tr|Vural Savaş}} (төр.)[[Савас, Вурал|баш.]] ''İrtica ve Bölücülüğe Karşı Militan Demokrasi'', ISBN 9-754948-93-3
&lt;/div&gt;

== Һылтанмалар ==

== Һылтанмалар ==
* [http://fgulen.ru/ru/ Официальный сайт Фетхуллаха Гюлена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104121339/http://fgulen.ru/ru/ |date=2013-11-04 }}
* [http://gyv.org.tr/ Фонд писателей и журналистов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117104356/http://gyv.org.tr/ |date=2015-11-17 }}, где Гюлен является почетным президентом и его **-* [http://gyv.org.tr/Hakkimizda/Detay/22/Founding%20Speech речь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131015070911/http://gyv.org.tr/Hakkimizda/Detay/22/Founding%20Speech |date=2013-10-15 }}
* [http://www.guleninstitute.org/ Институт Гюлена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220330100325/http://guleninstitute.org/ |date=2022-03-30 }}
* [http://www.gulenmovement.us/ Фетхуллах Гюлен и движение «Хизмет» через призму науки]
* [http://hizmetnews.com Новости движения «Хизмет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200830045229/https://hizmetnews.com/ |date=2020-08-30 }}
* [http://gulenmovement.ca Gulen Movement Canada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208204254/http://gulenmovement.ca/ |date=2019-02-08 }} Fethullah Gulen Movement Canada website
* [http://www.whatisgulenmovement.com/ Что такое движение Гюлена?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130923142940/http://www.whatisgulenmovement.com/ |date=2013-09-23 }}
* [http://www.fethullahgulenconference.org/ Конференции по изучению Фетхуллаха Гюлена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100305194329/http://fethullahgulenconference.org/ |date=2010-03-05 }}
* [http://www.gulenarticles.com/ Статьи Гюлена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131228091908/http://www.gulenarticles.com/ |date=2013-12-28 }}
* [http://www.thegulenmovement.info/ Сайт про общественное движение «Хизмет» (Движение Гюлена)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006080551/http://thegulenmovement.info/ |date=2013-10-06 }}
* [http://www.InterculturalDialog.com Институт межкультурного диалога] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221023602/http://www.interculturaldialog.com/ |date=2017-02-21 }}
[[Категория:Алфавит буйынса дин белгестәре]]
[[Категория:Ислам дине белгестәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса ислам шәхестәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:27 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:1941 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>inqd6ndmk7k27s353z52hu5xr5vp0b0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тумилевич Фёдор Викторович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125095</id>
    <revision>
      <id>1300571</id>
      <parentid>1272827</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T01:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11524" sha1="i01oz3w1yijw8go2f8j0lwjfu2twab4" xml:space="preserve">{{Яҙыусы 
|Исеме = Фёдор Викторович Тумилевич
|Төп исеме = 
|Рәсеме = 
|Киңлек = 
|Рәсем аңлатмаһы = 
|Тыуған ваҡыттағы исеме = 
|Псевдонимдары = 
|Тыуыу датаһы = 2.05.[[1910]]
|Тыуған урыны = [[Пенза өлкәһе]] Городищенский районы Канаевка ауылы 
|Вафат булыу датаһы = [[1979]]
|Вафат булған урыны = [[Дондағы Ростов]] 
|Гражданлығы = {{URS}}
|Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы, фольклорсы, тарихсы, ғалим
|Әүҙемлек йылдары = 
|Йүнәлеше = 
|Жанр = фольклор
|Әҫәрҙәренең телдәре = русса
|Дебют = 
|Премиялары = 
|Наградалары = 
|Ҡултамғаһы = 
|Lib = 
|Сайты = 
|Викикитапхана = 
|Викиөҙөмтә = 
|Викимилек = 
}}

'''Фёдор Викторович Тумилевич''' (Пенза өлкәһе, Городищенский районы, Канаевка ауылында 1910 йылдың 2 майында тыуған) — яҙыусы, фольклорсы, тарихсы, ғалим, [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы ([[1963 йыл]]). [[1979 йыл]]да [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында вафат булған.

== Биографияһы ==

Фёдор Викторович (ысын фамилияһы — Шишканов) [[Пенза өлкәһе]]нең Городищенский районы Канаевка ауылында тыуа. Ф. В. Тумилевич бик иртә йәштән эшләй башлай. [[1925 йыл]]да Пензаға күсеп килә. Башта заводта, аҙаҡ «Трудовая жизнь» гәзитендә стереотипсы булып эшләй. Киске эшселәр факультетын тамамлағас, [[1929 йыл]]да Тумилевич [[Куйбышев]] педагогия институтының әҙәбиәт факультетына уҡырға инә.

[[1941 йыл]]да [[Дондағы Ростов]] ҡалаһының Ростов университетында уҡытыусы булып эшләй башлай. [[1946 йыл]]да филология фәндәре буйынса кандидатлыҡ дәрәжәһенә диссертация яҡлай, оҙаҡ йылдар буйына Дондың халыҡ ижадын уңышлы рәүештә өйрәнә. Фёдор Викторович күп ваҡытын фольклор экспедицияларында үткәрә. [[1938 йыл]]да Тумилевич тәхәллүсен (псевдонимын) ала. Уның күп ғилми эштәре казак-некрасовсыларҙың телдән-телгә күсеп килгән шиғри мираҫын өйрәнеүгә бағышланған.

== Казак-некрасовсыларҙың ата-бабалары ==

Некрасовсыларҙың ата-бабалары — дон казактары. Улар [[1707]]—[[1708 йыл]]дарҙағы Булавин ихтилалында ҡатнашыусылар. Казактарҙың Кондратий Булавин етәкселегендәге ихтилалы баҫтырылғас, уларҙың байтаҡ өлөшө, батшаға буйһонорға теләмәйенсә, полковник Игнатий Некрасов етәкселеге аҫтында Кубанға, ә ул вафат булғас — [[Төркиә]]гә сығып китә. Ике йөҙ илле йыл тирәһе казак-некрасовсылар сит тарафтарҙа үҙҙәренең казак закондары буйынса йәшәй, быуында-быуынға күсеп килгән йолаларын һаҡлай, Дон тураһындағы йырҙарын йырлай, казактар теленең үҙенсәлеген һаҡлап килә. Бөйөк Октябрь социалистик революцияһынан һуң, 20-се йылдарҙа, казак-некрасовсылар үҙ илдәренә ҡайтырға рөхсәт һорап Совет хөкүмәтенә мөрәжәғәт итә. [[1962 йыл]]да некрасовсыларҙың 990 кешенән торған һуңғы партияһы Совет иленә күсеп ҡайта.

== Ф. В. Тумилевичтың ижады ==

Фёдор Викторович Тумилевичтың казак-некрасовсыларҙың телмәр ижадына бағышланған байтаҡ китаптары һәм мәҡәләләре бар, шул иҫәптән: «Сказки казаков-некрасовцев» ([[1945]]), «Песни и сказки» (фольклор казаков-некрасовцев о Великой Отечественной войне) ([[1947]]), «Песни казаков-некрасовцев» ([[1947]]), «Фольклор казаков-некрасовцев» ([[1958]]), «Русские народные сказки казаков-некрасовцев» ([[1958]]), «Сказки и предания казаков-некрасовцев» ([[1961]]).

Ф. В. Тумилевич, моғайын, берҙән-бер казак-некрасовсыларҙың рухи мираҫын өйрәнеүсе булғандыр, шунлыҡтан уны [[1947 йыл]]да некрасовсылар маҡтаулы казаклыҡҡа ала. Улар Тумилевичты «Казак йыры президенты (Президент казачьей песни)» тип йөрөтәләр.

Фёдор Викторович Тумилевичҡа некрасовсылар үҙҙәренең байрағын бүләк итә. Хәҙер ул байраҡ Ростов тыуған яҡты өйрәнеү музейында һаҡлана. [[1961 йыл]]дың башына Тумилевич ҡатыны Тамара Ивановна менән казактарҙың 2190 йыр тексын йыя, шуларҙың 150-һе нота менән яҙылған, ә 348-е — магнитофон таҫмаһында, 421 йырҙың тексы бар һәм шуларҙың 22-һенең көйө бар.

Был китаптарҙың әҙәби ҡиммәте ҙур һәм шул уҡ ваҡытта ул дөйөм рус фольклорына халыҡтың XVII—XVIII быуаттарҙа феодалдарға ҡаршы хәрәкәтен һүрәтләгән ҙур өлөш булып тора.

Ф. В. Тумилевич шулай уҡ «Народная устная поэзия Дона» (1963), «Донской эпос о С. Разине» (1969) йыйынтыҡтарында ла үҙ яҙмалары менән ҡатнаша.
* {{External media
|image1=[http://img0.liveinternet.ru/images/foto/c/1/164/3492164/f_21537626.jpg Мемориальная доска] 
}}

== Иҫтәлекле таҡтаташ ==

Билдәле фольклорсы Тумилевич Федор Викторовичҡа [[Дондағы Ростов]]тың Пушкин урамы, 89 адресы буйынса ул йәшәгән йортта иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.

{{Цитата|В этом доме (1932—1964) жил известный донской фольклорист, ученый, писатель Тумилевич Федор Викторович}}

== Ф. В. Тумилевич әҫәрҙәре ==

'''Айырым баҫмалары'''

* Фольклор некрасовцев. (Записал Ф. В. Тумилевич. Лингвист. ред. текстов М. А. Полторацкой). — Ростов н/Д: Росиздат, 1941.
* Фольклор Дона. — Ростов н/Д: Росиздат, 1941.
* Сказки казаков-некрасовцев. (Запись, вступ. статья и комментарии Ф. В. Тумилевича). — Ростов н/Д: Росиздат, 1945.
* Меч правды. Фольклор казаков-некрасовцев о Великой Отечеств. войне. (Запись, предисл. и сведения о сказителях Ф. В. Тумилевича). — Ростов н/Д: Росиздат, 1945.
* Песни и сказки. Фольклор казаков-некрасовцев о Великой Отечеств. войне. (Запись, вступ. статья и сведения о сказителях Ф. В. Тумилевича). — Ростов н/Д: Росиздат, 1947.
* Песни казаков-некрасовцев. (Запись песен, вступ. статья и сведения о сказителях Ф. В. Тумилевича. Под общ. ред. проф. П. Г. Богатырева). — Ростов н/Д: Росиздат, 1947.
* Фольклор казаков-некрасовцев. (Запись текстов, вступ. статья и сведения о сказителях Ф. В. Тумилевича). — Краснодар: Кн. изд-во, 1948.
* Русские народные сказки казаков-некрасовцев. Собраны Ф. В. Тумилевичем. — Ростов н/Д: Росиздат, 1958.
* Сказки и предания казаков-некрасовцев. (Сост. и авт. вступ. статьи Ф. В. Тумилевич). — Ростов н/Д: Росиздат, 1961.

== Әҙәбиәт ==
* Писатели Дона: Библиографический указатель. — Изд. 2-е, испр. и доп. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1986. — 416 с.
* Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5

== Һылтанмалар ==
* [http://donlib.ru/memorable-dates/2015/5/1/tumilevich-fedor-viktorovich.html Тумилевич Федор Викторович]
* [http://special.donlib.ru/memorable-dates/2015/5/7/tumilevich-fedor-viktorovich.html Тумилевич Федор Викторович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180420175152/http://special.donlib.ru/memorable-dates/2015/5/7/tumilevich-fedor-viktorovich.html |date=2018-04-20 }}
* [http://www.tumilevich.ru/ О сайте]{{Недоступная ссылка|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?level1=main&amp;amp;level2=articles&amp;amp;textid=3229 Песенный фольклор казаков Верхнего Дона: проблемы изучения и сохранения]
* [http://www.shukach.com/ru/node/51881 Памятная доска Тумилевич Ф. В. в городе Ростов-на-Дону] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171213092307/https://www.shukach.com/ru/node/51881 |date=2017-12-13 }}

[[Категория:Алфавит буйынса фольклорсылар]]
[[Категория:Дондағы Ростов яҙыусылары]]
[[Категория:Ростов өлкәһе]]</text>
      <sha1>i01oz3w1yijw8go2f8j0lwjfu2twab4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ферин Михаил Алексеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127485</id>
    <revision>
      <id>1300584</id>
      <parentid>1199839</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T08:44:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9891" sha1="pqz8py40kj65pe7bfstx2jxuz0k17vj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ферин Михаил Алексеевич''' ([[14 декабрь]] [[1907 йыл]] — [[29 июль]] [[1979 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың хужалыҡ эшмәкәре, авиация производствоһын ойоштороусы. [[1947]]—[[1977]] йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе|Өфө моторҙар эшләү заводы]] директоры.

== Биографияһы ==
Михаил Алексеевич Ферин [[1907 йыл]]дың [[14 декабрь|14 декабрендә]] Торжок ҡалаһында (хәҙерге [[Тверь өлкәһе]]) тыуған. [[1935 йыл]]да Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институтын (МИСиС) инженер-технолог һөнәре буйынса тамамлаған. [[1927 йыл]]дан ВКП(б) ағзаһы.

[[1939 йыл]]да — 26-сы һанлы заводтың баш металлургы (Рыбинск, [[Ярославль өлкәһе]]). Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ул ныҡышмалы рәүештә авиамоторҙар клапанына утҡа сыҙамлы, төҫлө металдарҙы алмаштыра алған яңы иретмә өҫтөндә эшләй һәм уны производствоға индереүгә өлгәшә. Ошо эше өсөн ул 1946 йылда Дәүләт ([[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]]) премияһына лайыҡ була. [[1947]]—[[1977 йыл]]дарҙа — [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе|Өфө моторҙар эшләү заводы]] директоры булып эшләй. 1947 йылда завод поршенлы авиамоторҙар сығара һәм завод тирәләй күп һанлы барактар тора. Утыҙ йыл директор булып эшләү дәүерендә М. А. Ферин моторҙар эшләү заводын танымаҫлыҡ итеп үҙгәртә. Өфө моторҙар эшләү заводы (УМЗ) иң яңы реактив двигателдәрен сығара, уларҙың күпселеге истребителдәрҙә ҡуллана (СССР-ҙың истребитель авиацияһының Варшава килешеүе илдәрҙең 70 % тәьмин итә. Бынан тыш, завод йыл һайын «Москвич» еңел автомашиналарына 425 мең мотор сығара. Заводтың үҙ Һарайы һәм Мәҙәниәт йорто, бик ҙур хәстәхана ҡаласығы (13-сө һанлы хәстәхана), ятаҡханалар, ике туҡланыу комбинаты, пионер лагеры, балалар баҡсалары, профилакторий, ял базалары, стадион, бер нисә ашхана һәм миллиондан артыҡ квадрат метрлыҡ һәйбәт йәшәү торлағы була&lt;ref&gt;Ринат Халиков. Уроки Ферина. К 100-летию легендарного директора Уфимского моторостроительного завода. Бельские просторы, 2007 — 12, стр.176-184.&lt;/ref&gt;.

М. А. Фериндың етәкселегендә АЗЛК-ла «Москвич» ғаиләһе автомобилдәре өсөн юғары механизацияланған һәм автоматлаштырылған двигателдәр индерелә, етештереү күләме 2 тапҡырға арта, авиация һәм ракета двигателдәренең яңы 25 өлгөһө үҙләштерелә.

Башҡорт ерендә М. А. Ферин дәүләт масштабындағы етәксегә тиклем үҫә.

Техник фәндәре кандидаты (1947). 30-ҙан ашыу ғилми хеҙмәт авторы. СССР-ҙың 3 — 10 саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1950—1984). КПСС-тың XXI—XXV съездары делегаты.

1979 йылдың 29 июлендә вафат була. Өфөләге Көньяҡ зыяратта Геройҙар аллеяһында ерләнгән.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1946) — авиамоторҙар клапандары өсөн яңы, дефицит төҫлө металдарҙы алмаштырыусы, утҡа сыҙамлы иретмә эшләүе һәм производствоға индергәне өсөн
* СССР-ҙың дәүләт премияһы (1974) — Ленин комсомолы исемендәге автомобиль заводында (АЗЛК) юғары механизациялланған һәм автоматлаштырылған «Москвич» автомобилдәрен эшләүе һәм индереүе өсөн
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1968),
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1958),
* СССР-ҙың почетлы мотор эшләүсеһе (1985).
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957)
* биш [[Ленин ордены]] (1945, 1957, 1966, 1971, 1975)
* өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1943, 1957, 1962)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1939)

== Хәтер ==
* [[Өфө]]лә уға һәйкәл ҡуйылған. Һәйкәл тантаналы шарттарҙа [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең 85 йыллығын билдәләгәндә асыла. Тантанала предприятие етәкселеге, эшселәр, УМПО ветерандары һәм һәйкәлдең авторы, Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы Александр Панов була&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/285982/ В Уфе открыли памятник Ферину]&lt;/ref&gt;.
* М. С. Фериндың ҡәберендә бюст ҡуйылған, уның авторы — А. И. Панов, 1-се «б» цехы литейщиктары ҡойоп эшләгән&lt;ref&gt;Ринат Халиков. Уроки Ферина. К 100-летию легендарного директора Уфимского моторостроительного завода. Бельские просторы, 2007 — 12, стр.176-184.&lt;/ref&gt;..
* Өфөнөң [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]]ндағы Инорс торлаҡ районында урамға исем бирелгән (элекке Тульская).
* Өфөлә 52-се профессиональ училище уның исемен йөрөтә.

== Әҙәбиәт ==
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 99-100 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Могила Героя Социалистического Труда Ферина М. А. Южное кладбище''.
* Ринат Халиков. Уроки Ферина. К 100-летию легендарного директора Уфимского моторостроительного завода. «Бельские просторы», 2007 — 12, стр.176-184.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|73704}}{{V|10|12|2022}}  
* [http://www.bashinform.ru/news/285982/ В Уфе открыли памятник Ферину]
* {{Warheroes|id=9220|star=Labor}}

[[Категория:КПСС-тың XXIII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXIV съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXI съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:10-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:6-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары (Башҡортостан)]]
[[Категория:Шәхестәр:Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>pqz8py40kj65pe7bfstx2jxuz0k17vj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәхәүетдинова Мәстүрә Низам ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132352</id>
    <revision>
      <id>1300550</id>
      <parentid>1255073</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T15:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9047" sha1="qgx3m7k9h2dbt1vd0ia4unj7elqavua" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Мәстүрә Низам ҡыҙы Сәхәүетдинова
| Оригинал имени       = 
| Изображение          = 
| Ширина               = 
| Описание изображения              = 
| Дата рождения        = 07.01.1903
| Место рождения       = {{ТУ|Өфө губернаһы}}, [[Златоуст өйәҙе]], [[Үрге Ҡыйғы]] ауылы
| Дата смерти          = 02.03.1996
| Место смерти         = [[Башҡортостан]], {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы
| Гражданство          = {{USSR}}→{{RUS}}
| Научная сфера        = архитектура, инженерия
| Учёная степень = 
| Учёное звание =
| Место работы         = [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]]ның Архитектура эштәре буйынса идаралығы
| Альма-матер          = В. В. Куйбышев исемендәге РККА Хәрби инженерҙар академияһы
| Научный руководитель = 
| Знаменитые ученики   = 
| Известен как         = 
| Награды и премии     = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден Трудового Красного Знамени|1949}}{{!!}}{{Орден «Знак Почёта»|1949}}{{!!}}{{Орден «Знак Почёта»|1967}}
{{!}}}
| Сайт                 = 
}}
{{фамилиялаш|Сәхәүетдинова}}
'''Сәхәүетдинова Мәстүрә Низам ҡыҙы''' ([[7 ғинуар]] [[1903 йыл]] — [[2 март]] [[1996 йыл]]) — инженер‑архитектор, дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ында ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүге халыҡ комиссары. 1936 йылыдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы.  [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған архитекторы (1993).  

== Биографияһы ==
Мәстүрә Низам ҡыҙы Сәхәүетдинова 1903 йылдың 7 ғинуарында [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Ҡыйғы районы}}) [[Үрге Ҡыйғы]] ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Иртә етем ҡала, апаһы һәм ҡартатаһында тәрбиәләнә. 12 йәшендә тыуған ауылындағы ике класлы ир-егеттәр мәктәбенә уҡырға инергә мөмкинлек ала. Уны тик яҡшы билдәләргә тамамлағандан һуң, Өфө уҡытыусылар семинарияһында белемен дауам итергә хоҡуҡ ала, әммә Граждандар һуғышы башланғас, был ниәте тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Зиновьев&quot; &gt;{{cite web|author=Зиновьев А.|datepublished=2008-01-07|url=http://www.bashinform.ru/news/159774-mastyura-sakhautdinova-muzhestvo-byt-s-vekom-naravne/|title=Мастюра Сахаутдинова: мужество быть с веком наравне|lang=|publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2018-03-09}}&lt;/ref&gt;.

Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, тыуған ауылында комсомол ячейкаһын ойоштора, махсус тәғәйенешле отрядтар составында ҡорал тотоп ауыл учреждениеларын һәм складтарын һаҡлауҙа ҡатнаша. Тәүге артелдәрҙе һәм коммуналарҙы, ҡатын-ҡыҙҙар советтарын булдыра&lt;ref name=&quot;Зиновьев&quot; /&gt;.

1936 йылда [[Мәскәү]]ҙәге В. В. Куйбышев исемендәге РККА Хәрби инженерҙар академияһын тамамлап, инженер‑архитектор һөнәре ала.

1936 йылдан «Башпроект» проекттар планлаштырыу тресының баш архитекторы, идарасы урынбаҫары булып эшләй.

1937 йылдан Башҡорт АССР-ының коммуналь хужалығы халыҡ комиссары вазифаһын башҡара. 1939 йылдан [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы фәнни‑техник советының рәйесе була. 1942 йылдан Башҡорт АССР-ы Халыҡ комисарҙары советы рәйесе урынбаҫары вазифаһын үтәй.

Бер үк ваҡытта 1938—1943 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Архитекторҙар союзы идараһы рәйесе. [[Башҡортостан Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында|Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында]] эвакуацияланған предприятиеларҙы урынлаштырыу эше менән етәкселек итә&lt;ref name=&quot;Зиновьев&quot; /&gt;.

1945—1962 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]]ның Архитектура эштәре буйынса идаралығы начальнигы вазифаһын башҡара.

[[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]]ның 2—4‑се саҡырылыш депутаты итеп һайлана.

1996 йылдың 2 мартында [[Өфө]] ҡалаһында вафат була.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Мәстүрә Низам ҡыҙының фәнни эштәре Башҡорт АССР-ында гражданлыҡ төҙөлөшө мәсьәләләренә арналған. 1930‑сы йылдарҙың 2‑се яртыһында республикала торлаҡ йорт һәм йәмәғәт биналарын проектлауҙа ҡатнаша&lt;ref&gt;{{БЭ|index.php/8-statya/12828-s-kh-etdinova-m-st-r-nizam-y-y|автор=Григорьева А. Е.}}&lt;/ref&gt;.

== Хеҙмәттәре ==
* Город Уфа. — М., 1948. (авторҙаш)

== Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре ==
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1949, 1967)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы (1993)

== Хәтер ==
* [[Өфө]]лә Мәстүрә Низам ҡыҙы Сәхәүетдинова йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған
* Ҡыйғы районы [[Үрге Ҡыйғы]] ауылы урамдарының береһенә уның исеме бирелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Донгузов К. А.'' Союз архитекторов Республики Башкортостан: история и современность. — Уфа, 1998.
* Строительный комплекс Республики Башкортостан / авт.‑сост. А. С. Нугуманов. — Уфа, 2004.
* ''Юрий Узиков'' Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 139-140 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Ленина улица, 2''

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|index.php/8-statya/12828-s-kh-etdinova-m-st-r-nizam-y-y|автор=Григорьева А. Е.}}
* [http://tv-rb.ru/novosti/the_end_of_the_week/unknown_bashkortostan_mastura_sakhautdinova_the_first_woman_commissar_of_bashkortostan/ «Неизвестный Башкортостан» : Мастюра Сахаутдинова, первая женщина-нарком Башкирии]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]

[[Категория:Башҡортостан архитекторҙары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:4-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторҙары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре]]</text>
      <sha1>qgx3m7k9h2dbt1vd0ia4unj7elqavua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Франсуаза Барре-Синусси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133060</id>
    <revision>
      <id>1300587</id>
      <parentid>899303</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T09:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3465" sha1="kug6qr9q58ti9iwccdkqgfe9se96k02" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Франсуаза Барре-Синусси '''({{Lang-fr|Françoise Barré-Sinoussi}} {{Audio-IPA|Fr-Françoise_Barré-Sinoussi.ogg|[fʁɑ̃swaz baʁesinusi]}};  [[30 июль]] [[1947 йыл]], [[Париж]], Дүртенсе француз республикаһы) — [[Франция]] вирусологы, медицина һәм физиология өлкәһендә 2008 йылғы Нобель премияһы лауреаты (Харальд цур Хаузен һәм Люк Монтанье менән берлектә). Люк Монтанье етәкселегендә 1983 йылда кешелә барлыҡҡа килгән иммун дефициты синдромын тыуҙырыусы [[ВИЧ-инфекция|ВИЧ]] ретровирусын асыуҙа ҡатнаша.

== Мәҡәләләре ==
* 1987: СПИД, о котором идет речь, с Жан-Клодом Шерманом и Вилли Розенбаумом, Париж, Плон, колл. «Свидетели сегодня». {{ref-fr}}: ''Le sida en question'', avec Jean-Claude Chermann et Willy Rozenbaum, Paris, Plon, «Témoins d'aujourd'hui», 181 стр. {{ISBN|2-259-01450-X}}.
* 2012: Для мира без СПИДа: общий бой (интервью с Франсуа Бувье), Париж, Альбин Мишель, 169 р. {{ref-fr}}: ''Pour un monde sans sida : un combat partagé'' (entretiens avec François Bouvier), Paris, Éditions Albin Michel, 169 {{ISBN|978-2-226-23069-0}}.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.newsru.com/world/06oct2008/nobel_medicine.html Нобелевскую премию по физиологии и медицине получили немец и двое французов: за открытие вирусов, вызывающих рак и ВИЧ]
* [https://web.archive.org/web/20081009043903/http://www.monstersandcritics.com/news/europe/news/article_1435029.php/PROFILE_Luc_Montagnier_Francoise_Barre-Sinoussi_-_AIDS_pioneers_ PROFILE: Luc Montagnier, Francoise Barre-Sinoussi — AIDS pioneers]
* [https://web.archive.org/web/20081219120906/http://www.pasteur.fr/ip/easysite/go/03b-000028-01v/regulation-of-retroviral-infections/regulation-of-retroviral-infections Institut Pasteur — Unité de Régulation des Infections Rétrovirales]
* [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/220/4599/868 Abstract of paper describing the discovery of HIV]
* [https://web.archive.org/web/20081010054938/http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2008/adv.pdf Press release from the Karolinska Institutet]

[[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почётлы легион ордены командорҙары]]
[[Категория:Медицина буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Почётлы легион ордены офицерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:30 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:1947 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Парижда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Нобель премияһы лауреаты булған ҡатын-ҡыҙҙар]]</text>
      <sha1>kug6qr9q58ti9iwccdkqgfe9se96k02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туғарсалған</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133743</id>
    <revision>
      <id>1300572</id>
      <parentid>1290292</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T01:35:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6814" sha1="k4eu9j6dcs7aj1p2pr1fvzkq06tjozu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Туғарсалған'''&lt;ref&gt;[https://rosreestr.ru/site/activity/geodeziya-i-kartografiya/naimenovaniya-geograficheskikh-obektov/gosudarstvennyy-katalog-geograficheskikh-nazvaniy/ Реестр наименований географических объектов на территорию Республики Башкортостан по состоянию на 26.09.2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141226235734/https://rosreestr.ru/site/activity/geodeziya-i-kartografiya/naimenovaniya-geograficheskikh-obektov/gosudarstvennyy-katalog-geograficheskikh-nazvaniy/ |date=2014-12-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Карта|N-40-89}}&lt;/ref&gt; (шулай уҡ '''Туғар Салған'''&lt;ref&gt;[http://www.7pearls.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=334:2011-09-03-15-44-02&amp;catid=35:-7-&amp;Itemid=55 ОЗЕРО ТУГАР-САЛГАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928071937/http://www.7pearls.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=334:2011-09-03-15-44-02&amp;catid=35:-7-&amp;Itemid=55 |date=2013-09-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.tour102.ru/index.php?catalog=ozera&amp;go=tugar-salgan Озеро Тугар-Салган и его шихан-покровитель, отдых на озере в Башкирии]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://int-46.ucoz.ru/blog/2011-08-30-17 Озеро Тугар-Салган — 30 Августа 2011 — Золотой город России — int-46 Сайт учителя химии Сафиканова А.Ф]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.bashturist.ru/gallery/details.php?image_id=739 Тугар-Салган — БАШТУРИСТ. Туризм и отдых в Башкортостане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170828105048/http://www.bashturist.ru/gallery/details.php?image_id=739 |date=2017-08-28 }}&lt;/ref&gt; (урыҫса&lt;span id=&quot;cxmwCQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;Тугарсалган), экологтарҙа ''Туғар-салған''&lt;ref&gt;[http://www.ecorb.ru/271 Памятники природы / Экологический портал РБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304101900/http://www.ecorb.ru/271 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130929063145/http://www.mprrb.ru/downloaddocuments/upload/OOPT/PamPr_01012012.doc Главная страница]&lt;/ref&gt;) — [[Торатау|Торатау шиханы]] итәгендәге күл. Күлдә ярымутрау бар, унда  элек кеше эшмәкәрлеге юҡ иткән үҫемлектәр-эндемиктар булған&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=WavdJNcqwOE озеро Тугар-Салган — YouTube]&lt;/ref&gt;.

[[1965 йыл]]дан тәбиғәт һәйкәле. «Туғар-салған күле һәм уның тирә-яғы» «[[Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре исемлеге|Башҡортостан Республикаһының айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре]]» исемлегенә индерелгән. Ҡурсаулыҡ урыны майҙаны 100 гектар.

== Туғарсалған күле легендаһы ==
Борон-борон заманда, әле ошо Торатау торған ерҙә, ҙур океан булған, ти.  Был океан батшаһы — Һыухандың дүрт  уландары — Торатау батыр, Ҡуштау батыр, Йөрәктау батыр һәм иң кесеһе — Шәкетау икән. Улар бик дуҫ һәм дәртле тормош күргәндәр. Һәр ваҡыт бер-береһенә ярҙам ҡулы һуҙып торғандар, ти. Ләкин бер көндө уларҙың иленә Аждаһа ырыуы баҫып кергән. Улар бер өрөү менән Һыухандың биләмәләрен утҡа әйләндергәндәр. Тиң булмаған алышта, дүрт батыр Аждаһаны берҙәмлеге, татыулығы менән еңә алған. Ләкин Һыухандың иле ҡороған, океан янында көн күргән халыҡтар ҡоролоҡтан зарыға башлаған, ти. Океан төбө кибеп, ундағы йоҡлап ятҡан ен-пәрейҙәр уяна башлаған. Көн дә үлем,  көн дә ер тетрәүҙәре халыҡты меҫкен көнгә төшөрә башлаған.  Мал-тыуарҙы, кешеләрҙе ер йота, ут ҡамай икән был ерҙә. Дүрт туған ни эшләргә белмәй баш ватҡан сағында, Һыухан,  кешеләрҙе ҡотҡарам тип, үҙен халыҡҡа  ҡорбан иткән: юрматы ырыуын  йотоу ниәтендә асылған ер араһына аты менән һикергән. Дейеү һәм Аждаһалар иленә тоташҡан, йәһәннәм упҡыны шул уҡ ваҡытта кире ябылған,ти. Һыухан менән уның толпары юғалған ерҙә, төпһөҙ күл барлыҡҡа килгән. Был күлде әлеге ваҡытта Туғарсалған тип йөрөтәләр, ти.

== Географик ҡылыҡһырлама ==
Туғарсалған — [[Башҡортостан]]дағы иң тәрән карст күлдәренең береһе. Уның оҙонлоғо 395 м, киңлеге 260 м, иң  ҙур тәрәнлеге 27 м. Күлдә шишмәләр күп .

== Сығанаҡтар ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://102ozera.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=631&amp;Itemid=14 Озеро Тугар-Салган находится в 7 километрах от города Ишимбая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170224033124/http://102ozera.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=631&amp;Itemid=14 |date=2017-02-24 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=WavdJNcqwOE фильм о Тугар-Салгане]
* [http://yapatriotrb.ru/news/konkursy-i-aktsii/359-halkibizzin-unikal-komartkihi.html Халҡыбыҙҙың уникаль ҡомартҡыһы — Торатауҙа үткәргән төн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210119141616/http://yapatriotrb.ru/news/konkursy-i-aktsii/359-halkibizzin-unikal-komartkihi.html |date=2021-01-19 }}

{{ООПТ Башкортостана}}
[[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]]
[[Категория:Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары]]
[[Категория:Ишембай районы күлдәре]]</text>
      <sha1>k4eu9j6dcs7aj1p2pr1fvzkq06tjozu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлимов Мөхәррәм Әхмәтша улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135524</id>
    <revision>
      <id>1300548</id>
      <parentid>1299407</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T14:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5366" sha1="elwuk8960scgfrgg3nct71kbz8cgrul" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәлимов Мөхәррәм Әхмәтша улы''' ([[1 май]] [[1935 йыл]] - [[27 декабрь]] [[2024 йыл]]) — инженер-металлург, үҙешмәкәр композитор. Белорет ҡалаһының башҡорт милли ойошмаларының әүҙем ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990).

== Биографияһы ==
Мөхәррәм Әхмәтша улы  Сәлимов 1935 йылдың 1 майында [[БАССР]]-ҙың [[Белорет районы]]нда [[Беҙәк-Әхмәр]] ауылында Әхмәтша Сәлимов ғаиләһендә тыуған. Әхмәтша Сәлимовтың Зәйнулла ишан менән осрашыуы тураһында хәтирәләр бар &lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2019-12-06/serle-ybayly-627101 Серле һыбайлы. -&quot;Башҡортостан&quot;, 2019, 6 дек.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329040846/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2019-12-06/serle-ybayly-627101 |date=2022-03-29 }}&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт юлын бик иртә — [[Белорет металлургия комбинаты]]нда башлай. Ҡалалағы эшсе йәштәр киске урта мәктәбен тамамлай.

1965 йылда [[Магнитогорск]] тау-металлургия институтының киске факультетын тамамлай. Хаҡлы ялға сыҡҡансы ул Белорет металлургия комбинатында эшләй, бер үк ваҡытта үҙешмәкәрлектә әүҙем ҡатнаша.

; Мәҙәниәттә һәм йәмәғәт ойошмаларында эшмәкәрлеге

1972 йылдан Мөхәррәм Сәлимов ҡаланың Металлургтарҙың мәҙәниәт һарайында ҡурайсылар түңәрәге алып бара, халыҡ театрында уйнай.

1980 йылдан йырҙар яҙа башлай. Хәҙер инде йөҙҙән ашыу йыры бар, уларҙың яртыһынан күберәге — балалар өсөн. Улар Башҡортостан радио-телевидениеһынан яңғыратылып тора.
Белорет ҡалаһында [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]ның урындағы бүлексәһен ойоштороусы, бер нисә йыл уның рәйесе рәйесе булып та һайлана.

1990 йылдан Белорет ҡалаһының Мәктәптән тыш үҫеш үҙәгенең Башҡорт балалары өсөн милли ижад клубы етәксеһе була. Балаларҙы ул ҡурай тартырға өйрәтә, үҙе яҙған йырҙар менән концерттар ҡуялар.

Мөхәррәм Әхмәтша улы республиканың төрлө төбәктәрендә халыҡ ижады буйынса сығыштар яһап йөрөй. [[ВЦСПС]]-тың күкрәккә таға торған «Үҙешмәкәр сәнғәттә уңыштары өсөн» билдәһе менән бүләкләнгән&lt;ref&gt;Белорецкая энциклопедия, 2007 г&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* ВЦСПС-тың «Үҙешмәкәр сәнғәттә уңыштары өсөн» билдәһе (1984)
* Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990)

== Сығанаҡтар ==
* Белорецкая энциклопедия, 2007
* [http://tv-rb.ru/bash/novosti/m-ni-t/tyu-an-ya-sa-yryuy-buyynsa/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180319122953/http://tv-rb.ru/bash/novosti/m-ni-t/tyu-an-ya-sa-yryuy-buyynsa/ |date=2018-03-19 }}
* Муса батыр ерендә [http://tabin.rbsmi.ru/articles/m-arif/musa-batyr-erend/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712100320/https://tabin.rbsmi.ru/articles/m-arif/musa-batyr-erend/ |date=2021-07-12 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Аудио-видео ==
* {{YouTube|XK53XDYzXQg|logo=1}}Сборник песен Мухарама Салимова
* {{YouTube|To3ucmOBpwg|logo=1}}Мухаррям Салимов — автор песен, исполнитель кубаира. 2014 г.
* {{YouTube|lFLVSQXs2MA|logo=1}}Первый зональный конкурс на призы им. Мухарама Салимова
* {{YouTube|FRzew0jXgBw|logo=1}}Мөхәрәм Сәлимов Ағай
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01007538064 Салимов, Мухаррам Ахмедшинович — Кукушка зовет [Ноты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709185103/https://search.rsl.ru/ru/record/01007538064 |date=2021-07-09 }} : Песни : Для детей мл. шк. возраста]

[[Категория:Башҡортостан композиторҙары]]
[[Категория:Белорет районында тыуғандар]]
[[Категория:Шәхестәр:Белорет районы]]
[[Категория:Атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>elwuk8960scgfrgg3nct71kbz8cgrul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тереғолов Ғиниәтулла Ниғмәтулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135747</id>
    <revision>
      <id>1300566</id>
      <parentid>1058002</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T21:07:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8557" sha1="l5zn6ox3aipwxawhpbw2mdb2rmamt22" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Тереғолов}}
'''Тереғолов Ғиниәтулла Ниғмәтулла улы''' ([[31 май]] [[1891 йыл]] — [[4 апрель]] [[1984 йыл]]) — [[СССР|совет]] терапевт-табибы, ғалим-курортолог, юғары мәктәп ойоштороусыһы һәм уҡытыусыһы, педагог. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Медицина фәндәре докторы (1940), профессор (1941). [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1945), РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1957), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944). [[Ленин ордены|Ленин]] (1953), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1949) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Ғиниәтулла Ниғмәтулла улы Тереғолов 1891 йылдың 31 майында [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] [[Яңы Ҡарғалы]] ауылында (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Үрге Ҡарғалы]] ауылы) тыуған. Сығышы менән Тереғоловтар татар мырҙалары ғаиләһенән&lt;ref&gt;[http://ufagen.ru/node/5588 Род мурз Терегуловых // Еникеев С. Х. Очерк истории татарского дворянства. Уфа: Академия наук Республики Башкортостан. Издательство «Гилем», 1999.]&lt;/ref&gt;.

1911 йылда [[Ҡазан]]да уҡытыусылар мәктәбен тамамлаған. Бер нисә йыл татар ауылында башланғыс мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1912—1914 йылдарҙа башҡорт һәм татар ауылдарында бер үк ваҡытта сәсәк һалыусы булып эшләй. 1918 йылда [[Өфө]] уҡытыусылар институтын тамамлай. Урта мәктәп уҡытыусыһы һәм мөдире, 20-се йылдар башында — Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең Мәскәү университеты лекторы булып эшләй. 1925—1932 йылдарҙа Ғ. Н. Тереғолов татар мәктәптәре өсөн биш дәреслек төҙөүҙә әүҙем ҡатнаша. Медицина профессияһын һайлау файҙаһына ҡарар ҡабул итеп, ул 1927 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның медицина факультетын тамамлай. 1932 йылда ул [[Башҡортостан]]да беренсе юғары медицина учреждениеһы [[Башҡортостан медицина институты]]н ойоштороу эшен етәкләй&lt;ref&gt;Уже в год открытия было 23 преподавателя и 320 абитуриентов — см. [http://www.ufa-trakt.ru/ufafoto1932.php Уфа. Год 1932-й.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021234307/http://www.ufa-trakt.ru/ufafoto1932.php |date=2012-10-21 }}&lt;/ref&gt;; 1933—1936 йылдарҙа институттың директор урынбаҫары була (директоры итеп уны раҫламайҙар, сөнки ул партияһыҙ була{{Sfn|Род мурз Терегуловых}}), 1937—1968 йылдарҙа — эске ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһының мөдире. Бер үк ваҡытта, 1943 йылдан 1950 йыл буйынса, Башҡортостан госпиталдәренең, ә аҙаҡ — Башҡорт АССР-ы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш терапевы. 1945 йылда Өфө профессиональ ауырыуҙар институтын ойоштора.

Курортологтар фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы. Төп ғилми хеҙмәттәре [[Янғантау шифаханаһы|«Янғантау» шифаханаһының]] дауалау факторҙарын, республика нефтселәре ауырыуҙарын өйрәнеүгә арналған. 1940 йылда Янғантау тауының дауалау факторҙарын тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре буйынса ул докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Бынан тыш Тереғолов Красноусол шифаханаһы төҙөү инициаторы була.

Тереғолов 60-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән ике монография нәшер иткән. Урыҫса-башҡортса-латинса медицина терминдары һүҙлеген төҙөүҙә ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r25/r25_18.html?gord=1&amp;template=46 ТЕРЕГУЛОВ Гениатулла Нигматуллович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Ул табип-медиктар нәҫелен башлап ебәреүсе булып тора. Уның улы — Тереғолов Рал Ғиниәтулла улы (1922—1998) — медицина профессоры, ейәне Рәис — медицина фәндәре кандидаты.

Тереғолов Ғиниәтулла Ниғмәтулла улы 1984 йылдың 4 апрелендә вафат була. [[Өфө мосолман зыяраты]]нда ерләнгән.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944)
* СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1945)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1967)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1944)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1949)
* [[Ленин ордены]] (1953)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013У|index.php/component/content/article/8-spisok/5758-teregulov-geniatulla-nigmatullovich}}
* {{Cite web|title=Род мурз Терегуловых|url=http://ufagen.ru/node/5588|archiveurl=http://www.webcitation.org/672gHRzTp|archivedate=2012-04-19|accessdate=2011-09-17}}
* [https://web.archive.org/web/20160328180708/http://bgmy.ru/196-istoriya-kafedry-pvb.html БДМУ ПВБ кафедраһы тарихы — башҡорт дәүләт медицина университетының рәсми сайты]
== Әҙәбиәт ==
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 50-51 с. ISBN 5-295-02294-3.

[[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған табиптары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Башҡортостан шәхестәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Өфө мосолман зыяратында ерләнгән шәхестәр]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Благовар районында тыуғандар]]
[[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]]</text>
      <sha1>l5zn6ox3aipwxawhpbw2mdb2rmamt22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тарихнамә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138415</id>
    <revision>
      <id>1300558</id>
      <parentid>1290950</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T18:13:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23940" sha1="bkd0utgjjov88ikewlecz2l4yk989og" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Herodotus_Massimo_Inv124478.jpg|справа|мини|274x274пкс|[[Геродот]] — аГрек-фарсы һуғыштарын һүрәтләгән тәүге тулы масштаблы тарихи трактат авторы]]
'''Тарихнамә''' — тар мәғәнәлә [[тарих]] өлкәһендә үткәрелгән тикшеренеүҙәр тупланмаһы, улар билдәле бер темаға йәки тарихи дәүергә (мәҫәлән, [[Тәре яуҙары]] дәүере тарихы йыйылмаһы), йәки идеологик, тел һәм милли йәһәттән эске берлеккә эйә булған тарихи эштәр йыйылмаһы (мәҫәлән, [[Марксизм|марксистик]], инглиз телендәге йәки француз тарихы тупланмаһы).

Киңерәк мәғәнәлә '''тарихнамә''' — тарихи фәндәрҙең тарихын өйрәнеүсе махсус тарихи дисциплина ул. Тарихнамә тарихи эштәрҙе яҙғанда фәнни ысулдың ни тиклем дөрөҫ ҡулланылыуын тикшерә, иғтибарҙы авторға, уның сығанаҡтарына, [[Факт|факттарҙы]] интерпретациянан айырыуға, шулай уҡ стилистикаға, авторҙың теге йәки был тарихи фактты бер яҡлы ғына ҡабул итеү-итмәүенә һәм тарихи өлкәләге был эштең уның тарафынан ниндәй аудитория өсөн яҙылыуына йүнәлтә.

Тарихнамә [[Боронғо Греция|Грецияла]] Гекатей һәм [[Геродот]]тан башлана. Геродот үҙенең был шөғөлөн кешеләрҙең батырлыҡтары тураһындағы хәтерҙең быуаттар төпкөлөндә юғалып ҡалмаһын өсөн үҙ Тарихын яҙып ҡалдырырға тырышыуы менән аңлата. Ул гректар һәм варварҙар башҡарған бөйөк эштәр тураһындағы иҫтәлектәрҙең һаҡланып ҡалыуын теләй. [[Антиклыҡ|Антик осорҙо тикшереүсе]] тарихсыларҙың ижади ынтылыштары башҡа төрлө була. Фукидид фекеренсә, мәҫәлән, кеше тәбиғәте буйынса власть өсөн мәңге көрәшә; Полибий донъялыҡтың бөтә тарихы үҫешендәге һуңғы һәм иң юғары нөктәһе булып [[Рим империяһы]] тора тип раҫлай; Тит Ливий тарихта «беҙҙең өсөн һәм беҙҙең ил өсөн яраҡлы моделдәрҙе» эҙләй.

[[XIX быуат]]тан тарихнамә бик мөһим роль уйнай башлай. Көнбайыш мәҙәниәтендә тарихнамә анамнезы буйынса ҙур тырышлыҡ һалына. Тарихнамә экзотик, хронологик һәм географик йәһәттән бер-береһенән бик алыҫ торған йәмғиәттәрҙең үткәнен, шулай уҡ [[Яҡын Көнсығыш|Яҡын Көнсығыштың]] бынан алда булған тарихын һәм юғалыу сигендә торған «ҡырағай» халыҡтарҙың мәҙәниәтен табырға, «уятырға» һәм тергеҙергә тырыша. Иң мөһиме тарихнамә Европа халыҡтарының тарихи хәтерен формалаштырыу сығанағы, «Милләрҙе булдырыу» интрументы булып тора.

== Тарих фәндәре тарихы ==

=== [[Боронғо Греция|Боронғо грек]] тарихнамәһе ===
[[Файл:Thucydides_Manuscript.jpg|слева|мини| Страница из «Истории Пелопоннесской войны» Фукидида (копия, изготовленная в [[X быуат|X веке]])]]
Беҙҙең көндәргә килеп еткән тарихи эштәрҙең иң тәүгеһе [[Боронғо Греция]]ла барлыҡҡа килә. Ул [[Геродот|Геродот «Тарихы»]] тип атала, аҙаҡ ул Цицерондан «тарих атаһы» ҡушаматын ала. Геродот һөйләнгән ваҡиғаларҙың дөрөҫлөккә тап килеү-килмәүен асыҡлап тороу бурысын ҡуймай, ә билдәле булған тарихи ваҡиғалар тураһында һөйләп кенә бирә. 

Геродоттан һуң күп кенә тарихсылар Геродот өлгөһө буйынса эшләй. Мәҫәлән, Дионисий Галикарнасский, нигеҙҙә, ҡала архивы яҙмаларына таянып, үҙ халҡының тарихын яҙа. Ә бына Гиппий Элидский, [[Олимпия уйындары|олимпийския уйындары]] исемлеген төҙөгәндә бөтөнләй икенсе төрлө юлды һайлай, уның тарихнамәһе нигеҙендә артабанғы быуын һүрәтләнгән ваҡиғаларҙың датаһын ҡуйыу өсөн берҙәм хронологик нигеҙҙе файҙалана башлай. Гелланик кеүек авторҙар айырым авторҙарҙың тарихи хеҙмәттәрен дөйөм тарихи хроникаға туплай, һөҙөмтәлә беҙ күп кенә юғалтылған антик ҡулъяҙмаларҙың йөкмәткеләре тураһында мәғлүмәттәр алыу мөмкинлегенә эйәбеҙ. 
[[Файл:Shiji.jpg|справа|мини| Первая страница Ши-цзи]]
Боронғо грек өлгөһө аҙаҡ башҡа халыҡтар тарафынан ҡабул ителә. Мәҫәлән, Полибий грек һәм римдәрҙең тарихҡа ҡараштарын яҡынайтырға тырыша. Берос грек телендә «[[Бабилия|Вавилония]] тарихын» яҙа, ә Евсевий Кесарийский беренсе христиан тарихсы була.

=== [[Боронғо Рим]] тарихнамәһе ===
[[Боронғо Рим|Римдәр,]] Европа халыҡтарынан беренсе булып, тарихты грек өлгөһө буйынса грек телендә түгел, ә үҙҙәренең туған [[Латин теле|латин]] телендә яҙа башлай. Марк Порций Катон Өлкән был йолаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, артабан Цицерон һәм [[Юлий Цезарь|Цезарь]] уны дауам итә. Антик авторҙарҙан Страбон тарих менән географияны бәйләп өйрәнеүе менән айырыла, Тит Ливий [[Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонскийҙың]] Римды яулау мөмкинлеге менән «альтернатив тарих» булдырырға тырышыуы,&lt;ref&gt;[http://mcadams.posc.mu.edu/txt/ah/Livy/Livy09.html Livy’s History of Rome: Book 9]&lt;/ref&gt;, [[Плутарх]] менән Светоний — биографик мәҡәләләре, Тацит варвар тип аталған халыҡтарҙы тасуирлауы менән таныла.

''Шулай уҡ ҡара Авторы жизнеописаний Августов''

=== [[Ҡытай тарихы|Боронғо ҡытай]] тарихнамәһе ===
Ҡытай тарихы буйынса боронғо текстар Шу-Цзин, Чуньцю и Цзо-чжуань китаптарында тупланған. [[Конфуций]] тәүге ике китаптың авторы тип иҫәпләнелә, ә һуңғыһы уларҙың комментарийы була. [[Сыма Цянь]], «Тарихи яҙмаларҙың» (Ши-цзи) авторы, тарихты [[Конфуцианлыҡ|Конфуций фәлсәфәһенән]] айыра һәм Ҡытайҙың тәүге профессиональ тарихсыһы тип таныла. 

=== Христиан тарихнамәһе ===
[[Файл:Beda_Petersburgiensis_f3v.jpg|слева|мини|227x227пкс|Беда Достопочтенный, «''Церковная история народа англов''»]]
[[Бөйөк Константин I|Константин Беренсе]] идараһынан башлап Рим империяһында [[Христианлыҡ|Христиан]] сиркәүенең статусының күтәрелеүе яңы христиан тарихнамәһенең боронғо антик тарихнамәнән айырылыуына килтерә. Евсевий Кесарийский&lt;ref name=&quot;sxixkf&quot;&gt;[http://www.cuw.edu/Academics/programs/history/historiography.html ''Historiography''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071018032745/http://www.cuw.edu/Academics/programs/history/historiography.html|date=2007-10-18}}, Concordia University Wisconsin, retrieved on 02.11.2007&lt;/ref&gt; беренсе христиан тарихсыһы була. 

[[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙа]] йылъяҙма яҙыу монахтар һәм дин әһелдәре араһында бик популярлаша. Улар [[Ғайса (пәйғәмбәр)]], сиркәү һәм уны тотоусылар, урындағы хакимдарҙың династиялары тарихы тураһында яҙа. Иртә Урта быуатта&lt;ref&gt;Warren, John (1998). ''The past and its presenters: an introduction to issues in historiography'', Hodder &amp; Stoughton, [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0340679344 ISBN 0-340-67934-4], p. 78-79.&lt;/ref&gt;[./Историография#cite_note-4 &lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[4]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]&lt;ref&gt;Warren, John (1998). ''The past and its presenters: an introduction to issues in historiography'', Hodder &amp; Stoughton, [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0340679344 ISBN 0-340-67934-4], p. 78-79.&lt;/ref&gt; йылъяҙма, тарихи жанр булараҡ, бигерәк тә популярлаша. 
[[Файл:Moses_of_Chorene_(manuscript_X-XIth_centuries).jpg|справа|мини|205x205пкс|«''Әрмәнстан тарихы''» ҡулъяҙмаһы, Мовсес Хоренаци (V быуат) X—XI быуаттар&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=С. Коланджян.|заглавие=Новооткрытый фрагмент рукописи Мовсеса Хоренаци на еркатагире и вопрос времени Данииловых письмен|ссылка=http://www.matenadaran.am/ftp/data/Banber4/11.S.Qolandzyan.pdf|язык=hy|издание=Вестник Матенадарана|место=Eр.|год=1958|номер=4|страницы=167—168, 171}}&lt;/ref&gt;]]


=== СССР-ҙа тарихнамә ===
[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзында]] тарихты өйрәнеү марксистик-ленинсы фәлсәфә менән тығыҙ бәйләнә һәм байтаҡҡа идеаллаштырыла&lt;ref&gt;См.: Советская историография / под ред. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8C%D0%B5%D0%B2,_%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Ю. Н. Афанасьева]. М., 1996.&lt;/ref&gt;. Ҡатмарлы мәҙәни-тарихи күренештәр ҙә хатта синфи көрәш күҙлегенән сығып аңлатыла. Шул уҡ ваҡытта йөҙәр йылдар дауамында барған һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙе]] Европаның һәм донъяның иң эре державаларының береһенә әйләндергән эволюция процестары һанға һуғылмай.&lt;ref&gt;Наше Отечество: опыт политической истории / [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BE%D0%B2,_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 С. В. Кулешов] и др. Ч. II. М., 1991.&lt;/ref&gt;.

''Ҡара шулай уҡ Категория: Советская историография и [[:en:Historiography in the Soviet Union]].''

== Шулай уҡ ҡара ==

* Антик тарихнамә
* Византия тарихнамәһе
* Урта быуат тарихнамәһе
* Яңы ваҡыт тарихнамәһе
* Рәсәй советтарға тиклемге тарихнамә
* Тарих яҙыусы
* Сығанаҡтарҙы өйрәнеү
* Яҙма тарих
* Тәрихи хәтер

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==

* ''Анкерсмит Ф. Р.''&amp;#x20;История и тропология: взлёт и падение метафоры&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x20;Переводчики: М. Кукарцева, Е. Коломец, В. Кашаев. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Канон+, Реабилитация, 2009. — 400 с. — (Гуманитарное знание — XXI век). — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;1 000 экз.&lt;/span&gt; {{книга|автор=[[Анкерсмит, Франклин Рудольф|Анкерсмит Ф. Р.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=История и тропология: взлёт и падение метафоры|оригинал=|ссылка=|ответственный=Переводчики: [[Кукарцева, Марина Алексеевна|М. Кукарцева]], Е. Коломец, В. Кашаев|издание=|место=М.|издательство=Канон+, Реабилитация|год=2009|страниц=400|серия=Гуманитарное знание — XXI век|isbn=978-5-88373-177-5|тираж=1&amp;nbsp;000}} (в пер.)
* ''Барг М. А.'' Эпохи и идеи: становление историзма. М., 1987.
* ''Бердинских В. А.''&amp;#x20;Уездные историки: русская провинциальная историография. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Новое литературное обозрение, 2003. — 528 с. — (Historia Rossica). — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;1 500 экз.&lt;/span&gt; {{книга|автор=[[Бердинских, Виктор Аркадьевич|Бердинских В. А.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Уездные историки: русская провинциальная историография|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]]|год=2003|страниц=528|серия=Historia Rossica|isbn=5-86793-204-4|тираж=1&amp;nbsp;500}} (в пер.)
* ''Блок М.''&amp;#x20;Апология истории&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x20;Пер. Е. М. Лысенко; Примеч. А. Я. Гуревича. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Наука, 1973. — 232 с. — (Памятники исторической мысли). — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;21 500 экз.&lt;/span&gt;{{книга|автор=[[Блок, Марк|Блок М.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Апология истории|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=Пер. [[Лысенко, Евгения Михайловна|Е. М. Лысенко]]; Примеч. [[Гуревич, Арон Яковлевич|А. Я. Гуревича]]|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1973|страниц=232|серия=[[Памятники исторической мысли]]|тираж=21 500}}
* ''Вайнштейн О. Л.''&amp;#x20;Западноевропейская средневековая историография. — М.—Л.: Наука, 1964. — 482 с.
* ''Вайнштейн О. Л.''&amp;#x20;Историография Средних веков в связи с развитием исторической мысли от начала Средних веков до наших дней. — М.—Л.: Соцэкгиз, 1940. — 372 с..
* ''Вебер Б. Г.'' Историографические проблемы. М., 1974.
* ''Гуревич А. Я.'' Исторический синтез и школа «Анналов». М, 1993.
* ''Гутнова Е. В.'' Историография Средних веков: середина XIX в. — 1917 г. М., 1974. (2-е изд. 1985)
* ''Зверева В. В., Парамонова М. Ю., Репина Л. П.'' История исторического знания. М., 2004. (2-е изд. 2006)
* ''Зевелев А. И.'' Историографическое исследование: методологические аспекты. М., 1987.
* ''Иконников В. С.'' [http://runivers.ru/lib/book4748/ Опыт русской историографии: В 2 тт.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113030153/http://runivers.ru/lib/book4748/ |date=2011-11-13 }} — Киев: Тип. Императорского Университета св. Владимира, 1891—1908. на сайте Руниверс
* [http://sno.pro1.ru/lib/kuzII/index.htm Историография античной истории]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x20;Под ред. В. И. Кузищина. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Высшая школа, 1980. — 416 с. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;20 000 экз.&lt;/span&gt;{{книга|автор=|часть=|ссылка часть=|заглавие=Историография античной истории|ссылка=http://sno.pro1.ru/lib/kuzII/index.htm|ответственный=Под ред. [[Кузищин, Василий Иванович|В. И. Кузищина]]|издание=|место=М.|издательство=[[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]]|год=1980|страниц=416|серия=|тираж=20 000}}
* Историография истории Древнего Востока: Иран, Средняя Азия, Индия, Китай&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x20;Под ред. В. И. Кузищина. — &lt;abbr title=&quot;Санкт-Петербург&quot;&gt;СПб.&lt;/abbr&gt;: Алетейя, 2002. — 304 с. — (Востоковедение: учебные пособия и материалы). — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;1 000 экз.&lt;/span&gt; {{книга|автор=|часть=|ссылка часть=|заглавие=Историография истории Древнего Востока: Иран, Средняя Азия, Индия, Китай|ссылка=|ответственный=Под ред. В. И. Кузищина|издание=|место=СПб.|издательство=Алетейя|год=2002|страницы=|страниц=304|серия=Востоковедение: учебные пособия и материалы|isbn=5-89329-497-1|тираж=1&amp;nbsp;000}} (в пер.)
* Историография истории Нового времени стран Европы и Америки / под ред. И. П. Дементьева. М., 1990. &lt;small&gt;— переиздано под загл. «Историография истории Нового и Новейшего времени стран Европы и Америки». М., 2000. (2-е изд. 2002)&lt;/small&gt;
* Историография истории южных и западных славян / отв. ред. И. В. Созин. М., 1987.
* Историография Нового времени стран Европы и Америки / отв. ред. И. С. Галкин. М., 1967.
* Историография новой и новейшей истории стран Европы и Америки / отв. ред. И. С. Галкин. М., 1968. (2-е изд. 1977)
* История мысли. Историография / под ред. И. П. Смирнова. М., 2002.
* ''Косминский Е. А.'' Историография Средних веков (V — середина XIX вв.). М., 1963.
* ''Кроче Б.'' Теория и история историографии. М., 1998.
* ''Милюков П. Н.''&amp;#x20;Главные течения русской исторической мысли&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x20;ГПИБ России. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;: ГПИБ, 2006. — 400 с. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;500 экз.&lt;/span&gt; {{книга|автор=[[Милюков, Павел Николаевич|Милюков П. Н.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Главные течения русской исторической мысли|ссылка=|ответственный=[[Государственная публичная историческая библиотека России|ГПИБ России]]|издание=|место=М.|издательство=ГПИБ|год=2006|страниц=400|серия=|isbn=5-85209-166-9|тираж=500}} (в пер.)
* ''Полетаев А. В., Савельева И. М.'' История и время. М., 1997.
* ''Полетаев А. В., Савельева И. М.'' [http://ec-dejavu.ru/p/Presentism.html О пользе и вреде презентизма в историографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071104085307/http://ec-dejavu.ru/p/Presentism.html |date=2007-11-04 }} // «Цепь времён»: проблемы исторического сознания. — М.: ИВИ РАН, 2005. — С. 63—88.
* ''Репина Л. П.'' «Новая историческая наука» и социальная история. М., 1998.
* ''Тюленев В. М.'' [http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/handle/123456789/1534 Возникновение и развитие латинской христианской историографии в IV — начале V вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200730141000/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/handle/123456789/1534 |date=2020-07-30 }}: Авт. дисс… д.и.н. СПб., 2004.
* ''Шапиро А. Л.'' Историография с древнейших времен по XVIII в. Л., 1982.

== Һылтанмалар ==

* {{ВТ-ЭСБЕ|Историография|[[Ловягин, Александр Михайлович|Ловягин А. М.]]}}(рус.)
* Историография //&amp;#x20;Большая советская энциклопедия : &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;[в 30 т.]&lt;/span&gt; / гл. ред. &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt; А. М. Прохоров&lt;/span&gt;. — 3-е изд. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Советская энциклопедия, 1969—1978.
[[Категория:Тарихнамә]]</text>
      <sha1>bkd0utgjjov88ikewlecz2l4yk989og</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фрэнсис Дрейк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144810</id>
    <revision>
      <id>1300588</id>
      <parentid>1234652</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T10:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19167" sha1="cpkhh2ir2oqg1bs2c2s23dlot7lfxdq" xml:space="preserve">{{Ук}}
Сэр '''Фрэнсис Дрейк'''&lt;ref&gt;В испанских колониях был известен, как ''Эль Драк'', «''Драко''н» (''El Draque'', «Drac», «Drak»). Его имя на латыни было ''Franciscus Draco'' (''Франциско Дракон''). В английском языке Drake («селезень») — устаревшая форма слова «дракон».&lt;/ref&gt; ([[Инглиз теле|ингл.]]  Francis Drake; яҡынса 1540 йылдар — 28 ғинуар 1596 йыл) — инглиз диңгеҙсеһе, корсар, вице-адмирал (1588). Ер шары буйлап сәйәхәт иткән беренсе инглиз кешеһе (1577—1580 йй.). Гравелин һуғышында испан флотын тар-мар итеүҙә әүҙем ҡатнашыусы (Еңелмәҫ Армада) (1588): Дрейктың оҫта эш итеүе арҡаһында инглиздәр дошмандың ҡеүәтле ут көстәренән өҫтөнлөк алыуға ирешә.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм үҫмер йылдары ===
Фрэнсис Дрейк Йелвертонда Баклэнд-Эбби усадьбаһының хужаһы була, әммә Девон графлығында Тавистондан алыҫ түгел фермер, аҙаҡ рухани Эдмунд Дрейк ғаиләһендә Кроундейлда тыуған. Дрейктар ғаиләһендә барлығы ун ике бала була, Фрэнсис өлкәне була. 1549 йылда Дрейктар ғаиләһе Кентҡа күсеп килә. 12 йәшендә сауҙа карабында (барка) юнга булып китә. Судно хужаһына, үҙенең алыҫ туғанына, ул ныҡ оҡшай, теге үҙенең үлеменән һуң карапты Дрейкҡа васыятнамә итеп ҡалдыра, һәм Дрейк 18 йәшендә тулы хоҡуҡлы капитан була.

=== Оло тормошо ===
1567 йылда үҙенең туғаны Джон Хокинстың ҡолдар менән һатыу итеү карабында етәкселек итеп, [[Гвинея]] һәм Вест-Һиндостанға йөҙөп китә, Был экспедиция барышында, мексика ҡәлғәһе Сан-Хуан-Улуа янында инглиздәрҙең карабы испандарҙың һөжүменә дусар була, һәм караптарҙың күп өлөшө һыуға батырыла. Ике карап ҡына иҫән ҡала— Хокинстыҡы һәм Фрэнсистыҡы. Инглиздәр испан короленән юғалған караптары өсөн түләүҙе талап итә. Король, әлбиттә, баш тарта. Шул саҡ Дрейк Испания короленән нимә мөмкин, бөтәһен дә аласағы тураһында иғлан итә. 

1572 йылда Вест-Һиндостандағы испан биләмәләренә үҙ экспедицияһына сығып китә, Панама муйынындағы Номбре-де-Дьюс ҡалаһын баҫып ала, аҙаҡ — Картахена гаванендәге бер нисә карапты эләктерә. Был рейд барышында Дрейк Панама муйынында Панаманан Номбре-де-Дьосҡа йүнәлгән испан «Көмөш каруанын» (30 тоннаға яҡын көмөш) ҡулға төшөрә. 1573 йылдың 9 авгусында Дрейк Плимутҡа бай һәм бөтә Англияға билдәле капитан булып ҡайта. 

1577 йылдың 15 ноябрендә Дрейк королева Елизавета тарафынан Американың Тымыҡ океан яры буйына экспедицияға ебәрелә. Сәйәхәттең рәсми маҡсаты яңы ерҙәрҙе, башлыса, [[Австралия]]ны асыу була. Ысынында иһә Дрейк мөмкин тиклем күберәк испан алтынын талап йыйып, был йөк менән Англияға ҡайтырға тейеш була. Фрэнсис дүрт ҙур һәм ике бәләкәй ярҙамсы караптарҙан торған флотилия менән етәкселек итә. Магеллан боғаҙын үткәс, Дрейк Утлы Ерҙән көньяҡҡа шторм менән алып ташлана, шул уҡ ваҡытта уның Көньяҡ континент өлөшө түгеллеге асыҡлана. [[Антарктида]] менән [[Утлы Ер]] боғаҙы һуңынан уның исеме менән атала. 

Флагман «Пеликан» — бөтә караптарҙан берәүһе генә — Тымыҡ океанға үтеп инә, ул «Алтын лань» тип үҙгәртелә. Дрейк Көньяҡ Американың Тымыҡ океан яры буйлап испан порттарына, шул иҫәптән Вальпараисоға һөжүм итеп, төньяҡҡа үтә, ә аҙаҡ испан колонияларынан төньяҡтараҡ яр буйын, яҡынса хәҙерге Ванкуверға тиклем өйрәнә. 1579 йылдың 17 июнендә Дрейк, фаразлауҙарынса, [[Сан-Франциско]] районына (башҡа фараз буйынса, хәҙерге Орегон) төшә һәм был ярҙы инглиз биләмәһе («Яңы Альбион») тип иғлан итә.

Аҙыҡ-түлекте тулыландырып һәм ремонттан һуң, Дрейк Тымыҡ океанды киҫеп үтә һәм Молукк утрауҙарына сыға. Африканы көньяҡтан урап үтеп, Дрейк 1580 йылдың 26 сентябрендә Англияға әйләнеп ҡайта, үҙе менән бәрәңге бүлбеләре һәм инглиз короллегенең йыллыҡ килеменән ике тапҡырға артыҡ 600 000 фунт стерлингҡа торошло хазиналар алып ҡайта. Дрейкты милли герой кеүек ҡаршы алалар, королева уға рыцарь дәрәжәһе бирә. Сираттағы Вест-Һиндостанға экспедиция ваҡытында Дрейк испан гавандәре Виго, Санто-Доминго (Гаити утрауында), Картахена (Яңы Гранада) һәм Сан -Аугустинды (Флорида) ҡыйрата. 1587 йылда испан порты Кадисҡа тәүәккәл һөжүме менән дан ала.

1588 йылда ул испан Еңелмәҫ Армадаһын еңгән инглиз адмиралдарының береһе була. Бынан һуң Дрейк Елизаветаға испанлылар тарафынан Кратунан ҡыуылған Антониоға португал тәхетен ҡайтарып бирергә тәҡдим итә. Дрейк етәкләгән инглиз Армадаһы [[Лиссабон]]ды баҫып алырға ниәтләнә, әммә һөҙөмтәлә инглиздәрҙең ҡамау орудиелары юҡлыҡҡа һылтанып, был ниәтенән баш тарта . Дөйөм алғанда был кампания, 1595—1596 йылдарҙа Джон Хокинс менән Вест-Һиндостанға барған Дрейктың һуңғы экспедицияһы кеүек, уңышһыҙ тамамлана. 1596 йылдың 28 ғинуарында Пуэрто-Бельонан алыҫ түгел ерҙә (Панамала хәҙерге Портобело) [[дизентерия]]нан вафат була. Ҡурғаш табутта океанда ерләнә&lt;ref&gt;&lt;span lang=&quot;English&quot;&gt;[http://www.thepirateking.com/bios/drake_francis.htm Sir Francis Drake] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170719054100/http://www.thepirateking.com/bios/drake_francis.htm |date=2017-07-19 }}&lt;/span&gt; (англ.). ''thepirateking.com''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span lang=&quot;English&quot;&gt;[https://www.loc.gov/rr/rarebook/catalog/drake/drake-home.html Kraus, Hans. ''Sir Francis Drake: A Pictorial Biography'', 1970]&lt;/span&gt; (англ.).  Loc.gov (13 October 2005).&lt;/ref&gt;

Ике тапҡыр өйләнгән — 1569 һәм 1585 йылда (1581 йылда беренсе ҡатыны вафат булған.). Уның балалары булмай, бөтә мөлкәте уның ир туғанына күсә.

== Һуғыш алып барыуы ==
Фрэнсис Дрейк диңгеҙ һуғышы барышын үҙгәртә. Әгәр элек күп һанлы орудиелар менән карап еңһә, Дрейктан һуң өҫтөнлөк караптың тиҙлегенә бирелә. Быны Дрейк үҙенең «Алтын лань» галеонында бер нисә тапҡыр иҫбатлай. Мәҫәлән, книппелдәре арҡаһында Дрейк дошманды хәрәкәтһеҙ ҡалдыра һәм уны баҫып торған сәпкә әйләндерә. Артабан Дрейк ҙур алыштар өсөн брандерҙар ҡуллана башлай. Улар Гравелин алыштарында киң ҡулланыла. 

== Фрэнсис Дрейк хөрмәтенә ==
[[Файл:Replica_of_Drakes_drum.jpg|мини|209x209пкс|Баклэнд-Эббила һаҡланған Дрейк барабаны]]
Фрэнсис Дрейктың исеме [[география]]ла мәңгеләштерелгән: [[Утлы Ер]] һәм [[Антарктида]] араһындағы боғаҙ [[Дрейк боғаҙы]] тип атала. Шулай уҡ Калифорния яры буйҙарында Дрейк ҡултығы бар, унда 1579 йылда ер шары тирәләй йөҙөп сыҡҡанда төшә. 

Немец ҡалаһы Оффенбургта, 1853 йылда рәссам Андре Фридрих юнып эшләгән ташта корсар ҡулында бәрәңге сәскәһе тотоп тора. Постаменттағы яҙыу: «Европала бәрәңгене таратыусы сэр Фрэнсис Дрейкҡа. Донъяның миллионлаған ер эшкәртеүселәре уның үлемһеҙ иҫтәлеген данлай. Был ярлыларға ярҙам, әсе мохтажлыҡты еңеләйтеүсе Хоҙайҙың ҡиммәтле бүләге» тип белдерә. 1939 йылда һәйкәл нацистар тарафынан юҡ ителә.

1971 йылда СССР-ҙың Үҙәк киностудияһында сыҡҡан «Фрэнсис Дрейк» фильм-спектакле (төп ролдә Марков Леонид), Дрейктың Еңелмәҫ Армада менән алышта ҡатнашыуы тураһында һөйләй. 

1973 йылда британия почта маркаһында төшөрөлгән.

Шулай уҡ Фрэнсис Дрейк хөрмәтенә Uncharted видеоуйындар серияһының төп геройы аталған.

== Дрейктың поход тураһында баҫма әҫәрҙәре ==
* 1626 — Drake (Sir Francis) Baronet. Sir Francis Drake revived … by this relation of … a third voyage … set forth by Sir F. D., Baronet (his nephew), etc. London. 1626. 4°.
* 1628 — The World encompassed by Sir F. D., being his next voyage to that to Nombre de Dios. London. 1628. 4°.
* 1854 — (Очередное издание) The World encompassed. By Francis Fletcher. Edited by Wm. Sandys Wright Vaux. Map. (Hakluyt Soc. Pub., No. 17.) London. 1854. 8°.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Баландин Р. К.'' Знаменитые морские разбойники. От викингов до пиратов. — М.: Вече, 2012. — 352 с.
* ''Белоусов Р. С.'' Под чёрным флагом: Исторические очерки. — М.: Олимп; АСТ, 1996. — 432 с.
* ''Блон Жорж.'' Великий час океанов: Атлантический. — М.: Мысль, 1978. — 218 с.
* ''Блон Жорж.'' Великий час океанов: Тихий. — М.: Мысль, 1980. — 208 с.
* ''Герхард Петер.'' Пираты Новой Испании. 1575—1742 гг. — М.: Центрполиграф, 2004. — 240 с.
* ''Глаголева Е. В.'' Повседневная жизнь пиратов и корсаров Атлантики от Фрэнсиса Дрейка до Генри Моргана. — М.: Молодая Гвардия, 2010. — 416 с.: ил.
* ''Губарев В. К.'' Френсис Дрейк. — М.: Молодая Гвардия, 2013. — 374 с.
* ''Констам Энгус.'' Пираты. Всеобщая история от Античности до наших дней. — М.: Эксмо, 2009. — 464 с.: ил.
* ''Копелев Д. Н.'' Золотая эпоха морского разбоя (пираты, флибустьеры, корсары). — М.: Остожье, 1997. — 496 с.
* ''Копелев Д. Н.'' Раздел Океана в XVI―XVIII веках: Истоки и эволюция пиратства. — СПб.: КРИГА, 2013. — 736 с.
* ''Малаховский К. В.'' Кругосветный бег «Золотой лани». — М.: Наука, 1980. — 168 с. (о Френсисе Дрейке).
* ''Малаховский К. В.'' Пять капитанов. — М.: Наука, 1986. — 428 с. (о Френсисе Дрейке, Уолтере Рэли, Педро Фернандесе де Киросе, Уильяме Дампире, Мэтью Флиндерсе).
* ''Маховский Яцек.'' История морского пиратства. — М.: Наука, 1972. — 288 с.
* ''Медведев И. А.'' Рыцари моря. — М.: Вече, 2012. — 320 с.
* ''Можейко И. В.'' Пираты, корсары, рейдеры: Очерки истории пиратства в Индийском океане и Южных морях в XV—XX вв. 3-е изд. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1991. — 348 с.
* ''Нойкирхен Хайнц.'' Пираты: Морской разбой на всех морях. — М.: Прогресс, 1980. — 352 с.
* ''Перье Николя.'' Пираты. Всемирная энциклопедия. — М.: Гелеос, 2008. — 256 с.: ил.
* ''Рябцев Г. И.'' Пираты и разбойники. Флибустьеры, корсары, каперы и буканьеры. — Минск: Литература, 1996. — 608 с.
* ''Рогожинский Жан.'' Энциклопедия пиратов. — М.: Вече, 1998. — 679 с.
* ''Узин С. В.'' Капитан «Золотой лани».— М.: Мысль, 1973. — 176 с.: ил.
* ''Ханке Хельмут.'' Люди, корабли, океаны (6000-летняя авантюра мореплавания). — Л.: Судостроение, 1976. — 432 с.
* ''Ципоруха М. И.'' Под чёрным флагом. Хроники пиратства и корсарства. — М.: НЦ ЭНАС, 2009. — 384 с.
* ''Чумаков С.'' История пиратства от античности до наших дней. — М.: Издательский Дом «Техника — молодежи», 2001. — 144 с.: ил.

== Һылтанмалар ==
* [http://bigenc.ru/text/2631708 Дрейк]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Динамика атмосферы — Железнодорожный узел. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Большая российская энциклопедия, 2007. — С. 349. — (Большая российская энциклопедия : &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;[в 35 т.]&lt;/span&gt; / гл. ред. &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Ю. С. Осипов&lt;/span&gt; ; 2004—2017, т. 9). — ISBN 978-5-85270-339-2.
* [http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/56225/ Фрэнсис Дрейк: вокруг света под пиратским флагом. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»]
* [http://www.privateers.ru/notorious-persons/drake.html Фрэнсис Дрейк на сайте ВЕСЕЛЫЙ РОДЖЕР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319092554/http://www.privateers.ru/notorious-persons/drake.html |date=2009-03-19 }}
* [http://www.privateers.ru/famous-ships/golden-hind.html История флагманского судна Дрейка «Золотая лань» на сайте ВЕСЕЛЫЙ РОДЖЕР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100519064515/http://www.privateers.ru/famous-ships/golden-hind.html |date=2010-05-19 }}
* {{Китап|автор=[[Губарев, Виктор Кимович|Губарев В. К.]]|часть=Удивительные экспедиции Фрэнсиса Дрейка|заглавие=Пираты Карибского моря: Жизнь знаменитых капитанов|место=М.|издательство=Эксмо; Яуза|год=2009|страницы=28—43}}
* ''Губарев В. К.'' Фрэнсис Дрейк. — М&lt;span id=&quot;cxmw0A&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;: Молодая гвардия, 2013.
* {{Китап|автор=Малаховский К. В.|заглавие=Кругосветный бег «Золотой лани»|место=М.|издательство=Наука|год=1980}}
* [http://contrabandist.pirat-seawolf.com/?p=419 Фрэнсис Дрейк на сайте «Контрабандист»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150218144914/http://contrabandist.pirat-seawolf.com/?p=419 |date=2015-02-18 }}
[[Категория:Тымыҡ океан өйрәнеүселәре]]
[[Категория:XVI быуат сәйәхәтселәре]]
[[Категория:Бөйөк Британия сәйәхәтселәре]]
[[Категория:13 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:27 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Панамала вафат булғандар]]
[[Категория:Донъя тирәләй сәйәхәт итеүселәр]]
[[Категория:Диңгеҙселәр]]</text>
      <sha1>cpkhh2ir2oqg1bs2c2s23dlot7lfxdq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урюпин йорто</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145244</id>
    <revision>
      <id>1300579</id>
      <parentid>1295002</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T07:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6297" sha1="a5vzi2ql18pu81knu3pziz221yy1en3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Урюпин йорто''' ({{Lang-uk|Будинок Урюпіна}}) — [[Харьков]] ҡалаһында бер ҡатлы  бина. Ҡалала  һаҡланып ҡалған иң боронғо торлаҡ бина булып тора&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://discover.net.ua/inspiration/harkov-v-personaliah-isem-zdania-gde-zili-znamenitye-harkovcane Харьков шәхес.: бина эҙләйҙәр, унда йәшәгән билдәле харьковтың] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120221230/https://discover.net.ua/inspiration/harkov-v-personaliah-isem-zdania-gde-zili-znamenitye-harkovcane |date=2018-11-20 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://guide.kharkov.ua/ru/72.html Урам Рымарский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180504071907/http://guide.kharkov.ua/ru/72.html |date=2018-05-04 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://streets-kharkiv.info/dom-4-po-ul-rymarskoi Урамы 4-се йорт буйынса Рымарский]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.  Урындағы әһәмиәткә эйә булған архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы.

Йорт Рымарский, 4. урамында урынлашҡан.

== Тарихы ==
Йорт [[ХVIII  быуат]] аҙағында төҙөлгән. [[1799 йыл]]дан [[1805 йыл]]ға тиклем бинаның хужаһы булып Харьков ҡалаһы башлығы Урюпин Егор торған. Әммә, башҡа мәғлүмәттәр  буйынса, йорт Харьков ҡалаһы башлығына  ҡарамаған&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://kharkovgo.com/places/arhitektura/putanitsa-s-domom-uryupina/ «Буталсыҡ» йорт менән Урюпин]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. XIX быуаттың икенсе яртыһында йәшәгән йортта статский советник Кульчицкий йәшәгән. 1902 йылдан, иренең вафатынан һуң, бинаға Е.В.Кульчицкая хужа була. [[1913 йыл]]да йортто коллеж сәркәтибе  М. Н. Починков,  ә [[1916 йыл]]да — хоҡуҡ кандидаты Матеуш  Маркович Морухович  һатып ала. [[1918 йыл]]дың 15 февралендә йорт Беренсе рәсәй страховкалау йәмғиәтенә күсә&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.otkudarodom.ua/ru/egor-uryupin-paramonov Егор Урюпин (А. Парамонов)]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

[[1998 йыл]]да бина Харьков производство оҫтаханаһына тапшырыла&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1058-98-%D0%BF?lang=ru 10.07.1998 тураһында тапшырыу булды майне нерухомое № 1058]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.  2000 йылдар башында бинаның аҫҡы өлөшө керамик плиткалар менән ҡаплана, тәҙрә киңәйтелә, шулай уҡ йорттоң тышҡы яғын бик күп рекламалар ҡаплай&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://timeua.info/050511/39484.html Архитектура «кеше» губерна ҡалаһы]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://docplayer.ru/28218341-G-k-lukomskiy-s-t-a-r-i-n-n-y-e-u-s-a-d--b-y-h-arkovskoy-g-ubernii-2-e-dopolnennoe-pereizdanie.html К. г. ЛУКОМСКИЙ харьков губерналарынан БОРОНҒО УСАДЬБАҺЫ. 2 тулыландырып нәшерләргә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120221135/http://docplayer.ru/28218341-G-k-lukomskiy-s-t-a-r-i-n-n-y-e-u-s-a-d--b-y-h-arkovskoy-g-ubernii-2-e-dopolnennoe-pereizdanie.html |date=2018-11-20 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

[[2004 йыл]]дың 20 авгусында Харьков ҡалаһының  350-йыллыҡ байрамы ваҡытында йорттоң фасадына Урюпин Егор хөрмәтенә мемориаль таҡта  ҡуйыла&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://www.shukach.com/ru/node/40861 Г. ер башы харьков ҡалаһында йорт урюпин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519154326/https://www.shukach.com/ru/node/40861 |date=2022-05-19 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://web.archive.org/web/20171030140529/http://region.library.kharkov.ua/lib_druk.php?id=167 Святкування тураһында 350-річчя Харков]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. Таҡтаның скульпторы В. С. Кочмар була. 

[[2018 йыл]]дың 31 майында Харьков ҡала Советы бинаның фасадына украин философы Григорий Сковорода  хөрмәтенә иҫтәлекле  мемориаль таҡтаташ ҡуйырға ҡарар ҡабул итә&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://www.segodnya.ua/regions/kharkov/v-harkove-povesyat-memorialnye-doski-sovetskim-generalam-i-skovorode-1143182.html Совет генерал мемориаль таҡта һәм Харьков Сковорода аҫып.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120221157/https://www.segodnya.ua/regions/kharkov/v-harkove-povesyat-memorialnye-doski-sovetskim-generalam-i-skovorode-1143182.html |date=2018-11-20 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* Лейбфрейд, Александр Юрьевич. ПАМЯТНИК старины: [О доме Е. Е. Урюпина на Рымарской, 4] // Торг. газ. — 1997. — 7-14 авг. — С.25, 2 фот. — (Первая столица).

== Һылтанмалар ==

* [http://wikimapia.org/14530067/ru/Рымарская-ул-4 Страница на сайте ''wikimapia.org'']
* [https://2day.kh.ua/progulki-po-gorodu-s-andreem-paramonovym-skaz-o-zateryannom-dome-gorodskogo-golovy-egora-uryupina/ Прогулки по городу с Андреем Парамоновым. Сказ о затерянном доме городского головы Егора Урюпина]
* [https://www.youtube.com/watch?v=e6su_Edzywg Самые интересные здания Харькова: Усадьба Урюпина]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>a5vzi2ql18pu81knu3pziz221yy1en3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урыҫ зыяраты (Ницца)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146279</id>
    <revision>
      <id>1300578</id>
      <parentid>1104482</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T06:58:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12850" sha1="q3kmex9099qb9czmyc1lguumtydqdsp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кокад урыҫ зыяраты'''  (франц.&lt;span lang=&quot;fr&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Russe de Caucade Cimetière&lt;/span&gt;,  '''Ниццала''' '''урыҫ зыяраты''', франц.&lt;span lang=&quot;fr&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Russe de Cimetière Nice&lt;/span&gt;,  '''Николаев зыяраты''') — Ниццаның көнбайыш ситендәге урыҫ православие зыяраты, [[1867 йыл]]да асылған.

== Тарихы ==
[[Файл:Cimetère_russe_nice.JPG|мини|Кокад урыҫ зыяраты күренеше]]
[[Файл:Plaque_cimetière_russe_nice.JPG|мини|Кокад зыярат территорияһына ингән ерҙә яҙыу]]
[[1866 йыл]]да [[Рәсәй]] консуллығы һәм Петербург Изге Синодына буйһонған Ниццалағы рус ғибәҙәтханаһы Ницца ситендә Кокад кварталында ер һатып ала.   Бында башҡа урында ерләнгән ватандаштарҙың мәйеттәре күсереп ерләнә. Башта урыҫтарҙы ҡала Шато зыяратында, ә ярлыларҙы дөйөм ҡәберҙә ерләгәндәр.  [[1867 йыл]]да зыярат император  [[Александр II]] теләге менән асыла һәм Ниццала [[1865 йыл]]да вафат булған тәхет вариҫы Николай Александрович иҫтәлегенә   «Николаев» тип атала. Хәйер, әлегә тиклем зыярат ҡалҡыулығын Ницца халҡы  «Батери рюс» (рус батареяһы) тип атай, боронғо  легенда буйынса, йәнәһе был ерҙәр Рәсәй  тарафынан ҡәбер ташы өсөн түгел, ә пушкалар урынлаштырыу өсөн һатып алынған. Шуға хас,  оҡшаш хәрби нығытмалар, ҡар ишелмәһенә ҡаршы ҡоролмалар ҡалҡыулыҡтар түбәһендә туранан-тура  зыярат артында әле лә һаҡлана.

Зыярат үҙәгендә   святитель Николай Чудотворец, күк ҡурсалаусыһы тәхет вариҫы Николай Александрович  хөрмәтенә сиркәү төҙөлгән. Аҡсаның  яртыһын  графиня Толстая (ҡыҙ фамилияһы. Хилкова) Ниццала вафат булған Александр Толстой иҫтәлегенә бүлә. Сиркәү өсөн иконостасты [[1911 йыл]]да Ниццала бай Вальроз виллаһы хужаһы Павел фон Дервиз иғәнә итә. [[1920 йыл]]дарҙа сиркәүҙе киңәйтәләр, ә эстә Ниццала 1921 һәм [[1954 йыл]]дар араһында вафат булған рус император армияһының  офицерҙары исемлеге менән мәрмәр таҡта ҡуйыла.

Ниццала Изге Николай соборының барлыҡҡа килеү мәленән (1912) алып зыярат уға беркетелә.  [[2014 йыл]]да Рәсәй дәүләте зыярат менән идара итеүгә үҙ хоҡуҡтарын раҫламай, зыярат Ниццала рус ҡорамы  — Изге Николай соборының һәм Николо-Александровский сиркәүенең (Константинополь патриархаты) мәхәллә ҡәберлеге була. [[2017 йыл]] аҙағына тиклем [[Рәсәй Федерацияһы]] вәкилдәре зыярат менән идара итеү мәсьәләһе буйынса өс тапҡыр суд тыңлауҙарына килмәй. Зыярат менән Николо-Александрский сиркәүенең мәхәллә старостаһы Алексей Львович Оболенский идара итә.

Зыяратта 3000 ашыу рәсәй  подданныйҙары һәм  рус эмигранттары  ерләнгән.

Кесаҙна,  шәмбелә 9 сәғәттән 12.00 тиклем һәм йома,  йәкшәмбелә 14 сәғәттән 17-гә тиклем асыҡ.

«Caucade» туҡталышына тиклем № 8, A, V, N4, W  автобустары йөрөй.

Адресы: Avenue Sainte- Marguerite, 78

== Билдәле исемдәре ==
''Шулай уҡ ҡарағыҙ:'' {{C|Похороненные на Русском кладбище Кокад (Ницца)}}
[[Файл:Nikolai_Yudenich_grave.JPG|мини|Генерал Юденичтың ҡәбер ташы]]

* Адамович  Георгий Викторович (1894—1972) — урыҫ шағиры һәм тәнҡитсеһе
* Алданов  Марк Александрович (1886–1957) -- урыҫ яҙыусыһы
* Барк  Петр Львович (1869—1937) — [[Рәсәй империяһы]]&lt;nowiki/&gt;ның һуңғы финанс министры 
* Берхман  Георгий Эдуардович (1854—1929) — рәсәй армияһы генералы, Аҡтар хәрәкәтендә ҡатнашыусы
* Бехтеев  Сергей Сергеевич (1879—1954) — урыҫ шағиры-монархист
* Бобринский  Алексей Александрович (1852—1927) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре
* Воеводский Степан Аркадьевич (1859—1937) — диңгеҙ министры, Дәүләт Советы ағзаһы
* Волжин Александр Николаевич (1860—1933) — Изге Синодтың обер-прокуроры
* Волконский  Владимир Михайлович (1868—1953) — урыҫ йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәре, Тамбов Дәүләт думаһы ағзаһы
* Воронов Сергей Абрамович (1866—1951) — хирург
* Гартман  Борис Егорович (1878—1950) — генерал-майор
* Голенищев  Владимир Семенович (1856—1947) — ғалим-египтолог,  Мәскәүҙә  Александр III музейына нигеҙ һалыусыларҙың береһе  
* Сербская Елена Петровна (1884—1962) — серб короле  Карагеоргиевич  Петр I ҡыҙы,  император нәҫеленән кенәз Романов Иоанн Константиновичтың ҡатыны
* Жемчужников  Владимир Михайлович (1830-1884) — урыҫ шағиры һәм дәүләт эшмәкәре, Козьма Прутковҡа нигеҙ һалыусыларҙың береһе
* Книппер-Рабенек, Элла Ивановна (1880—1944) — бейеүсе
* Кочубей Елизавета Васильевна (1821—1897) — княгиня, бер нисә романс  авторы
* Лазаревский  Владимир Александрович (1897—1953) — журналист
* Малявин  Филипп Андреевич (1869—1940) — рәссам
* Меллер-Закомельский  Александр Николаевич (1844—1928) — барон, инфантериянан генералы, Дәүләт Советы ағзаһы
* Недошивин  Александр Михайлович (1868—1943) — православие руханийы, [[Эсперантсы|эсперантист]]
* Носик  Борис Михайлович (1931—2015) — журналист һәм яҙыусы
* Раевский  Александр Николаевич (1795—1868) — полковник
* Ренник, Андрей Митрофанович (1882—1957) — рус яҙыусыһы
* Рокасовский  Платон Иванович (1800—1869) — барон, Финляндия генерал-губернаторы
* Романов  Ростислав Александрович (1902—1978) — кенәз
* Романова  Марина Петровна (1892—1981) — кенәз ҡыҙы
* Сабанеев  Леонид Леонидович (1881—1968) — музыка белгесе, композитор
* Сазонов Сергей Дмитриевич (1860—1927) — дәүләт эшмәкәре, Рәсәй империяһының сит ил эштәре министры 1910—1916 йй.
* Свечин Михаил Андреевич (1876—1969) — генерал,   [[рус-япон һуғышы]] геройы, Аҡтар хәрәкәтендә ҡатнаша
* Смирнов Владимир Петрович (1875—1934) — эшҡыуар
* Сибиряков  Александр Михайлович (1849—1933) —  Себерҙе тикшереүсе, меценат
* Стремоухов  Петр Петрович (1865—1951) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре
* Трухачев Сергей Михайлович (1879—1942) — Рус император армияһы офицеры  Рус армияһы генералы, походҡа беренсе сығыусы
* Черячукин  Александр Васильевич (1872—1944) — рус армияһы генералы
* Шервашидзе  Александр Константинович (1867—1968) — кенәз, рәссам
* Щербачев  Дмитрий Григорьевич (1857—1932) — Рус император армияһы  инфантерияһынан генерал, Аҡтар хәрәкәте эшмәкәре
* Юденич  Николай Николаевич (1862—1933) — Рус император армияһы  инфантерияһынан генерал, Аҡтар хәрәкәте эшмәкәре 
* Юрьевская  Екатерина,   княгиня (Долгорукая) (1847—1922) — император [[Александр II]] морганатик ҡатыны

Мәрмәр  ҡәбер ташында билдәле тарихи фамилилялар  — кенәз Гагариндарҙың, Оболенскийҙарҙың, [[Церетели]], Волконскийҙарҙың фамилилялары бар.

== Әҙәбиәт ==

* Лазурный берег // Историко-художественный путеводитель. — Монако, 2000.
* ''Карамышев О. М.'' Захоронения 2001—2012 годов на Русском кладбище Кокад.
* ''Грезин И. И.'' Русское кладбище Кокад в Ницце = Cimetière russe de Caucade à Nice. — М.: Старая Басманная, 2012. — 757 с. — (Российский некрополь; вып. 20). &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-904043-65-0&lt;/nowiki&gt;

== См. шулай уҡ ==

* Зыярат Сент-Женевьев-де-Буа (Париж)
* Урыҫ зыяраты «боронғо һарай» (Ментон)
* Зыярат Гран-Жас (Канны)
* Онуфриевка зыярат (Прага)

== Һылтанмалар ==

* [http://www.ruvek.ru/diaspora-publication-Nicca.html Блаженны изгнанные…]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}
* [http://www.elisanet.fi/lahnaja/Caucade/Caucade.html Сайт о кладбище]
* [http://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=16792#ixzz2zKYQyUNE Русское кладбище Кокад: фото, описание]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://oldbasman.ru/magazin-2/product/rezin-i-i-russkoe-kladbische-kokad-v-nicce Полное описание всех могил кладбища]
* [http://oldbasman.ru/magazin-2/product/karamyshev-o-m-zahoroneniya-2001-2012-godov-na-russkom-kladbische-kokad Список захоронений 2001—2012 годов]
* [http://palomnikfr.com/tag/кладбище-кокад/ Димитриевская родительская суббота в Ницце]
* [http://lazurnyibereg.ru/post_1383731534.html Русское кладбище на Кокад, Ницца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190202035144/http://lazurnyibereg.ru/post_1383731534.html |date=2019-02-02 }}
* И. Грезин. Русское кладбище Кокад в Ницце.

[[Категория:Алфавит буйынса зыяраттар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>q3kmex9099qb9czmyc1lguumtydqdsp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төп халыҡтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148022</id>
    <revision>
      <id>1300575</id>
      <parentid>1278785</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T04:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29916" sha1="izsv0a1corifp28bx4p50qwxs9cqfil" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Aili_Keskitalo_1.jpg|мини| [[Европа|Европалағы төп саами халыҡ вәкиле]] — Кескитало Айли, 2005—2007 йылдарҙа Норвегия Саам парламенты президенты.]]
[[Файл:Kutia_kondh_inde_02_05b.jpg|мини|[[Һиндостан|Һиндостандағы]] кхонд төп халыҡ вәкиле.]]
[[Файл:Ati_woman_2b.jpg|мини| [[Филиппин|Филиппиндағы]] аэта (ати) төп халыҡ вәкиле. Панай утрауы.]]
[[Файл:Benito_Juarez_Presidente.jpg|мини|Бенито Хуарес — Мексиканың төп халыҡ вәкилдәренән (сапотека) беренсе президенты. ]]
[[Файл:AinuManStilflied.JPG|мини|Айн төп халыҡ вәкиле, яҡынса 1880 йыл.]]
'''Төп халыҡтар''' — башҡа ерҙәрҙән күсенеүселәр килгәнгә тиклем үҙ ерҙәрендә көн күргән халыҡтар&lt;ref name=&quot;ЭСЭП&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=qJwQDAAAQBAJ&amp;pg=PA358&amp;dq=«Коренные+народы» Коренные народы] // [[Большая юридическая энциклопедия]]. — Книжный мир, 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Любкер&quot;&gt;{{Публикация|книга|автор=Любкер Фридрих|заглавие=Иллюстрированный словарь античности|ответственный=И. Пименова|место=М.|издательство=Эксмо|год=2005|страниц=1344|часть=Аборигены|часть ссылка=http://simposium.ru/ru/node/1219}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{ВТ-БСЭ1|Аборигены}}&lt;/ref&gt;.

== Терминологияһы ==
Халыҡ-ара ҡануниәтендә ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында дөйөм ҡабул ителгән төшөнсә аңлатмалары юҡ: улар төрлө раса, мәҙәниәт, тел төркөмдәре, диндәр вәкилдәре һәм бөтә кеше йәшәгән континенттарҙа йәшәйҙәр; улар социаль, иҡтисади һәм мәҙәни үҫештең төрлө этаптарында торалар. Ошо арҡала уларҙың төрлө ихтыяждары, ҡыҙыҡһыныуҙары, ынтылыштары һәм талаптары барлыҡҡа килә. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] (БМО) төп халыҡтарҙы дискриминациялау проблемаһы буйынса БМО-ның подкомиссияһына дискриминацияны булдырмау һәм аҙсылыҡтарҙы яҡлау өсөн Махсус докладсыһы исеменән Хосе Мартинес Кобо түбәндәге эш билдәләмәһен килтерә{{sfn|Ананидзе Ф. Р. Некоторые проблемы определения понятия «коренной народ»|2006|с=}}:

{{цитата|«...төп халыҡтар бөтөн илдең йәки илдең бер өлөшөнөң хәҙерге территорияһында донъяның башҡа өлөштәренән башҡа мәҙәниәтле һәм этник сығышлы кешеләр килгәнгә, уларҙы үҙҙәренә буйһондорғанға һәм баҫып алыу, колониялаштырыу һәм башҡа саралар һөҙөмтәһендә уларҙы ирекһеҙ һәм колония хәленә еткергәнгә тиклем йәшәгән халыҡтар нәҫеленән тора; хәҙерге ваҡытта был халыҡтар башлыса өҫтөнлөк алған башҡа халыҡ ҡатламдарының  милли, социаль һәм мәҙәни үҙенсәлектәренә нигеҙләнгән дәүләт структураһы ҡарамағындағы ил институттарына ҡарағанда үҙенә башҡа ғөрөф-ғәҙәттәре һәм социаль, иҡтисади һәм мәҙәни традицияларына ярашлы йәшәйҙәр»{{sfn|Ананидзе Ф. Р. Некоторые проблемы определения понятия «коренной народ»|2006|с=}}}}

Төп халыҡтар Ер шарының бөтә өлөштәрендә йәшәй: мәҫәлән, [[эвенктар]] — Алыҫ Көнсығышта, эскимостар һәм алеуттар — [[Төньяҡ Америка]] Приполярьеһында һәм Алыҫ көнсығышта, саамдар — [[Скандинавия]]ла һәм Кольский ярымутрауында, маориҙар — [[Яңы Зеландия]]ла, [[индеецтар]] — [[Америка]]ла һәм башҡалар. Уларҙың яҡынса һаны 300 миллион кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;ЭСЭП&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;СНС&quot;/&gt;.

«Төп халыҡтар» ([[Английский язык|ингл.]] &lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;indigenous peoples&lt;/span&gt;) термины халыҡ-ара-хоҡуҡи лексиконына инә&lt;ref name=&quot;ЭСЭП&quot; /&gt; һәм [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның&lt;ref name=&quot;РГАО61-295&quot; /&gt; һәм башҡа халыҡ-ара ойошмаларҙың төрлө документтарында ҡулланыла. Рәсәй Федерацияһы ҡануниәтендә «аҙ һанлы төп халыҡтар» һәм «аҙ һанлы халыҡтар» терминдары ҡулланыла. «'''аборигендар'''»&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;, «'''автохтондар'''»&lt;ref&gt;{{ВТ-БСЭ1|Автохроны}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Автохтоны, в этнографии}}&lt;/ref&gt;, «'''туземецтар'''», «'''аҫаба халыҡ'''» семантик яҡтан «төп халыҡтар» терминына яҡындар, әммә юридик документтарҙа ҡулланылмай.

== Тарихы ==
XV быуатта башланып ХХ быуатҡа тиклем барған донъя колониялаштырыуы (илде баҫып алып, үҙ файҙаһына әйләндереү) барышында төп халыҡтарҙың күпселеге, айырыуса планетаның аҙ һанлы халыҡтары, юғалыу хәүефе аҫтында ҡала. БМО-ның генераль Ассамблеяһының 2007 йылдың 13 сентябрендәге 61/295 резолюцияһында төп халыҡтар «колониялаштырыу һәм үҙ ерҙәренән, территорияларынан һәм ресурстарынан мәхрүм итеү һөҙөмтәһендә тарихи ғәҙелһеҙлектәр ҡорбандары булдылар», тип яҙыла&lt;ref name=&quot;РГАО61-295&quot; /&gt;.

Хатта төп халыҡтарҙың физик яҡтан юғалыуы тураһында һүҙ бармаған саҡта ла, уларҙың автохтон телдәре күпселектә бик мөһим үҙгәртеүҙәргә һәм хатта бөтөнләй бөтөү ҡурҡынысына дусар ителә — үҙенән-үҙе барлыҡҡа килгән ассимиляциянан тыш, шулай уҡ төп халыҡтар территориялары эләккән илдәрҙәге дәүләт телдәре булған донъя телдәре яғынан аңлы лингвоцид формаһында ла. Был хәл әлеге ваҡытҡа тиклем дауам итә, сөнки титуллы милләттәр баҫымы һәм стихиялы [[глобалләшеү]] арҡаһында автохтон мәҙәниәттәргә, уларҙың телдәренә ҡурҡыныс янай.

Төп халыҡтарҙың халыҡ-ара хоҡуҡтарын таныу [[1957 йыл|1957 йылда,]] 107-се һанлы «Төп һәм башҡа ҡәбилә һәм яртылаш ҡәбилә йәшәү рәүешен алып барған халыҡтарҙың яҡлауы һәм интеграцияһы тураһында»ғы Халыҡ-ара хеҙмәтте ойоштороу Конвенцияһы (МОТ) ҡабул ителгәндән һуң башлана&lt;ref name=&quot;ЭСЭП&quot; /&gt;.

Төрлө төбәктәрҙең төп халыҡтары бер-береһенән мәҙәниәте, тарихы һәм социаль-иҡтисадитормош шарттары менән ныҡ айырылһа ла, уларҙы берләштергән нәмә лә бик күп. Ошондай уртаҡ һыҙаттарҙың береһе — төп халыҡтарҙың һәм йәшәү урындарында тирә-яҡ мөхитенең һыйышып йәшәүе, әлеге халыҡтарҙың кеше һәм тәбиғәт араһындағы мөнәсәбәттәргә ҡағылышы булған әхләҡи-этик ҡағиҙәләр байлығы, йәғни юғары тәбиғи экологик мәҙәнилек. Бынан тыш, төп халыҡтарының күпселеге өсөн колониялаштырыу һәм дәүләт яғынан иҙелеү, сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни хоҡуҡһыҙлыҡ шарттарында йәшәү тәжрибәһенең уртаҡлығы бар&lt;ref&gt;{{cite web|author=Marten P.|title=On the other side of the Arctic («На другой стороне Арктики»)|description=Интервью с [[Куокканен, Рауна|Рауной Куокканен]]|url=http://finland.fi/Public/default.aspx?contentid=160148&amp;nodeid{{=}}41800&amp;culture{{=}}en-US|publisher=Министерство иностранных дел Финляндии|year=2009|accessdate=2015-08-17|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6aqpm65fL?url=http://finland.fi/Public/default.aspx?contentid=160148|archivedate=2015-08-17}}&lt;/ref&gt;.

== Һуңғы йылдарҙа төп халыҡтар һәм уларҙың хоҡуҡтары ==
Элек төп халыҡтарҙың хоҡуҡтары өсөн башлыса экологик ойошмалар сығыш яһайҙар. 1970 йылдарҙың уртаһынан төп халыҡтар милли һәм халыҡ-ара кимәлдәрҙә үҙҙәренең хоҡуҡтарын үҙ аллы яҡлай башлайҙар.

[[1994 йыл]]да [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы]] Халыҡ-ара донъя аҫаба халыҡтар көнөн иғлан итә.

Хәҙерге ваҡытта аҫаба халыҡтар вәкилдәре [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының]] һәм башҡа халыҡ-ара органдары эшендә, мәҫәлән, [[Арктика кәңәшмәһе]]ндә, даими ҡатнашалар.

2012 йылдың 26-29 мартында Кеутукейнда (Финнмарк) Саам юғары мәктәп бинаһында Төп халыҡтар тележурналистары халыҡ-ара конференцияһы үтә. Уның сиктәрендә төп халыҡтар телдәрендә эш алып барған редакциялар журналистары өсөн семинарҙар һәм мастер-кластар уҙғарыла. Конференцияла туғыҙ ил делегаттары ҡатнаша, шул иҫәптән, [[Канада]], [[Финляндия]], [[Швеция]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]&lt;ref&gt;[http://www.mngz.ru/tyumen-region/society/120808-yamalskie-jurnalisti-uchastvuyut-v-mejdunarodnoy-konferencii-jurnalistiki-korennih-narodov.html Ямальские журналисты участвуют в международной конференции журналистики коренных народов] // Информационное агентство МАНГАЗЕЯ. — 27 марта 2012.{{V|28|3|2012}}&lt;/ref&gt;.

== Рәсәйҙәге төп халыҡтар ==
[[Рәсәй Федерацияһы]]нда — Рәсәйҙә Хөкүмәт норматив акттары буйынса 47 [[Рәсәйҙең аҙ һанлы ерле халыҡтары исемлеге|аҙ һанлы ерле халҡы]] йәшәй&lt;ref&gt;[http://base.garant.ru/181870/#friends#ixzz4BhcFMoau Постановление Правительства РФ от 24 марта 2000 г. N 255 «О Едином перечне коренных малочисленных народов Российской Федерации»] (с изменениями и дополнениями от 30 сентября 2000 г., 13 октября 2008 г., 18 мая, 17 июня, 2 сентября 2010 г., 26 декабря 2011 г., 25 августа 2015 г.)&lt;/ref&gt;, 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәренә ярашлы — 44&lt;ref&gt;[http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_13_01.htm Размещение населения коренных малочисленных народов по территориям преимущественного проживания КМН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060108015659/http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_13_01.htm |date=2006-01-08 }} // «Коренные малочисленные народы Российской Федерации». — Всероссийская перепись населения 2002 года. — Том 13. — [[ФСГС]]. — 24.06.2004&lt;/ref&gt;. Дөйөм һаны — яҡынса 500 мең кеше, йәки ил халҡының 0,3 %. Әлеге халыҡтар араһынан дөйөм һаны 275 кеше булған 35 халыҡ 28 [[Рәсәй Федерацияһы субъекттары|Рәсәй субъектында]] йәшәй һәм ошо төбәктәр халҡының ике процентын ғына тәшкил итә. Шулар араһынан 13 у — аҙ һанлы халыҡтар, йәғни барыһы мең кеше иҫәпләнә. Аҙ һанлы ерле халыҡтар араһында иң эреһе — ненецтар (41 мең кеше), ә иң аҙ һанлыһы — керектар (4 кеше)&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Юкагиры включены в Единый перечень коренных малочисленных народов РФ|author = |url = http://regnum.ru/news/society/1959239.html|work = ИА REGNUM|date = 29 августа 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160216091244/http://regnum.ru/news/society/1959239.html |date=2016-02-16 }}&lt;/ref&gt;.

Рәсәйҙең төп (бәләкәй) халыҡтарын ысын мәғәнәһендә Рәсәйҙең ерле (автохтон) халыҡтарынан  айырырға кәрәк: [[урыҫтар]], [[татарҙар]], [[башҡорттар]], [[сыуаштар]], сахалар, Төньяҡ Кавказдың ерле халыҡтары һәм башҡалар. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй Федерацияһының]] халыҡтың 80 проценты үҙен [[урыҫтар]] тип таный. Илдең яҡынса 10 % хәҙерге Рәсәй территорияһында борондан үҙ ерҙәрендә йәшәгән башҡа ете эре этносҡа тура килә.

== Төп халыҡтарҙың мәҙәни хеҙмәттәшлеге ==
1991 йылдан алып йыл һайын Төньяҡ [[Норвегия]]ла «Ридду Ридду» мәҙәниәтфестивале үткәрелә. Башта был фестиваль саам мәҙәниәте фестивале була, һуңыраҡ «Ридду Ридду» аҫаба халыҡтарының төп халыҡ-ара мультикультура фестиваленә әүерелә&lt;ref&gt;[http://riddu.no/en/riddu-riddu-festival The Riddu Riđđu Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201225800/http://riddu.no/en/riddu-riddu-festival |date=2014-02-01 }} // Официальный сайт фестиваля «Ридду-Ридду».{{ref-en}}{{V|23|1|2014}}&lt;/ref&gt;.

1998 йылдан алып йыл һайын Инари ҡасабаһында (Финляндия, Саам районы) Skábmagovat — аҫаба халыҡтарының халыҡ-ара кинофестивале үткәрелә&lt;ref&gt;[http://skabmagovat.fi/skabmagovat_2014/ Официальный сайт Skábmagovat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190628205455/http://skabmagovat.fi/skabmagovat_2014/ |date=2019-06-28 }}.{{ref-se}}{{ref-fi}}{{ref-en}}{{V|23|1|2014}}&lt;/ref&gt;.

== Аҫаба халыҡтар тарихи исемдәре ==
[[Файл:Расстрел_туземца_англичанами_20_век_журнал_1914_39_сентябрь.jpg|мини|250x250пкс| [[Британия империяһы|Инглиздәр]] туземецты атып үлтерәләр. [[Африка]], 1914]]
Аборигендар (грек. &lt;span lang=&quot;el&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;&quot;&gt;ιθαγενής&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; (туған) → {{Lang-la|Aborigines}} {{Lang-la|ab origine}} — баштан) — [[Боронғо Рим|боронғо римдарҙың]] Лацийҙың тәүтормош ерле халҡының атамаһы, грек автохтондарына тура килә. Ошо уҡ мәғәнәлә «абориген» һүҙе яңы телдәргә күсә. Рим хикәйәттәре буйынса, Апеннин тауҙарында, Реатела (хәҙер Риети), йәшәгән абориген халҡы, Тибр тамағына барып сыға һәм унан сикулдарҙы ҡыҫырыҡлап сығара һәм латиндар тип исемләнә башлай, шуға күрә римляндар ҙа уларҙан сығыуы мөмкин. Яңы фән бындай исемле халыҡ булыуында шик белдерә.

Рәсәйҙә, айырыуса [[XIII быуат|XIII]]—[[XX быуат]] [[казактар]] көньяҡ, Урал һәм Себер киңлектәрен яулап алған саҡта, үҙ-ара һәм дәүләт документтарында (1940 йылға тиклем) «туземец» («теге ер кешеһе») йәки «инородец» (йәғни казактар йәки урыҫтарға ҡарағанда башҡа халыҡ) ҡулланышта була.

XХ быуаттың икенсе яртыһынан һәм әлеге ваҡытҡа тиклем сәйәси яҡтан корректлы «бәләкәй халыҡтар», «төп халыҡтар» һәм «милли аҙсылыҡ» һүҙбәйләнештәре ҡулланыла{{sfn|Куропятник|1999}}.

[[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та сәйәси корректлыҡ күҙлегенән Америка [[индеецтар]]ын «ерле американдар» ({{lang-en|native americans}}) тип атайҙар.

== Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар теле йылы ==
[[2019 йыл]] [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] тарафынан Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар теле йылы&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |url= https://undocs.org/ru/A/RES/71/178 |title= Резолюция, принятая Генеральной Ассамблеей 19 декабря 2016 года |website= ''undocs.org''  |access-date=10 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url= http://undocs.org/ru/E/C.19/2018/8 |title=План действий по проведению в 2019 году Международного года языков коренных народов |website=''undocs.org''  |access-date= 10 October 2018}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Автохтондар]]
* [[Тамырлаштырыу]]
* [[Рәсәй Федерацияһының  Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш ындағы аҙ һанлы төп халыҡтар]]
* [[Милли аҙсылыҡ]]
* [[Милли-территориаль автономия]]
* [[Дағстан аҙ һанлы аҫаба халыҡтары исемлеге]]
* [[Рәсәйҙең аҙ һанлы ерле халыҡтары исемлеге|Рәсәй аҙ һанлы ерле халыҡтар исемлеге]]
* [[Төп халыҡтар биләмәләре]]
* [[Титуллы милләт]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2|refs=
&lt;ref name=&quot;РГАО61-295&quot;&gt;[[#РГАО61-295|Резолюция ГАО 61/295]]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;СНС&quot;&gt;Саамы в Финляндии // Саамское народное собрание. — Кемиярви, Публикация Саамского народного собрания, 1999.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ЭСЭП&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_economic_law/6822/КОРЕННЫЕ Коренные народы] // Энциклопедический словарь экономики и права. — 2005.&lt;/ref&gt;
}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Абашидзе А. Х.'' [http://www.intlaw-rudn.com/files/process/treatybodies/2012textbook-tb Правовой статус меньшинств и коренных народов. Международно-правовой анализ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324025318/http://www.intlaw-rudn.com/files/process/treatybodies/2012textbook-tb |date=2016-03-24 }}. Монография — М: [[Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты|РУДН]], 1997

:* [http://cyberleninka.ru/article/n/98-02-058-abashidze-a-h-ananidze-f-r-pravovoy-statusmenshinstv-i-korennyh-narodov-mezhdunarodno-pravovoy-analiz-ros-un-t-druzhby-narodov-in-t Рецензия на монографию А. Х. Абашидзе]
* Автохтонные народы // А — Анкетирование. — М. : Большая российская энциклопедия, 2005. — С. 172. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 1). — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-85270-329-X&lt;/nowiki&gt;.
* {{Публикация|статья}}
* Коренные малочисленные народы / Андриченко Л. В. // Конго — Крещение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2010. — С. 260. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 15). — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-85270-346-0&lt;/nowiki&gt;.
* {{Китап|автор=[[Кряжков, Владимир Алексеевич|Кряжков В. А.]]|заглавие=Коренные малочисленные народы Севера в российском праве|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Норма (издательство)|Норма]]|год=2010|том=|страницы=|страниц=560|серия=|isbn=978-5-91768-100-9|тираж=1700|ref=Кряжков}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Куропятник, Марина Степановна|Куропятник М. С.]], [[Куропятник, Александр Иванович|Куропятник А. И.]]|заглавие=Саамы: современные тенденции этносоциального и правового развития|ссылка=http://www.jourssa.ru/1999/4/kurop.html|издание=[[Журнал социологии и социальной антропологии]]|тип=журнал|год=1999|выпуск=4|том=II|ref=Куропятник}}{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}
* ''Пельцер Г., Экснер Х.'' [https://web.archive.org/web/20110611100042/http://www.uarctic.org/singleArticle.aspx?m=519&amp;amid=3257 Формирование современного государства и коренные народы] // University of the Arctic, 2011.{{V|8|12|2011}}
* {{Китап|автор=[[Пименова, Наталья Николаевна|Пименова Н. Н.]]|заглавие=Механизмы социокультурных изменений коренных этносов Севера и Сибири : социально-философский анализ|оригинал=|ссылка=http://research.sfu-kras.ru/sites/research.sfu-kras.ru/files/Dissertaciya_Pimenovoy_N.N..pdf|викитека=|ответственный=диссертация ... кандидата философских наук : 09.00.11|издание=|место=Красноярск|издательство=[[Сибирский федеральный университет|СФУ]]|год=2015|том=|страницы=|столбцы=|страниц=183|серия=|isbn=|тираж=|ref=Пименова}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Соколовский, Сергей Валерьевич|Соколовский С. В.]]|заглавие=Категория «коренные народы» в российской политике, законодательстве и науке|оригинал=|ссылка=https://web.archive.org/web/20130613144021/http://www.prof.msu.ru/publ/book3/sok.htm|язык=|автор издания=|издание=Профессионалы за сотрудничество. Сборник работ выпускников программ IREX' а|тип=|место=|издательство=|год=1999|выпуск=3|том=|номер=|страницы=275—306|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|ref=Соколовский|archiveurl=|archivedate=}}
* Коренное население / Соколовский С. В. // Конго — Крещение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2010. — С. 260. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 15). — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-85270-346-0&lt;/nowiki&gt;.
* Коренные народы / Соколовский С. В. // Конго — Крещение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2010. — С. 261. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 15). — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-85270-346-0&lt;/nowiki&gt;.

== Һылтанмалар ==
; БМО документтары
: 

* [https://web.archive.org/web/20100629012811/http://www.ilo.org/ilolex/russian/docs/conv169.htm Конвенция о коренных народах и народах, ведущих племенной образ жизни в независимых странах] (Конвенция МОТ № 169), 1989
* [http://www.un.org/russian/hr/indigenousforum/ Вопросы коренных народов]
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;РГАО61-295&quot;&gt;[http://www.un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/indigenous_rights.shtml Декларация Организации Объединенных Наций о правах коренных народов]. Принята резолюцией 61/295 Генеральной Ассамблеи от 13 сентября 2007 года.{{V|25|10|2011}}&lt;/span&gt;

; Халыҡ-ара ойошмалар
: 

* [http://www2.ohchr.org/english/issues/indigenous/rapporteur/ Специальный докладчик ООН по ситуации с правами человека и основными свободами коренных народов]{{ref-en}}
* [http://www.un.org/esa/socdev/unpfii/ Постоянный форум ООН по делам коренных народов]{{ref-en}}

; Хөкүмәткә ҡарамаған ойошмалар
: 

* [http://www.raipon.org/ Ассоциация коренных, малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока РФ]
* [http://www.inuitcircumpolar.com/ Инуитская Циркумполярная Конференция.]
* [http://www.saamicouncil.net/?deptid=3302 Союз саамов]
* [http://www.indigenous.ru/ Информационный центр коренных народов России «L’auravetl’an»]
* [http://www.iwgia.org Международная рабочая группа по делам коренных народов (IWGIA)]
* [http://www.survival-international.org/ Survival International]
* [https://web.archive.org/web/20101124043421/http://mede.su/ Информационно-правовой центр коренных малочисленных народов Севера]
* [http://souzknr.ru/ Союз коренных народов Руси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310014321/http://souzknr.ru/ |date=2016-03-10 }}
[[Категория:Халыҡтар]]
[[Категория:Төп халыҡтар]]</text>
      <sha1>izsv0a1corifp28bx4p50qwxs9cqfil</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тыл хеҙмәтсәндәренә һәйкәл (Өфө)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150969</id>
    <revision>
      <id>1300573</id>
      <parentid>1284394</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T02:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4329" sha1="a1nskxh7rc8wl23ns7cdi5hlmifxz2h" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тыл хеҙмәтсәндәренә һәйкәл''' — [[Өфө]] ҡалаһының Еңеү паркында урынлашҡан һәйкәл. [[2015 йыл]]дың 8 октябрендә, Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығына арнап асыла&lt;ref name=&quot;В Уфе открывается памятник труженикам тыла&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/news/767883-v-ufe-otkryvaetsya-pamyatnik-truzhenikam-tyla/ В Уфе открывается памятник труженикам тыла]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҙур өлөш индергән тыл хеҙмәтсәндәренә һәйкәл ҡуйыу инициативаһы менән [[Башҡортостан Хөкүмәте]]нә [[2013 йыл]]да республиканың Һуғыш, хеҙмәт, ҡораллы көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары йәмәғәт ойошмаһы сыға. БР Мәҙәниәт министрлығы проектҡа конкурс иғлан итә һәм унда Мәскәүҙең билдәле скульпторы, Рәсәйҙең халыҡ рәссамы, Рәсәйҙең Дәүләт премияһы лауреаты [[Андрей Ковальчук]]тың эше еңеү яулай&lt;ref name=&quot;В Уфе открывается памятник труженикам тыла&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;В Уфе появился памятник труженикам тыла&quot;&gt;[https://regnum.ru/news/1988483.html В Уфе появился памятник труженикам тыла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190513120836/https://regnum.ru/news/1988483.html |date=2019-05-13 }}&lt;/ref&gt;. Һәйкәл бюджеттан тыш сығанаҡтар иҫәбенә төҙөлә.

== Тасуирлама ==
Композиция бер нисә төп элементтан ғибәрәт. Скульптура төркөмө тыл хеҙмәтсәндәренең төп һөнәрен символлаштырған ете бронза фигуранан тора: нефтсе, ҡорос ҡойоусы, кескәй ҡыҙы менән бергә ураҡ урыусы ҡатын, ейәне менән бергә станок артында торған оло йәштәге эшсе, ҡулына әле генә тегеп бөткән шинелде тотҡан тегенсе һәм башҡалар. Стелала Башҡортостан һуғыш йылдарында фронтҡа оҙатҡан әйберҙәр — авиация двигателдәре, [[ҡорос]], [[нефть]], ауыл хужалығы продукцияһы төшөрөлгән. Стеланың өҫкө өлөшөндә Еңеү ордены урынлашҡан&lt;ref name=&quot;В Уфе открывается памятник труженикам тыла&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;В Уфе появился памятник труженикам тыла&quot; /&gt;.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
* Ул — Рәсәйҙә тыл хеҙмәтсәндәренә ҡуйылған иң ҙур һәйкәл: 8 метрлыҡ барельефтан ғибәрәт&lt;ref name=&quot;В Уфе в парке Победы откроется самый большой в России памятник труженикам тыла&quot;&gt;[https://mkset.ru/news/culture/29-09-2015/v-ufe-v-parke-pobedy-otkroetsya-samyy-bolshoy-v-rossii-pamyatnik-truzhenikam-tyla В Уфе в парке Победы откроется самый большой в России памятник труженикам тыла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190513122629/https://mkset.ru/news/culture/29-09-2015/v-ufe-v-parke-pobedy-otkroetsya-samyy-bolshoy-v-rossii-pamyatnik-truzhenikam-tyla |date=2019-05-13 }}&lt;/ref&gt;.
* Тыл геройҙарының фигуралары [[Химки]] ҡалаһы оҫтаханаһында ҡойола, Өфөгә өлөшләп килтерелә&lt;ref name=&quot;В Уфе в парке Победы откроется самый большой в России памятник труженикам тыла&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Өфө һәйкәлдәре]]</text>
      <sha1>a1nskxh7rc8wl23ns7cdi5hlmifxz2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таһиров Илгиз Тайфур улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154168</id>
    <revision>
      <id>1300562</id>
      <parentid>1276972</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T20:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5600" sha1="qbxptrjk42ig6ipixbeeb382pi7cuaz" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Таһиров}}
'''Таһиров Илгиз Тайфур улы''' ([[23 июнь]] [[1984 йыл]]) — театр актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2021). [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2019).

== Биографияһы ==
Илгиз Тайфур улы Таһиров 1984 йылдың 23 июнендә [[Силәбе өлкәһе]]нең {{ТУ|Арғаяш районы}} [[Нөркә (Силәбе өлкәһе)|Нөркә]] ауылында тыуған. 2005 йылда Икенсе һанлы Өфө педагогия коллежын тамамлай.

2009 йылда [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]ның театр бүлеген тамамлай (етәксеһе [[Таңсулпан Бабичева]]) һәм шул уҡ йылда [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры|Милли йәштәр театрында]] хеҙмәт юлын башлай.

== Кинолағы ролдәре ==
* «[[Бабич (фильм)|Бабич]]» (реж. [[Булат Йосопов]], 2017)

== Театрҙағы ролдәре ==
* «Донъяның ярҙар икәү» М.Кәрим
* «Йәләлетдин атай» Йәләлетдин атай
* «Ҡыҙ урлау» Баян
* «Ун өсөнсө йондоҙ» Джек-боевой конек
* «Ҡарт кейәүҙәр, йәки Шомбай ҡоҙа» Рамай
* «Өлкән улым» Бусыгин
* «Аладдин» Аладдин
* «Аҡса булһа бер муҡса» Ҡолой
* «Мөхәббәт һәм нәфрәт» Аҙнағол
* «Башҡорт туйы» Юлдыбай
* «Кәмһетелгәндәр» Иштуған

== Иҫкәрмәләр ==
[https://teatrnmt.ru/acters/tagirov-ilgiz/ Ильгиз Тагиров - актёр НМТ им.М.Карима] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210519191645/https://teatrnmt.ru/acters/tagirov-ilgiz/ |date=2021-05-19 }}

[https://www.youtube.com/watch?v=yKEQQ1m9BfE Аргаяш ТВ: &quot;Ильгиз Тагиров – актер с солнечного берега.&quot;]{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
*[https://teatrnmt.ru/novosti/segodnya-glava-respubliki-radij-habirov-vruchil-gosudarstvennye-nagrady/ Сегодня Глава Республики Радий Хабиров вручил государственные награды.]
*[https://argayash.com/20180810-kol-bog-tebya-prizval-poetom-byt &quot;Коль Бог тебя призвал поэтом быть...&quot; газета &quot;Аргаяш-Медиа&quot;]
* [http://argayash.ru/news/nash-zemlyak-i-akter-nacionalnogo-molodezhnogo-teatra-ilgiz-tagirov-sygral-v-filme-poeta Наш земляк Ильгиз Тагиров сыграл в фильме поэта Шайхзаду Бабича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220523021141/https://argayash.ru/news/nash-zemlyak-i-akter-nacionalnogo-molodezhnogo-teatra-ilgiz-tagirov-sygral-v-filme-poeta |date=2022-05-23 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=yv6ktiS5WOI Видео фильм &quot;Бабич&quot; / Булат Юсупов / 2017 / на башкирском языке с русскими субтитрами]
* [https://www.youtube.com/watch?v=dTRQZgDiK38 &quot;Әйтер һүҙем бар&quot; (Мне есть что вам сказать) (реж. Ильгиз Тагиров)]
* [https://bash.news/yuldash/30965_jondozlo-haile-ilgiz-tahirov?lang=bash Йондоҙло ғаилә Илгиз Таһиров]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.bulavkaproject.ru/sobytija-v-gorode/bulavka-intervju-o-semkah-istoricheskogo-kino-babich Bulavka интервью: о съемках исторического кино «Бабич»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023081245/http://bulavkaproject.ru/sobytija-v-gorode/bulavka-intervju-o-semkah-istoricheskogo-kino-babich |date=2018-10-23 }}
* [http://i-gazeta.com/news/mesta_interesa/35625.html В кинотеатры вернулся башкирский полный метр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190918095258/http://i-gazeta.com/news/mesta_interesa/35625.html |date=2019-09-18 }}
* [https://sterlegrad.ru/newsrb/99982-film-babich-bulata-yusupova-pokazali-v-san-francisko.html Фильм &quot;Бабич&quot; показали в Сан-Франциско]
* [http://www.bashinform.ru/bash/1043045/ Бабич ролен башҡарыусы Екатеринбургтағы кинофестивалдә ҡыҙыл юлдан үтте]
*[https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/201718/ «Лучшая мужская роль» – Ильгиз Тагиров. Кинофестиваль «FESTPRO»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Башҡортостан актёрҙары]]
[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған артистары]]</text>
      <sha1>qbxptrjk42ig6ipixbeeb382pi7cuaz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ферштатер Герман Борисович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155185</id>
    <revision>
      <id>1300585</id>
      <parentid>1284943</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T08:49:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7692" sha1="ax3fox7gngbahr4dtu8yk5d6dw5ebtg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ферштатер Герман Борисович''' ([[29 сентябрь]] [[1933 йыл]]— [[17 июнь]] [[2018 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, геология-минералогия фәндәре докторы, профессор, РФ-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999).&lt;ref&gt;[http://rusdeutsch74.ru/wp-content/uploads/2016/02/%D0%9D%D0%95%D0%9C%D0%A6%D0%AB-%D0%98-%D0%A7%D0%95%D0%9B%D0%AF%D0%91%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF-%D0%9E%D0%91%D0%9B%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%AC-%D0%9E%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F.pdf НЕМЦЫ И ЧЕЛЯБИНСКАЯ ОБЛАСТЬ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
1933 йылдың 29 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында&lt;ref&gt;[https://prabook.com/web/german_borisovich.fershtater/478729 German Borisovich Fershtater]{{ref-en}}&lt;/ref&gt; Борис Осипович Ферштатер&lt;ref&gt;[http://skorbim.com/%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB/%D1%84%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.html Ферштатер Борис Осипович]&lt;/ref&gt; һәм Лия Еремеевна Шпильт ғаиләһендә тыуа. 1941 йылда ата-әсәһе һәм ҡустыһы Иосиф (1938) менән Свердловскийға эвакуациялана&lt;ref&gt;[https://yvng.yadvashem.org/nameDetails.html?language=en&amp;itemId=10241814&amp;ind=2 Списки эвакуированных (1942)]&lt;/ref&gt;.

1957 йылда «инженер-геолог» һөнәре буйынса Свердловск тау институтын (хәҙер Урал дәүләт тау университеты) тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң геолог-съемщик булып эшләй, һуңынан СССР Геология министрлығының Магнитогорск-разведка партияһында баш геолог була (1960 йыл). 1963 йылда СССР Фәндәр академияһы Урал филиалының Геология һәм геохимия институты аспирантураһына уҡырға инә. Шунан алып бөтә эшмәкәрлеге ошо институт менән бәйле (хәҙер академик А. Н. Заварницкий исемендәге Геология һәм геохимия институты). 1966 йылда «Магнитогорск габбро-гранит интрузияһы» монографияһы буйынса — кандидатлыҡ , 1972 йылда — «Урал гранитоидтарының төп формация төрҙәре петрологияһы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01009881733 Диссертация доктора геолого-минералогических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112085333/https://search.rsl.ru/ru/record/01009881733 |date=2019-11-12 }}&lt;/ref&gt;.

1963 йылдан — СССР Фәндәр академияһы Урал филиалының Геология һәм геохимия институтының петрология лабораторияһында аспирант, кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1974—2003 йылдарҙа Герман Борисович петрология лабораторияһын етәкләй, 2003 йылдан шунда уҡ төп ғилми хеҙмәткәр була.

400-ҙән ашыу хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография авторы. Уның хеҙмәттәре Магнитогорск районының магматик тоҡомдарына һәм тимер рудаһына, Джабык-Карагай массивы граниттарына, Сыростан массивы гранитоидтарына, Тараташ метаморфик комплексына, шулай уҡ Илмән тауҙары магматизмына, Кочкар районы магматизмына, метаморфизмына һәм алтын оруднениеһына бағышлана. Һуңғы тиҫтә йылдағы эшмәкәрлеге осоронда [[Урал]]дың гранитоид магматизмы үҙенсәлектәрен билдәләүсе төп петрогенетик процес булып торған күп этаплы надсубдукцион анатексистың генетик моделе эшләнә.

Г. Б. Ферштатер 1969 йылдан Рәсәй минералогия йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып тора, Рәсәйҙең ведомство-ара петрографик комитетының Урал комитеты петрография советы рәйесе, Геология һәм геохимия институтының диссертация советы рәйесе урынбаҫары, шулай уҡ «Литосфера» журналының баш мөхәррире урынбаҫары&lt;ref&gt;[https://www.lithosphere.ru Официальный сайт журнала]&lt;/ref&gt; була.

2018 йылдың 17 июнендә Екатеринбургта вафат була.

'''Һайланма монографиялары:'''

* Магнитогорская габбро-гранитная интрузия. Свердловск: Изд-во ИГ УФАН. 1966. 123 с.
* Петрология главных интрузивных ассоциаций. М.: Наука. 1987. 263 с.
* Палеозойский интрузивный магматизм Среднего и Южного Урала. Екатеринбург, УрО РАН, 2013. 365 стр.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.igg.uran.ru/?q=ru/node/310 Ферштатер Герман Борисович]
* [https://www.lithosphere.ru/jour/article/download/319/318 Герман Борисович Ферштатер: К 70-летию со дня рождения]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.lithosphere.ru/jour/article/download/646/645 К 80-ЛЕТИЮ СО ДНЯ РОЖДЕНИЯ ГЕРМАНА БОРИСОВИЧА ФЕРШТАТЕРА]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ekaterinburg.bezformata.com/listnews/fershtater-uralskie-gori-inogda/53079555/ Герман Ферштатер: Уральские горы иногда… растут]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Екатеринбургта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2018 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:17 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1933 йылда тыуғандар]]
[[Категория:29 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Урал тау университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>ax3fox7gngbahr4dtu8yk5d6dw5ebtg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фёдоров Михаил Михайлович (юрист)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155599</id>
    <revision>
      <id>1300589</id>
      <parentid>1284410</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T10:34:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11647" sha1="ezz5qxo8p1i4mb59av8nu64mz6u4tpw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Фёдоров Михаил Михайлович''' ([[21 ноябрь]] [[1920 йыл]]— [[13 май]] [[2007 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-хоҡуҡ белгесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Юридик фәндәр докторы, профессор, Саха Республикаһы (Яҡутстан) Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы.&lt;ref&gt;[https://www.s-vfu.ru/universitet/rukovodstvo-i-struktura/instituty/yf/of/mmf/ Михаил Михайлович Федоров]&lt;/ref&gt;

Яҡутстанда совет дәүләтселеген үҫтереү һәм формалашыу тарихы, шулай уҡ Себерҙә совет автономиялы берәмектәрҙең үҫеше проблемалары буйынса белгес. 260-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

== Биографияһы ==
1920 йылдың 21 ноябрендә Яҡут өлкәһе Таттин улусының 1-се Жохсогон наслегы Черкёх ауылында тыуған

=== Белеме ===
1954 йылда Мәскәү дәүләт юридик университетының Бөтә союз юридик институтын ситтән тороп тамамлай (хәҙерге Мәскәү дәүләт юридик университетын), 1961 йылда КПСС-тың Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай.

[[1968 йыл]]дан СССР Фәндәр академияһы Дәүләт һәм хоҡуҡ институтында «Развитие Советской государственности в Якутии (1918−1937 гг.)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм яҡуттарҙан беренсе булып «юридик фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһен ала. 1980 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда «Правовые положения народов Восточной Сибири (XVII − начало XIX вв.)» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01008943476 Диссертация доктора юридических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927123915/https://search.rsl.ru/ru/record/01008943476 |date=2020-09-27 }}&lt;/ref&gt;

=== Эшмәкәрлеге ===
1940—1942 йылдарҙа [[Яҡут АССР-ы]]ның Амгин районында прокурор ярҙамсыһы Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына алына һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. 1942 йылдың авгусынан алып 1943 йылдың ғинуарына тиклем Свердловск ҡалаһында Урал хәрби-сәйәси училищеһында уҡый, унан һуң Көньяҡ фронтта 5-се удар армияның рота политругы була. 1943 йылдың ноябренән 1944 йылдың мартына тиклем 143-се Конотоп-Коростень Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһы 487-се уҡсылар полкының 3 уҡсылар батальоны комсоргы вазифаһында ҡатнаша. 1944 йылдың ғинуарынан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] ағзаһы&lt;ref name=&quot;polkmoskva&quot;&gt;[https://www.polkmoskva.ru/people/1084990/ Федоров Михаил Михайлович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 1946 йылдан запаста.

Ҡайтҡас Осоавиахим Яҡут Үҙәк советында инструктор булып эшләй. 1947 йыл башында Нам районының прокурор ярҙамсыһы, 1951—1954 йылдарҙа — Усть Алданда, ә 1954—1957 йылдарҙа — Яҡут АССР-ының Алдан районында прокурор булып эшләй. 1958 йылдан алып 1961 йылға тиклемКПСС Яҡут өлкә комитетының Административ бүлегендә инструктор, һуңынан Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбендә уҡый. 1961 йылдан 1969 йылға тиклем Яҡут АССР-ы буйынса прокурор булып эшләй. Һуңынан фәнни һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә: 1969—1975 йылдарҙа СССР ФА Себер бүлеге Тел, әҙәбиәт һәм тарих институтының Яҡут филиалында өлкән ғилми хеҙмәткәр һәм тарих секторы мөдире була. һәм тарих институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1969—1975 йылдарҙа телдәр секторы мөдире була. 1875 йылдан Яҡут дәүләт университетының (хәҙер Төньяҡ-Көнсығыш федераль университет) өлкән уҡытыусы, доцент, кафедра мөдире булып эшләй.

Университетта Фёдоров Михаил Михайлович «Совет хоҡуғы», «Совет дәүләт хоҡуғы», «Рим хоҡуғы». «Дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы», «Саха Республикаһында (Яҡутстанда) дәүләтселек һәм хоҡуҡтар», «Яҡутстанда ситтән килгәндәрҙең хоҡуҡи хәле тарихы һәм Саха Республикаһының дәүләтселеге» дисциплиналарынан дәрестәр алып бара. Ул Яҡутстанда юридик белемде үҫтереүгә ҙур өлөш индерә, республикала юридик белемде ойоштора. 1988 йылда университет РСФСР-ҙың Юғары уҡыу йорттары министрлығынан юридик бүлекте асыуға рөхсәт ала.

Шулай уҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: 1961—1970 йылдарҙа биш тапҡыр КПСС-тың Яҡут өлкә комитеты ағзаһы итеп һайлана, ике тапҡыр Яҡут АССР-ының Юғары Советы депутаты.

Васильева Дарья Ниловнаға өйләнгән, бергә өс бала тәрбиәләп үҫтергәндәр: улдары Михаил, Владимир һәм ҡыҙы Ольга&lt;ref&gt;[https://ks.sakha.gov.ru/news/front/view/id/2963803 Сегодня день рождения основателя юридического образования в Якутии Федорова М. М.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Якутскиҙа 2007 йылдың 13 майында вафат була.&lt;ref name=&quot;polkmoskva&quot;/&gt;

[[Яҡутск]]иҙа Федоров Михаил Михайловичҡа иҫтәлекле таҡтаташ асылған.&lt;ref&gt;[http://www.1sn.ru/39875.html В Якутске открыта мемориальная доска памяти Михаила Федорова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150414052726/http://1sn.ru/39875.html |date=2015-04-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;yakutsk&quot;&gt;[http://yakutsk.bezformata.com/listnews/respubliki-saha-yakutiya-mihaila/32682852/ Председатель Конституционного суда РС(Я) принял участие в возложении цветов к мемориальной доске заслуженного юриста и заслуженного деятеля науки Республики Саха (Якутия) Михаила Михайловича Федорова]&lt;/ref&gt;

== Наградалары ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ Ордены]]
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Бер нисә миҙал
* «Саха Республикаһының (Яҡутстан) атҡаҙанған юрисы» (1991)
* «Саха Республикаһы (Яҡутстан) атҡаҙанған фән эшмәкәре»
* Саха Республикаһының (Яҡутстан) почётлы гражданы
* Таттин улусының почётлы гражданы
* Алдан улусының почётлы гражданы
* Якутск ҡалаһының почётлы гражданы&lt;ref name=&quot;yakutsk&quot;/&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Учёные-исследователи Института гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }}
* [http://www.1sn.ru/69746.html Глава Якутии предложил юристам уйти от стереотипа «два юриста — три мнения»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201173203/http://www.1sn.ru/69746.html |date=2020-12-01 }}
* [https://news.iltumen.ru/obchestvo/2018/04/dostoynyiy-syin-svoego-naroda/ Достойный сын своего народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180429194955/http://news.iltumen.ru/obchestvo/2018/04/dostoynyiy-syin-svoego-naroda/ |date=2018-04-29 }}
* [https://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/cityes/pochetnye-grazhdane.php?ELEMENT_ID=19736 Федоров Михаил Михайлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929194118/https://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/cityes/pochetnye-grazhdane.php?ELEMENT_ID=19736 |date=2020-09-29 }}
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]]
[[Категория:КПСС Үҙәк комитетының Юғары партия мәктәбен тамамлаусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы сәйәси эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2007 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:13 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1920 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт юридик университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>ezz5qxo8p1i4mb59av8nu64mz6u4tpw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суханов Евгений Алексеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155671</id>
    <revision>
      <id>1300543</id>
      <parentid>1287528</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T12:01:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19015" sha1="qmexkbhyfgsvfh2rqzuks7grqeujr4o" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Суханов Евгений Алексеевич''' ([[8 апрель]] [[1948 йыл]]) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-хоҡуҡ белгесе, гражданлыҡ хоҡуғы буйынса  белгес, юридик фәндәр докторы. Профессор, [[Мәскәү дәүләт университеты]] юридик факультетының гражданлыҡ хоҡуғы кафедраһы мөдире.

== Биографияһы ==
[[1971 йыл]]да [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның юридик факультетын тамамлай&lt;ref name=&quot;Летопись Московского университета&quot;&gt;[http://letopis.msu.ru/peoples/5303 Летопись Московского университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190103110911/http://letopis.msu.ru/peoples/5303 |date=2019-01-03 }}&lt;/ref&gt;.

[[1974 йыл]]да «Проблемы кодификации гражданского законодательства в ГДР»  темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.  1974 йылдан алып  ассистент, өлкән уҡытыусы, Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында гражданлыҡ хоҡуғы кафедраһы доценты  булып эшләй&lt;ref name=&quot;Летопись Московского университета&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Суханов Евгений Алексеевич&quot;&gt;[https://www.law.msu.ru/node/7608 Суханов Евгений Алексеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117002246/http://www.law.msu.ru/node/7608 |date=2019-11-17 }}&lt;/ref&gt;.

[[1986 йыл]]да «Общие тенденции развития гражданского права зарубежных европейских стран — членов СЭВ» темаһына юридик фәндәр докторы дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01008656377 Диссертация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115074530/https://search.rsl.ru/ru/record/01008656377 |date=2019-11-15 }}&lt;/ref&gt;.

[[1988 йыл]]дан — Халыҡ -ара коммерция арбитраж суды арбитры, һуңынан  корпоратив бәхәстәр буйынса комитет рәйесе урынбаҫары&lt;ref name=&quot;Евгений Алексеевич Суханов&quot;&gt;[http://law.edu.ru/person/person.asp?persID=1118788 Евгений Алексеевич Суханов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102805/http://law.edu.ru/person/person.asp?persID=1118788 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mkas.tpprf.ru/ru/presidium/sukhanov-i48014/ Суханов Евгений Алексеевич]&lt;/ref&gt;.

1989—1992 йылдарҙа — МДУ  юридик факультетының ғилми эштәр буйынса декан урынбаҫары була&lt;ref name=&quot;Летопись Московского университета&quot;/&gt;. 1989—1991 йылдарҙа СССР  закон проекттары  «СССР-ҙа милек тураһында», РСФСР законы «РСФСР-ҙа   милек  тураһында», «Предприятиелар һәм эшҡыуарҙар эшмәкәрлеге тураһында», ССР Союзы һәм республикаларҙың гражданлыҡ закондарын   сығарыу нигеҙҙәрен   эшләүҙә ҡатнаша.

[[1990 йыл]]дан —  Мәскәү дәүләт университеты профессоры&lt;ref name=&quot;Летопись Московского университета&quot;/&gt;. Шул уҡ йылда, В.П. Грибанов үлгәндән һуң, Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында гражданлыҡ хоҡуғы кафедраһы мөдире була&lt;ref&gt;[http://www.law.msu.ru/structure/kaf/graghd-pr/history История кафедры гражданского права юридического факультета МГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191119040606/http://law.msu.ru/structure/kaf/graghd-pr/history |date=2019-11-19 }}&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 30 ноябрендә шәхси хоҡуҡтың Республика -ара  тикшеренеү үҙәге советы составына инә&lt;ref&gt;Распоряжение Президента СССР от 30 ноября 1991 года № РП-2934&lt;/ref&gt;.

1992—2003 йылдарҙа  — МДУ-ның юридик факультеты деканы&lt;ref name=&quot;Летопись Московского университета&quot;/&gt;. 1992 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Шәхси хоҡуҡтың тикшеренеү үҙәге кәңәшсеһе&lt;ref name=&quot;Евгений Алексеевич Суханов&quot;/&gt;. «КПСС эштәре» буйынса эксперт&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Рудинский Ф. М.|заглавие=«Дело КПСС» в Конституционном Суде|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=|год=1999|том=|страниц=|страницы=189|isbn=|ref=}}&lt;/ref&gt;.

1992 йылдың 15 июнендә   А.Е.  Суханов Рәсәй Федерацияһының Гражданлыҡ кодексы проектын әҙерләү буйынса эшсе төркөмө составына индерелә. Проект өҫтөндә уның менән бергә  М. А. Митюков, Н. В. Федоров, Ю Х. Калмыков, А Л. Маковский, В А. Дозорцев, О. М. Козырь, В В. Витрянский, Г К. Толстой, С А. Хохлов, Лена. И. Брычева һ. б.  эшләй&lt;ref&gt;[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&amp;nd=102016831#I0 Распоряжение Председателя Верховного Совета Российской Федерации от 15 июня 1992 года № 2993рп-I]&lt;/ref&gt;.

1997 йылда суд эшмәкәрлеген камиллаштырыу  мәсьәләләре буйынса Рәсәй Федерацияһының Президент ҡарамағындағы  Совет  составына инә&lt;ref&gt;[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&amp;nd=102049597&amp;rdk=0 Указ Президента Российской Федерации от 14 октября 1997 года № 1115]&lt;/ref&gt;.

1999 йылдың 5 октябренән  —  Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Гражданлыҡ закондары сығарыуҙы  камиллаштырыу буйынса совет ағзаһы&lt;ref&gt;[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&amp;nd=102062142&amp;rdk=0 Указ Президента Российской Федерации от 5 октября 1999 года № 1338]&lt;/ref&gt;,   2003 йылдың 29 октябренән  — Совет рәйесе урынбаҫары&lt;ref&gt;[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&amp;nd=102083936&amp;rdk=0&amp;firstDoc=1&amp;lastdoc=1 Указ Президента Российской Федерации от 29 октября 2003 года № 1267]&lt;/ref&gt;.

2008—2010 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы гражданлыҡ закондар сығарыу үҫешенең концепцияһын төҙөүҙә ҡатнаша, уның нигеҙендә Рәсәй Федерацияһының Гражданлыҡ кодексын реформалау тормошҡа ашырыла&lt;ref&gt;[http://www.law.msu.ru/node/7608 Суханов Евгений Алексеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930080353/http://www.law.msu.ru/node/7608 |date=2011-09-30 }}&lt;/ref&gt;.

Рәсәй Федерацияһы Юғары суды ҡарамағындағы ғилми-консультация  советы&lt;ref&gt;[http://www.supcourt.ru/files/12553/ Постановление Пленума Верховного Суда Российской Федерации от 31 мая 2007 года № 30]&lt;/ref&gt;, Интеллектуаль хоҡуҡтар буйынса суд&lt;ref&gt;[http://ipc.arbitr.ru/files/pdf/sostavNKS_2019.pdf Состав Научно-консультативного совета при Суде по интеллектуальным правам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117123616/http://ipc.arbitr.ru/files/pdf/sostavNKS_2019.pdf |date=2019-11-17 }}&lt;/ref&gt;, [[Рәсәй Федерацияһының Прокуратураһы|Рәсәй Генераль Прокуратураһы]]  ағзаһы&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/901737614 Приказ Генпрокуратуры РФ от 3 января 1996 года № 1].&lt;/ref&gt;. «Вестник гражданского права» журналының баш мөхәррире&lt;ref&gt;[https://www.mvgp.org/o-zhurnale О журнале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115113124/https://www.mvgp.org/o-zhurnale |date=2019-11-15 }}&lt;/ref&gt;.  Дигест Юстиниандың ете томлыҡ тәржемәһе эшендә ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://www.consultant.ru/about/presscenter/pressa3/pr_6/ Компания «Консультант Плюс» и издательство «Статут» выпустили первый полный русский перевод Дигест Юстиниана]&lt;/ref&gt;.

== Награда һәм премиялары ==
«

* СССР Юғары уҡыу йорто министрлығының премияһы (1986)&lt;ref name=&quot;Евгений Алексеевич Суханов&quot;/&gt;;
* «Ғалим» номинацияһында юғары юридик премия   «Фемида» (1996)&lt;ref&gt;[http://www.consultant.ru/about/presscenter/bulletin/y2000/m04/ Премия «Фемида» вручена лучшим юристам 1999 года]&lt;/ref&gt;;
* Скопьела Изге Кирилл һәм Мефодий университетында  хоҡуҡ докторы (2000)&lt;ref name=&quot;Суханов Евгений Алексеевич&quot;/&gt;;
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007, Рәсәй  Федерацияһының  Граждандар кодексын проектын әҙерләүҙә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн)&lt;ref&gt;[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&amp;nd=102118878 Указ Президента Российской Федерации от 17 декабря 2007 года № 1685]&lt;/ref&gt;;
* «Македония алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2014)&lt;ref&gt;[https://www.law.msu.ru/node/30363 Встреча с Президентом Македонии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117124652/https://www.law.msu.ru/node/30363 |date=2019-11-17 }}&lt;/ref&gt;;
* «Юридик фәндәргә  индергән өлөшө өсөн» номинацияһында «Йыл юрисы» премияһы  (2018)&lt;ref&gt;[https://alrf.ru/news/v-moskve-sostoyalas-tseremoniya-vrucheniya-premii-yurist-goda-2018/ В Москве состоялась церемония вручения премии «Юрист года — 2018»]&lt;/ref&gt;.

== Төп ғилми хеҙмәттәре ==

=== Китаптары һәм монографиялары ===

* {{Китап|автор=Суханов Е. А.|заглавие=Вещное право: Научно-познавательный очерк|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=|год=2017|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=Суханов Е. А.|заглавие=Гражданское и хозяйственное право европейских социалистических стран — членов СЭВ|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=|год=1984|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=Суханов Е. А.|заглавие=Гражданское право России — частное право: Сборник статей|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=|год=2008|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=Суханов Е. А.|заглавие=Лекции о праве собственности|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=|год=1991|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=Суханов Е. А.|заглавие=Проблемы кодификации корпоративного и вещного права: Избранные труды 2013—2017 г.г|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=|год=2018|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=Суханов Е. А.|заглавие=Проблемы реформирования Гражданского кодекса России: Избранные труды 2008—2012 гг.|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=|год=2013|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=Суханов Е. А.|заглавие=Российский закон о собственности: Научно-практический комментарий|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=|год=1993|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=Суханов Е. А.|заглавие=Сравнительное корпоративное право|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=|год=2014|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=Маттеи У., Суханов Е. А.|заглавие=Основные положения права собственности|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=|год=1999|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}}

=== Коллектив хеҙмәттәр ===

* {{Китап|автор=|заглавие=Гражданское право: Учебник. В 2-х томах|ответственный=Под ред. Е. А. Суханова|издание=|место=М.|издательство=|год=1993|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Гражданское право: Учебник. В 2-х томах|ответственный=Отв. ред. Е. А. Суханов|издание=2-е изд|место=М.|издательство=|год=1998—2000|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Гражданское право: Учебник. В 4-х томах|ответственный=Отв. ред. Е. А. Суханов|издание=3-е изд|место=М.|издательство=|год=2004—2006|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Гражданское право: Учебник. В 4-х томах|ответственный=Отв. ред. Е. А. Суханов|издание=2-е изд|место=М.|издательство=|год=2019—2020|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Комментарий к Федеральному закону «О третейских судах в Российской Федерации»|ответственный=Отв. ред. А. Л. Маковский, Е. А. Суханов|ссылка=|место=М.|издательство=|год=2003|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Комментарий к части третьей Гражданского кодекса Российской Федерации|ответственный=Под ред. А. Л. Маковского, Е. А. Суханова|ссылка=|место=М.|издательство=|год=2002|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Право собственности: актуальные проблемы|ответственный=Отв. ред. В. Н. Литовкин, Е. А. Суханов, В. В. Чубаров|ссылка=|место=М.|издательство=|год=2008|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Проблемы развития частного права: Сборник статей к юбилею В. С. Ема|ответственный=Отв. ред. Е. А. Суханов, Н. В. Козлова|ссылка=|место=М.|издательство=|год=2011|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Российское гражданское право: Учебник. В 2-х томах|ответственный=Отв. ред. Е. А. Суханов|издание=|место=М.|издательство=|год=2010|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://istina.msu.ru/profile/SukhanovEvgeny/ Список публикаций] в системе ИСТИНА МГУ им. М. В. Ломоносова
{{start box}}
{{succession box|before=Марченко Михаил Николаевич|after=Голиченков Александр Константинович|title= МДУ-ның юридик факультеты деканы|years=1992—2003}}
{{end box}}

[[Категория:Рәсәй юристары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1948 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>qmexkbhyfgsvfh2rqzuks7grqeujr4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фән докторы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155761</id>
    <revision>
      <id>1300593</id>
      <parentid>1300075</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T10:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35726" sha1="gankefhoj2bejc0j3baqsstbu5p1vbd" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Диплом_доктора_наук.jpg|справа|мини|150x150пкс|Доктор фәндәре дипломы]]
'''Фән докторы''' — [[СССР|СССР-ҙа]], [[Рәсәй Федерацияһы]]нда, ә шулай уҡ ҡайһы бер [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәрендә һәм ҡайһы бер элекке социалистик илдәрҙә икенсе, юғары баҫҡыс ғалим дәрәжәһе (фәндәр кандидатынан һуң).

СССР-ҙа ул (бөтә ғилми дәрәжәләр һәм исемдәр системаһы менән бергә) СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1934 йылдың 13 ғинуарындағы ҡарарына ярашлы раҫлана. Рәсәй юғары уҡыу йортонда доктор дәрәжәһе профессор вазифаһына дәғүә итеү, шулай уҡ ошо уҡ исемле ғилми исемен биреү шарттарының береһе булып тора.

== Дәрәжә биреү тәртибе ==
[[Рәсәй Федерацияһы]]нда ''фәндәр докторы'' дәрәжәһе докторлыҡ диссертацияһын күмәк кеше алдында яҡлау һөҙөмтәһендә бирелә. Дәғүә итеүсе фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә эйә булырға тейеш.

Диссертацияны уңышлы яҡлағандан һуң учреждениеның диссертацион советы, күпселек осраҡта, тейешле документтарҙы раҫлау һәм ҡарар ҡабул итеү өсөн Юғары аттестацион комиссияһының (ВАК) президиумына бирергә бурыслы. Һуңғы йылдарҙа ҡайһы бер алдынғы Рәсәй учреждениелары үҙ аллы ғилми дәрәжәләр биреүгә хоҡуҡ алды: [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү]] һәм [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|СПбГУ]] бындай хоҡуҡты 2016 йылдың 1 сентябренән алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_198180/|title=Федеральный закон «О внесении изменений в статью 4 Федерального закона О науке и государственной научно-технической политике» от 23.05.2016 N 148-ФЗ (последняя редакция)|date=2016-05-23|accessdate=2018-06-07}}&lt;/ref&gt;, ә 2017 йылдың 1 сентябренән уларға тағы ла 19 мәғариф һәм 4 ғилми ойошмалар өҫтәлде&lt;ref name=&quot;spisok17&quot;&gt;{{Cite web|url=http://government.ru/docs/28951/|title=О перечне научных и образовательных организаций, которым предоставляется право самостоятельно присуждать учёные степени|date=2017-08-25|accessdate=2017-10-01}}&lt;/ref&gt;.

Ғилми дәрәжәләр биреү тәртибе тураһындағы Положениеға ярашлы ''«фән докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә иткән диссертация фәнни-квалификацион эш булырға тейеш, унда автор тарафынан үткәрелгән тикшеренеүҙәр нигеҙендә ҡаралған теоретик положениелар барыһы бергә яңы мөһим фәнни проблема булараҡ билдәләнә йәки мөһим социаль-мәҙәни һәм хужалыҡ әһәмиәткә эйә булған мөһим фәнни проблема хәл ителә, йәки илдең иҡтисади үҫешенә һәм уның оборона һәләтлеген арттырыуға байтаҡ өлөш индергән һәм фәнни яҡтан дәлилләнгән техник, иҡтисади йәки технологик мәсьәләләр инергә тейеш»''.

Фән докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүсенең диссертацияһы өс төрҙөң береһендә бирелә:

* махсус әҙерләнгән ҡулъяҙма (иң йыш осраҡ);
* фәнни доклад (диссертацион советы үтенесе буйынса Юғары аттестацион комиссияһы рөхсәте менән; дәғүә итеүсе тарафынан тейешле тармаҡ буйынса элегерәк нәшер ителгән фән һәм практика өсөн ҙур әһәмиәткә эйә булған ғилми һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәрҙең дөйөмләштерелгән йыйылмаһы нигеҙендә әҙерләнә, тикшеренеүҙәр һәм эштәр һөҙөмтәләрен ҡыҫҡаса ҡағыҙҙа яҙып биреүҙән ғибәрәт;
* нәшер ителгән монография (&quot;Ғилми дәрәжәләр биреү тәртибе тураһындағы Положение&quot;ның критерийҙарына тап килгән һәм фәнни рецензиялауҙы үткән тулы һәм һәр яҡлап тикшерелгән ғилми баҫма).

Диссертация һәм уның авторефераты урыҫ телендә яҙыла, яҡлау үҙе лә урыҫ телендә үтә (кәрәк ваҡытта яҡлау сит телдә үтә ала, әммә урыҫ теленә тәржемә менән тәьмин ителә). 2017 йылдың июнендә сит ил граждандарына диссертацияны һәм уның авторефератын бер үк ваҡытта урыҫ һәм сит телендә биреү рөхсәт ителгән&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Иностранцам разрешено защищать диссертации в России на родном языке|url=https://regnum.ru/news/cultura/2283294.html|work=ИА REGNUM|date=2017-06-02|accessdate=2018-06-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170825102435/https://regnum.ru/news/cultura/2283294.html |date=2017-08-25 }}&lt;/ref&gt;.

Докторлыҡ диссертацияһынның төп фәнни һөҙөмтәләре алдынғы рецензиялаусы фәнни журналдарҙа һәм баҫмаларҙа баҫтырылып сығырға тейеш (уларҙың исемлеген ВАК билдәләй). Нәшер ителгән һөҙөмтәләргә уйлап табыу патенттары һәм башҡалар тиңләшә. Диссертацияға дәғүә итеүсе авторефератты ике (гуманитар фәндәр — 2,5 тиклем) баҫма биттә әҙерләй, бында диссертацияның төп идеялары һәм һығымталары, тикшеренеүҙәрҙә авторҙың өлөшө, яңылыҡ кимәле һәм тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләренең практик әһәмиәте күрһәтелә. Яҡлауға тиклем өс ай алда автореферат диссертацион советы ағзаларына, шулай уҡ ВАК билдәләгән ойошмаларға һәм диссертацион совет билдәләүе буйынса өҫтәмә исемлек буйынса ебәрелә. Диссертацияны ғилми доклад рәүешендә яҡлаған осраҡта автореферат урынына доклад ебәрелә.
[[Файл:Pn-abramov-s-m-1996-degree.jpg|справа|мини|300x300пкс|А. К. Айламазян (һулда) фәндәр докторы дипломын С. М. Абрамовҡа тапшыра, 1996 йыл]]
Диссертацияны яҡлау диссертацион советының асыҡ ултырышында үтә, уның составына диссертацияларҙы билдәле һөнәрҙәр даирәһе буйынса ҡарау хоҡуғы бирелгән Юғары аттестация комиссияһы фәндәр докторҙары инә. Диссертацион советтары тейешле фәнни-тикшеренеү ойошмалары ҡарамағында ойошторола (институттар, ғилми үҙәктәр һәм башҡалар) һәм университеттар (һәм башҡа юғары йорттар ҙа). Диссертация яҡлауҙа өс рәсми оппонент — диссертацион советы алдан тәғәйенләгән фән докторҙары ҡатнаша, улар диссертация тураһында яҙма баһалама бирергә тейеш булалар. Фекер алашыуҙан һуң диссертацион советы ағзалары йәшерен рәүештә тауыш бирә. Фәндәр докторы ғилми дәрәжәһен биреү өсөн ултырышта ҡатнашҡан ағзаларҙың өстән ике өлөшө тауыш ыңғай тауыш бирергә тейеш. Яҡлау һөҙөмтәләре буйынса диссертацион советы ВАК-ка дәғүә итеүсегә фәндәр докторы дәрәжәһен биреү (йәки бирмәү) үтенесе менән мөрәжәғәт итә. Үтенес һәм диссертация Юғары аттестация комиссияһының советы тарафынан ҡарала һәм дәрәжә биреү мөмкинлеге тураһында эксперт советының һығымтаһы ВАК-тың президиумына ебәрелә. Президиум һуңғы ҡарар ҡабул итә. Ғилми дәрәжә биреү тәртибен боҙоу билдәләнгән осраҡта фәндәр докторы исеменә лайыҡ булыусылар диссертацион советтарҙың тәҡдимдәре буйынса әлеге дәрәжәләрҙән мәхрүм ителә алалар.

== Фәнни тармаҡтар ==
Докторлыҡ диссертацияһы түбәндәге дәрәжәләр буйынса бирелә&lt;ref name=&quot;DB-Informika&quot;&gt;{{Cite web|url=http://vak.ed.gov.ru/common/img/uploaded/files/vak/norm_doc/2010/Prilozhenie_k_prikazu_N59_ot_25.02.2009.doc|title=Приказ Министерства образования и науки России от 25 февраля 2009 г. № 59 о Номенклатуре специальностей научных работников, перечень отраслей науки|website=ВАК|date=2009-02-25|accessdate=2018-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111127142124/http://vak.ed.gov.ru/common/img/uploaded/files/vak/norm_doc/2010/Prilozhenie_k_prikazu_N59_ot_25.02.2009.doc|archivedate=2011-11-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111127142124/http://vak.ed.gov.ru/common/img/uploaded/files/vak/norm_doc/2010/Prilozhenie_k_prikazu_N59_ot_25.02.2009.doc |date=2011-11-27 }}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;
!colspan=3|Фән тармаҡтары буйынса доктор дәрәжәләре исемлеге һәм уларҙың ҡыҫҡартыуҙары
|-
|Дәрәжә исеме
|Сокращение согласно (недействующему)&lt;br&gt;приказу Миннауки РФ&lt;ref name=pr3&gt;Приложение 3 «Перечень отраслей наук, ученых степеней и званий и их сокращений» к [http://base.garant.ru/179724/ «Положению о представлении обязательного экземпляра диссертаций»,] утверждённому приказом Министерства науки и технологий РФ от 31 августа 1998 г. № 145. Отменено приказом Министерства образования и науки Российской Федерации (Минобрнауки России) от 21 октября 2013 г. [https://rg.ru/2013/12/18/formi-dok.html № 1168].&lt;/ref&gt;
| Используемые в [[РАН]] сокращения&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/fstorage/download.aspx?id=209736f0-13f2-4509-882f-d90161a9b120 Российская академия наук. Справочник. Часть II]. / Под ред. акад. Б. Ф. Мясоедова. — М.: Наука, 2007. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/fStorage/download.aspx?id=a56d9711-d68b-4c85-a638-ca6ec9376091 Российская академия наук : справочник 2012. Ч. II] / Cост.: Б. Ф. Мясоедов (рук.), А. А. Макоско, М. И. Лукин и др. — М.: Наука. 2012. — 1008 с. — ISBN 978-5-02-037982-4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Фадеев С.'' Словарь сокращений современного русского языка. — СПб.: Политехника, 1997. — 527 с. &lt;/ref&gt;
|-
|[[Архитектура]] докторы
|архитектура д-ры
|арх. д.
|-
|[[биология|биология фәндәре]] докторы
|биол. фәндәре д-ры
|б. ф. д.
|-
|[[ветеринария|ветеринария фәндәре]] докторы
|ветеринар. фәндәре д-ры
|вет. ф. д.
|-
|[[хәрби|хәрби фәндәр]] докторы
|хәрб. фәндәр д-ры
|хәрб. ф. д.
|-
|[[география|география фәндәре]] докторы
|геогр. фәндәре д-ры
|г. ф. д.
|-
| [[геология]]-[[минералогия|минералогия фәндәре]] докторы
|геол.-минерал. фәндәре докторы
|г.-м. ф. д.
|-
|[[сәнғәт фәне]] докторы
|сәнғ.ф. д-ры
|сәнғ. ф. д.
|-
|[[тарих|тарих фәндәре]] докторы
|тар. ф. д-ры
|т. ф. д.
|-
|[[культурология|культурология фәндәре]] докторы
|культурология д-ры
|культ. ф. д.
|-
|[[медицина|медицина фәндәре]] докторы
|мед. фәндәре д-ры
|м. ф. д.
|-
|[[педагогика|педагогика фәндәре]] докторы
|пед. фәндәре д-ры
|пед. ф. д.
|-
|[[политология|политология фәндәре]] докторы
|полит. наук д-ры
| полит. ф. д.
|-
|[[психология|психология фәндәре]] докторы
|психол. фәндәре д-ры
|п. ф. д.
|-
|[[ауыл хужалығы|ауыл хужалығы фәндәре]] докторы
| а.-х. фәндәре д-ры
| а.-х. ф. д.
|-
|[[социология|социология фәндәре]] докторы
|социол. фәндәре д-ры
|д. социол. ф. д.
|-
|[[техника|техник фәндәре]] докторы
|д-р техн. фәндәре д-ры
|т. ф. д.
|-
|[[теология|теология фәндәре]] докторы
|теол. фәндәре д-ры
|теол. ф. д.
|-
|[[фармацевтика|фармацевтика фәндәре]] докторы
| фарм. фәндәре д-ры
|фарм. ф. д.
|-
|[[физика]]-[[математика|фәндәре]] докторы
|физ.-мат. фәндәре д-ры
|д. ф.-м. ф. д.
|-
|[[филология|филология фәндәре]] докторы
|филол. наук д-ры
|ф. ф. д.
|-
|[[философия|философия фәндәре]] докторы
|филос. фәндәре д-ры
| филос. ф. д.
|-
|[[химия|химия фәндәре]] докторы
|хим. фәндәре д-ры
| х. ф. д.
|-
|[[иҡтисад|иҡтисад фәндәре]] докторы
|иҡт. фәндәре д-ры
|иҡт. ф. д.
|-
|[[юриспруденция|юридик фәндәре]] докторы
|юрид. фәндәре д-ры
|ю. ф. д.
|}

1950 йылға тиклем ғилми дәрәжә исеменә мотлаҡ рәүештә тар һөнәр тасуирлауы ҡушыла («тарих методикаһы буйынса..», &quot; физик культураһы буйынса … &quot; һәм башҡалар).

Психология фәндәре буйынса ғалим дәрәжәһе [[1968 йыл]]дан алып бирелә башлай. Быға тиклем ҡала ([[1953 йыл]]ға тиклем) «педагогия фәндәре кандидаты (психология)» ғилми дәрәжәһе бирелә.

Ғилми дәрәжәләр [[Аббревиатура|аббревиатураһы]] Рәсәй Федерацияһының фән һәм технологиялар министрлығы тарафынан 1998 йылда булдырыла, улар мотлаҡ үтәлергә тейеш булған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://science.ncstu.ru/abbrev.htm|title=Приложение 3 к Положению о представлении обязательного экземпляра диссертаций (утверждено приказом Миннауки России от 31 августа 1998 года № 145, зарегистрировано в Минюсте России 25 ноября 1998 года, регистрационный № 1650)|date=1998-08-31|accessdate=2018-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060426002052/http://science.ncstu.ru/abbrev.htm|archivedate=2006-04-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060426002052/http://science.ncstu.ru/abbrev.htm |date=2006-04-26 }}&lt;/ref&gt;, хәҙерге ваҡыттағы әлеге положение бөтөрөлгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://base.garant.ru/179724/|title=Приказ Миннауки РФ от 31.08.1998 N 145 &quot;Об утверждении Положения о представлении обязательного экземпляра диссертаций&quot; (утратил силу)|accessdate=2018-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2013/12/18/formi-dok.html|title=Приказ Минобрнауки &quot;Об утверждении форм направления сведений о научно-исследовательских, опытно-конструкторских и технологических работах гражданского назначения в целях их учета в единой государственной информационной системе учета научно-исследовательских, опытно-конструкторских и технологических работ гражданского назначения и требований к заполнению указанных форм, а также порядка подтверждения главными распорядителями бюджетных средств, осуществляющими финансовое обеспечение научно-исследовательских, опытно-конструкторских и технологических работ гражданского назначения и выполняющими функции заказчика таких работ, соответствия сведений об указанных работах, внесенных в единую государственную информационную систему учета научно-исследовательских, опытно-конструкторских и технологических работ гражданского назначения, условиям государственных контрактов на выполнение научно-исследовательских, опытно-конструкторских и технологических работ гражданского назначения&quot;|accessdate=2018-10-30}}&lt;/ref&gt;.

Элегерәк шулай уҡ хәрби-диңгеҙ фәндәр докторы дәрәжәһе булған{{Sfn|БСЭ|1972}}. Күпмелер ваҡыт элек (1940 йыл тирәһе) сәнғәт белеме фәндәре докторы тип исемләнгән, хәҙер — сәнғәт фәндәре докторы. 1930 йылдарҙың уртаһында дәүләт һәм йәмәғәт фәндәре докторы дәрәжәһе була&lt;ref&gt;Степень доктора государственных и общественных наук была у [[Крыленко, Николай Васильевич|Н. В. Крыленко]] ([[1934]]), [[Вышинский, Андрей Януарьевич|А. Я. Вышинского]] ([[1935]]), [[Трайнин, Илья Павлович|И. П. Трайнина]] ([[1935]]).&lt;/ref&gt;. 1930-сы йылдарға тиклем астрономия һәм геодезия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе була&lt;ref&gt;Степень доктора астрономии и геодезии была у [[Цингер, Николай Яковлевич|Н. Я. Цингера]], [[Матусевич, Николай Николаевич|Н. Н. Матусевича]], [[Бредихин, Фёдор Александрович|Ф. А. Бредихина]] и др.
&lt;/ref&gt;. Сәйәси фәндәр докторы ғалим дәрәжәһе 1940-сы йылдар тирәһендә ғәмәлдә була, һуңынан юҡҡа сығарыла һәм 1990-сы йылдарҙа яңынан тергеҙелә.

Украинала дәрәжәләр исемлеге&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mon.gov.ua/images/files/news/10/19/1057.doc|title=Наказ Міністерства освіти і науки, молоді та спорту України 14.09.2011 № 1057 «Про затвердження Переліку наукових спеціальностей»|accessdate=2018-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130313110947/http://www.mon.gov.ua/images/files/news/10/19/1057.doc|archivedate=2013-03-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313110947/http://www.mon.gov.ua/images/files/news/10/19/1057.doc |date=2013-03-13 }}&lt;/ref&gt; башлыса Рәсәй исемлеген ҡабатлай.

2015 йылдың 25 сентябрендә Юғары аттестация комиссияһы тарафынан яңы — «[[Теология]]» — һөнәр паспорты раҫлана&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Теология стала научной специальностью|url=http://www.ng.ru/faith/2015-12-30/11_teologia.html|work=Независимая газета|date=2015-12-30|accessdate=2018-06-07}}&lt;/ref&gt;.

== Рәсәйҙә дәрәжәләр тарихы ==
[[Файл:Imperial_University_Doctor_Badge_1885.jpg|слева|мини|142x142пкс|Император университеты докторы билдәһе (1885)]]
[[1791 йыл]]да императрица [[Екатерина II]] «О предоставлении [[:ru:ИМУ|Московскому университету]] права давать докторскую степень обучающимся в оном врачебным наукам» указына ҡул ҡуя. Беренсе медицина докторы дәрәжәһенә Ф. И. Барсук-Моисеев лайыҡ була (1794). 1803 йылда Мәскәү университеты бөтә фән тармаҡтары буйынса фәндәр докторы ғилми дәрәжәһен биреү хоҡуғын ала. Доктор ғилми дәрәжәһе 8-се класс чинын (коллегия асессоры) алыуға хоҡуҡ бирә.

XIX быуатта докторлыҡ дәрәжәһен биреү тәртибе Ғилми дәрәжәләр тураһында Положениелары менән, өлөшләтә университет уставы менән, билдәләнә. 1804 йылғы Устав буйынса докторлыҡҡа бик ҡатмарлы дәрәжә биреү системаһы ғәмәлдә була, ХХ быуаттың икенсе яртыһында система ябайлаштырыла. Доктор дәрәжәһен алыу өсөн диссертацияға экспертиза үткәреү өсөн уны Факультет советына тапшыралар, унда диссертация буйынса рәсми һәм рәсми булмаған оппоненттар ҡатнашлығында асыҡ диспутта фекер алышыуҙар үткәрелә{{Sfn|Императорский Московский университет|2010}}.

[[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]]ның [[1918 йыл]]дың 1 октябрендәге декретына ярашлы Рәсәй юғары уҡыу йорттарында ғилми дәрәжәләр бөтөрөлә, ә кафедраларҙы биләү хоҡуғы «үҙенең хеҙмәттәре һәм фәнни-педагогик эшмәкәрлеге менән билдәле» булған һәр кешегә бирелә&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|ответственный=сост. А. Ю. Андреев, Д. А. Цыганков|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|страниц=894|isbn=978-5-8243-1429-8.}}&lt;/ref&gt;.

Әммә 1934 йылда Үҙәк башҡарма комитеты кандидат һәм доктор ғилми дәрәжәләрен ҡайтарыуҙы кәрәкле тип таба (СССР Совнаркомының 1934 йылдың 13 ғинуарындағы «Ғилми дәрәжәләр һәм исемдәр тураһында» исемле ҡарары). Ҡарарға ярашлы наркоматтарҙың квалификацион комиссиялары ғилми дәрәжәләрҙе 8 фәнни дисциплина буйынса бирә ала, ҡалған дисциплиналар буйынса ғилми дәрәжәләр Юғары аттестация комиссия тарафынан бирелә&lt;ref&gt;В 1945 г. принимается приказ для всех ученых степеней.&lt;/ref&gt;. 1937 йылда диссертация яҡлауы үткәрелгән фәндәр тармаҡтары аныҡлана. 1941 йылда ВАК диссертация эшен квалификацион эш булараҡ таный.

== Башҡа илдәрҙәге аналогтар ==
Ҡайһы бер көнбайыш илдәрендә юғары уҡыу йорто белеменән һуң бер баҫҡыслы система ҡабул ителгән (мәҫәлән, [[Бөйөк Британия]]ла был система тарала бара). Әлеге система сиктәрендә тамамлаусыларға диссертацияны уңышлы яҡлау осрағында философия докторы (Ph.D.) дәрәжәһе бирелә (йәки уға оҡшаш). Рәсәйҙә был дәрәжә фәндәр кандидаты дәрәжәһенә тиңләшә&lt;ref&gt;Советский энциклопедический словарь/Научно-редакционный совет: [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]] (пред.). — М.: [[Советская энциклопедия]],1981. — 1600 с. с илл. (С. 408)&lt;/ref&gt;, шул уҡ ваҡытта Рәсәй фәндәр докторы дәрәжәһе күпкә юғарыраҡ баһалана.

Өҫтәмә рәүештә ҡайһы бер илдәрҙә докторлыҡ дәрәжәһенә эйә булған кешегә титул бирәләр, ҡайһы берҙә был дәрәжә Рәсәй Федерацияһындағы фәндәр докторы титулына тиңләшә. Бөйөк Британияла һәм Милләттәр Берләшмәһенең ҡайһы бер илдәрендә философия фәндәре докторы дәрәжәһенән һуңғы тәбиғи фәндәрҙә фәндәр докторы исемен йөрөтә ({{lang-en|Doctor of Science, D.Sc.}})&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.znanie.info/portal/ie-terms/d/353.html|title=Doctor of Science, значение термина|accessdate=2018-06-07}}&lt;/ref&gt;;  хоҡуҡ өлкәһендә хоҡуҡ — хоҡуҡ докторы (Laws of Doctor, LLD)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.znanie.info/portal/ie-terms/l/439.html|title=LLD, значение термина|accessdate=2018-06-07}}&lt;/ref&gt;. Әммә, Рәсәй традицияларынан айырмалы рәүештә, ғәҙәттә, дәрәжәләр биреү диссертация яҡлау һөҙөмтәләренән түгел, ә нәшер ителгән хеҙмәттәрҙең һаны буйынса һәм фәнгә индергән дөйөм өлөшө буйынса, хатта йәмғиәт һәм публицистика эшмәкәрлеге буйынса ла, бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.intervuz.ru/degree.html#da|title=Классификация степеней|accessdate=2019-08-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904125515/http://www.intervuz.ru/degree.html#da |date=2011-09-04 }}&lt;/ref&gt;.

Европа континенталь академия системаһында ([[Германия]], [[Австрия]] кеүек илдәрҙә, мәҫәлән), «хабилитация» йәки «габилитация» ({{lang-en|habilitation}} {{Lang-la|habilis}} «һәләтле, яраҡлы») процедураһы бар, ул доктор дәрәжәһе бирелгәндән һуң үткәрелә. Билдәле бер мәғәнәлә, әлеге процедура бер нисә параметр буйынса Рәсәйҙәге докторлыҡ диссертацияһын яҡлауға тура килә, сөнки «хабилитация» үткәндән һуң ғалимға «хабилитацияланған доктор» ({{lang-en|doctor habilitatus, Dr. habil.}}) титулы һәм университетта профессор вазифаһын биләү хоҡуғы бирелә, әммә «хабилитация титулы» айырым ғилми дәрәжәһе булып тормай, ә докторлыҡ дәрәжәһенә өҫтәмә квалификация ролен уйнай.

=== Франция ===
[[2003 йыл]]да Рәсәй һәм Франция хөкүмәттәре ғилми дәрәжәләре тураһында документтарҙы таныу буйынса үҙ-ара килешеүгә ҡул ҡуйҙылар&lt;ref name=&quot;russianenic&quot;&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/Соглашение%20между%20Правительством%20РФ%20и%20Правительством%20Французской%20Республики%20о%20взаимном%20признании%20документов%20об%20учёных%20степенях Соглашение между Правительством Российской Федерации и Правительством Французской Республики о взаимном признании документов об учёных степенях]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, уға ярашлы Рәсәй «Фәндәр кандидаты» һәм Франция «Доктор» ({{Lang-fr|{{iw|Doctor of Science|Docteur|fr|Doctorat en sciences}}}}) дәрәжәһенә эйә булыусылар үҙ-ара тиңләшә. Әммә француз хабилизацияланған докторы ({{Lang-fr|[[Хабилитация|Habilitation à diriger des recherches]]}}, HDR) һәм Рәсәй фәндәр докторы дәрәжәләрен ренгламентлаған килешеү юҡ.

=== Германия ===
Рәсәй Федерацияһында «[[:ru:Хабилитация|Habilitation]]» Германия академик квалификацияһы «фәндәр докторы» Рәсәй ғилми дәрәжәһе кимәлендә таныла, ә «Doktor» Германия академик дәрәжәһе «фәндәр кандидаты» Рәсәй дәрәжә кимәлендә таныла. 2004—2018 йылда тейешле ҡарар [[Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы]] тарафынан ҡабул ителә (хәҙер үҙгәртелгән). Германия Федератив Республикаһында танылыу ерҙәр министрлығы һәм юғары уҡыу йорттары компетенцияларына инә&lt;ref&gt;[http://www.russianenic.ru/int/agreements/german.html Совместное заявление о взаимном академическом признании периодов обучения в высших учебных заведениях, документов о высшем образовании, российских учёных степенях и германских академических квалификациях.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119021127/http://www.russianenic.ru/int/agreements/german.html |date=2011-01-19 }} 18 февраля 1999 года.&lt;/ref&gt;. Әлеге органдар Рәсәй ғилми дәрәжәләрен тейешле кимәлдәрҙә таныйҙар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БСЭ3|Доктор наук|8|автор=М. Н. Волков|ref=БСЭ}}
* Приказ Миннауки России № 145, от 31 августа [[1998 йыл|1998 года]].
* {{Китап|заглавие=Императорский Московский университет: 1755-1917: энциклопедический словарь|ответственный=Андреев А. Ю., Цыганков Д. А.|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|страниц=894|isbn=978-5-8243-1429-8|тираж=2 000|ref=Императорский Московский университет|ссылка=https://books.google.com/books?id=7bd4wgEACAAJ}}

== Һылтанмалар ==
* [https://vak.minobrnauki.gov.ru/documents#tab=_tab:npa~ Нормативные документы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220125104147/https://vak.minobrnauki.gov.ru/documents#tab=_tab:npa~ |date=2022-01-25 }} на сайте ВАК
[[Категория:Ғилми дәрәжәләр һәм исемдәр]]</text>
      <sha1>gankefhoj2bejc0j3baqsstbu5p1vbd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Текучёв Алексей Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156546</id>
    <revision>
      <id>1300564</id>
      <parentid>1189317</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T20:21:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14197" sha1="kquqi3h4q4d2oxk68uc18axi7srvnki" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Текучёв Алексей Васильевич''' ([[30 март]] [[1903 йыл]] — [[23 май]] [[1987 йыл]]) — [[СССР]] ғалим-телсеһе, [[Уҡытыусы|педагог]], методист, [[Фән докторы|педагогия фәндәре докторы]] (1952), профессор (1968), РСФСР (1959) һәм СССР Педагогия фәндәре академияһының (1968)&lt;ref name=&quot;Педагогический энциклопедический словарь. Текучёв Алексей Васильевич&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Алексей Васильевич Текучёв&quot;&gt;[http://www.dates.gnpbu.ru/3-8/Tekuchev/tekuchev.html Алексей Васильевич Текучёв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191130001112/http://www.dates.gnpbu.ru/3-8/Tekuchev/tekuchev.html |date=2019-11-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Самый известный учёный-методист. Алексей Васильевич Текучёв&quot;&gt;[https://rus.1sept.ru/article.php?ID=200302308 Самый известный учёный-методист. Алексей Васильевич Текучёв]&lt;/ref&gt; ғәмәли ағзаһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР Дәүләт премияһы лауреаты&lt;ref name=&quot;МПГУ. Текучёв Алексей Васильевич&quot;&gt;[http://mpgu.su/scientists/tekuchev-aleksey-vasilevich/ МПГУ. Текучёв Алексей Васильевич]&lt;/ref&gt;, К. Д. Ушинский миҙалы менән бүләкләнеүсе&lt;ref name=&quot;А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва&quot;/&gt;.

== Биографияһы ==
Алексей Васильевич Текучёв 1903 йылдың 30 мартында Волгоград өлкәһенең Үрге Курмояр станицаһында тыуған, күп балалы ғаиләлә өлкән ул була&lt;ref name=&quot;Алексей Васильевич Текучёв&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва&quot;/&gt;. Атаһы — Василий Иванович, дон казагы, әсәһе — Феодосия Павловна, хужабикә була. Башланғыс мәктәпте тамамлай, артабан гимназияла уҡый, уны беренсе разряд дипломы менән тамамлай. 13 йәшенән эшләй, 16 йәшендә гимназия канцелярияһында күсереп яҙыусы була&lt;ref name=&quot;А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва&quot;/&gt;.

1919 йылда уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге башлана, Алексей Васильевич [[Ростов өлкәһе]]нең мәктәптәрендә эшләй: башланғыс һәм урта мәктәптә уҡытыусы була, латин теленән дәрестәр алып бара&lt;ref name=&quot;Самый известный учёный-методист. Алексей Васильевич Текучёв&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;МПГУ. Текучёв Алексей Васильевич&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва&quot;/&gt;. Алексей Текучёв 1923 йылда [[Новочеркасск]]та Дон педагогия институтын тамамлай, һуңынан [[Ростов дәүләт педагогия университеты|Ростов дәүләт педагогия институтында]] уҡыта, [[Ростов дәүләт университеты|Төньяҡ-Кавказ университетында]] рус теле буйынса ассистент-методис була&lt;ref name=&quot;А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва&quot;&gt;[https://rus.1sept.ru/article.php?ID=200302309 А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва]&lt;/ref&gt;, шулай уҡ Нахичевань, Ставрополь ҡалаларының юғары уҡыу йорттарында эшләй&lt;ref name=&quot;Педагогический энциклопедический словарь. Текучёв Алексей Васильевич&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Самый известный учёный-методист. Алексей Васильевич Текучёв&quot;/&gt;.

А. В. Текучёв 1932 йылда Мәскәүгә китә, унда йәшәй һәм эшләй, юғары уҡыу йорттарында 1987 йылда вафатына тиклем уҡыта. 1932—1933 йылдарҙа — Мәскәү педагогия институты доценты, тел һәм әҙәбиәт факультеты деканы&lt;ref name=&quot;А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва&quot;/&gt;. 1933—1941 йылдарҙа В. П. Потемкин исемендәге Ҡала педагогия институтында эшләй&lt;ref name=&quot;Педагогический энциклопедический словарь. Текучёв Алексей Васильевич&quot;&gt;[https://slovar.cc/enc/ped/2138439.html Педагогический энциклопедический словарь. Текучёв Алексей Васильевич]&lt;/ref&gt;. 1939—1965 йылдарҙа профессор, Мәскәү өлкә педагогия институтының рус теле кафедраһы мөдире булып эшләй&lt;ref name=&quot;Алексей Васильевич Текучёв&quot;/&gt;.

1941 йылда «Методика грамматического разбора» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1951 йылда «Основы методики орфограммы в условиях местного диалекта» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref name=&quot;А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва&quot;/&gt;.

1955 йылда РСФСР Педагогия фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы, 1959 йылда — РСФСР Педагогия фәндәре Академияһы&lt;a href=&quot;./Тулы%20хоҡуҡлы%20ағзаһы&quot; rel=&quot;mw:WikiLink&quot; data-linkid=&quot;101&quot; data-cx='{&quot;adapted&quot;:false,&quot;sourceTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;Действительный член&quot;,&quot;pageprops&quot;:{&quot;wikibase_item&quot;:&quot;Q1404101&quot;},&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ru&quot;},&quot;targetFrom&quot;:&quot;mt&quot;}'&gt;ғәмәли ағзаһы&lt;/a&gt;, (1959), 1968 йылда — СССР Педагогия фәндәре академияһы ғәмәли ағзаһы&lt;ref name=&quot;Педагогический энциклопедический словарь. Текучёв Алексей Васильевич&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва&quot;/&gt;.

1965—1969 йылдарҙа Алексей Васильевич Педагогия фәндәре академияһы Дөйөм педагогика ғилми-тикшеренеү институтының рус теле уҡытыу секторы мөдире булып эшләй, 1970 йылдан 1987 йылға тиклем Мәскәү дәүләт педагогия институтында рус теле уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире, һуңынан 1980 йылдан профессор булып эшләй&lt;ref name=&quot;Алексей Васильевич Текучёв&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва&quot;/&gt;.

[[Филология|Филолог]]-славянсы Николай Михайлович Каринский етәкселеге аҫтында экспедицияларҙа ҡатнаша, уларҙан һуң Ванилов туҡыусыларының производство һүҙлеге төҙөлә (Н. М. Каринскийҙың Очерки языка русских крестьян, 1936. китабы). Текучёв Алексей Васильевич — күп кенә студенттарҙың диалектология экспедицияларының етәксеһе һәм ойоштороусыһы, СССР-ҙа уҡытыусылар араһында рус теле уҡытыу методикаһы буйынса медодик һәм фәнни семинарҙар һәм конференциялар үткәрә, шулай уҡ [[Германия]], [[Венгрия]], [[Польша]], [[Финляндия]], [[Италия]]ла халыҡ-ара семинарҙар һәм конференцияларҙы ойошторусы һәм үткәреүсе, «Русский язык в школе» журналының мөхәрририәт ағзаһы, рус теле буйынса ғилми комиссиялар ағзаһы була&lt;ref name=&quot;Алексей Васильевич Текучёв&quot;/&gt;.

Текучёв А. В. Миртовтың «Дон һүҙлеге» (1928) һәм «Большой диалектологический атлас народных говоров» атласы өсөн күп материалдар йыя, 1965 йылда методист һәм тел белгестәре: Л. В. Щерба, Ф. И. Буслаев, А. М. Пешковский, Ф. Ф. Фортунатов, Д. H. Ушаков, К. Д. Ушинский, Н. М. Каринский, А. В. Миртов тураһында мәҡәләләр баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;Алексей Васильевич Текучёв&quot;/&gt;.

200-гә яҡын эш авторы булып тора, улар араһында «Методика грамматического разбора» (1939), «Основы методики орфографии в условиях местного диалекта» (1953), «Очерки по методике обучения русскому языку» (1980), «Хрестоматия по методике русского языка: русский язык как предмет преподавания»(1982) эштәре бар. «Методика русского языка в средней школе» дәреслеге өсөн СССР ПФА беренсе премияһы һәм К. Д. Ушинский миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва&quot;/&gt;.

Профессор Алексей Васильевич Текучёв 10 фән докторы һәм 45 фән кандидаты әҙерләгән&lt;ref name=&quot;А. И. Власенков. Вопросы методики орфографии в трудах академика АПН СССР А. В. Текучёва&quot;/&gt;.

1987 йылдың 23 майында [[Мәскәү]]ҙә вафат була.

== Ҡаҙаныштары ==
* К. Д. Ушинский миҙалы

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре,

* СССР Дәүләт премияһы лауреаты

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Российская педагогическая энциклопедия: В 2 тт. / Гл. ред. В. В. Давыдов. — М.: «Большая Российская энциклопедия», Т. 2, 1999, с. 425.

== Һылтанмалар ==
* [https://how-to-all.com/%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5:%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%83%D1%87%D1%91%D0%B2%2C%20%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%20%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Текучёв, Алексей Васильевич]
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01006036757 РГБ. Текучёв, Алексей Васильевич. Основы методики орфографии в условиях местного диалекта]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Мәскәү дәүләт өлкә университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:СССР тел белгестәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса тел белгестәре]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:К. Д. Ушинский миҙалы менән наградланғандар]]
[[Категория:Педагогия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:1987 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:23 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1903 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>kquqi3h4q4d2oxk68uc18axi7srvnki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Третьяков Владимир Всеволодович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157225</id>
    <revision>
      <id>1300569</id>
      <parentid>927873</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T00:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4965" sha1="0ty2wa459f535u5cda1bvb3xouf5dlv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Третьяков Владимир Всеволодович''' ([[6 ғинуар]] [[1890 йыл]] — [[31 ғинуар]] [[1970 йыл]]) — ғалим-акушер гинеколог. 1946 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968 йылға тиклем акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире. 1946—1967 йылдарҙа Башҡортостан акушер-гинекологтар йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1942), профессор (1935). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы (1957), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1945). 

== Биографияһы ==
Владимир Всеволодович Третьяков 1890 йылдың 6 ғинуарында Ҡазан губернаһының Зөйә ауылында (Татарстандың Свияжск ҡалаһы) тыуған.

== Хеҙмәт юлы ==
1915 йылда Ҡазан университетын тамамлаған.

1920 йылдан башлап Томск университетының акушерлыҡ-гинекологик клиникаһында эшләгән. 

1924 йылдан башлап Омск медицина институтында уҡытҡан.

1935 йылда - Төрөкмән медицина институтының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире (Ашхабад).

1946 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968 йылға тиклем акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире. 

1946—1967 йылдарҙа Башҡортостан акушер-гинекологтар йәмғиәте рәйесе.

1947 йылдан алып 1968 йылға тиклем Башҡорт медицина институтының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире вазифаһында эшләгән. 

Ғалимдың фәнни эшмәкәрлеге йөклөлөк патологияһы, бала тыуҙырғандан һуң септик өҙлөгөү, ҡатын-ҡыҙға бала тыуҙырыуҙа рациональ ярҙам күрһәтеү һәм ауыртыуҙы баҫыу, акушерлыҡ ярҙамын, акушерлыҡта һәм гинекологияла операция яһау техникаһын камиллаштырыу, шул иҫәптән кесарева сечения операцияһы проблемамаларына; халыҡҡа медицина ярҙамын ойоштороуға, ҡатын-ҡыҙҙарҙың енси өлкәһенә йоғонто яһарлыҡ хеҙмәт шарттарын өйрәнеүгә һ. б. арналған. 

40-тан ашыу ғилми эш авторы. 1942 йылдан - медицина фәндәре докторы, 1935 йылдан - профессор.

Владимир Всеволодович Третьяков 1970 йылдың 31 ғинуарында {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһында вафат була.
 
== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 1945 - СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы 
* 1957 - БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы
 
== Әҙәбиәт ==
* Третьяков, Владимир Всеволодович.
Некоторые материалы по обезболиванию родов [Текст] / Проф. Третьяков. — Ашхабад : Туркменгосиздат, 1936. — Обл., 21 с.; 21 см.
FB Я 234/1422 FB Я 234/1423 Дата поступления в ЭК — 10.02.2016

== Һылтанмалар ==
* [{{БЭ2013|}} рф/2-statya/5760-tretyakov-vladimir-vsevolodovich.html Третьяков Владимир Всеволодович]
* [https://ufa-gid.com/encyclopedia/tretyakov.html Уфа ГИД Третьяков Владимир Всеволодович]
* [https://studfile.net/preview/6012108/page:150/ Студопедия. Развитие хирургической службы в РБ]
* [wiki02.ru/encyclopedia/Tretyakov_Vladimir_Vsevolodovich/t/14209 Башкортостан Главная энциклопедия]
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01008415452 Российская государственная библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220520122506/https://search.rsl.ru/ru/record/01008415452 |date=2022-05-20 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Фән докторҙары]]
[[Категория:Профессорҙар]]</text>
      <sha1>0ty2wa459f535u5cda1bvb3xouf5dlv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157954</id>
    <revision>
      <id>1300594</id>
      <parentid>1297763</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T11:03:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28553" sha1="8hby2ueb8qcjys169wqyrrlnru1o5xw" xml:space="preserve">{{Персона
|изображение=Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы.jpg}}
'''Фәйзрахман Фәссәхетдин улы Фәссәхетдинов''' (24.07.[[1925]]—06.04.[[2009]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, өлкән сержант, «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ булған. Һөнәре — агроном&lt;ref&gt; [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1997814100/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B5%D1%80%26middle_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D24.07.1925%26static_hash%3D6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Фассахов Фаизер Фассахович]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.pobediteli.ru/russia/povolzhye/bashkortostan/f/fas-fen/index.html «Еңеүселәр» китабынан]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы [[1925 йыл]]дың 24 июлендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Мәсәғүт кантоны Ҡалмаҡҡол улусы биләмәһенә ҡараған (хәҙер — Салауат районы) Илсекәй ауылында Фәтхетдинов Фәссәхетдин Фәтхетдин улы менән Ғафарова Мәстүрә Әмерғәзе ҡыҙының күп балалы ғаиләһендә тыуа. Илсекәйҙә башланғыс мәктәпте тамамлай, артабан күрше Тирмән ете йыллыҡ мәктәбендә уҡый&lt;ref&gt;''Миңһылыу Абдуллина''. Атайғынам, атайым!/ Йәшлек. 19 май 2009 йыл. № 58&lt;/ref&gt;.

«Башташ» колхозында төрлө эштәр башҡара: ат һабаны менән ер һөрә, келәттә ашлыҡ елгәрә, иҫәпсе эшендә лә үҙен һынай.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң да [[Совет Армияһы]] сафтарында бик оҙаҡ хеҙмәт итә.

[[1950 йыл]]дың яҙында ғына тыуған ауылына әйләнеп ҡайта.

[[1953]]—[[1956]] йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ ауыл хужалығы техникумы|Стәрлетамаҡ колхоз рәйестәрен әҙерләү ауыл хужалығы мәктәбе]]н отличие менән тамамлай.

Фәйзрахман Фәссәхетдин улы 30 йылдан артыҡ [[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]]ндағы XXI партсъезд исемендәге колхозының баш агрономы булып намыҫлы хеҙмәт итә.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[1943 йыл]]дың март айында [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]на саҡырыла. III Украин фронты армияһы составында Украина ерҙәрен дошмандан азат итеүҙә ҡатнаша. Йәш сержант башта автоматсы, артабан — пулемётсы булып хеҙмәт итә.
 
Алты ай дауамында Алкин хәрби часында хәрби күнекмәләр ала. Был осорҙо ветеран бик аяныс итеп хәтергә ала: унда буласаҡ яугирҙар аслыҡтан яфалана. Бигерәк тә Скрипай фамилиялы бер кешене ғәйепләп иҫкә ала ине.

Һалдатҡа Чкалов өлкәһе (хәҙер — Ырымбур өлкәһе, Новосергиевский районы) Платовка станцияһында урынлашҡан Краснохолм пехота училищеһында уҡыу тәҡдим ителә, әммә унда урта белемлеләрҙе генә ҡабул иткән булалар&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1997812277/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%26middle_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1925%26static_hash%3Dcd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Память народа. Фассахов Файзрахман Фассахович]&lt;/ref&gt;.
 
Ниһайәт, [[1943 йыл]]дың сентябрендә 2000 һалдатты Өфө станцияһынан теплушкаларға тейәп оҙаталар.

Сержант Фәйзрахман Фәссәхов III Украин фронтына ҡараған 57-се гвардия уҡсылар дивизияһының 170-се уҡсылар полкы&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80449766/?static_hash=6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1 Фасахов Файзер Фасахович]&lt;/ref&gt; составында отделение командиры вазифаһында һуғыша&lt;ref&gt;''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015&lt;/ref&gt;.

Днепр йылғаһы аша тимер юл күпере емерек хәлдә була. Ары-бире терәтелгән свайҙарҙа ғына торғанлыҡтан, бер юлы тик икешәр вагонды ғына сығарып булған. Юғалтыуҙар кисереп, ғәскәрҙе ҡаршы ярға сығарып бөтәләр.
{{цитата|Вагондарҙан төшөүгә, киҫәкләп, сей ит тараттылар. Кем нисек әтмәләштерә ала, шулай итеп ризыҡланы был өлөштәрҙе. Шул саҡ, ялтырауыҡ күк төҫкә буялған тәреле немец самолёттары килеп сыҡты һәм, утлы ямғыр менән ҡойондороп, осоп үтте. Күп кенә иптәштәр, алышта ҡатнаша ла алмай, һәләк булды.|}}

Был ваҡиғалар Урта Дон һөжүм операцияһы менән тап килә. Кәрәк булған һайын, окоптар ҡаҙып, оборонаға әҙерләнеп, өшөп-туңып, ҙур ауырлыҡтар менән үтәләр һалдаттар көҙгө юлды. Ҡыш тыны һиҙемләнһә лә, яугирҙарҙың күбеһенең өҫтөндә йоҡа гимнастёрка, шинель һәм аяҡтарында обмотка була.

[[1943 йыл]]дың 5 декабрендә (Сталин Конституцияһы көнө) Фәйзрахмандың һул ҡалаҡ һөйәге аҫтына снаряд ярсығы инеп ултыра. Күп ҡан юғалтып өлгөргән 19 йәше менән барған йәш егетте Дружковка ҡаласығы госпиталенә алып киләләр&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero84303796/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%26middle_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D24.07.1925%26static_hash%3Dcd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=smperson_doroga2753750 Память народа. Фассахетдинов Ф. Ф.]&lt;/ref&gt;. 1943 йылдың 5 декабрендә күрһәткән батырлығы өсөн 1947 йылдың 6 ноябрендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы тапшырыла&lt;ref&gt; [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80449766/?static_hash=6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1 Фасахов Файзер Фасахович. Медаль &quot;За отвагу&quot;]&lt;/ref&gt;.

Госпиталдән һуң, [[1944 йыл]]дың 8 апрелендә, 15-се айырым мотомехбригада составында һалдат тағы алғы һыҙыҡҡа оҙатыла. 

1944 йылдың 19 ғинуарынан механикалаштырылған корпус составына ингән бригада 3-сө Украин фронтына, артабан 8-се гвардия армияһына буйһонған, 12 февралдән 4 мартҡа тиклем 8-се армия резервында торған 15-се айырым мотомехбригада 1944 йылдың 5-17 мартында 4-се гвардия кавалерия корпусына буйһонған мехкорпус составында Широкое районынан Николаев өлкәһе биләмәһендәге Новый Буг, Снигирёвка йүнәлешендә һөжүм итә. 

3-сө Украин фронтының резервында бер аҙ торғандан һуң, 15-се айырым мотомехбригада 1944 йылдың 30 мартынан 13 апреленә тиклем механикалаштырылған корпус составында Сталино (хәҙер — Донецк), Одесса ҡалалары, Одесса өлкәһе Грибовка йүнәлешендә һөжүмдә ҡатнаша.
&lt;ref&gt;[http://divizia-rkka.ru/15-%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B3/]&lt;/ref&gt;.

Көньяҡ Украина, [[Молдова]] ерҙәрен дошмандан азат иткән Карпат-Днепр стратегик һөжүм итеү операцияһы сиктәрендә башҡарылған Одесса хәрби операцияһында ҡатнаша. [[Көньяҡ Буг]] йылғаһы ярында, [[Тирасполь]] ҡалаһы ҡаршыһында оборонала ятҡанда, дауахананан һуң нығынып та өлгөрмәгән организм тағы бирешә. Яугир ҡурҡыныс диагноз — үпкә плевриты менән тағы госпиталгә эләгә. Был юлы Одесса ҡала госпиталендә һәм Пенза өлкәһе Чаадаевка ауылындағы госпиталдә ярты йыл дауалана, һәм табиптарҙың иҫ киткес ныҡышмалылығы арҡаһында ғына тере ҡала. Бигерәк тә йәһүд милләтле өлкән йәштәге табип әбейҙе йылы итеп хәтерләй ул.&lt;ref&gt;''Минсулу Абдуллина''. Слово об отце./ На земле Салавата. 25 мая 2005 года. № 43&lt;/ref&gt;

'''Тарихи белешмә''' 1942 йылдың декабрендә Воронеж, ә 1942 йылдың 19 декабренән — Көньяҡ-Көнбайыш (2-се формирование, 1943 йылдың 20 октябренән — 3-сө Украин) фронттары составына ингән 6-сы армия Урта Дон һөжүм итеү операцияһында (16-30 декабрь), ә 1943 йылдың ғинуар аҙағы — февралендә — Донбассты азат итеү операцияһында һәм [[Харьков]]тан көньяҡтараҡ немец ғәскәрҙәренең контрһөжүмен кире ҡағыуҙа ҡатнаша. Донбасс операцияһы барышында армия, һуғыша-һуғыша, 250 километрға тиклем ара үтә, 16 сентябрҙә Лозовая ҡалаһын азат итә һәм операция һуңында үҙенең һул флангыһы менән Днепрға сыға, йылғаны аша сығып, Звонецкое һәм Войсковое райондарында плацдарм яулай.

1944 йылдың ҡышы һәм яҙы 6-сы армия составындағы ғәскәрҙәр эҙмә-эҙлекле Никополь-Кривой Рог (30 ғинуар — 29 февраль), [[Николаев өлкәһе]]ндә Березнеговатое-Снигирёвка (6-18 март) һәм Одесса һөжүм итеү операцияларында (26 март — 14 апрель) ҡатнаша.
  
[[1943 йыл]]дың 22 сентябренән 30 сентябренә тиклем Лоевтан Запорожьеға тиклем 750 километрға һуҙылған фронт һыҙығында ғәскәрҙәр [[Днепр]]ға сыға һәм, күп кенә плацдармдарҙы яулап, Үҙәк, Воронеж, Дала, Көньяҡ-Көнбайыш фронты ғәскәрҙәре Днепр йылғаһын кисә. Сентябрь аҙағына Украинаның Һул яры тулыһынса тиерлек азат ителә. Немец-фашист командованиеһының Днепрҙа фронтты стабилләштереү планы өҙөлә.

[[1943 йыл]]дың октябрь-декабре, 2-се этапта, плацдармдар өсөн көсөргәнешле көрәш йәйелдерелә. Юғары Баш командование Ставкаһы Днепрҙың һул ярында дошмандың күпер алды нығытмаларын юҡ итеү һәм яуланған плацдармдарҙы киңәйтеү бурысын ҡуя. 12 октябрҙә Воронеж (20 октябрҙән — 1-се Украин) фронты Киев йүнәлешендә һөжүм башлай һәм 6 ноябрҙә Киевте (1943 йылғы Киев һөжүм итеү операцияһы) азат итә.

Коростень, [[Житомир]] һәм Фастовҡа һөжүмде үҫтереп, фронт ғәскәрҙәре 150 километрға тиклем алға сыға һәм Днепрҙың уң ярында Киев стратегик плацдармы булдыра. 1943 йылдың ноябре-декабрендә дошмандың контрһөжүмгә күсергә һәм Киевте яуларға маташыуы (1943 йылғы Киевте обороналау операцияһы) килеп сыҡмай. 

Шул осорҙа 2-се, 3-сө һәм 4-се Украин фронттары Украинаның Көньяғында — Днепрҙың түбәнге ағымында Кировоград һәм Кривой Рог йүнәлешендә ныҡышмалы һуғыша ине. 2-се һәм 3-сө Украин фронттары армиялары 3 ай дауам иткән алыш барышында дошмандың Запорожье плацдармын юҡ итә, Запорожье һәм Днепропетровск ҡалаларын азат итә һәм Днепрҙа стратегик әһәмиәткә эйә 2-се ҙур плацдарм булдыра.

[[1944 йыл]]дың март-апрелендә Фәссәхов Фәйзрахман Фәссәх улы армия генералы Р. Я. Малиновский командованиеһы аҫтында 3-сө Украин фронтының Днепр-Карпат стратегик һөжүм итеү операцияһы сиктәрендә барған яуҙарында ҡатнаша. Дошмандың Көньяҡ Буг һәм Днестр йылғалары араһында урынлашҡан диңгеҙ яр буйы  группировкаһын юҡ итеү, ҡала-порт [[Одесса]]ны һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] менән [[Румыния]] араһындағы дәүләт сигенә сығыуҙы ла индереп, [[Ҡара диңгеҙ]]ҙең төньяҡ-көнбайыш яр буйын азат итеү операцияның төп маҡсаты булып тора&lt;ref&gt;[http://divizia-rkka.ru/3-й-украинский-фронт/ III Украин фронты ]&lt;/ref&gt;.

Һуңғараҡ 37-се запас уҡсылар бригадаһында, [[Пенза өлкәһе]], Чаадаев районы хәрби комиссариатына ҡараған хәрби-күсереү пунктында теркәлә. Сөнки Чаадаевка эшселәр ҡасабаһында урынлашҡан 4582-се эвакогоспиталдә дауалана.

4582-се госпиталдән һауығып сыҡҡандан һуң, 1944 йылдың 31 авгусында 2-се Куйбышев пехота училищеһына уҡырға тәҡдим ителә.&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp85158933/ Фасахов Файзер Фасахович. Направление во 2-е Куйбышевское пехотное училище]&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә «Ватан һуғышы» ордены]] (1985)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1520190628 II дәрәжә Ватан һуғышы ордены тапшырылыуы тураһында]&lt;/ref&gt;
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80449766/?static_hash=6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1 Фасахов Файзер Фасахович. Медаль &quot;За отвагу&quot;]&lt;/ref&gt;
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]]
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]
* Отличный пулемётчик билдәһе

== Ғаиләһе ==
Атаһы Фәссәхетдин Фәтхетдиновтың ике ҡатыны була. Фәхернисанан Ғәйнинур, Миңдәхмәт, Миңдевафа, Хәлилрахман, Мәстүрәнән Шәрифә, Фәйзрахман, Шаһиәхмәт, Сәүиә исемле ул-ҡыҙҙары тыуа. Миңдәхмәт ағаһы менән Хәлилрахман тиҫтер туғаны [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк була.

Фәйзрахман Фәссәхетдин улы [[1951 йыл]]да Сафия Нәғим ҡыҙы Хәкимоваға өйләнә. Биш бала тәрбиәләп, бөтәһенә лә педагогик белем алырға ярҙам итә улар.

Балалары: Миңһылыу, Әғзәм, Флорида, Альфрида, Гүзәл талапсан мөхәббәткә ҡоролған мөнәсәбәттәр солғанышында дөрөҫ тәрбиә һәм тормош йүнәлеше алып үҫә.

{{цитата|Бик күңелсәк, тәьҫирләнеүсән, шатлыҡты ла, ҡайғыны ла йөрәге аша үткәреп, фәһем алып һәм ғибрәт итеп йәшәне атайыбыҙ. Өлгөлө шәхес булды. Ғәҙел, намыҫлы, башын ғорур йөрөтөүсе, тура һүҙле, хәстәрлекле, шәфҡәтле етәксе лә, яғымлы, шаяртып, күңел күтәреүсе атай ҙа булды ул. Ҡыҙыҡһыныусан, киң эрудициялы ине, бик күп нәфис әҙәбиәт уҡыны.|}} тип хәтерләй уны балалары.

== Хәтер ==
Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Салаватский район, т. 9, 2004 ISBN 5-295-03394-5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Салауат районы]] [[Башҡорт Илсекәйе]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Проект:Двуязычность/ Фассахетдинов Файзрахман Фассахетдинович]]

== Сығанаҡтар ==
* [http://900igr.net/prezentacija/pedagogika/70-letie-pobedy-na-donbasse-194943/moj-otets-fassakhetdinov-fajzrakhman-fassakhetdinovich-s1925-goda-7.html Ғилми-тикшеренеү эше] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200226195324/http://900igr.net/prezentacija/pedagogika/70-letie-pobedy-na-donbasse-194943/moj-otets-fassakhetdinov-fajzrakhman-fassakhetdinovich-s1925-goda-7.html |date=2020-02-26 }}

== Әҙәбиәт ==
* ''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015
* ''Минсулу Абдуллина''. Слово об отце./ На земле Салавата. 25 мая 2005 года. № 43
* ''Миңһылыу Абдуллина''. Атайғынам, атайым!/ Йәшлек. 19 май 2009 йыл. № 58

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero84303796/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%26middle_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D24.07.1925%26static_hash%3Dcd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=smperson_doroga2753750 Память народа. Фассахетдинов Ф. Ф.]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1997814100/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B5%D1%80%26middle_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D24.07.1925%26static_hash%3D6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Фассахов Фаизер Фассахович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80449766/?static_hash=6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1 Фасахов Файзер Фасахович. Медаль &quot;За отвагу&quot;]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1997812277/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%26middle_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1925%26static_hash%3Dcd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Фассахов Файзрахман Фассахович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp85158933/ Фасахов Файзер Фасахович. Направление во 2-е Куйбышевское пехотное училище]
* [https://www.pobediteli.ru/russia/povolzhye/bashkortostan/f/fas-fen/index.html «Еңеүселәр» китабынан]
* [https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1520190628 II дәрәжә Ватан һуғышы ордены тапшырылыуы тураһында]
* [https://yandex.ru/images/search?text=%D1%84%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%D1%84%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;stype=image&amp;lr=172&amp;source=wizФәссәхетдинов Фәйзрахман һәм бер туғандары Миңдәхмәт менән Хәлилрахмандың, Шаһиәхмәттең фотолары]
* [http://divizia-rkka.ru/3-й-украинский-фронт/ III Украин фронты ]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Двуязычность/ru=Фассахетдинов Файзрахман Фассахетдинович}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы пехотасылары]]
[[Категория:Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1925 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:2009 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:6 апрелдә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>8hby2ueb8qcjys169wqyrrlnru1o5xw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сухоцкая Нина Станиславовна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159303</id>
    <revision>
      <id>1300544</id>
      <parentid>1006145</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T12:13:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5317" sha1="spr66kadi26cx96fiotbazlnlr11a03" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сухоцкая Нина Станиславовна''' ([[7 февраль]] [[1906 йыл]] — [[30 август]] [[1988 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың [[театр]] актёры, [[Педагогика|педагог]] һәм режиссёр.

== Биографияһы ==
Нина Станиславовна Сухоцкая 1906 йылдың 7 февралендә [[Мәскәү]]ҙә тыуған. Актриса А. Г. Коонендың туғаны.

18 йәшендә Мәскәүҙә А. Таировтың камера театры актрисаһы. 1932 йылда Камера театрының Юғары эксперименталь оҫтаханаларын тамамлау менән 1949 йылға тиклем шул уҡ театрҙың актёры һәм режиссеры булып эшләй. Һуғыштан һуң йылдарҙа Сухоцкая үҙ аллы бер нисә спектакль ҡуя. Бер үк ваҡытта 1939—1941 йылдарҙа С. В. Образцов саҡырыуы буйынса ул ике йыл уның ҡурсаҡтар театрында эшләй, С. Я. Маршактың «Терем-теремок» әкиәте буйынса спектакль ҡуя. Пародия миниатюраларынан шағир А. И. Введенскийҙың «Концерт-варьете» пьесаһы буйынса программа өҫтөндә эшләүҙә ҡатнаша. 1941—1942 йылдарҙа эвакуацияла [[Ташкент]]та И. В. Сталин исемендәге Пионерҙар һарайында эшләй.

Таиров театры бөтөрөлгәндән һуң Мәскәү Пионер йортоноң театр студияһы етәксеһе була. ВГИК-тың роежиссура һәм актёр оҫталығы кафедраһы доценты була, унда 1949 йылдан алып 1966 йылға тиклем уҡыта. Оҙаҡ йылдар радиола Ф. М. Достоевский, А. С. Пушкин һәм башҡа яҙыусыларҙың әҫәрҙәре буйынса әҙәби композицияларҙың авторы һәм режиссеры булып эшләй. 1970—1975 йылдарҙа — ГИТИС-тың режиссура кафедраһы доценты. 1974 йылда Үҙәк Пионерҙар йорто ҡарамағындағы Балалар ижады театры студияһын етәкләй. «Как читать стихи» уҡыу әсбабының авторҙашы була&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01008454299 Как читать стихи // Н. С. Сухоцкая, В. М. Терешкович. — Москва : Детская литература, 1966.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200413052325/https://search.rsl.ru/ru/record/01008454299 |date=2020-04-13 }}&lt;/ref&gt; (1966 В. М. Терешкович менән бергә).

Нина Сухоцкая Фаина Раневская менән яҡын дуҫ була, уны ул «Нинтик» тип йөрөтә.&lt;ref&gt;[http://www.f-ranevskaya.ru/vospominaniya-o-ney/nina-suhockaya.html Нина Сухоцкая]&lt;/ref&gt; . 1934 йылда улар бергә Михаил Роммдың тауышһыҙ «Пышка» фильмында төшә.

1989 йылдың 30 авгусында Мәскәүҙә вафат була&lt;ref&gt;[http://www.moscow-tombs.ru/1988/suhotskaya_ns.htm СУХОЦКАЯ Нина Станиславовна (1906—1988)]&lt;/ref&gt;

Рәсәй дәүләт әҙәбиәт һәм сәнғәт архивында С. Сухоцаяға ҡараған документтар бар&lt;ref&gt;[http://guides.rusarchives.ru/terms/32/5917/suhockaya-n-s Личные фонды : Сухоцкая Н. С.]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Московская энциклопедия. Том 1: Лица Москвы. Книга 6: А-Я. Дополнения. М.: ОАО «Московские учебники», 2014.

== Һылтанмалар ==
* {{rodovid|990098}}
* [http://www.f-ranevskaya.ru/krug-obscheniya/nina-stanislavovna-suhockaya.html Нина Станиславовна Сухоцкая (1908—1988)]
* publ.lib.ru/ARCHIVES/S/SUHOCKAYA_Nina_Stanislavovna/_Suhockaya_N.S..html Нина Станиславовна Сухоцкая

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:XX быуат актрисалары]]
[[Категория:СССР актрисалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1988 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:30 августа вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1906 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:Режиссёрҙар]]</text>
      <sha1>spr66kadi26cx96fiotbazlnlr11a03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фёдорова Нина Михайловна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159321</id>
    <revision>
      <id>1300590</id>
      <parentid>1172307</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T10:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7464" sha1="s6arywnz7672i0ywes560z8eruuacor" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Фёдорова Нина Михайловна''' ([[15 сентябрь]] [[1933 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың сәнәғәт хеҙмәткәре. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].

== Биографияһы ==
Нина Михайловна Фёдорова 1933 йылдың 15 сентябрендә Куйбышев өлкәһе Чапаевск ҡалаһында тыуған, хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]&lt;nowiki/&gt;ндә тыуған.

Һуғыштан алда һәм һуғыш йылдарында ғаилә Краснодар крайында Адыгейҙа йәшәй, һуғыштан һуң ата-әсәһе репрессиялана. Нина тыуған яғына ҡайта һәм үҙәсәһенең һеңлеһе- үҙенең апаһында йәшәй. Ете йыллыҡ мәктәптән һуң, 1953 йылда Куйбышев нефть технологияһы техникумын тамамлай һәм бүлеү буйынса [[Новокуйбышевск]] ҡалаһына төҙөлөп ятҡан нефть эшкәртеү заводына эшкә ебәрелә. Ун һигеҙ йәшендә ошо заводты төҙөүсе тотҡондар бригадаһы менән етәкселек итә. Бер нисә тапҡыр ҡатмарлы ситуацияға эләгә, әммә унан сыға белә. Новокуйбышевск нефть эшкәртеү заводының газ ҡоролмалары цехын һәм крекингтарын төҙөй&lt;ref name=&quot;rosgeroika&quot;&gt;[http://rosgeroika.ru/geroi-nashego-vremeni/2015/september/zolotoj-sentyabr-zhizni Золотой сентябрь жизни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318075427/http://rosgeroika.ru/geroi-nashego-vremeni/2015/september/zolotoj-sentyabr-zhizni |date=2020-03-18 }}&lt;/ref&gt;

Һуңынан Нина Михайловнаны бер сменала өлкән оператор итеп тәғәйенләйҙәр. АГФУ-1 һәм АГФУ-2 өлкән оператор булып башләй. Бер нисә етди аварияны бөтөрөүҙә ҡатнаша, шул иҫәптән янғындар менән көрәшә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 20 апрелендәге Указы менән биш йыллыҡ пландың производство заданиеларын үтәүҙә, хеҙмәттә алдынғы ысулдар индереүҙә ҙур уңыштары һәм нефть эшкәртеү һәм нефть-химия сәнәғәтендә юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшеүе өсөн Фёдорова Нина Михайловнаға [[Ленин ордены]] һәм [[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]] тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Хеҙмәтсәндәрҙең ҡала советы депутаты итеп һайлана, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] өлкә комитетында ағза булып тора, партия съезы, СССР ДОСААФ IX һәм Х IX съездары делегаты итеп һайлана. Йәштәрҙең остаздар советы рәйесе, мәктәптә штаттан тыш тәрбиәсе була. Ун йыл дауамында заводтың остаздар советы рәйесе, профактивтарҙың халыҡ унгиверситеты факультеты деканы була. Егерме биш йылдан артыҡ һуғыш, хеҙмәт, ҡораллы көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының ҡала советы рәйсе урынбаҫары була. Һуғыш ветерандары һәм Новокуйбышевск нефть эшкәртеү заводының тыл хеҙмәтсәндәре тураһында «Опалённые войной» китабының авторы&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01004943259 Опаленные войной : очерки, статьи, стихи о ветеранах войны и тружениках тыла, работавших на Новокуйбышевском НПЗ / Самара : Офорт, 2010. — 323 с. ISBN 978-5-473-00624-7.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324204148/https://search.rsl.ru/ru/record/01004943259 |date=2020-03-24 }}&lt;/ref&gt;

Ярты быуат самаһы нефть эшкәртеү заводында эшләп, хаҡлы ялға сыға һәм Новокуйбышевск ҡалаһында йәшәй.&lt;ref name=&quot;rosgeroika&quot;/&gt;

Миҙалдар һәм «СССР [[нефть]] һәм химия сәнәғәте министрлығы алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнә (1966). Новокуйбышевск ҡалаһының почетлы гражданы (2006).&lt;ref&gt;[https://profkom63.ru/muzey-trudovoy-slavy/fedorova-n-m/?siteType=1200 Федорова Нина Михайловна]&lt;/ref&gt;

== Библиография ==
* Трудовая слава Самары. Альманах. Выпуск 3. Самара, 2014.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=20664 Фёдорова Нина Михайловна]
* [https://samsud.ru/journal/yubilej/novokuibyshevsku-85-let.html Линии жизни любимого города. Новокуйбышевску — 65 лет.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324204150/https://samsud.ru/journal/yubilej/novokuibyshevsku-85-let.html |date=2020-03-24 }}
* [https://www.vkonline.ru/content/view/142667/na-sozdanie-letopisi-goroda-vdohnovilo-neftyanoe-proizvodstvo На создание летописи города вдохновило нефтяное производство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324204149/https://www.vkonline.ru/content/view/142667/na-sozdanie-letopisi-goroda-vdohnovilo-neftyanoe-proizvodstvo |date=2020-03-24 }}
* [http://sonko.samregion.ru/node/6351 Экскурсия ветеранов в музей Управления Федеральной Службы Безопасности по Самарской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324204158/http://sonko.samregion.ru/node/6351 |date=2020-03-24 }}
[[Категория:КПСС-тың XXIV съезы делегаттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1933 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Сәнәғәтселәр]]</text>
      <sha1>s6arywnz7672i0ywes560z8eruuacor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Федюкова Мария Андреевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159535</id>
    <revision>
      <id>1300583</id>
      <parentid>1291969</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T08:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10295" sha1="2jstjy9cvfveqdgu4dhi5r144u45z0o" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Федюкова Мария Андреевна (Мелехова'''; [[6 октябрь]] [[1923 йыл]] — [[20 март]] [[1995 йыл]]) — медицина хеҙмәтенең гвардия кесе лейтенанты, хәрби фельдшер, СССР-ҙың почётлы доноры&lt;ref name=&quot;РГАФД, стр. 239. Федюкова (Мелехова) Мария Андреевна&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Музей-заповедник «Рязанский кремль». Мария Андреевна Мелехова&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ГБУ РО «КБ им. Н. А. Семашко». Кавалер медали имени Флоренс Найтингейл Федюкова Мария Андреевна&quot;&gt;[http://old.семашко62.рф/novosti/kavaler-medali-imeni-florens-najtingejl-fedukova-maria-andreevna ГБУ РО «КБ им. Н. А. Семашко». Кавалер медали имени Флоренс Найтингейл Федюкова Мария Андреевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927202525/http://old.xn--62-6kct0akqt0e.xn--p1ai/novosti/kavaler-medali-imeni-florens-najtingejl-fedukova-maria-andreevna |date=2020-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Мария Андреевна Федюкова [[1923 йыл]]дың [[6 октябрь|6 октябрендә]]ендә Рязань өлкәһенең  Рязань районы Казарь ауылында тыуған. 1938—1941 йылдарҙа Мелехова Мария Рязань ҡалаһында  медицина техникумының  фельдшерлыҡ бүлегендә уҡый.  [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғанда Марияға ун һигеҙ йәш тә булмай, ул  Мурминск участка дауаханаһында эшләп йөрөй&lt;ref name=&quot;ГБУ РО «КБ им. Н. А. Семашко». Кавалер медали имени Флоренс Найтингейл Федюкова Мария Андреевна&quot;/&gt;. Мария Андреевна  1942 йылда фронтҡа  39-сы уҡсылар дивизияһы составында китә, ҡабул итеү-сортировкалау взводында фельдшер булып хеҙмәт итә, Сталинград алышында ҡатнаша&lt;ref name=&quot;РГАФД, стр. 239. Федюкова (Мелехова) Мария Андреевна&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Музей-заповедник «Рязанский кремль». Мария Андреевна Мелехова&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ГБУ РО «КБ им. Н. А. Семашко». Кавалер медали имени Флоренс Найтингейл Федюкова Мария Андреевна&quot;/&gt;. 1942 йылдың август аҙағында Мария Андреевна алғы һыҙыҡтан яралыларҙы ҡабул иткәндә бомба аҫтына эләгә, яралана, әммә госпиталдә дауаланыуҙан  баш тарта, яралыларҙы ҡотҡарыуын дауам итә&lt;ref name=&quot;ГБУ РО «КБ им. Н. А. Семашко». Кавалер медали имени Флоренс Найтингейл Федюкова Мария Андреевна&quot;/&gt;.  [[Ҡыҙыл Октябрь (Волгоград)|«Ҡыҙыл Октябрь»]] заводы емереклектәре араһынан шәхсән  яралыларҙы сығарыуҙы шәхсән 200 яралыны  сығара, уның төркөмө 500-ҙән ашыу кешене Волганың һул ярына  эвакуациялай&lt;ref name=&quot;ГБУ РО «КБ им. Н. А. Семашко». Кавалер медали имени Флоренс Найтингейл Федюкова Мария Андреевна&quot;/&gt;. 1942 йылдың  30 сентябренән медик-санитар батальон   62-се армия составына инә һәм  Мария Андреевна эвакуаторҙарҙың хирургтар төркөмө менән етәкселек итә&lt;ref name=&quot;ГБУ РО «КБ им. Н. А. Семашко». Кавалер медали имени Флоренс Найтингейл Федюкова Мария Андреевна&quot;/&gt;.  Сталинград һуғышынан һуң Мария Андреевна   [[Беларусь|Белоруссия]]&lt;nowiki/&gt;ны (Барановичи), [[Украина]]ны ([[Николаев]]), [[Румыния]]ны,  [[Венгрия]]ны азат итеүҙә ҡатнаша,  Бөйөк Еңеүҙе [[Вена]]ла ҡаршылай&lt;ref name=&quot;РГАФД, стр. 239. Федюкова (Мелехова) Мария Андреевна&quot;&gt;[http://projects.rusarchives.ru/rgafd/katalog-voennaya-istoriya-sssr-part3-em2/index.html#239/z РГАФД, стр. 239. Федюкова (Мелехова) Мария Андреевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200107162908/http://projects.rusarchives.ru/rgafd/katalog-voennaya-istoriya-sssr-part3-em2/index.html#239/z |date=2020-01-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Музей-заповедник «Рязанский кремль». Мария Андреевна Мелехова&quot;/&gt;. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң тыуған ауылына ҡайта.  Казарь ауылында фельдшер булып эшләй, 1953—1957 йылдарҙа Никуличи ҡасабаһында Ҡыҙыл тәре Йәмғиәтенең һәм Ҡыҙыл Ярымайҙың Октябрь районы бүлегенең мәрхәмәтлек  туташы була, Бөйөк Ватан һуғышы инвалидтарын тәрбиәләй, ярҙам итә, шулай уҡ яңғыҙ ҡарт фронтовиктарға  медицина-социаль ярҙам күрһәтә&lt;ref name=&quot;РГАФД, стр. 239. Федюкова (Мелехова) Мария Андреевна&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Музей-заповедник «Рязанский кремль». Мария Андреевна Мелехова&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ГБУ РО «КБ им. Н. А. Семашко». Кавалер медали имени Флоренс Найтингейл Федюкова Мария Андреевна&quot;/&gt;. 1957 йылдан алып Никуличи ҡасабаһының 9-сы поликлиникаһында шәфҡәт туташы булып эшләй&lt;ref name=&quot;Музей-заповедник «Рязанский кремль». Мария Андреевна Мелехова&quot;&gt;[http://ryazankreml.ru/visitors/98/313/377/ Музей-заповедник «Рязанский кремль». Мария Андреевна Мелехова]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ГБУ РО «КБ им. Н. А. Семашко». Кавалер медали имени Флоренс Найтингейл Федюкова Мария Андреевна&quot;/&gt;.

Мария Андреевна Федюкова  1981 йылдың  25 декабрендә  Бөйөк Ватан һуғышында яралыларҙың ғүмерен һаҡлап ҡалыуҙа батырлығы өсөн Флоренс Найтингейл исемендәге миҙал менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Музей-заповедник «Рязанский кремль». Мария Андреевна Мелехова&quot;/&gt;, СССР-ҙың почетлы доноры, үҙенең тәүге ҡанын Мария Андреевна һуғыш йылдарында яралыларға  бирә, миҙал һәм ордендар менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;ГБУ РО «КБ им. Н. А. Семашко». Кавалер медали имени Флоренс Найтингейл Федюкова Мария Андреевна&quot;/&gt;.

[[1995 йыл]]дың  [[20 март]]ында вафат була, Никуличи  ауылы зыяратында ерләнә&lt;ref name=&quot;ГБУ РО «КБ им. Н. А. Семашко». Кавалер медали имени Флоренс Найтингейл Федюкова Мария Андреевна&quot;/&gt;.

== Наградалары ==

* [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы ордены]],
* [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1512113611 Память народа. Мария Андреевна Федюкова]&lt;/ref&gt;,
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]],
* «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы,
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы,
* Флоренс Найтингейл исемендәге миҙал,
* «Санитария хеҙмәте алдынғыһы» билдәһе,
* СССР-ҙың почетлы доноры.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Список советских женщин, награждённых медалью имени Флоренс Найтингейл

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://ryazan-region.ru/dossier/f/292/ Федюкова Мария Андреевна, почётный донор СССР]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1995 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:20 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:1923 йылда тыуғандар]]
[[Категория:6 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>2jstjy9cvfveqdgu4dhi5r144u45z0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фабрегас Сеск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161293</id>
    <revision>
      <id>1300581</id>
      <parentid>1274624</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T08:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54806" sha1="hr2viiam1o7228tpfa8vvah6o4y32t8" xml:space="preserve">{{Футболсы
| изображение = DK-Chel15 (11).jpg
| тулы исеме = Франсеск Фабрегас Инсуле
| тыуыу урыны = {{ТУ|Ареньс-де-Мар| Ареньс-де-Марҙа}}, [[Испания]]
| буйы = 179&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.chelseafc.com/en/teams/first-team/cesc-fabregas?pageTab=biography |title=Cesc Fabregas {{!}} Official Site {{!}} Chelsea Football Club&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2018-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181005203153/https://www.chelseafc.com/en/teams/first-team/cesc-fabregas?pageTab=biography |archivedate=2018-10-05 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005203153/https://www.chelseafc.com/en/teams/first-team/cesc-fabregas?pageTab=biography |date=2018-10-05 }}&lt;/ref&gt;
| ауырлығы = 76&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;
| позицияһы = ярымһаҡсы
| хәҙерге клубы = {{Флаг Франции|20px}} [[Монако (футбол клубы)|Монако]]
| номеры = 4
| йәштәр клубтары = {{футбол карьераһы
|1995—1997|{{Флаг Испании|20px}} {{iw|Матаро (футбол клубы)|Матаро|en|CE Mataró}}|
|1997—2003|{{Флаг Испании|20px}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|
|2003|{{Англия|20px}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]
}}
| клубтары = {{футбол карьераһы
|2003—2011|{{Англия|20px}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]|212 (35)
|2011—2014|{{Флаг Испании |20px}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|96 (28)
|2014—2019|{{Англия|20px}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|138 (15)
|2019—{{Х. в.}}|{{Флаг Франции|20px}} [[Монако (футбол клубы)|Монако]]|29 (1)
}}
| йыйылма командаһы = {{футбол карьераһы
|2002—2003|{{Флаг Испании|20px}} Испания (до 16)|8 (0)
|2003—2004|{{Флаг Испании|20px}} [[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы (17 йәшкә тиклем)|Испания (17 йәшкә тиклем)]]|14 (7)
|2005|{{Флаг Испании|20px}} [[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы (20 йәшкә тиклем)|Испания (20 йәшкә тиклем)]]|5 (0)
|2004—2005|{{Флаг Испании|20px}} [[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы (21 йәшкә тиклем)|Испания (21 йәшкә тиклем)]]|12 (8)
|2006—2016|{{Флаг Испании|20px}} [[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]]|110 (15)
}}
| миҙалдары = {{турнир|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаттары]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|КАР 2010]]}}
{{турнир|[[Конфедерациялар кубогы]]}}
{{медаль|Бронза|[[Конфедерациялар кубогы 2009|КАР 2009]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Конфедерациялар кубогы 2013|Бразилия 2013]]}}
{{турнир|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты|Европа чемпионаттары]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2008|Австрия/Швейцария 2008]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2012|Польша/Украина 2012]]}}
| клуб тураындағы мәғлүмәттәрҙе яңыртыу = 16.02.2020
}}

'''Франсеск Фабрегас Суле''' ({{Lang-es|Francesc Fàbregas Soler}}, испанса: [ˈfaβɾeɣas]; {{Lang-ca|Francesс Fabregas i Soler}}, каталанса: [ˈfaβɾəɣəs]; [[4 май]] [[1987 йыл]], Ареньс-де-Мар, [[Каталония]], [[Испания]]), '''Сеск Фабрегас''' булараҡ билдәле — испан [[футбол]]сыһы, Францияның «Монако» клубы ярымһаҡсыһы. Испания йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай. Донъя чемпионы ([[2010]]), ике тапҡыр Европа чемпионы ([[2008]], [[2012]]).

== Иртә йылдары ==
Франсеск Фабрегас 1987 йылдың 4 майында Урта диңгеҙ яры буйында урынлашҡан Ареньс-де-Мар каталон ҡалаһында тыуа. Сесктың беренсе клубы «Матаро» була, әммә 10 йәшендә уны «Барселона» скауттары күреп ҡала һәм ул Испания гранды академияһына күсә.

Бында Фабрегас терәк ярымһаҡсыһы позицияһын биләй, үҙ ваҡытында был урында уның кумиры — Хосеп Гвардиола уйнаған була. Шулай уҡ уның менән бергә командала буласаҡ йондоҙҙар — [[Месси Лионель|Лионель Месси]] һәм Жерар Пике уйнай. Уңыштары булыуға ҡарамаҫтан (Фабрегас, терәк ярымһаҡсыһы позицияһында уйнаһа ла, ҡайһы бер ваҡыт йәштәр командаһы өсөн бер миҙгелдә 30-ҙан ашыу гол индерә), Сесктың «Барселона»ғы перспективаһы томанлы була, уны ҡасан беренсе командаға сығарырҙарын берәү ҙә белмәй&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080820045904/http://www.thefa.com/TheFACup/TheFACup/NewsAndFeatures/Postings/2005/04/FACF_CescFabregasPreview.htm The Young Gunner]&lt;/ref&gt;. Шуға күрә Арсен Венгерға Фабрегасты «Арсенал»ға күсергә инандырыу ҡыйын булмай — уға команданың төп составында уйнай вәғәҙә ителә.

== Клуб карьераһы ==

=== «Арсенал» ===
[[Файл:Jermaine_Jenas,_Cesc_Fabregas_&amp;_Younes_Kaboul.jpg|слева|мини|«Тоттэнхема» командаһына ҡаршы уйында]]
2003 йылдың йәйендә Фабрегас «Арсенал» академияһына күсә. Уның командаһына компенсация сифатында Джованни в Бронкхорст һәм 700 мең фунт күсә. Әлбиттә, Венгер шунда уҡ, үҙ вәғәҙәһен үтәй алмай, Сеск бындай кимәлдә сығыш яһарға әҙер булмай. Әммә Фабрегас Футбол лигаһы кубогында уйнау мөмкинлеге ала. 2003 йылдың 23 октябрендә Сеск «Арсенал» өсөн «Ротерем Юнайтед»ҡа ҡаршы дебют уйынын уйнай, ул ваҡытта «канонирҙар» тарихында иң йәш дебютант була. Бер ни тиклем һуңыраҡ ул төп составта беренсе голын индерә. Был «Вулверхэмптон Уондерерс» менән матчта тормошҡа аша һәм уйын «Арсенал» файҙаһына 5:1 иҫәбенә таммалана.

Әммә бер йылдан һуң 2004/05 йылдар миҙгелендә Фабрегас бөтә турнирҙарҙа ла &quot;Арсенал&quot;дың беренсе командаһында сыға. Быға үҙәк ярымһаҡсыларҙың йәрәхәтләнеүе булышлыҡ итә. Патрик Виейра миҙгел башында бер нисә матчты үткәреп ебәрә, һуңынан Жилберту Силва миҙгел аҙағына тиклем кйнамай тиерлек. 2004 йылдың сентябрендә Сеск үҙенең беренсе профессиональ контрактына ҡул ҡуя. 7 декабрҙә ул УЕФА чемпиондары лигаһында үҙенең тәүге голын индерә. Сағыу миҙгелен Сеск юғары нотала тамамлай: Англия Кубогы финалында төп составҡа эләгә һәм команда уйынды пенальти серияһында еңеү менән тамамлай.

«Арсенал» командаһынан капитан, француз Патрик Виейра «Ювентусҡа» киткәндән һуң, Фабрегас төп үҙәк ярымһаҡсы була, ә Вильям Галлас Арсен Венгер менән низағлашҡандан һуң, 2008 йылда капитан бәйләүесен ала һәм клуб тарихында иң йәш капитан була. Был ваҡытта Фабрегас команда лидеры була, өс тапҡыр &quot;Арсенал&quot;дың иң яҡшы уйынсыһы булып таныла. Испан өсөн 2009/2010 йылдар миҙгеле иң уңышлыһы була, ул чемпионатының иң яҡшы бомбардирҙары исемлегенә инә, ә иң яҡшы ассистенттар исемлегендә ике ассистҡа күберәк эшләгән Лэмпард Фрэнк ғына ҡалыша.

=== «Барселона» ===
Сеск &quot;Арсенал&quot;да асыла башлағас, Испанияның киң мәғлүмәт саралары уның каталон клубына күсеүе тураһында хәбәр итә башлай. Параллель рәүештә «Барселона» уйынсылары киң мәғлүмәт саралары аша уны даими үҙәренә саҡыра. Һәр трансфер тәҙрәһе асылыу менән матбуғатта, Сеск китергә булған, тигән имеш-мимештәр йышыя, әммә шунда уҡ был хәбәр кире ҡағыла. Сесктың 2010 йылдың майындағы белдереүе ҙур шау-шыу тыуҙыра. Ул, &quot;Арсенал&quot;ды ҡалдырып китеү тураһында ҡара итмәүе, әммә ҡасан да булһа &quot;Барселона&quot;ла уйнау тураһында хыялланыуын һәм Лондондан бары тик каталондар хаҡына ғына китәсәген белдерә&lt;ref&gt;[http://www.soccernews.com/fabregas-ill-only-leave-arsenal-for-barcelona/36897/ Fabregas — I’ll only leave Arsenal for Barcelona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140313105752/http://www.soccernews.com/fabregas-ill-only-leave-arsenal-for-barcelona/36897/ |date=2014-03-13 }}&lt;/ref&gt;. Быға тиклем «Арсенал», Фабрегасты һатыу буйынса бер ниндәй һөйләшеүҙәр ҙә алып бармаясағын белдереүгә ҡарамаҫтан, «Барселона» 2010 йылдың йәйендә уға рәсми тәҡдим яһай. Тәҡдим шунда уҡ кире ҡағыла&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/a/arsenal/8717785.stm Arsenal reject Barcelona’s bid for Cesc Fabregas]&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ «Барселона» тәҡдим иткән сумманы һиҙелерлек арттыра, әммә был да һөҙөмтә бирмәй . «Барселона» вәкилодәре матбуғат аша Сескҡа клуб уны һатһын өсөн мөмкин булғандың барыһын да эшләргә мөрәжәғәт итә. Венгер һәр саҡ, Сеск команданың төп уйынсыһы булып тора, шуға күрә уны һатырға планлаштырмауын белдерә. 2011 йылдың йәйендә хәл киҫкен нөктәһенә етә. Сеск каталон клубына ҡушылыу теләген кире ҡаҡмай. Әммә һөйләшеүҙәр оҙайлы һәм ауыр бара — «Барселона» испандар үҙҙәренең тәрбиәләнеүсеһе тип атаған уйынсы өсөн ҙур аҡса түләргә теләмәй. 14 августа &quot;Арсенал&quot;дың рәсми сайтында Сесктың каталон клубына күсеүе тураһында килешеүгә өлгәшелеүе хәбәр ителә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/arsenal-agree-terms-with-barca-for-fabregas|title=Arsenal agree terms with Barca for Fabregas|accessdate=2011-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006164919/http://www.arsenal.com/news/news-archive/arsenal-agree-terms-with-barca-for-fabregas|archivedate=2011-10-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006164919/http://www.arsenal.com/news/news-archive/arsenal-agree-terms-with-barca-for-fabregas |date=2011-10-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/farewell-cesc-fabregas-picture-special|title=Fabregas' Arsenal career — Pictures and stats|accessdate=2011-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120902083924/http://www.arsenal.com/news/news-archive/farewell-cesc-fabregas-picture-special|archivedate=2012-09-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120902083924/http://www.arsenal.com/news/news-archive/farewell-cesc-fabregas-picture-special |date=2012-09-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.fcbarcelona.cat/web/catala/noticies/futbol/temporada11-12/08/15/n110815118780.html Cesc Fàbregas signa fins al 2016]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 17 авгусында Сеска Эль-Класикола Испания суперкубогы сиктәрендәге яуап матчында «Барселона»өсөн дебют уйыны уйнай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/1330064562485/noticia/Cronica/3-2:_El_Real_Madrid_estuvo_vivo_hasta_el_final.htm|title=3:2: El Real Madrid estuvo vivo hasta el final|publisher=Sitio oficial del Real Madrid CF|lang=es|date=17.08.2011|accessdate=18 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110915033625/http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/1330064562485/noticia/Cronica/3-2:_El_Real_Madrid_estuvo_vivo_hasta_el_final.htm|archivedate=2011-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/catala/futbol/temporada_11-12/arxiu_partits/supercopa_espanya/jornada02/Barcelona_Madrid/partit.html|title=Tot el futbol del Barça|publisher=Lloc web oficial del FC Barcelona|lang=ca|date=17.08.2011|accessdate=18 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926084852/http://www.fcbarcelona.cat/web/catala/futbol/temporada_11-12/arxiu_partits/supercopa_espanya/jornada02/Barcelona_Madrid/partit.html|archivedate=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926084852/http://www.fcbarcelona.cat/web/catala/futbol/temporada_11-12/arxiu_partits/supercopa_espanya/jornada02/Barcelona_Madrid/partit.html |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/catala/noticies/futbol/temporada11-12/08/17/n110818118812.html|title=Cesc Fàbregas debuta amb títol|publisher=Lloc web oficial del FC Barcelona|lang=ca|date=18.08.2010|accessdate=18 August 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/68A5YkOmR|archivedate=2012-06-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525174841/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/catala/noticies/futbol/temporada11-12/08/17/n110818118812.html |date=2013-05-25 }}&lt;/ref&gt;. Фабрегаста уйынды тупаҫ боҙоу матчта командалар уйынсылары һәм тренерҙары араһында һуғыш сығыуға сәбәп була.

2011 йылдың 26 авгусында УЕФА Суперкубогында (2:0 иәҫбе менән еңәләр) «Порту» менән уйында Сеск «Барселона» өсөн тәүге гол индерә. Фабрегас яңы коллективҡа бик тиҙ инеп китә, клубтың билдәле уйынсыларының береһе булып таныла, ләкин уның сығышы, Англиялағы менән сағыштырғанда, үҙгәрә. Әгәр &quot;Арсенал&quot;да ул лидер булһа, каталон клубында уға лидерҙарының береһе булырға, йыш ҡына тәжрибәле һәм абруйлы партнерҙарҙың (Лионель Месси, [[Хави]] һәм [[Иньеста Андрес|Андрес Иньеста]]) күләгәһендә ҡалырға тура килә. Шуға ҡарамаҫтан тәүге миҙгелдән уҡ «Барселона» (тренеры Фабрегастың кумиры Гвардиола була) Сеск өс трофей яулауға өлгәшә. Киләһе ике миҙгел дауамында Фабрегас, каталондарҙың төп уйынсыһы булараҡ, уйын майҙанына даими сыға һәм үҙенең трофейҙар коллекцияһын Испания чемпионы титулы менән байыта.

=== «Челси» ===
2014 йылдың йәйендә Фабрегас биш йылға конртакт төҙөп, «Челси» клубына күсә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chelseafc.com/news-article/article/3900839/title/fabregas-signs-for-chelsea|title=Fabregas signs for Chelsea.|publisher=''chelseafc.com''|lang=en|accessdate=12.6.2014}}&lt;/ref&gt;. Быға уңышһыҙ миҙгел сәбәп була, «Барселона» яңы трофейҙар яуламай, шулай уҡ Сеск үҙе Англияға ҡайтырға теләй. &quot;Челси&quot;лағы беренсе миҙгел Фабрегастың карьераһында иң уңышлыларҙың береһе була: Премьер-лигала ғына ярымһаҡсы 18 һөҙөмтәле пас биреп, чемпионаттың иң яҡшы ассистенты тип таныла, ә «пенсионерҙар» биш йылда тәүге тапҡыр чемпион титулын я һәм бер ыңғай Лига кубогын яулай. Киләһе миҙгел «Челси» өсөн уңышһыҙ тамамлана (чемпионатта команда 10-сы ғына урын биләй).

«Челси»ға тренер булып Конте Антонио килгәс Фабрегас старт составы уйынсыһы булыуҙан туҡтай, әммә команда уйындарында роле бик юғары булыуын дауам итә: бик йыш Сеск «джокер» ролендә сыға, йәғни майҙанға уйын барышында индерелә һәм матч барышында гол индереп йәки һөҙөмтәле пас биреп өлгөрә. Ошо ваҡыт эсендә Испания ярымһаҡсыһының трофейҙар коллекцияһы Премьер лига чемпионы титулы, шулай уҡ Англия Кубогы менән тулылана. Шулай уҡ Фабрегас Англия Премьер-лигаһы тарихында алты миҙгел дауамында ундан ашыу һөҙөмтәле пас биргән беренсе уйынсы була. 2017/2018 йылдар миҙгелендә Фабрегас старт составы уйынсыһы булып тора, «Челси» менән Англия Кубогын яулай. Премьер-лигала испанлы иҫәбенә 2 гол яҙыла. Әммә команданан Конте киткәс, Фабрегас бөтөнләй төп составтан төшөп ҡала һәм футболсының команданан китеүе тураһындағы имеш-мимеш тыуҙыра&lt;ref&gt;[https://soccernews.ru/news/fabregas-pokinet-chelsi-228736 Фабрегас покинет «Челси»]&lt;/ref&gt;.

=== «Монако» ===
2019 йылдың 11 ғинуарында «Монако» клубы үҙенең рәсми сайтында Фабрегас менән өс йыллыҡ контрактҡа ҡул ҡуйыу тураһында иғлан итә, контракт шарттары сер итеп һаҡлана&lt;ref&gt;[https://www.asmonaco.com/cesc-fabregas-a-las-monaco/ Cesc Fabregas à l’AS Monaco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190415011305/https://www.asmonaco.com/cesc-fabregas-a-las-monaco/ |date=2019-04-15 }}&lt;/ref&gt;. «Тулуза» командаһына ҡаршы уйында Сеск яңы клуб өсөн беренсе — еңеү тубын индерә йәш һәм .

== Йыйылма командалағы карьераһы ==
2006 йылдан Испания йыйылма командаһы өсөн уйнай, 2006 йылда Донъя чемпионатында ҡатнаша. Донъя чемпионаттарында Испания йыйылма командаһы өсөн уйнаған иң йәш футболсы була — 19 йәш һәм 41 көн (уйын 14 июндә Украина командаһы менән үтә). 2008 йылда йыйылма команда менән Европа чемпионы була. Донъя чемпионаты (2010) еңеүсеһе. 2010 йылдың 11 июлендә Донъя чемпионатының финалында- 116-сы минутта [[Иньеста Андрес|Андрес Иньеста]]ға һөҙөмтәле пас бирә. Ике йылдан Испания йыйылма командаһы тағы ла Европа чемпионы була. Фабрегас ике туп индереп турнирҙың символик йыйылма командаһына инә. Милли йыйылма команда тарихында һөҙөмтәле пас биреү буйынса Сеск лидер булып тора (31), [[Сильва Давид|Давид Сильва]] һәм [[Хави]] уның артынан килә(27).

== Ҡаҙаныштары ==

=== Командала ===
'''«Арсенал»'''

* Англия кубогы эйәһе: 2004/05
* Англия Суперкубогы эйәһе: [[2004]]

'''«Барселона»'''

* Испания чемпионы: 2012/13
* Испания кубогы эйәһе: 2011/12
* Испания Суперкубогы эйәһе '''(2)''': [[2011]], [[2013]]
* УЕФА Суперкубогы эйәһе: [[2011]]
* Донъяның клуб чемпионаты еңеүсеһе : [[2011]]

'''«Челси»'''

* Англия чемпионы '''(2)''': 2014/15, 2016/17
* Англия кубогы эйәһе: 2017/18
* Футбол лигаһы кубогы эйәһе: 2014/15
* УЕФА-ның Европа лигаһы еңеүсеһе: 2018/19

'''Испания йыйылма командаһы'''

* Донъя чемпионы: [[2010]]
* Европа чемпионы '''(2)''': [[2008]], [[2012]]

=== Шәхси ===
* «Браво» трофейы эйәһе: 2006
* «Golden Boy» трофейҙы эйәһе: 2006
* УЕФА версияһы буйынса йыл командаһы '''(2)''': 2006, 2008
* &quot;Арсенал&quot;дың Йыл уйынсыһы '''(3)''': 2007, 2008, 2010
* АПЛ версияһы буйынса ай уйынсыһы('''2'''): Ғинуар 2007, Сентябрь 2007
* ЕСМАверсияһы буйынса йыл командаһы '''(2)''': 2008, 2010
* ПФА версияһы буйынса йылдың йәш уйынсыһы: 2008
* ПФА версияһы буйынса йыл командаһы '''(2)''': 2008, 2010
* [[УЕФА]] версияһы буйынса Европа символик йыйылма командаһы (2): 2008, 2012
* Англия Премьер лигаһының иң яҡшы ассистенты: 2015
* Испания йыйылма командаһы тарихында иң яҡшы ассистент: 31 һөҙөмтәле пас

== Шәхси тормошо ==
2012 йылдан Фабрегас Даниэлла Семаан (04.06.1975) менән осраша башлай. Өс балалары бар: Лия (10.04.2013), Капри (10.07.2015) һәм Леонардо (04.04.2017). Шулай уҡ Семаандың Эли Тактук менән тәүге никахынан 18 йәшлек ҡыҙы Мария һәм 13 йәшлек улы Джозеф бар. 2018 йылда Фабрегас Семаанға өйләнә.

== Сығыштар статистикаһы ==

=== Клуб статистикаһы ===
2019 йылдың 23 декабренә ҡарата&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://bounder.friardale.co.uk/Appearances/Fa-Fl.htm#696|title=Profile: Cesc Fabregas|publisher=Bounder.friardale.co.uk|date=2014-08-20|accessdate=2014-08-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

{{КлСтат|Лига|Ил кубогы|Лига кубогы|Еврокубоктар|Башҡалар&lt;ref&gt;5 матчей и 1 гол в Суперкубке Англии, 4 матча в Суперкубке Испании, 1 матч и 1 гол в Суперкубке УЕФА и 1 матч и 1 гол на Клубном чемпионате мира.&lt;/ref&gt;}}
{{КлСтат/Клуб|{{Флаг Англии|20px}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]|[[Английская Премьер-лига|Премьер-лига]]|сезоны=8}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Англии по футболу 2003/2004|2003/04]]|0|0|0|0|3|1|0|0|0|0}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Англии по футболу 2004/2005|2004/05]]|33|2|6|0|1|0|5|1|1|0}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Англии по футболу 2005/2006|2005/06]]|35|3|0|0|1|0|13|1|1|1}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Англии по футболу 2006/2007|2006/07]]|38|2|2|0|4|0|10|2|-|-}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Англии по футболу 2007/2008|2007/08]]|32|7|1|0|2|0|10|6|-|-}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Англии по футболу 2008/2009|2008/09]]|22|3|1|0|0|0|10|0|-|-}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Англии по футболу 2009/2010|2009/10]]|27|15|1|0|0|0|8|4|-|-}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Англии по футболу 2010/2011|2010/11]]|25|3|3|2|3|1|5|3|-|-}}
{{КлСтат/ИтогоЗаКлуб|Йәмғеһе|212|35|14|2|14|2|61|17|2|1}}
{{КлСтат/Клуб|{{Флаг Испании|20px}} [[Барселона (футбольный клуб)|Барселона]]|[[Чемпионат Испании по футболу|Примера]]|сезоны=3}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Испании по футболу 2011/2012|2011/12]]|28|9|8|3|-|-|9|1|3|2}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Испании по футболу 2012/2013|2012/13]]|32|11|7|2|-|-|8|1|1|0}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Испании по футболу 2013/2014|2013/14]]|36|8|8|4|-|-|9|1|2|0}}
{{КлСтат/ИтогоЗаКлуб|Йәмғеһе|96|28|23|9|-|-|26|3|6|2}}
{{КлСтат/Клуб|{{Флаг Англии|20px}} [[Челси (футбольный клуб)|Челси]]|[[Английская Премьер-лига|Премьер-лига]]|сезоны=5}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Англии по футболу 2014/2015|2014/15]]|34|3|1|0|4|0|8|2|-|-}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Англии по футболу 2015/2016|2015/16]]|37|5|4|0|0|0|7|1|1|0}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Англии по футболу 2016/2017|2016/17]]|29|5|6|0|2|2|-|-|-|-}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Англии по футболу 2017/2018|2017/18]]|32|2|4|0|4|0|8|1|1|0}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Англии по футболу 2018/2019|2018/19]]|6|0|1|0|3|1|5|0|1|0}}
{{КлСтат/ИтогоЗаКлуб|Йәмғеһе|138|15|16|0|13|3|28|4|3|0}}
{{КлСтат/Клуб|{{Флаг Франции|20px}} [[Монако (футбольный клуб)|Монако]]|[[Чемпионат Франции по футболу|Лига 1]]|сезоны=2}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Франции по футболу 2018/2019|2018/19]]|13|1|1|0|1|0|-|-|-|-}}
{{КлСтат/Сезон|[[Чемпионат Франции по футболу 2019/2020|2019/20]]|11|0|0|0|2|0|-|-|-|-}}
{{КлСтат/ИтогоЗаКлуб|Йәмғеһе|24|1|1|0|3|0|-|-|-|-}}
{{КлСтат/Итого|470|79|54|11|30|5|115|24|11|3}}

=== Йыйылма командаһы өсөн сығышы ===
2016 йылдың 27 июненә ҡарата&lt;ref name=&quot;Profile: W&quot;&gt;{{Cite news|url=http://bounder.friardale.co.uk/Internationals/C%20Fabregas.htm|title=Internationals: Cesc Fabregas|publisher=Bounder.friardale.co.uk|date=2014-08-20|accessdate=2014-08-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

{| align=&quot;center&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;2&quot; style=&quot;background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; clear:center&quot;
|+'''&lt;big&gt;Йыйылма команда өсөн йылдар һәм турнирҙар буйынса сығышы&lt;/big&gt;'''
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;120&quot; |Йыйылма команда
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;40&quot; |Йыл
! colspan=&quot;2&quot; width=&quot;90&quot; |ДЧ һайлап алыу матчтары
! colspan=&quot;2&quot; width=&quot;90&quot; |ДЧ финал матчтары
! colspan=&quot;2&quot; width=&quot;90&quot; |ЕЧ һайлап алыу матчтары
! colspan=&quot;2&quot; width=&quot;90&quot; |ЕЧ финал матчтары
! colspan=&quot;2&quot; width=&quot;90&quot; |Конфедерациялар кубоктары
! colspan=&quot;2&quot; width=&quot;90&quot; |Иптәштәрсә матчтар
! colspan=&quot;2&quot; width=&quot;90&quot; |Йәмғеһе
|- style=&quot;background:beige&quot;
!Уйындар
!Голдар
!Игры
!Голы
!Уйындар
!Голдар
!Уйындар
!Голдар
!Уйындар
!Голдар
!Уйындар
!Голдар
!Уйындар
!Голдар
|-
| rowspan=&quot;11&quot; align=&quot;center&quot; |'''Испания'''
| align=&quot;center&quot; |2006
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |7
| align=&quot;center&quot; |0
!14
!0
|-
| align=&quot;center&quot; |2007
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |0
!8
!0
|-
| align=&quot;center&quot; |2008
| align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |6
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; |0
!15
!1
|-
| align=&quot;center&quot; |2009
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |1
!10
!4
|-
| align=&quot;center&quot; |2010
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |6
| align=&quot;center&quot; |1
!11
!1
|-
| align=&quot;center&quot; |2011
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |2
!4
!2
|-
| align=&quot;center&quot; |2012
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |6
| align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |1
!13
!3
|-
| align=&quot;center&quot; |2013
| align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |2
!11
!2
|-
| align=&quot;center&quot; |2014
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |0
!8
!0
|-
| align=&quot;center&quot; |2015
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |1
!7
!1
|-
| align=&quot;center&quot; |2016
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; | -
| align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; |1
!9
!1
|-
|- style=&quot;background:beige&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Карьераһында барлығы
!14
!2
!10
!0
!16
!0
!16
!3
!6
!1
!48
!9
!110
!15
|}

=== Йыйылма команда өсөн уйындар һәм голдар ===
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot;
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;color: #fbea0e; background-color: #db000d; border: 1px #aaaaaa solid&quot; |Фабрегастың Испания йыйылма командаһы өсөн уйындары һәм голдары
|-
!№
!Дата
!Оппонент
!Иҫәп
!Голдар
!Ярыш
|-
| align=&quot;center&quot; |1
|{{Дата|1|3|2006|4}}
|{{Флаг Кот-д’Ивуара|20px}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |2
|{{Дата|27|5|2006|4}}
|{{Флаг России|20px}}
| align=&quot;center&quot; |0:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |3
|{{Дата|3|6|2006|4}}
|{{Флаг Египета|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |4
|{{Дата|7|6|2006|4}}
|{{Флаг Хорватии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |5
|{{Дата|14|6|2006|4}}
|{{Флаг Украины|20px}}
| align=&quot;center&quot; |4:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ финал матчтары-2006
|-
| align=&quot;center&quot; |6
|{{Дата|19|6|2006|4}}
|{{Флаг Туниса|20px}}
| align=&quot;center&quot; |3:1
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ финал матчтары-2006
|-
| align=&quot;center&quot; |7
|{{Дата|23|6|2006|4}}
|{{Флаг Саудовской Аравии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ финал матчтары-2006
|-
| align=&quot;center&quot; |8
|{{Дата|27|6|2006|4}}
|{{Флаг Франции|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ финал матчтары-2006
|-
| align=&quot;center&quot; |9
|{{Дата|15|8|2006|4}}
|{{Флаг Исландии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |0:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |10
|{{Дата|2|9|2006|4}}
|{{Флаг Лихтенштейна|20px}}
| align=&quot;center&quot; |4:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ һайлап алыу матчтары-2008
|-
| align=&quot;center&quot; |11
|{{Дата|6|9|2006|4}}
|{{Флаг Северной Ирландии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:3
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ һайлап алыу матчтары-2008
|-
| align=&quot;center&quot; |12
|{{Дата|7|10|2006|4}}
|{{Флаг Швеции|20px}}
| align=&quot;center&quot; |0:2
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ һайлап алыу матчтары-2008
|-
| align=&quot;center&quot; |13
|{{Дата|11|10|2006|4}}
|{{Флаг Аргентины|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |14
|{{Дата|15|11|2006|4}}
|{{Флаг Румынии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |0:1
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |15
|{{Дата|24|3|2007|4}}
|{{Флаг Дании|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ һайлап алыу матчтары-2008
|-
| align=&quot;center&quot; |16
|{{Дата|6|6|2007|4}}
|{{Флаг Лихтенштейна|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ һайлап алыу матчтары-2008
|-
| align=&quot;center&quot; |17
|{{Дата|21|8|2007|4}}
|{{Флаг Греции|20px}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |18
|{{Дата|12|9|2007|4}}
|{{Флаг Латвии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ һайлап алыу матчтары-2008
|-
| align=&quot;center&quot; |19
|{{Дата|13|10|2007|4}}
|{{Флаг Дании|20px}}
| align=&quot;center&quot; |3:1
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ һайлап алыу матчтары-2008
|-
| align=&quot;center&quot; |20
|{{Дата|17|10|2007|4}}
|{{Флаг Финляндии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |0:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |21
|{{Дата|17|11|2007|4}}
|{{Флаг Швеции|20px}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ һайлап алыу матчтары-2008
|-
| align=&quot;center&quot; |22
|{{Дата|21|11|2007|4}}
|{{Флаг Северной Ирландии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ һайлап алыу матчтары-2008
|-
| align=&quot;center&quot; |23
|{{Дата|6|2|2008|4}}
|{{Флаг Франции|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |24
|{{Дата|27|3|2008|4}}
|{{Флаг Италии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |25
|{{Дата|31|5|2008|4}}
|{{Флаг Перу|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |26
|{{Дата|4|6|2008|4}}
|{{Флаг США|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |27
|{{Дата|10|6|2008|4}}
|{{Флаг России|20px}}
| align=&quot;center&quot; |4:1
| align=&quot;center&quot; |1
|ЕЧ финал матчтары-2008
|-
| align=&quot;center&quot; |28
|{{Дата|14|6|2008|4}}
|{{Флаг Швеции|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ финал матчтары-2008
|-
| align=&quot;center&quot; |29
|{{Дата|18|6|2008|4}}
|{{Флаг Греции|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ финал матчтары-2008
|-
| align=&quot;center&quot; |30
|{{Дата|22|6|2008|4}}
|{{Флаг Италии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |0:0, 4:2, пен.
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ финал матчтары-2008
|-
| align=&quot;center&quot; |31
|{{Дата|26|6|2008|4}}
|{{Флаг России|20px}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ финал матчтары-2008
|-
| align=&quot;center&quot; |32
|{{Дата|29|6|2008|4}}
|{{Флаг Германии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ финал матчтары-2008
|-
| align=&quot;center&quot; |33
|{{Дата|6|9|2008|4}}
|{{Флаг Боснии и Герцеговины|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ һайлап алыу матчтары-2010
|-
| align=&quot;center&quot; |34
|{{Дата|10|9|2008|4}}
|{{Флаг Армении|20px}}
| align=&quot;center&quot; |4:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |35
|{{Дата|11|10|2008|4}}
|{{Флаг Эстонии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ һайлап алыу матчтары-2010
|-
| align=&quot;center&quot; |36
|{{Дата|15|10|2008|4}}
|{{Флаг Бельгии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ һайлап алыу матчтары-2010
|-
| align=&quot;center&quot; |37
|{{Дата|19|11|2008|4}}
|{{Флаг Чили|20px}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |38
|{{Дата|9|6|2009|4}}
|{{Флаг Азербайджана|20px}}
| align=&quot;center&quot; |6:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |39
|{{Дата|14|6|2009|4}}
|{{Флаг Новой Зеландии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |5:0
| align=&quot;center&quot; |1
|Кубок конфедераций 2009
|-
| align=&quot;center&quot; |40
|{{Дата|20|6|2009|4}}
|{{Флаг ЮАР|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Кубок конфедераций 2009
|-
| align=&quot;center&quot; |41
|{{Дата|24|6|2009|4}}
|{{Флаг США|20px}}
| align=&quot;center&quot; |0:2
| align=&quot;center&quot; |—
|Кубок конфедераций 2009
|-
| align=&quot;center&quot; |42
|{{Дата|12|8|2009|4}}
|{{Флаг Македонии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |43
|{{Дата|5|9|2009|4}}
|{{Флаг Бельгии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |5:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ һайлап алыу матчтары-2010
|-
| align=&quot;center&quot; |44
|{{Дата|9|9|2009|4}}
|{{Флаг Эстонии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
| align=&quot;center&quot; |1
|ДЧ һайлап алыу матчтары-2010
|-
| align=&quot;center&quot; |45
|{{Дата|10|10|2009|4}}
|{{Флаг Армении|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;center&quot; |1
|ДЧ һайлап алыу матчтары-2010
|-
| align=&quot;center&quot; |46
|{{Дата|14|11|2009|4}}
|{{Флаг Аргентины|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |47
|{{Дата|18|11|2009|4}}
|{{Флаг Австрии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |5:1
| align=&quot;center&quot; |1
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |48
|{{Дата|3|3|2010|4}}
|{{Флаг Франции|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |49
|{{Дата|3|6|2010|4}}
|{{Флаг Республики Корея|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |50
|{{Дата|8|6|2010|4}}
|{{Флаг Польшы|20px}}
| align=&quot;center&quot; |6:0
| align=&quot;center&quot; |1
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |51
|{{Дата|21|6|2010|4}}
|{{Флаг Гондураса|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ финал матчтары-2010
|-
| align=&quot;center&quot; |52
|{{Дата|25|6|2010|4}}
|{{Флаг Чили|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ финал матчтары-2010
|-
| align=&quot;center&quot; |53
|{{Дата|3|7|2010|4}}
|{{Флаг Парагвая|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ финал матчтары-2010
|-
| align=&quot;center&quot; |54
|{{Дата|11|7|2010|4}}
|{{Флаг Нидерланды|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ финал матчтары-2010
|-
| align=&quot;center&quot; |55
|{{Дата|11|8|2010|4}}
|{{Флаг Мексики|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:1
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |56
|{{Дата|3|9|2010|4}}
|{{Флаг Лихтенштейна|20px}}
| align=&quot;center&quot; |4:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ һайлап алыу матчтары-2012
|-
| align=&quot;center&quot; |57
|{{Дата|7|9|2010|4}}
|{{Флаг Аргентины|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:4
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |58
|{{Дата|17|11|2010|4}}
|{{Флаг Португалии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |0:4
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |59
|{{Дата|2|9|2011|4}}
|{{Флаг Чили|20px}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
| align=&quot;center&quot; |2
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |60
|{{Дата|6|9|2010|4}}
|{{Флаг Лихтенштейна|20px}}
| align=&quot;center&quot; |6:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ һайлап алыу матчтары-2012
|-
| align=&quot;center&quot; |61
|{{Дата|12|11|2011|4}}
|{{Флаг Англии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |0:1
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |62
|{{Дата|15|11|2011|4}}
|{{Флаг Коста-Рики||20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:2
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |63
|{{Дата|29|2|2012|4}}
|{{Флаг Венесуэлы|20px}}
| align=&quot;center&quot; |5:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |64
|{{Дата|10|6|2012|4}}
|{{Флаг Италии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:1
| align=&quot;center&quot; |1
|ЕЧ финал матчтары-2012
|-
| align=&quot;center&quot; |65
|{{Дата|14|6|2012|4}}
|{{Флаг Ирландии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |4:0
| align=&quot;center&quot; |1
|ЕЧ финал матчтары-2012
|-
| align=&quot;center&quot; |66
|{{Дата|18|6|2012|4}}
|{{Флаг Хорватии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ финал матчтары-2012
|-
| align=&quot;center&quot; |67
|{{Дата|23|6|2012|4}}
|{{Флаг Франции|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ финал матчтары-2012
|-
| align=&quot;center&quot; |68
|{{Дата|27|6|2012|4}}
|{{Флаг Португалии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |0:0, 4:2, пен.
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ финал матчтары-2012
|-
| align=&quot;center&quot; |69
|{{Дата|1|7|2012|4}}
|{{Флаг Италии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |4:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ финал матчтары-2012
|-
| align=&quot;center&quot; |70
|{{Дата|16|8|2012|4}}
|{{Флаг Пуэрто-Рики|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;center&quot; |1
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |71
|{{Дата|7|9|2012|4}}
|{{Флаг Саудовской Аравии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |5:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |72
|{{Дата|11|9|2012|4}}
|{{Флаг Грузии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ һайлап алыу матчтары-2014
|-
| align=&quot;center&quot; |73
|{{Дата|12|10|2012|4}}
|{{Флаг Белоруссии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |4:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ һайлап алыу матчтары-2014
|-
| align=&quot;center&quot; |74
|{{Дата|16|10|2012|4}}
|{{Флаг Франции|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:1
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ һайлап алыу матчтары-2014
|-
| align=&quot;center&quot; |75
|{{Дата|14|11|2012|4}}
|{{Флаг Панамы|20px}}
| align=&quot;center&quot; |5:1
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |76
|{{Дата|6|2|2013|4}}
|{{Флаг Уругвая|20px}}
| align=&quot;center&quot; |3:1
| align=&quot;center&quot; |1
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |77
|{{Дата|22|3|2013|4}}
|{{Флаг Финляндии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:1
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ һайлап алыу матчтары-2014
|-
| align=&quot;center&quot; |78
|{{Дата|26|3|2013|4}}
|{{Флаг Франции|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ һайлап алыу матчтары-2014
|-
| align=&quot;center&quot; |79
|{{Дата|9|6|2013|4}}
|{{Флаг Гаити|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;center&quot; |1
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |80
|{{Дата|12|6|2013|4}}
|{{Флаг Ирландии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |81
|{{Дата|17|6|2013|4}}
|{{Флаг Уругвая|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;center&quot; |—
|Кубок конфедераций 2013
|-
| align=&quot;center&quot; |82
|{{Дата|20|6|2013|4}}
|{{Флаг Французской Полинезии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |10:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Кубок конфедераций 2013
|-
| align=&quot;center&quot; |83
|{{Дата|23|6|2013|4}}
|{{Флаг Нигерии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Кубок конфедераций 2013
|-
| align=&quot;center&quot; |84
|{{Дата|6|9|2013|4}}
|{{Флаг Финляндии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ һайлап алыу матчтары-2014
|-
| align=&quot;center&quot; |85
|{{Дата|10|9|2013|4}}
|{{Флаг Чили|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:2
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |86
|{{Дата|11|10|2012|4}}
|{{Флаг Белоруссии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ һайлап алыу матчтары-2014
|-
| align=&quot;center&quot; |87
|{{Дата|5|3|2014|4}}
|{{Флаг Италии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |88
|{{Дата|30|5|2014|4}}
|{{Флаг Боливии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |89
|{{Дата|7|6|2014|4}}
|{{Флаг Сальвадора|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |90
|{{Дата|13|6|2014|4}}
|{{Флаг Нидерланды|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:5
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ финал матчтары-2014
|-
| align=&quot;center&quot; |91
|{{Дата|23|6|2014|4}}
|{{Флаг Австралии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ДЧ финал матчтары-2014
|-
| align=&quot;center&quot; |92
|{{Дата|4|9|2014|4}}
|{{Флаг Франции|20px}}
| align=&quot;center&quot; |0:1
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |93
|{{Дата|8|9|2014|4}}
|{{Флаг Македонии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |5:1
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ һайлап алыу матчтары-2016
|-
| align=&quot;center&quot; |94
|{{Дата|9|10|2014|4}}
|{{Флаг Словакии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ һайлап алыу матчтары-2016
|-
| align=&quot;center&quot; |95
|{{Дата|31|3|2015|4}}
|{{Флаг Нидерланды|20px}}
| align=&quot;center&quot; |0:2
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |96
|{{Дата|11|6|2015|4}}
|{{Флаг Коста-Рики|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;center&quot; |1
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |97
|{{Дата|15|6|2015|4}}
|{{Флаг Белоруссии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ һайлап алыу матчтары-2016
|-
| align=&quot;center&quot; |98
|{{Дата|5|9|2015|4}}
|{{Флаг Словакии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ һайлап алыу матчтары-2016
|-
| align=&quot;center&quot; |99
|{{Дата|9|10|2015|4}}
|{{Флаг Люксембурга|20px}}
| align=&quot;center&quot; |4:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ һайлап алыу матчтары-2016
|-
| align=&quot;center&quot; |100
|{{Дата|13|10|2015|4}}
|{{Флаг Украины|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ һайлап алыу матчтары-2016
|-
| align=&quot;center&quot; |101
|{{Дата|13|11|2015|4}}
|{{Флаг Англии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |2:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |102
|{{Дата|24|3|2016|4}}
|{{Флаг Италии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:1
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |103
|{{Дата|27|3|2016|4}}
|{{Флаг Румынии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |0:0
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |104
|{{Дата|29|5|2016|4}}
|{{Флаг Боснии и Герцеговины|20px}}
| align=&quot;center&quot; |3:1
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |105
|{{Дата|1|6|2016|4}}
|{{Флаг Республики Корея|20px}}
| align=&quot;center&quot; |6:1
| align=&quot;center&quot; |1
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |106
|{{Дата|7|6|2016|4}}
|{{Флаг Грузии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |0:1
| align=&quot;center&quot; |—
|Иптәштәрсә матч
|-
| align=&quot;center&quot; |107
|{{Дата|13|6|2016|4}}
|{{Флаг Чехии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ финал матчтары-2016
|-
| align=&quot;center&quot; |108
|{{Дата|17|6|2016|4}}
|{{Флаг Турции|20px}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ финал матчтары-2016
|-
| align=&quot;center&quot; |109
|{{Дата|21|6|2016|4}}
|{{Флаг Хорватии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ финал матчтары-2016
|-
| align=&quot;center&quot; |110
|{{Дата|27|6|2016|4}}
|{{Флаг Италии|20px}}
| align=&quot;center&quot; |0:2
| align=&quot;center&quot; |—
|ЕЧ финал матчтары-2016
|}
'''Йәмғеһе: матчтар — 110 / 15 гол; 82 еңеү, 13 тигеҙ иҫәп, 15 еңелеү'''.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20161220213212/http://www.cescfabregas.com/ Официальный сайт]{{ref-es}}
* Профиль на сайте whoscored.com (англ.)
* [http://www.chelsea-fc.ru/football/squad/20140614-1518.html Профиль футболиста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181230040822/http://www.chelsea-fc.ru/football/squad/20140614-1518.html |date=2018-12-30 }} на сайте ''Chelsea-fc.ru''{{ref-ru}}
* [http://www.chelseafc.com/teams/first-team/cesc-fabregas.html Профиль футболиста] на сайте ''Chelseafc.com''{{ref-en}}
* [http://www.football-lineups.com/footballer/239/ Профиль футболиста] на сайте ''Football-lineups.com''{{ref-en}}
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Футбол буйынса донъя чемпиондары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1987 йылда тыуғандар]]
[[Категория:4 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса футболсылар]]
[[Категория:Футбол буйынса Европа чемпиондары]]</text>
      <sha1>hr2viiam1o7228tpfa8vvah6o4y32t8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таулы (Арғаяш районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167253</id>
    <revision>
      <id>1300560</id>
      <parentid>1067917</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T19:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4622" sha1="6jmfn4ui6xvk4leb43exhjtnnf2wuwh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Таулы''' ({{lang-ru|Горный}})— [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]ндағы ҡасаба. [[Аяҙғол|Аяҙғол ауыл биләмәһе]] составына инә.

== Географияһы ==
Ҡасаба район үҙәге [[Арғаяш]] ауылынан 10 км төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.

== Халҡы ==
{{Население|Горный (Аргаяшский район)}} [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда ҡасабала барыһы 124 кеше йәшәгән (52 ир-егет һәм 72 ҡатын-ҡыҙ).

Ҡасабала фельдшер-акушер пункты бар. Иң яҡын мәктәп — Аяҙғол ауылында&lt;ref name=&quot;social&quot;&gt;[http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/ayazgulovskoe-selskoe-poselenie Аязгуловское сельское поселение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402105419/http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/ayazgulovskoe-selskoe-poselenie |date=2015-04-02 }}, Официальный сайт Аргаяшского муниципального района.&lt;/ref&gt;. Ҡасабанан 2 км төньяҡҡараҡ Арғыл порфирит ятҡылыҡтары ята (тикшерелгән запастары — 15,4 млн м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=&quot;social_2&quot;&gt;[http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/ayazgulovskoe-selskoe-poselenie «В Аргаяшском районе построят щебёночный завод»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402105419/http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/ayazgulovskoe-selskoe-poselenie |date=2015-04-02 }}, статья в ''Ozersk74.Ru'' от 08.04.2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;social_3&quot;&gt;[http://mineco174.ru/files/media/doklad/2008/input.htm Государственный доклад «О состоянии окружающей среды Челябинской области в 2008 году» (раздел 3.3)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402133920/http://mineco174.ru/files/media/doklad/2008/input.htm |date=2015-04-02 }}.&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Ҡасаба аша ''[[Арғаяш]] ауылы— [[Аяҙғол|Аяғол]] ауылы — Новогорный ҡасабаһы'' автомобиль юлы үтә. Ҡасаба эргәһендә [[Силәбе]] — [[Үрге Өпәле]] — [[Екатеринбург]] [[Тимер юл транспорты|тимер юлы]] үтә.

Автомобиль юлдары буйынса арауыҡтар&lt;ref name=&quot;distance&quot;&gt;{{cite web
 | url     = http://tochka-na-karte.ru/modules/travel/route_distance.php
 | work    = Карталағы нөктә
 | title    = ҡалалар араһындағы арауыҡтар
 | accessdate = 
 | archiveurl = 
 | archivedate =
}}&lt;/ref&gt;:
{|
* иң яҡын тимер юлы станцияһына тиклем:
:: 1 км — [[89-сы разъезд (Силәбе өлкәһе)|89-сы разъезд]]ына (туҡтау пункты — 187 км);
:: 4 км — [[Бүжәлек (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)|Бүжәлек]] ауылына;
:: 10 км — [[Арғаяш]] ауылына
* ([[Аяҙғол]]) ауыл Советына : 5 км
* район үҙәге [[Арғаяш]] ауылына): 10 км — Аяҙғол ауылы аша
* өлкә үҙәге [[Силәбе]] ҡалаһына: 70 км — [[Арғаяш]] — Долгодеревенское — артабан {{табличка-ru|М|5}} ''(Екатеринбург йүнәлешендә)'' ({{Табличка-asia|7}})
|}

== Урамдар ==
Ҡасабала ике урам бар:&lt;ref&gt;[http://okato-kod.ru/74026000026.html Регионы России → Челябинская обл. → Аргаяшский р-н → Горный п.]&lt;/ref&gt;

— Тимер юлы
— Нагорный

== Топографик карталар ==
* {{Карта|N-41-14}} '''Аргаяш'''. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1977 год. Издание 1979 г.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>6jmfn4ui6xvk4leb43exhjtnnf2wuwh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сыбарҡая</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172324</id>
    <revision>
      <id>1300545</id>
      <parentid>1067891</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T12:24:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5640" sha1="15wvck86hqcrkc9t4547dz8gwf81ls4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сыбарҡая''' ({{lang-ru|Большие Притёсы}}) — [[Рәсәй]], [[Урал тауҙары]]ның [[Силәбе өлкәһе]] өлөшөндә [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] йылғаһының иң ҙур һул ҡушылдығы [[Әй (йылға)|Әй йылғаһының]] һул яры буйындағы ҡая. Һатҡы районы Межевой ҡасабаһынан 5.5 км көнбайыштараҡ &lt;ref&gt;[https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/kulmetovo/mount/38311 ГДЕ НАХОДЯТСЯ АЙСКИЕ ПРИТЕСЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240420171606/https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/kulmetovo/mount/38311 |date=2024-04-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирламаһы ==
[[Файл:Большие_Притёсы.jpg|350 пкс|thumb|справа|Сыбарҡая]]
Сыбарҡая [[Көньяҡ Урал]]дың күренеше менән айырылып торған таш диуар рәүешендәге бейек һәм оҙон (километрҙан ашыу) ҙур таш ҡая. Диуар бейеклеге 100 метрға тиклем етә, ул [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы бөгөлдәрен ҡабатлап, ураҡ рәүешле бөгөлөп-бөгөлөп һуҙылып киткән. Күренеше менән ул Норвегия фьордтарын хәтерләтә.

Сыбарҡая «диуары» тик текә, бер урында ғына бик ҙур ауырлыҡ менән өҫкә күтәрелергә мөмкин. Ҡаяла бер нисә мәмерйә (Юношеский грот, Беренсе һәм Икенсе Кулуар һәм башҡалар) бар. Юношеский грот тип аталған тау ҡыуышына альпинистар ғына инә ала, сөнки ҡая туп-тура вертикаль рәүешле. Тау ҡыуышының ҡая аҫтынан бейеклеге — 56 метр, ә өҫтән төшкәндә ҡыуышлыҡ ауыҙына тиклем — 26 метр.

Элгәре яҡындағы Ҡолмәт ауылы кешеләре был тау ҡыуышлығын ''Ҡараташ'' йәки ''Ҡараҡыуыш'' тип атаған. ''Юношеский грот'' тигән яңы атамаһы 1969 йылда бирелгән, тап шул йылда Коркино ҡалаһының йәш геологтары мәмерйәне өйрәнгән, ә киләһе йылында топографикаһын эшләгәндәр&lt;ref&gt;[https://uraloved.ru/mesta/chelyabinskaya-obl/bolshie-i-malie-pritesy-na-reke-aj Павел Распопов: Большие и Малые Притесы на реке Ай, Сухие водопады]&lt;/ref&gt;

Сыбарҡая климаты башлыса ҡар һыуы менән туйынған Әй йылғаһы климатына бәйле. Октябрь аҙағы — декабрь башында йылғала боҙ туңа, апрель — май башында боҙ китә.

== Этимологияһы ==
[[Урыҫ теле]]ндәге атамаһы — '''Большие Притёсы''' — тау тоҡомдарының дәүмәленә бәйле, улар ысынлап та мөһабәт. «Притёсы» тигән термин иһә «тесать», «утёс» тигәндән сығып ҡулланышҡа ингән.

Был урында борондан йәшәгән башҡорттар, артабан күсеп килгән төркиҙәр, ҡаяны «Сыбарҡая» тип атаған, сөнки уның таштарын төрлө төҫтәге мүк, лишай ҡаплап алып, ҡаяға төрлө биҙәктәр, сыбарлыҡ бирә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Рундквист Н.А.|заглавие=33 маршрута выходного дня. Урал Южный и Средний. Курганская область, Челябинская область, Свердловская область, Башкортостан. + карты-схемы и GPS-координаты. [путеводитель. авт.-сост. Николай Рундквист, Леонид Волков, Светлана Кулешова]|ответственный=|издание=|место=Екатеринбург|издательство=Азимут: Уралаэрогеодезия|год=2010|страницы=|страниц=95|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Река Ай|ссылка=http://www.edumiass.ru/subsfile/subs/103/3967/zr05_zemlya_russkaya.pdf|язык=|издание=Земля русская. Святыни и уникальные места России|тип=|год=2014|том=|номер=5|страницы=33—34|issn=}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
*[https://uraloved.ru/mesta/chelyabinskaya-obl/bolshie-i-malie-pritesy-na-reke-aj Павел Распопов: Большие и Малые Притесы на реке Ай, Сухие водопады]
*[https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/kulmetovo/mount/38311 ГДЕ НАХОДЯТСЯ АЙСКИЕ ПРИТЕСЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240420171606/https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/kulmetovo/mount/38311 |date=2024-04-20 }}

[[Категория:Силәбе өлкәһе ҡаялары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>15wvck86hqcrkc9t4547dz8gwf81ls4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хажин Ильяс Абдулғәни улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176687</id>
    <revision>
      <id>1300597</id>
      <parentid>1232579</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T11:35:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5582" sha1="amwhz5tt5zcl5qpvdw61qjhutapppp0" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Хажин Ильяс Абдулғәни улы''' ([[1902 йыл]] — [[1966 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, шайморатовсы, гвардия ҡыҙылармеецы. III дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры (1945)

== Биографияһы ==
=== Һуғышҡа тиклем ===
Ильяс Абдулғәни улы Хажин [[1902 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Ниғәмәт]] ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;ХИА&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/30-lichnyj-sostav-divizii/bukva-kh/1860-khazhin-il-yas-abdulganievich?Itemid=104 Шаймуратовцы — воины легендарной 112-й Башкирской кавалерийской дивизии. ХАЖИН Ильяс Абдулганиевич]{{ref-ru}}{{V|29|06|2021}}&lt;/ref&gt;.

Үкһеҙ етем ҡалғас, бер туған ағаһы Әминев Һиҙиәт тәрбиәһендә үҫә. Йәше еткәс, хеҙмәт армияһына алынып, [[Үзбәкстан]]да эшләй.
Армиянан ҡайтҡас, Таулыҡай ауылы ҡыҙы ''Күсәрбаева Мәҙинә Рәхмәтулла ҡыҙына'' өйләнә.

=== Һуғыш осоро ===
[[1942]] йылда Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһы сафына алына&lt;ref name=&quot;ХИА&quot; /&gt;.

Яңы ойошторолған 112-се башҡорт атлы кавалерия дивизияһына билдәләнә. 62-се кавалерия полкында ат йөрөтөүсе (коновод) һәм ездовой булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;ХИА&quot; /&gt;.

=== Һуғыштан һуң ===
Тыныс тормошҡа ҡайтҡас, Баймаҡ районы «Үрнәк» колхозында йылҡы фермаһы мөдире булып эшләй.

Һуғыш яраларынан оҙаҡ ауырый. [[1966]] йылда вафат була&lt;ref name=&quot;ХИА&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* III дәрәжә [[Дан ордены]] (1945)
* ике [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (1943)
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945)
* [[«Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы|«Кёнисбергты алған өсөн» миҙалы]] (1945)
* [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]] (1945)
* [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы|«Варшаваны азат иткәне өсөн» миҙалы]] (1945)

== Хәтер ==
* Хажин Ильяс Абдулғәни улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән «Они вернулись с победой. Списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.» баҫмаһының 2-се томында &lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой. Баймакский район. Т.2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм Баймаҡ районы Ниғәмәт ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлектә бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://1418museum.ru/heroes/26954358/ Дорога памяти. ХАЖИН ИЛЬЯС АБДУЛГАЛИЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629174835/https://1418museum.ru/heroes/26954358/ |date=2021-06-29 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1504911615/ Память народа — электронный банк документов периода Великой Отечественной войны. Хажин Ильяс Абдулганиевич]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/30-lichnyj-sostav-divizii/bukva-kh/1860-khazhin-il-yas-abdulganievich?Itemid=104 Шаймуратовцы — воины легендарной 112-й Башкирской кавалерийской дивизии. ХАЖИН Ильяс Абдулганиевич]{{ref-ru}}{{V|29|06|2021}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:1902 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]]
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:1966 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>amwhz5tt5zcl5qpvdw61qjhutapppp0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сүриәлә граждандар һуғышы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181794</id>
    <revision>
      <id>1300547</id>
      <parentid>1292055</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T13:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="403218" sha1="l2q6r4qzvwtar6dv4vf5gfg6si34znv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сүриәлә граждандар һуғышы''' — 2011 йылдың яҙында [[Сүриә]] территорияһында локаль граждандар ҡаршы тороуы булараҡ башланған һәм Бәшәр Асад&lt;ref name=&quot;drought&quot; /&gt; режимына ҡаршы ихтилалға әйләнгән күп яҡлы, күп кимәлле ҡораллы конфликт&lt;ref name=&quot;drought&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2015/03/03/science/earth/study-links-syria-conflict-to-drought-caused-by-climate-change.html Henry Fountain. Researchers Link Syrian Conflict to a Drought Made Worse by Climate Change // The New York Times, March 2, 2015]&lt;/ref&gt;. Ваҡыт үтеү менән, уға төбәктең төп дәүләттәре генә түгел, шулай уҡ халыҡ-ара ойошмалар, хәрби-сәйәси төркөмдәр һәм донъя йөҙөндәге державалар йәлеп ителде.

Конфликттың төп ҡатнашыусылары — президент Башар Асад яғында сығыш яһаусы даими ҡораллы һәм хәрбиләштерелгән формированиелар (Сүриә ғәрәп ҡораллы көстәре, Милли оборона көстәре һ.б.), «уртасыл» Сүриә оппозицияһының формированиелары (Ирекле Сүриә армияһы, ғәрәп сөнни ҡәбилә берләшмәләре), курд регионалсылары (төбәкселәре — халыҡ үҙоборона отрядтары, Сүриә демократик көстәре), һәм шулай уҡ үҙ ирке менән сит илдәрҙән килгән күп һанлы ислам һәм йыһат террорсы группировкалары (Ислам дәүләте — ИГ) ан-Нусра фронты — хәҙерге ваҡытта «Хайят Таһрир аш-Шәм» һ. б.) һәм башҡалар.

Бәхәс яҡтары башҡа дәүләттәрҙән хәрби ярҙам ала: Рәсәй һәм Иран хөкүмәт көстәренә ярҙам күрһәтә, ә Сүриә оппозицияһы көнбайыш державаларынан, Төркиәнән һәм Фарсы ҡултығы монархияларынан ярҙам ала. Хөкүмәт яғында шулай уҡ Иран тарафынан булдырылған, уҡытылған һәм ҡоралланған сит ил хәрби формированиелары сығыш яһай&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2013/05/27/iraqis/ К защите режима Асада подключились иракские шииты]&lt;/ref&gt;. Конфликтҡа сит ил дәүләттәре һәм ойошмалары байтаҡ йәлеп ителеүе арҡаһында бер төркөм эксперттар уны төбәк державалары араһындағы һуғыш тип баһалай&lt;ref&gt;[http://www.washingtontimes.com/news/2014/feb/26/proxy-war-between-iran-saudi-arabia-playing-out-in/?page=all Proxy war between Iran, Saudi Arabia playing out in Syria]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.salon.com/2013/09/06/these_6_players_made_syria_a_proxy_war_partner/ 6 major players who turned Syria into a proxy war nightmare]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/2014/may/23/kofi-annan-syrians-regional-proxy-wars|title=Kofi Annan: Syrians pay with their lives while regional powers wage proxy wars|date=2014-05-23|accessdate=2014-05-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url = http://www.oxfordresearchgroup.org.uk/publications/briefing_papers_and_reports/war_syria_proxy_element|title = War in Syria: The Proxy Element|date = 2013-07-11|publisher = Oxford Research Group|access-date = 2014-06-15|archiveurl = https://web.archive.org/web/20161008173905/http://www.oxfordresearchgroup.org.uk/publications/briefing_papers_and_reports/war_syria_proxy_element|archivedate = 2016-10-08}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың мартында «Ғәрәп яҙы» тулҡынында башланған хөкүмәткә ҡаршы сығыштар Сүриәнең төрлө ҡалаларында күләмле сыуалыштарға килтерҙе, шул уҡ йылдың йәйендә үк киң күләмле ҡораллы конфликтҡа әйләнде. Оппозицияның төп талаптары 1962 йылдан ғәмәлдә булған ғәҙәттән тыш хәл режимын бөтөрөүҙе һәм илдә демократик үҙгәртеп ҡороуҙар үткәреүҙе күҙ уңында тотҡан президент Башар Асадтың отставкаһын үҙ эсенә алды.

Тәүҙә хәрби хәрәкәттәр хөкүмәт армияһы менән «Ирекле Сүриә армияһы» (ССА) ойошмалары араһында алып барыла. Сүриә оппозицияһының төп ойошмаһы ул осорҙа хөкүмәткә ҡаршы фракциялар ингән Сүриә милли советы булған. Әммә һуңынан оппозиция сафтарында тарҡалыш була — Сүриә Курдистаны территорияһында үҙ власть органдарын (Юғары курд советы) ойошторған курд ойошмалары уның составынан тәүгеләрҙән булып сыға, ә 2013 йылда радикаль ислам төркөмдәре &quot;Ислам фронты&quot;н ойоштора.

Баш күтәреүселәр рәтендәге тарҡалыу арҡаһында автоматлаштырылған тәьминәт системаларының позициялары ярайһы уҡ түбәнәйә, һәм донъяуи оппозиция икенсе планға күсә. Хөкүмәт көстәренә ҡаршы тороуҙа ислам төркөмдәре төп роль уйнай башлай, улар араһында «Фронт ан-Нусра» (Әл-Ҡаиданың Сүриә бүлексәһе) һәм «Ислам дәүләте» (ИГ) террористик ойошмалары һуғышҡа һәләтлеләрҙән һанала.

Ислам дәүләтенең һөжүм итеүе һәм 2014 йылдың йәйендә Сүриә менән Ираҡтың ярайһы ҙур биләмәләрен террорсылар баҫып алыуы АҠШ-тың һәм уның союздаштарының Сүриәгә хәрби интервенцияһына килтерҙе. 2014 йылдың сентябренән алып улар Сүриәлә исламсыларҙың позицияларына авиаудар эшләне, шулай уҡ «уртасыл оппозиция» отрядтарын ҡораллындарҙы һәм өйрәтте. 2015 йылдың 30 сентябрендә Рәсәй Федерацияһының Һауа-йыһан көстәре Сүриәлә президент Башар Асад менән килешеү буйынса дәүләт ғәскәрҙәре тығыҙ координацияла хәрби операция башланы. 2015 йылдың октябрендә Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге Сүриәләге халыҡ-ара коалиция ярҙамында «Ислам дәүләте» менән көрәшеү маҡсатында үҙәген үҙоборона ғәскәрҙәре тәшкил иткән Сүриә демократик көстәре хәрби альянсы ойошторола&lt;ref name=&quot;reuters_12_Oct_2015&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.reuters.com/article/2015/10/12/us-mideast-crisis-syria-kurds-idUSKCN0S60BD20151012 |title=«New Syrian rebel alliance formed, says weapons on the way» |access-date=2020-01-14 |archive-date=2015-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151114035329/http://www.reuters.com/article/2015/10/12/us-mideast-crisis-syria-kurds-idUSKCN0S60BD20151012 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151114035329/http://www.reuters.com/article/2015/10/12/us-mideast-crisis-syria-kurds-idUSKCN0S60BD20151012 |date=2015-11-14 }}&lt;/ref&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, 2015 йылға конфликт барышында 220 меңгә яҡын кешенең ғүмере өҙөлгән&lt;ref name=&quot;drought&quot; /&gt;. Һуғыш Европа миграция көрсөгөнөң төп сәбәптәренең береһе була, һөҙөмтәлә Сүриә ҡасаҡтары күпләп һәләк була. Бәхәс ҡаты хәрби хәрәкәттәр, торама пункттарҙы тәртипһеҙ утҡа тотоу, күмәк кеше үлтереү һәм тыныс халыҡҡа ҡаршы бик күп хәрби енәйәттәр менән характерлана. Ил иҡтисадына һәм инфраструктураһына ғәйәт ҙур зыян килтерелә.

2016 йылдың төп ваҡиғаһы — Алеппо өсөн алышта хөкүмәт ғәскәрҙәренең һәм уларҙың союздаштарының уңыштары. Сүриәнең төньяғында дүрт йыл буйына был стратегик ҡаланың көнсығыш яртыһын контролдә тотҡан оппозицион отрядтар ҡыйратылды. Оппозиция тарафынан контролдә тотолған башҡа Сүриә ҡалаларынан (иң элек Хомс һәм Хама) айырмалы рәүештә, уларҙы ҡамауҙар оҙаҡ айҙарға һуҙылды һәм хөкүмәт көстәре маҡсаттарына тик хәлдән тайҙырыу тактикаһы (аҙыҡ-түлек, өҫтәмә һәм боеприпастарҙан мәхрүм ителгән оппозиция отрядтары ҡаланан китергә ризалашты) буйынса ғына өлгәште. Алепполағы алыштарҙың башланыуы Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәренең оппозиция көстәре менән ҡаршы тороуындағы хәлде ҡыйыу рәүештә үҙгәртә&lt;ref name=&quot;год2016&quot; /&gt;.

Хөкүмәт армияһының уңыштарынан тыш, 2016 йыл тағы ике принципиаль үҙгәреш килтерҙе. Беренсенән, Сүриәләге низағҡа яңы ҡатнашыусы килеп ҡыҫылды — Төркиә Сүриәнең төньяғына ғәскәрҙәр индерҙе. Операцияның рәсми маҡсаты «Ислам дәүләте» террорсыларына ҡаршы көрәш тип иғлан ителһә лә, ысынында иһә Анкараның төп дошманы 2016 йылдың мартында Төркиә сиге буйында үҙҙәренең автономияһын иғлан иткән Сүриә курдтары ине&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.interfax.ru/world/596212
 |title       = СМИ сообщили об отходе военных РФ из района предполагаемой операции Турции в Сирии
 |publisher   = [[Интерфакс]]
 |date        = 2017-01-19
 |accessdate  = 2019-10-14
}}&lt;/ref&gt;.
Икенсенән, 2016 йылдың майында Пальмираның хөкүмәт ғәскәрҙәренең Пальмираны азат итеүе төп символға әүерелеп, «Ислам дәүләтенең» позицияларын ярайһы уҡ ҡаҡшатҡан. Күрше Ираҡта 2016 йылда «Ислам дәүләте» ғәйәт ҙур биләмәләр юғалтты: хөкүмәт ғәскәрҙәре һәм уларҙың союздаштары Эль-Фаллуджды һәм Рамадиҙы ИГ-нан азат итте. Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге Халыҡ-ара коалиция йыл аҙағына тиклем Ираҡтың «хәлифәт баш ҡалаһы» — Мосулға һөжүмен тамамлай алманы. АҠШ ярҙам иткән &quot;Сүриә демократик көстәре&quot;нең Сүриәнең «хәлифәт баш ҡалаһы» — Раккаға һөжүме кәмене. Төп Сүриә хөкүмәте көстәре Алеппоны ҡамауҙа мауығыуынан файҙаланып, декабрь башында Ислам дәүләте формированиелары Пальмираны һәм уның эргә-тирә биләмәләрен тартып ала алды&lt;ref name=&quot;пальм&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Георгий Степанов, Максим Юсин, Сергей Строкань
 |url         = https://www.kommersant.ru/doc/3168768
 |title       = Халифат зашел с тыла
 |publisher   = «Коммерсантъ»
 |date        = 2016-12-11
 |accessdate  = 2019-10-14
}}&lt;/ref&gt;. Әммә был «Ислам дәүләтенең» ваҡытлыса, локаль уңышы ғына булды&lt;ref name=&quot;год2016&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Максим Юсин, Георгий Степанов 
 |url         = https://www.kommersant.ru/doc/3184804
 |title       = Границы ИГ стали короче
 |publisher   = Газета «Коммерсантъ», №244
 |date        = 2016-12-30
 |accessdate  = 2019-10-14
}}&lt;/ref&gt;.

2017 йыл Сүриәләге хәлгә киҫкен үҙгәрештәр алып килде. 2015 йылда Сүриәлә, шулай уҡ Ираҡта ҙур биләмәләрҙе контролдә тотҡан «Ислам дәүләте» төркөмөн тар-мар итеү йылдың төп йомғағы булды. Ислам дәүләтен тар-мар итеү Рәсәйгә 2017 йылдың аҙағында Рәсәй Һауа-йыһан көстәренең операцияһын туҡтатыу тураһында иғлан итергә мөмкинлек бирҙе. Ә хәрби хәрәкәттәрҙең әүҙем фазаһын тамамлау тыныслыҡҡа килтермәгән — Сүриә оппозицияһы һәм уға булышлыҡ итеүсе тышҡы көстәр, әгәр власть башында Бәшәр Асад ҡалһа, һуғыштан һуңғы аяҡҡа баҫыуҙа ҡатнашырға йыйынмауы тураһында белдереүен дауам итте&lt;ref name=&quot;kommersant.ru1&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3511567 Война и мир Сирии. Восстановлению страны мешает раскол между двумя «антитеррористическими коалициями» // «Коммерсантъ», 29.12.2017]&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың уртаһына ҡарата, Ислам дәүләте университеты боевиктары Сүриәнең көньяғында Даръа провинцияһындағы ҙур булмаған биләмәләрҙе, шулай уҡ Әл-Букамаль һәм Дейр-эз-Зор ҡалалары араһында Евфраттың көнсығыш ярындағы бер нисә тораҡ пунктты контролдә тотҡан. ИГ Хомс һәм Дейр-эз-Зор провинциялары тоташҡан ерҙә, Хомс һәм Эс-Сувейда провинциялары сигендә, Сүриә сүлендәге ике анклавта ла һаҡланған&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;[https://www.rbc.ru/politics/26/07/2018/5b598c759a7947312c10a2c2 Теракт-напоминание: что атака в Сирии говорит о состоянии ИГ // РБК, 26.07.2018]&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың башында Төркиәнең Юғары көстәре Төркиә биләмәһендә әҙерләнгән Сүриә милли армияһы отрядтары менән берлектә «Операция „Оливковая ветвь“» «Зәйтүн ботағы» хәрби операцияһын уҙғарҙы, һөҙөмтәлә март уртаһына Африка ҡалаһы һәм эргә-тирәләге район уларҙың контроленә күсте. Йыл дауамында Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәре, хөкүмәт берләшмәләре һәм союздаштар Сүриәнең үҙәгендәге, көньяғындағы һәм көньяҡ-көнбайышындағы ҙур биләмәләр өҫтөнән контролде тергеҙҙе, ҡораллы оппозицияның бик күп анклавтарын бөтөрҙө. 2017 йылда Рәсәй, Төркиә һәм Иран аралашсылығы һөҙөмтәһендә ойошторолған дүрт деэскалация зонаһының берәүһе, Идлиб провинцияһын һәм Хама провинцияһының төньяҡ райондарын үҙ эсенә алған биләмә, генә 2018 йылдың аҙағына Сүриә биләмәһендә ҡалды. Был зона Төркиә Ҡораллы Көстәренең контроль-күҙәтеү постары һәм бер-береһе менән көнәркәш булған төркөмдәр («Хайят Таһрир әш-Шам» (ХТШ), «Джебхат Таһрир Сүриә» һ.б.) тарафынан контролдә тотола.

Этник яҡтан Алеппо провинцияһының төньяҡ өлөшөндә курд райондарын курд формированиеларына ҡаршы бер нисә хәрби операция һөҙөмтәһендә Төркиә тарафынан финанс ярҙамы күрһәтелгән һәм ҡоралландырылған Төркиә армияһы подразделениелары һәм Сүриә милли армияһы отрядтары баҫып ала.

АҠШ тарафынан ойошторолған һәм финансланған Сүриәнең төньяҡ провинцияларының курд райондары (төньяҡ-Көнсығыш Сүриәнең үҙ иғлан ителгән Сүриә Курдистаны Автономиялы хакимиәте) «Сүриә демократик көстәре» контролендә булды. Төньяҡ-Көнсығыш Сүриә автономиялы хакимиәте шулай уҡ ғәрәп-сөнни ҡәбиләләре һәм ҡыйратылып бөтмәгән ИГ ғәскәре ярсыҡтары һаҡланған Дейр-эз-Зор провинцияһының бер өлөшөн һәм Эр-Ракка провинцияһының Евфрат аръяғы тип йөрөтөлгән көньяҡ өлөшөндәге объекттарҙы контролдә тотто&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/opinions/politics/03/04/2018/5ac377619a79471670e7b823 Константин Труевцев. Сирийская тройка: как Россия балансирует между Турцией и Ираном // РБК, 03.04.2018]&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың октябрендә, Төркиә армияһының Сүриәнең төньяғына сираттағы баҫып инеүе һөҙөмтәһендә, Төньяҡ-Көнсығыш Сүриә Автономиялы хакимиәте менән килешеү буйынса, курдалар күҙәтеүендәге биләмәгә Сүриә-Төркиә сигенә сыҡҡан Сүриә хөкүмәт ғәскәрҙәре индерелде. Үҙ-үҙеңде яҡлаусы курд отрядтары сиктән 30 километр алыҫлыҡтағы зонанан сығарыла. Был зонала хәүефһеҙлекте Төркиә армияһы менән берлектә зонала патруллек иткән Рәсәй хәрби полицияһы тәьмин итә.

ИГ көстәренең ҡалдыҡтары һуңғы ваҡытта асыҡ ҡораллы бәрелештәрҙән ҡасып, партизандар һуғышы ысулына иҫәп тота. Баш күтәреүселәр һуғышын алып барыу өсөн иң уңайлы урын (бәлки, ИГ-ны тергеҙергә маташыу) Сүриә-Ираҡ сигенең ике яғына ла яҡын райондар булыр, тип уйлай эксперттар&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt;.

2020 йылдың 31 мартына ҡарата Сүриә ҡораллы көстәре — ил биләмәһендә 63,57 %, СДС — 25,57 %, баш күтәреүселәр төркөмдәре (шул иҫәптән ХТШ) Төркиәлә — 9,72 %; ИГ — 1,14 %.

2011 йылдан халыҡ-ара берләшмә Сүриәлә сәйәси көйләүгә ирешергә маташты. Сүриә властары һәм оппозицияның төрлө вәкилдәре араһында һөйләшеүҙәр ҡатнашыусылар составы менән айырылып торған төрлө форматтарҙа үтте. Америка Ҡушма Штаттары Женева процесының өҫтөнлөгөн талап итә, шул уҡ ваҡытта Рәсәй, Төркиә һәм Иран Астанала һөйләшеүҙәр алып барыу процесын хуплай&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/21/08/2018/5b7be5b99a79472b39cd284f В ООН опровергли слова Лаврова о «секретной директиве» по Сирии // РБК, 21.08.2018]&lt;/ref&gt;. &lt;!-- Начало работы конституционного комитета --&gt;

Рәсәй хәрбиҙәре баһалауынса, 2018 йылдың аҙағында, хәрби хәрәкәттәр осоронда, 2011 йылдан башлап Сүриәнән 6,9 миллиондан ашыу ҡасаҡ киткән. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡасаҡтар эштәре буйынса юғары комиссары идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2018 йылдың 1 декабренә 45 дәүләттә рәсми рәүештә теркәлгән 6 664 415 Сүриә ҡасаҡтары, шул иҫәптән 1 999 325 ҡатын-ҡыҙы һәм 3 398 852 бала була. Күпселек ҡасаҡтар Төркиәлә (3,6 миллион), Ливанда (яҡынса 952 мең), Иорданияла (674 мең самаһы), Германияла (534 мең самаһы), Ираҡта (яҡынса 252 мең) дәүләттәрендә урынлашҡан. 2018 йылдың декабренә ҡарата, һуғыш хәрәкәттәренән бик аҙыраҡ зыян күргән 412 ауылда яҡынса 1,5 миллион урынлыҡ ҡасаҡтарҙы ҡабул итеү һәм урынлаштырыу пункттары асылған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[http://syria.mil.ru/syria/refugee_center/more.htm?id=12209685@egNews Информационный бюллетень Центра по примирению враждующих сторон и контролю за перемещением беженцев (26 декабря 2018 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423180710/http://syria.mil.ru/syria/refugee_center/more.htm?id=12209685@egNews |date=2021-04-23 }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ хәрби хәрәкәттәр зонаһында урынлашҡан ҙур ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа инфраструктураның 40-70 % емерелеүе ҡасаҡтарҙың ҡайтыуын ҡатмарлаштыра&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;[https://www.rbc.ru/politics/20/07/2018/5b51fbb69a79470f0f21c0cb Минобороны раскрыло содержание разговора Путина с Трампом о Сирии // РБК, 20.07.2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;[https://www.rbc.ru/politics/20/08/2018/5b7aa2849a7947dc5f4395b8 Власть инвестиций: почему Россия добивается возвращения беженцев в Сирию // РБК, 20.08.2018]&lt;/ref&gt;.

Халыҡ-ара ойошмалар ваҡиғаларҙа ҡатнашҡан бар яҡтарҙы ла, шул иҫәптән Сүриә хөкүмәте, ИГИЛ, оппозиция баш күтәреүселәр төркөмдәрен, Рәсәйҙе&lt;ref name=&quot;The Guardian&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/25/russia-accused-war-crimes-syria-un-security-council-aleppo|title=Russia accused of war crimes in Syria at UN security council session|newspaper=The Guardian|access-date=18 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401192517/https://www.theguardian.com/world/2016/sep/25/russia-accused-war-crimes-syria-un-security-council-aleppo|archive-date=1 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, Төркиәне&lt;ref name=amnesty1&gt;{{cite web |title=Damning evidence of war crimes by Turkish forces and allies in Syria |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/10/syria-damning-evidence-of-war-crimes-and-other-violations-by-turkish-forces-and-their-allies/ |website=Amnesty International |date=18 October 2019}}&lt;/ref&gt; һәм АҠШ етәкләгән коалицияны кеше хоҡуҡтарын етди боҙған һәм&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cnn.com/2018/06/05/middleeast/us-led-coalition-raqqa-war-crimes-intl/index.html |title=US-led strikes on Raqqa may amount to war crimes, Amnesty says |first1=Angela |last1=Dewan |first2=Hillary |last2=McGann |date=5 June 2018 |publisher=CNN |access-date=5 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180605205903/https://www.cnn.com/2018/06/05/middleeast/us-led-coalition-raqqa-war-crimes-intl/index.html |archive-date=5 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;күп кеше үлтергән өсөн ғәйепләй&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2017/04/15/world/middleeast/syria-bashar-al-assad-evidence.html |title=As Atrocities Mount in Syria, Justice Seems Out of Reach |first1=Anne Barnard, Ben |last1=Hubbard |first2=Ian |last2=Fisher |date=15 April 2017 |work=The New York Times |access-date=18 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517192038/https://www.nytimes.com/2017/04/15/world/middleeast/syria-bashar-al-assad-evidence.html |archive-date=17 May 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Конфликттың тәүшарты ==
Илдәге оҙаҡҡа һуҙылған һәм ҡан ҡойошло граждандар һуғышына сәйәси, иҡтисади, социаль, дини һәм башҡа факторҙарҙың тап килеүе булышлыҡ итә. 1963 йылдан алып 2011 йылға тиклем илдә ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителгән, һәм биш кешенән торған йәмәғәт йыйылыштары тыйылған. Хәүефһеҙлек көстәре тотҡарлау һәм ҡулға алыу буйынса киң вәкәләттәргә эйә булған. 2000 йылғы Дамаск яҙынан һуң демократик үҙгәрештәр көтөлөүенә ҡарамаҫтан, Бәшәр әл-Асад, киң хәбәр ителеүенсә, бер ниндәй яҡшыртылыуҙарҙы ла тормошҡа ашыра алмай. 2011 йылғы ихтилал башланыр алдынан баҫылып сыҡҡан Хьюман Райтс Вотчтың отчётында билдәләнеүенсә, ул власҡа килгән мәлдән алып кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлде ярайһы уҡ яҡшырта алмаған. Социаль-иҡтисади тигеҙһеҙлек Хафез әл-Асад үҙ ғүмеренең һуңғы йылдарында ирекле баҙар сәйәсәтен башлағандан һуң ярайһы уҡ арта һәм Бәшәр әл-Асад власҡа килгәндән һуң көсәйә. Хеҙмәт күрһәтеү секторына баҫым яһау тормошҡа ашырылған сәйәсәт ил халҡының әҙселегенә, нигеҙҙә хөкүмәт менән бәйләнеше булған кешеләргә һәм Дамаск һәм Алеппо сөнни сауҙагәрҙәре синыфы ағзаларына ғына файҙа килтерҙе. 2010 йылда Сүриәнең эске тулайым продукты Сахаранан көньяҡҡараҡ урынлашҡан Африка илдәре менән генә (Нигерия һәм унан түбәнерәк) сағыштырырлыҡ, һәм йыллыҡ үҫеш темпы 3,39 % Ливан кеүек башҡа үҫешеүсе күршеләренә ҡарағанда күпкә түбәнерәк — йән башына ни бары 2834 доллар тәшкил итте. Шулай уҡ илдә бигерәк тә йәштәр араһында эшһеҙлектең юғары кимәле күҙәтелде. Һуғыш башында хөкүмәт менән ризаһыҙлыҡ Сүриәнең Дараа һәм Хомс кеүек ярлы ҡалалар, шулай уҡ ярлыраҡ райондарында, башлыса консерватив сөнниҙәр араһында, бик көслө була.

2006/2007 йылдарҙа Сүриәнең ауыл хужалығы, артабан өс йыл дауамында һаҡланған, иҫ киткес ҡоролоҡҡа дусар булды{{ref+|В некоторых источниках говорится, что засуха сохранялась до 2011 года|group=&quot;К&quot;}}, уның йоғонтоһо Сүриә властарының ауыл хужалығы производствоһы үҫешен стимуллаштырыу буйынса күп йыллыҡ сәйәсәтен көсәйтте, был һыу ресурстарының кәмеүенә һәм ерҙәрҙең бушауына килтерҙе. Тәүге йылда уҡ ҡоролоҡтан төньяҡ-көнсығыш төбәктәрҙәге, бөтә илде иген менән тәьмин итеүсе, Сүриә ауыл хужалығы производствоһының өстән ике өлөшөн тәьмин иткән ауыл хужалығы предприятиелары бөлгөнлөккә төштө. Сүриәнең ауыл хужалығының эске тулайым продукцияһы 25%-тан (2003) 17 %-ҡа тиклем (2008) кәмене. 2008 йылда хөкүмәткә 1990 йылдар уртаһынан алып тәүге тапҡыр сит илдәрҙән бойҙайҙы күпләп һатып алырға тура килде. Бер йылда бойҙайға, дөгөгә һәм мал аҙығына хаҡтар ике тапҡырҙан ашыуға артҡан. Ваҡ һәм урта хәлле игенселәрҙең, малсыларҙың етештереү күләме нулгә тиклем кәмегән. 2010 йылдың февраленә ҡоролоҡ һәм мал аҙығына хаҡтарҙың артыуы менән бәйле, бөтә малдар тиерлек юҡҡа сығарылды&lt;ref name=&quot;drought&quot; /&gt;.

2000 йылда атаһын президент вазифаһында алмаштырған Бәшәр Асад иҡтисадты либералләштереү буйынса башҡа саралар иҫәбендә фермерҙарға яғыулыҡ һәм аҙыҡ-түлек һатып алыуға субсидияларҙы ҡыҫҡартты. Көндәр ҡоро тороуға ҡарамаҫтан, ҡарар кире ҡағылмағанлыҡтан, был ауыл хужалығындағы хәлде тағы ла киҫкенләштерҙе&lt;ref name=&quot;drought&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pnas&quot;&gt;[http://www.pnas.org/content/112/11/3241 Colin P. Kelley, Shahrzad Mohtadi, Mark A. Cane, Richard Seager, Yochanan Kushnir. Climate change in the Fertile Crescent and implications of the recent Syrian drought // Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA, vol. 112 no. 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180830231854/http://www.pnas.org/content/112/11/3241 |date=2018-08-30 }}&lt;/ref&gt;.

2009 йылда әле Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы менән Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл ярымай халыҡара хәрәкәте, ҡоролоҡ һөҙөмтәһендә 800 мең самаһы кеше йәшәүен тәьмин итерлек аҡсаһын (средство) юғалтҡан, ә 2010 йылда, БМО баһалауы буйынса, миллионға яҡын кеше аслыҡ сигенә еткән, тип хәбәр иткәйне&lt;ref name=&quot;finam&quot;/&gt;.

Оҙаҡҡа һуҙылған ҡаты ҡоролоҡҡа ҡаршы тора алмаған ауыл райондарынан күмәк халыҡ Дамаск, Алеппо, Дейр-эз-Зор һәм башҡа ҡалаларға ағылды&lt;ref name=&quot;finam&quot;&gt;[https://madeditor.whotrades.com/blog/43210993502 Сирию истощает не только война] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414163950/https://madeditor.whotrades.com/blog/43210993502 |date=2021-04-14 }}&lt;/ref&gt;.

Үҙҙәренең йәшәү урындарын ҡоролоҡ арҡаһында ҡалдырып китергә мәжбүр булған Сүриә халҡының иҫәбе 1,5 миллион менән баһалана. Уларҙың күпселеге демографик үҫеш (∼2,5 %) һәм Ираҡ ҡасаҡтарының ағылыуы (2003—2007 йылдар осоронда 1,2-1,5 миллион) менән бәйле көсөргәнешлек кисергән ҡала ситтәренә күсенде. 2010 йылға ил эсендә күскән кешеләр һәм Ираҡ ҡасаҡтары Сүриә ҡала халҡының 20 % самаһын тәшкил итә. Әгәр 2002 йылда Сүриәлә ҡала халҡы 8,9 миллион тәшкил итһә, 2010 йыл аҙағына ул 13,8 миллионға тиклем, йәғни бер ярым тапҡырҙан ашыуға артҡан&lt;ref name=&quot;drought&quot; /&gt;. Башҡа сығанаҡтар аңлатыуынса, ҡала халҡы иҫәбенең артыуы ниндәйҙер кимәлдә Сүриә эсендә тоҡанған низағҡа булышлыҡ иткән&lt;ref name=&quot;finam&quot;/&gt;.

Сүриә ҡалаларында законһыҙ биләмәләр, өйкөм, инфраструктураһы үҫешмәгән, эшһеҙлек һәм енәйәтселектең юғары кимәле менән, властар тарафынан яҙмыш ҡосағына ташланған халыҡ протест кәйефен тыуҙырған ояға әүерелде. Шулай итеп, оҙайлы ҡоролоҡ арҡаһында башланған эске миграция халыҡ ризаһыҙлығының артыуына булышлыҡ иткән тағы бер нисә фактор — эшһеҙлек, коррупция һәм социаль тигеҙһеҙлек, уйланылмаған иҡтисади сәйәсәт һәм булған ресурстарҙы ҡулланыу эҙемтәләре менән бергә, шулай уҡ Асадтың ғәҙәттән тыш хәлдәргә аҡрын һәм һөҙөмтәһеҙ реакцияһы йоғонтоһон тағы ла көсәйтте&lt;ref name=&quot;drought&quot; /&gt;.

Байтаҡ сығанаҡтарҙа әйтелеүенсә, «ғәрәп яҙының» (Мысырҙа һәм Туниста идара итеү режимдарының ҡолатылыуы) сәйәси партияларҙың тотороҡһоҙлоғо үҙенең революцион йоғонтоһо арҡаһында халыҡтың ризаһыҙлығы һәм Асадтың социаль-сәйәси системаһы һәм авторитар идараһы һәм алавит конфессиональ аҙсылығы идараһы менән ризаһыҙлығы проблемалар власть һәм хәрби структураларҙа, 1963 йылдан һаҡланып ҡалған ғәҙәттән тыш хәл режимы, репрессиялар һәм махсус хеҙмәттәрҙең көсһөҙлөгө, һүҙ иреклегенең һәм башҡа шәхси азатлыҡтарҙың булмауы, барса тулы властың ил президенты һәм Ғәрәп социалистик яңырыу партияһының (БААС) юғары етәкселеге ҡулында тупланыуы, иҡтисади һәм сәйәси коррупция, дини ҡаршылыҡтар, курд проблемаһы һәм башҡалар халыҡтың ризаһыҙлығы (халыҡтың 12 % тирәһе) һәм Асадтың социаль-сәйәси системаһы һәм авторитар идараһы һәм алавит конфессиональ аҙсылығы идараһы менән ризаһыҙлығы кеүек проблемалар тыуҙырҙы&lt;ref name=&quot;Top10&quot;&gt;{{cite web|url=http://middleeast.about.com/od/syria/tp/Syrian-Uprising.htm|title=Top ten reasons for the uprising in Syria|author=Primoz Manfreda|date=|work=|publisher=middleeast.about.com|accessdate=2013-06-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HSKlFFsg?url=http://middleeast.about.com/od/syria/tp/Syrian-Uprising.htm|archivedate=2013-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Демченко&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.perspektivy.info/oykumena/vostok/sirija_dva_goda_v_tupike_2013-06-03.htm|title=Сирия: два года в тупике|author=Александр Демченко|date=2013-06-03|work=|publisher=perspektivy.info|accessdate=2013-06-17|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Мовсесян&quot;&gt;''Мовсесян В. А.'' Предпосылки конфликта в Сирии в 2011 г. // Регион и мир, 2017, # 1.&lt;/ref&gt;. 2000 йылда власҡа килгәс, Бәшәр Асад либераль реформалар башлай. Илдә асыҡ ижтимағи-сәйәси дискуссиялар (форумдар) башланды, уларҙа Сүриә интеллигенцияһының йөҙҙәрсә вәкиле ҡатнашты, күләмле сәйәси амнистия иғлан ителде, «Мосолман туғандар» йәнләнде. Уларҙың эшмәкәрлеге 1982 йылдан алып тыйылды (Сүриә етәкселеге «Мосолман ҡәрҙәштәре» вәкилдәре һәм башҡа оппозиция сигендәге төркөмдәр менән бәйләнештәр булдырҙы). Әммә «Дамаск (Сүриә) яҙы» тип аталған осор тиҙ тамамланды, быға Сүриә етәкселегенең күпселек ағзаларының Бәшәр Асад уларҙы атаһынан, Хафез Асадтан, «мираҫлаштырып алған» позицияһы булышлыҡ итте. Бойондороҡһоҙ киң мәғлүмәт сараларында президент Хафез Асад идара иткән осорҙо ҡаты тәнҡитләй башлағас, Бәшәр Асад Сүриәнең эҙмә-эҙлекле демократлаштырыу һәм реформалар юлы буйлап барасағын, әммә күмәк халыҡ фекерен белдермәгән айырым кешеләрҙең талаптарын үтәмәйәсәген белдерҙе&lt;ref name=&quot;Мовсесян&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

Шуның менән бергә Сүриәләге социаль-иҡтисади хәл Мысыр һәм Тунис менән сағыштырғанда яҡшы яҡҡа айырылып торҙо. 2010 йылға Халыҡ-ара валюта фонды мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Сүриәлә йән башына эске тулайым продукт 4800 доллар тәшкил итте, эске тулайым продукт үҫеше — 2,3 %, эшһеҙлек кимәле — өлкәндәр араһында 20 % (йәғни Испаниялағы кеүек үк) һәм йәштәр араһында 30 % (Туниста йәштәрҙең 50 % эшһеҙ ине). Сүриә йәмғиәтенә юғары белем кимәле (15 йәштән өлкән грамоталы кешеләрҙең өлөшө ир-егеттәрҙә 86 % һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙа 73,6 % етә) хас, ғүмер оҙонлоғо 70 йәшкә етә&lt;ref name=&quot;Мовсесян&quot; /&gt;.

Бер нисә сығанаҡта граждандар һуғышының тышҡы факторҙары сифатында Европа баҙарын тәьмин итеү өсөн Сүриә биләмәһе аша үткәргес торба һалыу мөмкинлеге өсөн тәбиғи газ менән тәьмин итеүселәр араһында көрәште атайҙар. Төп ҡыҙыҡһыныусан яҡ булып Катар тора, ул ошо төбәк аша газ экспортын яйға һалырға тырыша. Конфликтта үҙҙәренең газын тотороҡло экспортлау менән ҡыҙыҡһынған Иран, Европа һатыу баҙарының өлөшөн һаҡлап ҡалырға теләүсе Рәсәй һәм, дөйөм алғанда, Европаға оҙатыуҙарҙы диверсификациялауҙы хуплаусы, сит ил компаниялары ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.armedforcesjournal.com/pipeline-politics-in-syria/|title=Armed Forces Journal – Pipeline politics in Syria|publisher=www.armedforcesjournal.com|accessdate=2016-02-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://geo-politica.info/truboprovodnye-intrigi-vokrug-sirii.html|title=Трубопроводные интриги вокруг Сирии|author=Dmitriy|publisher=geo-politica.info|accessdate=2016-02-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310182809/http://geo-politica.info/truboprovodnye-intrigi-vokrug-sirii.html|archivedate=2016-03-10|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310182809/http://geo-politica.info/truboprovodnye-intrigi-vokrug-sirii.html |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

The Wall Street Journal журналы корреспонденттары Нур Малас һәм Кэрол Ли тикшеренеүҙәре — Америка Ҡушма Штаттары президенты Барак Обама хакимиәте Сүриә власы вәкилдәре араһында хәрби түңкәрелеш яһарға һәм президент Бәшәрҙе ил етәкселегенән ситләтеүгә булышлыҡ итергә әҙер кешеләрҙе эҙләү маҡсатында йәшерен консультациялар улар араһында тикшереү алып барған хакимиәтенең режимды алмаштырыу өсөн шарттар тыуҙырыуҙы маҡсат итеп ҡуя. Фәҡәт 2012 йылдың йәйенә, Америка хакимиәтенең режимды алмаштырыу өсөн шарттар тыуҙырыуҙы маҡсат итеп ҡуйған стратегияһы тормошҡа ашмағас ҡына, Америка Ҡушма Штаттары баш күтәреүселәргә ярҙамға күсә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Пильщиков, Иван
 |url         = http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2553496
 |title       = WSJ: США безуспешно пытались осуществить в Сирии военный переворот
 |publisher   = [[ТАСС]]
 |date        = 2015-12-24
 |accessdate  = 2019-10-14
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.kommersant.ru/doc/2884283
 |title       = WSJ: США годами пытались осуществить в Сирии военный переворот
 |publisher   = [[Коммерсантъ]]
 |date        = 2015-12-24
 |accessdate  = 2019-10-14
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://txt.newsru.co.il/press/24dec2015/syria_wsj_101.html
 |title       = Wall Street Journal: США поддерживают тайные контакты с режимом Асада, который пытались свергнуть
 |publisher   = [[NEWSru.co.il]]
 |date        = 2015-12-24
 |accessdate  = 2019-10-14
}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихи сығанаҡтар ==
{{Сражения и операции Гражданской войны в Сирии}}
{{главная|Хронология гражданской войны в Сирии}}

=== Граждандар протесының башы ===
{{См. также|Гражданские протесты в Сирии (2011)|Осада Хомса}}
Сүриәлә 2011 йылдың март уртаһында ойошторолған тәүге күмәк протест акциялары тәүҙә киңерәк төбәк хәрәкәте — &quot;ғәрәп яҙы&quot;ның бер өлөшө генә ине. Ул ваҡытҡа оҡшаш сығыштар [[Бахрейн]]да, [[Мысыр]]ҙа, [[Йемен]]дә, [[Ливия]]ла һәм [[Тунис]]та үткән&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.scotsman.com/news/demonstrations_erupt_across_syria_as_unrest_sweeps_on_1_1532879|work=The Scotsman|date=2011-03-18|accessdate=2011-11-12|title=Demonstrations erupt across Syria as unrest sweeps on}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2689101&amp;tid=95994 Сирия: все началось с растоптанного платка старейшины] // [[Вести.ру]], 20 ноября 2015&lt;/ref&gt;.

Сыуалыштар башланырҙан бер ай элек Facebook селтәрендә &quot;Асыу көнө&quot;нә — Дамаскиҙа һәм Алеппола ил президенты Бәшәр Асадҡа ҡаршы күмәк демонстрациялар ойошторорға саҡырыусы «Сүриә революцияһы-2011» тигән яңы төркөм барлыҡҡа килде. 15 мартта бер нисә йөҙ кеше социаль селтәрҙәргә шылтыратып, Дамаскиҙағы урамдарға сыҡты. Һынау тотоусылар 1963 йылдан ғәмәлдә булған ғәҙәттән тыш хәлде туҡтатыуҙы, шәхси, сәйәси һәм иҡтисади азатлыҡты тергеҙеүҙе, коррупцияны бөтөрөүҙе талап итте&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;. Икенсе көндө тағы бер демонстрация үтте, унда ҡатнашыусылар сәйәси тотҡондарҙы азат итеүҙе талап итте&lt;ref name=autogenerated10&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/15/828824.html В Сирии прошли антиправительственные демонстрации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204053522/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/15/828824.html |date=2012-02-04 }} // «Росбалт», 15 марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated9&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/16/829040.html Полиция в Сирии применила дубинки против демонстрантов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204053619/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/16/829040.html |date=2012-02-04 }} // «Росбалт», 16 марта 2011&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Syria Ethno-religious Map.svg|thumb|left|300px|Сүриә халҡының этноконфессиональ составы]]
Өс көндән Даръала (Иордания сигендәге ҡала) ихтилал башлана. Полиция башбаштаҡлығына ҡаршы протест акцияһы бәрелешеү һәм ҡан ҡойоу менән тамамланды — өс кеше урында һәләк булды һәм тағы берәүһе йәрәхәттәрҙән вафат булды. Мәрхүмдәрҙе ерләү яңы тәртипһеҙлектәргә килтерҙе. Артабанғы көндәрҙә дәғүәселәр идара итеүсе Баас партияһы офисын, Суд һарайын, полиция участкаларын яндырҙы, Хафез Асад һәйкәлен мәсхәрәләгән&lt;ref name=&quot;Демченко&quot; /&gt;. Баш ҡаланың бер өлөшө протест белдереүселәр контроленә күсте, ә унда урынлашҡан мәсет ялан госпитале итеп үҙгәртелде. Унда йәрәхәтләнеүселәр һәм күҙ йәше ағыусы газ ҡулланыу һөҙөмтәһендә зыян күргән демонстранттар килтерелде&lt;ref&gt;[http://www.chaspik.spb.ru/world/v-sirijskom-gorode-deraa-treti-sutki-prodolzhayutsya-narodnye-volneniya/ В сирийском городе Даръа третьи сутки продолжаются народные волнения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305212030/http://www.chaspik.spb.ru/world/v-sirijskom-gorode-deraa-treti-sutki-prodolzhayutsya-narodnye-volneniya/ |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;. Урындағы мәсет имамы тирәләй төркөмләшкән, Сүриәлә тыйылған «Мосолман туғандар» ойошмаһы ағзалары властарға ҡаршы көрәште ойоштороуҙы үҙ өҫтөнә алған.

Сәйәси мобилизация ҡоралдарының береһе — ҡала мигранттарының йәштәр мөхитендә үҙен күрһәткән — иҡтисади яҡтан юлға һалынмаған, маргиналь иҡтисади һәм сәйәси хәлдәре менән ҡәнәғәт булмаған һәм был йәһәттән идара итеү режимын ғәйепләгән ғәрәп ҡәбиләләренән сыҡҡан йәш быуын факторы. Тоҡом үҙбилдәләнеше берләштереүсе фактор булараҡ Даръа, Хомс, Хәмә, Пальмира, Дейр-эз-Зор кеүек ҡалаларҙа оппозицияның селтәрле структураларын булдырғанда файҙаланылған

Быуын үҙбилдәләнеше берләштереүсе фактор булараҡ Даръа, Хомс, Хама, Пальмира, Дейр-эз-Зор кеүек ҡалаларҙа оппозицияның селтәрле структураларын булдырғанда файҙаланылған&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

Оппозиция сығыштары Сүриәнең башҡа ҡалаларында ла үтте. Туниста һәм Мысырҙа уңышлы революциялар менән илһамланған оппозицияның һынауҙары полиция менән бәрелешкән&lt;ref name=autogenerated14&gt;[http://ru.euronews.net/2011/03/25/protests-spread-in-syria/ В Сирии 20 человек погибли в столкновениях демонстрантов с силами правопорядка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110531222917/http://ru.euronews.net/2011/03/25/protests-spread-in-syria/ |date=2011-05-31 }} / euronews&lt;/ref&gt;, вандализм акттары, ут төртөү менән оҙатылған&lt;ref name=autogenerated8&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/26/832760.html Демонстранты в сирийском Туфасе подожгли здание горкома правящей партии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204053950/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/26/832760.html |date=2012-02-04 }} // «Росбалт», 26 марта 2011&lt;/ref&gt;.

Тәүге ҡорбандар барлыҡҡа килә&lt;ref name=autogenerated11&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/27/832899.html Дамаск подтвердил гибель 12 человек в Латакии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204054032/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/27/832899.html |date=2012-02-04 }} // «Росбалт», 27 марта 2011&lt;/ref&gt;. Сүриә президенты протестанттарҙың талаптарын өлөшләтә хаҡлы тип таныны, һәләк булғандарҙың ғаилә ағзалары алдында ғәфү үтенде. 29 мартта хөкүмәт отставкаға китте&lt;ref name=autogenerated6&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110329170034.shtml Правительство Сирии ушло в отставку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116120804/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110329170034.shtml |date=2014-01-16 }} // «РБК» от 29 марта 2011&lt;/ref&gt;, Асад премьер-министрын алмаштырҙы һәм 20 апрелдә 48 йыл ғәмәлдә булған ғәҙәттән тыш хәл режимын бөтөрҙө&lt;ref name=autogenerated14 /&gt;&lt;ref name=autogenerated5&gt;[http://www.novopol.ru/-v-sirii-otmenen-rejim-chrezvyichaynogo-polojeniya-text100023.html В Сирии отменён режим чрезвычайного положения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714012754/http://www.novopol.ru/-v-sirii-otmenen-rejim-chrezvyichaynogo-polojeniya-text100023.html |date=2011-07-14 }} / «Новая Политика» от 20 апреля 2011&lt;/ref&gt;.

Шуға ҡарамаҫтан, көс ҡулланыу дауам итә. 21 апрелдә Хомста билдәһеҙҙәр генерал Або эль-Теллави менән Ияда Харфушты һәм уларҙың ғаиләләрен үлтерә&lt;ref name=autogenerated17&gt;[http://www.mignews.com/news/disasters/world/210411_221154_58820.html Двух сирийских генералов с семьями порезали на куски]&lt;/ref&gt;. Был енәйәттәр менән бергә ҡалала һәм уның тирә-яғында ҡораллы боевиктар тарафынан ҡылынған тотош һөжүмдәр, диверсиялар һәм үлтереүҙәр серияһы бара.

Сүриә властары оппозицияға ҡаршы көс ҡулланып көрәшеү ысулдарын ҡулланыуға бәйле 9 майҙа Сүриәгә ҡаршы санкциялар индерҙе&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/05/10/sanc/ Евросоюз ввёл санкции против Сирии] // [[Lenta.ru]], 10 мая 2011&lt;/ref&gt;.

Ул арала хөкүмәт көстәре менән протестта ҡатнашыусылар араһында ҡораллы бәрелеш ҡорбандарының һаны даими арта бара: июндә Джиср-эш-Шугуре хәрби операция барышында 120-гә яҡын полиция хеҙмәткәре һәләк була. Уның артынан Хама ҡалаһында 142 кешенең ғүмере өҙөлдө&lt;ref name=autogenerated18&gt;[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/07/2011731183142996341.html 'Scores dead' as Syrian tanks storm Hama] // «Al Jazeera», 31 Jul 2011&lt;/ref&gt;. Башҡа ҡалаларҙа ла ҡорбандар булған.

Протестар дауам иткәнлектән, Сүриә хөкүмәте сыуалыштарҙы баҫтырыу сараһы сифатында танкыларҙы һәм снайперҙарҙы йәйелдергән. Айырыуса хәүефле райондарҙа һыу һәм электр уты һүндерелгән, хәүефһеҙлек көстәре он һәм аҙыҡ-түлекте конфискациялаған&lt;ref name=&quot;News.sky.com&quot;&gt;{{cite news|url=https://news.sky.com/home/world-news/article/15985647|title=Video, Syria: Troops Storm Damascus Suburb And Arrest Hundreds Of People|work=Sky News|date=2011-05-05|accessdate=2011-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=freshviolence&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/20114309234489989.html |title=Fresh Violence Hits Syrian Town |work=Al Jazeera|accessdate=2011-05-03}}&lt;/ref&gt;. Сүриә армияһы Даръа, Дума, Банияс, Хама, Хомс, Алеппо, Талкал, Идлиб, Растан, Джиср-эш-Шугур, Дейр-эз-Зор, Забадани, Латакия һәм башҡа ҡалаларҙы ҡамай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/01/16/zabadani-syria-resort_n_1208743.html?ref=tw |title=Zabadani, Former Syria Resort, Now Rebel Stronghold |work=Huffington Post |date=2012-01-16|accessdate=2012-01-20|first=Nausheen |last=Husain}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2011/06/10/us-syria-idUSLDE73N02P20110610|title=Helicopters open fire to disperse Syrian protesters|first=Khaled Yacoub|last=Oweis|date=2011-06-10|agency=Reuters|accessdate=2017-09-29|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924153454/http://www.reuters.com/article/2011/06/10/us-syria-idUSLDE73N02P20110610}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924153454/http://www.reuters.com/article/2011/06/10/us-syria-idUSLDE73N02P20110610 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Al Jazeera English&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/05/20115765059910917.html |title=Syrian Tanks Enter 'Protest Hub' Baniyas |work=Al Jazeera |accessdate=2011-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13343540 |title= Syrian army tanks 'moving towards Hama' |work=BBC News |date=2011-05-05|accessdate=2012-01-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;http&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/05/201151722757252901.html |title='Dozens killed' in Syrian border town|work=Al Jazeera|date=2011-05-17 |accessdate=2011-06-12}}&lt;/ref&gt;.

Сыуалыштарҙы баҫтырыу өсөн армияны ҡулланыу хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең буйһонмауына һәм дезертирлығына килтерә&lt;ref name=defect&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/06/201168175624573155.html |title='Defected Syria security agent' speaks out |work=Al Jazeera |date=2011-06-08 |accessdate=2011-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Ricky |last=Kreitner |url=http://www.businessinsider.com/syrian-army-turned-helicopter-on-defecting-soldiers-2011-6 |title=Syrian Army Turned Helicopter Gunships On Defecting Soldiers |work=Business Insider |date=2011-06-08 |accessdate=2011-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/2011/06/07/us-syria-soldier-defection-idUSTRE7561R720110607 |title=Al Jazeera airs call by defecting Syrian officer |agency=Reuters |date=2011-06-07 |accessdate=2011-06-21 |archivedate=2011-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110614110150/http://www.reuters.com/article/2011/06/07/us-syria-soldier-defection-idUSTRE7561R720110607 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614110150/http://www.reuters.com/article/2011/06/07/us-syria-soldier-defection-idUSTRE7561R720110607 |date=2011-06-14 }}&lt;/ref&gt;. Властар, шулай ҙа, дезертирлыҡ факттарын таныуҙан баш тарта һәм «ҡораллы бандалар»ҙы тәртипһеҙлектәр ойотороуҙа ғәйепләй&lt;ref name=crackdown&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/06/201161064328691559.html |title=Syrian army starts crackdown in northern town |work=Al Jazeera|accessdate=2011-06-12}}&lt;/ref&gt;.

29 июлдә полковник Рияд Асад етәкселегендә бер нисә Сүриә офицерының оппозиция яғына күсеүе һөҙөмтәһендә Ирекле Сүриә армияһын (ССА) төҙөү тураһында белдерелә. Сүриә хәрбиҙәрен оппозиция яғына сығырға саҡырған видеомөрәжәғәт сығарыла&lt;ref name=&quot;автоссылка6&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.joshualandis.com/blog/?p=11043|title=Free Syrian Army Founded by Seven Officers to Fight the Syrian Army|publisher=Syria Comment|first=Joshua|last=Landis|date=2011-07-29|accessdate=2011-08-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/69NZHSDi5?url=http://www.joshualandis.com/blog/?p=11043|archivedate=2012-07-23}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың йәйендә Сүриә оппозицияһы тәүге тапҡыр берләшергә маташты. 23 августа Истанбулда ''Сүриә милли күсмә советы'' ойошторолдо, ул һөргөндәге Сүриә хөкүмәте ролен уйнарға тейеш ине. Уның эшмәкәрлеге, шулай ҙа, төрлө оппозиция төркөмдәре лидерҙарының шәхси амбицияларына һәм үҙ-ара мөнәсәбәттәренә бәйле булып сыҡты.

Июль аҙағында Бәшәр Асад хәлгә контролде тергеҙеү маҡсатында армия подразделениеларын бер нисә ҡалаға, шул иҫәптән Дейр-эз-Зорға индерергә бойороҡ бирҙе. Ғәскәрҙәр индереү һәм протеста ҡатнашыусыларға ҡаршы репрессиялар һөҙөмтәһендә ҡан ҡойоуға һәм идара итеү режимына ҡаршы тороусыларҙың ҡораллы ҡаршылығы башланыуға килтерә. Сүриә армияһынан дезертирҙар ҡушылған Сүриә оппозицияһы отрядтары һәм ҡәбилә берләшмәләре илдең бөтә территорияһында хөкүмәт көстәренә ҡаршы ҡораллы кампания башлай. Йыл аҙағына баш күтәреүселәр Ирекле Сүриә армияһы байрағы аҫтында берләшә, һәм уларҙың хәрби хәрәкәттәре ойошҡан төҫ ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bigmir.net/world/610834-Fotogalereya-Vooryjeni-do-zybov-Fotosessiya-siriiskih-povstancev-dlya-mejdynarodnih-reporterov|title=Фотогалерея: Вооружены до зубов. Фотосессия сирийских повстанцев для международных репортёров|accessdate=2013-01-21}}&lt;/ref&gt;.

Урындарҙа властар ҡанһыҙлыҡҡа ҡан түгеп яуап бирә. Бөтә Сүриәлә Джиср-эш-Шугурға һөжүм башлау менән хөкүмәт подразделениеларының ҡанһыҙлығы тураһында хәбәрҙәр тарала башлаған. Башҡа ҡалаларҙы ла штурм менән алалар. Хомста һәм Идлибала тоталь таҙартыу һәм хәрби операциялар урынына властар «Мухабарата» һәм махсус тәғәйенләнештәге отряд көсө менән нөктәле операциялар үткәреүгә курс алды&lt;ref name=autogenerated20140125-3 /&gt;.

Хәлдең киҫкенләшеүе Сүриәгә йыл һайын 6 миллиард долларға тиклем килем килтергән туристик секторҙың юҡҡа сығыуына килтерҙе&lt;ref name=autogenerated20140125-3 /&gt;.
&lt;!--
Ноябрь 2011 года:
* Монархии Персидского залива ввели против Сирии ряд санкций. Санкции включали прекращение операций с сирийским центробанком и замораживание государственных активов, приостановку авиасообщения с Сирией, а также запрет на въезд в страны — члены ЛАГ ряду сирийских чиновников. Кроме того, Лига ввела торговое [[эмбарго]] (до начала конфликта почти 60 % сирийского экспорта шло в арабские страны и 25 % импорта поступало оттуда)&lt;ref name=autogenerated20140125-3 /&gt;.
* [[Евросоюз]] ввёл дополнительные [[Экономические санкции|санкции]] против Сирии&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/11/28/syria/ ЕС ввёл против Сирии финансовые санкции] // LENTA.RU, 28 ноября 2011&lt;/ref&gt;, поступления от продажи нефти составляют до трети доходов бюджета страны, именно этот источник ЕС перекрыл&lt;ref name=autogenerated20140125-3 /&gt;.--&gt;
&lt;!--
В конце 2011 года повстанцы временно установили контроль над рядом населённых пунктов провинции Идлиб.--&gt;

Израильская газета «[[Гаарец]]» в конце декабря сообщила со ссылкой на разведывательные источники, что за период с марта по декабрь 2011 года не менее 10 тыс. сирийских военнослужащих самовольно покинули свои части. Младшие офицеры и солдаты — как правило, [[сунниты]], составляющие большинство населения страны и костяк протестного движения, — бежали из правительственной армии целыми подразделениями, в то время как высшее армейское руководство и старшие офицеры продолжали сохранять верность президенту&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/12/21/farewell/ От Башара Асада сбежали 10 тысяч военнослужащих] // [[Лента. Ру]]&lt;/ref&gt;.

Декабрь аҙағында «Гаарец» Израиль гәзите разведка сығанаҡтарына һылтанып хәбәр итеүенсә, 2011 йылдың мартынан декабргә тиклемге осорҙа Сүриәнән кәмендә 10 мең хәрби хеҙмәткәр үҙ белдеге менән киткән. Кесе офицерҙар һәм һалдаттар, ҡағиҙә булараҡ, ил халҡының күбеһен һәм протест хәрәкәте арҡа үҙәген тәшкил иткән сөнниҙәр, хөкүмәт армияһынан тотош подразделениелар булып ҡаса, ә юғары армия етәкселеге һәм өлкән офицерҙар президентҡа тоғролоҡто һаҡлауын дауам иткән.

2011 йыл аҙағында, Ливияла Ливия лидеры Муаммар Каддафиҙың йыртҡыстарса үлтерелеүенә килтергән Фарсы ҡултығы дәүләттәренең интервенцияһы тамамланғас, Сүриәләге Асад дошмандарында Сүриә хөкүмәтенең оҙаҡламай емерелеүен һиҙемләү тойғоһо барлыҡҡа килгән. Әммә Иран һәм Рәсәй ярҙамы менән «домино» һөҙөмтәһе килеп сыҡмай&lt;ref name=&quot;гл1&quot;&gt;[http://cast.ru/upload/iblock/686/6864bf9d4485b9cd83cc3614575e646a.pdf Сирийский рубеж. М.: Центр анализа стратегий и технологий, 2016. Глава 1. Сирийское государство во второй половине XX — начале XXI веков]&lt;/ref&gt;.

=== Көс ҡулланыуҙың икенсе тулҡыны ===
{{главная|Осада Хомса}}
2011 йылдың декабре Дамаскиҙа ҙур теракт менән билдәләнде&lt;ref name=autogenerated28&gt;[http://ria.ru/arab_sy/20111223/524559544.html Жертвами взрывов в Дамаске стали 44 человека] // РИА «Новости», 23 декабря 2011&lt;/ref&gt;.

2011—2012 йылдар сигендә хөкүмәт көстәре оппозицияға ҡаршы танкылар һәм артиллерия ҡуллана башлай&lt;ref name=autogenerated29&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/12/26/928836.html Танки обстреливают жилые кварталы сирийского Хомса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202023500/http://www.rosbalt.ru/main/2011/12/26/928836.html |date=2012-02-02 }} // «Росбалт», 26 декабря 2012&lt;/ref&gt;. Бәшәр Асадтың «һуңғы көндәрҙә ойошҡан заговор»ҙы тиҙ арала еңеү тураһындағы белдереүенә ҡарамаҫтан, хәрби хәрәкәттәр дауам иткән&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2012/01/11/narodnye-volneniya-v-stranakh-arabskogo-mira/prezident-sirii-vpervye-za-vse-vremya Президент Сирии впервые за всё время беспорядков выступил на митинге] // KM.RU&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated16&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2012/01/120106_rn_ban_ki_moon_voice_concern_syria.shtml Генсек ООН осудил взрыв в Дамаске, унёсший жизни 25 человек, BBC Russian]&lt;/ref&gt;, боевые действия продолжились&lt;ref name=autogenerated30&gt;[https://lenta.ru/news/2012/02/07/homs/ Сирийские власти возобновили обстрелы Хомса] // LENTA.RU, 7 февраля 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated19&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/02/10/blame/|title=Сирийская оппозиция запуталась в ответственных за теракт в Алеппо|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-03-24|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 10 ғинуарында «Джебхат ан-Нусра» исламсылар төркөмөн ойоштороу тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан ителде — «Аллаһ ҡанундарының үҙ еренә килеүе» һәм «мосолмандар өсөн суд көнө хәҙер Дамаскиҙа» тигән видеомөрәжәғәт таратылды. Был мәҡәләнән һуң бер нисә ай дауамында үлемселәрҙең һөжүме, мина ҡуйылған автомобилдәрҙең шартлауы, Идлиб, Дейр-эз-Зор, Алеппо һәм Дамаскиҙа хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәр тураһында видеоматериалдар донъя күрә. Төркөмдөң төп маҡсаты — Сүриәлә исламдың ролен күтәреү һәм артабан «Хәлифәт әл-Шам» ислам дәүләтен төҙөү. Төркөм ойоштороуға «Джебхат ан-Нусра» етәксеһе Әбү Мөхәмәт әл-Джуляниҙың Сүриәнән Ираҡтағы Америка ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнашҡан кешеләр менән күп айлыҡ һөйләшеүҙәре булышлыҡ итә&lt;ref name=&quot;консол&quot; /&gt;.

Шул уҡ ваҡытта Ирекле Сүриә армияһы (ССА) Дамаск провинцияһындағы Забадани ҡалаһы өҫтөнән контроль булдыра алды. 21 ғинуарҙа махсус тәғәйенләнештәге отрядтар даими ғәскәрҙәр менән көсөргәнешле бәрелештәрҙән һуң баш ҡала янындағы Дума ҡалаһын баҫып ала&lt;ref name=&quot;alarabiya&quot;&gt;[https://english.alarabiya.net/articles/2012/01/21/189650.html Syrian deserters seize town of Douma northeast of Damascus, scores killed]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=douma&gt;[https://lenta.ru/news/2012/01/22/douma/ Сирийские повстанцы захватили пригород Дамаска]&lt;/ref&gt;. Әммә был уңыштар ҡыҫҡа ваҡытлы булды, һәм торама пункттар күпмелер ваҡыттан һуң хөкүмәт көстәре контроленә ҡайта, ә һәләк булыусылар һәм әсирҙәр араһында йышыраҡ осраҡта Ливиянан Афғанстанға тиклем төрлө дәүләттәр граждандары табылды.

Март башында хөкүмәт ғәскәрҙәре, күп көнлөк артиллерия утын тотҡандан һуң, Хомс ҡалаһын, 13 мартта Идлибты штурм менән ала&lt;ref name=autogenerated32&gt;[https://lenta.ru/news/2012/03/13/idlib/ Сирийские власти заявили о захвате города Идлиб] // Lenta.ru от 13 марта 2012&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт ғәскәрҙәренең уңыштары Алепполағы именлек көстәре биналарын шартлатыу кеүек теракттар фонында үҫә барған&lt;ref&gt;[http://www.meta.kz/novosti/mideast/541700-siriyskaya-oppoziciya-zaputalas-v-otvetstvennyh-za-terakt-v-aleppo.html Сирийская оппозиция запуталась в ответственных за теракт в Алеппо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126105030/http://www.meta.kz/novosti/mideast/541700-siriyskaya-oppoziciya-zaputalas-v-otvetstvennyh-za-terakt-v-aleppo.html |date=2021-01-26 }}&lt;/ref&gt;. Хәрби хәрәкәттәр һәм теракттар тыныс халыҡтың һәләк булыуына килтергән.

=== Тыныс юл менән көйләргә тырышыу ===
{{главная|План Аннана по Сирии}}
2012 йылдың 12 апрелендә Сүриәлә килешеү иғлан ителде. Шул уҡ ваҡытта властар, ҡалаларҙа «ҡораллы төркөмдәр» яғынан теләһә ниндәй һөжүмгә ҡаршы торорға әҙер булған ғәскәрҙәр ҡалдырыуы хаҡында иғлан итте&lt;ref name=autogenerated20130111-1&gt;{{cite web|date=2012-04-11|url=https://lenta.ru/news/2012/04/11/attack/|title=Сирийская армия начала штурм двух городов|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated26&gt;{{cite web|date=2012-04-12|url=https://lenta.ru/news/2012/04/12/still/|title=Наблюдатели объявили о начале перемирия в Сирии|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-09-18}}&lt;/ref&gt;. Килешеү башланғандан бирле өс көн үткәс, Сүриәгә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының беренсе күҙәтеүселәр төркөмө килде&lt;ref name=autogenerated33&gt;[https://rg.ru/2012/04/19/soglashenie-anons.html Сирия и ООН подписали соглашение о работе миссии наблюдателей] // «Российская газета», 19 апреля 2012&lt;/ref&gt;.

8 майҙа Сүриә Халыҡ советына һайлауҙар үтә. Ярты быуат эсендә тәүге тапҡыр улар күп партиялы нигеҙҙә үтте. Сүриә дәүләтенең «етәксе һәм йүнәлтеүсе көсө» статусынан мәхрүм ителгән Баас партияһы башҡа партиялар менән тиң хоҡуҡтағы һайлауҙарҙа ҡатнашты&lt;ref name=autogenerated21&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2012/05/08/978429.html В Сирии завершились парламентские выборы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620041302/http://www.rosbalt.ru/main/2012/05/08/978429.html |date=2012-06-20 }} // Росбалт&lt;/ref&gt;. Победу одержал блок «Национальное единство», сформированный партией Баас&lt;ref name=autogenerated22&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=795158 Госдеп США: выборы в Сирии смехотворны] // Вести&lt;/ref&gt;. Баас партияһы ойошторған «Милли берҙәмлек» блогы еңеү яуланы.

Татыулыҡ иғлан ителеүгә ҡарамаҫтан, бәрелештәр дауам итте. 19 майҙа Дейр-эз-Зор ҡалаһында теракт була, 25 майҙа — Хулала ҡан ҡойош; «Шабиха» хөкүмәт ғәскәрҙәре һәм хөкүмәт боевиктары тарафынан язалау операцияһы барышында 108 кеше, шул иҫәптән балалар һәм ҡатын-ҡыҙҙар, үлтерелә, 300-ҙән ашыу кеше яралана. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Хулалала күмәк кеше үлтергән өсөн Сүриә властарын бер тауыштан хөкөм итте&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/08/16/hula ООН назвала ответственных за резню в Хуле]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Reuters529&gt;{{Cite news |url= https://www.reuters.com/article/2012/05/29/us-syria-un-idUSBRE84S10020120529 |title= Most Houla victims killed in summary executions: U.N. |author= Nebehay, Stephanie |date= 2012-05-29 |agency= Reuters |accessdate= 2012-05-29 |archiveurl= https://www.webcitation.org/6838u6v39?url=http://www.reuters.com/article/2012/05/29/us-syria-un-idUSBRE84S10020120529 |archivedate= 2012-05-30 |deadurl= no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120530210559/http://www.reuters.com/article/2012/05/29/us-syria-un-idUSBRE84S10020120529 |date=2012-05-30 }}&lt;/ref&gt;. [[Совет Безопасности ООН]] единогласно осудил сирийские власти за массовые убийства в Хуле&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://www.un.org/News/Press/docs/2012/sc10658.doc.htm Security Council Press Statement on Attacks in Syria] // UN&lt;/ref&gt;.

31 майҙа Сүриә ирекле армияһы вәкиле полковник Ҡассим Саадеддин Сүриә хөкүмәтенә ультиматум тәҡдим итте&lt;ref name=autogenerated20&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/05/120530_syria_rebels_deadline.shtml Сирийские повстанцы выдвинули ультиматум Асаду] // «Русская служба BBC» от 31 мая 2012 года&lt;/ref&gt;. Сүриә буйынса утты тулыһынса туҡтатыуҙы күҙ уңында тотҡан Кофи Аннандың тыныс юл менән көйләү планы юҡҡа сыға&lt;ref name=autogenerated15&gt;[http://ua.euronews.com/2012/05/31/un-chief-warns-of-civil-war-in-syria/ ООН: Сирія як ніколи близька до громадянської війни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606043628/http://ua.euronews.com/2012/05/31/un-chief-warns-of-civil-war-in-syria/ |date=2012-06-06 }} // Euronews, 31.05.2012&lt;/ref&gt;.

Яҡтарҙың ҡара-ҡаршы тороуына тышҡы көстәр йәлеп ителгән булып сыға. Сүриә Ирандан ҡорал ала һәм уның ҡораллы көстәре Сүриә хөкүмәте яғында конфликтта ҡатнаша тигән хәбәрҙәр менән бергә&lt;ref name=autogenerated24&gt;{{cite web|date=2012-05-16|url=https://lenta.ru/news/2012/05/16/syrianrebels/|title=Сирийские повстанцы начали получать иностранную помощь|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated25&gt;[https://lenta.ru/articles/2012/05/17/newturn/ Lenta.ru: Ближний Восток: Интернациональный долг]&lt;/ref&gt;, Фарсы ҡултығының нефть монархиялары Сүриә баш күтәреүселәрен финанслай һәм ҡоралландыра башлауы тураһында мәғлүмәт тарала&lt;ref name=&quot;alarabiya&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;guardian120528&quot; /&gt;. МИД РФ признал факт поставок российского оружия сирийскому правительству, однако, ссылаясь на оборонительный характер поставляемых вооружений, настаивал на их законности&lt;ref name=&quot;ria.ru&quot;&gt;[http://ria.ru/arab_sy/20120514/648920563.html РФ поставляет оружие в Сирию на законных основаниях — замглавы МИД РФ] // РИА, 14/05/2012&lt;/ref&gt;.

== Конфликт барышы ==
{{Главная|Хронология гражданской войны в Сирии}}
{{также|Конфликт в Сирийском Курдистане}}
[[Файл:Syrnumbered.png|400px|right]]
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;|Картала &lt;br&gt; һаны
!scope=&quot;col&quot;|Русса&lt;br&gt; атамаһы
!scope=&quot;col&quot;|Ғәрәпсә&lt;br&gt; атамаһы
!scope=&quot;col&quot;|Халҡы
!scope=&quot;col&quot;|Ҡала
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|1.|| [[Дамаск]]|| align=&quot;center&quot; | دمشق ||{{formatnum:4500000}} || [[Дамаск]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|2.|| [[Дамаск (мухафаза)|Риф Дамаск]]|| align=&quot;center&quot; | ریف دمشق||{{formatnum:2235000}}||[[Дамаск]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|3.|| [[Эль-Кунейтра (мухафаза)|Эль-Кунейтра]]|| align=&quot;center&quot; | القنيطرة||{{formatnum:69000}}||[[Эль-Кунейтра]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|4.|| [[Даръа (мухафаза)|Даръа]]|| align=&quot;center&quot; | درعا||{{formatnum:858000}}||[[Даръа]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|5.|| [[Эс-Сувайда (мухафаза)|Эс-Сувайда]]|| align=&quot;center&quot; | السويداء||{{formatnum:304000}}||[[Эс-Сувайда]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|6.|| [[Хомс (мухафаза)|Хомс]]|| align=&quot;center&quot; | حمص||{{formatnum:1561000}}||[[Хомс]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|7.|| [[Тартус (мухафаза)|Тартус]]|| align=&quot;center&quot; | طرطوس||{{formatnum:720000}}||[[Тартус]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|8.|| [[Латакия (мухафаза)|Латакия]]|| align=&quot;center&quot; | اللاذقية||{{formatnum:891000}}||[[Латакия]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|9.|| [[Хама (мухафаза)|Хама]]|| align=&quot;center&quot; | حماه||{{formatnum:1416000}}||[[Хама]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|10.|| [[Идлиб (мухафаза)|Идлиб]]|| align=&quot;center&quot; | ادلب||{{formatnum:1288000}}||[[Идлиб]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|11.|| [[Халеб (мухафаза)|Халеб (Алеппо)]]|| align=&quot;center&quot; | حلب||{{formatnum:4120000}}||[[Халеб|Халеб (Алеппо)]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|12.|| [[Эр-Ракка (мухафаза)|Эр-Ракка]]|| align=&quot;center&quot; | الرقة||{{formatnum:811000}}||[[Эр-Ракка]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|13.|| [[Дейр-эз-Зор (мухафаза)|Дейр-эз-Зор]]|| align=&quot;center&quot; | دير الزور||{{formatnum:1040000}}||[[Дейр-эз-Зор]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|14.|| [[Эль-Хасака (мухафаза)|Эль-Хасака]]|| align=&quot;center&quot; | الحسكة||{{formatnum:1225926}}||[[Эль-Хасака]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|}

=== 2012 ===
{{Also|Бои в Алеппо|Осада Хомса}}
Июнь башында Сүриә баш күтәреүселәре хәрби советының рәсми вәкиле майор Сами әл-Курди оппозицияның хөкүмәт көстәре менән татыулыҡты дауам итеүҙән баш тартыуын иғлан иткәйне&lt;ref name=autogenerated27&gt;[http://world.comments.ua/2012/06/05/342198/povstantsi-sirii-ofitsialno.html Повстанцы Сирии официально отказались от перемирия с властями] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017083310/http://world.comments.ua/2012/06/05/342198/povstantsi-sirii-ofitsialno.html |date=2012-10-17 }} // comments.ua, 5.06.2012&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт ғәскәрҙәре һәм оппозиция араһында бәрелештәр Даръа һәм Идлиб провинцияларында йәйелә. Reuters агентлығы Латакия провинцияһындағы ауыр алыштар хаҡында хәбәр иткәйне. Сит ил агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, хөкүмәт көстәре Хомс һәм Дамаск ҡалаларының оппозиция контролдә тотҡан райондарына, шулай уҡ Кфар Зита ҡалаһына (Хама провинцияһы) ингән&lt;ref name=&quot;svoboda05-06-12&quot; /&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары Пан Ги Мун Әл-Күбейр ауылында тыныс халыҡты күпләп үлтереү айҡанлы ҡәтғи белдереү менән сығыш яһаны һәм «бындай ваҡиғалар Асад режимын законлылыҡтан мәхрүм итә», тип белдерҙе. Ул Кофи Аннаның тыныс планы үтәлмәүен таныны һәм Сүриәгә тулы масштаблы '''граждандар һуғышы''' янауы хаҡында иҫкәртте. Оппозиция раҫлауынса, һөжүмде &quot;шабиха&quot;ның хөкүмәт яҡлы хәрби формированиелары яһаған. Был ваҡытҡа Хоула ауылында 108 кешене үлтергән тигән шул уҡ «шабиха» формированиелары шик аҫтына ҡуйылыуына ике аҙна ла үтеп өлгөрмәй&lt;ref name=&quot;svoboda120608&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.svoboda.org/content/article/24608073.html|title=Сирия: «Хезболла» и Иран благодарят Россию|date=2012-06-08|publisher=svoboda.org|accessdate=2017-11-21}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙең сит ил эштәре министры Сергей Лавров, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Сүриәгә тышҡы интервенцияға мандат бирмәйәсәк, тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;svoboda120608&quot; /&gt;.

БМО-ның тыныслыҡ урынлаштырыу операциялары буйынса генераль секретары урынбаҫары, Сүриәлә БМО күҙәтеүселәренең миссияһы башлығы Эрве Ладсу Сүриәлә граждандар һуғышы барыуын таныны, өҫтәүенә хөкүмәт илдең ҡайһы бер ҡалаларын һәм тотош өлкәләрен күптән контролдә тотмай, ә оппозицияға ҡаршы хәрби авиация һәм һөжүм вертолёттары ҡулланыла&lt;ref name=autogenerated3&gt;[https://lenta.ru/articles/2012/06/14/newturn/ И.Яковина. Уровнем выше]&lt;/ref&gt;.

Ике яҡтан да көс ҡулланыу һәм ҡанһыҙлыҡ киң таралғас, Көнбайыш Бәшәр Асад режимын халыҡ-ара кимәлдә яҡлауҙы туҡтатыуҙы һәм уны илдең әлеге етәкселегенең кемгә булһа ла власты тапшырырға һәм ирекле эмиграцияға сығырға мәжбүр итеүҙе маҡсат итеп ҡуйып, Рәсәйгә баҫымды көсәйтте. Американың Дәүләт секретары Һиллари Клинтон, Сүриәгә ихтилалды баҫтырыу өсөн ҡорал ҡайтарта, шуның арҡаһында низағ ҡупты, тип Рәсәйҙе ғәйепләй&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt;. Рәсәйгә баҫымдың көсәйеүе менән бер үк ваҡытта Көнбайыштың көсләп ҡыҫылыуға бара алыуына дәлилдәр барлыҡҡа килде — Франция Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советына Асадты тыныслыҡҡа мәжбүр итергә тәҡдим итте&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt;.

2012 йылдың июнендә Женевала тыныслыҡ килешеүе буйынса һөйләшеүҙәрҙең тәүге раунды башланып торған хәрби хәрәкәттәр фонында үтте, һәм ул бер ниндәй ҙә һиҙелерлек һөҙөмтәләр бирмәне. Тыныс һөйләшеүҙәрҙең емерелеүе ҡораллы конфликтты артабан көсәйтеүгә килтерҙе. «Сүриә ирекле армияһы» алған оҙайлы ял уға көстәрен туплау һәм үҫтереүҙән тыш, эре масштаблы хәрби операциялар өсөн кәрәк-яраҡтар һәм тәьмин итеү предметтарын туплау мөмкинлеген бирҙе. Һуғыш хәрәкәттәренең киңәйеүе хөкүмәтте 2012 йылдың июленән удар авиацияны файҙалана башларға мәжбүр итте&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

22 июндә Сүриә ғәрәп һауа оборонаһы көстәре Сүриә территориаль һыуҙары өҫтөндәге һауа киңлегендә RF-4E төрөк разведка самолётын бәреп төшөрҙө&lt;ref name=autogenerated34&gt;{{cite news|url=https://regnum.ru/news/polit/1544646.html|title=Сирия подтвердила, что сбила турецкий истребитель|publisher=[[ИА REGNUM]]|date=2012-06-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220506131002/https://regnum.ru/news/polit/1544646.html |date=2022-05-06 }}&lt;/ref&gt;. Төркиә, Төньяҡ Атлантика килешеүенең 4-се статьяһына һылтанып, Сүриә хөкүмәт авиацияһы өсөн Сүрия өҫтөндә осоуҙар тыйылған зона урынлаштырыуҙы талап итте, ләкин был тәңгәлдә блок буйынса үҙенең союздаштарынан хуплауға өлгәшмәне. Төркиә, ошо инцидентҡа ССА-ға ғына түгел, шулай уҡ был осорҙа һуғышта һиҙелерлек роль уйнай башлаған төрлө исламсы отрядтарға ярҙамын арттырыуы менән яуап бирә&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

Шул уҡ ваҡытта 30 июндә Женевала Сүриә көрсөгөнә арналған халыҡ-ара конференция үтте («Женева-1»). Унда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Именлек советының, Евросоюздың, шулай уҡ бер нисә яҡын көнсығыш дәүләттәренең (Төркиә, Ираҡ, Кувейт һәм Катар) биш даими ағзаһы вәкилдәре ҡатнашты. Сүриә вәкилдәрен саҡырманылар. Конференцияла Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы һәм Ғәрәп дәүләттәре лигаһының махсус илсеһе Кофи Аннан конфликттың бөтә яҡтары вәкилдәре инә алырлыҡ күсмә совет ойошторорға тәҡдим итте&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=835180&amp;tid=95994|title=Мировые державы обсудят ситуацию в Сирии|publisher=Vesti.ru|date=2012-06-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|https://www.vesti.ru/doc.html?id=835254&amp;tid=95994|title=Сергей Лавров остался доволен декларацией по Сирии|publisher=Vesti.ru|date=2012-06-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|https://www.vesti.ru/doc.html?id=837317&amp;tid=95994|title=Женева: нежданное единодушие по сирийскому вопросу|publisher=Vesti.ru|date=2012-07-01}}&lt;/ref&gt;.

Оппозиция баҫып алған, хөкүмәт контроле аҫтында булмаған райондарҙан тыш, июлгә Сүриә биләмәһендә курдтар тупланып йәшәгән райондарҙа курдтар автономияһының ойошторолоуы асыҡтан-асыҡ күренә. Был райондарҙа хөкүмәт көстәре ҡыҫҡартылғандан һуң, курдтар территориларында үҙидара ойоштора. Шуның менән бергә хөкүмәт менән йәшерен килешеү буйынса курдтарға ҡаршы ҙур хәрби операциялар алып барылманы. Курдтар ҡораллы нейтралитет позицияһын биләй, Сүриә ирекле армияһының һәм башҡа баш күтәреүселәрҙең үҙҙәре контролдә тотҡан биләмәгә инмәүен талап итә&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://syrianncb.org/2012/08/02/pyd-press-release-a-call-for-support-and-protection-of-the-peaceful-establishment-the-self-governed-syrian-kurdish-region/ PYD Press Release: A call for support and protection of the peaceful establishment, the self-governed Syrian Kurdish region] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915073042/https://syrianncb.org/2012/08/02/pyd-press-release-a-call-for-support-and-protection-of-the-peaceful-establishment-the-self-governed-syrian-kurdish-region/ |date=2012-09-15 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/kurds-take-control-syrias-northeast Kurds take control in Syria’s northeast]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''[[Al Jazeera]]'', 12 июлдә Эрбилдә (Ираҡ Курдистаны) Сүриә курдтарының алдынғы хәрби-сәйәси көстәре — «Демократик союз» партияһы һәм Курд милли советы араһында килешеүгә ҡул ҡуйылды, шуның менән ысынында Юғары курд советы (курд. ''Desteya Bilind a Kurd, DBK'') идаралыҡ иткән Сүриә Курдистанының суверенитеты иғлан ителә. 2 августа Демократик үҙгәрештәр өсөн милли координация комитеты Сүриә Курдистанында Асад режимын ҡолатыу һәм төбәктең курд хакимиәте (курдтар менән конфликтҡа инмәгән хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡалған Әл-Ҡамышлы һәм Әл-Хасаканан тыш) контроленә күсеүе тураһында иғлан ителә{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Июль уртаһында Сүриә оппозицияһы хөкүмәт ғәскәрҙәрен һәм 12 июлдә Тремсех ауылында (Хама провинцияһы) булған сираттағы күмәк, 200-ҙән ашыу кеше, һәләк булыуында &quot;шабиха&quot;ның хөкүмәт ҡарамағындағы хәрби формированиеларын ғәйепләне. Сүриә властары, ауылда террорсылар төркөмө ҡамалып, армия подразделениелары һөжүме барышында «күп һанлы экстремистар» үлтерелде, тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;dw130712&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dw.com/ru/%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%BE-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9-%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B5-%D0%B7%D0%B0-%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8F-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B0/a-16094792|title=Сирийская оппозиция сообщила о самой жестокой расправе за время конфликта|date=2012-07-13|publisher=Deutsche Welle|accessdate=2017-11-21}}&lt;/ref&gt;.

Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара комитеты Сүриәләге ваҡиғаларҙы «эске ҡораллы конфликт» тип баһаланы (быға тиклем Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара комитеты Сүриәләге ваҡиғаларҙы хөкүмәт ғәскәрҙәре менән ҡораллы баш күтәреүселәр араһындағы бәрелеш тип ҡарай&lt;ref name=&quot;dw140712&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dw.com/ru/%D0%B2-%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%85%D0%B5-%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BC%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%8B-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B/a-16098512|title=В Тремсехе жертвами расправы стали сирийские оппозиционеры|date=2012-07-15|publisher=Deutsche Welle|accessdate=2017-11-21}}&lt;/ref&gt;).

Был мәлгә ауыл ерендә, айырыуса Төркиә сиге янында, Идлиб провинцияһында, хөкүмәт контроленә буйһонмаған тотош райондар барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/07/11/likelibya/ На севере Сирии появился аналог Бенгази]&lt;/ref&gt;. 15 июлдә Дамаскиҙа оҙайлы алыштар башланды. Баш күтәреүселәр ҡаланың бер нисә районын баҫып ала. Меңәрләгән кеше йорттарынан ҡасырға мәжбүр булған. Хөкүмәт ғәскәрҙәре 4 авгусҡа ғына баш ҡаланы контролдә тота алды&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/08/04/damascus/ Сирийская армия отбила у повстанцев Дамаск]&lt;/ref&gt;.

18 июлдә, Дамаск өсөн һуғыштың ҡыҙған мәлендә, «Ирекле Сүриә армияһы» исламсылар («Лива әл-Ислам» төркөмө, уны Сүриә хөкүмәте ойошторған һәм Захран Аллуш етәкләгән) менән берлектә Дамаскиҙа милли именлек советының штаб-фатирында шартлау ойоштора, уның маҡсаты — Сүриә етәкселеген юҡ итеү. Һөҙөмтәлә Сүриәнең оборона министры генерал Дауд Раджиха һәм уның урынбаҫары генерал Әсеф Шәүҡәт (Бәшәр Асадтың кейәүе), көрсөккә ҡаршы комитет башлығы һәм элекке оборона министры Хәсән ат-Төркмәни һәм эске эштәр министры Мөхәммәт әш-Шаар һәләк булды&lt;ref name=&quot;гл1&quot; /&gt;. Сирия көс ведомстволарының башҡа юғары дәрәжәле хеҙмәткәрҙәре лә зыян күрҙе&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rosbalt.ru/main/2012/07/18/1012418.html|title=При взрыве в Дамаске погиб министр обороны Сирии|publisher=[[РБК]]|date=2012-07-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720020929/http://www.rosbalt.ru/main/2012/07/18/1012418.html |date=2012-07-20 }}&lt;/ref&gt;. Артабан юғары етәкселеккә, хәрби хеҙмәткәрҙәргә, һуңынан хөкүмәт раҫлаған райондарҙа тыныс халыҡҡа ҡаршы ҙур диверсиялар һәм теракттар Сүриәлә көндәлек ысынбарлыҡҡа әүерелде&lt;ref name=&quot;гл1&quot; /&gt;.

Һәләк булған Дауыт Раджихиҙы алмаштырған Сүриәнең яңы оборона министры итеп генерал Фәхед Джасем әл-Фредж тәғәйенләнде, ул Сүриә армияһының Генераль штабын етәкләне&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/07/18/newminister/ Убитому министру обороны Сирии нашли замену]&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ билдәле булыуынса, Сүриә вице-президенты Фарух Шараа теракттан һуң вазифаһын ҡалдырған, оппозицияға ҡушылған һәм Иордания биләмәһенә ҡасып киткән&lt;ref&gt;[http://tass.ru/spravochnaya-informaciya/587779 Вице-президент Сирии Фарук Шараа. Справочная информация // ИТАР-ТАСС, 18 августа 2012 года]&lt;/ref&gt;. Тағы ла бер юғары вазифа биләгән Сүриә эшмәкәре, бер нисә провинцияның элекке губернаторы һәм Сүриәнең Ираҡтағы илсеһе Наваф Фарес оппозиция яғына күскән. Ул президент Бәшәр Асадтың режимының химик ҡорал ҡулланырға әҙер булыуын белдерҙе, һәм раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, бындай ҡорал Хомста ҡулланылған да инде&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/ukrainian/ukraine_in_russian/2012/07/120717_ru_s_syria_damascus_fight.shtml Сирия: в Дамаске ожесточились бои, говорит оппозиция // Би-би-си, 17 июля 2012 года]&lt;/ref&gt;.

Июлдә «Ирекле Сүриә армияһы» Алеппо провинцияһының төньяҡ райондарында оппозиция биләгән хөкүмәт көстәренең уңышһыҙ һөжүменән һуң контрһөжүмгә күсте. Сүриә ирекле армияһы отрядтары, Алеппоның үҙендә протест белдереүселәр менән эшен яраштырып, был эшлекле үҙәктең байтаҡ өлөшөн һәм халыҡ иҫәбе буйынса икенсе урын биләгән ҡаланы контролгә ала. Алеппоның христиан һәм курд райондары ла оппозиция контролендә була&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=2012-07-23|url=https://lenta.ru/news/2012/07/23/haleb/|title=Сирийские повстанцы начали наступление на Алеппо|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-09-18}}&lt;/ref&gt;. Ошо осорҙа уҡ хәрби хәрәкәттәр зонаһын киңәйтеү ил территорияһына һуҙылған коммуникациялар менән һибелгән хөкүмәт көстәре менән инфраструктураның төп объекттарын обороналауҙы ойоштороуҙа ҙур ҡыйынлыҡтарға килтерҙе. Был баш күтәреүселәрҙең авиабазаларға, хәрби округ объекттарына, келәттәргә һәм арсеналдарға уңышлы һөжүм итеүенә килтерә. 2012 йылдың авгусынан башлап авиабаза өсөн көрәш хәрби хәрәкәттәрҙең мөһим стратегик компонентына әйләнде. Авиабазаларҙы контролдә тотоу хөкүмәткә ғәскәрҙәргә һауа аша ярҙам күрһәтергә, уларҙы һауаға ташлап, көс һәм саралар менән оҫта файҙаланырға һәм хатта айырым армия төркөмдәрен тәьмин итеүҙе ойошторорға мөмкинлек бирҙе. Сүриә армияһының авиабазаларын обороналау өсөн бронетехника ярҙамында көсәйтелгән бик күп гарнизондар тоторға тура килә. 29 августа баш күтәреүселәрҙең Тафтаназ аэродромына (Идлиб районы) һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә 19 Ми-8 вертолётының атыу ҡоралы һәм миномёт уты аҫтында зыян күрә. Артабан был стратегик мөһим авиабаза бер нисә тапҡыр һөжүмгә дусар ителде, ә тәүҙә -

В конце июля правительственные силы развернули крупномасштабное наступление на удерживаемые оппозицией районы Алеппо, задействовав авиацию, артиллерию и элитные части&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;. В результате боёв серьёзно пострадал внесённый в список всемирного наследия [[Аль-Мадина (рынок)|крытый рынок]]&lt;ref&gt;[http://www.kyivpost.com/content/world/fighting-in-aleppo-starts-fire-in-medieval-souks-313673.html Fighting in Aleppo starts fire in medieval souks] // kyivpost.com&lt;/ref&gt;. Июль аҙағында хөкүмәт көстәре, авиацияны, артиллерияны һәм элиталы частарҙы файҙаланып, оппозиция һаҡлап ҡалған Алеппо райондарына һөжүм йәйелдерә. Һуғыш һөҙөмтәһендә бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән ябыҡ баҙар етди зыян күрә&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

Хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡаланың бер өлөшөн азат итеүгә һәм оппозицияның һөжүмен туҡтатыуға өлгәшә, шунан һуң ҡала өсөн барған һуғыш оҙаҡ йылдарға һуҙылған позиция һуғышына әүерелә. Ошо осорҙа уҡ хәрби хәрәкәттәр зонаһын киңәйтеү ил территорияһына һуҙылған коммуникациялар менән һибелгән хөкүмәт көстәре менән инфраструктураның төп объекттарын обороналауҙы ойоштороуҙа ҙур ҡыйынлыҡтарға килтерҙе. Был баш күтәреүселәрҙең авиабазаларға, хәрби округ объекттарына, келәттәргә һәм арсеналдарға уңышлы һөжүм итеүенә килтерә. 2012 йылдың авгусынан башлап авиабаза өсөн көрәш хәрби хәрәкәттәрҙең мөһим стратегик компонентына әйләнде. Авиабазаларҙы контролдә тотоу хөкүмәткә ғәскәрҙәргә һауа аша ярҙам күрһәтергә, уларҙы һауаға ташлап, көс һәм саралар менән оҫта файҙаланырға һәм хатта айырым армия төркөмдәрен тәьмин итеүҙе ойошторорға мөмкинлек бирҙе. Сүриә армияһының авиабазаларын обороналау өсөн бронетехника ярҙамында көсәйтелгән бик күп гарнизондар тоторға тура килә. 29 августа баш күтәреүселәрҙең Тафтаназ аэродромына (Иҙлиб районы) һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә 19 Ми-8 вертолётының атыу ҡоралы һәм миномёт уты аҫтында зыян күрә. Артабан был стратегик мөһим авиабаза бер нисә тапҡыр һөжүмгә дусар ителде, ә тәүҙә -
Ә 2013 йылдың ғинуар башында штурмлауҙа танкылар һәм артиллерия ҡулланған исламсылар тулыһынса баҫып ала. Һуңынан был бөтә Идлиб провинцияһы хөкүмәт ғәскәрҙәренең һәм уның административ үҙәгенең юғалтыуына килтерә&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

Июль-август айҙарында Алеппо өсөн алыштарҙан һуң яҡтар араһындағы көстәрҙең яңы тигеҙләнеше конфликтты халыҡ-ара көйләргә маташыуҙарҙың яңынан башланыуына килтерә&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;. Сүриә хөкүмәте башлыҡтарының уңыштары фонында 16 сентябрҙә Сүриә премьер-министры Ваил әл-Халҡи һуғыш аҙағына яҡынлашыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref name=autogenerated4&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=908506&amp;tid=95994 Обстановка в Сирии: власти предрекают конец войне]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated31&gt;{{cite web|date=2012-04-07|url=https://lenta.ru/news/2012/04/07/100dead/|title=В годовщину создания партии Асада в Сирии убито 100 человек|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-09-18}}&lt;/ref&gt;.

27 сентябрҙә Сүриә оппозицияһы хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡыйратҡан Алеппоға яңы һөжүм башланыуы тураһында белдерә&lt;ref&gt;[https://radiomayak.ru/news/show/id/31629/rcl/30 Сирийская оппозиция начинает масштабное наступление в Алеппо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701052418/http://www.radiomayak.ru/news/show/id/31629/rcl/30 |date=2014-07-01 }} // Радио «Маяк»&lt;/ref&gt;, ләкин 9 октябрҙә Сүриә баш күтәреүселәре илдең иң ҙур ҡалалары — Дамаск менән Алеппоны тоташтырған төп шоссела урынлашҡан Мааррет-эн-Нууман ҡалаһын һуғыш менән ала. Был ҡала ҙур стратегик әһәмиәткә эйә, сөнки тап уның аша Алеппоға өҫтәмә көстәр йүнәлтелгән&lt;ref&gt;{{cite web|date=2012-10-09|url=https://lenta.ru/news/2012/10/09/keycity/|title=Повстанцы перерезали сообщение между Дамаском и Алеппо|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-10-17}}&lt;/ref&gt;. Көҙ көнө «Джебхат ән-Нусра» отрядтары Алеппо районында аэропорттарҙы алырға маташа. Йыл аҙағына уларҙы бикләүгә өлгәшә, был төбәктәге хөкүмәт көстәре өсөн хәлде ҡатмарлаштыра&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

Декабрь башында Анталияла (Төркиә) «Ирекле Сүриә армияһы» конференцияһы үтте, унда 260 ялан командирынан тыш, АҠШ, Бөйөк Британия, Франция һәм ҡайһы бер ғәрәп дәүләттәре вәкилдәре ҡатнашты. Уларҙың баҫымы аҫтында тарҡау баш күтәреүселәр көстәрен берләштерергә тырышты. 15 декабрҙә бында Юғары хәрби совет (Юғары хәрби командование) ойошторола. 2012 йылдың июлендә Сүриә армияһының бригада генералы Сәлим Идрис Юғары хәрби совет штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә. Юғары хәрби совет ҙур ҡораллы отрядтарҙың хәрәкәтен көйләйәсәк һәм яугирҙарҙы әҙерләүҙе ойоштороуҙы, тәьмин итеүҙе һәм финанслауҙы үҙ өҫтөнә аласаҡ, тип фаразлана. Алдағылары кеүек үк, был тырышлыҡ уңыш килтермәй&lt;ref name=&quot;гл2&quot;&gt;[http://cast.ru/upload/iblock/686/6864bf9d4485b9cd83cc3614575e646a.pdf Сирийский рубеж. Авторский коллектив: М. С. Барабанов, А. Д. Васильев, С. А. Денисенцев, А. В. Лавров, Н. А. Ломов, Ю. Ю. Лямин, А. В. Никольский, Р. Н. Пухов, М. Ю. Шеповаленко (редактор). С предисловием С. К. Шойгу и послесловием С. В. Лаврова. М.: Центр анализа стратегий и технологий, 2016. — 184 с. Глава 2. Крах «системы Сайкса-Пико» и начало гражданской войны в Сирии]&lt;/ref&gt;. Отрядтарҙың күбеһе, элекке кеүек үк, ҡорал һәм боеприпастар һатып алғанда үҙ ресурстарына ғына таянырға мәжбүр булды. Шуның менән Юғары хәрби советтың йоғонтоһо һәм власы байтаҡҡа ҡаҡшаны.

=== 2013 ===
Ғинуарҙа курд отрядтары (YPG) Сүриә Курдистанының нефтле райондарын тулы контролдә тотоу буйынса операция башлаған. Бер нисә көн барған һуғыштан һуң хөкүмәт ғәскәрҙәре Дамаскиҙан берәй ярҙам көтөп ала алмайынса сигенергә мәжбүр була&lt;ref&gt;«[http://www.kurdwatch.org/index.php?aid=2748&amp;z=en&amp;cure=1009 Al-Maʿbada: YPG gains control of oil field]». ''KurdWatch'', 3 февраля 2013 года.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Март башында Сүриәнең төньяҡ-көнсығышындағы нефть сығарыу индустрияһының хәҙер курд контроле аҫтында булыуы тураһында иғлан ителә&lt;ref&gt;Wladimir van Wilgenburg «[http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/03/power-vacuum-oil-fields-syria-kurdish-militia-pyd.html Syrian Kurdish Militia Takes Over Oil Fields]». ''Al-Monitor'', 7 марта 2013 года.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

9 апрелдә «Ираҡ Әл-Ҡаидәһе» (Ираҡ Ислам дәүләте, ИГИ) лидеры Әбу Бакр әл-Бағдади «Ираҡ һәм әл-Шама Ислам дәүләте» (әл-Шам — Сүриәнең боронғо тарихи атамаһы), ИГИ һәм &quot;Ан-Нусра Фронты&quot;ның &quot;Әл-Ҡаидә&quot;гә Сүриә ислам террористик төркөмөнөң «Джебхат ан-Нусра» (Jabhat al-Nusrah li-Ahl al-Sham, «Фронт ан-Нусра») «изге һуғыш» (йыһат) алып барыу маҡсатында ҡушылыуы хаҡында иғлан итә. Ираҡ «әмире» Әл-Бағдади Ираҡта, Сүриәлә, ә һуңынан Ливанда «йыһат» менән етәкселек итергә ниәтләүе хаҡында белдерҙе. ИГИ үҙен «Ираҡ һәм Сүриәнең Ислам дәүләте» (икенсе версия буйынса, «… һәм Левант», «… вә әш-Шам») тип атай башланы&lt;ref name=&quot;консол&quot;&gt;[http://www.fssb.su/research/research-reviews/393-konsolidaciya-islamistov-v-sirii.html Сводка по Сирии: консолидация исламистов.] // [[Межрегиональный общественный фонд содействия стратегической безопасности]], 11.04.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20130730/953102991.html «Аль-Каида» взяла ответственность за серию крупных терактов в Ираке.] // [[РИА Новости]], 30.07.2013&lt;/ref&gt;. Әммә был хәл ИГИЛ менән «Әл-Ҡаидә» (Айман аз-Завахири йөҙөндә) араһында ыҙғыш тыуҙырҙы, ИГИ вәкилдәрен Ираҡҡа ҡайтырға саҡырҙы. Һөҙөмтәлә &quot;Әл-Ҡаидә&quot;нең Сүриәләге «законлы вәкиле» тип «Ән-Нусра фронты» иғлан ителде&lt;ref&gt;Сергей Мануков [https://expert.ru/2013/11/11/al-kaidovskaya-vojna/ «Аль-Каидовская» война.] // [[Эксперт (журнал)|Журнал «Эксперт»]], 11.11.2013&lt;/ref&gt;.

Майҙан башлап курд отрядтары (YPG), конфликтта «өсөнсө көс» ролендә сығыш яһаусы Сүриә ирекле армияһы боевиктарына һәм исламсыларға ҡаршы әүҙем көрәшә. 24 июлгә Сүриә курдтары Дерик (Эль-Маликия), Серкание (Рас-эль-Айн), Дирбеси (Эд-Дарбасия) һәм Гирке-Леге (Эль-Мабада) ҡалаларын баҫып ала.

23 майҙа Сүриә оппозицияһы лидеры Муаз әл-Хәбиб Сүриә президенты Әшәр Асадҡа 20 көн эсендә власты вице-президент Фәрүҡ Шаранға йәки хөкүмәт башлығы Вәли әл-Халҡиға тапшырыуҙы талап итеп мөрәжәғәт итте. Уның талабы үтәлһә, Асадҡа, яҡынса 500 кешене алып, Сүриәнән китергә рөхсәт ителәсәк, тип өҫтәне ул&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/05/23/151287-print.html|title=Оппозиция даёт Асаду три недели|accessdate=2013-05-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gquz2Lfb?url=http://9tv.co.il/news/2013/05/23/151287-print.html|archivedate=2013-05-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130609123403/http://9tv.co.il/news/2013/05/23/151287-print.html |date=2013-06-09 }}&lt;/ref&gt;. Был белдереү Сүриә хөкүмәте көстәренең уңыштары һәм АҠШ-тың баш күтәреүселәргә ярҙамды арттырыу тураһында белдереүҙәре нигеҙендә яңғыраны&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c303/745512.html Вашингтон пригрозил увеличить поддержку сирийской оппозиции, если Башар Асад не пойдёт на сотрудничество] // ТАСС&lt;/ref&gt;.

Майҙа Юғары хәрби совет штабы начальнигы Сәлим Идрис баш күтәреүселәр отрядтарының тарҡалыуын һәм Юғары хәрби советтың уларҙың эшмәкәрлеген контролдә тота алмауын таныны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rus.ruvr.ru/2013_06_18/Konflikt-v-Sirii-blickrig-Salima-Idrisa-6704/|title=Конфликт в Сирии: «блицкриг» Салима Идриса|last=Ферсович|first=Вадим|date=2013-06-18|publisher=[[Голос России]]|lang=ru|accessdate=2013-12-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224092031/http://rus.ruvr.ru/2013_06_18/Konflikt-v-Sirii-blickrig-Salima-Idrisa-6704/ |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;.

18 майҙан 5 июнгә тиклем Ливан сигенән 15 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Кусейр ҡалаһын ҡораллы оппозиционерҙарҙан азат итеү буйынса даими Сүриә армияһы подразделениелары һәм «Хезболла» отрядтары ҡатнашлығында ғәскәри операция ойошторолдо. Операцияға 7 мең Сүриә һалдаты һәм 2 мең «Хезболла» боевигы йәлеп ителә. Алыштар һөҙөмтәһендә ҡала юҡҡа сыға. Сүриә, Иран һәм Ливан киң мәғлүмәт саралары фетнәселәр яғында 1000-гә яҡын кеше үлтерелгән, 200-ҙән ашыуы әсирлеккә алынған тип хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mignews.com/news/photo/world/060613_162931_46816.html|title=Аль-Кусейр. Долгожданный триумф Башара Асада|accessdate=2013-06-06|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130608161304/http://www.mignews.com/news/photo/world/060613_162931_46816.html |date=2013-06-08 }}&lt;/ref&gt;.
&lt;!--
Британская [[The Independent]] сообщила, что в конце сентября 2013 года представители командования ССА провели секретную встречу с представителем сирийского правительства. Переговоры базировались на следующих позициях:
* переговоры ведутся напрямую и без внешних посредников;
* стороны подтверждают готовность не наносить ущерб частной и государственной собственности;
* стороны признают необходимость прекращения боевых действий с последующим переходом к политическому урегулированию конфликта и к работе над созданием политических структур демократического сирийского государства&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/10/01/159839.html|title=Сирийская оппозиция начала переговоры с правительством Асада|accessdate=2013-10-01}}&lt;/ref&gt;.--&gt;

29 сентябрҙә башлыса Дамаск янында хәрәкәт иткән 50 баш күтәреүселәр төркөмө «Джейш әл-Ислам» («Ислам армияһы») исемле яңы төркөмгә берләшеүе тураһында иғлан итә&lt;ref name=&quot;fp1oct&quot;&gt;{{Cite news|title = The Army of Islam Is Winning in Syria|url = https://foreignpolicy.com/2013/10/01/the-army-of-islam-is-winning-in-syria/|work = Foreign Policy Magazine|date = 2013-10-01|accessdate = 2015-05-08}}&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың ноябренә &quot;Ислам армияһы&quot;на 60 ҡораллы отряд инә&lt;ref name=&quot;aawsat12Nov&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation news&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.aawsat.net/2013/11/article55322150 «Syria: Jaysh Al-Islam rejects Geneva II conference»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115173809/http://www.aawsat.net/2013/11/article55322150 |date=2013-11-15 }}. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

Ноябрь башында, «Джейш әл-Ислам» һәм иң радикаль йыһатсыларҙан — «Ән-Нусра фронты» һәм ИГИЛ-дан тыш, Оло Дамасктың исламсы баш күтәреүселәр төркөмдәре берләштерелгән оператив командование ойоштороу тураһында иғлан иткәйне. Һуңыраҡ Аджнад әл-Шам Ислам союзын төҙөү тураһында иғлан ителә&lt;ref name=ceip4march&gt;{{cite web|url=http://carnegieendowment.org/syriaincrisis/?fa=54750|title=The Ajnad al-Sham Islamic Union|publisher=Carnegie Endowment for International Peace|date=2014-03-04|accessdate=2015-12-17}}&lt;/ref&gt;.

14 ноябрҙә Сүриәнең иң ҙур «Демократик союз» партияһы (PYD) Сүриәнең курд райондарында Эл-Ҡамышлы ҡалаһында хакимиәт үҙәген булдырып, күсмә хөкүмәт төҙөргә ниәтләүҙәре хаҡында иғлан итте&lt;ref&gt;Дарья Цилюрик «[http://www.ng.ru/world/2013-11-14/7_kurdistan.html Сирийский Курдистан шагнул к автономии]». ''[[Независимая газета]]'', 14.11.2013.&lt;/ref&gt;.

Декабрҙә «Wall Street Journal» гәзите Америка хакимиәтендәге сығанаҡтарға һылтанып, Юғары хәрби совет штабы начальнигы Сәлим Идристың Баб эл-Хауа тирәһендәге хәрби базаны Төркиә сигендә «Ислам фронты» боевиктары баҫып алғас, Сүриәнән ҡасып китеүе тураһында хәбәр итә. Был базала Сүриә Ирекле Армияһының штаб-фатиры, шулай уҡ ҡорал һәм боеприпастар һаҡланған келәттәр урынлашҡан булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/12/12/164853.html|title=Командующий Сирийской свободной армии бежал из Сирии в Катар|date=2013-12-12|publisher=[[9 Канал Израиль]]|lang=ru|accessdate=2013-12-23}}&lt;/ref&gt;.

Ҡораллы оппозиция лидерының ҡасыуы ул осорҙа «Ирекле Сүриә армияһы» боевик-исламсылар ҡыҫымы аҫтында еңелеүгә дусар булыуының иң асыҡ дәлиле булды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.golos-ameriki.ru/content/syria-rebel/1808680.html|title=WSJ: Исламисты вынудили лидера прозападных сирийских повстанцев бежать из страны|date=2013-12-12|publisher=[[Голос Америки]]|lang=ru|accessdate=2013-12-23}}&lt;/ref&gt;.

=== 2014 ===
21 ғинуарҙа Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында административ үҙәге Эл-Ҡамышлы ҡалаһында урынлашҡан Джазира (Jazira Canton) үҙидара кантонын ойоштороу тураһында иғлан ителде&lt;ref&gt;http://rwww.kurdishquestion.com/insight-research/dossiers/kurdistan-national-congress-report-what-is-happening-in-rojava/91-kurdistan-national-congress-report-what-is-happening-in-rojava.html{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

22 ғинуарҙа Монтрё ҡалаһында (Швейцария) берлектәге Рәсәй һәм Америка башланғысы буйынса Сүриә көйләүе буйынса яңы конференция үтте, унда бәхәс башланғандан алып тәүгә Сүриә хөкүмәте һәм оппозиция делегациялары бер өҫтәл артында осрашты. Ләкин конференция бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәне&lt;ref name=&quot;сирия&quot;&gt;[http://tass.ru/info/3675016 Инициативы России и США по урегулированию сирийского конфликта // ТАСС, 3 октября 2016 года]&lt;/ref&gt;.

{{TODO}}

=== 2015 ===
Идлиб провинцияһында хөкүмәт ғәскәрҙәре Джиср-эш-Шугур үткәүеле аша Сүриәнең төп диңгеҙ портын — илдең төньяҡ баш ҡалаһын һәм ҙур иҡтисади үҙәген тоташтырған стратегик шоссе буйында урынлашҡан ауылдарҙы 2015 йылдың яҙына тиклем үҙ контроле аҫтында тотто. 28 мартта хөкүмәткә ҡаршы көстәр менән провинцияның баш ҡалаһы Идлиб ҡалаһы үҙ контроленә алынды. Май аҙағына Ән-Нусра фронты төркөмө провинцияның бөтә биләмәһен контролгә алды&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.com/2015/05/29/syrian-rebels-seize-last-city-in-idlib-province-eye-damascus/ Сирия: экстремисты контролируют провинцию Идлиб]&lt;/ref&gt;. Идлибты юғалтыу Алеппоны ауыр хәлгә ҡуйҙы һәм Латакиҙың төньяғына, Сәхл-әл-Габ үҙәненә, республика президенты Бәшәр Асад яҡлылар йәшәгән алавит һәм христиан ауылдарына юл асты&lt;ref name=&quot;идлиб&quot;&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6777332 Турция пытается остановить наступление сирийской армии в Идлибе // ТАСС, 19.08.2019]&lt;/ref&gt;.

20 майҙа Сүриә армияһы яугирҙары ИГ-ның һөжүм итеүсе отрядтары баҫымы аҫтында Дамаскиҙан 240 саҡрым алыҫлыҡтағы Пальмира ҡалаһын ташлап китә. Ғәскәрҙәр, Хомс һәм Дамаск шоссеһын тотоп, ҡала ситендә оборона позицияларын биләй&lt;ref&gt;{{Cite news|title = СМИ: сирийская армия покинула Пальмиру|author = |url = http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1983646|work = |date = }}&lt;/ref&gt;.

Пальмираны баҫып алғандан һуң, террорсылар хөкүмәт көстәренә ярҙам итеүсе 400-450-гә тиклем кешене үлтергән.

Ислам дәүләте (ИГ) берләшмәләре июнь башында Дамаскиҙан Хомсҡа һәм Латакияға илткән төп юлда урынлашҡан Хассия ҡалаһына яҡынлаша һәм, хәбәр итеүҙәренсә, хөкүмәт ғәскәрҙәре өсөн потенциаль хәүеф тыуҙырып, ҡаланан көнбайышҡа ҡарай позицияларҙы ҡулға төшөрә.

25 июндә Сүриә территорияһында Ислам дәүләте (ИГ) отрядтары Айн-эль-Ғәрәпкә һәм Эль-Хасаҡа ҡалаһы районының хөкүмәт ғәскәрҙәре тотоп торған райондарына һөжүм итеп, ике мәртәбә һөжүм яһай. Әл-Хасаҡта уҙған ИГ операцияһы 60 мең тыныс йәшәүсе халыҡтың ҡасып китеүенә килтерә.

2015 йылдың июлендә, Америка Ҡушма Штаттары раҫлауынса, махсус тәғәйенләнеш бүлеге «Әбү-Саяф» ислам дәүләтенең «финанс директоры» өйөндә Төркиә чиновниктарының ИГ ағзалары менән туранан-тура бәйләнешен иҫбатлаған.

7 сентябрҙә ИГ боевиктары хөкүмәт ғәскәрҙәре контроле аҫтында булған һуңғы «Джазал» нефть ятҡылығын баҫып ала.

9 сентябрҙә Абу-Духур (Идлиб провинцияһы) авиабазаһы «Джейш әл-Фатх» төркөмө боевиктары ҡулына күсә. Авиабазаны яулап алғандан һуң Сүриә хәрбиҙәре провинциянан тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарыла.&lt;ref&gt;[http://rg.ru/2015/07/26/asad-site.html Асад рассказал о причинах неудач сирийской армии] // РГ, 26.07.2015&lt;/ref&gt;

30 сентябрҙә Рәсәй Һауа-космос көстәре самолеттары Хмеймим авиабазаһынан, Сүриә президенты Бәшәр Асадтың үтенесе буйынса, хөкүмәткә ҡаршы тороусы формированиелар тупланан урындарға бомба ташларға тотона.&lt;br&gt;
Октябрь башында, Рәсәй авиацияһының боевиктар инфраструктураһына бер аҙналыҡ һөжүменән һуң, Сүриә армияһы райондарҙы һәм торлаҡ пункттарҙы төрлө ҡораллы төркөмдәрҙән азат итеү маҡсатында киң һөжүм башлай&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/26443.4/3313764/ Вооружённые силы Сирийской Арабской республики начали широкомасштабное наступление] // КП&lt;/ref&gt;.

Ноябрь башында Сүриә армияһы, Эль-Тайба ҡалаһын азат итеп, Хама менән Идлиб араһындағы стратегик юлға контроль урынлаштырҙы&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/head/31851920/ сирийская армия освободила город Эль-Тайба] // 5 ноября 2015&lt;/ref&gt;.

; Алеппоға һөжүм итеү
{{главная|Бои в Алеппо}}
15 октябрҙә Рәсәй авиацияһы ярҙамында Сүриә Ғәрәп Республикаһы Ҡораллы Көстәре һәм хөкүмәт яҡлы формированиелар Алеппоның стратегик әһәмиәтле ҡалаһына һөжүм итә башлай. 16-19 октябрҙә Сүриә армияһы яугирҙәре Алеппоға инеү урыны янындағы ҙур биләмәне үҙ контроле аҫтына ҡайтарҙы. Шул уҡ ваҡытта ИГ көстәре бер нисә стратегик йүнәлешкә контрһөжүм яһаны&lt;ref&gt;[http://www.svoboda.org/content/article/27329945.html Войска Асада атаковали силы оппозиции, тем временем «Исламское государство» атаковало войска Асада] // РС/РСЕ, 28 окт 2015&lt;/ref&gt;.

3 ноябрҙә Сүриә хөкүмәте Дамаск-Алеппо трассаһын контролдә тота, бер көндән трассала автомобиль хәрәкәте тергеҙелә.

17 ноябрҙә президент Путин Сүриәлә Рәсәй авиацияһы һөжүмен көсәйтеүҙе талап итте. Был хәл Федераль именлек хеҙмәте рәйесе Александр Бортниковтың Мысырҙағы Сирай ярымутрауы күгендә А321 Рәсәй лайнеры һәләкәтенә теракт сәбәпсе булыуы хаҡында хәбәр иткәндән һуң булды&lt;ref name=&quot;вывод16&quot;&gt;[http://tass.ru/spec/syria Из России с поддержкой. КАК РОССИЙСКИЕ ВОЕННЫЕ ПОМОГАЛИ БОРОТЬСЯ С ТЕРРОРИСТАМИ В СИРИИ // Спецпроект ТАСС]&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың 20 ноябренә операцияға йәлеп ителгән авиация төркөмөн 69 фронт һәм алыҫ авиацияһы самолёттары тәшкил итте&lt;ref name=&quot;x2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.interfax.ru/russia/480611|title=Российская авиагруппировка в Сирии увеличена в два раза|publisher=Интерфакс|date=2015-11-20}}&lt;/ref&gt;.
 
24 ноябрҙә Сүриә-Төркиә сигендә Рәсәй Су-24 бомбардировщигын төрөк самолёты F-16 бәреп төшөрә. Бер пилот һәләк булған, икенсеһен Сүриә хәрбиҙәре ҡотҡарған. Ошо хәлдән һуң Рәсәй Федерацияһының Төркиә менән мөнәсәбәттәре 2016 йылдың 27 июнендә Реджеп Тайип Эрдоган Рәсәй алдында ғәфү үтенгәнгә тиклем туҡтатыла.

=== 2016 ===
2016 йылдың башында Сүриәгә ярҙам итеү халыҡ-ара төркөмө рәйестәштәре — Рәсәй һәм АҠШ — «Ислам дәүләте», «Джебхат ан-Нусра» һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы террорсы ойошмалар тип таныған башҡа террористик ойошмаларҙан тыш, ҡораллы оппозиция төркөмдәре менән килешеү тураһында башланғыс менән сығыш яһай&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;. 27 февралгә ҡарай төндә утты туҡтатыу режимы үҙ көсөнә инә&lt;ref&gt;[http://ria.ru/trend/truce_Syria_26022016/ Перемирие в Сирии // РИА Новости, 26 февраля 2016]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/infografika/20160226/1380699923.html Перемирие в Сирии: условия и координационный центр] // РИА Новости, 26 февраля 2016&lt;/ref&gt;. Дошман яҡтарының ярашыуын Хмеймим авиабазаһындағы Рәсәй Координация үҙәге, Амманда (Иордания) Америка ярашыу үҙәге һәм Женевала эшсе төркөм тәьмин итә&lt;ref name=&quot;сирия&quot; /&gt;.

Был килешеү дошман яҡтары араһында һөйләшеүҙәр үткәреүгә булышлыҡ итергә тейеш ине. Ул шулай уҡ Сүриә армияһына үҙәк Сүриәлә «Ислам дәүләте» формированиеларына ҡаршы көрәшкә тупланырға мөмкинлек бирҙе. Бының өсөн ил үҙәгенең сүл райондарына һуғышҡа һәләтле Сүриә формированиеларының береһе — «Юлбарыҫтар», «Сүл ыласындары», диңгеҙ пехотаһы һәм башҡалар күсерелә. Унда улар Сүриә армияһының 18-се бронетанк дивизияһы частары ярсыҡтары һәм Ирандан ташланған «Фатимиюн» дивизияһынан яңы хазарейҙар отряды (ираҡ һәм үҙ теләктәре менән килгән афған шиғисыларынан Иранда формалашҡан) менән ҡушылған. Операцияға йәлеп ителгән көстәрҙең дөйөм иҫәбе 6 меңдән ашыу кеше була&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

14 мартта президент Владимир Путин Рәсәй Федерацияһының төп көстәрен Сүриәнән сығара башларға бойороҡ бирҙе&lt;ref&gt;{{cite web|title=Путин приказал начать вывод основных сил РФ из Сирии с 15 марта|url=http://tass.ru/politika/2738218|date=2016-03-14|publisher=ИТАР-ТАСС}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated333&gt;[http://ria.ru/syria_mission/20160314/1389738481.html Путин: Россия выполнила задачи в Сирии], РИА Новости (14 марта 2016)]&lt;/ref&gt;; Шул уҡ ваҡытта Тартуста хәрби-диңгеҙ базаһы һәм «Хмеймим» авиация базаһының «элекке режимда эшләүен» дауам итеүе билдәләнде&lt;ref&gt;[http://tass.ru/politika/2738218 Путин приказал начать вывод основных сил РФ из Сирии с 15 марта] // ТАСС, 14 марта 2016&lt;/ref&gt;. Рәсәй Федерацияһының төп көстәрен Сүриәнән сығарыу тураһында ҡарарҙы, Оборона министрлығы алдына ҡуйылған бурыстарҙың тулыһынса үтәлеүенән сығып, президент Путин Сүриә яғы менән килешеү буйынса ҡабул итә. Һөжүм итеү авиацияһының төп көстәрен Сүриәгә сығарыу менән бер үк ваҡытта Рәсәйҙең яңы Ми-28Н һәм Ка-52 вертолёттары күсерелә&lt;ref name=lenta16&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2016/03/16/oyvey/|title=В Сирии заметили новейшие российские вертолеты Ми-28Н и Ка-52|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=17-3-2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/500588 Самолет Руслан доставит из Сирии три вертолета ВКС ]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Northern Syria - Rojava october 2016.png|400px|thumb|Сүриә Курдистаны, 2016]]
16 мартта Сүриәнең төньяҡ өлөшөн (Сүриә Курдистаны, йәки Рожава) контролдә тотҡан «Демократик союз» курд партияһы биләгән территорияла Төньяҡ Сүриә Федерацияһын булдырыу тураһында иғлан итте&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/498901 Курды в Сирии объявили о создании федеративного региона // Интерфакс, 17 марта 2016]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.gazeta.ru/politics/2016/03/17_a_8128751.shtml Курды делят Сирию // Газета.ru, 17 марта 2016]&lt;/ref&gt;.

31 мартта Төркиә киң мәғлүмәт саралары, хәрби сығанаҡтарға һылтанып, әгәр улар ИГ-ға ҡаршы ойошторолған һөжүм барышында Сүриәнең төньяғында Американың Хәрби һауа көстәре ярҙамында үҙҙәренең милли именлеге фекеренсә, Азаз — Джераблус &quot;ҡыҙыл һыҙат&quot;ынан үтһә, Төркиә армияһы курд көстәренә ҡаршы ут асасағын хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://ru.valdaiclub.com/a/highlights/kurdy/?sphrase_id=27039 Турции придётся свыкнуться с новой реальностью на своих южных рубежах // Международный дискуссионный клуб «Валдай», 01.04.2016]&lt;/ref&gt;.

6 мартта Пальмираны (хәҙерге ғәрәп исеме Тадмор) азат итеү буйынса операция башлана. Уны әҙерләүҙә Рәсәй хәрби советниктары әүҙем ҡатнаша. Һөжүм итеүсе ғәскәрҙәргә ҡеүәтле авиация һәм артиллерия ярҙамы ойошторола. Рәсәй төркөмөнөң өлөшләтә сығарыла башлауына ҡарамаҫтан, Пальмира тирәһендә Рәсәй махсус операциялар көстәре хәрби хеҙмәткәрҙәре эшләүен дауам итә, ә Сүриә ғәскәрҙәре позицияһында Рәсәй хәрби советниктары була. Рәсәй Оборона министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, ошо районда &quot;Ислам дәүләте&quot;нең 4 меңгә яҡын башкиҫәре (боевик) булып, ҡоралланыуында 25-тән кәм булмаған танк һәм БМП, 20-нән ашыу берәмек көбәкле һәм реактив артиллерия, 40-тан ашыу миномёт, 100-гә яҡын ПТРК, шулай уҡ 50-нән ашыу ауыр ҡоралдар тейәлгән внедорожник автомобилдәр булған&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

23 мартҡа хөкүмәт ғәскәрҙәре Пальмираның үҙенә килеп, унан һуңғы тәүлектә өҫтөнлөк иткән бейеклектәргә контроль урынлаштырҙы. ИГ боевиктарының ҡалала һәм элекке авиабазала оборонаны һаҡлап ҡалыу ниәте уңышһыҙ булып сыға, һәм улар үлемгә хөкөм ителгән төркөмдәр ҡаплауы ярҙамында сигенә башлай. 27 мартта, ҡаланың айырым кварталдарын таҙартыу һәм ҡалған боевиктарҙы бөтөрөү әле ике көн дауам итһә лә, Пальмираны азат итеү тураһында иғлан ителә. Пальмираға Сүриә президенты Бәшәр Асадтың үтенесе буйынса ҡаланы һәм тарихи мираҫ объекттарын минанан таҙартыуҙа ярҙам итеү өсөн РФ Ҡораллы Көстәренең Халыҡ-ара минаға ҡаршы үҙәгенең йыйылма отряды ебәрелә. Шунда уҡ эшләүсе белгестәрҙе яҡлау өсөн Рәсәй хәрбиҙәре һәм хәрби техникаһы урынлаштырыла&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

29 мартта Сүриә оппозицияһының һөйләшеүҙәр буйынса (ВКП) юғары комитеты Сүриә властарын утты туҡтатыу режимын боҙоуҙа һәм президент Асадты отставкаға ебәреү тураһында мәсьәләне тикшерергә теләмәүҙә ғәйепләп, һөйләшеүҙәр процесында ҡатнашыуын туҡтатты.

5 апрелдә Алеппола боевиктар хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһында килешеүҙе боҙа һәм реактив ракета ҡулайламаларынан Шәйех-Мәҡсүд биҫтәһен ут аҫтына тота&lt;ref&gt;Как сообщает сирийское государственное агентство [[SANA]]&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә 10 кеше һәләк булған, тағы 50-нән ашыуы төрлө йәрәхәттәр алған. Боевиктар шулай уҡ Алеппо янында Су-22 САВВС самолетын бәрҙергән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rbc.ru/politics/05/04/2016/570391899a794737c80dc312|title=Сирийские правозащитники сообщили о сбитом под Алеппо военном самолёте|publisher=РБК|accessdate=2016-04-05}}&lt;/ref&gt;.

Килешеү режимы тарҡала башланы — 22 апрелдә ВКП Бәшәр Асадҡа асыҡтан-асыҡ йыһат иғлан итте&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/3008035 Ъ-Власть — Между Раккой и Алеппо]&lt;/ref&gt;. 28 апрелдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Сүриә буйынса махсус вәкиле Стаффан де Мистура Рәсәй һәм Америка президенттарын Владимир Путинды һәм Барак Обаманы Сүриәлә «саҡ тере» утты туҡтатыу режимын һаҡлау буйынса саралар күрергә саҡырҙы&lt;ref&gt;[https://rns.online/military/Spetsposlannik-OON-v-Sirii-prosit-Putina-i-Obamu-prinyat-meri-po-sohraneniyu-peremiriya-2016-04-28/ Спецпосланник ООН в Сирии просит Путина и Обаму принять меры по сохранению перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201042928/https://rns.online/military/Spetsposlannik-OON-v-Sirii-prosit-Putina-i-Obamu-prinyat-meri-po-sohraneniyu-peremiriya-2016-04-28/ |date=2017-12-01 }} // Rambler News Service, 28.04.2016&lt;/ref&gt;.

24 майҙа «Сүриә демократик көстәре» Ислам дәүләтенең «баш ҡалаһы» Раккаға һөжүм башланыуы хаҡында иғлан иттеләр. Унда курд үҙоборона отрядтары (YPG), Сүриә оппозиция төркөмдәре, шулай уҡ ассирия, әрмән һәм төркмән отрядтары инә. Рәсәй Сит ил эштәре министрлығында белдереүҙәренсә, Мәскәү «Сүриә демократик көстәре» тырышлыҡты тупларға әҙер. Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәренең Үҙәк командованиеһы башлығы генерал Джозеф Вотел 21 майҙа йәшерен рәүештә Сүриәнең төньяғында, «Демократик союз» ойошторған райондарҙа булғандан һуң өс көн үткәс башланды. Был визит Америка махсус тәғәйенләнештәге отряд ярҙамында курдтар тормошҡа ашырған Раккаға һөжүмдең башы булараҡ Америка хакимиәте тарафынан ойошорола&lt;ref name=&quot;гонка&quot; /&gt;.

30 майҙа Төркиәнең хөкүмәте, курд хәрәкәтен бөтөрөү өсөн ИГ-ға ярҙам күрһәткәндә, Америкаға Сүриәнең төньяғында ИГ-ға ҡаршы уртаҡ операция үткәрергә тәҡдим итте, тик унда курдтар ҡатнашмаҫҡа тейеш. Был тәҡдим бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәне&lt;ref name=&quot;гонка&quot; /&gt;.

3 июнгә ҡарай төндә Сүриә ғәрәп армияһы Раккаға, шул уҡ исемдәге провинцияның төпкөлөнә бер нисә саҡрымға үтеп, һөжүм йәйелдерҙе&lt;ref name=&quot;гонка&quot;&gt;[http://ru.valdaiclub.com/a/highlights/nastuplenie-na-rakku-chem-zavershitsya-gonka/?sphrase_id=27039 Наступление на Ракку: чем завершится гонка за овладение городом? // Международный дискуссионный клуб «Валдай», 08.06.2016]&lt;/ref&gt;.

Июндә Төркиә һәм Рәсәй 2015 йылдың 24 ноябрендә Сүриә-Төркиә сигендә Төркиә Хәрби-һауа көстәре бәреп төшөргән Су-24 бомбардировщигы менән бәйле хәл арҡаһында боҙолған мөнәсәбәттәрҙе тергеҙеү буйынса аҙымдар эшләне. Төркиә Президенты Реджеп Тайип Эрдоган Владимир Путин ҡабул иткән ғәфү үтенеү һүҙҙәрен еткерҙе, унан һуң Рәсәй яғы хеҙмәттәшлекте боҙа башланы. Августа Рәсәй һәм Төркиәнең хәрби ведомстволары араһында 2017 йылдың ғинуарында Сүриәләге операция барышында авиация осоштарының хәүефһеҙлеген тәьмин итеү һәм инциденттарға юл ҡуймау тураһында меморандумға ҡул ҡуйыу менән тамамланған әүҙем һөйләшеүҙәр башланды.

Билдәле ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, 2016 йылдың авгусына тыныс процесҡа «уртасыл» оппозиция көсө менән раҫланған 310 тораҡ пункт ҡушылған&lt;ref&gt;[http://ria.ru/syria/20160730/1473251571.html В Сирии число населённых пунктов, поддерживающих перемирие, выросло до 310] // РИА Новости, 30 июля 2016&lt;/ref&gt;. Ҡорал тапшырғандан һуң ошо ҡалаларҙа йәшәүселәр Рәсәй Оборона министрлығының гуманитар конвойҙары алып килгән аҙыҡ-түлек менән тәьмин ителә башлай&lt;ref&gt;[http://www.arms-expo.ru/news/protivodeystvie_terrorizmu/rossiyskiy_voennyy_pogib_v_sirii_zashchishchaya_gumanitarnyy_konvoy/ Российский военный погиб в Сирии, защищая гуманитарный конвой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160726012519/http://www.arms-expo.ru/news/protivodeystvie_terrorizmu/rossiyskiy_voennyy_pogib_v_sirii_zashchishchaya_gumanitarnyy_konvoy |date=2016-07-26 }} // ИА «Оружие России», 20 июня 2016&lt;/ref&gt;.

24 августа Төркиә Сүриә биләмәһендә Ирекле Сүриә армияһы менән берлектә 5 мең км² саҡрым биләмәне таҙартыу, Джераблус һәм Эль-Баб ҡалаларын террорсыларҙан азат итеү һәм был биләмәлә ҡасаҡтарҙы урынлаштырыу өсөн хәүефһеҙлек зонаһы булдырыу маҡсатында ИГ боевиктарына ҡаршы «Ефрат ҡалҡаны» операцияһының башланыуы тураһында иғлан итте. Бынан тыш, Төркиә Сүриәнең төньяғында Африн һәм Манбидж кантондарының берләшеүенә юл ҡуймау маҡсатын ҡуйған&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3337920 Турция готова провести военную операцию в Сирии. Анкара обвиняет сирийских курдов в новых артиллерийских обстрелах // «Коммерсантъ», 28.06.2017]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3071717 Турция предъявила Сирии «Щит». Военная операция Анкары нашла понимание в Вашингтоне и не нашла — в Москве // «Коммерсантъ», 25.08.2016]&lt;/ref&gt;. Декабрь уртаһында Төркиә ғәскәрҙәре Эль-Баб ҡалаһынан «Ислам дәүләте» боевиктарын бәреп төшөрөргә маташып ҡараны һәм тере көсөндә һәм техникаһында юғалтыуҙар кисерҙе, шуға күрә һөжүмде туҡтатырға һәм Рәсәйгә ярҙам һорап мөрәжәғәт итергә мәжбүр булды&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3214405?from=doc_vrez Дружественному огню не дают разгореться // Газета «Коммерсантъ», 10.02.2017]&lt;/ref&gt;. 2017 йылдың мартында Төркиә етәкселеге Сүриәлә ҡуйылған маҡсаттарға өлгәшеү хаҡында белдерҙе һәм үҙ ғәскәрҙәрен сығара башланы. Бынан тыш, Төркиә үҙенең союздаштарына Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге халыҡ-ара террорға ҡаршы коалиция буйынса Манбидж һәм Ракка ҡалаларын «Ислам дәүләте» боевиктарынан азат итеүҙә ҡатнашырға ниәтләнеүе хаҡында хәбәр итте. Әммә Сүриә демократик көстәренең нигеҙен тәшкил иткән курд ополчениеһы отрядтарын операцияға йәлеп итеү Анкарала киҫкен кире реакция тыуҙыра, һәм Төркиә, «террорсылар менән бер ҡасан да уртаҡ операциялар үткәрмәйәсәкмен», тип белдереп, үҙ ғәскәрҙәрен оҙатыуҙан баш тартты&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

9 сентябрҙә Швейцарияла Рәсәйҙең сит ил эштәре министры Лавров менән Американың дәүләт секретары Джон Керри Сүриә буйынса күп баҫҡыслы план тураһында килешеүгә өлгәште. Ул, атап әйткәндә, ете көнгә утты туҡтатыу режимын индереүҙе, оппозицияның һәм террористик төркөмдәрҙең ыҙанлауҙы, ҡаршылыҡһыҙ гуманитар инеүҙе тәьмин итеү өсөн Кастелло юлы районында демилитаризацияланған зона булдырыуҙы үҙ эсенә алды.

Утты туҡтатыу режимы 12 сентябрҙә көсөнә инде, ләкин күп һанлы ҡағиҙә боҙоуҙарға бәйле бер аҙнанан уҡ туҡтатыла.

17 сентябрҙә Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге Коалицияның Дейр-эз-Зорға авиаудары һөҙөмтәһендә 60-тан ашыу Сүриә хәрби хеҙмәткәре һәләк булды һәм 100-гә яҡын кеше яраланды. Был хәл менән ҡала ситендә Сүриә авиабазаһын ҡамауҙа тотҡан ИГ формированиелары шунда уҡ файҙаланған.

19 сентябрҙә Алеппоның эргә-тирәһендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының һәм Сүриә Ҡыҙыл Ярымай йәмғиәтенең берлектәге гуманитар конвойына һөжүм яһала, һөҙөмтәлә кәм тигәндә 18 кеше һәләк була. АҠШ был хәл өсөн Рәсәйгә һәм Сүриә властарына яуаплылыҡ йөкмәтә&lt;ref name=&quot;сирия&quot; /&gt;.

Америка менән Рәсәйҙең үҙ-ара ғәйепләүҙәре утты туҡтатыу тураһындағы килешеүҙә ҡаралған йөкләмәләрҙе үтәүгә лә бәйле булды. Рәсәй Федерацияһының Сит ил эштәре министрлығында белдереүҙәренсә, Америка Ҡушма Штаттары уртаса оппозицияның һәм террористик төркөмдәрҙең таралып ултырыу процесын оҙаҡҡа һуҙа. Американың Дәүләт департаментында Рәсәйҙе сәйәси көйләүгә өлгәшеү өсөн Сүриә хөкүмәтенә кәрәкле баҫым яһамауҙа ғәйепләнеләр&lt;ref name=&quot;сирия&quot; /&gt;.
3 октябрҙә Американың Дәүләт департаменты Сүриәлә хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу режимын дауам итеү маҡсатында Рәсәй менән булдырылған ике яҡлы бәйләнеш каналдарында ҡатнашыуҙы туҡтатыу тураһында белдерҙе һәм ошо илдә тыныслыҡ килешеүе тураһында һөйләшеүҙәрҙе туҡтатты. Шул уҡ ваҡытта операция ваҡытында ғәҙәттән тыш хәлдәргә юл ҡуймау өсөн Америка хәрбиҙәренең РФ Оборона министрлығы менән бәйләнеш каналдарын файҙаланыуы дауам итәсәк, тип белдерелде&lt;ref name=&quot;приос&quot;&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3674974 «У всех иссякло терпение»: Вашингтон разорвал контакты с Москвой по Сирии // ТАСС, 04.10.2016]&lt;/ref&gt;.

19 сентябрҙә «Джебхат ан-Нусра» төркөмө Алеппоның көньяҡ-көнбайыш ситенә һөжүм ойоштора&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2016/09/19/ceasefire_over/ Сирийская армия заявила о прекращении перемирия] // Лента.ру, 19 сентября 2016&lt;/ref&gt;.

22 сентябрҙә хөкүмәт армияһы оппозиция контроле аҫтында булған Алеппо райондарына һөжүм башлай. Декабрь уртаһында Алеппо тулыһынса хөкүмәт ҡораллы көстәре контроленә күсә. Сүриә хөкүмәте менән оппозиция араһында Рәсәй хәрбиҙәре аралашсылығы менән төҙөлгән килешеү шарттары буйынса, ҡорал һалыуҙан баш тартҡан боевиктарҙы Идлибҡа сығарғандар&lt;ref name=&quot;идлиб&quot; /&gt;.

14 ноябрҙә Рәсәй Президенты Владимир Путиндың Американың һайланып ҡуйылған президенты Дональд Трамп менән һөйләшеүе барышында «беренсе һанлы дөйөм дошманға — халыҡ-ара терроризмға һәм экстремизмға ҡаршы көрәштә көстәрҙе берләштереү кәрәклеге тураһында» килешеүгә өлгәшелде һәм Сүриәлә көрсөктө бергәләп көйләү мәсьәләләре тикшерелде&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/events/president/news/53255 Телефонный разговор с избранным президентом Соединённых Штатов Америки Дональдом Трампом]&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың аҙағында иғлан ителгәнсә, Рәсәй оборона министрлығы ике ай буйына Төркиә аралашсылығы аҫтында Сүриә хөкүмәте власы йоғонтоһо таралмаған (отрядтарҙың дөйөм һаны — 60 меңдән ашыу боевик) Сүриәнең үҙәк һәм төньяҡ өлөшө биләмәләренең ҙур өлөшөн контролдә тотҡан Сүриә оппозицияһы лидерҙары менән һөйләшеүҙәр алып барҙы. Ошо һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Сүриә хөкүмәте һәм ҡораллы оппозиция араһында 2016 йылдың 29 декабренән утты туҡтатыу режимын индереүҙе һәм Сүриә көйләүе буйынса тыныс һөйләшеүҙәргә күсеүҙе күҙ уңында тотҡан килешеүҙәргә өлгәшелде. Сүриәлә яңы тыныслыҡ килешеүе режимына ҡушылмаған оппозиция отрядтары «Ислам дәүләте» һәм «Джебхат ан-Нусры» радикалдарына тиңләштереләсәк. Утты туҡтатыу режимына контроллек итеү һәм тыныс көйләү буйынса йөкләмәне өс ил: Рәсәй, Иран һәм Төркиә үҙ өҫтөнә алды. Килешеүҙәрҙән сығып, Рәсәй Оборона министрлығы мөрәжәғәт итте. Килешеүҙәрҙән сығып, Рәсәй Оборона министрлығы президент Путинға Рәсәй көстәренең һәм сараларының бер өлөшөн Сүриәнән сығарыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итте һәм быға ризалыҡ алды. Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙең «халыҡ-ара терроризмға ҡаршы көрәште дауам итеүе, Сүриә законлы хөкүмәтенә терроризмға ҡаршы көрәштә ярҙам күрһәтеүе һәм, һис шикһеҙ, Тартуста һәм Хмеймим аэродромында Рәсәй ҡораллы көстәрен базалау пункттарын үҫтереү буйынса килешеүҙәрҙе үтәүе» билдәләнде&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3185321 Перемирительная сила. Россия и Турция приглашают сирийское правительство и вооруженную оппозицию к столу переговоров] // «Коммерсантъ», 29.12.2016&lt;/ref&gt;.

Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Рәсәй авиатөркөмөнөң ҡыҫҡартылыуы Су-24М һәм, бәлки, Су-34 бомбардировщиктарының төп өлөшөн сығарып, артабан уларҙы Су-25СМ штурмовиктарына алмаштырыуҙы күҙ уңында тота ине. Авиатехника һаны, шул иҫәптән вертолёттар ҙа, ҡыҫҡартыу йомғаҡтары буйынса 30-35 берәмек самаһы тәшкил итергә тейеш ине. Төньяҡ Алеппола һәм Эль-Баб провинцияһында, артабан Хомс һәм Хама провинцияларында, һөжүм барышында хөкүмәт ойошмаларына ярҙам күрһәтеү кәрәклеге менән бәйле, Су-24М штурмлаусылары Сүриәгә күсерелә&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3189292 Россия прошла боевое сокращение // Газета «Коммерсантъ», 13.01.2017]&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың аҙағына ҡарата, Урта диңгеҙ буйында Сүриә яры буйында «Адмирал Кузнецов» (уның бортында — 14 Су-33 һәм МиГ-29К истребителе), «Бөйөк Пётр» атом крейсеры, (Новороссийскиҙан Тартусҡа сүриә экспресы йөк һәм ҡорал ташыған) «Минск», «Георгий Победоносец» һәм «Николай Фильченков» ҙур десант караптары, шулай уҡ «Мираж» кесе ракета катеры бар ине.

Төп Сүриә хөкүмәте көстәре Алеппоны ҡамауға албырғауы менән файҙаланып, декабрь башында ИГ формированиелары Пальмираны һәм уның эргә-тирә биләмәләрен тартып ала&lt;ref name=&quot;пальм&quot;/&gt;.

=== 2017 ===
2017 йылдың 6 ғинуарында Рәсәй Оборона министрлығы президент Владимир Путиндың САР-ға ғәскәрҙәр төркөмөн ҡыҫҡартыу тураһында ҡарарына ярашлы&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2017/01/06/sar/ Военные отчитались о выполненных палубной авиацией боевых задачах в САР]&lt;/ref&gt;, «Адмирал Кузнецов» ауыр авиаташыусы крейсер етәкселегендә Төньяҡ флот караптарының Сүриәнән сығып китеүе тураһында иғлан итте. «Адмирал Кузнецов» авиаһәүәҫкәренең Урта диңгеҙ буйында булыу осоронда ике истребителдең: МиГ-29КР (14.11.16) һәм Су-33 (5.12.16) һауа юғалтыуҙары теркәлгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2016/12/05/su33/ В Минобороны подтвердили потерю Су-33 при посадке на «Адмирал Кузнецов»] // Лента.ру&lt;/ref&gt;.

18 ғинуарҙа Рәсәй һәм Төркиә Хәрби-һауа көстәренең Сүриәлә Су-24М һәм Су-34 фронт бомбардировщиктары, шулай уҡ Төркиәнең F-16 һәм F-4 ВВС экипаждары менән бергә Су-25СМ штурмлаусылары Әл-Баб ҡалаһы тирә-янында «Ислам дәүләте» төркөмөнә ҡаршы тәүге берлектәге операцияһы башланды&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3195700?from=doc_vrez Военные самолёты нашли общую цель] // «Коммерсантъ», 19.01.2017&lt;/ref&gt;.

Ғинуарҙа вазифаға эйә булған Дональд Трамп үҙенең бурыстарының береһе итеп &quot;Ислам дәүләте&quot;н еңеүҙе иғлан итте. Шуның менән бәйле ул Рәсәй менән Ислам дәүләтенә ҡаршы көрәштә үҙ-ара эш итергә әҙер булыуы хаҡында белдерҙе, әммә Рәсәй һәм Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге ике халыҡ-ара террорға ҡаршы коалицияның үҙ-ара эш итеүе күп осраҡта мөмкин булған хәлдәргә юл ҡуймау өсөн телефон каналдарын файҙаланыу менән сикләнде&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3511567 Война и мир Сирии. Восстановлению страны мешает раскол между двумя «антитеррористическими коалициями»] // «Коммерсантъ», 29.12.2017&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;
Апрель башында Трамп Сүриә властарына Идлибала химик һөжүм өсөн яуаплылыҡ йөкмәтте, уның һөҙөмтәһендә 80-дән ашыу кеше һәләк булды&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3262968  «Варварская атака режима Асада не должна остаться безнаказанной». Дональд Трамп назвал химатаку в Идлибе «печальным днем для России»] // Коммерсант.ru, 06.04.2017&lt;/ref&gt; һәм Сүриәнең Эш-Шайрат авиабазаһына (Хомс провинцияһы) һөжүм итергә бойороҡ бирҙе. Һөҙөмтәлә Урта диңгеҙ акваторияһынан авиабазаға Америка хәрби караптары 59 «Томагавк» ҡанатлы ракетаһын осорҙо. Рәсәй властары был һөжүмде суверенлы дәүләткә ҡаршы агрессия тип атаны һәм күпмелер ваҡытҡа Сүриәләге операциялар барышында АҠШ-та килешелгән ғәҙәттән тыш хәлдәргә юл ҡуймау һәм авиация осоуҙарының хәүефһеҙлеген тәьмин итеү тураһында Меморандумдың ғәмәлгә ашырылыуын туҡтатты.

Май аҙағында оппозиция төркөмдәре Хомс ҡалаһынан сигенә.

Июндә Сүриәнең көньяҡ райондарында деэскалация һәм ''деэскалация зоналары'' булдырыу тураһында Америка-Рәсәй килешеүҙәре эшләнде. Шул саҡта уҡ, Американың «Сүриә демократик көстәре» менән Сүриә ғәрәп армияһының (САА) &quot;Ислам дәүләте&quot;нә ҡаршы киң күләмле һөжүме шарттарында, Рәсәй менән Америка Ҡушма Штаттары араһында Евфрат йылғаһын (йылғаның һул ярына һөжүм итеүселәр) һәм Сүриә демократик көстәре араһында бүлеү линияһы сифатында билдәләү тураһында килешеүгә өлгәшелде&lt;ref name=&quot;виток&quot;&gt;[https://www.rbc.ru/politics/15/02/2018/5a83fa169a79476fb19e3029 Новый виток войны: как победа над ИГ изменила сирийский конфликт] // РБК, 15.02.2018&lt;/ref&gt;.

5 сентябрҙә Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәренең алдынғы отряды Дейр-эз-Зора ҡалаһын ҡамауҙы өҙҙө.&lt;br&gt;
6-14 октябрҙә Сүриә армияһы Дейр-эз-Зор мөхтәриәте — Меядин ҡалаһы биләмәһендә ИГ-ның төп терәк пунктын үҙ контроленә аҫтына ала.
3 ноябрҙә Дейр-эз-Зор тулыһынса ИГ-нан азат ителә.

Шул уҡ ваҡытта «Сирия демократик көстәре» Евфраттың һул, төньяҡ-көнсығыш яры буйлап һөжүмен дауам итә. Сентябрь-октябрь айҙарында Рәсәй хәрбиҙәре ярҙамында Сүриә ғәрәп армияһы Евфрат аша сыҡты һәм Хишам һәм Табия газ ятҡылыҡтары тирәһендә 20 саҡрым самаһы киңлектәге һәм 5 саҡрым самаһы тәрәнлектәге плацдармды яуланы&lt;ref name=&quot;виток&quot; /&gt;.
&lt;!--
По словам командующего группировкой войск РФ в Сирии генерала Сергея Суровикина, за время завершающей наступательной операции сирийских правительственных сил при поддержке российских ВКС и сил специальных операций, длившейся 227 суток и завершившейся к началу декабря, российские и сирийские военные ликвидировали более 32 тыс. боевиков и уничтожили 394 единицы бронетехники, что позволило освободить около 1 тыс. населённых пунктов, 78 нефтегазовых полей и два месторождения фосфатных руд. Он уточнил, что за время наступления было сделано 6956 самолёто-вылетов и более 7 тыс. вертолётных. К концу операции в Сирии находилось несколько десятков боевых самолётов (штурмовики Су-25СМ, фронтовые бомбардировщики Су-24М и Су-34, истребители МиГ-29СМТ, Су-30СМ и Су-35С) и вертолётов (в частности, боевые Ка-52, Ми-35М, Ми-24П)&lt;ref name=&quot;вывод&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3494094 Нет повода не выйти. Российские военные приступили к завершению операции в Сирии] // «Коммерсантъ», 12.12.2017&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;
--&gt;

2017 йылдың ноябрендә &quot;Сүриәлә һуңғы ике йылдағы эш&quot;кә йомғаҡ яһап, президент Владимир Путин Рәсәй, Төркиә һәм Ирандың деэскалация зоналары булдырыуын иң мөһим һөҙөмтә тип атаны. Уларҙы булдырыу тураһында килешеүҙәр 2017 йылдың ғинуарында ошо өс дәүләт менән тәҡдим ителгән Астанала (Ҡаҙағстан) һөйләшеүҙәр процесы барышында әҙерләнде. Ваҡиғаларҙың артабанғы үҫеше күрһәтеүенсә, 2017 йылдың аҙағына Сүриәләге ваҡиғаларҙы көйләүҙең яңы этабына күсеү Рәсәй дипломатияһының Яҡын Көнсығыштағы төп бурысы булды. Был этап хәрби хәрәкәттәрҙең әүҙем фазаһын тамамлауҙы һәм Сүриә-ара диалогты башлауҙы күҙ уңында тота. Унда милли һәм дини төркөмдәрҙе күберәк йәлеп итеү күҙаллана&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;.

Үҙенең хәрби операцияһын тамамлауы тураһында иғлан итеп, Рәсәй Сочиҙа ''Сүриә халыҡтары конгресы''н уҙғарырға тәҡдим итте. Ноябрь аҙағында Сочиҙа Рәсәй, Төркиә һәм Иран президенттарының осрашыуы үтте; саммит алдынан Сочиға Сүриә президенты Бәшәр Асад килде һәм уның Владимир Путин менән һөйләшеүҙәре уҙҙы, унда тыныс тормошҡа күсеү осоро сценарийҙары тикшерелде&lt;ref name=&quot;kommersant.ru&quot;/&gt;.

=== 2018 ===
{{Main|Хронология гражданской войны в Сирии (2018)}}
20 ғинуарҙа Төркиәнең Юғары суды Төркиәнең «Ирекле Сүриә армияһы» менән берлектә «Зәйтүн ботағы» операцияһын башланы, уның маҡсаты — Африн районынан курд формированиеларын ҡыҫырыҡлап сығарыу. Операция мартта уңышлы тамамланды.

30 ғинуарҙа Сочиҙа 1,5 мең делегат ҡатнашлығында Сүриә милли диалогы конгресы үтте. Унан һуңғы йыл дауамында Сүриәнең яңы төп законын әҙерләү өсөн конституция комитетын ойоштороу дауам итте. 18 декабрҙә «Астана өсәүе» (Рәсәй, Төркиә һәм Иран) Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының конституция комитетына вәкилдәр кандидатуралары исемлеген тапшырҙы, әммә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы генераль секретарының махсус илсеһе Стаффан де Мистура «инклюзив, ышаныс тыуҙырыусы һәм баланслы конституция комитетын» булдырыу юлында өҫтәмә консультациялар көтөләсәген белдерҙе&lt;ref name=&quot;итог2018&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3834867?from=doc_vrez У Сирии списки не сходятся. России, Турции и Ирану не удалось согласовать состав конституционного комитета республики] // «Коммерсантъ» № 234 от 19.12.2018&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың ғинуарында Сүриә хөкүмәте Рәсәй Һауа-йыһан көстәре булышлығында 2017 йылдың декабрь аҙағында башланған ҡораллы «Джебхат ан-Нусра» төркөмөнә һәм Идлиб провинцияһының көньяғында (Сүриәнең төньяҡ-көнбайышы) һәм Хама провинцияһындағы башҡа радикаль төркөмдәргә һөжүмде дауам итте&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Боевики почувствовали угрозу и собрались|url=https://lenta.ru/news/2018/01/07/ugroza/|accessdate=2018-01-08}}&lt;/ref&gt;.

Харастала, Дамасктың көнсығыш тирә-янында, Сүриә ғәрәп армияһы (САА) һәм радикаль төркөмдәр («Әхрар әш-Шам», «Тахрир әш-Шам» һәм «Файлак ар-Рахман») араһында позиция һуғыштары бара
!--&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1013850-siriya-poteryala-eshe-odnogo-generala-v-chem-slozhnost-i-znachenie-deblokirovaniya-bazy-v-kharaste Сирия потеряла ещё одного генерала: в чём сложность и значение деблокирования базы в Харасте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180713142230/https://riafan.ru/1013850-siriya-poteryala-eshe-odnogo-generala-v-chem-slozhnost-i-znachenie-deblokirovaniya-bazy-v-kharaste |date=2018-07-13 }}&lt;/ref&gt;--&gt;&lt;ref name=&quot;:0odin&quot;&gt;{{Cite news|title=Сирийская армия отбила окруженную базу под Дамаском|url=https://lenta.ru/news/2018/01/08/bazapoddamaskom/|accessdate=2018-01-08}}&lt;/ref&gt;. Танктар һәм артиллерия ҡулланып аяуһыҙ һуғыштар барышында ике яҡ та ҙур юғалтыуҙар кисерә; мәҫәлән, 7 ғинуарҙа яу барышында алынған яраларҙан бригада генералы Хәйдер Хәсән вафат була&lt;ref&gt;[https://ria.ru/syria/20180108/1512234423.html Сирийская армия прорвала окружение военной базы под Дамаском]&lt;/ref&gt;&lt;!--&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1013985-siriya-segodnya-saa-prorvala-okruzhenie-voennoi-bazy-pod-damaskom-siriicy-poluchili-gumpomosh САА удалось прорвать окружение военной базы под Дамаском]&lt;/ref&gt;--&gt;.

7-һенән 8-се февралгә ҡаршы төндә иррегуляр хөкүмәт көстәре Хашам ҡалаһында Американың Юғары суды яғынан ут сығыуға дусар була.

2018 йылдың йәйе аҙағына Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәре Рәсәй һәм Иран ярҙамында 2017 йылда ойошторолған дүрт деэскалация зонаһының өсәүһен: Сүриәнең көньяҡ-көнбайышында (Эс-Сувейда, Даръа һәм Эль-Кунейтра провинциялары биләмәләренең бер өлөшө), Дамаск тирәләй (Көнсығыш Гута) һәм Хомс һәм Хама провинциялары сигендә контролдә тотто. 2012 йылдан алып илдең баш ҡалаһы тәүге тапҡыр ҡораллы оппозиция һәм йыһатсылар яғынан илдең баш ҡалаһын утҡа тотоуҙан туҡтаны. «Ислам дәүләте» ҡарамағында булған Сүриә сүлендәге һәм Евфрат йылғаһының көнсығыш ярындағы ике биләмәнән тыш, Сүриә властары үҙҙәренә Төркиә (илдең төньяҡ-көнбайышында Идлибтың деэскалация зонаһы) һәм АҠШ (төньяҡ-көнсығыш) ҡарамағындағы биләмәләрҙе лә ҡайтара алды&lt;ref name=&quot;итог2018&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3842711 Вывод в пользу Турции. В 2019 году Анкара может сыграть центральную роль в сирийском урегулировании] // «Коммерсантъ» № 241 от 28.12.2018&lt;/ref&gt;.

Август башында Рәсәй хәрби полицияһы булышлығында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Көньяҡ Сүриә менән Израиль баҫып алған Голлан бейеклектәре араһында Әл-Кунейтра үткәүелен күҙәтеү буйынса көстәре подразделениелары (СООННР) күсерелде. Рәсәй хәрбиҙәре Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының тыныслыҡ урынлаштырыусылары менән бергә патрулгә сыҡты. Бында Рәсәй хәрби полицияһы батальоны ойошторолдо һәм 1974 йылда утты туҡтатыу тураһында Израиль-Сүриә килешеүенә ярашлы Әл-Кунейтра киҫелешендә сик аша сығыу эшен яңыртыу өсөн хәүефһеҙлек гарантияларын булдырыу маҡсатында айырма һыҙығы буйлап 8 күҙәтеү посын йыһазландырыу башланды. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы был районда эшмәкәрлеген туҡтатҡан һәм 2014 йылдың сентябрендә, «Джебхат ан-Нусры» боевиктары Фиджинан 45 тыныслыҡ урынлаштырыусыны урлағандан һуң, үҙенең көсөн сығарған&lt;ref&gt;[https://free-news.su/politika/30719-rossijskie-voennye-i-mirotvorcy-oon Российские военные и миротворцы ООН взяли под контроль сирийско-израильскую границу // Free news, 03.08.2018]&lt;/ref&gt;.

Сүриә армияһының һәм хөкүмәт ойошмаларының Идлиб провинцияһына ҙур күләмле һөжүмгә әҙерләнеүе — Сүриәләге хөкүмәткә ҡаршы ҡораллы формированиеларҙың һуңғы анклавы һөҙөмтәһендә август-сентябрь айҙарында Американың Сүриәгә хәрби баҫымын көсәйтте&lt;ref&gt;[https://free-news.su/voennye-konflikty/30999-svodka-siriya-17avgusta18 Обзор карты боевых действий, оперативная сводка по Сирии 17.08.2018 // Free news, 17.08.2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/04/09/2018/5b8dc5f69a7947a9f7d368e7 Трамп предостерёг Россию от «серьёзной гуманитарной ошибки» в Сирии // РБК, 04.09.2018]&lt;/ref&gt;. Рәсәй властары, үҙ яғынан, Идлибта ҡораллы оппозицияны террорсыларҙан айырырға һәм граждандар өсөн хәүефте кәметеп, һуңғыларына ҡаршы операция ойошторорға кәрәклеген ныҡышты. Нәҡ Идлибта, Рәсәй властары раҫлауынса, боевиктар провокация әҙерләгән — Көнбайыш илдәренең Сүриәгә һөжүм итеү өсөн файҙаланырлыҡ химик һөжүм инсценировкаһын ойошторорға йыйынғандар. Сүриә властарының химик ҡоралды ҡулланған осраҡта АҠШ-тың күпләп һөжүм итергә әҙер булыуы тураһында Bloomberg агентлығы хәбәр итте&lt;!--&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1092551-siriya-itogi-za-sutki-na-27-avgusta-06-00-korabli-vmf-rf-pribyli-v-sar-ssha-vedut-nezakonnuyu-dobychu-nefti-v-deir-ez-zore Сирия итоги за сутки на 27 августа 06.00 // Федеральное агентство новостей (ФАН)]&lt;/ref&gt;--&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/25/08/2018/5b80a3f79a7947ce57dcb4e2 Bloomberg узнал о предупреждении от Болтона о готовности ударить по Сирии // РБК, 25.08.2018]&lt;/ref&gt;. Ошо хәбәрҙәр нигеҙендә Сүриәнең Урта диңгеҙ яры буйында хәл киҫкенләште&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/29/08/2018/5b86b1d49a794798c35a0c36 Лавров призвал уничтожить террористический «гнойник» в Сирии // РБК, 29.08.2018]&lt;/ref&gt;. Рәсәй Оборона министрлығында хәбәр итеүҙәренсә, 25 августа Урта диңгеҙгә 28 Tomahawk ҡанатлы ракета менән америка эсминецы USS Ross ингән. Улар хәрәкәт иткән радиуста Сүриә биләмәһенә һөжүм итеү мөмкинлеген бирә. Был ваҡытҡа Фарсы ҡултығында ошоға оҡшаш 56 ракета менән USS Sullivans барлыҡҡа килгәйне инде, Катарҙағы хәрби базаға 24 JASSM ҡанатлы ракета урынлаштырылған В-1В стратегик бомбардировщигы күсерелде. Шулай итеп, Сүриәгә күпләп һөжүм итеү өсөн ҡанатлы ракеталар йөрөтөүселәр төркөмө кәрәкле һанға етә&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3725448 Сирия приведена в повышенную боеготовность. США стягивают в регион носители крылатых ракет // Коммерсант, 28.08.18]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/27/08/2018/5b83f5999a79476c4c71442d?from=materials_on_subject Минобороны сообщило о подготовке США удара по Сирии с моря и с воздуха // РБК, 27.08.2018о]&lt;/ref&gt;. Рәсәй хәрби-диңгеҙ көстәре, үҙ яғынан, 26 авгусҡа конфликт ваҡытында бында иң ҡеүәтле төркөм ойошторҙо&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/28/08/2018/5b8489699a79470c7dbfccc7 Россия развернула у берегов Сирии самую мощную группировку кораблей // РБК, 28.08.2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/28/08/2018/5b8594ff9a794752d78d1e4b // НАТО сочло значительной российскую эскадру у берегов Сирии // РБК, 28.08.2018]&lt;/ref&gt;.

Алдан хәбәр ителгәнсә, был районға Сүриә хөкүмәте көстәре позицияларына һөжүм башлауы халыҡ-ара коалиция янауы менән бәйле караптар ебәрелгән&lt;ref&gt;[https://free-news.su/analitika/31258-v-shage-ot-vojny В шаге от войны // Free news, 29.08.2018]&lt;/ref&gt;. Бөйөк Британия, Франция һәм Германия Сирияға һөжүм ҡылыуҙа Америкаға ҡушылырға ниәтләүе хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/10/09/2018/5b96adab9a79472530a2ee68 Болтон пообещал «более мощный» ответ на применение химоружия в Сирии // РБК, 10.09.2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5b98ebc59a794724087318d8 Меркель допустила возможность присоединения Германии к удару по Сирии // РБК, 12.09.2018]&lt;/ref&gt;.
Көсөргәнешлек 17 сентябрҙә Рәсәй һәм Төркиә президенттары араһында һөйләшеүҙәр йомғаҡтары буйынса Идлиб провинцияһындағы хәлде тотороҡландырыу һәм Сүриә ғәскәрҙәре менән ҡораллы оппозицияның тоташҡан һыҙығы буйлап демилитаризацияланған зона булдырыу тураһында меморандумға ҡул ҡуйылғандан һуң кәмей&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5ba095359a79474fadd79f72 Иран заявил о предотвращении войны в Сирии благодаря дипломатии // РБК, 18.09.2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5bab9dae9a79474421e74b67 Трамп поблагодарил Россию и Сирию за остановку наступления в Идлибе // РБК, 26.09.2018]&lt;/ref&gt;.

18 сентябргә ҡарай төндә Израилдәге Хәрби һауа көстәренең дүрт F-16 истребителе Латакия ҡалаһы янындағы Сүриә объекттарына һөжүм иткән. Сүриә ғәрәп һауа оборонаһы көстәре ЗРК С-200 ярҙамында һөжүмде ҡағырға тырышып, был ваҡытта Хмеймим авиабазаһына ултырырға ингән Ил-20М Рәсәй радиоэлектрон разведка һәм радиоэлектрон көрәш самолётын бәреп төшөргән. Борттағы 15 кешенең һәммәһе лә һәләк булған. Рәсәй Оборона министрлығы үҙ белдереүендә Рәсәй самолётының һәләк булыуы өсөн ғәмәлдә Урта диңгеҙ яғынан бәләкәй бейеклектә сәпкә һуғыу маҡсатында осоп ингән яуаплылыҡ йөкмәтте Рәсәй самолёты менән ышыҡланып, һәм Сүриә һауа оборонаһы уты аҫтына ҡуйыу яуаплылығын Израиль самолёттарына йөкмәтте&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3745164 Цель случайных обстоятельств. Российский Ил-20 стал жертвой отражения израильского налета на Сирию // Коммерсантъ, 19.09.2018]&lt;/ref&gt;.
Килеп тыуған хәлгә бәйле Рәсәй етәкселеге ҡыҫҡа ваҡыт эсендә С-300 зенит ракета комплекстарын Сүриәгә ҡуйырға һәм Сүриә берләшмәләре команда пункттарында Сүриә ПВО-һының бөтә көстәре һәм саралары менән үҙәкләштерелгән идара итеүҙе тәьмин итеү, һауа хәленә мониторинг алып барыу һәм оператив маҡсатлы күрһәтмә биреү өсөн Рәсәйҙең автоматлаштырылған идара итеү системаларын ҡуйырға ҡарар итте. Бынан тыш, Сүриәгә яҡын райондарҙа Урта диңгеҙ акваторияһы өҫтөндә спутник навигацияһын, борттағы РЛС-ты һәм Сүриә биләмәһенә һөжүм иткән сит дәүләттәрҙең хәрби авиацияһы элемтә системаларын радиоэлектрон баҫыу ҡулланылыуы хаҡында белдерелде&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3751681 Вся Сирия укроется за С-300. Россия нашла адекватный ответ на гибель экипажа Ил-20 // Коммерсантъ, 25.09.2018]&lt;/ref&gt;.

25 сентябрҙә Хмеймим авиабазаһына ике Ил-76 хәрби-транспорт самолёты менән күп функциялы ҡамасаулау станциялары — киң мәғлүмәт саралары фаразлауынса — килтерелде, ул РЭБ «Красуха-4» (борттағы радиолокаторҙарҙы, элемтә системаларын, спутник навигацияһын баҫтырыу һәм осоу аппараттары менән идара итеү өсөн файҙаланыла) һәм Р-330Ж «Житель» (элемтә спутник станцияларына оронсоҡтар ҡуйыу), шулай уҡ, ихтимал, «Дивноморье» РЭБ универсаль комплекстары килтерелә&lt;ref&gt;[https://free-news.su/interesnoe/31800-rossiya-usilila-gruppirovku-reb Россия разворачивает в Сирии дополнительную группировку РЭБ // Free news, 25.09.2018]&lt;/ref&gt;.

3 октябрҙә Рәсәйҙең оборона министры Сергей Шойгу Рәсәйҙең Именлек советына С-300 зенит комплекстарын Сүриәгә килтереүҙең тамамланыуы хаҡында хәбәр итте. РБК сығанаҡтары белдереүенсә, һүҙ С-300ПМУ-2 дивизионы — 200 саҡрымға тиклем алыҫлыҡтағы самолёттарға һәм 40 саҡрымғаса алыҫлыҡтағы бәләкәй һәм урта алыҫлыҡтағы баллистик ракеталарға ҡаршы тора алған С-300ПМ-2 «Фаворит» комплексының экспорт варианты хаҡында бара&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/02/10/2018/5bb3aad99a794778cb211b06 Шойгу отчитался о доставке в Сирию комплексов С-300 // РБК, 03.10.2018]&lt;/ref&gt;.

Комплекстар Сүриәнең Израиль, Ливан, Иордания һәм Ираҡ менән сигендә йәйелдереләсәк.

19 ноябрҙә Сүриә армияһының генераль штабы Сафа вулкан яйлаһы — илдең көньяғында Эс-Сувейда провинцияһында «Ислам дәүләте» террор төркөмө боевиктарының һуңғы терәге янында күп аҙналыҡ хәрби операция тамамланыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5c04a7cc9a7947a12348fe54 Минобороны сообщило об уничтожении более 270 боевиков ИГ в Сирии // РБК, 03.12.2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5bf313239a7947f670ca07d7 Cирийские военные заявили о взятии «последнего оплота» ИГ на юге страны] // РБК, 19.11.2018&lt;/ref&gt;.

Президент Трамп әйтеүенсә, «Ислам дәүләте» террористик төркөмөн юҡ итеү менән бәйле 19 декабрҙә Америка ғәскәрҙәрен Сүриәнән сығара башлауҙары хаҡында иғлан ителде. Шул уҡ ваҡытта Америка Ҡушма Штаттары хакимиәтендә союздаштар менән берлектә «радикаль ислам террорсыларын сик аша үтеп инеүҙең төрлө алымдарын, финанслауҙы, ярҙамды, биләмәләренән яҙҙырырға» йүнәлтелгән эште дауам итергә ниәтләүҙәре тураһында белдерҙеләр&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3835831 Кому это выходно. Дональд Трамп выводит американские войска из Сирии // Газета «Коммерсантъ» № 235 от 20.12.2018]&lt;/ref&gt;.

28 декабрҙә Сүриә ғәрәп армияһы подразделениелары Алеппонан 85 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Сүриәнең төньяғындағы Манбидж ҡалаһына инеп, уның өҫтөндә милли флаг күтәрҙе. Был ҡала күбеһенсә 2016 йылдың июнендә ҡаланы «Ислам дәүләте» террористик төркөмөнән азат иткән курд отрядтары вәкилдәренән торған Манбидж Хәрби советы контролендә була. Дональд Трамп Америка ғәскәрҙәрен Сүриәнән сығарыу тураһында белдергәс, курдтар, Төркиә баҫҡынынан һаҡлау гарантияһы менән, Манбиджд ҡалаһын һәм уның тирә-йүнен Сүриә властарына алмашҡа бирергә ризалашты&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3848164 Cирийская армия взяла под контроль курдский город Манбидж // Коммерсант.ru, 28.12.2018]&lt;/ref&gt;.
{{TODO}}

=== 2019 ===
{{главная|Хронология гражданской войны в Сирии (2019)}}
2019 йылдың '''ғинуар'''ында «Халыҡ оборонаһы көстәре» (YPG) Сүриә хөкүмәте менән Сүриәнең төньяҡ төбәктәрендә хәлде яйға һалыу тураһында килешеүгә ярашлы Манбидж ҡалаһынан (Алеппо провинцияһының төньяғы) үҙенең отрядтарын сығара башланы&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/5972273 СМИ: свыше 400 курдских бойцов покинули Манбидж] // ТАСС, 02.01.2019&lt;/ref&gt;. Рәсәй хәрби полицияһы Манбидж ҡалаһы янында Сүриә-Төркиә сиге буйлап хәүефһеҙлек зонаһын һәм хәрби формированиеларҙың күсеп йөрөүен тикшерергә тотондо&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3849528?from=hotnews Российская военная полиция начала патрулировать район Сирии рядом с Турцией] // Коммерсантъ, 08.01.2019&lt;/ref&gt;.

Идлибтың деэскалация зонаһында террористик әүҙемлектең үҫеше (Идлибта төрөк яҡлы формированиеларын ҡыҫырыҡлай алған «Хайат Тахрир әш-Шам» террористик төркөмдөң әүҙемләшеүе)&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3876850 «Мы хотим, чтобы американская оккупация прекратилась». Замглавы МИД РФ Сергей Вершинин о ситуации в Сирии // «Коммерсантъ» от 08.02.2019 ]&lt;/ref&gt;) Америка Ҡушма Штаттары ғәскәрҙәрен сығарғандан һуң, Сүриә территорияһында хәүефһеҙлекте тәьмин итеүгә бәйле мәсьәләләр Рәсәй һәм Төркиә президенттарының '''23 ғинуарҙа''' Мәскәүҙә үткән осрашыуын талап итте. Һөйләшеүҙәрҙә Идлибтағы террористик отрядтарға ҡаршы Сүриә-Рәсәй операцияһын үткәреү, шулай уҡ Конституция комитетын ойоштороу мөмкинлеге тураһында мәсьәләләр тикшерелде, унда ҡатнашыусылар Сүриәнең буласаҡ сәйәси системаһының контурын әҙерләргә тейеш&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3861465 Сирии обещана безопасность без Америки. Москва и Анкара договариваются об урегулировании после ухода США // Газета «Коммерсантъ» № 12 от 24.01.2019]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3860490 Президенты Путин и Эрдоган сверят ответы на сирийский вопрос. На переговорах в Москве обсудят обстановку, сложившуюся после вывода американских войск // Газета «Коммерсантъ» № 11 от 23.01.2019]&lt;/ref&gt;. «Хайат Тахрир әш-Шам» («Джебхат ан-Нусра» һәм уның союздаштары) ғинуар айында Төркиә яҡлаған уртаса төркөмдәр менән һуғышта еңеү яулап, үҙ позицияларын нығытты һәм Идлиб провинцияһы биләмәһенең 70%-тан ашыуын контролдә тота (һуңғыраҡ баһалар буйынса, «Хайат Тахрир әш-Шам» провинцияһының 80-90 % тиклемге территорияны контролдә тота ала). «Джебхат ан-Нусра» ауыр ҡоралдар тапшырыуҙан һәм үҙенең боевиктарын 2018 йылдың сентябрендә Рәсәй һәм Төркиә президенттары төҙөү тураһында килешелгән демилитарлаштырылған зона биләмәһенән сығарыуҙан баш тарта.

'''14 февралдә''' Сочиҙа Сүриә көрсөгөнә арналған Рәсәй, Төркиә һәм Иран саммиты үтте. Владимир Путин, Реджеп Тайип Эрдоган һәм Хәсән Роухани 2018 йылдың 7 сентябрендә үткән һуңғы осрашыуҙан алып Сүриәләге хәлдең үҫешенә йомғаҡ яһаған берлектәге белдереү ҡабул итте. Яҡтар «Сүриә Ғәрәп Республикаһының суверенитетын, бойондороҡһоҙлоғон, берҙәмлеген һәм территориаль бөтөнлөгөн яҡлауҙы» һыҙыҡ өҫтөнә алды. Рәсәй, Төркиә һәм Иран «террорсылыҡа ҡаршы көрәш һылтауы менән „ерҙә“ яңы ысынбарлыҡтарҙы» булдырырға тырышыуҙарҙы кире ҡаҡты һәм Сүриәнең суверенитетын, территориаль бөтөнлөгөн, шулай уҡ күрше илдәрҙең милли именлеген тарҡатыуға йүнәлтелгән сепаратист пландарға ҡаршы торҙо. Саммитта Идлиб деэскалация зонаһындағы хәл ҡаралды, &quot;Хайат Тахрир әш-Шам&quot;дың ошо райондағы позицияларын көсәйтергә тырышыуҙарына борсолоу белдереп, был башланғыстарға һөҙөмтәле ҡаршы торорға һүҙ беректерелде&lt;ref&gt;[https://tass.ru/politika/6118002 Лидеры России, Турции и Ирана подтвердили приверженность целостности Сирии // ТАСС, 14.02.2019]&lt;/ref&gt;.

'''16 февраль''' ИГ боевиктары тере ҡалҡан сифатында файҙаланған 3 меңдән ашыу тыныс халыҡты Әл-Бағуз тораҡ пунктында террорсылар әсирлегенән ҡотҡарҙы. '''15 февраль''' ИГ отрядтарының ҡалдыҡтары Сүриә демократик көстәренең уларҙы Әл-Бағузда уратып алған ғәрәп-курд отрядтарына бирелә. Күпселеге сит ил ялсыларынан торған ҡорал һалған террорсыларҙы, һаҡ аҫтында Ҡамышлы ҡалаһы тирәһендәге (Хасек провинцияһы) төрмәгә алып киләләр&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6125275 СМИ: свыше 3 тыс. мирных жителей покинули последний форпост ИГ на востоке Сирии] // ТАСС, 16.02.2019&lt;/ref&gt;.

'''19 февраль''' Дошман яҡтарын яраштырыу буйынса Рәсәй үҙәге Сүриә хөкүмәте менән берлектә Джлеб һәм Джебель-әл-Гураб тораҡ пункттарында Сүриә граждандарын «Эр-Рукбан» ҡасаҡтар лагерынан сығарыу өсөн гуманитар коридорҙар асты. Риф Дамаск провинцияһында ҡасаҡтар лагерҙарында һәм ҡасаҡтарҙы ваҡытлыса урынлаштырыу үҙәктәрендә урындар әҙерләнде&lt;ref&gt;[https://tass.ru/obschestvo/6132693 Свыше 1,6 млн сирийцев вернулись в свои дома из разных районов страны и зарубежья] // ТАСС, 19.02.2019&lt;/ref&gt;.

'''21 февралдә''' The Washington Post гәзите хәбәр иткәнсә, Бөйөк Британия, Франция һәм Германия Д. Трамп хакимиәтенең америка хәрбиҙәрен сығарғандан һуң Сүриәлә ҡалыу үтенесен кире ҡаҡты. Америка хакимиәте халыҡ-ара коалиция буйынса союздаштарына Сүриә-Төркиә сиге һәм Төркиә, Сүриә курдтарын бүлеү һыҙығы буйлап 20 саҡрым самаһы арауыҡта (32 саҡрым самаһы) хәүефһеҙлек зонаһында патруллек итеү өсөн күҙәтеү көстәрен булдырыуҙы һорап мөрәжәғәт итте. Америкалағы Европалағы союздаштарҙың ҡурҡыуы Америка Ҡушма Штаттарының Сүриәнән киткәндән һуң «Сүриә демократик көстәренә» һөжүм итеүҙән баш тартыу тураһында Төркиә менән килешеү төҙөлмәүенә бәйле. Әлеге ваҡытта Сүриәлә Америка хәрбиҙәренән тыш халыҡ-ара коалиция сиктәрендә Франция һәм Бөйөк Британия хәрби хеҙмәткәрҙәре урынлаштырылған, улар, Америка хәрби хеҙмәткәрҙәре кеүек үк, тикшереү алып бара, шулай уҡ Сүриә демократик көстәрен ойоштороуға өйрәтә һәм кәрәкле матди-техник йыһазландырыу менән тәьмин итә&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/21/02/2019/5c6e38c19a7947153c58739f WP узнала об отказе коалиции оставаться в Сирии после ухода США] // РБК, 21.02.2019&lt;/ref&gt;.

'''22 февралдә''' Аҡ йорттоң рәсми вәкиле Сара Сандерс Америка ғәскәрҙәрен Сүриәнән сығарғандан һуң унда 200 самаһы кеше иҫәпләнгән ҙур булмаған тыныслыҡ урынлаштырыу контингенты ҡаласағын хәбәр итте&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/22/02/2019/5c6f57aa9a79477304ef67c5 США сообщили о решении оставить в Сирии «миротворческий контингент» // РБК, 22.02.2019]&lt;/ref&gt;.

'''22 февралдә''' Reuters агентлығы Рәсәй Президенты хакимиәтенән Дональд Трамп хакимиәтенең юғары дәрәжәле чиновнигына һылтанып, Америка Сүриәлә 400 хәрби хеҙмәткәрҙе ҡалдырыуы тураһында хәбәр итте: 200 хәрби хеҙмәткәре Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында халыҡ-ара коалиция буйынса Европалағы союздаштары менән бергә — хәүефһеҙлек зонаһында (уларҙың һаны 800-ҙән 1500-гә тиклем кеше) һәм тағы 200 — Эт-Танфела халыҡ-ара коалицияның хәрби базаһында урынлашасаҡ&lt;ref&gt;[https://www.vedomosti.ru/politics/news/2019/02/22/794922-reuters-ssha-sirii Reuters узнало о решении США оставить в Сирии 400 военных // Ведомости, 22.02.2019]&lt;/ref&gt;.

'''23 мартта''' АҠШ Сүриәлә Евфрат йылғаһының көнсығыш ярында «Ислам дәүләте» ҡулындағы һуңғы биләмәгә контроль урынлаштырыуы тураһында рәсми белдерҙе. Америка Президенты Дональд Трамп, Сүриәлә Америка хәрби контингентын ҡыҫҡартыу мәсьәләһенә кире ҡайтып, Сүриәлә 2,5 мең Америка хәрби хеҙмәткәренең 600-гә яҡыны ҡалыуы ихтимал, тип белдерҙе. Бөтә белдереүҙәргә ҡарамаҫтан, Сүриәнән сығарылған Америка хәрби контингенты тураһында рәсми мәғлүмәттәр юҡ. Бынан тыш, Рәсәй сығанаҡтары шәхси хәрби компаниялар (ЧВК) иҫәбенә уның артыуын билдәләй. Әйтәйек, 2019 йылдың июль аҙағында Рәсәй Федерацяһы Ҡораллы Көстәре Генераль штабының баш оператив идаралығы начальнигы генерал-полковник Сергей Рудская Сирияла Америка ғәҙәттән тыш хәлдәр комиссияһы һаны 3,5 меңдән ашыу тәшкил итеүен хәбәр итте&lt;ref name=&quot;чвк&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4054213 Террористы набираются сил. Пентагон согласился с оценками Москвы об угрозе «Исламского государства» // Газета «Коммерсантъ» № 140 от 08.08.2019]&lt;/ref&gt;

'''Март''' аҙағынан Идлибтың деэскалация зонаһы тирәләй хәл ҡатмарлаша башланы, ике яҡ та бер-береһен 2018 йылдың 17 сентябрендә Сочиҙа ҡул ҡуйылған хәлде тотороҡландырыу тураһында меморандумды боҙоуҙа ғәйепле тип атаны&lt;ref name=&quot;kommersant.ru&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4053156 Боевики выпустили по базе Хмеймим три снаряда // Коммерсантъ, 06.08.2019]&lt;/ref&gt;.

'''20 апрель''' Рәсәй вице-премьеры Юрий Борисов Сүриә президенты Бәшәр Асад менән осрашыу йомғаҡтары буйынса, Рәсәй Урта диңгеҙ буйындағы Сүриә ике төп портының береһен — Тартус портын 49 йылға ҡуртымға алыу тураһында килешеү төҙөргә ниәтләй, тип белдерҙе. Шунда уҡ Рәсәй флотының берҙән-бер сит ил базаһы урынлашҡан. 2017 йылдың башында Рәсәй һәм Сүриә Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флотын Тартус портында 49 йылға урынлаштырыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйҙы. 2017 йылдың аҙағында президент Владимир Путин Тартус портында матди-техник тәьминәт пункты биләмәһен киңәйтеү буйынса Сүриә менән килешеү төҙөү тураһындағы законға ҡул ҡуйҙы&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/20/04/2019/5cbb568f9a7947c4970edebe#ws Борисов анонсировал контракт на аренду сирийского порта Тартус на 49 лет // РБК, 20.04.2019]&lt;/ref&gt;.

'''20 апрелдән''' һуң Идлиб деэскалация зонаһында Сүриә һәм Рәсәй авиацияһыларының бомбаға тотоуы йышайҙы. Рәсәй авиацияһы был районда Сүриә Хәрби һауа көстәре операцияһына март башында уҡ ҡушылды. Идлиб зонаһы менән сиктәш булған ауылдарҙы һәм Хмеймим авиабазаларын утҡа тотҡан райондарға башлыса сәпкә тоҫҡап атты&lt;ref name=&quot;Нападение&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3962487 Деэскалация перешла в нападение. Ситуация на севере Сирии вновь резко обострилась // Газета «Коммерсантъ» № 78 от 07.05.2019]&lt;/ref&gt;.

Идлиб зонаһы буйынса сентябрь килешеүе шарттарын үтәмәүгә һәм Сүриә властарының был район өҫтөнән контролде ҡайтарырға теләүенә ҡарамаҫтан, Рәсәй вәкилдәре күләмле операция өсөн ваҡыт килеп етмәгән әле тип раҫлауын дауам итте&lt;ref name=&quot;Нападение&quot; /&gt;.

'''Май''' башында Идлибтың деэскалация зонаһы тирәһендә хәл киҫкенләште. Айҙың тәүге яртыһында Сүриә Ҡораллы Көстәре Хама провинцияһының төньяғында исламсыларға ҡаршы һөжүм операцияһы башҡарҙы. Республика Ҡораллы Көстәре командованиеһы Идлиб провинцияһы менән Алеппо, Лакая һәм Хамы кеүек күрше райондар тоташҡан территорияны террорсыларҙан таҙартыу бурысын ҡуйҙы. Башланғыс хәрби операция хөкүмәт көстәре һағында торған Оронт йылғаһы буйындағы Сахль-эль-Габ үҙәнендәге тыныс торама пункттарҙы боевиктарҙың утҡа тотоуынан һаҡлау маҡсатын ҡуя&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6446788 СМИ: армия Сирии нанесла удары по террористам, нарушившим перемирие в зоне деэскалации] // ТАСС, 19.05.2019&lt;/ref&gt;. 21 майҙан алып боевиктар юғалған позицияларын кире ҡайтарырға маташты. Айырыуса ҡаты һуғыш Кафр-Набуда торама пункты тирәһендә йәйелдерелә. Май дауамында, апрелдәге кеүек үк, боевиктар даими рәүештә Рәсәйҙең Хмеймим базаһын утҡа тотҡан&lt;ref&gt;[https://tass.ru/armiya-i-opk/6463305 Боевики предприняли две попытки прорыва на юге Идлиба] // ТАСС, 23.05.2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3981943 Reuters узнал о поставках оружия Турцией сирийским повстанцам] // Коммерсантъ, 26.05.2019&lt;/ref&gt;.

Май дауамында хөкүмәт көстәре Хама провинцияһының төньяғында урынлашҡан 24 ауылды азат итте һәм үҙҙәренең контроль зонаһын киңәйтте. '''Июнь''' башында боевиктарҙың көсәйгән контратакалары арҡаһында Сүриә көстәре командованиеһы һөжүм итеүҙе ваҡытлыса туҡтатырға мәжбүр була&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6530340 СМИ: сирийская авиация нанесла удары по базам боевиков на юге Идлиба // ТАСС, 09.06.2019]&lt;/ref&gt;.

Лондонда урынлашҡан «Кеше хоҡуҡтары буйынса Сүриә обсерваторияһы» мәғлүмәттәренә ярашлы, апрель аҙағында башланған Идлибтың деэскалация зонаһы тирәләй хәл киҫкенләшкән осорҙа Рәсәй һәм Сүриә авиацияһы Идлибҡа меңдән ашыу һөжүм яһаны. 30 апрелдән июнь башына тиклемге осорҙа ҡорбандарҙың дөйөм һаны 1400-ҙән ашҡан, шуларҙың 400-гә яҡыны — граждан шәхестәр. БМО-ның 7 июнгә ҡарата мәғлүмәттәре буйынса, апрель аҙағынан Сүриәнең төньяҡ-көнбайышындағы һуғыштар барышында 160 граждан һәләк булған, 300 меңдән ашыуы үҙ йорттарын ҡалдырып киткән. Human Rights Watch һәм башҡа хоҡуҡ һаҡлау ойошмалары Республика башлығы Рәсәй һәм Сүриәне кассета һәм фосфор бомбаларын ҡулланған өсөн ғәйепләне&lt;ref name=&quot;символ&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3997819?from=doc_vrez В Сирии похоронили «символ революции». В боях на северо-западе страны погибли свыше 250 человек // «Коммерсантъ» от 09.06.2019]&lt;/ref&gt;.

'''Июль''' башында Сүриә президенты Бәшәр Асад көс структураларында күләмле үҙгәрештәр яһаны&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4025492 Башар Асад перетасовал силовиков // «Коммерсантъ» от 08.07.2019]&lt;/ref&gt;.

'''Июль''' дауамында Хама провинцияһының төньяҡ-көнбайышында июнь айында уҡ Сүриә армияһы менән радикаль ислам төркөмдәре араһында башланған ҡаты һуғыш була&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6657122 СМИ: сирийские войска уничтожили 25 террористов в ходе атаки на город Хамамият // ТАСС, 11.07.2019]&lt;/ref&gt;. Рәсәй Генераль штабының Баш оператив идаралығы начальнигы генерал-полковник Рудской һүҙҙәренсә, Рәсәй Һауа-йыһан көстәре июнь-июль айҙарында дошмандарҙың атыу сараларын, уларҙың техникаһын, ҡоралдарын һәм боеприпас келәттәрен асыҡлау һәм бөтөрөү менән шөғөлләнде, шулай уҡ Сүриәнең Хәрби һауа көстәре менән үҙ-ара килешеп, боевиктарҙың хөкүмәт хәрби көстәре позицияларына һөжүменә ҡаршы торҙо&lt;ref&gt;[https://tass.ru/armiya-i-opk/6711894 Генштаб ВС РФ: боевики перебрасывают силы в юго-западную часть зоны деэскалации «Идлиб» // ТАСС, 29.07.2019]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4046096 Армия Сирии при поддержке ВКС России отбила атаки боевиков на Кафер-Яхуд и Джаламу // Коммерсантъ, 29.07.2019]&lt;/ref&gt;.

'''7 август''' Сүриә армияһы, үҙҙәренең Хама провинцияһының төньяғында юғалған позицияларын үҙ контроле аҫтына ҡайтарырға маташҡан экстремистарҙың контрһөжүмен кире ҡайтарып, күрше Идлиб провинцияһы менән административ сик йүнәлешенә һәм М5 Хама-Алеппо шоссеһында, Идлиб провинцияһы 52 километр алыҫлыҡта «Джебхат ан-Нусра» һәм «Джейш аль-Изза» экстремист төркөмдәре урынлашҡан Хан-Шейхун ҡалаһына һөжүмгә күсте&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6743217 СМИ: сирийские войска отразили контратаки боевиков на севере провинции Хама // ТАСС, 07.08.2019]&lt;/ref&gt;. Был районда булдырылған оборона линиялары Төркиә менән сиктәш Джебель-эз-Завия таулы төбәгендә ҡораллы оппозицияның төп плацдармына үтеү юлын ҡаплай. Халыҡ һаны яҡынса 50 мең кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6762583 СМИ: сирийские войска наступают на форпост террористов на юге Идлиба // ТАСС, 14.08.2019]&lt;/ref&gt;. '''10-11 август''' Сүриә армияһы Хан-Шейхунға көнсығышҡа һәм көнбайышҡа табан урынлашҡан ике торама пунктын — Әл-Хобәйт (әл-Хүбәйт) һәм Сукейкты штурм менән азат итеп, һөжүм итеүҙә хәл иткес һынылышҡа өлгәшә, был ҡаланы уратып алыуға булышлыҡ итә. Яулап алынған райондар 2012 йылдан Сүриә властары контроленән ситтә булған&lt;ref name=&quot;Анкара&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4059820 Анкара не рада триумфу Башара Асада // Газета «Коммерсантъ» № 143 от 13.08.2019]&lt;/ref&gt;. Бер үк ваҡытта күрше Хама провинцияһының төньяғында ғәскәрҙәр Әл-Латамна — Кфар-Зейта — Зәкят линияһында террорсыларҙың оборона тәртибен өҙөп, уларҙы Хан-Шейхунға сигенергә мәжбүр итә. '''19 августа''' Сүриәнең Хәрби һауа көстәре Маарет-Нааман ҡалаһынан Хан-Шейхунға, Идлиб деэскалация зонаһының көньяғына китеп барған бронетехника колоннаһына һөжүм итә&lt;ref name=&quot;применила&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4066295 Турция применила высокосочинское оружие // Газета «Коммерсантъ» № 148 от 20.08.2019]&lt;/ref&gt;. Шул уҡ көндө Сүриә ғәскәрҙәре Хама провинцияһының төньяғында урынлашҡан күрше Морик ҡалаһында 9-сы Төркиә күҙәтеү посын бикләп&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5d59d28e9a794772448e024e СМИ сообщили о появлении сирийской армии в городе Хан-Шейхун в Идлибе // РБК, 19.08.2019]&lt;/ref&gt;, Хан-Шейхун ҡалаһына инә&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6780370 СМИ: наблюдательный пост турецких войск в Морике блокирован сирийской армией // ТАСС, 20.08.2019]&lt;/ref&gt;. '''21 августа''' Сүриә ғәскәрҙәре Хан-Шейхун ҡалаһын үҙ контроленә алды&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6785512 СМИ: сирийские войска установили контроль над городом Хан-Шейхун в провинции Идлиб // ТАСС, 21.08.2019]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4068068 Сирийская армия пересматривает границы. В Москве одобрили наступление сил Башара Асада // Газета «Коммерсантъ» № 151 от 23.08.2019]&lt;/ref&gt;. Хан-Шейхунды азат итеү өсөн, ҡоралланғн оппозицияның башҡа ике форпосты торған Сүриә армияһына Маарет-Нааманға һәм Кфар-Сиджнаға юл асыла&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6771554 СМИ: сирийские войска окружают форпост террористов в Хан-Шейхуне на юге Идлиба]&lt;/ref&gt;.

'''23 августа''' Сүриә армияһының Генераль штабы вәкиле Сүриә Ҡораллы Көстәре Хама провинцияһының төньяҡ райондарын террористик формированиеларҙан тулыһынса таҙартыуын, «Хаманың төньяғындағы 16 тораҡ пунктты, шулай уҡ Идлиб провинцияһының көньяғындағы Хан-Шейхун ҡалаһын азат итеүен» белдерҙе&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6793025 Сирийская армия заявила о полной зачистке северных районов Хамы от террористов // ТАСС, 23.08.2019]&lt;/ref&gt;.

Идлибта хәлдең киҫкенләшеүе Төркиә президенты Рәжәп Тайып Эрдогандың Рәсәйгә көтөлмәгән сәфәрен һәм Рәсәй Президенты Владимир Путин менән осрашыуҙы талап итте. '''27 августа''' Мәскәүҙә Владимир Путин Төркиәнең көньяҡ сиктәрендә хәүефһеҙлек зонаһын булдырыуҙы хуплауын белдерҙе, был, уның әйтеүе буйынса, «Сүриәнең үҙенең территориаль бөтөнлөгөн тәьмин итеү өсөн яҡшы шарт буласаҡ». Был белдереү ҡапыл Сүриә етәкселегенең Төркиәнең Сүриә биләмәһендә булыуы оккупацияға тиң тип иҫәпләүе фонында яңғыраны. Президент Путин террористарға хәлде киҫкенләштереү өсөн бөтә яуаплылыҡты йөкмәтте һәм Рәсәй-Төркиә һөйләшеүҙәре барышында «Идлибта һәм ошо зонала, һөҙөмтәлә, Сүриәлә террористик сығанаҡтарҙы нейтралләштереү өсөн өҫтәмә уртаҡ саралар» билдәләнеүен белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4073815 Президенты России и Турции продемонстрировали согласие // Газета «Коммерсантъ» № 154 от 28.08.2019]&lt;/ref&gt;.

'''30 августа''' Дошманлашҡан яҡтарҙың ярашыуы буйынса Рәсәй үҙәге Сүриә ғәскәрҙәре '''31 августа''' Мәскәү ваҡыты буйынса иртәнге сәғәт 6-нан Идлибтың деэскалация зонаһында бер яҡлы тәртиптә утты туҡтатасағын белдерҙе. Татыулаштырыу үҙәге Идлиб зонаһында ҡораллы берләшмәләр командирҙарын «ҡораллы провокациялар үткәреүҙән баш тартырға һәм үҙҙәре контролдә тотҡан райондарҙа тыныс юл менән көйләү процесына ҡушылырға» саҡырҙы. Рәсәй яғынан баҫым аҫтында утты туҡтатыу иғлан ителде һәм Төркиә президенты Рәжәп Тайып Эрдогандың Рәсәйгә сәфәренең тәүге һөҙөмтәһе булды&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4079626 США ударили по прекращению огня. Москву об атаке в Идлибе Вашингтон не предупредил] // «Коммерсантъ» № 157 от 02.09.2019&lt;/ref&gt;.

Төркиәнең Сит ил эштәре министрлығы башлығы Мевлют Чавушоглу һүҙҙәренсә, һөйләшеүҙәр барышында Рәсәй Идлибтағы Төркиә күҙәтеү пункттарының хәүефһеҙлегенә гарантия бирҙе, уларҙың береһе Сүриә һөжүме һөҙөмтәһендә — Сүриә армияһы контролдә тотҡан биләмәгә, ә икенсеһе хәрби хәрәкәттәр зонаһына эләкте. '''1 сентябрҙә''' Сүриә киң мәғлүмәт сараларында Төркиәнең ХТШ һәм «Милли азатлыҡ фронты» — Идлибтағы ҡораллы оппозицияның сатырлы структураһы араһында һөйләшеүҙәрҙе әүҙемләштереүе хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде. ХТШ-нан &quot;ҡотҡарыу хөкүмәте&quot;н таратыуҙы һәм ошо районда административ идара итеүҙе уның ҡулына тапшырыуҙы талап итә&lt;ref name=&quot;автоссылка7&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4079626 США ударили по прекращению огня. Москву об атаке в Идлибе Вашингтон не предупредил // Газета «Коммерсантъ» № 157 от 02.09.2019]&lt;/ref&gt;.

'''31 августа''' Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге көнбайыш коалицияһы авиацияһы 2018 йылда &quot;Хайат Таһрир әш-Шам&quot;дан сыҡҡан «Хорас ад-Дин (Хуррас ад-Дин)» төркөмө штабына һәм «Әл-Ҡаидә» террорсылар селтәре тарафынан булдырылған «Хорас ад-Дин (Хуррас ад-Дин)» төркөмөнөң штабы буйынса Маарет-Мисрин һәм Кафер-Хая (Идлиб провинцияһы) торама пункттары араһында ракета һөжүме яһай. Al-Mayadeen телеканалы мәғлүмәттәре буйынса, һөжүм һөҙөмтәһендә 40-тан ашыу һуғышман (боевик) һәм ялан командиры юҡ ителгән. Зыян күреүселәр һәм емереклектәр террорсылар лагерында ғына түгел, яҡындағы тораҡ пункттарҙа ла теркәлгән, тип хәбәр ителә. АҠШ Ҡораллы Көстәренең Үҙәк командованиеһында белдереүҙәренсә, операция &quot;Америка Ҡушма Штаттары граждандарына, уларҙың партнёрҙарына һәм тыныс халыҡҡа янаған һөжүмдәр өсөн яуаплы&quot;ларға, һуғышмандарҙың башлыҡтарына, ҡаршы йүнәлтелгән&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6828292 США нанесли удар по позициям террористов в районе Идлиба // ТАСС, 31.08.2019]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка7&quot; /&gt;.

Сүриәлә дошманлашҡан яҡтарҙы яраштырыу буйынса Рәсәй үҙәге белдереүенсә, Америка авиаһөжүме күп һанлы ҡорбандарға һәм емерелеүгә килтергән. Белдереүҙә һөжүм быға тиклем төҙөлгән килешеүҙәрҙе боҙоуға килтерелгән, Рәсәй һәм Төркиә яғы алдан иҫкәртелмәгән, тип һыҙыҡ өҫтөнә алынған һәм Идлиб деэскалация зонаһында утты туҡтатыу режимын артабан һаҡлау ҡурҡыныс аҫтына ҡуйылған, ә ҡайһы бер йүнәлештәр буйынса — өҙөлә лә.

'''Август башында''' Был турала апрель башынан июнь аҙағына тиклем АҠШ-тың Оборона министрлығының генераль инспекторы Глен Файндың «Тотороҡһоҙ тәүәкәллек» (''Inherent Resolve'') операцияһы сиктәрендә АҠШ етәкселегендәге террорға ҡаршы коалиция эшмәкәрлеген үҙ эсенә алған сираттағы квартал һайын доклады халыҡҡа еткерелде. Докладта яһалған һығымталар Америка хакимиәте вәкилдәренең ИГ менән көрәштә уңыштар тураһында элекке белдереүҙәренән ҡырҡа айырыла. Докладҡа ярашлы, биләмәләрен юғалтыуға ҡарамаҫтан, төркөм йәнә Ираҡта һәм Сүриәлә үҙенең позицияларын нығыта. Америка ғәскәрҙәрен Сүриәнән өлөшләтә сығарыу, шулай уҡ был төбәктә Америка союздаштарының ресурстары етмәүе быға булышлыҡ итте. Ираҡта һәм Сүриәлә боевиктар һаны, шул иҫәптән 3 мең сит ил кешеһен дә индереп, 14 — 18 мең менән баһалана. Шуның менән бергә социаль селтәрҙәр аша террорсыларҙы вербовкалауҙы һәм Сүриәләге ҡасаҡтар лагерҙарында «йоҡлаған күҙәнәктәр»ҙе иҫәпкә алғанда, төркөмдәр һанының күпкә юғарыраҡ булыуы ихтимал&lt;ref name=&quot;чвк&quot; /&gt;.

Докладта, ИГ күбеһенсә террорсыларҙың ғаилә һәм быуын бәйләнештәре арҡаһында Ираҡтың төньяғында һәм көнбайышында Ираҡ сөнниҙәре араһында үҙ йоғонтоһон киңәйтергә ниәтләй, тип хәбәр ителә. Күп һуғышмандар Сүриәнән ҡасып сыға һәм Ираҡта ышыҡ таба. Курд төркөмдәре, шулай уҡ Эрбилдә Ираҡ Курдистаны лидерҙары һәм Ирактың үҙәк хөкүмәте араһындағы ҡаршылыҡтар, ИГ боевиктарына, Ираҡ хәүефһеҙлек көстәренең контртеррористик операцияһына һәм ИГ ячейкаһын асыуға ҡарамаҫтан, яңынан төркөмләнергә һәм террор ғәмәлдәрен тергеҙергә мөмкинлек бирҙе&lt;ref name=&quot;чвк&quot; /&gt;.

Илдең төньяҡ-көнсығышын контролдә тотҡан «Сүриә демократик көстәре» (СДС) күбеһенсә 10 меңләп террорсы тотолған төрмәләрҙе һәм ҡасаҡтар лагерҙарын һаҡлауға йәлеп ителгән. Был, шул иҫәптән Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында һәм Евфрат йылғаһының көнсығыш ярында ауыл хужалығы биләмәләренә ут төртөүгә, һөжүм һәм диверсиялар һанының кинәт артыуына килтергән. Дейр-эз-Зор провинцияһында нефть сығарыуҙан табышты бүлеү йәһәтенән «Сүриә демократик көстәре» һәм урындағы ғәрәп халҡы араһындағы мөнәсәбәттәренең көсөргәнешле булыуы менән билдәләнә. Американдар был төбәктә этник конфликттың бер үк ваҡытта СДС-ты көсһөҙләндерергә ынтылған «Рәсәй, Иран, Асад режимы һәм ИГ» менән бәйле булыуына ышана&lt;ref name=&quot;чвк&quot; /&gt;.

Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, әлеге ваҡытта Ираҡтағы хәрби подразделениеларҙа дүрт тиҫтәләгән дәүләттән, башлыса Яҡын Көнсығыштан һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азиянан, шулай уҡ Рәсәйҙән һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәренән 12 мең самаһы яугир иҫәпләнә. Тарҡау &quot;йоҡомһораған күҙәнәктәр&quot;е диверсион һәм вербовка эшмәкәрлеген дауам итә, өҫтәүенә, Рәсәй мәғлүмәттәре буйынса, ИГ йәшерен урынының төп өлөшө сөнни өсмөйөшөндә (Найнава, Сәләх-әд-Дин һәм Анбар провинциялары), шулай уҡ Дияла һәм Киркук провинцияларында тупланған. Ираҡтың көньяҡ-көнсығышында, Вавилон, Васит, Ди Кар, Мейсан һәм Басра провинцияларында ла террор хәүефе күҙәтелә&lt;ref name=&quot;просит&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4056920 Россия просит США отказаться от «использования террористов в геополитических целях»] // Коммерсантъ, 09.08.2019&lt;/ref&gt;.

'''Август башында''' Анкарала үткән Америка-Төркиә һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4053083 США маневрируют между курдами и турками. Президент Эрдоган угрожает начать операцию на востоке Сирии // Газета «Коммерсантъ» № 138 от 06.08.2019]&lt;/ref&gt;, Төркиәлә Сүриәнең төньяғында буфер зонаһын ойоштороу өсөн уртаҡ операциялар үткәреү үҙәге ойоштороу тураһында килешеүгә өлгәшелде. Америка вәкилдәре әйтеүенсә, «Сүриәлә АҠШ Оборона министрлығының бурысы — ИГ-ны тулыһынса еңеү». Сүриәнең төньяғының бер өлөшөн, атап әйткәндә, Евфраттан көнсығышҡа табан биләмәне — &quot;Ислам дәүләте&quot;н еңгәндән һуң курд үҙоборона отрядтары (YPG) һәм АҠШ ярҙамына таянған «Сүриә демократик көстәре» контролдә тота. Анкараның принципиаль ҡары шуға ҡайтып ҡала: Сүриән бөтә төньяғы &quot;хәүефһеҙлек зонаһына әүерелергә тейеш һәм уны Төркиә террористик тип һанаған «Халыҡ үҙоборонаһы көстәре» (YPG), Партии «Демократик союз» партияһы һәм Курдистан эшсе партияһы&quot;нан таҙартырға кәрәк)&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6743619 Пентагон подтвердил намерение США и Турции создать центр совместных операций в Сирии // ТАСС, 08.08.2019]&lt;/ref&gt;. Төркиәнең Оборона министрлығы хәбәр итеүенсә, һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә яҡтар уртаҡ фекергә (компромисс) килде: Төркиә АҠШ менән ярашып, Сүриә биләмәһенә эскә табан 30-40 саҡрым киңлектәге зонаны контролдә тотасаҡ. Шуның менән бергә Американың оборона министры Марк Эспер Американың Сүриә демократик көстәренә ярҙам күрһәтеүҙе туҡтатырға йыйынмауы хаҡында белдерҙе&lt;ref name=&quot;чвк&quot; /&gt;. Сүриә властары, үҙ сиратында, Америка Ҡушма Штаттары менән Төркиә араһында Сүриә территорияһында хәүефһеҙлек зонаһы булдырыуға ҡағылышлы килешеүҙәрҙе кире ҡаға һәм уларҙы Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының милли суверенитетҡа, Халыҡ-ара нормаларҙы һәм Уставты боҙоуға ҡул һуҙыу тип ҡарай&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6744422 Власти Сирии выступили против соглашения США и Турции по безопасной зоне // ТАСС, 08.08.2019]&lt;/ref&gt;. Рәсәй иһә курдтар һәм Сүриә властары һөйләшеүе һөҙөмтәһендә Сүриә хөкүмәтенең илдең төньяҡ райондарын контролдә тотоуҙы тергеҙеү тураһында килешеүгә килеренә иҫәп тота&lt;ref name=&quot;Лаврен&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4051978 «Сирийская оппозиция тоже должна иметь слово, но не до такой степени». Александр Лаврентьев рассказал «Ъ» о ситуации в Сирии] // «Коммерсантъ» № 137 от 03.08.2019&lt;/ref&gt;.

Төркиә менән Америка хәрбиҙәренең берләштерелгән эшмәкәрлеге башланыуға ҡарамаҫтан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20190908/1558442736.html|title=Турция и США патрулируют зону безопасности в Сирии с помощью беспилотников|date=20190908T1024+0300Z|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;, Төркиә яғы американдарҙың үҙ-ара килешелгән эштәрҙе үтәмәүенә ҡәнәғәтһеҙлеген белдерҙе. Президент Эрдоган, әгәр американдар Сүриәнең төньяғында сентябрь аҙағына тиклем хәүефһеҙлекте тәьмин итмәһә, хәрби ҡыҫылыш ҡотолғоһоҙ тигән белдереү яһаны&lt;ref name=&quot;:0dva&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6860510|title=Эрдоган обвинил США в желании создать зону безопасности в Сирии для коалиции СДС|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2019-10-09|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

''' 9 октябрҙә''' Төркиә Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында «Донъя сығанағы» (Barış Pınarı Harekâtı) операцияһының башланыуы тураһында иғлан итте&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/операция-источник-мира/турция-начала-военную-операцию-источник-мира-в-сирии/1607152|title=Турция начала военную операцию «Источник мира» в Сирии|publisher=www.aa.com.tr|accessdate=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2019-10-09|date=2019-10-09|title=Турция начала военную операцию в Сирии|url=https://www.bbc.com/russian/news-49990717}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20191009/1559589380.html|title=Эрдоган объявил о начале турецкой военной операции в Сирии|date=20191009T1613+0300Z|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;. Сүриә Ғәрәп Республикаһының төньяғына баҫҡан Төркиә ҡораллы көстәренең һәм төрөктәр яғында сығыш яһаған ҡораллы Сүриә оппозицияһы (Сүриә милли армияһы тип йөрөтөлгән) операцияһы курд ҡораллы формированиеларына (YPG) көстәренә («Халыҡ үҙоборона отрядтары», «Курд үҙоборона отрядтары» һ.б.) һәм террорға ҡаршы йүнәлтелгән. Төркиә террористик тип иҫәпләй, шулай уҡ ИГИЛ-ға ҡаршы көрәшеү өсөн Америка Ҡушма Штаттары тарафынан булдырылған һәм финансланған «Сүриә демократик көстәре» коалицияһы (Сүриә демократик көстәре ядроһы булып шулай уҡ курд берләшмәләре тора). Операцияның маҡсаты буфер зонаһын (хәүефһеҙлек зонаһын) булдырыу ине, унда уңышҡа өлгәшкән осраҡта үҙ ваҡытында Төркиә биләмәһендә һыйыныу тапҡан 2 миллион Сүриә ҡасағын урынлаштырыу күҙалланды&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5da33ec89a794776884a9c49 Меркель потребовала от Эрдогана немедленно прекратить операцию в Сирии] // РБК, 13.10.2019&lt;/ref&gt;.

Операция барышында Төркиә ғәскәрҙәре һәм уларҙың союздаштары Сүриәнең сик буйындағы Рас-әл-Айн һәм Эт-Телль-әл-Абьяд ҡалаларын, күрше райондарҙы контролдә тотто, ошо рәүешле Сүриә-Төркиә сигенән үтеүсе М4 стратегик шоссены киҫеп, контролдә тотто.

Операцияның башланыуы Сүриә курдтарын Сүриә етәкселеге менән һөйләшеүгә этәрә&lt;ref&gt;[https://tass.ru/politika/7002615 Лаврентьев: курды и власти Сирии действительно провели переговоры на базе РФ в Хмеймиме // ТАСС, 15.10.2019]&lt;/ref&gt;. 13 октябрҙә төньяҡ-көнсығыш райондарҙың курд Автономиялы хакимиәте вәкилдәре Сүриәләге дошманлыҡ яҡтарын тынысландырыу буйынса Рәсәй үҙәге булышлығында Сүриә хөкүмәте менән курдтар урынлашҡан райондарға хөкүмәт ғәскәрҙәрен индереү тураһында килешеүгә өлгәште. 14 октябрҙә Сүриә подразделениелары Сүриәнең төньяғына сығара башланы һәм бер нисә көн эсендә Манбидж, Айн-әл-Ғәрәп-Кобани, Әт-Табка, Әр-Ракка ҡалаларын һәм күрше райондарҙы, ике гидроэлектростанцияны, Евфрат аша күперҙәрҙе, шулай уҡ стратегик шоссены үҙ контроленә алды.

АҠШ операция башланғандан алып уны яҡлауҙан баш тарта һәм үҙенең ҡораллы подразделениеларын Сүриәнең төньяҡ райондарынан сығара башлай&lt;ref&gt;[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2019/10/10/813337-nastuplenie-turetskih-voisk-v-sirii Наступление турецких войск в Сирии. Главное] // [[Ведомости]]&lt;/ref&gt;. 17 октябрҙә Африка Республикаһы менән Төркиә һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә курд отрядтарына Төркиә булдырған 30 саҡрымлыҡ сик буйы хәүефһеҙлек зонаһынан китергә мөмкинлек биреү өсөн операцияны 120 сәғәткә туҡтатыу тураһында килешеүгә өлгәште.

22 октябрҙә Рәсәй һәм Төркиә президенттары Владимир Путин һәм Реджеп Тайип Эрдоган Сочиҙа һөйләшеүҙәр үткәрҙе һәм Сүриәнең төньяҡ-көнсығышын йоғонто зоналарына бүлде. «Тыныслыҡ сығанағы» операцияһы тергеҙеү мөмкин булманы. Президенттар күп сәғәтле көсөргәнешле һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә килешеүгә килде, уның асылы статус-кво статусын һаҡлап ҡалыуға һәм курд берләшмәләрен Төркиә менән сик буйынан сығарыу өсөн 150 сәғәт биреүгә ҡайтты, унан һуң Рәсәй менән Төркиә бергә курдтар азат иткән территорияла патруллек итә башлаясаҡ, ә Төркиә сигенә Сүриә сик һаҡсылары ҡуйыласаҡ&lt;ref name=&quot;смену&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4134236 Мир на смену «Источника мира». Владимир Путин и Реджеп Тайип Эрдоган договорились о статусе-кво на севере Сирии] // «Коммерсантъ», 22.10.2019&lt;/ref&gt;.

=== 2020 ===
{{главная|Хронология гражданской войны в Сирии (2020)}}
2020 йылдың ғинуарында исламсылар Идлиб провинцияһында һәм Алеппо биҫтәләрендә һөжүм башлай.
29 ғинуарҙа Сүриә Ҡораллы Көстәре, яуап итеп, контрһөжүм башлай; Идлиб һәм Алеппо провинцияларында һөжүмгә ҡаршы бөтә хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан 11 танк, 19 БТР һәм БМП, 62 «техничка», шулай уҡ дүрт РСЗО һәм дүрт БПЛА юҡ ителә.

20 февралдә Сүриә оппозицияһы Төркиә армияһы булышлығында, Найраб торағы районында (Алеппонан көньяҡ-көнсығышта) Сүриәне обороналауҙы өҙөп, Идлибтә күләмле һөжүм башланы.

27 февралдә Төркиәнең Юғары көстәре «Яҙғы ҡалҡан» операцияһын башланы. &lt;!-- Тем не менее правительственным силам совместно с ВКС России удалось отбить эти атаки; 24 февраля боевики захватили поселение; в течение нескольких часов после захвата последовали авиаудары ВКС по поселению Найраб (всего за день около 87 воздушных ударов по северной провинции, помимо этого, авиаудары зафиксировали в провинциях Латакия и Хама — всего 137 ударов за день), однако это не помогли сирийским правительственным силам вернуть контроль над поселением Найраб. Бои за Найраб велись с ночи 24 февраля и прекратились утром 25 февраля. В качестве ответных мер турецкие силы нанесли многочисленные удары по позициям правительственной армии, используя реактивную артиллерию.--&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2020/2/25/1025549.html Эксперт: Атакой на Нейраб Эрдоган бросил боевиков на убой ] // Взгляд, 25 февраля 2020 &lt;/ref&gt;

== Ҡораллы оппозиция ==
[[Файл:Flag of Syria.svg|thumb|right|Сүриәнең Дәүләт флагы]]
[[Файл:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|thumb|right|Оппозиция файҙаланған байраҡ&lt;!-- большинство оппозиционных группировок используют флаг, который был принят в Сирии во времена французского мандата с 1932 по 1958 год, а также в 1961—1963 годах (https://www.kommersant.ru/doc/3534656) --&gt;]]
2011 йылдың 29 июлендә Ирекле Сүриә армияһын төҙөү тураһында белдерелә. Ул Сүриә ғәрәп ҡораллы көстәренең полковник Рияз Асад етәкселегендәге 7 офицерының оппозиция яғына күсеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Сүриә хәрбиҙәрен оппозиция яғына сығырға саҡырған видеомөрәжәғәт булдырыла&lt;ref name=&quot;автоссылка6&quot; /&gt;.

Бер ни тиклем ваҡыт Сүриә ирекле армияһы менән параллель рәүештә икенсе структура — «Ирекле офицерҙар хәрәкәте» була, ләкин уға нигеҙ һалыусы подполковник Хөсәйен Хармушты Төркиәлә Сүриә махсус хеҙмәттәре урлағандан һуң, ике төркөм берләшеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Был турала 2011 йылдың 23 сентябрендә иғлан ителә.

2012 йылда уҡ Сүриә властары оппозиция яғында донъяның күп дәүләттәренән, шул иҫәптән Мысыр, Йемен, Ливия, Ирак, Сомали, Сәғүд Ғәрәбстаны, Рәсәй һәм Косовонан, сит ил һуғышмандары һуғыша тип белдергәйне&lt;ref&gt;[http://zavtra.ru/content/news/2012-7-31/sirijskie-vojska-vyibivayut-boevikov/ Сирийские войска выбивают боевиков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101031644/http://zavtra.ru/content/news/2012-7-31/sirijskie-vojska-vyibivayut-boevikov/ |date=2012-11-01 }} // zavtra.ru, 31.07.2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://zn.ua/WORLD/voyuyuschie-v-sirii-chechency-poobeschali-dzhihad-i-po-russki-poprosili-deneg.html Воюющие в Сирии чеченцы пообещали джихад и по-русски попросили денег]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/281112_91350_96266.html Сирия опубликовала имена 142 убитых иностранных террористов]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc.naem&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/04/130427_rn_syria_foreign_mercenary.shtml|title=Правительство Сирии: за оппозицию воюют наёмники из 29 стран|accessdate=2013-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GEQdIBZr?url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/04/130427_rn_syria_foreign_mercenary.shtml|archivedate=2013-04-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2013/04/23/syria-site.html Информационное противоборство в Сирии вышло на мировой уровень и угрожает России]&lt;/ref&gt;. Участие иностранных (преимущественно ливийских) боевиков на стороне сирийской оппозиции подтвердила и организация «[[Human Rights Watch]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://izvestia.ru/news/534011|title=Сирийские правительственные войска сильно деморализованы|date=2012-08-30|publisher=Известия|description=интервью с заместителем директора по экстренным программам Human Rights Watch Анной Нейстат|lang=ru|accessdate=2012-09-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhpEkL9o?url=http://izvestia.ru/news/534011|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 11 ноябрендә Катарҙың баш ҡалаһы Дохала Сүриә милли коалицияһын ойоштороу тураһында белдерелә, уның составына иң эре оппозиция берләшмәһе — Сүриә милли советы ла инә, бығаса ул башҡа төркөмдәр менән хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тарта. 12 ноябрҙә Америка Дәүләт департаменты Сүриә милли коалицияһына булышлыҡ итеү тураһында белдерҙе. Шул уҡ көндө Фарсы ҡултығы дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы рәсми рәүештә Сүриә милли коалицияһын Сүриә халҡының законлы вәкиле итеп таныу тураһында иғлан итте&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/11/12/herewego/ Страны Персидского залива признали легитимность сирийской оппозиции]&lt;/ref&gt;. 19 ноябрҙә Евросоюздың 27 иленең сит ил эштәре министрҙары Милли коалицияны «Сүриә халҡы өмөттәренең законлы вәкилдәре» тип таныу тураһында иғлан итте&lt;ref&gt;[https://expert.ru/2012/11/20/evropejskaya-podderzhka Евросоюз объявил о признании коалиции сирийской оппозиции] //expert.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/12/12/recognize/|title=США признали Сирийскую национальную коалицию|date=2012-12-12|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2013-01-10|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Алепполағы һуғыштарҙа ҡатнашҡан радикаль ислам төркөмдәре, шул иҫәптән «Лива әт-Таухид» һәм «Фронт ән-Нусра» Милли коалицияны таныуҙан баш тарта&lt;ref&gt;[https://expert.ru/2012/11/19/tri-sirijskih-oppozitsii/?ny Три сирийских оппозиции]&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың 4 ғинуарында [[Австралия]]ның Сит ил эштәре министрлығы ил граждандарын Сүриәләге хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙы тыйыуҙары тураһында иҫкәртте. Сүриәнең хәрби хәрәкәттәрендә 100-ҙән ашыу Австралия гражданы ҡатнаша тип хәбәр ителде&lt;ref&gt;[http://www.zman.com/news/2013/01/04/142378-print.html Австралия запретила своим арабам воевать в Сирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130091423/http://www.zman.com/news/2013/01/04/142378-print.html |date=2013-01-30 }} // zman.com&lt;/ref&gt;.

{{см. также|Джейш-аль-Мухаджирин валь-Ансар}}

2013 йылдың 15 сентябрендә The Daily Telegraph тикшереү баҫтырып сығарҙы, уға ярашлы Сүриәлә баш күтәреүселәрҙең көстәре яҡынса 100 мең кеше тәшкил итә, улар араһында глобаль йыһат яҡлы 10 мең самаһы һуғышман (шул иҫәптән Әл-Ҡаидә яҡлылар) була. Тағы 35 мең самаһы радикал исламсы киң халыҡ-ара көрәшкә түгел, ә Сүриә эсендәге һуғышҡа йүнәлтелгән. Йәнә кәмендә 30 мең баш күтәреүсе уртаса исламсыларға ҡарай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/10311007/Syria-nearly-half-rebel-fighters-are-jihadists-or-hardline-Islamists-says-IHS-Janes-report.html|title=Syria: nearly half rebel fighters are jihadists or hardline Islamists, says IHS Jane's report |accessdate=2013-09-16}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың 12 октябрендә «Әл-әаида» башлығы Айман әз-Завахири Сүриәлә һуғышҡан йыһат төркөмдәренә — Фронт ан-Нусра, Ираҡ һәм Леванттың Ислам дәүләтенә саҡырыу менән мөрәжәғәт итте. Ул уларҙы Бәшәр Асад режимын ҡолатыу һәм илдә ислам дәүләтен урынлаштырыу өсөн берҙәм фронт ойоштороу маҡсатында берләшергә саҡырҙы, шулай уҡ уларҙы Асадҡа ҡаршы көрәштә көнбайыш һәм донъяуи потенциаль союздаштар менән төрлө бәйләнештәргә инмәүен иҫкәртте&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/10/12/160569.html|title=Глава &quot;Аль-Каиды&quot; призывает к единению джихадистов ради свержения Асада|accessdate=2013-10-12}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың 10 октябрендә Америка Ҡушма Штаттары ҡораллы оппозиция, йәғни Сүриәнең Демократик көстәре (ДСС) альянсын төҙөгән.

=== Оппозиция коалициялары ===
{{главная|Участники сирийского конфликта}}

==== Милли совет ====
2011 йылдың 19 июнендә оппозиция Милли совет — илдең альтернатив хөкүмәтен ойоштороу тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/news/1663332 Сирийская оппозиция сформировала альтернативное правительство] // «Коммерсантъ-Online», 19 июня 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 4 октябрендә Истанбулда Сүриә милли советы ойошторола, 10 октябрҙә ул ваҡытта донъя дәүләттәренең бер өлөшө булып танылған Ливия Республикаһының Күсмә милли советы рәсми рәүештә таныла&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1792577 Сирия запуталась в оппозициях] // «Коммерсантъ-Online», 11 октября 2011&lt;/ref&gt;.

==== Сүриә революцион һәм оппозицион көстәренең милли коалицияһы ====
{{главная|Национальная коалиция сирийских революционных и оппозиционных сил}}
2012 йылдың 11 ноябрендә Катарҙың баш ҡалаһы Дохала &quot;Сүриә революция һәм оппозиция көстәренең милли коалицияһы&quot;н булдырыу тураһында иғлан ителде. Уның маҡсаты — президент Бәшәр Асадҡа ҡаршы сығыш яһаған бөтә фракцияларҙы берләштереү һәм һуңғыһын ҡолатыу.

Коалиция президенты итеп Дамаскиҙа Әмәүиҙәр мәсетенең элекке имамы Моаз әл-Хәбиб, ә вице-президент итеп хоҡуҡ һаҡлаусы ҡатын-ҡыҙ Сухейр әл-Атаси һәм Сүриә Халыҡ советының элекке депутаты Риад Сейф һайланды&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.gazeta.ru/politics/2012/11/12_a_4848729.shtml|title=Имам объединил оппозицию Сирии|publisher=[[Газета.ру]]|date=2012-11-12}}&lt;/ref&gt;. Мустафа аль-Сабаг занял пост генерального секретаря&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://hosted2.ap.org/APDEFAULT/cae69a7523db45408eeb2b3a98c0c9c5/Article_2012-11-11-Syria-Opposition/id-c7731490ec3a479cb65bb0552a628054 | title=Syrian opposition groups reach unity dea | work=[[Associated Press]] | date=2012-11-11 | accessdate=2012-11-13 | author=Rebhy, Abdullah | archiveurl=https://web.archive.org/web/20121128101022/http://hosted2.ap.org/APDEFAULT/cae69a7523db45408eeb2b3a98c0c9c5/Article_2012-11-11-Syria-Opposition/id-c7731490ec3a479cb65bb0552a628054 | archivedate=2012-11-28 }}&lt;/ref&gt;. Мостафа әл-Сабаг генераль секретарь вазифаһын биләне. Коалиция советының 60 урыны бар, уларҙың 22-һе Сүриә милли советы өсөн бүленгән&lt;ref name=&quot;BBC Arab League&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-20307668|title=Syria crisis: Arab League welcomes new opposition bloc|date=2012-11-13|work=BBC|accessdate=2012-11-13}}&lt;/ref&gt;.

Милли коалиция Бәшәр Асад ғәскәрҙәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙе көйләргә һәм баш күтәреүселәр контроле аҫтында булған төбәктәр менән идара итергә ниәтләй. Сүриә милли советының (СНС) Мәскәүҙәге вәкиле Мәхмүт әл-Хәмзә белдереүенсә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/12/1057471.html Сирийская оппозиция не исключает свержения Асада вооружённым путём] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929122949/http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/12/1057471.html |date=2015-09-29 }} // Росбалт, 12.11.2012&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}«Яңы коалиция декларацияһы ҡабул ителде. Унда тәүге пункт Асада режимын боҙоу һәм уның менән диалогтан баш тартыу күрһәтелә. Йәғни унда революцияның төп лозунгылары бар».{{конец цитаты|источник=}}

2013 йылдың ғинуарында Асадҡа ҡаршы коалиция сафтарында тарҡалыу күҙәтелә. «Фронт ән-Нусра» төркөмө һуғышмандары революция маҡсаттарына төҙәтмәләр индерергә һәм шәриғәт дәүләтен ойошторорға теләүҙәрен белдерҙе, был уларҙың союздаштарында кире реакция тыуҙырҙы. Баш күтәреүселәрҙең командирҙары артабан мөжәһиттәр менән хеҙмәттәшлек итмәйәсәген һәм Бәшәр әл-Асад режимы ҡолағандың икенсе көнөнә үк улар менән көрәшә башлаясағын белдерҙе. Баш күтәреүселәр, элекке союздаштары ярҙамынан тыш, Алеппо янында бер нисә һуғышта ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/190113_113711_68462.html В рядах сирийцев происходит раскол]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

==== Ислам коалицияһы ====
2013 йылдың сентябрь аҙағында Сүриәләге бер нисә ҙур баш күтәреүселәр төркөмө Сүриә революция һәм оппозиция көстәре, көнбайыш донъя уны режимға ҡаршы тороусыларҙың законлы вәкиле тип иҫәпләгән милли коалицияның өҫтөнлөгөн кире ҡаҡты. Ҡораллы оппозицияның 13 бригадаһы Сүриә Ирекле армияһы составынан сыҡҡан һәм радикаль исламсыларҙың үҙҙәренең хәрби альянсын ойошторған. Улар араһында — Сүриәләге Әл-Ҡаидә филиалы — Джебхат-ән-Нусра, һәм Сирия Ирекле Армияһының өс һөҙөмтәле ойошторолоуы — Лива ә-Тавхид, Лива әл-Ислам һәм Әһрәр әш-Шам. Яңы йыһат берәмеге үҙен «Ислам Коалицияһы» тип йөрөтә. Үҙ ваҡытында уларҙың өсөһө лә Ҡушма Штаттарҙан хәрби ярҙам алған. Яңы йыһат берәмеге үҙен «Ислам Коалицияһы» тип йөрөтә. Исламсылар командиры махсус матбуғат релизы сығарҙы, унда әйтелгәнсә, «Сүриә милли коалицияһы» беҙҙән ситләшә, шулай уҡ беҙ ҙә уның вәкәләттәрен танымайбыҙ. Беҙ бөтә граждан һәм хәрби төркөмдәрҙе законлылыҡтың берҙән-бер нигеҙе булған шәриғәткә нигеҙләнгән аныҡ исламда берләшергә саҡырабыҙ&quot;. «Ислам коалицияһы» ниндәй ҙә булһа көнбайыш ярҙамынан баш тартыуҙы талап итте һәм ҡорал буйынса элекке ағай-энеләре Сүриә ирекле армияһына ҡаршы пропаганда кампанияһын башлай. Шулай итеп, Сүриәләге Америка союздаштары асыҡтан-асыҡ йыһат яғына күскән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mignews.co.il/news/politic/world/260913_131925_94071.html|title=ССА развалилась, все ушли к &quot;Аль-Каиде&quot;|accessdate=2013-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927113809/http://mignews.co.il/news/politic/world/260913_131925_94071.html |date=2013-09-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/09/25/159457.html|title=Банды исламистов в Сирии отвергли власть &quot;Национальной коалиции&quot;|accessdate=2013-09-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Төркөмдәр араһындағы конфликт ===
{{также|Конфликт в Восточной Гуте (2016)}}
Ҡраштарының уртаҡлығына ҡарамаҫтан&lt;ref name=autogenerated20140125-2&gt;[http://news.mail.ru/politics/16385942/?frommail=1 Связанные с «Аль-Каидой» моджахеды угрожают уничтожить вооружённую оппозицию на севере САР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116070002/http://news.mail.ru/politics/16385942/?frommail=1 |date=2014-01-16 }} // Mail.Ru — Новости Политики&lt;/ref&gt; Бәшәр Асад режимына ҡарата ҡораллы оппозиция төркөмдәре эсендә ғәмәлдәге режим ҡолатылғандан һуң Сүриәнең киләсәгенә ҡағылышлы принципиаль фекер айырымлыҡтары бар. Баш күтәреүселәр һуғышты демократик һәм заманса тормошҡа өмөтләнеп башлай, шул уҡ ваҡытта йыһатсылар һәм Әл-Ҡаидә отрядтары (уларҙың күбеһе — сит ил ялсылары) килеп тыуған шарттар менән, илдә шәриғәт нигеҙендә фундаменталь ислам режимы булдырыу идеяһын алға этәреү өсөн, файҙалана&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2014/01/10/166812.html|title=&quot;Второй сирийский фронт&quot;: боевики &quot;Аль-Каиды&quot; воюют против бывших союзников-повстанцев|accessdate=2014-01-13}}&lt;/ref&gt;.

* 2013 йылдың сентябре: 13 төркөм ЛАГ һәм ЕС яҡлауына таянған НКСОРС-тан сығыу тураһында белдерҙе, һуңынан оппозицияның ҙур төркөмө (Сүриә ирекле армияһы) айырылды&lt;ref name=autogenerated20140125-1&gt;[http://news.mail.ru/politics/14959942/ «Сирийская свободная армия» не признаёт оппозиционную Нацкоалицию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116070006/http://news.mail.ru/politics/14959942/ |date=2014-01-16 }} // Mail.Ru — Новости Политики&lt;/ref&gt;.
: Сүриә оппозицияһы эсендәге низағ, бер яҡтан, 2014 йылдың башында Ирекле Сирия армияһы, «Мөжәһиттәр армияһы» һәм &quot;Ислам фронты&quot;на ингән төркөмдәр, икенсе яҡтан, «Ираҡ һәм Леванттың Ислам дәүләте» (ИГИЛ/ДАИШ) араһында киҫкенләште&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.reuters.com/article/2014/01/09/us-syria-crisis-rebels-factbox-idUSBREA080SW20140109 | title = Factbox: Syria’s rebel groups &amp;#124; Reuters | access-date = 2017-09-29 | archive-date = 2014-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140109230922/https://www.reuters.com/article/2014/01/09/us-syria-crisis-rebels-factbox-idUSBREA080SW20140109 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109230922/https://www.reuters.com/article/2014/01/09/us-syria-crisis-rebels-factbox-idUSBREA080SW20140109 |date=2014-01-09 }}&lt;/ref&gt;.
Шулай уҡ Ислам фронтының Сүриә ирекле армияһына ҡаршы бәрелешеүе тураһында хәбәрҙәр ҙә булды. Исламистар Сүриә ирекле армияһының ҡоралын, шулай уҡ Сүриәгә Бөйөк Британия һәм Америка Ҡушма Штаттары килтергән ҡоралды баҫып ала. Был Сүриә ирекле армияһына Америка Ҡушма Штаттарынан, Бөйөк Британиянан һәм башҡа илдәрҙән Сүриә ирекле армияһы файҙаһына ярҙамды туҡтатыуға килтерҙе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/827167|title=Великобритания приостанавливает помощь сирийской оппозиции|last=Бадов|first=Алан|date=2013-12-11|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|lang=ru|accessdate=2013-12-28}}&lt;/ref&gt;, Ә Сүриә ирекле армияһының ҡайһы бер отрядтар ойошманан сығыу һәм экстремистик төркөмдәргә ҡушылыу тураһында белдерҙе.

* Формалашҡандан һуң (2013 йылдың аҙағы) Ислам фронты бөтә коалициялар араһында иң ҙуры була, шул уҡ ваҡытта Ислам фронты Сүриәлә һәм ән-Нусрала, ИГИЛ/ДАИШ кеүек башҡа илдәрҙә шәриғәт ҡоролошон белдерҙе. Был ике яҡ араһында 2013 йылда кәмендә 24 бәхәс булған. Уртаса булараҡ, Сәлим Иҙрис (Сүриә милли советының секуляристик оппозицияһы) һәм уның хәрби ҡанаты — автоматлаштырылған идара итеү системаһы уның менән джихадсылар (ИГИШ һәм ән-Нусра) араһындағы һуғыш тураһында асыҡтан-асыҡ белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://expert.ru/2013/12/9/sirijskaya-mozaika/?n=171 | title = В США и Европе поняли, какую угрозу Ближнему Востоку и планете в целом может принести победа оппозиции в Сирии}}&lt;/ref&gt;.
* ИГИЛ/ДАИШ, баш күтәреүселәрҙең башҡа төркөмдәре араһындағы ҡаршылыҡтар ИГИЛ 2013 йылдың 18 сентябрендә сик буйындағы Аазаз ҡалаһынан Сүриә ирекле армияһы вәкилдәрен бәреп сығарғас башланды&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://bigstory.ap.org/article/jihadis-capture-northern-syrian-town-near-turkey | title = Al-Qaida militants capture town in northern Syria }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150713012909/http://bigstory.ap.org/article/jihadis-capture-northern-syrian-town-near-turkey |date=2015-07-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.fondsk.ru/news/2013/09/20/svodka-sobytij-v-provincijah-aleppo-i-idleb-za-19-sentjabrja-22960.html | title = Сводка событий в провинциях Алеппо и Идлеб за 19 сентября &amp;gt; fondsk.ru — Фонд Стратегической Культуры &amp;#124; Strategic Culture Foundation | accessdate = 2014-01-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140106040904/http://www.fondsk.ru/news/2013/09/20/svodka-sobytij-v-provincijah-aleppo-i-idleb-za-19-sentjabrja-22960.html | archivedate = 2014-01-06 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106040904/http://www.fondsk.ru/news/2013/09/20/svodka-sobytij-v-provincijah-aleppo-i-idleb-za-19-sentjabrja-22960.html |date=2014-01-06 }}&lt;/ref&gt;. Оппозицион төркөмдәр Бәшәр Асадҡа ҡаршы торған үҙҙәре контролдә тотҡан биләмәләрҙә язалауҙары һәм үҙ ғәмәлдәре менән күҙҙән төшкән&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://ru.euronews.com/2014/01/07/syria-s-war-within-war-as-insurgent-forces-compete-for-supremacy/ | title = Сирия: война всех против всех &amp;#124; euronews, мир }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110151550/http://ru.euronews.com/2014/01/07/syria-s-war-within-war-as-insurgent-forces-compete-for-supremacy |date=2014-01-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-25606370 | title = BBC News — Al-Qaeda-linked Isis under attack in northern Syria}}&lt;/ref&gt;. ИГИШ һәм оппозицияның башҡа төркөмдәре араһындағы һуғыштарҙа 274 һуғышман юҡ ителгән&lt;ref name=autogenerated20140125-2 /&gt;.
* Ән-Нусра ИГИЛ/ДАИШ башҡа йыһат төркөмө менән берләшеүҙән баш тарта&lt;ref name=autogenerated20140125-2 /&gt;.
* 2014 йылдың ғинуары. Әсиргә алынған «Фронт ән-Нусра» һәм «Әхрар әш-Шам» боевиктарының барыһы ла атыла. Бер аҙнала ИГИШ менән башҡа оппозиция араһындағы бәрелештәрҙә 500 кешенең ғүмере өҙөлгән&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://rus.ruvr.ru/news/2014_01_13/Islamisti-v-Sirii-kaznili-okolo-100-boevikov-iz-konkurirujushhih-gruppirovok-1463/ | title = Исламисты в Сирии казнили около 100 боевиков из конкурирующих группировок }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116095259/http://rus.ruvr.ru/news/2014_01_13/Islamisti-v-Sirii-kaznili-okolo-100-boevikov-iz-konkurirujushhih-gruppirovok-1463/ |date=2014-01-16 }} // Голос России&lt;/ref&gt;.
* РФ Сит ил эштәре министрлығы башлығы: «Ислам фронты», «Ән-Нусра фронты», «Ираҡ һәм Левант Ислам дәүләте» араһында боевиктар бер-береһенә тоташҡан һауыттарҙағы ағым һымаҡ килә: кем күберәк түләй, улар шунда күсә&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://news.mail.ru/politics/16661495/?frommail=1 | title = Лавров: с террористами в Сирии никаких разговоров быть не может — Новости Политики — Новости Mail.Ru | accessdate = 2014-01-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140202173153/http://news.mail.ru/politics/16661495/?frommail=1 | archivedate = 2014-02-02 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202173153/http://news.mail.ru/politics/16661495/?frommail=1 |date=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;.
* Киң мәғлүмәт саралары исламсыларҙың һәм оппозицияның араһындағы һуғышы барышында 1400 кеше һәләк булыуы хаҡында хәбәр итте&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://news.mail.ru/politics/16623148/ | title = В столкновениях исламистов и оппозиции в Сирии погибли 1400 человек — Новости Политики — Новости Mail.Ru | accessdate = 2014-01-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140129053446/http://news.mail.ru/politics/16623148/ | archivedate = 2014-01-29 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140129053446/http://news.mail.ru/politics/16623148/ |date=2014-01-29 }}&lt;/ref&gt;.
* 2014 йыл башына ҡарата, ҡораллы оппозиция эсендәге 3 ҙур йүнәлеш тотороҡло булды. Секуляристик (Сүриә ирекле армияһы), йыһат (ИГИЛ/ДАИШ) һәм сағыштырмаса уртаса исламсылар (Ислам фронты). Был йүнәлештәр 2013 йыл дауамында даими рәүештә (2014 йыл башы) үҙ-ара килешмәүсәнлекте үҙ-ара һәм үҙ-ара һуғышҡа алып барып, бәләкәйерәк төркөмдәрҙе бер йүнәлештән икенсеһенә күсергән&lt;ref name=autogenerated20140125-1 /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://expert.ru/2012/11/19/tri-sirijskih-oppozitsii/?ny | title = Оппозиция в Сирии оформилась, разделившись на три крупные группы, не признающие друг друга}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://expert.ru/2013/09/25/soyuzniki-stali-protivnikami/ | title = В рядах сирийской оппозиции началась междоусобная война}}&lt;/ref&gt;.

=== Ырыу-ҡәбилә факторы һәм уның Сүриәләге хәлгә йоғонтоһо ===
Сүриәлә сәйәси көрсөктөң үҫешендә Сүриә йәмғиәтенең ҡатмарлы структураһы ла һиҙелә, унда этноконфессиональ менән бер рәттән тоҡомло үлсәүҙәр ҙә бар, был илдәге граждандар һуғышы барышына һәм уны тамамлау перспективаларына ҙур йоғонто яһаусы этноконфессиональ менән бер рәттән ҡәбилә үлсәмдәре лә бар&lt;ref name=&quot;проз&quot;&gt;Прозорова Г. К. Родоплеменной фактор в современной Сирии // Вестник Дипломатической академии МИД России. Россия и мир. 2015. № 1 (3)&lt;/ref&gt;.

Әлеге ваҡытта традицион ҡәбилә иерархияһы, клан һәм ҡәбилә лидерҙары власы ярайһы уҡ көсһөҙләнгән. Шулай ҙа, төрлө дәрәжәлә булһа ла, традицион йәмғиәт элементтары һаҡлана. Ҡәбилә иерархияһы башлыса күсмә һәм ярым күсмә ҡәбиләләрҙә һаҡлана. Ултыраҡ халыҡ араһында мөнәсәбәттәр башлыса ғаилә-клан мөнәсәбәттәре менән көйләнә, ә нәҫелгә мөнәсәбәте буйынса түгел. Ҡәбилә аңының, ырыу йолаларының, ғөрөф-ғәҙәттәренең һәм бәйләнештәренең йоғонтоһо ауыл халҡы, мигранттар, ҡала яны халҡы араһында айырыуса һиҙелә&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

Сүриә ғәрәп ҡәбиләләре VII быуат ғәрәп баҫып алыуҙары осоронан алып Ғәрәбстан ярымутрауынан Сүриәгә күсеп килә. Дәүләт-ара сиктәргә ҡарамаҫтан, Сүриә кландары һәм ҡәбиләләре Ираҡта, Иорданияла, Ливанда, Төркиәлә, Фарсы ҡултығы илдәрендә йәшәгән ҡәбиләләштәре менән быуаттар дауамында бәйләнеш тота. Бәйләнеш туғанлыҡ яғынан да, хеҙмәт миграцияһы каналдары аша ла хуплана, был 1990—2000 йылдарҙа Фарсы ҡултығы илдәре аҡсаһына ҡәбиләләр ултырған райондарҙа мәсеттәр төҙөү менән бер рәттән салафизмдың таралыуына ла булышлыҡ иткән&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

Ҡәбиләләрҙең сүл һәм ярымсүл сиге (Төркиә, Ираҡ, Иордания, Ливан менән) райондарында, башлыса әл-Йәзирә (Дейр-эз-Зор, Ракка, Хасек провинциялары) тирәһендә, Даръа, Хомс, Алеппо ҡалалары янындағы ауыл райондарында, аҙыраҡ дәрәжәлә Хама, Дамаск һәм Әс-Сувайда янында урынлашыуы ҙур әһәмиәткә эйә. Күсмә һәм ярым күсмә ҡәбиләләр һәр ваҡыт халыҡтың иң ярлы ҡатламдарына ҡараған. Сүриәнең көньяҡ һәм көнсығыш райондары һәм уның ҡалған өлөшө араһындағы социаль-иҡтисади тигеҙһеҙлек һуңғы йылдарҙа сүл һәм ярымсүл райондарында ер һәм һыу менән файҙаланыу проблемаларының хәл ителмәүе, ҡатмарлы экологик хәл һәм 2003 йылда башланған ҡоролоҡ менән бәйле тағы ла көсәйҙе&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

Ҡәбилә структураларының һәм ҡәбилә юғары ҡатламының үҙәк власть менән мөнәсәбәттәре һәр ваҡыт ҡатмарлы һәм үҙгәреүсән булған. Хәфез Асад (1970 йылдан һуң) осоронда ҡәбиләләргә ҡарата сәйәсәт һығылмалы, илдең ярымсүл райондарын контролдә тотоу өсөн тоҡом структуралары һәм уларҙың лидерҙары менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыу кәрәклеген иҫәпкә алыусы була башланы. Режимға лояль булғанда бедуин ҡәбиләләренә үҙ территорияһында именлекте һәм тотороҡлоҡто тәьмин итеү хоҡуғы бирелә. Бының өсөн улар властарҙан финанс ярҙамы, еңел ҡорал, элемтә саралары, транспорт алған. Ҡәбилә лидерҙары — урындағы һәм үҙәк закондар сығарыу органдарында, бер төркөм ҡәбиләләрҙән сыҡҡан кешеләр — армия һәм гражданлыҡ институттарында, Эске эштәр һәм ауыл хужалығы министрлыҡтарында, президент хакимиәтендә күрһәтелгән. Властар сөнни ғәрәп ҡәбиләләрен эске сәйәсәтендә лә файҙаланған. «Ғәрәпләшеү» планы сиктәрендә 1970-се йылдар башында ҡурдтар традицион йәшәгән урындарға Шаммар һәм Таи ҡәбиләләре ғәрәптәре күсерелә. Шаммар ҡәбиләһенең ҡораллы отрядтары курд сығыштарын баҫтырыу өсөн файҙаланылған&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

2003 йылдан, Ираҡты Америка баҫып алыуы шарттарында, Сүриә режимы Анбар провинцияһындағы милләттәштәре менән бәйләнеш тотҡан сик буйы ғәрәп сөнни ҡәбиләләренә ярҙам күрһәтә. Яуап хеҙмәте сифатында сик-ара күсеү ҡәбиләләре Ираҡ биләмәһенә күп һанлы сит ил йыһатсыларын яйға һалынған контрабанда сауҙаһы каналдары аша законһыҙ юл менән оҙатыу менән шөғөлләнгән&lt;ref name=&quot;Annas&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160723100148/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/110827/despite-provocation-syrias-powerful-tribes-cling-peaceful-p Annasofie Flamand and Hugh Macleod. Despite provocation, Syria’s powerful tribes cling to peaceful protests. Syrian tribes embrace nonviolent resistance, defying stereotypes // Global Post, August 28, 2011]&lt;/ref&gt;.

Сүриәлә граждандарҙың ҡаршы тороуы ҡәбиләләр кимәлендә көнәркәшлек ер һәм һыу ресурстарын, дини факторҙарҙы контролдә тотоу өсөн көрәшкә килтерҙе. Ҡәбиләләр һәм идара итеү режимына ҡаршы тороусылар ҡәбиләләр араһында ла, ҡәбиләләр эсендә лә тарҡалған. Илдең бер нисә төбәгендә, атап әйткәндә, Ракка провинцияһында, Хасеке һәм Ҡамышлы райондарында, ғәрәп сөнни ҡәбиләләре шәйехтәре һәм ғәрәп сөнни ҡәбиләләр ағзаларының бер өлөшө хөкүмәткә ярҙам күрһәткән. Режим яғында сығыш яһаған Оборона милли көстәре составына ингән хәрбиләштерелгән ҡәбилә берләшмәләре ойошторола. Илдең эске эштәренә сит илдәрҙең ҡыҫылыуына ҡаршы сығыш яһаусы «Сүриә һәм ғәрәп ҡәбиләләре һәм кландары форумы» бер нисә тапҡыр саҡырылған. Сүриәлә йәшәгән абруйлы сөнни шәйехтәренең күбеһе, аҙ һанлы этник төркөмгә ҡараған Валид Джумблат кеүек клан лидерҙары кеүек, һаҡсыл позицияла торған. Мәҫәлән, Сувейда провинцияһында друз ҡәбиләләре лидерҙарының бер өлөшө абруйлы друз лидерының саҡырыуҙарын кире ҡаҡты&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;. Сүриә армияһы генерал-майоры Сувейдтан сыҡҡан друз Иссам Заһреддин өс йылдан ашыу ваҡыт дауамында ИГ формированиеларына ҡаршы Дейр-эз-Зор оборонаһын етәкләгән.

Ғәрәп сөнни ҡәбиләләренең икенсе өлөшө оппозицияны хуплаған. Оппозицияның сәйәси эшмәкәрлегенә уның составында үҙ аллы ролгә дәғүә итеүсе юғары ҡатламдың бер өлөшө әүҙем ҡушыла. 2011 йылдың февралендә &quot;демократик ихтилал&quot;ды яҡлап Бағғар, Шаммар, Унейз, Наим һәм әл-Джабур ҡәбиләләре исеменән матбуғат релизы баҫтырыла, 2011 йылдың мартында Алеппола ҡәбиләләрҙең 50 % мәнфәғәттәре вәкиле булыуға дәғүә иткән ғәрәп ҡылдарын һәм ҡәбиләләрен булдырыу тураһында иғлан ителә.

Мөлкәтен һәм йоғонтоһон юғалтҡан һәм күбеһенсә илебеҙҙән &quot;ғәрәп яҙы&quot;на тиклем күпкә алдараҡ илдән киткән ҡәбиләләр юғары ҡатламы үҙенең йоғонтоһон ҡайтарыу маҡсатында граждандар ҡаршылығынан файҙаланырға маташҡан, режим ҡолаған осраҡта Сүриәнең буласаҡ власть структураһында үҙ вәкиллеген киңәйтергә иҫәп тотҡан. Истанбулда ойошторолған оппозиция ''Сүриә ғәрәп ҡәбиләләре союзы'' (ССАП) идара итеүсе режимға ҡарата ризаһыҙ позициялар биләй һәм Сүриә милли советы тарафынан таныла (2012 йылдың ноябрендә СНС революция һәм оппозиция көстәренең Сүриә милли коалицияһы составына инә). 2012 йылдың майында ССАП режимды боҙорға саҡырҙы һәм, хатта илдең төньяғында йәки көньяғында осоуһыҙ зоналар ойоштороуға тиклем, ғәрәп илдәренә хәрби ярҙам һорап мөрәжәғәт итте&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

Ҡораллы оппозицияла ла ҡәбиләне барлыҡҡа килтергән вәкилдәр мәсьәләһе торған. Ҡәбилә ағзалары үҙ отрядтарын ойошторған, Ирекле Сүриә армияһы (ССА) составында, беренсе сиратта, үҙҙәре йәшәгән райондарҙа һуғышҡан. Өҫтәүенә, Сүриә ирекле армияһы һәм ҡәбиләләр лидерҙары мөнәсәбәттәре аңлайышлы ғына булмай. Әгәр Сүриә ирекле армияһының Дейр-эз-Зор провинцияһындағы ҡайһы бер командирҙар ҡәбилә структуралары менән тығыҙ координацияла булһа, икенселәре, күпселеге элекке идара итеү режимын хуплаған һәм конъюнктур ҡараш буйынса оппозицияға ҡушылған ҡәбилә лидерҙарына ышанып етмәне&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

«Джабхат ән-Нусра» һәм ИГИЛ (ИГ) кеүек радикаль ислам (йыһат) төркөмдәре менән ҡәбиләләр мөнәсәбәттәре лә ҡапма-ҡаршы, үҙгәреүсән була һәм күбеһенсә «ерҙәге хәл» тип билдәләнә. 2013 йылда Сүриәнең төньяҡ-көнсығыш райондары өҫтөндә ИГИЛ контроле урынлаштырылғандан һуң (күпселек яугирҙар ҡәбиләләр араһынан сыҡҡан), унда йәшәүсе сөнни ҡәбиләләр үҙҙәрен төрлөсә тотҡан. Мәҫәлән, Дейр-эз-Зор провинцияһында Эгайдат (Бакир) тоҡом конфедерацияһы кландарының береһе ИГИЛ-де хупланы, ә икенсеһе (Бу Джамаль) ҡаршы сығыш яһаны. Шәммар конфедерацияһының ҡәбилә ополчениелары ИГИЛ-ға ҡаршы көрәштә алышта курдтарға ҡушылған, ләкин бығаса Сүриә хөкүмәтенә тоғро ҡалған бер төркөм сөнни кландары ИГИЛ-ға тоғролоҡҡа ант биргән&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

ИГ контроле аҫтындағы биләмәләрҙәге ҡәбиләләр, ислам экстремизмы ҡәбиләләрҙең дини уртасыллығынан алыҫ булыуға ҡарамаҫтан, күпселектә уға буйһонорға мәжбүр булған. ИГ ҡәбиләлә кландары менән ҡаршылыҡ күрһәтергә баҙнат итеүселәрҙе аяуһыҙ үлтерә. Мәҫәлән, киң мәғлүмәт сараларында 2014 йылдың июлендә Дейр-эз-Зор провинцияһында Шейтат ҡәбиләһенең йөҙәрләгән ағзаһын язалап үлтереүҙәре хаҡында хәбәр ителгәйне. Ләкин ИГ ҡанһыҙлығы менән генә үҙенә ҡәбиләләрҙең ярҙамын йә нейтралитетын тәьмин итмәгән. «Ҡәбиләләр эштәре буйынса» махсус органдар ойоштороп, ИГ ығы-зығынан арып бөткән сөнни ҡәбиләләренең беренсел социаль-иҡтисади ихтыяждарын ҡәнәғәтләндергән. Йәштәргә ИГ-ның хәрби йәки административ структуралары аша социаль алға китеш вәғәҙә иткәндәр. Тоҡом лидерҙары менән эш алып барылған. Мәҫәлән, 2015 йылдың ғинуарында ИГ етәкселеге вәкилдәренең Хасеке провинцияһындағы ҡәбиләләр аҡһаҡалдары менән осрашыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Уның маҡсаты — провинцияның административ үҙәген баҫып алғанда уларҙың хуплауын өмөт итеү&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.
Ошондай уҡ аҙымдар Дейр-эз-Зор провинцияһында ла яһалған (2014 йыл)&lt;!--&lt;ref name=&quot;leverrier-8dec13&quot;&gt;[http://syrie.blog.lemonde.fr/2013/12/08/deir-ez-zor-a-lest-de-la-syrie-des-islamistes-des-tribus-et-du-petrole/ Deïr ez-Zor, à l’est de la Syrie. Des islamistes, des tribus et du pétrole… Le Monde, 8 December 2013]&lt;/ref&gt;--&gt;.

== Сүриәлә граждандар һуғышында сит илдәрҙең ҡатнашыуы ==
{{Основная статья|Иностранное участие в гражданской войне в Сирии|Интервенция США и их союзников в Сирии}}
Конфликтты күрше дәүләттәргә таратыу: конфликт бер нисә илгә ҡағылды, уларҙы хәрби көстәрен сикле ҡулланырға мәжбүр итте.

=== Ҡораллы оппозицияны яҡлау ===
Үҙенең Сүриә оппозицияһын (НКСРОС) хуплауы тураһында түбәндәге илдәр иғлан итте:
* {{Флаг США}} [[АҠШ]];
* {{Флаг Турции}} [[Төркиә]];
* {{Флаг Великобритании}} [[Бөйөк Британия]];
* {{Флаг Франции}} [[Франция]];
* {{Флаг Саудовской Аравии}} [[Сәғүд Ғәрәбстаны]];
* {{Флаг Катара}} [[Катар]]&lt;ref name=&quot;RIA_2013-1&quot;&gt;[http://ria.ru/world/20130826/958749095.html Сирия: в чём суть конфликта] // РИА Новости&lt;/ref&gt;.

; Ҡорал менән тәьмин итеү һәм хәрби ярҙам
''Шулай уҡ ҡарағыҙ: [[Timber Sycamore]]''

Америка Ҡушма Штаттары һәм Бөйөк Британиянан ярҙам күләме бөтә иғлан ителгән осорҙа 200 миллион долларҙан ашыу тәшкил итте — хәрәкәттәр өсөн кәрәкле бөтә нәмәләр менән йыһазландырыу: бронежилеттар, элемтә ҡорамалдары, транспорт саралары һәм башҡалар. Америка Ҡушма Штаттарынан ярҙам 385 миллион доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://news.mail.ru/politics/16064964/ | title = МИД: Великобритания приостановливает помощь сирийской оппозиции — Новости Политики — Новости Mail.Ru | accessdate = 2013-12-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131213134037/http://news.mail.ru/politics/16064964/ | archivedate = 2013-12-13 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213134037/http://news.mail.ru/politics/16064964/ |date=2013-12-13 }}&lt;/ref&gt; Вся помощь из США оценивается в 385 млн долларов&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.usaid.gov/what-we-do/working-crises-and-conflict/responding-times-crisis/where-we-work/syria | title = Crisis in Syria &amp;#124; U.S. Agency for International Development | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130502071344/http://www.usaid.gov/what-we-do/working-crises-and-conflict/responding-times-crisis/where-we-work/syria | archivedate = 2013-05-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502071344/http://www.usaid.gov/what-we-do/working-crises-and-conflict/responding-times-crisis/where-we-work/syria |date=2013-05-02 }}&lt;/ref&gt;.

* 2011 йылдың октябрь башында Сүриә президенты Асад баш күтәреүселәрҙең Төркиәнән ҡорал алыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Башар Асад: Турция - региональный представитель интересов США|author = |url = http://www.regnum.ru/news/polit/1453604.html|work = [[Regnum]]|date = 2011-10-07|accessdate = 2015-10-01}}&lt;/ref&gt;.
* 2011 йылдың ноябрендә Иран телеканалы Францияның Сүриә ирекле армияһына үҙенең хәрби инструкторҙарын ебәреүе тураһында хәбәр иткәйне&lt;ref&gt;[http://www.rbcdaily.ru/2011/11/27/world/562949982149939 Франция ведёт подготовку боевиков для свержения режима в Сирии] // [[РБК daily]], 27 ноября 2011&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың ғинуар аҙағында Сүриәнең Бунд хөкүмәте мәғлүмәт агентлығы Хамала, Хомста һәм Дамаскиҙа һуғышмандар Израиль ҡоралын (ҙур күләмдә) ҡулланыуы тураһында хәбәр иткәйне. Агентлыҡҡа ярашлы, һуғышмандарҙан Израилдә етештерелгән пулемёттар һәм гранаталар тартып алынған. Израилдың «Коль Исраэль» радиостанцияһы был уңайҙан, «Дамаск тәүге тапҡыр Израилдең сүриә оппозицияһына ярҙам күрһәтеүгә ҡыҫылышы булыу ихтималлығын иҫбатлай тип билдәләне&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/mideast/27jan2012/syria_111.html Дамаск: террористы используют в Сирии израильское оружие] // NEWSRU.CO.IL, 27 января 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qgznlLHb-44 Syrian Rebels Captured With Israeli Weapons]&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың июлендә хөкүмәт ғәскәрҙәре Хама ҡалаһында боевиктарҙан Израилда етештерелгән бер нисә ҡорал берәмеген тартып ала&lt;ref&gt;[http://www.presstv.ir/detail/2012/07/12/250633/syria-forces-seize-israelmade-arms/ Syria forces seize Israel-made arms from rebels: Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621131937/http://www.presstv.ir/detail/2012/07/12/250633/syria-forces-seize-israelmade-arms/ |date=2013-06-21 }}&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың 14 мартында Дамасктан алыҫ түгел Сүриә армияһы Израилда етештерелгән ҡорал партияһы тейәлгән йөк машинаһын тотто - йөк машинаһында снарядтар, күсмә ракета ҡулайламалары, бронежилеттар, элемтә саралары һәм хәрби биноклдәр табылды&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/polit/228472 Сирийская армия перехватила крупную партию оружия израильского производства] // «Первый канал — Новости», 15 марта 2013&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың апрель аҙағында Ливан армияһы Сьерра-Леоне флагы аҫтында йөҙөүсе Сүриә баш күтәреүселәре өсөн ҡорал тейәлгән «Lutfallah II» судноһын тотҡарлай&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2012/04/28/975607.html В Ливане конфискован груз оружия для оппозиции Сирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615051508/http://www.rosbalt.ru/main/2012/04/28/975607.html |date=2012-06-15 }} // Росбалт, 28 апреля 2012&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың 28 июнендә Le Figaro Төркиә аша Сүриә баш күтәреүселәренә Сәғүд гранатомёттары ебәрелеүе тураһында хәбәр итте&lt;ref&gt;[https://inosmi.ru/asia/20120628/194209015.html Как ЦРУ поставляет оружие сирийским повстанцам] // ИноСМИ&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың авгусында Франция премьер-министры Жан-Марк Эйро Францияның «Сүриә ҡаршылығы» вәкилдәренә элемтә һәм шәхси һаҡланыу сараларын, шулай уҡ «ҡайһы бер ҡорамалдарҙы» тапшырыуын хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_sy/20120822/728464917.html Париж отправил сирийским мятежникам средства связи и личной защиты] // РИА «Новости», 22 августа 2012&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың 8 октябрендә хөкүмәт көстәре Алепполағы баҫып алынған һуғышмандар базаһында сит ил журналистарына Сәғүд Ғәрәбстанының Оборона министрлығына ҡараған ҡорал һалынған өс йәшникте күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-19874256 'Saudi weapons' seen at Syria rebel base] // «BBC News» от 8 октября 2012&lt;/ref&gt;.
* 7 ноябрҙә оппозиция лидерҙарының береһе, элекке Сүриә магнаты Риад Сейф Катарҙың баш ҡалаһы Дохела Сүриә милли советы конференцияһында Франция президенты Франсуа Олланд, әгәр ул берләшә алһа, Сүриә оппозицияһына ҡорал ҡуйырға вәғәҙә итте, тип белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/07/1055916.html Росбалт. Франция пытается сплотить оппозицию Сирии, обещая ей оружие. 07/11/2012 19:49] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927034355/http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/07/1055916.html |date=2015-09-27 }}&lt;/ref&gt;. 12 ноябрҙә, Катарҙа оппозиция съезынан һуң, Мәскәүҙәге Сүриә милли советы вәкиле Мәхмүд әл-Хәмзә хәбәр итеүенсә, коалиция ойоштороу инициаторы Риад Сейф Европа хөкүмәттәре менән «кәмендә тиҫтәләгән» һөйләшеүҙәр уҙғарған. «Был илдәр - Франция, Британия, Италия, Германия һәм Америка, көнбайыштың алдынғы илдәре, өҫтәүенә Катар һәм Сәғүд Ғәрәбстаны», -тине. Әл-Хәмзә әйтеүенсә, әгәр коалиция Бәшәр Асад ғәскәрҙәре менән һуғышҡан төркөмдәрҙе бер командалыҡ аҫтында берләштерә алһа, ҡорал бирергә вәғәҙә бирҙе. «Берҙәм етәкселек булһа - ҡорал да буласаҡ, сөнки әле Көнбайышта ҡорал Сүриәләге экстремистар ҡулына эләгер тип ҡурҡалар. Бөтә ҡораллы төркөмдәр өсөн хәрби етәкселек ойоштороу был проблеманы хәл итер, Асад режимына ҡаршы торорға һәләтле сифатлы ҡорал алырға мөмкин», - тине Әл-Хәмзә&lt;ref name=&quot;BBC_RUSSIA03&quot;&gt;.[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/11/121112_syria_west_arms.shtml Член СНС: Запад обещал помочь оппозиции Сирии оружием] // BBC. Русская служба, 12 ноября 2012&lt;/ref&gt;. 13 ноябрҙә Милли коалиция вәкиле Ясер Таббара, Көнбайыштың 16 ноябргә берҙәм фронт ойоштора алған осраҡта, Милли коалицияға хәрби ярҙам вәғәҙәләүен белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/13/1057884.html Сирийская оппозиция получит от Запада оружие после формирования единого фронта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926214639/http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/13/1057884.html |date=2015-09-26 }} // Росбалт, 13.11.2012&lt;/ref&gt;.
* «Сүриә дуҫтары төркөмө» ойошторолдо. Көнбайыштан һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәренән уларға аҡса, ҡорал һәм белгестәр ебәрә. Урындарҙа Сүриә боевиктарын француз, Британия һәм Катар инструкторҙары уҡыта башлаған да инде (улар килгәс, Сүриә хәрби хеҙмәткәрҙәре араһында ҡорбандар һаны ҡырҡа артты). Оппозицияға ярҙамға «яугир-интернационалистарҙы» ебәрәләр, Сүриә сиге янындағы Төркиә аэродромдарына Ливиянан үҙҙәре теләп һуғышырға килгән  самолёттар ултыра, ә Сүриәлә Тунистан бер нисә тапҡыр ислам яугирҙарын тотҡандар, тигән хәбәр йөрөй&lt;ref name=autogenerated20140125-3 /&gt;.
* 2012 йылдың декабрендә Сәғүд Ғәрәбстаны Сүриә оппозицияһына Хорватияла етештерелгән югослав ҡоралын килтерә башлаған&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2013/02/26/world/middleeast/in-shift-saudis-are-said-to-arm-rebels-in-syria.html?ref=world&amp;_r=1&amp;#h&amp;#91;&amp;#93; Saudis Step Up Help for Rebels in Syria With Croatian Arms] // «The New York Times» от 26 февраля 2013&lt;/ref&gt;
* 2013 йылдың 28 майында Брюсселдә Европа Союзы Сүриә баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеүгә эмбаргоны оҙайтмаған, шулай уҡ Сүриәнең рәсми хөкүмәтенә ҡаршы яңы иҡтисади санкциялар индергән. Шул уҡ ваҡытта, кисекмәҫтән ҡорал килтереү булмаясаҡ, тигән ғаризалар яңғыраны. Шулай итеп, 2013 йылдың 1 июненән Евросоюз илдәренең һәр береһе айырым баш күтәреүселәргә ҡорал килтереү тураһында ҡарар ҡабул итергә тейеш булған. Рәсәй конфликтты тыныс юл менән көйләү юлында ҡаршылыҡтар тыуҙырған аҙымды ҡырҡа ғәйепләне, шул уҡ ваҡытта хәлде тотҡарлау өсөн  С-300 комплекстарын килтереү дауам ителәсәк&lt;ref name=&quot;Эмбарго&quot;&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/05/28/151522-print.html|title=Евросоюз отменил эмбарго на поставку оружия сирийским мятежникам|accessdate=2013-05-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gwy3scCz?url=http://9tv.co.il/news/2013/05/28/151522-print.html|archivedate=2013-05-28}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2013/05/130527_eu_syria_weapons.shtml ЕС не продлил эмбарго на оружие для повстанцев в Сирии]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_riot/20130528/940012482.html Госдеп США против поставок любого российского оружия в Сирию]&lt;/ref&gt;.
* «New York Times» гәзите хәбәр итеүенсә, «Сүриә боевиктарын ҡоралдың FN-6 күсмә зенит ракета комплекстары һәм башҡа төрҙәре менән 2013 йылда Катарҙың финанс ярҙамы менән Судан хөкүмәте тәьмин иткән&lt;ref&gt;[http://rbase.new-factoria.ru/news/new-york-times-o-postavkah-oruzhiya New York Times о поставках современного вооружения для сирийской оппозиции] // rbase.new-factoria.ru | Ракетная техника&lt;/ref&gt;.
* Сүриәнең кеше хоҡуҡтары буйынса күҙәтеү советы вәкилдәре хәбәр итеүенсә, боевиктар Алеппо ҡалаһы аэродромында өс МИГ-21 һәм МИГ-23 хәрби самолётын баҫып алған һәм Саддам Хөсәйен армияһында хеҙмәт иткән Ираҡ хәрбиҙәре етәкселегендә осоуға әҙерлек үткән&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/17oct2014/planes.html У «Исламского государства» есть боевые самолёты, пилоты обучаются у бывших иракских офицеров, докладывают наблюдатели]&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 19 июнендә Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендә Сүриәләге халыҡ-ара коалицияһы Хәрби-һауа көстәре Ракка ҡалаһы янында Сүриә истребителен бәреп төшөрҙө (истребитель был районда Сүриә армияһы һәм ополченецтар уҙғарған «Ислам дәүләте» төркөмөнә ҡаршы операцияла ҡатнашты), һуңынан пилот ҡотҡарылды. Һөжүм итеү өсөн сәбәп булып, самолёт Америка Ҡушма Штаттары ҡарамағындағы Сүриә демократик көстәренә ярҙам итеү позициялары янында бомба ташлауы, &lt;ref name=&quot;ng.ru&quot;&gt;[http://www.ng.ru/world/2017-06-19/100_iranvsusa.html Активная фаза американо-иранской войны уже началась?] // НГ, 19.06.2017&lt;/ref&gt;; икенсе көндө коалиция Сүриәнең Эт-Танф биҫтәһе янында Сүриә Ҡораллы Көстәренең БПЛА Shahed-129 бәреп төшөрә&lt;ref&gt;[https://news.rambler.ru/politics/37187114/ В Вашингтоне обсуждают возможный ответ на действия России в Сирии]&lt;/ref&gt;&lt;!-- ; 23? июня в Южном Хомсе американский истребитель F-15E сбил сирийский беспилотник Shahed 129 — или это про то же? --&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/world/2017-06-23/6_7014_syria.html США продолжают в Сирии воздушную войну Версия для печати Добавить в избранное Обсудить на форуме. Россия не может помешать американцам сбивать сирийские самолёты и беспилотники] // Газета.ру, 23.06.2017&lt;/ref&gt;.

=== Сирия хөкүмәтенә ярҙам итеү ===
{{См. также|Роль России в гражданской войне в Сирии|Ирано-сирийские отношения}}
Сүриәлә властың ҡораллы юл менән алмашыныуына һәм ҡораллы конфликт башланғандан алып һөйләшеүҙәр ярҙамында эске сәйәси проблемаларҙы хәл итеү өсөн БРИКС илдәре — БРИКС, Рәсәй, Һиндостан, Бразилия, Көньяҡ Африка Республикаһы, шулай уҡ Иран һәм ҡайһы бер Латин Америкаһы илдәре сығыш яһаны&lt;ref name=RIA_2013-1 /&gt;.

Граждандар һуғышы башланғандан алып Рәсәй Сүриә хөкүмәтен ҡорал менән тәьмин итеү, белгестәр уҡытыу һәм хәрби советниктар йүнәлеше буйынса хуплай. 2011 йылдың октябрендә һәм 2012 йылдың февралендә Рәсәй Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советында Сүриәгә ҡаршы резолюциялар бикләне, сөнки был резолюциялар Бәшәр Асад хөкүмәтенә ҡаршы санкциялар йәки хатта хәрби интервенция индереү мөмкинлеген күҙ уңында тота&lt;ref name=&quot;Itar-Tass27-1-12&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation news&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/2012/01/27/us-syria-russia-idUSTRE80Q0I620120127 «Russia says U.N. Syria draft unacceptable: Itar-Tass»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128064627/https://www.reuters.com/article/2012/01/27/us-syria-russia-idUSTRE80Q0I620120127 |date=2012-01-28 }} // Reuters &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың сентябрендә Бәшәр Асадтың үтенесе буйынса Федерация Советы Рәсәй ҡораллы көстәрен Сүриәлә файҙаланыуға ризалыҡ бирҙе&lt;ref name=&quot;RT-1&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation news&quot;&gt;[http://www.rt.com/news/317013-parliament-authorization-troops-abroad/ «Russian parliament unanimously approves use of troops in Syria»]. 30 September 2015&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. &lt;/span&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең Сүриәләге һуғышта туранан-тура ҡатнашыуы яңы Рәсәй тарихында мөһим ваҡиғаға әйләнде, сөнки быға тиклем Рәсәйҙең ҡораллы көстәре бер ҡасан да ғәрәп илдәре территорияһындағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡаны булмаған&lt;ref name=&quot;трен&quot; /&gt;. Көнбайыш Рәсәйҙе Рәсәй авиацияһы Ислам дәүләтенең ҡораллы формированиеларына ғына түгел, Сүриә баш күтәреүселәр төркөмдәренә лә һөжүм итеүендә ғәйепләне&lt;ref name=&quot;aoc&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation news&quot;&gt;Hubbard, Ben (1 October 2015). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc3Oct&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot;&gt;[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-34431027 «Syrian crisis: Russia air strikes 'strengthen IS'»] // BBC.com&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

* 2011 йылдан Сүриәнең Урта диңгеҙ яры буйында Рәсәй хәрби караптары төркөмө даими эшләй; шулай уҡ донъяла эфир тапшырыуҙары алып барылған Рәсәй киң мәғлүмәт саралары оппозицияның кире ҡиәфәтенә баҫым яһап, конфликтҡа даими иғтибар бүлә&lt;ref&gt;[http://rus.ruvr.ru/2013_09_17/Ubijca-avianoscev-vihodit-na-operativnij-prostor-Sredizemnomorja-5023/ «Убийца авианосцев» выходит на оперативный простор Средиземноморья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116201239/http://rus.ruvr.ru/2013_09_17/Ubijca-avianoscev-vihodit-na-operativnij-prostor-Sredizemnomorja-5023/ |date=2014-01-16 }} // Голос России&lt;/ref&gt;.
* 2013 йылдың 16 июнендә Иран етәкселеге президент Бәшәр Асадҡа ярҙам итеү өсөн Сүриәгә Ислам революцияһы һаҡсылары корпусының 4 мең хәрби хеҙмәткәрен ебәреү тураһында ҡарар ҡабул итте&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c12/773037.html Иран принял решение направить 4 тысячи военнослужащих в Сирию] — газета Independent On Sunday&lt;/ref&gt;. Ирандың Сүриә хөкүмәтен туранан-тура хуплау осраҡтары ғына түгел, ярҙамды тормошҡа ашырғанда юғары дәрәжәле Иран кешеләренең Сүриәлә һәләк булыуы ла билдәле&lt;ref&gt;{{Cite news|title=СМИ: в Сирии убит иранский генерал|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2375853|work=ТАСС|accessdate=2018-01-08|language=ru}}&lt;/ref&gt;.
2013 йылдың июлендә Кувейттың Alrai гәзите, оппозицияға һылтанып, президент Бәшәр Асад яғында 60 мең сит ил боевигы көрәшә тип хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mignews.com/news/society/world/010713_110202_92619.html|title=Сирийская оппозиция: 60 тысяч иностранцев сражаются за Асада|accessdate=2013-07-01|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703003007/http://www.mignews.com/news/society/world/010713_110202_92619.html |date=2013-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 5 февралендә «Әр-Райя» гәзитенә интервьюла Ливандың «Хезболла» хәрби ойошмаһы етәкселәренең береһе былай тине&lt;ref&gt;[http://www.zman.com/news/2012/02/05/119728-print.html «Хизбалла» готова начать войну с Израилем ради спасения режима Асада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212095314/http://www.zman.com/news/2012/02/05/119728-print.html |date=2012-02-12 }}&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}Беҙҙең ойошма стратегик союздашыбыҙ Бәшәр Асадтың хөкүмәте ҡолатылыуына юл ҡуймаясаҡ. Кәрәк булһа, Бәшәр Асадҡа хәрби-сәйәси баҫымды кәметеү һәм донъя матбуғатының иғтибарын Сүриә проблемаһынан ситкә йүнәлтеү өсөн, сионистик оккупанттарға (Израиль) ҡаршы һуғыш башлаясаҡбыҙ.
{{конец цитаты|источник=}}

; Ҡорал менән тәьмин итеү һәм хәрби ярҙам
* 2012 йылдың 5 ноябрендә РФ сит ил эштәре министры Сергей Лавров, Рәсәй Сүриә президенты Бәшәр Асадтың армияһына һуңғы бер йылда 1 миллиард долларлыҡ ҡорал һатты, тип хәбәр итте. Ҡорал, совет заманында уҡ ҡул ҡуйылған килешеүҙәр сиктәрендә, һатыла һәм Сүриә яғына оҙатыла. Мысыр киң мәғлүмәт сараларына биргән интервьюһында Лавров, «Рәсәй Сүриәләге ҡораллы конфликтта бер яҡлы ла түгел», «… Сүриә сиктәрен тышҡы дошмандан һаҡлауҙы ойоштороуҙа ярҙам итәбеҙ» тип билдәләне&lt;ref&gt;[http://www.zman.com/news/2012/11/05/138178-print.html Сергей Лавров: мы продали Сирии оружия на миллиард долларов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130091418/http://www.zman.com/news/2012/11/05/138178-print.html |date=2013-01-30 }} // zman.com&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;Сүриә хөкүмәтенә рәсәй ҡоралын Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флотының десант караптарын файҙаланып оҙатыу күҙ уңында тотола (Сүриә экспрессы).
* 2012 йылдың 11 ғинуарында Сент-Винсент һәм Гренадин дәүләт флагы аҫтында Westberg Ltd. компанияһына ҡараған Chariot судноһы Санкт-Петербургтан Латакияға илткән юлда Лимассол тип аталған кипр портында тикшерелә. Хәбәр ителеүенсә, Chariot бортында патрондар табыла. Евросоюз тарафынан Сүриәгә ҡорал ташыуға эмбарго индерелеүгә ҡарамаҫтан, Кипр властары, судно маршрутты үҙгәртә тигән шарт менән, юлды артабан дауам итергә мөмкинлек бирҙе. Улар, Chariot Төркиәгә китер, тип өмөтләнә. Әммә һуңынан Төркиә властары судноның Рәсәйҙең хәрби-диңгеҙ базаһы урынлашҡан Сүриә Тартус портына килеүе һәм шул уҡ ваҡытта унан судноның ҡайҙа булыуы хаҡында сигнал таратҡан приборҙар алыныуы хаҡында иғлан итте. Ошо айҡанлы Америка Ҡушма Штаттары Рәсәй властарына йөктөң характерын аңлатыу үтенесе менән мөрәжәғәт итте&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/01/120111_us_russia_cyprus_ship.shtml
 |title=США хотят знать, какой груз везло в Сирию судно Chariot
 |date=2012-01-13
 |publisher=[[BBC]]
 |accessdate=2012-02-05}}&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың 12 июнендә Американың Дәүләт департаменты башлығы Һ. Клинтон Рәсәйҙе Сүриә властары хөкүмәткә ҡаршы демонстранттарға ҡаршы ҡулланған удар хәрби вертолёттар менән тәьмин итеүҙә ғәйепләй. Клинтон белдереүенән һуң өс көн үткәс, Рәсәй Сүриәгә яңы вертолёттар ебәрмәне, ә ремонтланған өс Ми-25те генә кире ҡайтарҙы, уларҙы ремонтлауға контракт Сүриәлә хөкүмәткә ҡаршы протесттар башланғанға тиклем төҙөлгән, был турала Рәсәй властары вәкилдәре бер нисә тапҡыр белдерҙе. Британия Сит ил эштәре министрлығы башлығы Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы башлығы С. В. Лавров менән осрашыуҙа 14 июндә «Сүриәгә бөтә оборона поставкалары туҡтатылырға тейеш» тип һыҙыҡ өҫтөнә алды&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/06/120619_helicopters_ship_insurance.shtml Хейг: «Алаид», везший Ми-25 в Сирию, вернётся в Россию] // «Русская служба BBC» от 19 июня 2012&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;19 июндә ошо вертолёттарҙы ташыған «Алаид» судноһы Шотландия яры буйында туҡтатыла. Британия Standard Club страховкалаусы компанияһы уның страховкаһын (шулай уҡ караптың Рәсәй компанияһына ҡараған башҡа судноларҙың страховкаһын) юҡҡа сығарҙы. Standard Club үҙенең ҡарарын сухогруз Сүриәгә ҡорал килтергәне менән аңлатты&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/06/120625_alaed_lavrov_development.shtml Россия «не будет оправдываться» за вертолёты для Сирии] // «Русская служба BBC» от 19 июня 2012&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың 10 октябрендә Төркиә Хәрби һауа көстәре General Dynamics F-16 Fighting Falcon (F-16) истребителдәре Анкара аэропортына Сүриәнең А-320 авиалайнерын ултырырға мәжбүр итте. «Syrian Air» самолётында Мәскәүҙән Дамаскиға осҡан 35 пассажир була. Биш сәғәтлек тентеүҙән һуң, Төркиә 12 йәшник таба. Төркиә Премьер-министры Реджеп Тайип Эрдоган самолёттың «припастар һәм хәрби ҡорамалдар ташыуын» рәсми рәүештә белдерҙе (төркиә киң мәғлүмәт сараларының рәсми булмаған мәғлүмәттәре буйынса, армия радиоэлемтәһе өсөн ҡорамалдар, шулай уҡ ракеталар компоненты булып хеҙмәт итә алған агрегаттар табылда)&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/10/121011_mid_syria_plane.shtml Турция: рейс Москва-Дамаск вёз военный груз] // «Русская служба BBC» от 12 октября 2012&lt;/ref&gt;. Төркиәнең Сит ил эштәре министрлығы башлығы һүҙҙәренсә, «тартып алынған йөк тыйылған, махсус рөхсәт ҡағыҙҙары һәм документтарһыҙ, өҫтәүенә граждандар авиацияһында транспортировкаланырға тейеш түгел»&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/537450#ixzz2DxPhDwTd Турция отпустила сирийский самолёт, изъяв военное оборудование] // «Известия» от 11 октября 2012&lt;/ref&gt;. Внуково аэропортының матбуғат үҙәге етәксеһе «бортта авиация ҡағиҙәләре менән ташыуҙы тыйған бер ниндәй предмет та булманы» тип хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/352596/ Москва отрицает, что на борту сирийского самолёта был запрещённый груз] // «НТВ» от 12 октября 2012&lt;/ref&gt;. Сүриә Сит ил эштәре министрлығы А-320-нең тыйылған йөктәрҙе ташымауын хәбәр итте, йөктө кире ҡайтарыуҙы талап итте һәм «төркиә властарының граждан авиалайнерын көс менән ултыртыртырға мәжбүр итеүе теге йәки был дәүләт биләмәһе өҫтөнән осҡан авиалайнерҙарҙы тентеү хоҡуғын биргән закондарҙы ла боҙоу булып тора» тип билдәләне&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=930621 МИД Сирии: самолёт, задержанный в Турции, не перевозил запрещённых грузов] // «Вести. RU», 12 октября 2012&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;Октябрь уртаһында Рәсәйҙең Сит ил эштәре министрлығы вәкиле Александр Лукашевич былай тине: «Был бөтөнләй легаль йөк булды — РЛС өсөн электр ҡорамалдары ине»&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.kommersant.ru/doc/2055906|title=Сыграли в ящики|description=&quot;Ъ&quot; стали известны детали операции по доставке груза, перехваченного Турцией в сирийском лайнере|accessdate=2013-04-20}}&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың 19 декабрендә Израилдең Дебка интернет-сайтында хәбәр ителеүенсә, Рәсәй хәрби караптары Сүриәнең Тартус портынан 24 «Искәндәр» 9K720 оператив-тактик ракета комплексын тейәп оҙатҡан&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/news/society/world/281212_123251_38811.html Россия передала в руки Асада крылатые ракеты «Искандер»] // MIGNEWS.COM от 28 декабря 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{youtube|zemQ4u5J7gA#!|Assad's deadly agenda: First, chemicals, next, Iskander 9K720}}&lt;/ref&gt;.
* 2013 йылдың 30 майы. The Washington Post гәзите 2013 йылдың 12 мартында Сүриә армияһы командованиеһы «Рособоронэкспорт»ҡа яҙған документ — ҡоралға заказ баҫтырып сығарҙы. Сүриә армияһын тәьмин итеү бюроһы башлығы дивизион генералы Али Әл-Сәлимдең «Рособоронэкспорт»тың генераль директоры, отставкалағы генерал-майор Анатолий Исайкин исеменә ебәргән хатында ҡоралдарҙы һәм уларға боеприпастарҙы: 20 000 йыйылмалы Калашников автоматы, калибры 5,45 мм калибрлы 1000 ҡыҫҡа йыйылмалы прикладлы АК автоматы, 7,62 калибрлы 20 миллион патрон; 5,45 мм калибрлы 1 миллион патрон, 300 комплект РПГ-7 гранатомёттары; 25 АГС гранатомёт; 1100 дуға аҫты көбәкле гранатомёты һәм уларға 1 миллион снаряд; 1200 төрлө пулемёт, шуларҙың 400 данаһы - станоклы «КОРД» пулемёты, 100 данаһы - сошкаларҙағы «КОРД» пулемёты, 400 данаһы - станоклы ПКС пулемёты, 100 данаһы - сошкаларҙағы пулемёт, 60 данаһы - 14,5 мм калибрлы пулемёт, шулай уҡ АГС миномёт өсөн 300 мең атыу ҡаралған, 100 мең ҡул оборона гранаталары, АК 7,62 мм өсөн магазин, 10 мең дана снайпер патроны, 12,5 мм калибрлы 100 төнгө тоҫҡаулы снайпер винтовкалары, анти-снайпер детекторы (50 дана) һатып алыу буйынса ҡыҙыҡһыныуын белдерә. Хат рус телендә яҙылған: «Бөтә ғаризаны кисекмәҫтән эшкәртеү өсөн тейешле органдарға күрһәтмәләр биреүегеҙҙе һорайбыҙ. Хеҙмәттәшлек өсөн рәхмәт белдерәбеҙ», - тиелә хат аҙағында&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://apps.washingtonpost.com/g/page/national/syrian-army-generals-weapons-request/187/|title=Syrian army general's weapons request|accessdate=2013-05-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H19ztXlc?url=http://apps.washingtonpost.com/g/page/national/syrian-army-generals-weapons-request/187/|archivedate=2013-05-31}}&lt;/ref&gt;.
* 2013 йылдың июнендә Ираҡ хөкүмәте махсус акт ҡабул итте, уның буйынса Сүриәгә донъя баҙарында һатып алынған ҡорал һәм боеприпастар, шулай уҡ армия өсөн яғыулыҡ-майлау материалдары (элек Ираҡ менән Сүриә араһында көсөргәнешлек бар ине) льготалы шарттарҙа ҡайтарыла&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/world/2013/06/13/siriiskii-krizis/713107-mir-gotov-smiritsya-s-pobedoi-voisk-asada-nad-oppozitsiei%20Мир%20готов%20смириться%20с%20победой%20войск%20Асада%20над%20оппозицией http://www.km.ru/world/2013/06/13/siriiskii-krizis/713107-mir-gotov-smiritsya-s-pobedoi-voisk-asada-nad-oppozitsiei Мир готов смириться с победой войск Асада над оппозицией]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }} // KM.RU&lt;/ref&gt;.
* 2013 йылдың июле - Akhabar Alaan телеканалы сүриә армияһы офицерына һылтанып хәбәр итеүенсә, оппозиция көстәрен күҙәтеү өсөн армия Рәсәйҙә етештерелгән видеокамералар ҡуллана. Камералар, күреү мөмкинлеге насар булғанда һәм ҡараңғыла, 10 саҡрымға тиклем алыҫлыҡта төшөрөү мөмкинлегенә эйә&lt;ref&gt;[http://politikus.ru/industry/5606-siriyskaya-armiya-ohotitsya-na-boevikov-s-pomoschyu-sovremennyh-rossiyskih-kamer.html Сирийская армия охотится на боевиков с помощью современных российских камер] // Политикус — Politikus.ru&lt;/ref&gt;.
* 2015 йылдың 30 сентябре - Рәсәй авиацияһы Сүриәлә хәрби операциялар башлай&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-09-30|title = Российская авиация начала операцию в Сирии|url = http://lenta.ru/news/2015/09/30/syria/}}&lt;/ref&gt;.
&lt;!-- * 18 июня 2017 года с баз Корпуса стражей исламской революции (КСИР) в провинциях Керманшах и Курдистан был нанесён ракетный удар баллистическими ракетами средней дальности по базам террористов, расположенным на востоке Сирии (в районе [[Бои за Дейр-эз-Зор|города Дейр эз-Зор]])&lt;ref name=&quot;ng.ru&quot;/&gt;.--&gt;

== Химик ҡорал менән бәйле хәл ==
Сүриә конфликты барышында химик ҡорал ҡулланыу тураһында тәүге хәбәрҙәр 2013 йылдың 19 мартында ҡабул ителә - Сүриә властары уны Хан-әл-Асаль ауылы (Алеппо провинцияһы) янындағы алыштар барышында ҡулланыуҙары хаҡында белдерҙе&lt;ref name=&quot;химор-17&quot;&gt;[Как Сирию избавляли от химического оружия. История вопроса // Коммерсантъ, 03.07.2017]&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың 21 авгусында киң мәғлүмәт сараларында Дамаск эргәһендәге Көнсығыш Гутала зарин газын ҡулланыу тураһында хәбәр баҫыла. Химик һөжүм һөҙөмтәһендә, хәбәр ителеүенсә, 600-ҙән 1,3 меңгә тиклем кеше һәләк булған. Сүриә властары һәм оппозиция химик һөжүм үткәреүҙә ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаҡты&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.tltnews.ru/world_news/44/460419/ | title = Эксперты ООН выявили пять фактов применения химоружия в Сирии}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://ria.ru/arab_sy/20130919/964531399.html | title = Керри не верит в причастность сирийской оппозиции к химатаке &amp;#124; РИА Новости}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://ria.ru/arab_riot/20130822/957897580.html | title = Эксперты: данные о применении в Сирии химоружия — провокация оппозиции &amp;#124; РИА Новости}}&lt;/ref&gt;. АҠШ Хөкүмәт көстәрен ошо һөжүм итеүҙә ғәйепләне. Франция һәм Америка Ҡушма Штаттары ғәрәп дәүләттәре булышлығында Сүриәгә һөжүм итеү тураһындағы мәсьәләне етди ҡараны. Америка Президенты Барак Обама Сүриәлә химия ҡоралын ҡулланыуҙы «ҡыҙыл һыҙат» аша үтеү тип ҡабул итеүҙәре, унан һуң халыҡ-ара берләшмә хәлгә ҡыҫылырға тейешлеге хаҡында бер нисә тапҡыр белдерҙе. 29 августа Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Хәүефһеҙлек советы ултырышында Рәсәй һәм Ҡытай резолюцияһына ярашлы проектына вето һалды&lt;ref name=&quot;сирия&quot; /&gt;.

2013 йылдың 10 сентябрендә Мәскәүҙә Сергей Лавров менән Сүриәнең сит ил эштәре министры Вәлид Муалләм һөйләшеүҙәрҙән һуң химик ҡорал запастарын халыҡ-ара контролгә ҡуйырға ризалашты. 13 сентябрҙә президент Бәшәр Асад илдең химик ҡоралды тыйыу буйынса конвенцияға ҡушылыуы тураһында документҡа ҡул ҡуйҙы. Өс көндән Сүриә Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһына (ОЗХО) уның биләмәһендәге хәрби ағыулау матдәләре тураһында бөтә мәғлүмәтте еткерә. 14 сентябрҙә Женевала Сергей Лавров менән Джон Керри Сүриә химик ҡоралын 2014 йылдың уртаһына тиклем юҡ итеү тураһындағы килешеүгә өлгәште. 27 сентябрҙә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы бер тауыштан тейешле резолюцияны ҡабул итте, ә 14 октябрҙә Сүриә ОЗХО-ның 190-сы ағзаһы булды. Химик ҡоралдың арсеналдарын бөтөрөүҙең ентекле планы 15 ноябрҙә ОЗХО-ның башҡарма советы тарафынан раҫлана&lt;ref name=&quot;сирия&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;химор-17&quot; /&gt;.

2014 йылдың 27 декабрендә Мәскәүҙә Рәсәй, Америка Ҡушма Штаттары, Кытай, Сүриә, Норвегия, Дания һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы эксперттары химик ҡоралды хәүефһеҙ сығарыуҙы ойоштороу буйынса фекер алышты. Уның тәүге партияһы 2014 йылдың 7 ғинуарында Сүриәнән Дания судноһында сығарылды. 7 июлдән 13 авгусҡа тиклем Урта диңгеҙҙә Америка судноһы бортында иң хәүефле химикаттар юҡ ителә. 2015 йылдың ғинуарында Сүриәлә химия ҡоралы етештереү һәм һаҡлау буйынса объекттарҙы бөтөрә башланылар&lt;ref name=&quot;химор-17&quot; /&gt;.

2015 йылдың авгусында химик ҡорал ҡулланыу осраҡтарын тикшереү буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы менән Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһының (ОЗХО) берлектәге механизмы булдырылды. 2016 йылдың 4 ғинуарында ОЗХО Сүриә хөкүмәте химик ҡоралды юҡ итеү процесының тамамланыуын раҫланы. Эштәр Америка Ҡушма Штаттары, Финляндия, Бөйөк Британия һәм Германия предприятиеларында алып барылған&lt;ref name=&quot;химор-17&quot; /&gt;.

Сүриәлә химик ҡорал етештереү буйынса 12 объектты 2015 йыл аҙағына тиклем юҡ итеү күҙ уңында тотолғайны, әммә хәлдең ҡатмарлашыуы менән бәйле Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһы белгестәре бөтә объекттарҙың да юҡ ителеүен раҫлай алманы&lt;ref name=&quot;сирия&quot; /&gt;.

2017 йылдың 4 апрелендә Сүриәнең Хан-Шейхун ҡалаһында химик һөжүм, шуның ҡорбаны - 80-дән ашыу кеше тураһында билдәле булды. Хомс ҡалаһынан 40 саҡрым алыҫлыҡтағы (Хомс провинцияһы) Урта диңгеҙ акваторияһындағы америка хәрби кораблдәре Эш-Шайрат авиабазаһына һөжүм яһаны, һәм Сүриә властарын ғәйепләне. Рәсәйҙә был һөжүмде суверенлы дәүләткә ҡаршы агрессия тип атанылар.

2017 йылдың 26 октябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советында Сүриәлә химик ҡорал ҡулланыу осраҡтарын тикшереү буйынса 
Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһы-Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы механизмының берлектәге доклады таратылды. Докладта: Сүриәнең Хан-Шейхун ҡалаһында зарин ҡулланған өсөн Сүриә Ғәрәп Республикаһы, ә 2016 йылдың сентябрендә Ум-Хош тораҡ пунктында көкөртлө иприт файҙаланған өсөн ИГ яуаплы, тип әйтелә. Рәсәй яғы докладты һәүәҫкәр һәм факттарҙы һайлауҙа фаразлауға нигеҙләнгән тип баһаланы&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[http://www.interfax.ru/world/596757 Тиллерсон возложил на Россию ответственность за применение химоружия Дамаском // Интерфакс, 23.01.2018]&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 18 ноябрендә Сүриәлә химик һөжүмде тикшереү буйынса Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһы-Берләшкән Милләттәр Ойошмаларының берләштерелгән механизмы эшләүҙән туҡтаны, сөнки Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы химик ҡоралды ҡулланыуҙы тикшереүсе эксперттарҙың мандатын оҙайтыу хаҡында килешә алманы. Рәсәй Америка резолюция проектына вето һалды. Үҙ сиратында, ете ил Рәсәй тәҡдим иткән резолюцияны хуплауҙан баш тарта&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;.

2018 йылдың 7 апрелендә бер нисә хөкүмәткә ҡарамаған ойошма хөкүмәт ғәскәрҙәрен Дума ҡалаһы (Көнсығыш Гута) халҡына ҡарата химик һөжүм ойоштороуҙа  ғәйепләне. Дамаскиҙа һәм Мәскәүҙә баҫылған видеоматериалдарҙы махсус ҡуйылған һәм ялған тип атап, был ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаҡтылар. Шуға ҡарамаҫтан, Америка Ҡушма Штаттарының Дәүләт департаменты Сүриәлә химик ҡоралды ҡулланған өсөн Рәсәйгә һәм Иранға ҡәтғи рәүештә яуаплылыҡ йөкмәтте, ә президент Трамп Асадҡа ярҙам өсөн Рәсәйгә «ҙур хаҡ түләргә тура киләсәген» иҫкәртте. Сүриә биләмәһендә Рәсәй менән туранан-тура хәрби бәрелеш ҡурҡынысы янаған мөнәсәбәттәрҙе артабан киҫкенләштереү теләге Көнсығыш Гута Рәсәйҙең Америка Ҡушма Штаттары һәм Көнбайыш менән мөнәсәбәттәрендә киҫкенләшкән көрсөк фонында булды&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3598266 В Сирии подлили яду в огонь. Атака в Восточной Гуте чревата российско-американским столкновением // Коммерсантъ, 09.04.2018]&lt;/ref&gt;.

== Ҡорбандар ==
{{Основная статья|Потери Сирии от гражданской войны}}

=== Хәрби енәйәттәр ===
&lt;!-- просьба авторам (ну пожалуйста) писать в дальнейшем в основную статью по теме (смотрите Страницу Обсуждения этой статьи) --&gt;
Конфликт дауамында төрлө абруйлы халыҡ-ара ойошмаларҙан һәм киң мәғлүмәт сараларынан конфликтта ҡатнашыусылар тарафынан ҡылынған төрлө енәйәттәр тураһында даими хәбәрҙәр килә.

* 2012 йылдың 1 июне. Женевала барған Кеше хоҡуҡтары буйынса советтың махсус сессияһында Сүриәлә кеше хоҡуҡтары менән хәлде насарайтыу һәм Хулалағы һуйыш буйынса мәсьәләләр тикшерелде. Яҡынса тикшереү мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылдың 25 майында унда 108 граждан, шул иҫәптән 49 бала һәм 34 ҡатын-ҡыҙ үлтерелгән. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының кеше хоҡуҡтары буйынса баш комиссары Нави Пиллэй белдереүенсә:

 {{начало цитаты}}Бындай эштәр кешелеклеккә ҡаршы енәйәт һәм башҡа халыҡ-ара енәйәттәр тип аталырға мөмкин. Улар Сүриәлә язаһыҙ ҡылынған граждандарға киң масштаблы йәки системалы һөжүм итеүҙең бер өлөшө булараҡ ҡаралырға мөмкин&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=17606|title=Нави Пиллэй заявила, что массовые убийства в Хуле могут быть квалифицированы как преступления против человечности|accessdate=2013-06-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HRIw2exE?url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=17606|archivedate=2013-06-17}}&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты|источник=}}

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының кеше хоҡуҡтары буйынса Юғары комиссары Нави Пиллэй Сүриә властарын Сүриәлә гражданлыҡ шәхестәренә ҡаршы енәйәттәрҙең террористар тарафынан ҡылыныуы тураһында мәғлүмәтте бойондороҡһоҙ тикшерергә саҡырҙы. Рәсми Дамаск был боҙоуҙарҙы террорсыларға индерә, тип билдәләне ул. Сүриәләге енәйәттәр өсөн ғәйепте Пиллэй хөкүмәткә лә, оппозицияға ла йөкмәтә. Уның һүҙҙәренсә, властар тыныс граждандар йәшәгән райондарҙы ата, оппозиционерҙарҙы үлтерә, язалауҙар ҡуллана. Ул оппозицияны хөкүмәттең фаразланған мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәрен үлтереүҙә, шартлатыу ҡулайламаларын ҡулланыуҙа, балаларҙы «тере ҡалҡан» сифатында файҙаланыуҙа ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2012/09/17/1035141.html Росбалт, 17/09/2012 13:42. ООН составила новый список сирийцев, совершивших военные преступления] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913070439/http://www.rosbalt.ru/main/2012/09/17/1035141.html |date=2019-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

Нави Пиллэй раҫлауынса, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса идаралығында балаларҙы язалау, тотош ғаиләләрҙе, шул иҫәптән сабыйҙарҙы үлтереү тураһында документлаштырылған хәбәрҙәр бар&lt;ref name=&quot;жертвы конфликта &quot;/&gt;.

2013 йылдың 11 сентябрендә Бразилиянан Паулу Пиньейра етәкләгән Сүриәлә кеше хоҡуҡтарын боҙоуҙарҙы тикшереү буйынса БМО комиссияһының доклады баҫтырылды. Докладтан күренеүенсә, Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр баҫып алған биләмәләрҙе баҫып алыу өсөн көрәш барышында хәрби енәйәттәр ҡылған. Был енәйәттәр тыныс граждандарҙы үлтереүҙе һәм дауаханаларҙы бомбаға тотоуҙы үҙ эсенә ала.

Бер үк ваҡытта оппозиция яғында һуғышҡан ислам боевиктары ла хәрби енәйәттәр ҡылған: судһыҙ һәм тикшереүһеҙ язалауҙар, аманатҡа ҡалғандарҙы баҫып алыу һәм торлаҡ кварталдарын утҡа тотоу. Докладта килтерелгән мәғлүмәттәр 2013 йылдың 15 майынан 15 июленә тиклем осорҙо үҙ эсенә ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mignews.co.il/news/society/world/110913_125504_93417.html|title=Инспекторы ООН в Сирии: виновны обе стороны|accessdate=2013-09-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130913174041/http://mignews.co.il/news/society/world/110913_125504_93417.html |date=2013-09-13 }}&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың аҙағында «The Telegraph» британ гәзите халыҡ-ара «Human Rights Watch» (HRW) ойошмаһы Сүриәләге боевиктарҙың (ҡораллы оппозицияның) енәйәттәре тураһында доклад баҫтырып сығара: «Хьюман Райтс Вотч йыйған дәлилдәр енәйәттәр, аманат алыуҙың һәм оппозиция көстәре яғынан башҡа башбаштаҡлыҡтарҙың кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт кимәленә етеүен дәлилләй, - тиелә докладта. - Ошо енәйәттәрҙең масштабы һәм ойошторолоуы уларҙың даими рәүештә булыуын күрһәтә, шулай уҡ граждандарға һөжүм итеүҙең бер өлөшө булараҡ планлаштырыла».&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2013/10/11/hrw-anons.html ''Максим Макарычев''. Эксперт: Преступления оппозиции в Сирии стали системой] // [[Российская газета]]. — 11.10.2013.&lt;/ref&gt;

2017 йылдың февралендә  Atlantic Council Алепполағы Рәсәй енәйәттәре хаҡында доклад баҫтырып сығарҙы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.publications.atlanticcouncil.org/breakingaleppo/wp-content/uploads/2017/02/BreakingAleppo.pdf|title=Atlantic Council|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2018-01-08|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413221722/http://www.publications.atlanticcouncil.org/breakingaleppo/wp-content/uploads/2017/02/BreakingAleppo.pdf|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413221722/http://www.publications.atlanticcouncil.org/breakingaleppo/wp-content/uploads/2017/02/BreakingAleppo.pdf |date=2019-04-13 }}&lt;/ref&gt;

=== Террористик акттар ===
{{см. также|Список террористических актов, совершённых в ходе гражданской войны в Сирии}}
Сүриәлә даими рәүештә башлыса Сүриәләге тыныс халыҡҡа ҡаршы йүнәлтелгән террористик акттар бара. Бигерәк тә кешеләр күп йыйылған урындар: майҙандар, баҙарҙар, дауаханалар, мәктәптәр, университеттар акт объекттары булып хеҙмәт итә. Христиан сиркәүҙәре, мәсеттәр, ғибәҙәтханалар ҙа теракттарҙан яфа сигә&lt;ref&gt;[http://www.jewish.ru/tags/index.php?key_id=3425&amp;page=1 евреи Сирии]&lt;/ref&gt;.

=== Журналистарҙың һәләк булыуы ===
* 2013 йылдың 3 майы. Хоҡуҡ яҡлау ойошмаһының докладында Халыҡ-ара амнистия раҫланыуынса, конфликт башланғандан алып Сүриәлә кәм тигәндә 36 журналист аңлы рәүештә үлтерелгән. Ойошма билдәләүенсә, хөкүмәт көстәре лә, баш күтәреүселәр ҙә күрә тороп репортёрҙарға һөжүм итә. Хоҡуҡ һаҡлаусылар был хәлдә ике яҡты ла ғәйепләһә лә, хөкүмәт көстәре яғынан хоҡуҡ боҙоуҙар ҙурыраҡ, тип билдәләнә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/05/130503_rn_syria_journalists_amnesty.shtml|title=Amnesty: армия и повстанцы Сирии преследуют журналистов|accessdate=2013-05-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GY7Nh2j3?url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/05/130503_rn_syria_journalists_amnesty.shtml|archivedate=2013-05-12}}&lt;/ref&gt;.
* 2013 йылдың 27 майында хөкүмәт көстәренең баш күтәреүселәргә һөжүмен яҡтыртҡанда Күсейр ҡалаһы янында снайпер Сүриә «Әл-Ихбария» дәүләт телеканалы журналисы Яра Аббасты үлтерә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/05/130527_rn_syria_journalist_dead.shtml В Сирии убита журналист государственного телеканала]&lt;/ref&gt;.

== Дини эҙәрлекләү. Дини объекттарҙы һәм архитектура ҡомартҡыларын талау ==
Конфликтҡа тиклем ил халҡының 5 % тиерлек тәшкил иткән мәсихселәр властар яғынан эҙәрлекләүҙәргә дусар ителмәгән, оппозицияның еңеүе общинаның юҡҡа сығыуына килтерер тип, күп осраҡта хөкүмәткә тоғро ҡалған. Был хәл менән бәйле мәсихселәр боевиктарҙың бигерәк ҙур ҡыҫымына дусар ителгән. 1200 самаһы мәсихсе һәләк булған, төрлө деноминациялағы 450 меңдән ашыу (2 миллиондан ашыу) мәсихсе Сүриәне ташлап киткән сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://www.fides.org/en/news/34821-ASIA_SYRIA_Patriarch_Gregory_III_True_martyrs_in_Maalula#.UuTtwNLHnIV Patriarch Gregory III: «True martyrs in Maalula»] // [[Agenzia Fides]]&lt;/ref&gt;. Дамаск һәм Алеппо христиан кварталдарында миномёттан атыу көндәлек күренеш булған&lt;ref name=&quot;hilarion&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.newsru.com/religy/31may2013/hilarion.html|title=О судьбе похищенных в Сирии епископов до сих пор ничего неизвестно, сообщили в РПЦ|date=2013-05-31|publisher=[[NEWSru.com]]|lang=ru|accessdate=2013-07-09|archiveurl=|archivedate=|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
Дини эшмәкәрҙәрҙе урлау һәм үлтереү ҙә ғәҙәти күренешкә әйләнә. Шулай итеп, 2012 йылдың ғинуарында Хама ҡалаһында сыуалыштар ваҡытында православие руханийы Василий Нассерҙы атып үлтерәләр. 2013 йылдың 22 апрелендә Антиохиянан Алеппоға юлда боевиктар православие митрополиты Павел Алеппскийҙы (Павел Язиджи) һәм сиро-яковит Алеппский митрополиты Григорий Иоанн Ибраһимды (Gregorios Johanna Ibrahim) баҫып ала. Уларҙың артабанғы яҙмышы тураһында дөрөҫ мәғлүмәт һаман юҡ.

{{Also|Похищение православных епископов в Сирии}}
Һуғышмандар тиҫтәләгән христиан сиркәүҙәрен емергән. Атап әйткәндә, ҡораллы экстремистар Эль-Кусейр ҡалаһы эргәһендәге, сүриә-ливан сигенән 20 километрҙа,  Илья-Пәйғәмбәрҙең боронғо православие монастырына һөжүм иткән. Һуғышмандар христиан ғибәҙәтханаһын бушатҡан, сиркәүҙең кәрәк-яраҡтарын алып сыҡҡан, ҡыңғыраулығын шартлатҡан, миһрап, {{comment|купель|сиркәүҙә суҡындырғанда баланы сумдырып алыу өсөн һыу һалынған ҙур һауыт}} емертелгән, Сүриәлә христиандар ҙа, мосолмандар ҙа ихтирам иткән боронғо пәйғәмбәрҙең статуяһын ҡырған. Ғибәҙәтхананың йәше мең ярымдан ашҡан, ул архитектура ҡомартҡыһы булараҡ дәүләт һағында торған&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c11/732870.html Боевики в Сирии устроили погром в православном монастыре в городе Эль-Кусейр] // [[ИТАР-ТАСС]]&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың сентябрендә боевиктар Ракка ҡалаһындағы Ғайса пәйғәмбәрҙең әсәһе грек-католик сиркәүенә баҫып инә, христиан культы әйберҙәрен яндыра, сиркәү эсендәге һындарҙы һәм тәреләрҙе юҡ итә һәм ҡыңғыраулыҡтан тәрене ырғыта. Әрмән католик сиркәүендә террористар манаралағы тәрене бәреп төшөрә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/09/26/159544.html|title=Боевики-исламисты надругались над церквями в сирийском городе Ракка|publisher=// {{iw|9TV}}|accessdate=2013-09-27}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың июль аҙағында Раккала итальян руханийы Даль’Ольо Паолоны урлағандар. 14 августа Reuters агентлығы уны, башын киҫеп, умыртҡа һөйәген һындырып, язалағандарын хәбәр итә. Ул 2013 йылдың йәйендә исламсылар тарафынан үлтерелгән өсөнсө рухани була. Бынан алда интернетта француз руханиы Франсуа Мурадты һәм уның менән бергә булған тағы ла бер кешене язаланыу видеояҙмаһы урынлаштырылған була. Отец Паоло Даль’Ольо кеүек, һуғышмандар уларҙың башын киҫкән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/08/14/paolo-dall-oglio-dead-killed_n_3754528.html|title=Paolo Dall'Oglio Reported Dead: Missing Jesuit Priest Killed In Syria According To Human Rights Group|accessdate=2013-08-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JFo4nKrw?url=http://www.huffingtonpost.com/2013/08/14/paolo-dall-oglio-dead-killed_n_3754528.html|archivedate=2013-08-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/08/15/156414-print.html|title=Исламисты в Сирии казнили итальянского священника|accessdate=2013-08-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JFo5vhqK?url=http://9tv.co.il/news/2013/08/15/156414-print.html|archivedate=2013-08-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928213612/http://9tv.co.il/news/2013/08/15/156414-print.html |date=2013-09-28 }}&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың декабрендә боевиктар Маалула ҡалаһындағы апостолдарға тиң Изге Фёкланың Иконийская монастырын баҫып алына. Унан ун ике монахиня урлана&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pravoslavie.ru/news/66366.htm|title=Сирийские боевики захватили монахинь в Маалюле|accessdate=2013-12-03}}&lt;/ref&gt;.

Күпселеген сөнниҙәр тәшкил иткән боласылар (мөртәттәр), исламда икенсе йүнәлеш - шиғисылар яҡлыларҙың табыныу объекттарына һөжүм итә. Мәҫәлән, 2013 йылдың 1 июнендә фетнәселәр Бальбекта Шиғиның изге урындарының береһенә - Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тыуасары Сәйет Хавлдың ҡәберенә һөжүм итә. Кәшәнәләрҙе утҡа тотоу һөҙөмтәһендә кәшәнә зыян күргән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mignews.co.il/news/disasters/world/010613_175331_99949.html|title=В Ливане нанесены удары по «Хизбалле»|accessdate=2013-06-02|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130702085040/http://mignews.co.il/news/disasters/world/010613_175331_99949.html |date=2013-07-02 }}&lt;/ref&gt;.

Баҫып алынған биләмәләрҙә ҡораллы конфликт барышында хөкүмәткә ҡаршы формированиелар музейҙарҙы һәм археологик объекттарҙы талауҙы ойоштора. Йыйылған аҡсаға ҡорал һәм һуғыш припастары һатып алына&lt;ref&gt;[https://expert.ru/2013/08/30/chetverka-samyih-znachimyih-pamyatnikov-sirijskoj-starinyi/ Четвёрка самых значимых памятников сирийской старины] // [[Эксперт (журнал)|Эксперт]]&lt;/ref&gt;.

== Ҡасаҡтар ==
{{главная|Беженцы гражданской войны в Сирии|Европейский миграционный кризис}}
Киҫкенләшкән ҡораллы конфликт арҡаһында хәрби хәрәкәттәр биләмәһенән китергә теләгән ҡасаҡтар күбәйә.

Рәсәй хәрбиҙәре баһалауынса, 2018 йылдың аҙағында, хәрби хәрәкәттәр осоронда, 2011 йылдан башлап Сүриәнән 6,9 миллиондан ашыу ҡасаҡ киткән. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡасаҡтар эштәре буйынса Юғары комиссары идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2018 йылдың 1 декабренә 45 дәүләттә рәсми рәүештә теркәлгән 6 664 415 Сүриә ҡасаҡтары, шул иҫәптән 1 999 325 ҡатын-ҡыҙ һәм 398 852 бала була.

Был ҡасаҡтарҙың күбеһе түбәндәге дәүләттәрҙә: Төркиәлә (3,6 миллион), Ливанда (952 мең самаһы), Иорданияла (674 мең самаһы), Германияла (534 мең самаһы), Ираҡта (252 мең самаһы) була. Донъяның ун иленән 1,7 миллион кеше тыуған иленә ҡайтырға теләк белдергән (башлыса Ливан, Төркиә, Германия, Иордания, Ираҡ, Мысыр). 2018 йылдың декабренә ҡарата, һуғыш хәрәкәттәренән әҙ зыян күргән 412 тораҡ пунктта яҡынса 1,5 миллион урынға иҫәпләнгән ҡасаҡтарҙы ҡабул итеү һәм урынлаштырыу пункттары асылған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Шулай уҡ хәрби хәрәкәттәр зонаһында урынлашҡан ҙур ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа инфраструктураның 40-70  %-ҡа емерелеүе ҡасаҡтарҙың ҡайтыуын ҡатмарлаштыра&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot; /&gt;.

== Иҡтисади эҙемтәләр ==
&lt;!--  {{update}}
Вооружённый конфликт и наложенные на Сирию экономические санкции имели катастрофические последствия для [[Экономика Сирии|сирийской экономики]]. Сильнейший удар был нанесён [[Туризм в Сирии|индустрии туризма]], дававшей ежегодно 8 млрд долларов стране, привлекавшей иностранную валюту и составлявшей 12 % ВВП Сирии. Сирийская экономика лишилась практически всей нефтяной отрасли. Прекратились иностранные инвестиции.

К маю 2012 года убытки от [[Международные санкции|международных санкций]] в отношении Сирии составили 4 млрд долларов США, санкции привели к [[Дефицит товарный|дефициту товаров]] [[Товары первой необходимости|первой необходимости]]&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/05/24/syria/ Сирия посчитала убытки от международных санкций] // [[Lenta.ru]]&lt;/ref&gt;.

Как заявил в 2013 году представитель Управления ООН по координации гуманитарных вопросов, для того, чтобы возобновить нормальную жизнь в Сирии и отстроить все разрушенные здания, уйдут десятилетия&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.mignews.com/print/200413_114221_31802.html|title=ООН: на восстановление Сирии уйдут десятки лет|accessdate=2013-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130424122538/http://www.mignews.com/print/200413_114221_31802.html|archivedate=2013-04-24}}&lt;/ref&gt;.

По оценке Управления Верховного комиссара ООН по делам беженцев (УВКБ) на 2013 год, существование почти половины населения Сирии зависит от гуманитарной помощи. Гуманитарную помощь получают миллионы сирийских беженцев и внутренне перемещённых лиц, причём продолжающееся насилие приводит к новым перемещениям гражданских лиц и ограничивает доступ к нуждающимся в помощи&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=19603#.UaBvnqJ7Jss|title=От гуманитарной помощи зависит жизнь половины всего населения Сирии|accessdate=2013-05-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GstC82qD?url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=19603#.UaBvnqJ7Jss|archivedate=2013-05-25}}&lt;/ref&gt;.
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/10/25/161502.html|title=Новые свидетельства гуманитарной катастрофы в Сирии|accessdate=2013-10-26}}&lt;/ref&gt;.

В марте 2014 года премьер-министр Сирии Валид аль-Хальки заявил, что ущерб от боевых действий за три года войны составил 4,7 триллиона фунтов (около 31,2 миллиарда долларов)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.mignews.com/news/economics/world/260314_153950_21165.html|title=Ущерб от войны в 10 раз больше, чем признаёт режим Асада|accessdate=2014-03-26}}&lt;/ref&gt;. --&gt;

== Конфликтты көйләү буйынса дипломатик тырышлыҡ ==
{{главная|Попытки урегулирования сирийского конфликта|Ветированные резолюции ООН по Сирии}}
[[Файл:Manifestation pro révolution syrienne contre Assad et Poutine - Paris, 14-12-2016-3.jpg|мини|300px|Һуғышҡа ҡаршы демонстрациялар, Париж, 2016 йылдың 14 декабре]]

2011 йылда протесттар башланғандан алып Сүриәлә ҡан ҡойоуҙы туҡтатырға маташалар. Көнбайыш илдәре Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Бәшәр Асад хөкүмәтенә ҡаршы ҡаты саралар ҡабул итеүен талап итте. Әммә конфликтты хәл итеүҙең башҡа варианттары ла тәҡдим ителде, улар власты тыныс юл менән тапшырыуҙы күҙ уңында тота ине.

2012 йылдың ғинуарында Ғәрәп дәүләттәре лигаһы Сүриә көрсөгөн көйләү буйынса, Бәшәр Асад тарафынан власты вице-президент Фәруҡ әш-Шарға тапшырыуҙы, милли берҙәмлек хөкүмәтен булдырыуҙы, сит ил күҙәтеүселәре ҡатнашлығында һайлауҙар үткәреүҙе, хәүефһеҙлек хеҙмәттәрен реформалаштырыуҙы, яңы конституция әҙерләүҙе һәм уны бөтә халыҡ референдумында раҫлауҙы күҙ уңында тотҡан үҙенең планын тәҡдим итте. Планда шулай уҡ граждандарға ҡаршы енәйәттәрҙе тикшереү буйынса бойондороҡһоҙ комиссия ойоштороу ҡаралғайны&lt;!-- . Позднее, однако, ЛАГ приостановила свою деятельность в Сирии после вооружённого нападения на её представителей--&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_sy/20120123/546454681.html ЛАГ разработала новый план по Сирии по «йеменскому сценарию»]&lt;/ref&gt;.

Ошо тәҡдим нигеҙендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Совет ағзаһы булған 15 дәүләттең 13-ө хуплаған резолюция проектын тауышҡа сығарҙы. Әммә, вето хоҡуғы менән файҙаланып, Рәсәй һәм КХР резолюция ҡабул итеүҙе япты. Рәсәй вәкилдәре резолюция тексында Сүриәгә хәрби баҫып инеү һәм &quot;ливия сценарийы&quot;ның ҡабатланыуы хәүефен ҡараны&lt;ref&gt;{{книга|автор=Исаев Л.М., Шишкина А.Р.|заглавие=Сирия и Йемен: Неоконченные революции|место=М.|издательство=Книжный дом «ЛИБРОКОМ»|год=2012|страниц=264|isbn=978-5-397-03133-2|ref=Исаев}}&lt;/ref&gt;.

Был резолюцияны үткәрмәү өсөн яуап рәүешендә «Сүриә дуҫтары» төркөмө — халыҡ-ара дәүләттәр төркөмө (АҠШ, Канада, Бөйөк Британия, Германия, Италия, Франция, Төркиә, Мысыр, Иордания, Катар, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Сәғүд Ғәрәбстаны һ. б.) булдырылды, уларҙың вәкилдәре 2012—2014 йылдарҙа Сүриәләге хәлдәрҙе БМО Именлек Советы сиктәренән тыш тикшереү өсөн даими осрашып торҙо. «Сүриә дуҫтары» конференцияларында халыҡ-ара ойошмалар — Ғәрәп дәүләттәре лигаһы, Европа союзы, Фарсы ҡултығының Ғәрәп дәүләттәре хеҙмәттәшлеге советы, Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы һәм башҡалар ҡатнашты. Сүриә оппозицияһы революцион һәм оппозицион милли коалицияһы ҡатнашты.

2012 йылдың мартында Сүриәлә ҡораллы конфликтты көйләү буйынса тыныс планды Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы генераль секретарының махсус вәкиле Кофи Аннан тәҡдим итте. Планда, атап әйткәндә, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының махсус механизмының һөҙөмтәле контроле аҫтында бөтә яҡтарҙың ҡораллы көс ҡулланыуын туҡтатыу, зыян күреүселәргә гуманитар ярҙам күрһәтеү һәм Сүриә-ара инклюзив сәйәси диалог башлау күҙ уңында тотола. Тәү сиратта тыныс пландағы талаптар Сүриә властарына йүнәлтелде, улар «Сүриә халҡының өмөт-ышанысын һәм ынтылышын иҫәпкә алырға», хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатырға һәм ауыр ҡоралдарҙы ҡалаларҙан алып китергә тейеш ине. Сүриә оппозицияһы ла ошондай уҡ йөкләмәләрҙе үтәргә тейеш ине. Апрель уртаһында килешеү иғлан ителде, Сүриә биләмәһенә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының бер нисә йөҙ күҙәтеүсеһе килде. Май аҙағында тыныслыҡ өҙөлә, һәм июнь башында ҡораллы хәрәкәттәр тергеҙелә. 2012 йылдың авгусында финанс көрсөгө арҡаһында Кофи Аннан отставкаға китеү тураһында ҡарар ҡабул итте.

2014-2019 йылдарҙа Италия дипломаты Стаффан де Мистура БМО-ның Сүриәләге генераль секретарының махсус вәкиле булды. Ул Кофи Аннандың отставкаһына киткәндән һуң тәғәйенләнде.

2015 йылдың көҙөндә Сүриә буйынса Вена тыныслыҡ һөйләшеүҙәре үтте. 2011-2014 йылдарҙағы һөйләшеүҙәр бынан алдағы уңышһыҙлыҡ менән тамамланғас, ул Сүриәләге ҡораллы конфликтты хәл итергә маташты.

Яңы һөйләшеүҙәр алып барыуға 2015 йылдың 30 сентябрендә Сүриәлә башланған Рәсәй Һауа-йыһан көстәренең хәрби операцияһы сәбәпсе булды. Рәсәй ғәмәлдәре президент Бәшәр Асад файҙаһына көстәр балансын үҙгәртте. Шулай итеп, Сәғүд Ғәрәбстаны, Америка Ҡушма Штаттары һәм Европа союзы илдәре хуплаған оппозицияның Башар Асадты властан ситләтеү ниәте ҡурҡыныс аҫтында ҡалды. Венала Сүриә буйынса тыныслыҡты көйләүҙең яңы планы 2016 йылда үткән, Женевала Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы етәкселегендә Сүриә-ара һөйләшеүҙәр башлауҙы күҙ уңында тота.

2017 йылдың ғинуарында Астана өс иле - Рәсәй, Төркиә һәм Иран башланғысы менән Астана форматында тыныс һөйләшеүҙәр башланды. Астана процесы һөҙөмтәһендә конституция комитеты составы төҙөлдө, ул 2019 йылдың аҙағында Сүриәнең яңы Конституцияһы проекты өҫтөндә эшләй башланы.

=== Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы һәм Сүриә ===
ЛАГ-тың 24-се саммитында 2013 йылдың мартында рәсми рәүештә ошо ойошмаға ағза булып торған илдәргә Бәшәр Асадты еңеүгә өлгәшкән Сүриә оппозицияһына хәрби ярҙам күрһәтергә рөхсәт ителде. ЛАГ-та оппозицияны ҡоралландырыу Сүриәлә дошмандарҙың көсөн тигеҙләй һәм сәйәси ҡарарға өлгәшеүҙе тиҙләтә тип уйлайҙар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.polosa.co.il/news/rossiya_ukraina/24552/|title=Россия: ЛАГ не хочет мира в Сирии|accessdate=2013-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130430005511/http://polosa.co.il/news/rossiya_ukraina/24552/|archivedate=2013-04-30|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430005511/http://polosa.co.il/news/rossiya_ukraina/24552/ |date=2013-04-30 }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың мартында Ғәрәп дәүләттәре лигаһы «тыныс халыҡты күпләп үлтереү»ҙе ғәйепләне һәм конфликттың бөтә яҡтарын граждандар һуғышын туҡтатыу өсөн көс һалырға саҡырҙы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2014/03/26/171940.html|title=ЛАГ осудила режим Асада за массовую резню|accessdate=2014-03-26}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Timber Sycamore]]
* [[Участники сирийского конфликта]]
* [[Исмаилизм]]
* [[Религиозно-политический экстремизм]]
* [[Христианство в Сирии]]
* [[Штурм Хамы (1982)]]
* [[Material Evidence]]
* [[Гражданская война в Ираке]]
* [[Дивизия «Султан Мурад»]]

== Иҫкәрмәләр ==

=== Комментарийҙар ===
{{примечания|group=&quot;~&quot;}}

&lt;references group=&quot;К&quot;/&gt;

=== Сығанаҡтар ===
{{Примечания|3|refs=
&lt;ref name=autogenerated20140125-3&gt;{{cite web | url = http://expert.ru/expert/2012/31/sirijskaya-partiya/ | title = Сирия оказалась жертвой игры Запада, Персидского залива и Ирана}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;guardian120528&quot;&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2013/apr/30/hezbollah-syria-uprising-nasrallah Hezbollah is helping Assad fight Syria uprising, says Hassan Nasrallah] {{V|6|5|2013}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- &lt;ref name=&quot;потери в цифрах&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mignews.com/news/society/world/240114_212923_58545.html|title=Трёхлетняя гражданская война в Сирии: потери в цифрах|accessdate=2014-01-25}}&lt;/ref&gt;--&gt;
&lt;!-- &lt;ref name=&quot;1000 дней&quot;&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/12/10/164704.html|title=1000 дней с начала войны в Сирии: 128 тысяч погибших, более 2 млн раненных|accessdate=2013-12-10}}&lt;/ref&gt;--&gt;
&lt;ref name=&quot;жертвы конфликта&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=19735|title=Число жертв конфликта в Сирии превысило 93 тысячи|accessdate=2013-06-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HOz8MoH2?url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=19735|archivedate=2013-06-15|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;трен&quot;&gt;''Дмитрий Тренин.'' [http://globalaffairs.ru/number/Portret-siriiskoi-voiny-18817 Портрет сирийской войны] // Россия в глобальной политике, № 3, 2017&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;svoboda05-06-12&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.svoboda.org/a/24604366.html|title=Российско-китайская проблема Сирии|date=05.06.2012|publisher=svoboda.org|accessdate=2017-11-21}}&lt;/ref&gt;
}}


== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 |автор         = Барабанов М. С., Васильев А. Д., Денисенцев С. А., Лавров А. В., Ломов Н. А., Лямин Ю. Ю., Никольский А. В., Пухов Р. Н.
 |заглавие      = Сирийский рубеж
 |ответственный = Под ред. М. Ю. Шеповаленко
 |место         = М.
 |издательство  = Центр анализа стратегий и технологий
 |год           = 2016
 |страниц       = 183
 |isbn          = 978-5-9902620-8-9
}}
* {{Армейский сборник|Киселёв В., Письменский Г., Попов В.|Тенденции и возможности. Некоторые формы и способы ведения боевых действий в Сирии|2016|02|3—7|http://sc.mil.ru/files/morf/military/archive/AC_2_2016.pdf}}
* {{Армейский сборник|Киселёв В.|Некоторые итоги боевых действий в Сирии|2016|07|8-17|http://sc.mil.ru/files/morf/military/archive/AC_07_2016.pdf}}
* {{статья
 |автор         = Кобылецкий О.
 |заглавие      = Точечная работа
 |ссылка        = http://orientir.milportal.ru/wp-content/uploads/2016/02/block.pdf
 |язык          =
 |издание       = [[Ориентир (журнал)|Ориентир]]
 |тип           =
 |год           = 2016
 |месяц         =
 |номер         = 1
 |страницы      = 24—29
 |archiveurl    = https://web.archive.org/web/20160506174345/http://orientir.milportal.ru/wp-content/uploads/2016/02/block.pdf
 |archivedate   = 2016-05-06
}}
* {{статья
 | автор         = Ковтун В. А., Голипад А. Н., Мельников А. В., Мосин Н. И., Климентьев Ю. А., Макаров М. Л., Повалихин А. П.
 | заглавие      = Химический терроризм как силовой инструмент проведения внешней политики США и стран Запада
 | ссылка        = http://www.supotnitskiy.ru/vestnik_voysk_rchbz/vestnik_rchbz2-1.pdf
 | ответственный =
 | издание       = Вестник войск РХБ защиты
 | год           = 2017
 | том           = 1
 | номер         = 2
 | страницы      = 3—13
}}
* {{статья
 | автор         = Хоршенко В.
 | заглавие      = «Халифат» как глобальный проект
 | ссылка        = http://orientir.milportal.ru/wp-content/uploads/2016/04/block.pdf
 | язык          =
 | издание       = Ориентир
 | тип           =
 | год           = 2016
 | месяц         =
 | номер         = 4
 | страницы      = 58—65
 | archiveurl    = https://web.archive.org/web/20160506173527/http://orientir.milportal.ru/wp-content/uploads/2016/04/block.pdf
 | archivedate   = 2016-05-06
}}
* {{статья
 | автор         = Charles Glass
 | заглавие      = «Tell Me How This Ends»
 | ссылка        = https://harpers.org/archive/2019/02/american-involvement-in-syria/
 | язык          = en
 | издание       = [[Harper’s Magazine]]
 | год           = 2019
 | месяц         =
}}
* {{статья
 |автор       = Bryan Lee
 |заглавие = The Impact of Cyber Capabilities in the Syrian Civil War
 |ссылка     = http://smallwarsjournal.com/printpdf/44700
 |язык         = en
 |издание   = Small Wars Journal
 |год           = 2016
 |месяц       =
 |число       = 26
}}{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [https://www.rbc.ru/rbcfreenews/604f15fe9a79478247f233a0 Что произошло с Сирией за десять лет войны // РБК, 15.03.2021]
* [https://iz.ru/1136166/elnar-bainazarov/voina-bez-osobykh-prichin-10-let-nazad-nachalsia-konflikt-v-sirii Война без особых причин: 10 лет назад начался конфликт в Сирии] // [[Известия]], 15 марта 2021
* [http://www.bbc.com/news/world-middle-east-39233357 «Six points which changed Syria’s war»] — статья эксперта по Ближнему Востоку [[Chatham House]] Т. Итона{{ref-en}}
* [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-35806229 Why has the Syrian war lasted 10 years?] — обзорная статья [[BBC News|BBC]]{{ref-en}}
* [https://vz.ru/world/2020/2/29/1009209.html Сражения в Идлибе раскрыли цель Эрдогана в Сирии] // [[Взгляд (интернет-газета)|Взгляд]], 29 февраля 2020
* [https://rg.ru/sujet/4536/ Ситуация в Сирии] в хронике «[[Российская газета|Российской газеты]]»
* [http://tass.ru/info/848044 Основные группы сирийской оппозиции. Досье] // ТАСС, 6 января 2015
* [https://lenta.ru/articles/2012/07/13/syria/ Стороны сирийского конфликта перестали стесняться в методах] // [[Lenta.ru]], 13.07.12
* [https://lenta.ru/news/2012/07/17/dangers/ Последствия свержения Асада встревожили Израиль] [[Lenta.ru]], 17.07.12
* {{cite web|url=http://navoine.ru/syrian-conflict-photos.html|title=Сирия: фотографии конфликта|description=Подборка фото: газета «Телеграф»|accessdate=2013-04-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GEVRctH1?url=http://navoine.ru/syrian-conflict-photos.html|archivedate=2013-04-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514070927/http://navoine.ru/syrian-conflict-photos.html |date=2013-05-14 }}
* [http://muslimpolitic.ru/2013/08/geopoliticheskoe-izmerenie-novoj-e-ry-na-blizhnem-vostoke-2/ Геополитическое измерение «новой эры» на Ближнем Востоке] // muslimpolitic.ru, авг 2013
* {{статья |автор=Бычкова Юлия, Галустян Артём, Черненко Елена |заглавие= Два года войны в Сирии |оригинал= |ссылка= http://www.kommersant.ru/doc/2322152 |автор издания= |издание=[[Коммерсантъ]] |тип= |место= |издательство= |год=17.10.2013 |выпуск= |том= |номер= |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Бычкова, Галустян, Черненко |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131107014252/http://kommersant.ru/doc/2322152 |archivedate=2013-11-07}}

; Фильмдар
* д/ф [https://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&amp;v=V9i9kMjlF04#! «Сирийский дневник»] канала [[Россия-24]] (конец 2012)
* д/ф [https://www.youtube.com/watch?v=MX9C1bGRB8Y&amp;list=PLJfzZCO0xwHlrOEhrq_0uYhruuLpzeWsR#! «Битва за Сирию»] канала Россия-24
{{rq|renew|cleanup}}

{{Внешние ссылки}}

{{Гражданская война в Сирии}}
{{Аль-Каида}}
{{Техрик-е Талибан Пакистан}}

[[Категория:Сүриәлә Граждандар һуғышы|*]]</text>
      <sha1>l2q6r4qzvwtar6dv4vf5gfg6si34znv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халиуллин Юрий Михайлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183058</id>
    <revision>
      <id>1300598</id>
      <parentid>1271853</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T11:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17850" sha1="s4ikwayu20hr3kp35lg936baluejn68" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Халиуллин Юрий Михайлович''' ([[10 август]] [[1943 йыл]] — [[1 июль]] [[2022 йыл]]) — ғалим-инженер-механик. Хәрби хеҙмәткәр, контр-адмирал. В. И. Ленин исемендәге Ленинград юғары хәрби-диңгеҙ инженер училищеһы етәксеһе, 1998—2000 йылдарҙа — Хәрби-диңгеҙ инженер институты етәксеһе. Техник фәндәре докторы (1996), профессор (1998). III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» (1988) һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1998) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Юрий Михайлович Халиуллин [[1943 йыл]]дың [[10 август|10 авгусында]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Шаран районы]] [[Анисимова Поляна]] ауылында тыуа.

1950 йылда Халиуллиндар ғаиләһе [[Днепропетровск өлкәһе]]нең Верхнеднепровск ҡалаһына күсеп бара.

[[1960 йыл]]дан урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Юрий колхозда тракторсы булып эшләй, артабан район гәзите редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр, Вольногорск ҡалаһында «Днепрометаллургстрой» тресында иретеп йәбештереүсе һәм арматурщик булып эшләй.

1962 йылда Балтик флотына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1963 йыл 2-се статья старшинаһы Ю. М. Халиуллин В И. Ленин исемендәге Ленинград Юғары хәрби-диңгеҙ инженер училищеһына уҡырға инә ([[Ленинград өлкәһе]]нең Пушкин ҡалаһы).

1968 йылда училищены отличие менән тамамлағандан һуң, [[лейтенант]] Ю. М. Халиуллин [[Петропавловск-Камчатский]] ҡалаһында урынлашҡан һыу аҫты кәмәләренә ҡаршы караптар бригадаһы «Лунь» БЧ-5 ҡарауыл карабының машина-ҡаҙанлыҡ төркөмө командиры итеп тәғәйенләнә .

1969 йылда караптың электромеханик хәрби часы командиры итеп тәғәйенләнә. Намыҫлы хеҙмәте өсөн өлкән лейтенант Ю. М. Халиуллинға капитан-лейтенант хәрби дәрәжәһе бирелә. Һыу аҫты кәмәләренә ҡаршы караптар бигадаһының сыҙамлылығы буйынса Флагман инженер-механигының ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.

1975 йылда Н. Г. Кузнецов исемендәге Ленинград хәрби-диңгеҙ академияһының караптар төҙөү факультетын отличие менән тамамлай һәм [[Камчатка]]ла электромеханика өлөшө буйынса һыу аҫты кәмәләренә ҡаршы бригаданың командиры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Тиҙҙән Халиуллин етәкләгән бригаданың электромеханика хеҙмәте [[Тымыҡ океан]] флотында иң яҡшыһы тип таныла.

[[1980 йыл]]дың февралендә 2-се ранг капитаны Халиуллин В. И. Ленин исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ инженер училищеһы пар көстәре һәм газ турбиналары факультетының уҡыу эштәре буйынса начальник урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

1982 йылдың мартынан 1987 йылдың мартына тиклем Тымыҡ океан флотында Камчатка хәрби флотилияһының техник бүлеге начальнигы була.

1987 йылда 1-се ранг капитаны Ю. М. Халиуллин Ҡара диңгеҙ флотының техник идаралығы начальнигы вазифаһына күсерелә. 1989 йылдың мартында уны ремонтлау һәм эксплуатациялау буйынса Ҡара диңгеҙ флоты командующийы урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр. 1990—1992 йылдарҙа Ҡырым АССР-ының халыҡ депутаты булып һайлана&lt;ref&gt;[http://zakon0.rada.gov.ua/krym/show/rb0073002-91 Верховный Совет Крымской АССР.]&lt;/ref&gt;.

[[1990 йыл]]да Халиуллинға контр-адмирал исеме бирелә, [[1991 йыл]]дың [[22 ғинуар]]ында ул кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1992 йылда контр-адмирал Ю. М. Халиуллин В. И. Ленин исемендәге Ленинград юғары хәрби-диңгеҙ инженер училищеһының начальнигы итеп тәғәйенләнә.

1998 йылдан һуң ике юғары хәрби-диңгеҙ уҡыу йорттарын: В. И. Ленин исемендәге училищены һәм Ф. Э. Дзержинский исемендәге училищены бер хәрби-диңгеҙ инженер институтында берләштергәндән һуң Ю. М. Халиуллин ошо яңы уҡыу йортон етәкләй. 8 факультет һәм 41 кафедранан торған институт 15 һөнәр буйынса диңгеҙ офицерҙарын әҙерләүҙе тормошҡа ашыра башлай.

[[1997 йыл]]дың [[31 ғинуар]]ында Ю. М. Халиуллин суднолар ремонтлау теорияһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[http://flot.com/publications/books/shelf/vma/24.htm Кафедра боевой эксплуатации кораблей ВМА имени Н. Г. Кузнецова]&lt;/ref&gt;. [[1998 йыл]]да уға профессор исеме бирелә.

2000 йылда Юрий Михайлович запасҡа китә. Институтта профессор булып эшләүен дауам итә, институттың идаралыҡ советын етәкләй. Бер үк ваҡытта Балтик суднолар эшләү компанияһында үҫеш буйынса генераль директорҙың урынбаҫары була. Һуңынан ФГУП «ЦНИИ суднолар төҙөү технологиялары» фәнни эштәре буйынса генераль директор урынбаҫары булып эшләй.

2005 йылдан 2009 йылға тиклем Завод «Кризо» асыҡ акционерҙар йәмғиәте оборона заводының генераль директоры була.

Әлеге ваҡытта Хәрби-Диңгеҙ инженер институтында уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеген дауам итә. «Славянка» ААЙ &quot;Санкт-Петербург&quot;филиалында директор булып эшләй.

2015 йылдың 5 мартында Серго Орджоникидзе исемендәге Севастополь диңгеҙ заводының генераль директоры вазифаһын башҡарыусы (31 мартҡа тиклем)&lt;ref&gt;[http://sevastopol.su/news.php?id=72170 На Севморзавод назначен новый генеральный директор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150306195356/http://sevastopol.su/news.php?id=72170 |date=2015-03-06 }}&lt;/ref&gt;.

Ветеран 2022 йылдың 1 июлендә вафат булды&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-07-02/v-bashkirii-ushel-iz-zhizni-zasluzhennyy-deyatel-nauki-rf-yuriy-haliullin-2861113 Ушел из жизни уроженец Башкирии, заслуженный деятель науки РФ Юрий Халиуллин. ИА Башинформ, 2 июля 2022 года]{{ref-ru}}{{V|2|07|2022}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни ҡаҙаныштары ==
Юрий Михайлович Халиуллин караптар ремонтлау тармағының структур анализы теорияһына һәм караптарҙың физик ҡырҙары теорияһына, суднолар төҙөкләндереү ойошмаһын камиллаштырыуға ҙур өлөш индерә. Ул караптарҙың һаҡланғанлығына теоретик нигеҙ һала. Идаралыҡ структураһын камиллаштырыуҙа мөһим ғилми һөҙөмтәләр ала. Уның тарафынан ҡатмарлы бүлеү бурыстарының мәғлүмәти технологияһын хәл итеүҙең методологик нигеҙҙәре эшләнә, шулай уҡ ул судно ремонтлау потенциалын тикшереү төшөнсәләре һәм иҫәп-хисап алгоритмдары системаһын булдыра. Уның етәкселегендә үткәрелгән тикшеренеүҙәр караптың акустик ҡырҙарын өйрәнеүгә яңы алым табырға мөмкинлек бирә, һөҙөмтәле техник диагностика ысулдарын индерергә, шулай уҡ Хәрби-диңгеҙ флотында өҙлөкһөҙ техник хеҙмәтләндереү ысулын алып барырға мөмкинлек бирә.

Ю. М. Халиуллин 120-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән өс дәреслек һәм ике монография, 20-нән ашыу уйлап табыу авторы&lt;ref&gt;[http://www.findpatent.ru/byauthors/26135/ Патенты на изобретение Халиуллина Ю. М.]&lt;/ref&gt;. Уның етәкселегендә 8 кандидатлыҡ һәм 3 докторлыҡ диссертациялары яҡлана.

Атҡаҙанған фән эшмәкәре Ю. М. Халиуллин Санкт-Петербург инженер академияһы һәм Халыҡ-ара экология фәндәре, кеше һәм тәбиғәт хәүефһеҙлеге академияһының академигы, Санкт-Петербург диңгеҙ йыйылышы старшинаһы булып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ea-spb.ru/material/otdelenie-sudostroeniya|title=Действительные члены (академики Санкт-Петербургской инженерной академии|accessdate=2013-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610205920/http://ea-spb.ru/material/otdelenie-sudostroeniya|archivedate=2015-06-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610205920/http://ea-spb.ru/material/otdelenie-sudostroeniya |date=2015-06-10 }}&lt;/ref&gt;.

=== Баҫмалары ===
* ''Халиуллин Ю. М., Живов В. Г., Вербовой О. И.'' Отечественный военно-морской флот 1917—1992 гг,/ Санкт-Петербург Военно-морской инженерный институт. 2000. 164 с.
* ''Халиуллин Ю. М., Голосов А. И.'' Методологические основы управления алогической безопасностью производственно-хозяйственных систем / Сб. учных трудов «Управление в транспортных системах» СПб.: СПГУВК, 1995
* ''Халиуллин Ю. М., Соколова Н. П., Рогов И. М., Фурчков В. А.'' Разработка технологии противопожарной защиты судовых конструкций. Научно-технический и производственный журнал «Судостроение» № 1,2005.
* ''Халиуллин Ю. М. и др.'' Перспективы создания высокоэффективной огнезащиты судовых конструкций с применением терморасширяющихся составов нового поколения / Научно-технический и производственный журнал «Судостроение» № 4,2005.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» ордены (Рәсәй)|«Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» ордены]]
* III дәрәжә «СССР ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордены
* Миҙалдары
* Почетлы исемле ҡорал — диңгеҙ кортик (1993, 1996).
* [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] президенты [[Шәймиев Минтимер Шәрип улы|М. Ш. Шаймиев]] исеменән бүләк ҡул сәғәте (1995)
* III дәрәжә Изге Кенәз Даниил Московский ордены (Мәскәү һәм Бөтә Русь патриархы Алексий II тарафынан бүләкләнә (1999 йыл).

1998 йылда Ю. М. Халиуллин Петербургтта йыл һайын үткәрелә торған «Ҡаланың билдәле һәм абруйлы кешеләре» ҡатнашыусыһының шәхси сертификатын ала, унда « Санкт-Петербург алдында шәхси ҡаҙаныштарын баһалап, әлеге сертификат менән мөхәрририәт коллегияһы Юрий Михайловичтың 1998 йылда Санкт-Петербургтың иң билдәле һәм абруйлы кешеләрҙең береһе була, тип белдерә»

== Ғаиләһе ==
* Атаһы — Михаил Халиуллин, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында фронтта һәләк була.
* Әсәһе — Елена Ивановна, башланғыс кластар [[уҡытыусы]]&lt;nowiki/&gt;һы
* Ҡатыны — Татьяна Николаевна
* Ҡыҙҙары Елена һәм Вика

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://pushkin.ru/carskoselskay-gazeta/2013-09-03-17-20-30.html Штрихи к портрету контр-адмирала]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
* [http://www.tatveteran.ru/generaly/?id=110 Горжусь своей нацией]
* [http://www.redstar.ru/index.php/component/k2/item/10938-on-ne-sidit-tolko-v-kabinete Данилин А. Гавриленко А. Он не сидит только в кабинете.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110117/http://www.redstar.ru/index.php/component/k2/item/10938-on-ne-sidit-tolko-v-kabinete |date=2016-03-04 }} «Красная звезда». 19.08.2013
* [https://web.archive.org/web/20150610200207/http://www.sharanrb.ru/about/info/news/1899/ Наш адмирал.] Официальный сайт Администрации Муниципального района Шаранского района Республики [[Башҡортостан|Башкортостан]].
* [http://www.tsarselo.ru/content/0/novosti-g-pushkin-carskogo-sela/kuznica-voenno-morskoi-nauki-v-g-pushkin.html#.UoSovLn2J8E Кузница военно-морской науки в г. Пушкин]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка)
* [https://web.archive.org/web/20150610222548/http://tatarfact.ru/?p=1032 Татарские генералы и адмиралы Российской армии.]
* [http://vnmazurenko.blogspot.de/2013/01/blog-post_223.html Адмиралы и генералы Башкортостана]

[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Шаран районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1943 йылда тыуғандар]]
[[Категория:10 августа тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]]
[[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]]
[[Категория:Ғалимдар]]
[[Категория:Профессорҙар]]
[[Категория:Башҡортостан адмиралдары]]</text>
      <sha1>s4ikwayu20hr3kp35lg936baluejn68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ФА Шяуляй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187780</id>
    <revision>
      <id>1300580</id>
      <parentid>1291401</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T08:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6052" sha1="hzudrnma98pke1rve1ef100atgqqchi" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''«Шяуляй»''' ({{Lang-lt|Šiaulių futbolo akademija}}) — [[Литва]] футбол клубы. [[Шяуляй]] ҡалаһында урынлашҡан. [[2007 йыл]]да барлыҡҡа килгән.

== Тарих ==
{{в планах}}

== Ҡаҙаныштары ==
* '''Литва Чемпионы (0)''':&lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/litochamp.html&lt;/ref&gt;
* Литва вице-чемпионы (0): 
* Литва чемпионатының бронза призеры (0): 
* '''Литва кубогы эйәһе (0)''': &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/litocuphist.html&lt;/ref&gt;
* Литва кубогы финалсыһы (0):

== Сығыштар статистикаһы (2010—2026) ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Миҙгел
! Кимәл
! Лига
! Урын
! Иҫкәрмәләр
|-
| bgcolor=&quot;#DBF3FF&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2010'''
| bgcolor=&quot;#dbf3ff&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''4.'''
| bgcolor=&quot;#dbf3ff&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''III лига''' &lt;small&gt;''(Ш.)''&lt;/small&gt; 
| bgcolor=&quot;#f5f5f5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''9.'''
|
|-
|||||||
|-
| bgcolor=&quot;#DBf3FF&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2016'''
| bgcolor=&quot;#dbf3ff&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''4.'''
| bgcolor=&quot;#dbf3ff&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''III лига''' &lt;small&gt;''(Ш.)''&lt;/small&gt; 
| bgcolor=&quot;#F5f5f5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.''' 
|  
|-
|||||||
|-
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2017'''
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.'''
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''II лига''' ''(З.)''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''4.'''
| &lt;ref&gt;http://almis.sritis.lt/ltu17lyga2w.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608210521/http://almis.sritis.lt/ltu17lyga2w.html |date=2020-06-08 }}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2018'''
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.'''
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''II лига''' ''(З.)''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.'''
| &lt;ref&gt;http://almis.sritis.lt/ltu18lyga2w.html&lt;/ref&gt;
|-
|||||||
|-
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2019'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''I лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2020'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''I лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''5.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2021'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''I лига'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html&lt;/ref&gt;
|-
|||||||
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2022'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''7.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2023'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#DEB678&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2024'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''7.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2025'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''5.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2026'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''ТОПЛИГА'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Клуб төҫтәре, формаһы һәм эмблемаһы ==
{| style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
|
{{Футбольная форма|pattern_la=|pattern_b=_blackcollar|pattern_ra=|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=FF0000|socks=FF0000|title=2010&lt;br&gt; Төп
форма }}
|
{{Футбольная форма|pattern_la=|pattern_b=_yellowstripes|pattern_ra=|leftarm=000000|body=000000|rightarm=000000|shorts=000000|socks=FFFF00|title=2018&lt;br&gt; Төп
форма }}
|
{{Футбольная форма|pattern_la=_yellow_stripes|pattern_b=_yellowstripes|pattern_ra=_yellow_stripes|leftarm=000000|body=000000|rightarm=000000|shorts=000000|socks=FFFF00|title=2020&lt;br&gt; Төп
форма }}
|
{{Футбольная форма|pattern_la=_hummelcorestriped1718by|pattern_b=_hummelcorestriped1718by|pattern_ra=_hummelcorestriped1718by|pattern_sh=_lugo1517a|pattern_so=_hummel20b|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=000000|socks=FFFF00|title=2022—&lt;br&gt; Төп
форма}}
|}

== Ағымдағы составы ==
2023 йылдың 14 сентябренә ҡарата

== Билдәле уйынсылар ==
* {{Флаг Литвы|20px}} 

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.siauliufa.lt/ Клубтың рәсми сайты]

[[Категория:Литва футбол клубтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса футбол клубтары]]</text>
      <sha1>hzudrnma98pke1rve1ef100atgqqchi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урыҫ Швейцарияһы (тәбиғәт ҡомартҡыһы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187947</id>
    <revision>
      <id>1300577</id>
      <parentid>1208229</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T06:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12376" sha1="ahvrno7ulu6mesqjyy5dth0jyexsf6b" xml:space="preserve">{{Заповедная зона
 |Название                = «Русская Швейцария» төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы
  |Национальное название  = ru/памятник природы регионального значения «Русская Швейцария»
 |Изображение             = 
  |Подпись изображения    = 
 |Координаты              = 
 |Страна                  = Рәсәй
  |Регион                 = 
   |Район                 = 
 |Категория МСОП          = 
 |Ближайший город         = 
 |Площадь                 = 
 |Средняя высота          = 
 |Дата основания          = 
 |Дата упразднения        = 
 |Посещаемость            = 
 |Год посещаемости        = 
 |Позиционная карта       = Башҡортостан
 |Управляющая организация = 
 |Сайт                    = 
}}
'''Урыҫ Швейцарияһы''' ({{lang-ru|Русская Швейцария}}) — реликт ҡарағай һәм киң япраҡлы ҡарағай урмандары, төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бәләбәй районы]]ның Глуховская тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 1,4 км алыҫлыҡта, [[Урыҫ Швейцарияһы]] һәм [[Үтәй (Бәләбәй районы)|Үтәй]] ауылдары араһында урынлашҡан. Майҙаны 550,0 гектар&lt;ref name=&quot;ООПТ&quot;&gt;{{ООПТ|«Русская Швейцария»|«Русская Швейцария»|2023-01-15}}&lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы ==
Халыҡ риүәйәтенә ярашлы, был башҡорт еренә Наполеон ғәскәрҙәрен еңгәндән һуң тыуған иленә ҡайтҡан [[1812 йылғы Ватан һуғышы|1812 йылғы]] һуғыш ветерандары ғәҙәти булмаған исем биргән. Был тирәләге пейзаждар уларға [[Швейцария]]ла күргәндәре менән оҡшаш булып күренә. Әммә был осраҡҡа бер ниндәй ҙә документаль дәлил юҡ. «Рус Швейцарияһы» атамаһының килеп сығышына башҡаса аңлатма биреү дөрөҫөрәк. 1892 йылда бындағы урындарҙа эшҡыуар Иван Петрович Каньшин [[ҡымыҙ]] менән дауалау үҙәге аса. Ул «Глуховская» тимер юлы станцияһынан 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан матур урынға романтик, коммерция күҙлегенән һыналған исем бирә&lt;ref&gt;[https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/21873 Русская Швейцария] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231004071248/https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/21873 |date=2023-10-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Тасуиррламаһы ==
2010 йылда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 14 декабрҙәге 480-се ҡарары менән булдырылған. Һаҡлау режимы Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 1999 йылдың 26 февралендәге 48-се ҡарары менән раҫланған БР-ҙа тәбиғәт ҡомартҡылары тураһында Положение, шулай уҡ БР Хөкүмәтенең 2018 йылдың 11 апрелендәге 161-се «Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең ҡайһы бер ҡарарҙарына үҙгәрештәр индереү тураһында» ҡарары менән билдәләнгән&lt;ref name=&quot;ООПТ&quot; /&gt;.

Рус Швейцарияһы — төбәк әһәмиәтендәге һаҡланыусы зона һәм тәбиғәт ҡомартҡыһы. Бында экология һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау тураһында хәстәрлек беренсе урында тора.
Рельефы тигеҙ, йырын‑һыҙа селтәре менән йырғыланған. Ландшафы ҡараһыу һоро һәм һоро урман тупрағындағы урмандарҙан, йыуылған ҡара тупраҡтағы һәм органоген‑ҡырсынташлы тупраҡтағы далаларҙан ғибәрәт&lt;ref name=&quot;УРЫҪ ШВЕЙЦАРИЯҺЫ, тәбиғәт ҡомартҡыһы&quot;&gt;{{БЭ2013|94530}}&lt;/ref&gt;.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]ндағы тәбиғи ҡарағайлыҡтарҙың иң ҙур һаҡланып ҡалған реликт фрагменттарының береһе һаҡлана. Артабан ултыртылған [[ҡарағай|ҡарағайҙар]] һәм айырым ҡарағайҙар Швейцарий, Үтәй, Ҡоро йылғалары битләүҙәрендә уларҙың үрге ағымында, шулай уҡ уларҙың битләүҙәренең һыу айырғыстарға күсеү юлында үҫә. Был ҡарағайҙарҙың уртаса йәше — 40-70 йәш, бейеклеге — 18-24 метр, олоно диаметры — 60 см-ға тиклем. Объекттың көнбайыш өлөшөндә ҡарағай өҫтөнлөк итә (ағастарҙың уртаса составы — 9С1Б), көнсығыш өлөшөндә япраҡлы тоҡомдарҙың өлөшө арта (ағастарҙың составы 7С3Б алып 10Б тиклем үҙгәрә). Иң ҡарт ҡарағайҙар 160 йәшкә етә. Әлеге ваҡытта тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә [[ҡарағай]], [[имән]], [[ҡайын]] һәм [[уҫаҡ]] урмандары бар. Ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге файҙаланылмаған ерҙәрҙә ҡарағайҙың интенсив тергеҙелеүе күҙәтелә. Топологияға ҡарап, ҡарағай үҫентеләре төрлө варианттарҙа күрһәтелгән. Тоҙло битләүҙәрҙә далаға әйләнгән варианттар таралған. Улар таҙа йәки, ғәҙәттә имән һәм ҡайын ағастары ҡушылған ултыртмалар. Ваҡ ағаслыҡта дала ҡыуаҡлыҡтары: чилига, [[әҫпе еләге]] һәм дала сейәһе бар.
Һөҙәк битләүҙәрҙә һәм һыу айырғыстарға сыҡҡан урындарҙа киң япраҡлы-ҡарағай урмандары (күбеһенсә ҡарағай урмандары) таралған. Ҡарағайҙар айырым ағастар һәм ҙур булмаған түтәлдәр рәүешендә башҡа урман төрҙәрендә лә осрай, был иһә ҡарағайҙарҙың элек киң таралыу алыуы тураһынла һөйләй.
Беренсе яруста, ҡарағайҙан тыш, ҡайын, имән үҫә. Икенсе яруста [[имән]], [[саған]], [[ҡайын]], [[йүкә]] ағастары үҫә. Ваҡ ағаслыҡта саған, йүкә, йыла, [[муйыл]], [[миләш]], сөйәлле зелпе һәм башҡалар осрай.
Швейцария-Үтәк һәм Ҡоро йылғалары араһындағы һыу айырғыста «Глуховская» шифаханаһы һәм [[Урыҫ Швейцарияһы]] ауылы урынлашҡан. Башта бында 1892 йылда «Урыҫ Швейцарияһы» шәхси ҡымыҙ дауаханаһы асыла. Артабан ул төрлө исемдәргә һәм статустарға эйә була. [[2005 йыл]]дан шифахана федераль дәүләт учреждение «Глуховская» шифаханаһы статусына эйә. Шифахана тирәләй урынлашҡан урмандар, тәү сиратта ҡарағайҙар, шифахана пациенттары өсөн ҙур рекреацион-һауыҡтырыу әһәмиәтенә эйә. Туристар сувенир сифатында урындағы үләндәрҙең сифатлы һәм үҙенсәлекле балын алып китәләр&lt;ref name=&quot;ООПТ&quot; /&gt;.

=== Үҫемлектәр донъяһы ===
Үҫемлектәр япмаһында башлыса:
''ҡарағай урманы төрҙәре'': ҡамышлы ҡолонғойроҡ, ҡаурый тоҡораяҡ һәм башҡалар;
''болон-дала төрҙәре'': киң япраҡлы [[әрем]], ебәк һымаҡ әрем, яҙғы умырзая һәм башҡалар күҙәтелә. Үҫемлектәр япмаһында мораль булмаған төрҙәр свитаһы барлыҡҡа килә: [[балтырған|еҫле балтырған]], ҡаты япраҡлы йондоҙсоҡ, хуш еҫле бөрмәкәй һәм башҡалар&lt;ref name=&quot;ООПТ&quot; /&gt;. Тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә үҫемлектәрҙең [[Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы]]на индерелгән һирәк төрҙәре осрай: ҡаурый ҡылған, [[баҙыҡай|ҡуйы ҡыҙыл баҙыҡай]]&lt;ref name=&quot;УРЫҪ ШВЕЙЦАРИЯҺЫ, тәбиғәт ҡомартҡыһы&quot; /&gt;.


== Һылтанмалар ==
* [https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/21873 Видео о памятнике природы &quot;Русская Швейцария] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231004071248/https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/21873 |date=2023-10-04 }}
* {{БЭ2013|94530}}
* {{ООПТ|Русская-Швейцария}}
https://yandex.ru/images/search?cbird=5&amp;rpt=imageview&amp;redircnt=1673704375.1&amp;url=https%3A%2F%2Favatars.mds.yandex.net%2Fget-images-cbir%2F1995990%2FOnLlUX9ta1T98gauPQqsgA4375%2Forig&amp;cbir_id=1995990%2FOnLlUX9ta1T98gauPQqsgA4375
• [https://yandex.ru/images/search?cbird=5&amp;rpt=imageview&amp;redircnt=1673704375.1&amp;url=https%3A%2F%2Favatars.mds.yandex.net%2Fget-images-cbir%2F1995990%2FOnLlUX9ta1T98gauPQqsgA4375%2Forig&amp;cbir_id=1995990%2FOnLlUX9ta1T98gauPQqsgA4375]
* [https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/21873 Русская Швейцария] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231004071248/https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/placeofinterest/21873 |date=2023-10-04 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга| автор= Позднякова Э. П., Богдан Е. А.| заглавие = «Русская Швейцария» // [http://oopt.aari.ru/ref/1000  Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан]. – Изд.2-е, перераб| место  = Уфа| издательство  = Издательский центр «МедиаПринт» | год = 2010| страниц = 414 | страницы =79—80 | isbn=  | ref  =Позднякова Э. П., Богдан Е. А.}}


{{ООПТ Башкортостана}}

[[Категория:Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары]]
[[Категория:Башҡортостандың һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]
[[Категория:Бәләбәй районының иҫтәлекле урындары]]
[[Категория:2010 йылда барлыҡҡа килгән махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]</text>
      <sha1>ahvrno7ulu6mesqjyy5dth0jyexsf6b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәхретдинов Һарун Исмәғил улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188525</id>
    <revision>
      <id>1300596</id>
      <parentid>1266773</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T11:19:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11522" sha1="czy8d1fuedm27gkl033hv95qbjyv9pg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Фәхретдинов Һарун Исмәғил улы''' ([[1924 йыл|1924]]-[[1993 йыл|1993]]) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы орден]]дары кавалеры&lt;ref&gt;''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г.'' На земле легендарного Салавата. — Уфа, 1988&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Һарун Исмәғил улы Фәхретдинов [[1924 йыл]]да Автономлы Башҡорт ССР-ының [[Мәсәғүт кантоны]] Ҡалмаҡҡол улусы биләмәһенә ҡараған (хәҙер [[Салауат районы]]) [[Башҡорт Илсекәйе|Илсекәй]] ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Илсекәй башланғыс мәктәбен тамамлай.

Хеҙмәткә алынғансы, «Башташ» колхозында төрлө эштәр башҡара: ат һабаны менән ер һөрә, колхоз сабынлыҡтарында мал аҙығы әҙерләүҙә ҡатнаша.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[1942 йыл]]дың [[20 август|20 авгусында]] [[Башҡорт АССР-ы]] [[Салауат районы|Салауат район]] хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына хеҙмәткә саҡыра.

Рядовой ҡыҙылармеец Һарун Фәхретдинов 1942 йылдың авгусынан 1943 йылдың авгусына тиклем 212-се уҡсылар дивизияһының һуғыш тамамланған ваҡытҡа Кобрин Ҡыҙыл Байраҡ Суворов орденлы тип аталасаҡ 669-сы уҡсылар полкында хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/documents/view/?id=437716128&amp;static_hash=d64e9170b05e2262bb01bf6a2d50cf5fv1 Журнал боевых действий 212 сд (описывает период с 08.06.1943 по 30.04.1944 г.)]&lt;/ref&gt;.

1943 йылда яралана, Әрмәнстанда госпиталдә дауалана&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat41857220/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD%26middle_name%3D%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1924%26static_hash%3Dd64e9170b05e2262bb01bf6a2d50cf5fv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Память народа. Фахретдинов Х. И. ]&lt;/ref&gt;.

«Халыҡ хәтере» сайтындағы мәғлүмәттән сығып, Фәхретдинов Һарун Исмәғил улы 1945 йылдың 1 ғинуарынан тағы хәрби хеҙмәткә саҡырылған һәм 1945 йылдың 3 сентябренә тиклем запас яугир булып торған тигән фараз барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat40958639/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD%26middle_name%3D%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1924%26static_hash%3Dd64e9170b05e2262bb01bf6a2d50cf5fv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Память народа. Фахритдинов Карон Исмагилович]&lt;/ref&gt;.

== Һуғыштан һуң тормошо һәм хеҙмәте ==
Фәхретдинов Һарун Исмәғил улы һуғыштан һуң утыҙ һигеҙ йыл дауамында Салауат районының XXI партсъезд исемендәге колхозында механизатор булып эшләй.&lt;ref&gt;''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015&lt;/ref&gt;. Алдынғы механизатор Һарун Исмәғил улы [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] һәм [[Октябрь Революцияһы ордены]] менән бүләкләнә.

== Ғаиләһе ==
Һуғыштан һуң Һарун Фәхретдинов күрше Урмансы ауылынан Мырҙашева Рәйсә Ғаян ҡыҙына (1927—2003) өйләнә. Татыу ғаиләлә 10 бала: Йосоп, Мәрйәм, Морат, Миңдегөл, Йомагөл, Йомаҙил, Жамбулат, Разия, Жәлил, Римма тәрбиәләнә. Ғүмәр исемле улдары бала сағында вафат була&lt;ref&gt;''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* [[Октябрь Революцияһы ордены]]

== Хәтер ==
Фәхретдинов Һарун Исмәғил улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Салаватский район, т. 9, 2004 ISBN 5-295-03394-5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Салауат районы]]ның [[Башҡорт Илсекәйе]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Проект:Двуязычность/ Фахретдинов Харун Исмагилович]]

== Сығанаҡтар ==
* ''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015
* ''Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г.'' На земле легендарного Салавата. — Уфа, 1988

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat40724033/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD%26middle_name%3D%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1924%26static_hash%3Dd64e9170b05e2262bb01bf6a2d50cf5fv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Память народа. Фахретдинов Харун Исмагилович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat40958639/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD%26middle_name%3D%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1924%26static_hash%3Dd64e9170b05e2262bb01bf6a2d50cf5fv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Память народа. Фахритдинов Карон Исмагилович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat41857220/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD%26middle_name%3D%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1924%26static_hash%3Dd64e9170b05e2262bb01bf6a2d50cf5fv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Память народа. Фахретдинов Х. И. ]
* [https://pamyat-naroda.ru/documents/view/?id=437716128&amp;static_hash=d64e9170b05e2262bb01bf6a2d50cf5fv1 Журнал боевых действий 212 сд (описывает период с 08.06.1943 по 30.04.1944 г.)]
* [https://www.nashapobeda.lv/4077.html?ysclid=ldro7vk7sj623238338 212-я стрелковая Кричевская дивизия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230205181515/https://www.nashapobeda.lv/4077.html?ysclid=ldro7vk7sj623238338 |date=2023-02-05 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Башҡорттар}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}</text>
      <sha1>czy8d1fuedm27gkl033hv95qbjyv9pg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тартыҡов Садиҡ Насретдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188738</id>
    <revision>
      <id>1300559</id>
      <parentid>1216276</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T18:25:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5176" sha1="8ov0btfh1p5ozaajfon192cmax9olkk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тартыҡов Садиҡ Насретдин улы''' ({{lang-ru|Тартыков Садык Насретдинович}}; [[15 февраль]] [[1913 йыл]] — [[1995 йыл]]) — ғалим-[[Агрономия|агроном]], дәүләт һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1968—1973 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның ауыл хужалығы министры. БАССР-ҙың бишенсе—һигеҙенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Ике [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Садиҡ Насретдин улы Тартыков 1913 йылдың 15 февралендә [[Кемерово өлкәһе]] Юргинск районы Зимник ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1932 йылда [[Минзәлә]] ауыл хужалығы техникумын тамамлағандан һуң агроном булып башлай. 1935—1944 йылдарҙа [[Совет Армияһы]] сафында хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академияһын һәм [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н&lt;ref&gt;хәҙер [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]&lt;/ref&gt; тамамлай.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа хеҙмәт фронтының төрлө участкаларында: [[Дәүләкән районы]]ның «Красная Башкирия» ауыл хужалығы артеле рәйесе, район советы рәйесе урынбаҫары, партия район комитетының икенсе секретары, 1954—1957 йылдарҙа [[Шишмә районы|Шишмә район]] советы рәйесе булып эшләй. Һуңынан партияның Дәүләкән район комитетының беренсе секретары вазифаһында. 

Бер нисә саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ының Юғары Советы]]ның депутаты итеп һайлана. [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] ағзаһы, партияның ике съезы делегаты була.

Ул республикала тәүгеләрҙән булып ауыл хужалығы эштәрен механизациялау буйынса звенолар ойоштора. Дәүләкән районының машина-трактор станциялары етештереү күрһәткестәре һәм кадрҙар менән тәьмин ителеш буйынса республикала алдынғы урындарҙы биләй. 1968 йылдан хаҡлы ялға сыҡҡансы республиканың Ауыл хужалығы министрлығына етәкселек итә.

Хаҡлы ялға сыҡҡас, бер нисә йыл [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй&lt;ref&gt;[https://ufa.bezformata.com/listnews/dnya-rozhdeniya-sadika-tartikova/9529310/ Пресс-служба Министерства сельского хозяйства РБ; . НА РБ. Ф. П-122. Оп. 188. Д. 567. ]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Ике [[Ленин ордены]] (), ().
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ()

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://ufa.bezformata.com/listnews/dnya-rozhdeniya-sadika-tartikova/9529310/ Пресс-служба Министерства сельского хозяйства РБ; . НА РБ. Ф. П-122. Оп. 188. Д. 567.]
* БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәте
* [https://руни.рф/index.php/Список_делегатов_XXII_съезда_КПСС /Список делегатов XXII съезд КПСС]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:министрҙар]]
[[Категория:5-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:7-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:8-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]</text>
      <sha1>8ov0btfh1p5ozaajfon192cmax9olkk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тубылғы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191377</id>
    <revision>
      <id>1300570</id>
      <parentid>1237639</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T00:45:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15109" sha1="kjjsrpkt7lfbllvt90k533mudp6cllu" xml:space="preserve">{{о|роде растений|астероиде|(1091) Спирея}}
{{Таксон
 | name              = Тубылғы (Спирея)
 | image file        = Spiraea thunbergii1.jpg
 | image title       = Спирея Тунберга
 | image descr       = [[Спирея Тунберга]].&lt;br /&gt;Сәскә атҡан сағының дөйөм күренеше.
 | regnum            = Үҫемлектәр
 | parent            = Spiraeoideae
 | rang              = Ырыу
 | latin             = Spiraea
 | author            = [[L.]], 1753
 | syn               = 
* {{bt|Eleiosina|[[Raf.]]}}
* {{bt|Pentactina|[[Nakai]]}}
 | typus             = {{bt-latrus|Spiraea salicifolia|aut=[[L.]]|Спирея иволистная}}
 | children          = &lt;center&gt;''[[#Представители|См. текст]]''
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | iucnstatus        = 
 | wikispecies       = Spiraea
 | commons           = Category:Spiraea
 | iucn              = 
 | grin              = 11409
 }}

'''Тубылғы''' ({{Lang-la|Spiraea}}); '''Спирея''' — япраҡ ҡойоусы декоратив [[ҡыуаҡ]]тар [[Ғаилә (биология)|ғаиләһе]], {{Bt-ruslat|Розовые{{!}}розовых|Rosaceae}}.

[[Ырыу (биология)|Ырыу]]ҙың латин атамаһы {{Lang-grc|σπειρα}} — «спираль».
[[Файл:Illustration_Spiraea_salicifolia0.jpg|слева|мини|Тал япраҡлы тубылғы.&lt;br&gt;{{Bot.ill.|3}}]]

== Ботаник тасуирламаһы ==
{{Фотоколонка|Бутоны спиреи.JPG|Spiraea.alba4.-.lindsey.jpg|Spiraea hypericifolia flowerdiagram.png|Flowering plants BCP 005.JPG|Spiraea japonica Kiev5.JPG|текст=Өҫтән аҫҡа:
Аҡ спирея бөрөһө, япрағы, һары мәтрүшкә япраҡлы спиреяның диаграммаһы, ҙурайтылған сәскәле, [[япон спиреяһы]] емеше.&lt;br&gt;|color=#BBDD99|ш=150}}

=== Морфологияһы ===
Бейеклеге 15 см-ҙан 2,5 м-ға тиклем үҫемлек. Тамыр системаһы тәрән түгел.

Ботаҡтары тура, йәйелеп ятыусан, асыҡ көрәндән ҡараһыу көрәнгә тиклем, буйға ҡатламланған ҡабыҡлы. Йәш [[Үренде (ботаника)|үренделәре]] асыҡ йәшел, һарғылт, ҡыҙғылт йәки көрән, яланғас йәки төклө.

Бөрөләре ваҡ, айырым төрҙәренең оҙонлоғо 0,51 см тиклем, яңғыҙ йәки икешәр урынлаша, түңәрәк, йомортҡа формаһынан алып осло, яланғас йәки төклө, 2 — 8 тәңкәле. [[Япраҡ]]тары сиратлап теҙелә, тар ланцет-һыҙатлынан түңәрәккә тиклем, 3 — 5-ҡанатлы.

[[Емеш]]е күп орлоҡло табаҡсалы, башта уртала, ә һуңыраҡ тышҡы яҡтан асыла. [[Орлоҡ]]тары яҫы, ланцет формаһында, көрән төҫтә, оҙонлоғо 1,5 — 2 мм, киңлеге 0,5 мм, ҡанатлы.

== Таралыуы һәм экологияһы ==
Күп төрҙәре ҡоролоҡҡа сыҙамлы, ҡышҡа сыҙамлы һәм тупраҡ байлығына талапсан.

Спиреялар орлоҡтар ярҙамында үрсей, һабаҡтары менән һәм ҡыуаҡтарҙы бүлеү.

== Мәғәнәһе һәм ҡулланылышы ==
Спиреялар декоратив баҡсасылыҡ һәм [[Лесопарковое хозяйство|урман паркы хужалығында]] бик баһалана. Ҡыуаҡтарҙың формаһы һәм ҙурлығы, сәскә атыу ваҡыты һәм оҙайлығы, сәскәләрҙең төҫө һәм сәскәлек формаһы буйынса күп төрлө булған үҫемлектәр йәшелләндереү һәм тере ҡоймалар булдырыуға яйлы . Туғыҙ тиҫтәгә яҡын спирея төрөнөң бер нисәһе генә әүҙем үҫтерелә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Окунёва И. Б.|заглавие=Спиреи|ссылка=http://www.drevo-spas.ru/v-mire-rastenij/spirei_art.html|издание=Питомник и частный сад|тип=журнал|год=2009|номер=2|archivedate=2015-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402201311/http://www.drevo-spas.ru/v-mire-rastenij/spirei_art.html}}&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, Спирея ырыуының күп төрҙәре — ҡорт балы һәм [[Дарыу үҫемлектәре|дарыу сеймалы]] сығанағы. Был үҫемлектәрҙең төрлө өлөштәрендә аскорбин кислотаһы, каротин, алкалоидтар, флавоноидтар, сапониндар, дуплаусы матдәләр табылған. Спиреяларҙы тупраҡты нығытыусы үҫемлек булараҡ та ҡулланырға мөмкин.

== Классификацияһы ==

=== Таксономияһы ===
'''Спирея ырыуы''' составы:{{Таблица122221|a=отдел '''[[Цветковые|Цветковые, или Покрытосеменные]]'''|b1=порядок '''[[Розоцветные]]'''|b2=ещё 44 порядка цветковых растений &lt;br&gt;(согласно [[Система APG II|Системе APG II]])|c1=ещё 8 семейств (согласно [[Система APG II|Системе APG II]])|c2=семейство '''[[Розовые]]'''|d1=подсемейство '''[[Спирейные]]'''|d2=ещё 2 подсемейства|e1=ещё более 60 родов|e2=&lt;span style{{eq}}&quot;background-color:#99C999; font-size:150%&quot;&gt;род '''Спирея'''&lt;/span&gt;|f=80—100 видов|color=#234510|bgcolor=#EFF9AB}}

=== Вәкилдәре ===
Ырыуҙа 80 — 100 төр иҫәпләнә, бында уларҙың ҡайһы берҙәре:&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;По данным сайта GRIN (см. карточку растения).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCBI&quot;&gt;По данным сайта NCBI (см. карточку растения).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Русские названия приведены согласно книгам «Флора СССР» и «Деревья и кустарники СССР» (см. раздел Литература).&lt;/ref&gt;
{|
|
* {{Bt-latrus|Spiraea affinis||aut=[[R.Parker]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea alaskaense||aut=[[Howell]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea alba|Спирея белая|aut=[[Du Roi]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea albiflora|Спирея белоцветковая|aut=([[Miq.]]) [[Zabel]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea alpina|Спирея альпийская|aut=[[Pall.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea arcuata|Спирея дуговидная|aut=[[Hook.f.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea bella|Спирея прелестная|aut=[[Симс, Джон|Sims]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea betulifolia|Спирея берёзолистная|aut=[[Pall.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea blumei|Спирея Блюме|aut=[[G.Don]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea canescens|Спирея сероватая|aut=[[D.Don]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea cantoniensis|Спирея кантонская|aut=[[Lour.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea chamaedryfolia|Спирея дубравколистная|aut=[[L.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea chinensis|Спирея китайская|aut=[[Maxim.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea corymbosa|Спирея щитконосная|aut=[[Raf.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea crenata|Спирея городчатая|aut=[[L.]]}}
|
* {{Bt-latrus|Spiraea dasyantha||aut=[[Bge.|Bunge]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea decumbens|Спирея стелющаяся|aut=[[W.D.J.Koch]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea densiflora|Спирея густоцветковая|aut=[[Nutt.]] ex [[Torr.]] &amp; [[A.Gray]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea douglasii|Спирея Дугласа|aut=[[Hook.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea flexuosa|Спирея извилистая|aut=[[Fisch.]] ex [[Cambess.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea formosana||aut=[[Hayata]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea fritschiana||aut=[[C.K.Schneid.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea gemmata|Спирея почечная|aut=[[Zabel]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea henryi|Спирея Генри|aut=[[Hemsl.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea hirsuta||aut=([[Hemsl.]]) [[C.K.Schneid.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea hypericifolia|Спирея зверобоелистная|aut=[[L.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea japonica|Спирея японская|aut=[[L.f.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea lasiocarpa|Спирея волосистоплодная|aut=[[Kar.]] &amp; [[Kir.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea longigemmis|Спирея длиннопочечная|aut=[[Maxim.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea lucida|Спирея светлая|aut=[[Douglas (ботаник)|Douglas]] ex [[Greene]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea media|Спирея средняя|aut=[[F.Schmidt]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea micrantha|Спирея мелкоцветковая|aut=[[Hook.f.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea miyabei|Спирея Миабе|aut=[[Koidz.]]}}
|
* {{Bt-latrus|Spiraea mollifolia|Спирея мягколистная|aut=[[Rehder]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea mongolica|Спирея монгольская|aut=[[Maxim.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea myrtilloides||aut=[[Rehder]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea nipponica|Спирея ниппонская|aut=[[Maxim.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea palmata|Спирея дланевидная|aut=[[Pall.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea prunifolia|Спирея сливолистная|aut=[[Siebold]] &amp; [[Zucc.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea pubescens|Спирея пушистая|Спирея опушённая|aut=[[Turcz.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea rosthornii|Спирея Ростгорна|aut=[[E.Pritz.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea salicifolia|Спирея иволистная|aut=[[L.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea splendens||aut=[[Baumann]] &amp; [[K. Koch]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea stevenii|Спирея Стевена|aut=[[Rydb.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea thunbergii|Спирея Тунберга|aut=[[Siebold]] ex [[Blume]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea tomentosa|Спирея войлочная|aut=[[L.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea trichocarpa|Спирея опушённоплодная|aut=[[Nakai]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea trilobata|Спирея трёхлопастная|aut=[[L.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea vacciniifolia|Спирея растопыренная|aut=[[D.Don]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea veitchii|Спирея Вича|aut=[[Hemsl.]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea virginiana|Спирея виргинская|aut=[[Britton]]}}
* {{Bt-latrus|Spiraea wilsonii|Спирея Вильсона|aut=[[Duthie]]}}
|}
Спиреялар ныҡлы биреү һәләтенә эйә гибридтар, декоратив үҙенсәлектәре буйынса йыш ҡына ата-әсә төрҙәренән өҫтөн:

* {{Bt-latrus|Spiraea arguta{{!}}Spiraea ×arguta|Спирея острозазубренная}}
* {{Bt-latrus|Spiraea ×cinerea|Спирея серая}}
* {{Bt-latrus|Spiraea foxii{{!}}Spiraea ×foxii|Спирея Фокса}}
* {{Bt-latrus|Spiraea pikoviensis{{!}}Spiraea ×pikoviensis|Спирея пиковийская}}
* {{Bt-latrus|Spiraea sanssouciana{{!}}Spiraea ×sanssouciana|Спирея сансусийская}}
* {{Bt-latrus|Spiraea ×vanhouttei|Спирея Вангутта}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Спирея}}
* Род 718. Таволга — Spiraea // Флора СССР = Flora &lt;templatestyles src=&quot;Ҡалып:Comment/styles.css&quot; /&gt;URSS : в 30 т. / гл. ред. В. Л. Комаров. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1939. — Т. 9 / ред. тома С. В. Юзепчук. — С. 283—306. — 540, XIX с. — 5200 экз.
* Шульгина В. В. Род 4. Таволга — Spiraea // Деревья и кустарники СССР : дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции : в 6 т. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1954. — Т. 3 : Покрытосеменные. Семейства Троходендроновые — Розоцветные / ред. С. Я. Соколов. — С. 269—334. — 872 с. — 3000 экз.
* {{Китап|автор=Александрова М. С.|заглавие=Спиреи|издательство=Кладезь-букс|год=2010|страниц=32|isbn=978-5-93395-351-7}}
* {{Мәҡәлә|автор=Моисеева Е. В., Щербаков Г. С.|заглавие=Оценка интродукционной устойчивости представителей рода {{btname|Spiraea|L.}} в Ботаническом саду Воронежского университета|ссылка=http://www.gbsad.ru/doc/328553.pdf|ответственный=Демидов&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;С.|издание=Ботанические сады в современном мире: теоретические и прикладные исследования|тип=Материалы Всероссийской научной конференции|место={{М.}}|издательство=Товарищество научных изданий КМК|год=2011|archiveurl=404|archivedate=2012-05-12}}
* {{Китап|автор=Плотникова Л. С.|заглавие=Спиреи|издательство=МСП|год=2004|страниц=48|isbn=5-7578-0212-X}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20091229133047/http://www.gbsad.ru/lapin/isp_drev_v_ozel.pdf ''Смирнова З. И., Рябченко М. Г''. Спирея родаының декоратив үҫемлектәрен ҡулланыу ({{Btname|Spiraea|L.}}) йәшелләндереүҙә]
* [http://www.sflora.ru/articles/spireas.php ''Мартикайнен Н.'' Бындай төрлө спиреялар. &quot;Флора Прайс&quot;Журналы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094701/http://www.sflora.ru/articles/spireas.php |date=2016-03-04 }} Архивная копия 2016 йылдың 4 мартында Wayback Machine
* [http://flower.onego.ru/kustar/spiraea.html Спиреяһы] сайтта [http://flower.onego.ru Декоратив баҡса үҫемлектәре энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=2012-11-21 }}.

{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Төньяҡ Америка флораһы]]
[[Категория:Евразия флораһы]]
[[Категория:Баллы үҫемлектәр]]
[[Категория:Декоратив ҡыуаҡтар]]
[[Категория:Спирея һымаҡтар]]</text>
      <sha1>kjjsrpkt7lfbllvt90k533mudp6cllu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тбилиси этнография музейы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191744</id>
    <revision>
      <id>1300563</id>
      <parentid>1242842</parentid>
      <timestamp>2026-07-07T20:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4567" sha1="ipqd2slsj4xxnbo5q9wfulypak5tnit" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тбилиси этнография музейы''' ({{Lang-ka|თბილისის ეთნოგრაფიული მუზეუმი ღია ცის ქვეშ}}) [[Тбилиси|Тбилисиҙағы]] музей. [[Триалети һырты|Триалет һырты]] битләүендә Ваке паркындағы Черепашье күле янында асыҡ һауала урынлашҡан&lt;ref&gt;[https://www.easytravel.guru/gruzija/tbilisi/mesta/tbilisskij-etnograficheskij-muzej-im-grgiya-chitaya Тбилисский этнографический музей им. Георгия Читая]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Экспозицияһы ==
Музей 52 гектар майҙанды биләй һәм ун бер зонала урынлашҡан, экспозицияһына яҡынса 70 бина һәм 8000-дән ашыу предмет инә, көнсығыш Грузия өсөн традицион дарбази тибындағы {{D-|[[дарбази]]}}ҡоролмалар ҡуйылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://strana-gruziya.ru/zhilishha-gruzii/stroeniya-darbazi/|title=Строения дарбази|accessdate=2016-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318030014/http://strana-gruziya.ru/zhilishha-gruzii/stroeniya-darbazi/|archivedate=2014-03-18|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140318030014/http://strana-gruziya.ru/zhilishha-gruzii/stroeniya-darbazi/ |date=2014-03-18 }}&lt;/ref&gt;, ҡыйығы көнбайыш Грузияланан килтерелгән һаламдан йәки таҡталарҙан ике яҡлап ябылған ажурлы ағас йорттар, Хевсурети, Пшави һәм [[Сванетия]] таулы провинцияларынан ҡарауыл башнялары, кахетин шарап етештереү һәм һыу тирмәндәре, шулай уҡ иртә христиан [[Базилика|базиликаһы]] һәм саркофагы менән VI—VII быуат төрбәле ғаилә кәшәнәһе, шулай уҡ традицион көнкүреш әйберҙәре коллекцияһы — иләүестәр, бәйләү рамдары, кейем, келәмдәр, керамика һәм мебель&lt;ref&gt;[https://travelgeorgia.ru/977/ Грузия для всех. Этнографический музей (Тбилиси)]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Күренекле грузин [[Этнография|этнографы]] һәм тарихсы Г. Читая нигеҙ һалған (1966).

2004 йылдың 30 декабренән [[Грузияның милли музейы]] составына инә&lt;ref&gt; [https://www.tripadvisor.ru/Attraction_Review-g294195-d2390157-Reviews-Open_Air_Museum_of_Ethnography-Tbilisi.html Тбилисский этнографический музей]&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [https://www.easytravel.guru/gruzija/tbilisi/mesta/tbilisskij-etnograficheskij-muzej-im-grgiya-chitaya Тбилисский этнографический музей им. Георгия Читая]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.tourister.ru/world/asia/georgia/city/tbilisi/museum/17503?ysclid=lhutrgspc485373410 Этнографический музей Тбилиси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230519174902/https://www.tourister.ru/world/asia/georgia/city/tbilisi/museum/17503?ysclid=lhutrgspc485373410 |date=2023-05-19 }}
* [http://travel.rambler.ru/guide/Europe/Georgia/poi/35265/ Этнографический музей. Тбилиси]
* [https://travelgeorgia.ru/977/ Грузия для всех. Этнографический музей (Тбилиси)]
* [https://www.tripadvisor.ru/Attraction_Review-g294195-d2390157-Reviews-Open_Air_Museum_of_Ethnography-Tbilisi.html Тбилисский этнографический музей]
* [https://vartumashvili.livejournal.com/149320.html?ysclid=lhutxu634o47896432 Грузия, Тбилиси: Этнографический музей]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Тбилиси музейҙары|этнография]]
[[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]]
[[Категория:1966 йылда нигеҙләнгән музейҙар]]</text>
      <sha1>ipqd2slsj4xxnbo5q9wfulypak5tnit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-07-08</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201341</id>
    <revision>
      <id>1300568</id>
      <timestamp>2026-07-07T22:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Dolina-dolnej-wisly-2.jpg</comment>
      <origin>1300568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="9ztkcqylbye9okd1q4stuan2qwwy858" xml:space="preserve">Dolina-dolnej-wisly-2.jpg</text>
      <sha1>9ztkcqylbye9okd1q4stuan2qwwy858</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>