Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1776</id>
    <revision>
      <id>1300724</id>
      <parentid>1295128</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T08:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19886" sha1="he933n9mfo1k5ulp66hjbxob9k7nbg0" xml:space="preserve">[[File:Rami garipov.jpg|250px|thumb|upright|Рәми Ғарипов]]
{{Ук}}
{{фамилиялаш|Ғарипов}}

'''Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы''' ([[12 февраль]] [[1932 йыл]] — [[20 февраль]] [[1977 йыл]]) — [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары|Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1992), [[тәржемә]]се һәм [[журналистика|журналист]]. 1960 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1988, үлгәндән һуң). [[Салауат районы]]ның почётлы гражданы.

== Биографияһы ==
Рәми Йәғәфәр улы Ғарипов 1932 йылдың 12 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]) Салауат районы [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл ауылында]] тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, 1946—1950 йылдарҙа Өфөнөң 9-сы урта мәктәбендә уҡый. Был уҡыу йорто 1956 йылдан 1-се республика мәктәп-интернаты булһа, 1991 йылда 1-се республика башҡорт гимназия-интернаты итеп үҙгәртелә, 1994 йылда уға халыҡ шағиры исеме бирелә һәм ул бөгөн [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]] тип атала.
* 1955 йыл — А. М. Горький исемендәге [[Әҙәбиәт]] институтын тамамлай;
* 1955—1959 йылдар — республика гәзиттәрендә әҙәби хеҙмәткәр;
* 1959—1964 йылдар — Салауат районында «Йүрүҙән» колхозы, «Һарғамыш» совхозы комсомол ойошмаһы секретары, район гәзитендә бүлек мөдире;
* 1964—1966 йылдар — [[«Совет Башҡортостаны» гәзите]]ндә (Өфө ҡалаһы) әҙәби хеҙмәткәр;
* 1968—1972 йылдар — [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]нда яуаплы секретарь.

== Әҙәби ижады ==
Рәми Ғарипов ижады матбуғатта 1950 йылдан күренә башлай. Уның «Йүрүҙән» исемле тәүге китабы 1954 йылда сыға. «Таш сәскә», «Һабантурғай йыры» шиғырҙар йыйынтыҡтарын Ғарипов тыуған тәбиғәтенә, яҡташтарына арнай. Унан һуңғы «Осоу», «Аманат», «Миләш-кәләш» йыйынтыҡтарында фәлсәфәүи лирика төп урын биләй. Халҡының тарихи яҙмышы, быуындарҙың рухи бәйләнеше тураһында уйланыуҙар, туған теленең һәм мәҙәниәтенең киләсәге өсөн борсолоу Ғарипов ижадының асылын билдәләй. Йыш ҡына ул халыҡ ижадының шиғри традицияларына мөрәжәғәт итә. Ҡобайыр жанрын тергеҙеүҙә һәм үҫтереүҙә Ғариповтың өлөшө айырыуса ҙур.

1957 йылда [[Туған тел (Рәми Ғарипов шиғыры)|«Туған тел»]] шиғырын ижад итә.

Рәми Ғарипов Пушкин, Лермонтов, Есенин, Блок, Гейне, Хәйәм, Рудаки, Ғамзатов шиғриәтен башҡорт теленә нәфис тәржемә итеү оҫтаһы булараҡ та киң билдәлелек яулай.

Совет милли сәйәсәтенә тәнҡит күҙлегенән ҡарағаны өсөн [[милләтселек]]тә ғәйепләнеп, эҙәрлекләүҙәргә дусар ителә. Уның күп шиғырҙары шағир тере саҡта баҫылмайынса ҡала. 1964 йылда яҙылған «Табыныу» поэмаһы 1987 йылда ғына донъя күрә. 1988 йылда Рәми Ғариповҡа үлгәндән һуң Салауат Юлаев исемендәге республика премияһы бирелә.

Уның шиғри юлдары афоризмдар булып, йыш [[тел]]гә алына. Мәҫәлән: «([[башҡорт]]) батшаларға башын эймәгәнде, башҡаларға ғына баш эймәҫ»; «Йөрәгендә халҡы булмағандың кеше булырға ла хаҡы юҡ» һ.б.

[[1977 йыл]]дың 20 февралендә вафат була, Өфө ҡалаһының Мосолман зыяратында ерләнгән.

== Китаптары ==
[[Файл:Rami Garipov museum 26.jpg|мини|справа|[[Рәми Ғарипов музейы|Рәми Ғариповтың&lt;br&gt; Арҡауылдағы йорт-музейы]]]]
* Йүрүҙән: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1954. — 48 бит.
* Таш сәскә: Лирика. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1958. — 160 бит.
* Һабантурғай йырҙары: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1964. — 104 бит.
* Осоу: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1966. — 128 бит.
* Аманат: Йырҙар, шиғырҙар, ҡобайырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1969. — 144 бит.
* Горицвет: Стихи. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. — 95 стр. {{ref-ru}}
* Миләш — кәләш: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1974. — 80 бит.
* Йондоҙло уйҙар. (Р. Бикбаевтың баш һүҙе менән.): Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1979. — 240 бит.
* Умырзая йыры. (Ғ. Хөсәйеновтың баш һүҙе менән.): Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1981. — 334 бит.
* Возвращение. (С предисловием М. Карима.): Стихотворения и поэма. Москва: «Современник», 1981. — 174 стр. {{ref-ru}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостандың халыҡ шағиры (1992)
* Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1988, үлгәндән һуң).
* Салауат районының почётлы гражданы&lt;ref&gt;[https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/district/honorary/607/ Муниципальный район Салаватский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Почётные граждане / Гарипов Рами Ягафарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203225752/https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/district/honorary/607/ |date=2020-12-03 }}{{ref-ru}}{{V|14|02|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
* Тормош иптәше ''Надежда Васильевна Ғарипова'' (ҡыҙ фамилияһы ''Друм''; —11.03.2009; сығышы менән Украина ССР-ы Днепропетровск өлкәһенең Новомосковск ҡалаһынан) башҡорт телен яҡшы белә. 
* Ике улы — [[Ғарипов Салауат Рәми улы|Салауат]] менән Азамат һәм бер ҡыҙы — Гөлнара. Олоһо Салауат — элемтәсе.

== Хәтер ==
[[File:Языусы Рами Гарипов.jpg|thumb|слева|Рәми Ғарипов ҡәбере&lt;br&gt; ([[Өфө мосолман зыяраты]])]]
* Рәми Ғарипов тамамлаған 1-се республика башҡорт гимназия-интернаты [[1994 йыл]]дан уның исемен йөрөтә.
* Шағирҙың тыуған төбәгендә — [[Салауат районы]]ның [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл ауылында]]—уның [[Рәми Ғарипов музейы|йорт-музейы]] асылған, уның алдына әҙиптең бюсы ҡуйылған.
* 1994 йылда Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты тарафынан [[Рәми Ғарипов исемендәге премия]] ла булдырылған.
* Халыҡ шағиры исемендәге премия шулай уҡ уның тыуған яғы — [[Салауат районы]]нда ла бар, уны 1997 йылдан башлап район хакимиәте һәм райондың [[Йүрүҙән (гәзит)|«Йүрүҙән» газете]] биш йылға бер тапшыра.
* «Минең Рәми» бөтә [[Рәсәй]] шиғри марафоны уҙғарыла&lt;ref name=&quot;БИ&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/815535/ Республика йәштәре халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың тыуған көнө уңайынан флешмобҡа саҡыра. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 12 февраль]{{V|15|02|2016}}&lt;/ref&gt;.
* [[Башҡортостан]] йәштәре [[интернет]]та флешмоб ойоштора. Унда ҡатнашырға теләгән һәр кем шағирҙың яратҡан шиғырын яттан һөйләп, видеоға төшөрөп «Бәйләнештә» селтәренә һала&lt;ref name=&quot;БИ&quot; /&gt;.
* 2017 йылдың ғинуар-февраль айҙарында Рәми Ғариповтың тыуған көнөнә арналған асыҡ республика тасуири уҡыусылар видеоконкурсы үтте. Бәйгеселәр әҙиптең шиғри әҫәрен йәки шағирға үҙе арнап яҙған шиғырҙы уҡып видеоға төшөрөрҙө һәм конкурс сәхифәһенә һалды. Конкурстың маҡсаты һәм бурысы – Башҡортостандың халыҡ шағиры ижадына республика һәм Рәсәй халҡының ҡыҙыҡһыныуын арттырыу, туған телгә һәм әҙәбиәткә һөйөү тәрбиәләү, тасуири уҡыусыларҙың башҡарыу оҫталығын күтәреү. Әҙәби проектты ойоштороусылар – Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы), Башҡортостан Яҙыусылар союзы, «Салауат Юлаев вариҫтары» төбәк йәмәғәт ойошмаһы, Рәми Ғарипов исемендәге 1-се башҡорт республика гимназия-интернаты&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/948924/ Төбәктә Рәми Ғариповтың шиғырҙарын тасуири уҡыусылар видеоконкурсы уҙғарыла. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 24 ғинуар]{{V|24|01|2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2017 йылдың 12 февралендә Өфөлә халыҡ шағирының тыуыуына 85 йыл тулыуға арналған «Рәми Ғариповҡа 85 аҙым» әҙәби акцияһы уҙҙы&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/958443/ Өфөләр Рәми Ғариповҡа 85 аҙым үтте. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 13 февраль]{{V|13|02|2017}}&lt;/ref&gt;. 
* Өфөлә Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповҡа һәйкәл ҡуйыла&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/962427/ Өфөлә Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповҡа һәйкәл ҡуйыла. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 20 февраль]{{V|27|02|2017}}&lt;/ref&gt;
* Дондағы Ростов ҡалаһында Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповты иҫкә алдылар&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/963426-v-rostove-na-donu-pochtili-pamyat-narodnogo-poeta-bashkortostana-rami-garipova/ В Ростове-на-Дону почтили память народного поэта Башкортостана Рами Гарипова. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 22 февраль]{{ref-ru}}{{V|27|02|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Өфөлә Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповты иҫкә алалар&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1272605/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019, 12 февраль]{{V|14|02|2019}}&lt;/ref&gt;.
* Режиссер [[Булат Йосопов]] Рәми Ғарипов тураһында «Шағир көндәлеге» исемле фильм төшөрҙө&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-04-25/v-ufe-zavershilis-s-yomki-filma-o-rami-garipove-dnevnik-poeta-2782707 В Уфе завершились съёмки фильма о Рами Гарипове «Дневник поэта». ИА «Башинформ», 25 апреля 2022 года]{{ref-ru}}{{V|25|04|2022}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 36-37 с. ISBN 5-295-02294-3.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|84532}}
{{commonscat|Rami Garipov museum}}
* [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]нда [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3422 Рәми Ғарипов әҫәрҙәре бүлеге]
* [https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-02-15/mihail-chvanov-o-rami-garipove-v-moem-predstavlenii-on-vsegda-molodoy-2693161 Михаил Чванов о Рами Гарипове: «В моем представлении он всегда молодой». ИА «Башинформ», 15 февраля 2022 года]{{ref-ru}}{{V|16|02|2022}}
* [http://www.bashinform.ru/news/958350-rami-garipov-chelovek-i-grazhdanin-k-85-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-poeta/ Рами Гарипов ‑ человек и гражданин (К 85-летию со дня рождения поэта). ИА «Башинформ», 12 февраля 2017 года]
* [[Әмир Әминев|Әминев Ә.]] Минең Рәми. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2017, 9 май&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/26292-mine-rmi.html «Башҡортостан» гәзите, 2017, 9 май] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170524152640/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/26292-mine-rmi.html |date=2017-05-24 }}{{V|11|05|2017}}&lt;/ref&gt;
* [http://www.myshared.ru/slide/499616/ Рами Ягафарович Гарипов. Народный поэт Башкортостана. Презентация]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.{{ref-ru}}
* [http://kuglib.ru/load/interesnoe/literaturnye_imena/rami_garipov_chelovek_i_grazhdanin_k_80_letiju_so_dnja_rozhdenija/10-1-0-389 Рами Гарипов — человек и гражданин. Сайт Кугарчинской централизованной библиотечной системы].{{ref-ru}}
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1729 Рами, начало пути] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102913/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1729 |date=2016-03-04 }}
* [http://www.hrono.info/text/2007/alk02_07.html Мажит Алкин «Штрихи к Портрету Рами Гарипова]
* [https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-05-02/rafik-salmanov-o-rami-garipove-mne-nravilis-ego-dovedennye-do-sovershenstva-stihi-2788410 Рафик Сальманов о Рами Гарипове: «Мне нравились его доведенные до совершенства стихи». ИА «Башинформ», 2 мая 2022 года]{{ref-ru}}{{V|2|05|2022}}  

{{Библиоинформация}}

{{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}}
{{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}}
{{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}}

[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:«Башҡортостан ҡыҙы» журналы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]]
[[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлаусылар]]
[[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө мосолман зыяратында ерләнгән шәхестәр]]
[[Категория:Салауат районының почётлы граждандары]]
[[Категория:Рәми Ғарипов]]</text>
      <sha1>he933n9mfo1k5ulp66hjbxob9k7nbg0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2479</id>
    <revision>
      <id>1300600</id>
      <parentid>1300599</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1300600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15594" sha1="2ac38459yxshmmlxfam938eikpugvvb" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Һәҙиә Дәүләтшина шәхесе һәм таланты башҡорт донъяһында [[М. Аҡмулла]], [[Ш. Бабич]], [[Мөхәммәтша Буранғолов]] һымаҡ фажиғәле яҙмышҡа дусар ителгән шәхестәр менән бер рәттә тора.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Мораҙым».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған.

1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. 1924—1925 йылдарҙа Педагогия институты рабфагында уҡый.

1932 йылда Редакторҙар әҙерләү буйынса Мәскәү институтында белем ала.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының 3-сө Пленумында ҡатнаша, «Октябрь» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X Бөтә Башҡортостан съезына делегат итеп һайлана.

1937 йылдың 20 ноябрендә Ватанға хыянат итеүсенең ғаилә ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм НКВД-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников лагерҙарында ултыра.

1954 йылдың 5 декабрендә — [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>2ac38459yxshmmlxfam938eikpugvvb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300602</id>
      <parentid>1300600</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1300602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15756" sha1="rrgakdqlh2t9z1y2afqi3p0ntft7v8s" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Һәҙиә Дәүләтшина шәхесе һәм таланты башҡорт донъяһында [[М. Аҡмулла]], [[Ш. Бабич]], [[Мөхәммәтша Буранғолов]] һымаҡ фажиғәле яҙмышҡа дусар ителгән шәхестәр менән бер рәттә тора.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған.

1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. 1924—1925 йылдарҙа Педагогия институты рабфагында уҡый.

1932 йылда Редакторҙар әҙерләү буйынса Мәскәү институтында белем ала.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының 3-сө Пленумында ҡатнаша, «Октябрь» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X Бөтә Башҡортостан съезына делегат итеп һайлана.

1937 йылдың 20 ноябрендә Ватанға хыянат итеүсенең ғаилә ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм НКВД-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников лагерҙарында ултыра.

1954 йылдың 5 декабрендә — [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>rrgakdqlh2t9z1y2afqi3p0ntft7v8s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300603</id>
      <parentid>1300602</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15788" sha1="kgo2d88l7fu9b2w5g0wgem4157frrgg" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Һәҙиә Дәүләтшина шәхесе һәм таланты башҡорт донъяһында [[М. Аҡмулла]], [[Ш. Бабич]], [[Мөхәммәтша Буранғолов]] һымаҡ фажиғәле яҙмышҡа дусар ителгән шәхестәр менән бер рәттә тора.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған.

1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. 1924—1925 йылдарҙа Педагогия институты рабфагында уҡый.

1932 йылда Редакторҙар әҙерләү буйынса Мәскәү институтында белем ала.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының 3-сө Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Октябрь]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X Бөтә Башҡортостан съезына делегат итеп һайлана.

1937 йылдың 20 ноябрендә Ватанға хыянат итеүсенең ғаилә ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм НКВД-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников лагерҙарында ултыра.

1954 йылдың 5 декабрендә — [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>kgo2d88l7fu9b2w5g0wgem4157frrgg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300604</id>
      <parentid>1300603</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15788" sha1="icwezjdceizahr37gsaq59bj0i6c2lh" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Һәҙиә Дәүләтшина шәхесе һәм таланты башҡорт донъяһында [[М. Аҡмулла]], [[Ш. Бабич]], [[Мөхәммәтша Буранғолов]] һымаҡ фажиғәле яҙмышҡа дусар ителгән шәхестәр менән бер рәттә тора.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған.

1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. 1924—1925 йылдарҙа Педагогия институты рабфагында уҡый.

1932 йылда Редакторҙар әҙерләү буйынса Мәскәү институтында белем ала.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының 3-сө Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X Бөтә Башҡортостан съезына делегат итеп һайлана.

1937 йылдың 20 ноябрендә Ватанға хыянат итеүсенең ғаилә ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм НКВД-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников лагерҙарында ултыра.

1954 йылдың 5 декабрендә — [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>icwezjdceizahr37gsaq59bj0i6c2lh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300608</id>
      <parentid>1300604</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17157" sha1="2uby9egjwu7ofx8dzf5vk6bzk07v6n9" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Һәҙиә Дәүләтшина шәхесе һәм таланты башҡорт донъяһында [[М. Аҡмулла]], [[Ш. Бабич]], [[Мөхәммәтша Буранғолов]] һымаҡ фажиғәле яҙмышҡа дусар ителгән шәхестәр менән бер рәттә тора.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала.

1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозына урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X Бөтә Башҡортостан съезына делегат итеп һайлана.

1937 йылдың 20 ноябрендә Ватанға хыянат итеүсенең ғаилә ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм НКВД-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников лагерҙарында ултыра.

1954 йылдың 5 декабрендә — [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>2uby9egjwu7ofx8dzf5vk6bzk07v6n9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300611</id>
      <parentid>1300608</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:10:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17877" sha1="cz7gh34moyu7q35ogjxofa4qx74c4z2" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Һәҙиә Дәүләтшина шәхесе һәм таланты башҡорт донъяһында [[М. Аҡмулла]], [[Ш. Бабич]], [[Мөхәммәтша Буранғолов]] һымаҡ фажиғәле яҙмышҡа дусар ителгән шәхестәр менән бер рәттә тора.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала.

1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозына урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X Бөтә Башҡортостан съезына делегат итеп һайлана.

1937 йылдың 20 ноябрендә Ватанға хыянат итеүсенең ғаилә ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм НКВД-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников лагерҙарында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта, ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған Ялҡынлы йылдар тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Был әҫәрен яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй.

1954 йылдың 5 декабрендә — [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>cz7gh34moyu7q35ogjxofa4qx74c4z2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300612</id>
      <parentid>1300611</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17887" sha1="1p1gvbmpndsayz87bklaak8w8rqqug4" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Һәҙиә Дәүләтшина шәхесе һәм таланты башҡорт донъяһында [[М. Аҡмулла]], [[Ш. Бабич]], [[Мөхәммәтша Буранғолов]] һымаҡ фажиғәле яҙмышҡа дусар ителгән шәхестәр менән бер рәттә тора.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала.

1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозына урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X Бөтә Башҡортостан съезына делегат итеп һайлана.

1937 йылдың 20 ноябрендә Ватанға хыянат итеүсенең ғаилә ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм НКВД-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников лагерҙарында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Был әҫәрен яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй.

1954 йылдың 5 декабрендә — [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>1p1gvbmpndsayz87bklaak8w8rqqug4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300613</id>
      <parentid>1300612</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17970" sha1="643loztebls3p4hj1dtlfpg2lhhl28u" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Һәҙиә Дәүләтшина шәхесе һәм таланты башҡорт донъяһында [[М. Аҡмулла]], [[Ш. Бабич]], [[Мөхәммәтша Буранғолов]] һымаҡ фажиғәле яҙмышҡа дусар ителгән шәхестәр менән бер рәттә тора.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала.

1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозына урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X Бөтә Башҡортостан съезына делегат итеп һайлана.

1937 йылдың 20 ноябрендә Ватанға хыянат итеүсенең ғаилә ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм НКВД-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников лагерҙарында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Был әҫәрен яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй.

1954 йылдың 5 декабрендә — [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Башланғыс ижады ==

== 30-сы йылдарҙағы ижады==

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>643loztebls3p4hj1dtlfpg2lhhl28u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300614</id>
      <parentid>1300613</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1300614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17993" sha1="q3238iw5fm6p9sz41ya5422zhye4xh9" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Һәҙиә Дәүләтшина шәхесе һәм таланты башҡорт донъяһында [[М. Аҡмулла]], [[Ш. Бабич]], [[Мөхәммәтша Буранғолов]] һымаҡ фажиғәле яҙмышҡа дусар ителгән шәхестәр менән бер рәттә тора.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала.

1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозына урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X Бөтә Башҡортостан съезына делегат итеп һайлана.

1937 йылдың 20 ноябрендә Ватанға хыянат итеүсенең ғаилә ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм НКВД-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников лагерҙарында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Был әҫәрен яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй.

1954 йылдың 5 декабрендә — [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>q3238iw5fm6p9sz41ya5422zhye4xh9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300615</id>
      <parentid>1300614</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18006" sha1="mn3lhqf4t4uuai9wdhg5f9dyvyh7eu2" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Һәҙиә Дәүләтшина шәхесе һәм таланты башҡорт донъяһында [[М. Аҡмулла]], [[Ш. Бабич]], [[Мөхәммәтша Буранғолов]] һымаҡ фажиғәле яҙмышҡа дусар ителгән шәхестәр менән бер рәттә тора.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала.

1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозына урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X Бөтә Башҡортостан съезына делегат итеп һайлана.

1937 йылдың 20 ноябрендә Ватанға хыянат итеүсенең ғаилә ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм НКВД-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников лагерҙарында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Был әҫәрен яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>mn3lhqf4t4uuai9wdhg5f9dyvyh7eu2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300616</id>
      <parentid>1300615</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1300616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18298" sha1="3ug2lztjt9uk06op7ylm6x0fljpns2b" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Һәҙиә Дәүләтшина шәхесе һәм таланты башҡорт донъяһында [[М. Аҡмулла]], [[Ш. Бабич]], [[Мөхәммәтша Буранғолов]] һымаҡ фажиғәле яҙмышҡа дусар ителгән шәхестәр менән бер рәттә тора.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала.

1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозына урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X Бөтә Башҡортостан съезына делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17-18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә Ватанға хыянат итеүсенең ғаилә ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм НКВД-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников лагерҙарында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Был әҫәрен яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>3ug2lztjt9uk06op7ylm6x0fljpns2b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300617</id>
      <parentid>1300616</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:30:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18662" sha1="fiu01op8kdhs72a1m7eyay3y067k3xq" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Һәҙиә Дәүләтшина шәхесе һәм таланты башҡорт донъяһында [[М. Аҡмулла]], [[Ш. Бабич]], [[Мөхәммәтша Буранғолов]] һымаҡ фажиғәле яҙмышҡа дусар ителгән шәхестәр менән бер рәттә тора.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозына урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X Бөтә Башҡортостан съезына делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә Ватанға хыянат итеүсенең ғаилә ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм НКВД-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников лагерҙарында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Был әҫәрен яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>fiu01op8kdhs72a1m7eyay3y067k3xq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300618</id>
      <parentid>1300617</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>стилде төҙәтеү, сығанаҡтар, өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18343" sha1="cjrd1acg6hrcox7zvo4rcx5thxhzrw8" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозына урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X Бөтә Башҡортостан съезына делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә Ватанға хыянат итеүсенең ғаилә ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм НКВД-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников лагерҙарында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Был әҫәрен яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>cjrd1acg6hrcox7zvo4rcx5thxhzrw8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300620</id>
      <parentid>1300618</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1300620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18312" sha1="2kijh1onj33gyj41z898nie9j8h04x5" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозына урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X Бөтә Башҡортостан съезына делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников лагерҙарында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Был әҫәрен яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>2kijh1onj33gyj41z898nie9j8h04x5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300625</id>
      <parentid>1300620</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:48:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18384" sha1="3jqe149t4shh8egz2w72i0455t0b0sx" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозына урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников лагерҙарында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Был әҫәрен яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>3jqe149t4shh8egz2w72i0455t0b0sx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300627</id>
      <parentid>1300625</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T14:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */  аныҡлаштырыу (лагерь берәү генә)</comment>
      <origin>1300627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18393" sha1="c0nv5pwtx1dwp3f4ystvxddvag16gae" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозына урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников (Темлаг) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Был әҫәрен яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>c0nv5pwtx1dwp3f4ystvxddvag16gae</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300628</id>
      <parentid>1300627</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T14:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18414" sha1="8sna89esnsdyp7djqwqvo5hleb2qi9n" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозына урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Был әҫәрен яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>8sna89esnsdyp7djqwqvo5hleb2qi9n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300630</id>
      <parentid>1300628</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T14:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1300630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18463" sha1="cgn933lqxdtfn923b1fuk5bipszmz5c" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозына урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Был әҫәрен яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>cgn933lqxdtfn923b1fuk5bipszmz5c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300641</id>
      <parentid>1300630</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:39:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18456" sha1="74ubbow2rh5d5c34avh0go9gu7l0qyz" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозына урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>74ubbow2rh5d5c34avh0go9gu7l0qyz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300642</id>
      <parentid>1300641</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:41:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18460" sha1="evr0clbkznz97p59g2n94mja87dy85h" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>evr0clbkznz97p59g2n94mja87dy85h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300643</id>
      <parentid>1300642</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18489" sha1="bo39gcd3disj9tuha6jwfbjf7lwpnfe" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007}}&lt;/ref&gt; урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>bo39gcd3disj9tuha6jwfbjf7lwpnfe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300644</id>
      <parentid>1300643</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18543" sha1="escxy4n0voscofred46uam7imlyznh8" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ([[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>escxy4n0voscofred46uam7imlyznh8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300645</id>
      <parentid>1300644</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:48:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1300645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18475" sha1="qi9oamcwqymz6rpn0b1be2wso3f305s" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' ({{СС3|5.3.1905}} — {{СС3|5.12.1954}}) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>qi9oamcwqymz6rpn0b1be2wso3f305s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300646</id>
      <parentid>1300645</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:48:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1300646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18542" sha1="hehme689tm8tqvoeqo0mu6insjx3bva" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>hehme689tm8tqvoeqo0mu6insjx3bva</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300648</id>
      <parentid>1300646</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:53:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1300648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18644" sha1="58xw74dtva3sowdwkcc5njhcz18tj4p" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968 ]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>58xw74dtva3sowdwkcc5njhcz18tj4p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300649</id>
      <parentid>1300648</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:54:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1300649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18787" sha1="ggt3jww6nr1hfhmej8imfy0r6tk00m8" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968 [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]] «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>ggt3jww6nr1hfhmej8imfy0r6tk00m8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300650</id>
      <parentid>1300649</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1300650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18760" sha1="jmtp1049b6eqn5yjuk9pxmbupsexqc5" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968   Башҡортостан (гәзит) «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>jmtp1049b6eqn5yjuk9pxmbupsexqc5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300651</id>
      <parentid>1300650</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1300651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18722" sha1="q3ams2xongrmfco7etosa97c4zfamxh" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы газета редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968   «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>q3ams2xongrmfco7etosa97c4zfamxh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300652</id>
      <parentid>1300651</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T17:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18932" sha1="9ku0prkawn8n14ohym12ix5zr0r4r1z" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968   «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>9ku0prkawn8n14ohym12ix5zr0r4r1z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300653</id>
      <parentid>1300652</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T17:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19118" sha1="cullyxgix1h2tuf60dqmyzti5l6uca3" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968   «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>cullyxgix1h2tuf60dqmyzti5l6uca3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300656</id>
      <parentid>1300653</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T17:23:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ижады */</comment>
      <origin>1300656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20309" sha1="ol4vw9gozgvjnhm4zttu0qfzeblz46o" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай-пионерка» (1925), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылда (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 1927 йылда) «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул икетарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968   «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>ol4vw9gozgvjnhm4zttu0qfzeblz46o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300657</id>
      <parentid>1300656</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T17:23:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1300657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20313" sha1="si8ieqz9au08unkgc0mas5bc8nueegc" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылда (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 1927 йылда) «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул икетарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>si8ieqz9au08unkgc0mas5bc8nueegc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300658</id>
      <parentid>1300657</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T17:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башланғыс ижады */</comment>
      <origin>1300658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20314" sha1="6vh0n0i3bv4x2c0j87okwmq8g3njqnt" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылда (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 1927 йылда) «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>6vh0n0i3bv4x2c0j87okwmq8g3njqnt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300660</id>
      <parentid>1300658</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T17:27:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1300660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20291" sha1="2q4mjun08zgfdw2qh4mmo1w68o0lgoj" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1927), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1927 йылды\ 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>2q4mjun08zgfdw2qh4mmo1w68o0lgoj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300661</id>
      <parentid>1300660</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T17:44:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* 30-сы йылдарҙағы ижады */</comment>
      <origin>1300661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21226" sha1="rlqera8gy3s1ok96k5r5m3r66nwi4sk" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1927), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1927 йылды\ 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята.
1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>rlqera8gy3s1ok96k5r5m3r66nwi4sk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300662</id>
      <parentid>1300661</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T17:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* 30-сы йылдарҙағы ижады */</comment>
      <origin>1300662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21243" sha1="psacvmyg5rz2tqmh18k38tt7e2jit65" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1927), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1927 йылды\ 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята.
1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>psacvmyg5rz2tqmh18k38tt7e2jit65</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300663</id>
      <parentid>1300662</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T17:47:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башланғыс ижады */</comment>
      <origin>1300663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21244" sha1="tc96gzpl493erjj92mmu79irefvcts7" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1927), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темников ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта һәм ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1927 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята.
1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>tc96gzpl493erjj92mmu79irefvcts7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300702</id>
      <parentid>1300663</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T06:45:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21591" sha1="jotn5lt5uo2scxtww498x6eqkqgqbvb" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1927), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй, ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1927 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята.
1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>jotn5lt5uo2scxtww498x6eqkqgqbvb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300703</id>
      <parentid>1300702</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T06:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1300703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21638" sha1="nlg7iar5azl1473ivs037zmwy4r4jc2" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1927), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби сотрудник итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй, ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1927 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята.
1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* [https://bashenc.online/ba/articles/84436/ ]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>nlg7iar5azl1473ivs037zmwy4r4jc2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300704</id>
      <parentid>1300703</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T06:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1300704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21612" sha1="bl6cjxm589n5wxwvq2g1n911bc0xsth" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1927), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй, ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1927 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята.
1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>bl6cjxm589n5wxwvq2g1n911bc0xsth</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300707</id>
      <parentid>1300704</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T06:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1300707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21888" sha1="ln0yua2obmpae8vpwnez9nw3m5xnuop" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.


1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй, ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята.
1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>ln0yua2obmpae8vpwnez9nw3m5xnuop</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300708</id>
      <parentid>1300707</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T07:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21886" sha1="ptj1tf5lmcxuwfp9hjhfv0f326t9edf" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй, ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята.
1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>ptj1tf5lmcxuwfp9hjhfv0f326t9edf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300710</id>
      <parentid>1300708</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T07:06:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21934" sha1="8wsjkaeqv935f37w43or4frwaooj8ft" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 1942 йылда Башҡортостанға ҡайта. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй, ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. 1956 йылда аҡлана.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята.
1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>8wsjkaeqv935f37w43or4frwaooj8ft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300712</id>
      <parentid>1300710</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T07:37:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22309" sha1="dshltxug7u5l6ry09lrnpgtvn13geoh" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә, әсәһе, ике ҡустыһы менән етем ҡала. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. 

1942 йылды көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй, ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята.
1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>dshltxug7u5l6ry09lrnpgtvn13geoh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300713</id>
      <parentid>1300712</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T07:53:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22428" sha1="7f3j35hlggs0i8sazek2x3g9kagwloi" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра.

1942 йылды көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй, ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята.
1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>7f3j35hlggs0i8sazek2x3g9kagwloi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300714</id>
      <parentid>1300713</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T08:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1300714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22474" sha1="0ftqgm55op22kclzzmoz3sdjjfg6e24" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра.

1942 йылды көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй, ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята.
1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>0ftqgm55op22kclzzmoz3sdjjfg6e24</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300715</id>
      <parentid>1300714</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T08:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Репрессияға эләгеүе */</comment>
      <origin>1300715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22621" sha1="01m431t7rlfi8xcla2zdbe8uyvu8m3g" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылды көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй, ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята.
1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>01m431t7rlfi8xcla2zdbe8uyvu8m3g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300716</id>
      <parentid>1300715</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T08:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ижады */</comment>
      <origin>1300716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22644" sha1="bihg6bsj02vjmeelz0ik7kd3namz2qu" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылды көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй, ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята.
1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>bihg6bsj02vjmeelz0ik7kd3namz2qu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300717</id>
      <parentid>1300716</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T08:15:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Репрессияға эләгеүе */</comment>
      <origin>1300717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22646" sha1="cv4bclw8nmtwgbop37k4nb9cafny9d9" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята.
1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>cv4bclw8nmtwgbop37k4nb9cafny9d9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300718</id>
      <parentid>1300717</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T08:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Репрессияға эләгеүе */</comment>
      <origin>1300718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22644" sha1="bn33tx4x1e6c984x101yrdker8fpzo2" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята.
1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>bn33tx4x1e6c984x101yrdker8fpzo2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300720</id>
      <parentid>1300718</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T08:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* 30-сы йылдарҙағы ижады */</comment>
      <origin>1300720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23229" sha1="gatjvw82ycqjl73gpbvqbzdp7x3etg8" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ул ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Аҡыҡ бөртөктәре» хикәйәләре баҫылып сыға. 1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>gatjvw82ycqjl73gpbvqbzdp7x3etg8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300721</id>
      <parentid>1300720</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T08:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башланғыс ижады */</comment>
      <origin>1300721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23237" sha1="htiwh4s1cnophchmxp6raoe0xzbgivk" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Аҡыҡ бөртөктәре» хикәйәләре баҫылып сыға. 1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>htiwh4s1cnophchmxp6raoe0xzbgivk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300723</id>
      <parentid>1300721</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T08:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* 30-сы йылдарҙағы ижады */</comment>
      <origin>1300723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23561" sha1="j1oi4nxmykmdjykxwrz7f2x8he0thm6" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Аҡыҡ бөртөктәре» хикәйәләре баҫылып сыға. 1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>j1oi4nxmykmdjykxwrz7f2x8he0thm6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300727</id>
      <parentid>1300723</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T09:22:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* 30-сы йылдарҙағы ижады */</comment>
      <origin>1300727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23649" sha1="kjns6qpc4nscj07r49lmuyh4uchnp3m" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Аҡыҡ бөртөктәре» хикәйәләре баҫылып сыға. 1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|«Ырғыҙ» (роман)}}

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>kjns6qpc4nscj07r49lmuyh4uchnp3m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300728</id>
      <parentid>1300727</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T09:23:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Ырғыҙ» романы */</comment>
      <origin>1300728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23677" sha1="2khbzbb79bfeh6mxrqwg0cqq7tzok6o" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Аҡыҡ бөртөктәре» хикәйәләре баҫылып сыға. 1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|«[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ» (роман)]]}}

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>2khbzbb79bfeh6mxrqwg0cqq7tzok6o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300729</id>
      <parentid>1300728</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T09:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Ырғыҙ» романы */</comment>
      <origin>1300729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23666" sha1="53jgfl9qsjvta6crcellnsksf9w283i" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Аҡыҡ бөртөктәре» хикәйәләре баҫылып сыға. 1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|«[[Ырғыҙ (роман)|«Ырғыҙ»]]}}

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>53jgfl9qsjvta6crcellnsksf9w283i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300730</id>
      <parentid>1300729</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T09:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Ырғыҙ» романы */</comment>
      <origin>1300730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23645" sha1="3tau9g4htfv4zhi8j9vql5c22pbiudh" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Аҡыҡ бөртөктәре» хикәйәләре баҫылып сыға. 1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>3tau9g4htfv4zhi8j9vql5c22pbiudh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300734</id>
      <parentid>1300730</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T09:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәбиәт */</comment>
      <origin>1300734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23761" sha1="q741ivabl6143rvt0rklrdjk9x6qy9e" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Аҡыҡ бөртөктәре» хикәйәләре баҫылып сыға. 1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# [https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k]

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>q741ivabl6143rvt0rklrdjk9x6qy9e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300737</id>
      <parentid>1300734</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T09:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәбиәт */</comment>
      <origin>1300737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24154" sha1="jo9oqrjuoat6eyi5afo1bgufzx6ff9c" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Аҡыҡ бөртөктәре» хикәйәләре баҫылып сыға. 1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# [https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k]

{{китап |автор=Коллектив авторҙар|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>jo9oqrjuoat6eyi5afo1bgufzx6ff9c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300738</id>
      <parentid>1300737</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T09:56:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәбиәт */</comment>
      <origin>1300738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24041" sha1="6vf34s1pnl04getsg7h51hwhx9a3n6r" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Аҡыҡ бөртөктәре» хикәйәләре баҫылып сыға. 1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>6vf34s1pnl04getsg7h51hwhx9a3n6r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300739</id>
      <parentid>1300738</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T09:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәбиәт */</comment>
      <origin>1300739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24042" sha1="7uo4gsoosp0ii1fj2ff8t129bwywxc3" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Аҡыҡ бөртөктәре» хикәйәләре баҫылып сыға. 1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>7uo4gsoosp0ii1fj2ff8t129bwywxc3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300742</id>
      <parentid>1300739</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:12:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ижади эшмәкәрлеге */</comment>
      <origin>1300742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24901" sha1="5xnre9dc889a43735gbjxc7zix1cao3" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлап ебәрә. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref&gt;Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе&lt;/ref&gt;. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҙерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа.

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Аҡыҡ бөртөктәре» хикәйәләре баҫылып сыға. 1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>5xnre9dc889a43735gbjxc7zix1cao3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300743</id>
      <parentid>1300742</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:13:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ижади эшмәкәрлеге */</comment>
      <origin>1300743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25333" sha1="l66iok9bfpkjzzh8nw0938ccxg9qwco" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан», «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ», «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлап ебәрә. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref&gt;Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе&lt;/ref&gt;. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҙерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Аҡыҡ бөртөктәре» хикәйәләре баҫылып сыға. 1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>l66iok9bfpkjzzh8nw0938ccxg9qwco</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300744</id>
      <parentid>1300743</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:17:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1300744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25354" sha1="lpdb8jsp5s4jkz5jip2ozwwi4v87vfg" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан» (1932), «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер» (1934), «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ» (1936), «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлап ебәрә. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref&gt;Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе&lt;/ref&gt;. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҙерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Аҡыҡ бөртөктәре» хикәйәләре баҫылып сыға. 1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>lpdb8jsp5s4jkz5jip2ozwwi4v87vfg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300748</id>
      <parentid>1300744</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1300748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25438" sha1="ms0thesnfds15nxtq0ulnn7hyg6yoy0" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан» (1932), «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер» (1934), «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ» (1936), «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлап ебәрә. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref&gt;Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе&lt;/ref&gt;. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҙерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Аҡыҡ бөртөктәре» хикәйәләре баҫылып сыға. 1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
* [https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2023-01-17/i-g-to-rolo-bild-e-3109072 ]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>ms0thesnfds15nxtq0ulnn7hyg6yoy0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300749</id>
      <parentid>1300748</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1300749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25484" sha1="i44f8w29a5rge8ha74fpytld2km6756" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан» (1932), «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер» (1934), «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ» (1936), «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлап ебәрә. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref&gt;Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе&lt;/ref&gt;. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҙерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», «Аҡыҡ бөртөктәре» хикәйәләре баҫылып сыға. 1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
* [https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2023-01-17/i-g-to-rolo-bild-e-3109072 Һәҙиәгә тоғролоҡ билдәһе]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>i44f8w29a5rge8ha74fpytld2km6756</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300750</id>
      <parentid>1300749</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:44:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* 30-сы йылдарҙағы ижады */</comment>
      <origin>1300750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25873" sha1="le54l7sigiarswgarmpy9co6hohoyar" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан» (1932), «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер» (1934), «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ» (1936), «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлап ебәрә. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref&gt;Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе&lt;/ref&gt;. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҙерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», 1935 йылда «Еңелмәҫ батырҙар» һәм «Аҡыҡ бөртөктәре» художестволы очерктары баҫылып сыға. Очерктарҙа Башҡортостандың Урал арты өлөшөндәге ауыр тәбиғәт шарттарында сиҙәм ерҙәрҙе күтәрепиген үҫтреүсе совхоз эшселәренең тормошо, көрәше кәүҙәләнә&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
* [https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2023-01-17/i-g-to-rolo-bild-e-3109072 Һәҙиәгә тоғролоҡ билдәһе]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>le54l7sigiarswgarmpy9co6hohoyar</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300751</id>
      <parentid>1300750</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:47:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* 30-сы йылдарҙағы ижады */</comment>
      <origin>1300751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25869" sha1="g2f81ygwuzwzqjvqv0blcmw0h35ptnj" xml:space="preserve">{{Мөхәррирләү|Баныу|08.06.2026}}
{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан» (1932), «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер» (1934), «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ» (1936), «Кәкүк», «Бәхет ҡошо».

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлап ебәрә. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref&gt;Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе&lt;/ref&gt;. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҙерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», 1935 йылда «Еңелмәҫ батырҙар» һәм «Аҡыҡ бөртөктәре» художестволы очерктары баҫылып сыға. Очерктарҙа Башҡортостандың [[Урал аръяғы]]нда ауыр тәбиғәт шарттарында, сиҙәм ерҙәрҙе күтәреп, иген үҫтреүсе совхоз эшселәренең тормошо, көрәше кәүҙәләнә&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
* [https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2023-01-17/i-g-to-rolo-bild-e-3109072 Һәҙиәгә тоғролоҡ билдәһе]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>g2f81ygwuzwzqjvqv0blcmw0h35ptnj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300753</id>
      <parentid>1300751</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1300753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25930" sha1="r8pb4n7f5pbzbb8h9kvzk9kzqodt9vz" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан» (1932), «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер» (1934), «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ» (1936), «Кәкүк», «Бәхет ҡошо» (нәҫер), «Еңелмәҫ батырҙар» (очерк) «Аҡыҡ бөртөктәре» (очерк).

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлап ебәрә. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref&gt;Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе&lt;/ref&gt;. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҙерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», 1935 йылда «Еңелмәҫ батырҙар» һәм «Аҡыҡ бөртөктәре» художестволы очерктары баҫылып сыға. Очерктарҙа Башҡортостандың [[Урал аръяғы]]нда ауыр тәбиғәт шарттарында, сиҙәм ерҙәрҙе күтәреп, иген үҫтреүсе совхоз эшселәренең тормошо, көрәше кәүҙәләнә&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
* [https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2023-01-17/i-g-to-rolo-bild-e-3109072 Һәҙиәгә тоғролоҡ билдәһе]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>r8pb4n7f5pbzbb8h9kvzk9kzqodt9vz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңауыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3698</id>
    <revision>
      <id>1300711</id>
      <parentid>1217308</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T07:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12614" sha1="76zfxf3zwbd284y4pw9k0q3kpfjnszv" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 |статус                   = Ҡала
 |русское название         = Яңауыл
 |оригинальное название    = 
 |герб                     = Coat_of_Arms_of_Yanaul_rayon_(Bashkortostan).png
 |флаг                     = Flag of Yanaulsky rayon.svg
  |lat_deg = 56|lat_min = 16|lat_sec = 00
  |lon_deg = 54|lon_min = 56|lon_sec = 00
  |CoordAddon = type:city(27300)_region:RU
  |CoordScale = 
 |регион                   = Башҡортостан
 |регион в таблице         = Башҡортостан
 |вид района               = 
 |район                    = Яңауыл районы
 |район в таблице          = Яңауыл районы{{!}}Яңауыл
 |вид поселения            = ҡала
 |поселение                = Яңауыл ҡалаһы 
 |поселение в таблице      = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 1914
 |первое упоминание        = 1750
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 1991
 |площадь                  = 26
 |высота центра НП         = 100
  |население               = {{кәмеү}} 26 924
  |год переписи            = 2010
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     = башҡорттар, урыҫтар, татарҙар, 
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = яңауылдар
 |почтовый индекс          = 452800
 |телефонный код           = 34760
 |цифровой идентификатор   = 80460
 |категория в Commons      = Yanaul
 |сайт                     = 
}}
{{БМ}}
'''Яңауыл''' — [[Башҡортостан]]дың төньяҡ-көнбайышындағы ҡала.

== Физик-географик характеристика ==
[[Өфө]] ҡалаһынан 218 км алыҫлыҡта, [[Яңауыл (йылға)|Яңауыл]] һәм [[Беүә]] йылғалары ҡушылған урында урынлашҡан. Ҡала аша Горький тимер юлы ([[Ҡазан]]—[[Екатеринбург]] участкаһы) үтә, бында уның [[Ижевск]] бүлексәһенә ҡараған [[Яңауыл (станция)|Яңауыл тимер юл станцияһы]] урынлашҡан. .

== Тарихы ==
[[Рәсем:Янаул.jpg|200px|left| Яңауыл тимер юл вокзалы]]
Яңауыл — бай тарихлы ҡала. Уның тамырҙары алыҫ [[XVI]]—[[XVII]] быуаттарға барып тоташа. Ул бәләкәй генә ауыл булып барлыҡҡа килә. [[1770]] йылдарға тиклем ауылды [[урыҫтар]] «Новая» тип йөрөтәләр, халыҡ «Яңауыл» тип атағанға күрә, тарихҡа ул «Янаево» булараҡ ингән. Документта уның исеме тәүге тапҡыр [[1750]] йылда телгә алына. Телгә алыныу нигеҙ һалынған йылды аңлатмай. Уның тарихы күпкә алдараҡ башланған тигән һүҙ. [[1795]] йылда бында 30 йорт булып, 173 кеше йәшәй. 1920 йылда 105 йортта 685 кеше көн иткән.

[[1909]]—[[1914]] йылдарҙа Ҡазан-Екатеринбург тимер юлы төҙөлә. Тимер юл бер-береһенән бер саҡрым йыраҡлыҡта ғына ятҡан Иванай (Иманай, Йобанай) һәм Яңауыл ауылдары араһынан үтә. Бында станция төҙөлә. Уға Яңауыл исеме бирелә. [[1916]] йылда беренсе поезд үтә. Станцияны [[1919]] йылда В. М. Азин аҡтарҙан азат итә.

[[1938 йыл]]да Яңауыл, Иванай, Ҡыҙыл Октябрь бергә ҡушыла һәм «Яңауыл» эшселәр ҡасабаһы тип атала башлай. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң Яңауыл үҫә, нығый.

[[1990 йыл]]да Яңауылға ҡала статусы бирелә.

2004 йылдан башлап Яңауылда Фәтих Иҡсанов исемендәге призға «Моңға бай гармун байрамы» республика конкурсы үткәрелә. 2013 йылдан ул «Рәсәй мәҙәниәте» тип аталған маҡсатлы федераль программаға индерелә. Был сараға 1985 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһының ул ваҡыттағы режиссеры, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Фәтих Иҡсанов нигеҙ һалған. «Тальян байрамы» исеме менән бер нисә тапҡыр ойошторолғандан һуң, ул төрлө сәбәптәр арҡаһында туҡтап ҡалғас, яңауылдар сараны яңынан тергеҙә&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/obshestvo/18238-yayratty-yaauyldy-kmsh-mo.html Яңғыратты Яңауылды көмөш моң «Башҡортостан» гәзите, 2015, 2 июнь]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Ҡала паркында гармунға махсус һәйкәл ҡуйылған.

== Халыҡ һаны ==
{{Столбцы|width=auto}}{{Столбец}}
{{ Население | Янаул | Столбцов=8}}
{{население| Янаул |график}}
{{Столбец}}{{Столбцы/Конец}}

{{ Численность городов России }}.

; Милли составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы: [[башҡорттар]] — 39,4 %, [[татарҙар]] — 29,9 %, [[урыҫтар]] — 16,5 %, [[удмурттар]] — 9 %, [[мариҙар]] — 3,9 %, башҡа милләт вәкилдәре — 1,3 %&lt;ref&gt;[http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Лоскутов Виктор Георгиевич]] (27.09.1923—23.02.1970), [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һәм совет-япон һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, Тымыҡ океан флоты Хәрби-Һауа көстәренең бомбардировщиктар дивизияһы осоусыһы, майор. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
* [[Сазонова (Иванова) Светлана Романовна]] (6.10.1943), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы, профессор. СССР-ҙың юғары белем биреү отличнигы, Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника буйынса премияһы лауреаты&lt;ref&gt;[http://www.journal-ufa.ru/index.php?id=600&amp;num=60
Айдар Хусаинов. Непрерывная нить оптимизма. Журнал «Уфа». № 11 (60), Ноябрь 2006 года]{{ref-ru}}{{V|3|10|2018}}&lt;/ref&gt;
* [[Гәрәев Радик Арыҫлан улы]] ([[23 март]] [[1956 йыл]]— [[29 октябрь]] [[1996 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] [[опера]] һәм эстрада [[йыр]]сыһы (баритон), музыка-йәмәғәт эшмәкәре. 1980 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, шул иҫәптән 1990—1995 йылдарҙа театр директоры, бер үк ваҡытта 1991—1995 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың (1989) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1983) халыҡ артисы. Халыҡ-ара сәнғәт академияһының ағза-корреспонденты

== Сәнәғәт ==
Ҡалалағы төп сәнәғәт предприятиелары:
* АНК «Башнефть» «Башнефть-Яңауыл» асыҡ акционерҙар йәмғиәте филиалы.
* май, сыр комбинаты
* элеватор
* икмәк заводы 
* төҙөлөш материалдары заводы

==Транспорт==
Ҡазан–Екатеринбург (Горький тимер юлы, Башҡортостан Республикаһы территорияһы буйлап 69 км). Дөйөм йүнәлеше – көнбайыштан көнсығышҡа. Яңауыл ҡалаһы һәм районы аша үтә. 

== Ҡала — матбуғатта ==
{{Викитека|Күмәкләгән – яу ҡайтарған|«Башҡортостан» гәзитендә мәҡәлә}}
* Нуретдинов А. Күмәкләгән — яу ҡайтарған. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2016, 17 август&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528053229/http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html |date=2017-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528053229/http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html |date=2017-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528053229/http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html |date=2017-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528053229/http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html |date=2017-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528053229/http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html |date=2017-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528053229/http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html |date=2017-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528053229/http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html |date=2017-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528053229/http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html |date=2017-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528053229/http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html |date=2017-05-28 }} {{БГ}}, 2016, 17 август] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528053229/http://bashgazet.ru/obshestvo/23355-kmklgn-yau-aytaran.html |date=2017-05-28 }}{{V|02|06|2017}}&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [https://yanaul-adm.ru/ Сайт администрации городского поселения Янаул] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118154426/https://yanaul-adm.ru/ |date=2022-01-18 }}
* [https://spravbiz.ru/yanaul Справочник Янаула]
* [https://yanaulmuseum.bash.muzkult.ru/ Историко-краеведческий музей городского поселения Янаул] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118182816/https://yanaulmuseum.bash.muzkult.ru/ |date=2022-01-18 }}
* [http://www.vyanaule.ru/ «Янаул, ты в сердце нашем…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091024040543/http://www.vyanaule.ru/ |date=2009-10-24 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Яңауыл районы ауылдары}}
{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}
{{Башҡортостан ҡалалары}}

[[Категория:Башҡортостан ҡалалары]]
[[Категория:Яңауыл]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]</text>
      <sha1>76zfxf3zwbd284y4pw9k0q3kpfjnszv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4122</id>
    <revision>
      <id>1300719</id>
      <parentid>744150</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T08:25:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сергей Михель</username>
        <id>48297</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1300719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="794" sha1="49f5v948z6gkh2nv3p1pm2trboyxfaz" xml:space="preserve">[[Файл:Лето_-_сфотографировал_Сергей_Михель.jpg|мини]]
[[Файл:Field Hamois Belgium Luc Viatour.jpg|thumb|right|Йәйге дала]]

'''Йәй''' — иң йылы йыл миҙгеле. [[Яҙ]] менән [[көҙ]] араһындағы дүрт миҙгелдең береһе. 

Өс айҙан тора: төньяҡ ярымшарҙа – [[июнь]], [[июль]] һәм [[август]], көньяҡ ярымшарҙа - [[декабрь]], [[ғинуар]] һәм [[февраль]].
[[File:Giuseppe Arcimboldo - Summer - WGA0806.jpg|350px|”[[Йәй]]” (1563), Джузе́ппе Арчимбо́льдо.|thumb|right]]


{{Йыл миҙгелдәре}}

[[Категория:Йәй]]
[[Категория:Йыл миҙгелдәре]]</text>
      <sha1>49f5v948z6gkh2nv3p1pm2trboyxfaz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эстония</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5943</id>
    <revision>
      <id>1300692</id>
      <parentid>1299434</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T02:37:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95712" sha1="93o69f78jnjq1ed5r3w399os1tsol76" xml:space="preserve">{{Ил
|Башҡортса исеме=Эстон Республикаһы, Эстония
|Төп исеме=Eesti Vabariik, Eesti
|Төп килеш=Эстония
|Гимн исеме=Mu isamaa, mu õnn ja rõõm
|Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы= [[24 февраль]] [[1918]]&lt;br&gt;([[Рәсәй империяһы]]нан) [[20 август]] [[1991]]&lt;br&gt;([[СССР]]-ҙан)
|Герб=Coat of arms of Estonia.svg
|Картала=EU-Estonia.svg
|Башҡала=[[Таллин]]
|Телдәр=[[Эстон теле]]
|Иң ҙур ҡалалары=[[Таллин]], [[Тарту]], [[Нарва]], [[Кохтла-Йәрве]], [[Пәрну]]
|Идара итеү формаһы=Парламент республикаһы
|Етәкселәр вазифалары=Президент&lt;br&gt;Премьер-министр
|Етәкселәр=[[Алар Карис]]&lt;br&gt;[[Кая Каллас]]
|Территория буйынса урын=132
|Территория=45 227&lt;ref&gt;[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf Статистика ООН] (2012)&lt;/ref&gt;
|Һыу %=4,56
|Халыҡ буйынса урыны=151
|Халыҡ={{спад}}1 286 540 кеше&lt;ref name=&quot;n2013&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.delfi.ee/news/paevauudised/eesti/statistikaamet-mullu-randas-eestist-valja-10-000-inimest.d?id=65548200|title=Statistikaamet: mullu rändas Eestist välja 10 000 inimest|date=2013-01-18|publisher=[[DELFI]]|accessdate=2013-01-18|lang=ee|deadlink=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DnKNLw8T|archivedate=2013-01-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517120135/http://www.delfi.ee/news/paevauudised/eesti/statistikaamet-mullu-randas-eestist-valja-10-000-inimest.d?id=65548200 |date=2013-05-17 }}&lt;/ref&gt; 
|Иҫәп йылы= 2013
|Халыҡ тығыҙлығы= 29
|ЭТП=34,393 млрд&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&amp;ey=2019&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=39&amp;pr1.y=9&amp;c=939&amp;s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|date=2014-10|publisher=[[МВФ]]|accessdate=2014-10-31|lang=en}}&lt;/ref&gt;.
|ЭТП иҫәпләү йылы=2013
|ЭТП буйынса урын=106
|Кеше башына ЭТП=25 161&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt; 
|Валюта=[[Евро]]
|Домендар=[[.ee]], [[.eu]]
|Телефон коды=
|Ваҡыт бүлкәте= +2, +3
}}
'''Эстония''', рәсми исеме '''Эстон Республикаһы''' ({{lang-et|Eesti}} {{IPA|[ˈeːsʲti]}}) — [[Төньяҡ Европа]]лағы дәүләт&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/|title=UNSD — Methodology|publisher=unstats.un.org|accessdate=2019-02-12}}&lt;/ref&gt;, [[Балтик диңгеҙе]]нең көнсығыш яр буйында урынлашҡан. Көнсығышта [[Рәсәй]] менән сиктәш (оҙонлоғо — 324 саҡрым), көньяҡта [[Латвия]] (333 саҡрым) менән сиктәш. Төньяҡта, [[Фин ҡултығы]]нда, [[Финляндия]]ға яғынан диңгеҙ сиге үтә. Төньяҡ һәм көнбайышта Балтик диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла. Баш ҡала — [[Таллин]] ҡалаһы. Майҙаны 45 227 км² тәшкил итә, халҡы — 1 329 460 кеше. Шулай итеп, Эстония территорияһы буйынса донъяла 129-сы урынды биләй (Европала 29-сы), 158-се — халыҡ һаны буйынса (34-се Европала), ә был күрһәткестәр буйынса Балтик буйында иң аҙ күрһәткес булып тора.

[[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] ағзаһы 1991 йылдың 17 сентябренән, [[Европа берлеге]] — 2004 йылдың 1 майынан, 2004 йылдың 29 мартынан — [[НАТО]], 2010 йылдың 9 декабренән — [[Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]] ағзаһы. Юғары уҡыу йорто ағзаһы (1993). Шенген зонаһына һәм еврозонаға инә.

Илдең бойондороҡһоҙлоғо [[1918 йыл]]дың [[24 февраль|24 февраленд]]ә иғлан ителгән.

Рәсми тел — [[эстон теле]]&lt;ref name=&quot;bigenc.ru&quot;&gt;[https://bigenc.ru/geography/text/4916043 ЭСТОНИЯ • Большая российская энциклопедия — электронная версия&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105123511/https://bigenc.ru/geography/text/4916043 |date=2020-11-05 }}&lt;/ref&gt;. Аҡса берәмеге — [[евро]]&lt;ref name=&quot;bigenc.ru&quot;/&gt;.

== География ==
[[Файл:Satellite image of Estonia in April 2004.jpg|thumb|left|Эстония, космостан күренеш, 2004]]
[[Европа]]ның төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Төньяҡта [[Рәсәй]], көньяҡта [[Латвия]] менән сиктәш. Төньяҡтан [[Фин ҡултығы]], көнбайыштан [[Балтик диңгеҙе]] һәм [[Рига ҡултығы]] һыуҙары менән йыуыла. [[Финляндия]] һәм [[Швеция]] менән һыу сиге бар. Диңгеҙ буйы сиге 3 794 км. Эстония составына [[Балтик диңгеҙе]] акваторияһындағы, дөйөм майҙаны 4,2 мең км² булған 1 521 утрау инә. Шуларҙың иң ҙурҙары: [[Сааремаа]], [[Хийумаа]],[[Муху]], [[Вормси]], [[Кихну]] һәм башҡалар. Утрауҙарҙың майҙаны ҙур булыуға ҡарамаҫтан, унда халыҡтың ни бары 5 проценты ғына йәшәй. Эстония йылғалары ҙур түгел, әммә тулы һыулы. .&lt;br&gt;
Эстонияның майҙаны 45 226 км².
== Этимиология ==
XVIII-XIX быуатҡа тиклем эстон халҡы үҙҙәрен maarahvas тип атаған, был &quot;ер халҡы&quot; тигәнде аңлата, йәғни игенселек менән шөғөлләнеүсе&lt;ref&gt;Ariste, Paul (1956). Maakeel ja eesti keel. Eesti NSV Teaduste Akadeemia Toimetised 5: 117-24; Beyer, Jürgen (2007). Ist maarahvas (‚Landvolk‘), die alte Selbstbezeichnung der Esten, eine Lehnübersetzung? Eine Studie zur Begriffsgeschichte des Ostseeraums. Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung 56: 566—593.&lt;/ref&gt;. Eestlane термины латин теленән (Aesti) ингән. Германияла Балтика диңгеҙенең алыҫ ярында йәшәгән халыҡты шулай атағандар.&lt;ref&gt;Аналогичным образом тацитовский этноним «фенны» (''Fenni'') был распространён на ''суоми'', породив современное название «[[финны]]».&lt;/ref&gt;

Боронғо Скандинавия сагалары Эйстланд (Eistland)  ере тип телгә алына. Эстония әлеге ваҡытҡа тиклем [[дат теле|дат]], [[немец теле|немец]], [[нидерланд теле|нидерланд]], [[швед теле|швед]] һәм норвегия вариантында Эстланд (Estland) тип атала. [[Латин теле]]ндәге иртә сығанаҡтарҙа ла шулай уҡ Эстия һәм Гестия (Estia һәм Hestia) территорияһы тигән ер бар&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia |год=2011 |издательство=[[ABC-CLIO]] |isbn=9781598843026 |страницы=124 |язык=und |автор=Cole, Jeffrey}}&lt;/ref&gt;.

1918 йылда бойондороҡһоҙлоҡто иғлан иткәндән һуң ил  &quot;Эстония&quot; (Esthonia) тигән исем ала, ошо исем менән ул 1921 йылда [[Милләттәр Лигаһы]]на&lt;ref&gt;{{cite web|newspaper=The New York Times|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70A10FE355B12738DDDAE0994DC405B868EF1D3|title=Spell it &quot;ESTHONIA&quot; here; Geographic Board Will Not Drop the &quot;h,&quot; but British Board Does.|date=1926-04-17|accessdate=2009-11-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Baltic yearbook of international law |ссылка=https://books.google.com/books?id=iGLp7QEelbIC&amp;pg=PA26 |издательство={{Нп3|Martinus Nijhoff Publishers}} |isbn=978-90-411-1736-6 |страницы=26— |язык=und |автор=Ineta Ziemele |день=20 |месяц=3 |год=2002}}&lt;/ref&gt; инә. СССР-ға ҡушылғандан һуң 1940 йылда Эстон Совет Социалистик Республикаһына үҙгәртелә, ә СССР тарҡалғандан һуң 1991 йылда Эстония Республикаһы тип үҙгәртелә.

== Тарихы  ==
{{Главная|Эстония тарихы}}
[[Файл:Soomusrong nr 2 Valgas 1919.jpg|thumb|Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш барған ваҡытта Эстония бронепоезы]]
Хәҙерге Эстония урынлашҡан биләмәләрҙә тәүге тораҡ пункттары беҙҙең эраға тиклем 9600—9500 йылдарҙа барлыҡҡа килә, ул [[Кунд мәҙәниәте]] тип атала&lt;ref name=&quot;veski&quot;&gt;{{статья|автор=Siim Veski and other.|заглавие=Early Holocene coastal settlements and palaeoenvironment on the shore ofthe Baltic Sea at Parnu, southwestern Estonia|ссылка=http://www.gi.ee/~veski/10916.pdf|язык=en|издание=Quaternary International|издательство=[[Elsevier]]|год=2005|том=130|страницы=75—85|issn=1040-6182}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kriiska&quot;&gt;{{книга|автор=Aivar Kriiska.|часть=The Chronology of the Estonian Stone Age|заглавие=Stone age Settlement and Economic Processes in the Estonian Coastal Area and Islands|ссылка=http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/kultt/vk/kriiska/tekstid/01.html|издательство=University of Helsinki|isbn=951-45-9858-X}} {{Wayback|url=http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/kultt/vk/kriiska/tekstid/01.html |date=20120320184549 }}&lt;/ref&gt;. X—XIII быуаттарға йәмғиәттең [[иртә феодаль]] структураһы хасил була, ул дәүерҙә ерҙәр башында аҡһаҡалдар һәм хәрби дружиналар башлыҡтары  тора&lt;ref name=&quot;Embassy&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-101|title=Даты эстонской истории|publisher=Estonian Embassy in Russia|accessdate=2013-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140106151153/http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-101|archivedate=2014-01-06|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=V. Lang, M. Laneman.|заглавие=Archaeological research in Estonia, 1865-2005|издательство=Tartu University Press|год=2006|том=1|серия=Estonian archaeology|pages=30, 38|allpages=388}}&lt;/ref&gt;.

XIII быуатта [[тәре йөрөтөүселәр]], [[Эс]]тарҙың ҡаршылығын баҫтырып, уларҙың ерҙәрен [[Ливон ордены]] ерҙәре составына индерә. Шул осорҙан алып [[немецтар]] бер нисә быуат буйына Эстонияла власть структураларында, мәҙәниәттә, иҡтисадта һәм башҡа өлкәләрҙә төп урындарҙы биләй. XVI быуатта Эстония [[Реформация]] дәүерен үтә, шул мәлдән алып уның территорияһында [[протестантизм]] төп дини конфессияға әйләнә. Шул уҡ быуатта [[Ливония һуғышы]] йомғаҡтары буйынса төньяҡ Эстония [[Швеция]] составына инә, тағы ла ярты быуаттан Швециға көньяҡ Эстония ла индерелә&lt;ref name=&quot;Embassy&quot;/&gt;.

Швеция һәм [[Рәсәй империяһы]] араһында барған [[Төньяҡ һуғышы]]нан һуң, [[Ништадтский тыныслыҡ килешеүе]]нә ярашлы, Эстония, артабан [[Эстлянд губернияһы]]на әйләндерелеп, 1721 йылда Рәсәй составына индерелә. [[1897 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса Эстлянд губернияһында {{число|958000}} кеше йәшәй, уларҙың 90 проценттан ашыуы [[эстон]]дар була, [[урыҫтар]] — 4,5 % һәм [[немецтар]] — 3,5 %&lt;ref name=&quot;Embassy&quot;/&gt;.

[[Рәсәй империяһы тарҡалғандан]] һуң 1918 йылдың 24 февралендә [[Эстон Республикаһы]] иғлан ителә&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://president.ee/ru/republic-of-estonia/declaration-of-independence/index.html|title=Манифест независимости|publisher=Сайт Президента Эстонии|accessdate=2014-01-02}}&lt;/ref&gt;. [[Эстон Азатлыҡ һуғышы]] барышында бойондороҡһоҙлоҡ яулана. 1920 йылдың 2 февралендә  [[Совет Рәсәйе]] һәм Эстония бер-береһен таныуҙары тураһында [[тыныслыҡ килешеүенә]] ҡул ҡуя.

1920 йылдың 15 июнендә Эс­тон­ Рес­пуб­ли­каһы кон­сти­ту­цияһы ҡабул ителә (21 декабрҙә үҙ көсөнә инә). Уға ярашлы Эстония пар­ла­мент­ рес­пуб­ли­каһы булып ҡала. Рий­ги­ко­гу (Дәүләт йыйылышы) закон сығарыу власының юғары органы тип таныла&lt;ref name=&quot;bigenc.ru&quot;/&gt;.

[[Файл:Konstantin Päts.jpg|thumb|150px|left|Первый Эстонияның беренсе президент [[Константин Пятс]]]]
1921 йылдың 22 сентябрендә Эстония Милләттәр Лигаһы ағзаһы итеп ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;Embassy&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;estonia.eu&quot;&gt;{{cite web|url=http://estonia.eu/about-estonia/history/estonias-history.html|title=Estonia's history|publisher=Estonia.eu|accessdate=2013-09-27|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130901030531/http://estonia.eu/about-estonia/history/estonias-history.html|archivedate=2013-09-01|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130901030531/http://estonia.eu/about-estonia/history/estonias-history.html |date=2013-09-01 }}&lt;/ref&gt;.

1939 йылдың сентябрендә [[үҙ-ара ярҙам тураһындағы пакт]] төҙөлә, ә 1940 йылдың 6 авгусында Эстония СССР составына индерелә. Эстонияны СССР оккупациялай. 1940—1991 йылдарҙа Эстония СССР составында була&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;''The World Book Encyclopedia'' {{ISBN|0-7166-0103-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;''The History of the Baltic States'' by Kevin O’Connor {{ISBN|0-313-32355-0}}&lt;/ref&gt;. 1941 йылдың 7 июленән 1944 йылдың 22 ноябренә тиклем Эстония территорияһы [[нацист Германияһы]] тарафынан оккупациялана. Совет ғәскәрҙәре ҡайтанан Эстония территорияһын баҫып алғандан һуң, ул яңынан СССР составына индерелә. [[США]] һәм тағы бер нисә ил Эстонияның СССР составына индерелеүҙе [[де-факто]] таный һәм [[де-юре]] танымай (Эстонияла быны [[Сoвет оккупацияһы]] тип атайҙар)&lt;ref name=&quot;автоссылка6&quot;&gt;{{книга |заглавие=The case for Latvia: disinformation campaigns against a small nation |год=2008 |издательство=Rodopi |isbn=90-420-2424-0 |страницы=262 |ссылка=https://books.google.com/books?id=yXANj6Y_7goC&amp;pg=PA156&amp;dq |ref=Rislakki |язык=en |автор=Rislakki, Jukka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The European Court of Human Rights (Fourth Section) [http://hudoc.echr.coe.int/webservices/content/docx/001-72404?TID=thkbhnilzk DECISION AS TO THE ADMISSIBILITY OF Application no. 23052/04 by August KOLK, Application no. 24018/04 by Petr KISLYIY against Estonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150105132216/http://hudoc.echr.coe.int/webservices/content/docx/001-72404?TID=thkbhnilzk |date=2015-01-05 }}, 17 January 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.memento.ee/memento_materjalid/memento_raamatud/memento_r_3.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2019-05-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222091048/http://www.memento.ee/memento_materjalid/memento_raamatud/memento_r_3.pdf |archivedate=2015-12-22 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222091048/http://www.memento.ee/memento_materjalid/memento_raamatud/memento_r_3.pdf |date=2015-12-22 }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Balti kett 22.jpg|thumb|300px|[[Балтиҡ юлы]]]]
1990 йылдың 8 майында Эстон ССР-ының Юғары Советы [[Бойондороҡһоҙ Эстон Республикаһының 1938 йылдағы Конституцияһының эшмәкәрлеген тергеҙеү тураһында]] закон ҡабул итә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://estonia.news-city.info/docs/sistemsf/dok_ierskz.htm |title=Закон ЭССР от 08.05.1990 «О СИМВОЛИКЕ ЭСТОНИИ» |accessdate=2016-01-10 |archiveurl= |archivedate= |deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. 1991 йылдың 20 авгусында Эстония үҙенең бойондороҡһоҙлоғон раҫлай&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.gorby.ru/userfiles/estonia_20(1).pdf |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = Постановление Верховного Совета Эстонской Республики от 20 августа 1991 г. «О государственной независимости Эстонии» |accessdate = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://president.ee/ru/official-duties/speeches/9339--22-20-2013-/index.html|title=Президент Республики 22-я годовщина восстановления независимости Эстонской Республики 20 августа 2013 года, розарий в Кадриорге|publisher=Сайт президента Эстонии|accessdate=2014-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140102120445/http://www.president.ee/ru/official-duties/speeches/9339--22-20-2013-/index.html|archivedate=2014-01-02|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102120445/http://www.president.ee/ru/official-duties/speeches/9339--22-20-2013-/index.html |date=2014-01-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Вярэ Э.|date=2010-02-11|url=http://www.estonica.org/ru/История/1985-1991_гг_Восстановление_независимости/Путь_к_независимости/|title=Путь к независимости|publisher=[[Эстоника]]|accessdate=2015-01-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225084903/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1985-1991_%D0%B3%D0%B3_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%8C_%D0%BA_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/ |date=2014-02-25 }}&lt;/ref&gt;, ә шул уҡ йылдың 17 сентябрендә [[Организация Объединённых Наций|ООН-ға]] ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;un&quot;&gt;[https://www.un.org/ru/sc/repertoire/89-92/89-92_7.pdf Справочник по практике Совета Безопасности—Дополнение за 1989—1992 годы]&lt;/ref&gt;. 2004 йылдың 1 майында Эстония [[Европа берлеге]] һәм [[НАТО]][[ағзаһы була]] &lt;ref name=&quot;Embassy&quot;/&gt;.

2010 йылдың 9 декабрендә Эстония советтарҙан һуң барлыҡҡа килгән илдәрҙән беренсе булып [[Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]] ағзаһы була&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vm.ee/?q=ru%2Fnode%2F10395 |title=С сегодняшнего дня Эстония — полноправный член ОЭСР |accessdate=2014-05-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140420041329/http://www.vm.ee/?q=ru%2Fnode%2F10395 |archivedate=2014-04-20 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140420041329/http://www.vm.ee/?q=ru%2Fnode%2F10395 |date=2014-04-20 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың 1 ғинуарынан Эстония [[евро]]ны ҡулланыуға күсә&lt;ref&gt;[https://rus.postimees.ee/?id=365997 Еврокомиссия: Переход на евро в Эстонии начался успешно]&lt;/ref&gt;.

== Эстонияның административ бүленеше ==
'''Эстония Республикаһы''' 15 маакондтан (өйәҙҙән; {{lang-et|maakond}}) тора, өйәҙ башы ''старейшина (аҡһаҡал)''; {{lang-et|maavanem}} тип атала. Өйәҙҙәр ике төрлө муниципалитеттарға бүленә: ҡалалар (''linn'') һәм ҡасабалар (''vald''). Тағы бер административ берәмеге — ҡасаба волосы (''alevvald''). Ҡасаба волосы составына бер генә ҡасаба инә. Эстонияла 6 ҡасаба волосы бар: ''[[Аэгвийду]], [[Ярваканди]], [[Кохтла-Нымме]], [[Лавассааре]], [[Тоотси]]'' һәм ''[[Вяндра]]''.

&lt;imagemap&gt;
Image:Eesti_maakonnad_2006 ru.svg|450px|center|thumb|
poly 149 174 230 291 137 327 40 263 [[Хийумаа (уезд)|Хийумаа]]
poly 197 110 338 228 338 319 263 375 203 242 [[Ляэнемаа]]
poly 225 294 271 387 233 585 38 511 21 363 [[Сааремаа (уезд)|Сааремаа]]
poly 534 33 567 172 515 174 492 245 421 185 342 240 246 141 [[Харьюмаа]]
poly 531 35 567 168 514 176 572 197 569 221 594 244 597 263 666 247 693 192 670 170 666 85 [[Ляэне-Вирумаа]]
poly 669 77 667 170 693 192 665 246 704 273 805 244 874 107 [[Ида-Вирумаа]]
poly 340 240 422 185 490 246 475 314 443 318 433 308 374 323 338 322 [[Рапламаа]]
poly 270 375 337 318 373 327 433 307 486 314 477 352 453 361 449 408 484 421 446 495 345 546 [[Пярнумаа]]
poly 476 309 515 173 573 197 569 223 594 243 596 275 546 317 505 340 484 335 491 313 [[Ярвамаа]]
poly 454 365 479 348 482 334 505 338 545 319 597 366 602 379 591 454 560 462 527 507 458 486 487 418 445 401 [[Вильяндимаа]]
poly 597 367 546 316 597 265 665 246 707 274 735 310 684 344 [[Йыгевамаа]]
poly 600 365 676 347 748 300 809 443 731 412 662 452 637 439 591 461 [[Тартумаа]]
poly 525 512 556 461 637 442 662 453 658 495 632 501 652 588 622 598 [[Валгамаа]]
poly 656 492 660 452 732 412 806 445 840 514 756 522 753 501 [[Пылвамаа]]
poly 634 502 659 493 756 502 756 521 816 524 765 612 654 619 [[Вырумаа]]
&lt;/imagemap&gt;

Хәҙерге Эстонияла 227 муниципалитет бар.
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot;
|-
! №
! Өйәҙ&lt;br&gt;гербы
! Өйәҙ&lt;br&gt;(башҡ)
! Өйәҙ&lt;br&gt;(эст)
! Код&lt;br&gt;[[ISO 3166-2]]
! Халыҡ һаны,&lt;br&gt;чел. ([[2012]])&lt;ref&gt;[http://pub.stat.ee/px-web.2001/temp/Po0291201431941314.xls Площадь и население Эстонии (2012){{ref-en}}]{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
! Майҙан,&lt;br&gt;км²
! Халыҡ тығыҙлығы,&lt;br&gt;чел./км²
! Административ&lt;br&gt;үҙәге
|-
| 1
| align=&quot;center&quot; | [[Файл:Valgamaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Валгамаа]]'''
| Valga maakond
| align=&quot;center&quot; | EE-82
| align=right| 31 059
| align=right| 2043,53
| align=right| 15,20
| [[Валга]]
|-
| 2
| align=&quot;center&quot; | [[Файл:Viljandimaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Вильяндимаа]]'''
| Viljandi maakond
| align=&quot;center&quot; | EE-84
| align=right| 48 604
| align=right| 3422,49
| align=right| 14,20
| [[Вильянди]]
|-
| 3
| align=&quot;center&quot; | [[Файл:Võrumaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Вырумаа]]'''
| Võru maakond
| align=&quot;center&quot; | EE-86
| align=right| 34 178
| align=right| 2305,44
| align=right| 14,82
| [[Выру]]
|-
| 4
| align=&quot;center&quot; | [[Файл:Ida-Virumaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Ида-Вирумаа]]'''
| Ida-Viru maakond
| align=&quot;center&quot; | EE-44
| align=right| 153 716
| align=right| 3364,05
| align=right| 45,69
| [[Йыхви]]
|-
| 5
| align=&quot;center&quot; | [[Файл:Jõgevamaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Йыгевамаа]]'''
| Jõgeva maakond
| align=&quot;center&quot; | EE-49
| align=right| 31 967
| align=right| 2603,83
| align=right| 12,28
| [[Йыгева]]
|-
| 6
| align=&quot;center&quot; | [[Файл:Lääne-Virumaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Ляэне-Вирумаа]]'''
| Lääne-Viru maakond
| align=&quot;center&quot; | EE-59
| align=right| 61 154
| align=right| 3627,80
| align=right| 16,86
| [[Раквере]]
|-
| 7
| align=&quot;center&quot; | [[Файл:Läänemaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Ляэнемаа]]'''
| Lääne maakond
| align=&quot;center&quot; | EE-57
| align=right| 24 734
| align=right| 2383,12
| align=right| 10,38
| [[Хаапсалу]]
|-
| 8
| align=&quot;center&quot; | [[Файл:Põlvamaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Пылвамаа]]'''
| Põlva maakond
| align=&quot;center&quot; | EE-65
| align=right| 28 026
| align=right| 2164,77
| align=right| 12,95
| [[Пылва]]
|-
| 9
| align=&quot;center&quot; | [[Файл:Et-Pärnu maakond-coa.svg|30px]]
| '''[[Пярнумаа]]'''
| Pärnu maakond
| align=&quot;center&quot; | EE-67
| align=right| 84 388
| align=right| 4806,58
| align=right| 17,56
| [[Пярну]]
|-
| 10
| align=&quot;center&quot; | [[Файл:Raplamaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Рапламаа]]'''
| Rapla maakond
| align=&quot;center&quot; | EE-70
| align=right| 35 503
| align=right| 2979,70
| align=right| 11,91
| [[Рапла]]
|-
| 11
| align=&quot;center&quot; | [[Файл:Saaremaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Сааремаа (уезд)|Сааремаа]]'''
| Saare maakond
| align=&quot;center&quot; | EE-74
| align=right| 31 835
| align=right| 2922,19
| align=right| 10,89
| [[Курессааре]]
|-
| 12
| align=&quot;center&quot; | [[Файл:Tartumaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Тартумаа]]'''
| Tartu maakond
| align=&quot;center&quot; | EE-78
| align=right| 153 479
| align=right| 2992,74
| align=right| 51,28
| [[Тарту]]
|-
| 13
| align=&quot;center&quot; | [[Файл:Et-Harju maakond-coa.svg|30px]]
| '''[[Харьюмаа]]'''
| Harju maakond
| align=&quot;center&quot; | EE-37
| align=right| 566 741
| align=right| 4333,13
| align=right| 130,79
| [[Таллин]]
|-
| 14
| align=&quot;center&quot; | [[Файл:Hiiumaa vapp.svg|30px]]
| '''[[Хийумаа (уезд)|Хийумаа]]'''
| Hiiu maakond
| align=&quot;center&quot; | EE-39
| align=right| 8620
| align=right| 1023,26
| align=right| 8,42
| [[Кярдла]]
|-
| 15
| align=&quot;center&quot; | [[Файл:Et-Järva maakond-coa.svg|30px]]
| '''[[Ярвамаа]]'''
| Järva maakond
| align=&quot;center&quot; | EE-51
| align=right| 31 204
| align=right| 2459,58
| align=right| 12,69
| [[Пайде]]
|- bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
|     ||     || Бөтәһе ||    ||    ||align=right | 1 325 217 || align=right | 43 432,31 || align=right | 30,51 ||
|}

== Иҡтисад ==
{{Главная|Эстония иҡтисады}}
Коммунистарҙан һуң бойондороҡһоҙлоҡ яулаған илдәр араһында Эстония иң үҫешкән ил булып иҫәпләнелә. Бер кешегә тулайым эске продукт (номинал) — ${{число|23758}} (Словениянан һуң 2-се урында, 2019 йыл).&lt;ref name=&quot;автоссылка578&quot;&gt;[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=939,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,&amp;sy=2018&amp;ey=2025&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 Report for Selected Countries and Subjects&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=961,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,&amp;sy=2018&amp;ey=2025&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 Report for Selected Countries and Subjects&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; Бер кешегә тулайым эске продукт (ППС) — ${{число|38540}} (Словения һәм Чехиянан һуң 3-сө урын, 2019 год).&lt;ref name=&quot;автоссылка6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=935,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,&amp;sy=2018&amp;ey=2025&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 Report for Selected Countries and Subjects&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; Средний размер оплаты труда в Эстонии в декабре 2020 йылдың декабрендә Эстонияла уртаса эш хаҡы 1604 € тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Stat.ee&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.stat.ee/stat-average-monthly-gross-wages-salaries |title=Average monthly gross wages (salaries)
 - Statistics Estonia |publisher=Stat.ee |date= |accessdate=2018-11-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181113155456/https://www.stat.ee/stat-average-monthly-gross-wages-salaries |date=2018-11-13 }}&lt;/ref&gt;. Эстонияла 2020 йылдың 1 ғинуарына эш хаҡының минималь брутто-ҙурлығы 584 € тәшкил итә, минималь нетто-эш хаҡы — 550,38 €&lt;ref&gt;[https://rus.err.ee/1004585/v-2020-godu-minimalnaja-zarplata-vyrastet-do-584-evro В 2020 году минимальная зарплата вырастет до 584 евро | Экономика | ERR&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

=== Һуғыштан һуңғы кимәл ===
[[Икенсе донъя һуғышы]]на тиклем ауыл хужалығы иҡтисади эшмәкәрлектең мөһим өлкәләренең береһе булып тора, өҫтәүенә ауыл хужалығы продукцияһы экспорттың ҙур ғына өлөшөн тәшкил итә. Энергетика сәнәғәте&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.helion-ltd.ru/become-a-team-8|title=Трест Севзапэнергомонтаж. 60 лет|author=Орлов Л. М.|accessdate=2013-01-18|description=СПб.: Селеста, 2004|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102030510/http://helion-ltd.ru/become-a-team-8/|archivedate=2013-11-02}}&lt;/ref&gt;, граждандар диңгеҙ судноһын йөрөтөү һәм машиналар эшләү тармаҡтары үҫешә.

Эстонияла (Балтиҡ илдәренең башҡалары кеүек үк) СССР-ҙа [[Рыночная экономика|баҙар иҡтисадын]] булдырыу өсөн иң яҡшы шарттар була. Бында ғәйәт киң инновацион потенциал тупланған була. 1970—1980-се йылдарҙа [[Балтиҡ буйы]] СССР-ҙа бер кеше башына төп капиталға инвестициялар һалыу күләме буйынса алда бара&lt;ref&gt;[http://www.impressum-club.eu/uploads/file/doklad_full_25.07.2013.pdf «Отношения России и стран Прибалтики: от упущенных возможностей к реальным перспективам», Аналитический доклад, Факультет международных отношений Санкт-Петербургского государственного университета, 2013.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020104328/http://www.impressum-club.eu/uploads/file/doklad_full_25.07.2013.pdf |date=2013-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

=== Бойондороҡһоҙлоҡ осоро ===
Бойондороҡһоҙлоҡ тергеҙелгәндән һуң&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://web.zone.ee/troll007/Malksoo%20-%20vene.pdf|title=Советская аннексия и государственный континуитет: международно-правовой статус Эстонии, Латвии и Литвы в 1940—1991 гг. и после 1991 г.|author=Мялксоо Лаури.|accessdate=2013-01-18|description=Тарту: Тартуский университет, 2005. — 399 с. — ISBN 9949-11-144-7|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140203153229/http://web.zone.ee/troll007/Malksoo%2520-%2520vene.pdf|archivedate=2014-02-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203153229/http://web.zone.ee/troll007/Malksoo%2520-%2520vene.pdf |date=2014-02-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Тоомас Карьяхярм.|заглавие=Сборник документов и материалов по истории Эстонии для школ с русским языком обучения. Принципы составления сборника|издание=Поворотные моменты истории Эстонии|тип=учебное пособие|ссылка=https://www.hm.ee/index.php?popup=download&amp;id=7640|isbn=978-9949-438-29-7|страницы=19}}&lt;/ref&gt; Эстония иҡтисады баҙар принциптарына ярашлы үҙгәртеп ҡорола һәм [[Көнбайыш Европа]]ға ҡарап эш итә. 1992 йылдың 20 июнендә Эстония [[Рубль СССР|совет һумы]] урынына үҙенең милли валютаһын — [[Эстон кронаһы]]н индерә. Эстон кронаһы немец маркаһына бәйле була (1 марканы 8 кронға алмаштырырға була). Милли валютаны ҡабул итеү түбәндәгене аңлата —илдә сығарылған эстон кроналары хаҡына эквивалент була алған сит ил валютаһы запасы булған осраҡта ғына Эстония Банкыһы милли валютаны сығара ала. 1999 йылдың 1 ғинуарынан эстон кронаһы [[евро]]ға бәйләнә, сөнки [[Германия]] дөйөм Европа валютаһын ҡуллана башлай. 2011 йылдың 1 ғинуарынан евро әйләнешкә индерелә, ул тулыһынса кронаны алмаштыра&lt;ref&gt;[https://www.publico.es/dinero/354095/estonia-entra-en-el-euro-mientras-otros-se-muestran-reticentes Estonia entra en el euro, mientras otros se muestran reticentes]{{ref-es}}&lt;/ref&gt;.

1991—1993 йылдарҙағы иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙарҙың уңышына 285 млн $ сит ил ярҙамы, займдар һәм кредиттар ыңғай йоғонто яһай, шулай уҡ Эстония һуғышҡа тиклемге республиканың 100 млн $ долларҙан ашыу аҡсаһын да ала. Был аҡсалар 1940 йылда [[Присоединение Прибалтики к СССР|илде СССР-ға ҡушыуға]] бәйле сит ил банкыларында туңдырылған килеш ятҡан була&lt;ref&gt;[http://countrystudies.us/estonia/16.htm Country Studies/Estonia], Federal Research Division of the Library of Congress&lt;/ref&gt;.

БМО [[Кеше үҫеше күрһәткесе буйынса]] баҙар иҡтисадының аяҡҡа баҫыу осоро барғанға күрә Эстонияны 2000 йылға тиклем «үҫеүсе» төркөмгә индерә.

1999 йылда Эстония [[Всемирная торговая организация|

Кеше башына [[Тулайым эске продукт]] (по [[һатып алыу һәләте паритеты]] буйынса): $ {{число|32130}} (2017).

2008 йылда уртаса эш хаҡы 12 912 крон (€ 825),  2009 йылдың өсөнсө кварталында 11 770 крон (€ 752) тәшкил итә. 2013 йылдың икенсе кварталында Эстонияла уртаса эш хаҡы € 976, 2020 йылдың декабрендә € 1604 тәшкил итә.

2000—2005 йылдар осоронда тулайым эске продукт 60 процентҡа арта. Әммә 2008 йылдағы донъялағы иҡтисади көрсөк мәлендә ул 3,6 процентҡа кәмей, ә 2009 йылдың өсөнсө кварталында, бынан алдағы йылдың шул уҡ осоро менән сағыштырғанда &lt;ref name=&quot;stat_31126&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.ee/31126|title=Decrease of the GDP decelerated in the 3rd quarter|publisher=Statistics Estonia|date=2009-12-09|accessdate=2009-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100921111549/http://www.stat.ee/31126|archivedate=2010-09-21|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921111549/http://www.stat.ee/31126 |date=2010-09-21 }}&lt;/ref&gt;, тулайым эске продукттың кәмеүе 15,6 % тәшкил итә. 2009 йылдың өсөнсө кварталынан 2010 йылдың дүртенсе кварталына тиклем тулайым эске продукттың эҙмә-эҙлекле үҫеүе күҙәтелә. 2010 йылдың дүртенсе кварталында ғәмәлдә экспорт 53 процентҡа үҫә. 2010 йылда тулайым эске продукттың үҫеше 3,1 % тәшкил итә.&lt;ref name=&quot;stat2010&quot;&gt;[https://www.stat.ee/49264 Economic growth is continually driven by vigorous exports in manufacturing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115050118/http://www.stat.ee/49264 |date=2016-11-15 }}&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, 2010 йылда эстон иҡтисады көрсөктән сыға&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.president.ee/ru/media/press-releases/5019-2010-09-24-13-32-29/index.html |title=Президент Ильвес выступил на представительном экономическом форуме в Кринице |accessdate=2011-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130615175242/http://www.president.ee/ru/media/press-releases/5019-2010-09-24-13-32-29/index.html |archivedate=2013-06-15 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615175242/http://www.president.ee/ru/media/press-releases/5019-2010-09-24-13-32-29/index.html |date=2013-06-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rus.delfi.ee/daily/business/bank-ekonomika-estonii-vyshla-iz-krizisa.d?id=36365535 Банк: экономика Эстонии вышла из кризиса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517113343/http://rus.delfi.ee/daily/business/bank-ekonomika-estonii-vyshla-iz-krizisa.d?id=36365535 |date=2013-05-17 }}&lt;/ref&gt;..

Эшһеҙлек кимәле 2001 йылдағы 12 проценттан 2007 йылда 4,7 процентҡа тиклем түбәнәйә, ләкин 2009 йылдың өсөнсө кварталында 14,6 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;stat_31268&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.stat.ee/31268|title=102,000 persons are unemployed|publisher=Statistics Estonia|date=2009-11-13|accessdate=2009-11-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101113214034/http://www.stat.ee/31268|archivedate=2010-11-13|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113214034/http://www.stat.ee/31268 |date=2010-11-13 }}&lt;/ref&gt;, ә 2010 йылдың беренсе кварталында 19,8 процентҡа тиклем күтәрелә&lt;ref name=&quot;bezrab&quot;&gt;{{cite web |url=http://dv.ee/Print.aspx?PublicationId=29ed2e23-8088-476a-825a-9ffb4d189966 |title=Безработица — 19,8 % |accessdate=2010-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181111043640/https://www.dv.ee/Print.aspx?PublicationId=29ed2e23-8088-476a-825a-9ffb4d189966 |archivedate=2018-11-11 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181111043640/https://www.dv.ee/Print.aspx?PublicationId=29ed2e23-8088-476a-825a-9ffb4d189966 |date=2018-11-11 }}&lt;/ref&gt;. Эстония 2011 йылда Европа берлегендә эшһеҙлек кимәлен түбәнәйтеү буйынса 2-се урынды биләй&lt;ref&gt;[https://rus.err.ee/economy/aa7df8da-52db-47dd-a0dd-de0e8b622e72 Эстония заняла второе место в ЕС по снижению уровня безработицы]&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың башында илдә сәнәғәт етештереүенең интенсив рәүештә түбәнәйеүе күҙәтелә. 2009 йылдың февралендә ул, 2008 йылдың феврале менән сағыштырғанда, 30 % тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://rus.delfi.ee/archive/article.php?id=22569405 Объемы производства за год снизились на треть]&lt;/ref&gt;, был Евроберлектә иң юғары түбән тәгәрәү була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dv.ee/Default2.aspx?ArticleID=2cdcf515-2b6c-4494-beb5-efd0413ac59a |title=По спаду производства — Эстония первая |accessdate=2009-04-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180127202828/http://www.dv.ee/Default2.aspx?ArticleID=2cdcf515-2b6c-4494-beb5-efd0413ac59a |archivedate=2018-01-27 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127202828/http://www.dv.ee/Default2.aspx?ArticleID=2cdcf515-2b6c-4494-beb5-efd0413ac59a |date=2018-01-27 }}&lt;/ref&gt;. ''Eurostat'' мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылдың сентябрендә, 2009 йылдың сентябре менән сағыштырғанда, Эстонияла сәнәғәт етештереүенең үҫеүе 31,1 % тәшкил итә — шулай итеп, Эстония Евроберлектә был күрһәткес буйынса 1-се урынды биләй&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/4-12112010-AP/EN/4-12112010-AP-EN.PDF |title=168/2010 — 12 November 2010 |accessdate=2011-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120921073458/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/4-12112010-AP/EN/4-12112010-AP-EN.PDF |archivedate=2012-09-21 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120921073458/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/4-12112010-AP/EN/4-12112010-AP-EN.PDF |date=2012-09-21 }}&lt;/ref&gt;. Эстонияла шулай уҡ Евроберлек илдәре араһында дәүләт бурысы һәм дәүләт бюджеты дефициты минималь кимәлдә, 2010 году ул Евроберлектә бюджет дефицитын ҡыҫҡартыуға өлгәшкән ике илдең береһе була (икенсеһе — [[Мальта]])&lt;ref&gt;{{cite web |title = Евросоюз назвал лидеров региона по объёму госдолга и дефицита бюджета |url = http://www.kommersant.ua/index-news.html?ext=news&amp;id=163547&amp;id_themes=11&amp;page=1 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120111135303/http://www.kommersant.ua/index-news.html?ext=news&amp;id=163547&amp;id_themes=11&amp;page=1 |archivedate = 2012-01-11 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111135303/http://www.kommersant.ua/index-news.html?ext=news&amp;id=163547&amp;id_themes=11&amp;page=1 |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;.

2010 йылдың 4 июнендә [[Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]]ның Генеральный секретары [[Гурриа Тревиньо, Хосе Анхель|А. Гурриа]] һәм Эстонияның премьер-министры [[Ансип, Андрус|А. Ансип]] Таллинда Эстонияны был ойошмаға индереү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя&lt;ref&gt;[https://www.rosbalt.ru/2010/06/04/742724.html Эстония подписала договор с ОЭСР — Эстония, ОЭСР — Росбалт-Бизнес]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың июнендә Эстония хөкүмәтенең яңыртылған планына ярашлы, 2011 йылдың 1 ғинуарында евроға күсеү ғәмәлгә ашырыла&lt;ref&gt;[http://www.eestipank.info/pub/et/EL/ELiit/euro/eplaan_ru.pdf План перехода Эстонии на евро] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906124757/http://www.eestipank.info/pub/et/EL/ELiit/euro/eplaan_ru.pdf |date=2008-09-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://novosti.err.ee/index.php?26203557|deadlink=yes|title=ЕК предложила Эстонии присоединиться к еврозоне}}{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Novosti ERR]], 12.05.2010&lt;/ref&gt;.

2017 йылда Эстонияның бер кеше башына иҫәпләгәндә тулайым эске продукты Евроберлек буйынса уртаса күрһәткестең 79 процентына етә, был һиҙелерлек рәүештә алға китеш тип иҫәпләнелә. Эстония беренсе тапҡыр Еврозонаның [[Португалия]] кеүек ҡайһы бер көньяҡ илдәре торған килмәлгә күтәрелә. Ә бит был илдәр Евроберлеккә Эстониянан байтаҡ алда ингән була&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://rus.postimees.ee/6548623/palm-bystryy-rost-zarplat-v-estonii-privlekaet-inostrannuyu-rabochuyu-silu |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;. [[Европейский союз|Европа берлегенә]] [[Расширение Европейского союза (2004)|Эстония ингәндән]] һуң үткән 15 йыл эсендә, 2004 йылдан 2019 йылға тиклем, илдә хеҙмәт хаҡының уртаса «таҙа» дәүмәле илдә 3,2 тапҡырға (363 евронан 1162 евроға тиклем), минисмал хеҙмәт хаҡы ҙурлығы 3,4 тапҡырға 158,50 евронан 540 евроға тиклем) арта&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://www.stat.ee/stat-average-monthly-gross-wages-salaries Average monthly gross wages (salaries) — Statistics Estonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181113155456/https://www.stat.ee/stat-average-monthly-gross-wages-salaries |date=2018-11-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.stat.ee/stat-average-monthly-gross-wages-salaries |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;.

=== Социаль хәл ===
Эстонияла пенсионерҙарға 3 төрлө пособие бирелә — SKAIS (онлайн-система), KOPIS (тупланма пенсия) һәм KIRST (медицин күрһәткестәре)&lt;ref&gt;[https://www.stat.ee/publication-download-pdf?publication_id=44733&amp;publication_lang=en Квартальный сборник статистики Эстонии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713164341/https://www.stat.ee/publication-download-pdf?publication_id=44733&amp;publication_lang=en |date=2019-07-13 }}&lt;/ref&gt;. Эшһеҙҙәр өсөн EMPIS (эшһеҙҙәр регистры) һәм STAR (Социаль хеҙмәттәр һәм льготалар рееестры) программалары эшләй. Студенттар өсөн EHIS программаһы бар.

Пенсионерҙар бөтәһе — {{число|422941}}, эшһеҙҙәр — {{число|38768}}, эшләүселәр — {{число|629945}}.

2021 йылдың 1 апреленән Эстонияла дәүләт пенсияһы индексы күтәрелә. Үҙгәрештәргә ярашлы, халыҡ пенсияһының айлыҡ минималь суммаһы (ҡартлыҡ буйынса пенсия алыуға хоҡуҡтары булмағандарға түләнә) хәҙер 255,18 евро тәшкил итә&lt;ref name=&quot;автоссылка12&quot;&gt;[https://www.sotsiaalkindlustusamet.ee/ru/pensiya-posobiya/pensiya-vidy-pensiy-i-lgoty#%20%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%8F Пенсия, виды пенсий и льготы | Sotsiaalkindlustusamet&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401140552/https://www.sotsiaalkindlustusamet.ee/ru/pensiya-posobiya/pensiya-vidy-pensiy-i-lgoty#%20%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%8F |date=2019-04-01 }}&lt;/ref&gt;. Пенсияның төп (база) өлөшө 235,30 евроға тиклем, ә эш стажының һәр йылының ҡиммәте (баһаһы) 7,206 евроға тиклем күтәрелә&lt;ref&gt;[https://rus.err.ee/1608119260/s-1-aprelja-pensija-uvelichitsja-v-srednem-na-24-evro С 1 апреля пенсия увеличится в среднем на 24 евро | Экономика | ERR&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rus.err.ee/1608146314/pensii-s-aprelja-vyrastut-v-srednem-na-1-6 Пенсии с апреля вырастут в среднем на 1,6% | Эстония | ERR&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка898&quot;&gt;[https://rus.postimees.ee/7215083/v-estonii-s-segodnyashnego-dnya-vyrosli-pensii В Эстонии с сегодняшнего дня выросли пенсии - Экономика - Rus.Postimees.ee&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rus.err.ee/1608162184/pensii-s-1-aprelja-vyrosli-v-srednem-na-1-6 Пенсии с 1 апреля выросли в среднем на 1,6% | Экономика | ERR&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; 2021 йылдың 1 апреленән балалар тәрбиәләгән өсөн пенсияға өҫтәмә бер балаға 3,55 евроға арта. Был закон дөйөм алғанда 203 300 тирәһе кешегә ҡағыла.&lt;ref&gt;[pensioni summa]&lt;/ref&gt;

2021 йылдың 1 апреленән эшкә яраҡһыҙлыҡ буйынса пособиеның бер көнлөк ставкаһы, тулыһынса эшкә яраҡлы булмаған осраҡта, 15,13 евро тәшкил итә, ә айлыҡ пособие дәүмәле 453 евро тәшкил итә. Өлөшләтә эшкә яраҡһыҙлыҡ буйынса ғәмәлдәге көнлөк ставканың 57 процентын, йәғни айына уртаса 258 евро тәшкил итә. Эшһеҙлек буйынса касса эшкә яраҡһыҙлыҡ буйынса пособиеның дәүмәлен календарь айҙың һәр көнө өсөн иҫәпләй&lt;ref name=&quot;автоссылка898&quot; /&gt;.

2019 йылда балаға айлыҡ пособие (беренсе бала ға) 60 евро, икенсе балаға 60 евро һәм өсөнсө балаға һәм артабанғы балаларҙың һәр береһенә 100 евро тәшкил итә&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.sotsiaalkindlustusamet.ee/ru/deti-semi/vidy-semeynyh-kompensaciy |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;. Атаһы йәки әсәһе срочный йәки альтернатив хеҙмәттә булған осраҡта 2019 йылда һәр балаға срочный хеҙмәттәре тамамланғансы айына 300 € түләнә&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://rus.postimees.ee/6470536/posobie-detyam-voennosluzhashchih-vyrastet-v-shest-raz |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.eesti.ee/ru/bezopasnost-i-oborona/srocnaa-sluzba/lgoty-i-posobia-dla-voennosluzasih-srocnoj-sluzby/ |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;.

2020 йылдан сире уртаса ауырлыҡта булған балаға пособие ҙурлығы 138 €, ауыр сире булған балаға 161 € була. Үтә ныҡ сирле балалар 241 € пособие аласаҡ. Эстонияла мөмкинлектәре сикләнгән {{число|13000}} тирәһе бала бар. 2009 йыл менән сағыштырғанда уларҙың һаны ике тапҡырға тиерлек артҡан. 2017 йылда сире уртаса ауырлыҡтары балаларға пособие 5000, ауыр сирле балаларға пособие 7164 балаға, үтә ауыр сирле балаларға пособие 732 балаға бирелә&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://rus.err.ee/910206/posobija-na-detej-s-ogranichennymi-vozmozhnostjami-vyrastut-v-neskolko-raz |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;.

Эстонияла йөклөлөк һәм бала табыу буйынса әсәйҙәргә бирелгән отпуск донъяла иң оҙоно, һәм ул 100 проценты менән түләнә, был отпуск 62 аҙнаға тигеҙ. Эстон закондары буйынса декрет отпускыһын баланың әсәһе генә түгел, ә атаһы ла алырға хоҡуҡлы. 2020 йылдың 1 июленән атайҙар отпускыһы 30 көн тәшкил итә һәм ул 100 проценты менән түләнә&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.sotsiaalkindlustusamet.ee/parental-benefit |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://rus.postimees.ee/6747477/otcovskiy-otpusk-prodlyat-do-30-dney |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.delfi.ee/news/paevauudised/eesti/riigikogu-parandas-lopuks-seaduseaugu-mis-aastas-pool-tuhat-peret-oigustatud-rahast-ilma-jattis?id=90209281 Riigikogu parandas lõpuks seaduseaugu, mis aastas pool tuhat peret õigustatud rahast ilma jättis - DELFI&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың 1 ғинуарынан Таллинда теркәлгән һәр кеше ҡала йәмәғәт транспортында бушлай йөрөү хоҡуғына эйә&lt;ref name='freetax'&gt;{{cite web|url=https://www.tallinn.ee/rus/Tallinn-pereshel-na-sistemu-elektronnyh-proezdnyh?&amp;filter_otsing_uudis_rubriik_id=35|author=|title=Таллинн перешёл на систему электронных проездных|publisher=Информационный портал города Таллина|date=2013-01-02|accessdate=2013-01-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DZL0yFc2?url=https://www.tallinn.ee/rus/Tallinn-pereshel-na-sistemu-elektronnyh-proezdnyh|archivedate=2013-01-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130109012758/http://www.tallinn.ee/rus/Tallinn-pereshel-na-sistemu-elektronnyh-proezdnyh |date=2013-01-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка13&quot;&gt;{{cite web|author=|date=2012-03-26|url=https://www.tallinn.ee/rus/Tri-chetverti-tallintsev-za-besplatnyj-proezd?&amp;filter_otsing_uudis_rubriik_id=35|title=Три четверти таллинцев — за бесплатный проезд|publisher=Информационный портал города Таллина|accessdate=2012-03-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/67yTlIvtE?url=https://www.tallinn.ee/rus/Tri-chetverti-tallintsev-za-besplatnyj-proezd|archivedate=2012-05-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120407051056/http://www.tallinn.ee/rus/Tri-chetverti-tallintsev-za-besplatnyj-proezd |date=2012-04-07 }}&lt;/ref&gt;. 2018 йылдың 1 июленән Эстониялағы 15 өйәҙҙең 11-ендә пассажирҙар автобустарҙа бушлай йөрөргә хоҡуҡлы&lt;ref name=&quot;dw.com&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.dw.com/ru/%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%B7%D0%B4-%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%85-%D0%B2-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2/a-44840063 |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;news.rambler.ru&quot;&gt;{{cite web |url = https://news.rambler.ru/baltic/40427745-estoniya-vvela-besplatnyy-proezd-na-obschestvennom-transporte/?updated |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web |url = https://rus.err.ee/897158/centristskaja-partija-reshila-podderzhat-besplatnyj-proezd-v-tallinne-nezavisimo-ot-propiski |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{cite web |url = https://rus.err.ee/860796/na-odin-den-obwestvennyj-transport-tallinna-stanet-besplatnym-dlja-vseh |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;.

== Тышҡы сәйәсәт ==
{{Главная|Эстонияның тышҡы сәйәсәте}}
[[Файл:Visa_requirements_for_Estonian_citizens.png|thumb|right|300px|&lt;small&gt;[[Гражданство Эстонии|Эстония граждандары]] өсөн виза талаптарын сағылдырған донъя картаһы
{{legend|#FDC421|Эстония}}{{legend|#042E9B|Свободное передвижение}}{{legend|#22B14C|Виза не требуется}}{{legend|#B5E61D|Виза оформляется по прибытии}}{{legend|#61c09a|eVisa}}{{legend|#79D343|Виза оформляется по прибытии или через Интернет}}{{legend|#A8ACAB|Требуется заранее оформленная виза}}&lt;/small&gt;]]
[[Файл:Visa_requirements_Estonian_non-citizens.png|thumb|right|300px| [[Неграждане (Эстония)|неграждан Эстонияның граждан булмағандары]] өсөн виза талаптарын сағылдырған донъя картаһы{{legend|#ff0000|Эстония}}{{legend|#22B14C|Виза не требуется}}{{legend|#A8ACAB|Требуется заранее оформленная виза}}]]
2004 йылдың 1 майынан Эстония — Европа берлеге ағзаһы, ә 2011 йылдың 1 ғинуарынан Еврозона ағзаһы. Шулай итеп, элекке СССР-ҙың дөйөм Европа баҙарына һәм Шенген арауығына ингән өс республикаһының береһе ул Эстония, шулай уҡ советтарҙан һуң беренсе булып берҙәм Европа валютаһына күскән һәм үҙаллы [[Денежно-кредитная политика государства|монета сәйәсәтенән]] баш тартҡан республика. Европа берлегендә ағза булыу шулай уҡ Европа Берлеге норматив акттарының дәүләт эсендәге юридик нормаларҙан өҫтөн булыуын да күҙҙә тота (әгәр дәүләт эсендәге юридик нормалар һәм Европа Берлеге норматив акттары араһында ҡапма-ҡаршылыҡ тыуһа, дөйөм берлек нормалары өҫтөн була&lt;ref&gt;[https://www.nc.ee/?id=11&amp;indeks=0,4,9486,9487,9488 Разъяснение Верховного суда Эстонии № 3-4-1-1-05 RT III 2005, 13, 128 (на эстонском)]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;).

2004 йылдың 29 мартынан Эстония шулай уҡ — НАТО ағзаһы ла. НАТО-ның [[Ирак]]тағы һәм [[Афғанстан]]дағы хәрби миссияларында ҡатнаша. Эстония парламенты 2003 йылдың 7 майында хәрби хеҙмәткәрҙәрен Иракҡа ебәрергә ризалыҡ бирә. 2003 йылдың 20 июнендә американ командованиеһының үтенесе буйынса эстон оборона көстәренең тәүге хәрби кадрҙары Иракҡа ебәрелә&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/974202.html Военные расходы Эстонии в Ираке и Афганистане достигли почти полумиллиарда крон — Новости России — ИА REGNUM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403133434/https://regnum.ru/news/974202.html |date=2019-04-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moles.ee/04/Mar/06/7-1.php Газета «Молодёжь Эстонии»]&lt;/ref&gt;.

1993 йылдың 13 майынан — [[Европа Советы]] ағзаһы&lt;ref&gt;{{cite web |title = Эстония и Совет Европы |url = http://www.coe.int/T/r/Press/%5BCountry_info%5D/e_estonia.asp |archiveurl = https://web.archive.org/web/20040629013551/http://www.coe.int/T/r/Press/%5BCountry_info%5D/e_estonia.asp |archivedate = 2004-06-29 |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;.

Быларҙан тыш, Эстония — БМО, [[Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]], [[ОБСЕ]] һәм [[ВТО]] ағзаһы.

2004 йылдың 1 майынан, Эстония Европа берлегенең тулы хоҡуҡлы ағзаһыь булғандан һуң, Эстония граждандары Европа берлеге һәм [[Европа иҡтисади арауығы]] илдәре, шулай уҡ [[Швейцария Конфедерацияһы]] буйлап визаһыҙ сәйәхәт итә ала. Өҫтәүенә сиктәр аша үткәндә [[паспорт]] күрһәтеп тә, шулай уҡ [[Эстонская ID-карта|ID-картаһы]] менән дә файҙалана ала&lt;ref&gt;[https://rus.delfi.ee/daily/estonia/pravo-na-bezvizovyj-vezd-v-estoniyu-s-1-maya-poluchat-grazhdane-esche-31-strany.d?id=7729252 Право на безвизовый въезд в Эстонию с 1 мая получат граждане ещё 31 страны — Delfi]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

[[2020 йыл]]дың [[3 апрель|3 апреленә]] Эстония граждандары визаһыҙ 179 дәүләткә һәм территорияға бара ала, [[Паспорттар индексы]]на ярашлы хәрәкәт азатлығы кимәле буйынса Эстония паспорты донъяла 13-сө урында тора.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.henleypassportindex.com/|title=Henley Passport Index 2008 to 2020|website=Henley Passport Index|language=en|access-date=2020-04-16}}&lt;/ref&gt;

== Ҡораллы көстәр ==
{{Главная|Эстонияның Оборона көстәре}}

== Мәҙәниәт ==
{{Главная|Эстония мәҙәниәте|Эстония мәҙәниәте (XX быуат)}}
[[Файл:Languages in Northern Europe.png|thumb|right|Был районда тел төркөмдәре.
{{legend|#3690FF|[[Скандинав телдәре]] (Исландия һәм Скандинавия).}}
{{legend|#0F00CD|[[Балтиҡ буйы-фин телдәре]] (Финляндия, Эстония).}}
{{legend|#0EDDA8|[[Балтиҡ телдәре]] (Латвия, Литва).}}]]

[[Балтиҡ буйы-фин]] мираҫы эстондарҙың менталитетында һәм мәҙәни традицияларында ҙур әһәмиәткә эйә&lt;ref&gt;[http://www.estonica.org/ru/Культура/Национальная_культура_Эстонии/Национальная_культура/ Национальная культура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200617180016/http://www.estonica.org/ru/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/ |date=2020-06-17 }}&lt;/ref&gt;.

Эстония төрлө мәҙәниәттәр киҫешкән урында урынлашҡан. Мәҙәниәт буйынса уларға [[латыш]]тар, [[фин]]дар, [[литва]]лар, Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышындағы [[урыҫ]]тар, [[Белорустар]], [[шведтар]]тар һәм [[немецтар]] яҡын&lt;ref&gt;[http://www.estonica.org/ru/История/1558-1710_гг_В_составе_Шведского_королевства/Население/ Население] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507013922/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1558-1710_%D0%B3%D0%B3_%D0%92_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B5_%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/ |date=2021-05-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.estonica.org/ru/История/1710-1850_гг_Остзейский_особый_порядок/Население:_этнический_и_сословный_состав/ Население: этнический и сословный состав] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130614165820/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1710-1850_%D0%B3%D0%B3_%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BA/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%3A_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B8_%D1%81%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/ |date=2013-06-14 }}&lt;/ref&gt;.

[[балтийские немцы|Остзей немецтарының]], [[Балтиҡа швед]]тарының һәм старообрядсы урыҫтарҙың мәҙәниәте Эстония территорияһы менән бәйле.

XIII быуаттың икенсе сирегендә тәре йөрөтөүселәр баҫып алғандан һуң Эстония көнбайыш Европа мәҙәниәтенең туранан-тура йоғонтоһо аҫтында ҡала&lt;ref&gt;[http://www.estonica.org/ru/История/1200-1558_гг_Средневековье_в_Эстонии/Распространение_христианского_учения_и_духовные_ордены/ Распространение христианского учения и духовные ордены] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507011651/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1200-1558_%D0%B3%D0%B3_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D0%B5_%D0%B2_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%A0%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D1%85%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%8B/ |date=2021-05-07 }}&lt;/ref&gt;.

1523 йылда Реформация&lt;ref&gt;[http://www.estonica.org/ru/История/1200-1558_гг_Средневековье_в_Эстонии/Религиозная_жизнь_в_конце_Средневековья_Реформация/ Религиозная жизнь в конце Средневековья. Реформация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130614220110/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1200-1558_%D0%B3%D0%B3_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D0%B5_%D0%B2_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F/ |date=2013-06-14 }}&lt;/ref&gt; хәрәкәте Эстонияға килеп етә. Яҙыуға һәм грамоталылыҡҡа ҙур әһәмиәт биргән [[Лютеранлыҡ]] эстон ауыҙ-тел ижадына һәм әҙәбиәтенә, шулай уҡ крәҫтиән мәктәбенә нигеҙ һала.

1802 йылда тергеҙелгән Дерпте (хәҙер Тарту) университеты көнбайыш мәҙәниәтен таратыусы ғына булып ҡалмай, ә милли үҙаңдың уяныуына булышлыҡ итә. Эстон телендә нәшер ителгән гәзиттәр халыҡтың аң даирәһен киңәйтергә ярҙам итә һәм грамотаһын арттыра. [[Крепостной хоҡуҡ]] бөтөрөлгәс, иҡтисади тормош һәм яҙма тел менән бергә милли мәҙәниәт тә ([[әҙәбиәт]], [[музыка]]ль ижад, [[сәнғәт]]) тыуа. 1869 йылда Дерптела тәүге йырлаусылар байрамы үткәрелә; бөгөнгө көнгә тиклем йырлаусылар байрамы традициялары эстон мәҙәниәтенең һәм милли билдәләнешенең мөһим өлөшө булып тора&lt;ref&gt;[http://www.estonica.org/ru/История/1710-1850_гг_Остзейский_особый_порядок/Косвенное_влияние_Французской_революции/ Косвенное влияние Французской революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507014026/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1710-1850_%D0%B3%D0%B3_%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BA/%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%83%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%B8/ |date=2021-05-07 }}&lt;/ref&gt;.

1897 йылға Эстлянд губернияһы буйынса протестанттар араһында уртаса грамоталыҡ 83 % тәшкил итә (Эстляндияла йәшәгәндәр араһында — 79,9 %)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://eja.pri.ee/Education/Raudsepp_ru.pdf |title=Vita academica, vita feminea. Сборник статей. Изд. Тартуского университета, 1999 |accessdate=2009-10-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120730230644/http://eja.pri.ee/Education/Raudsepp_ru.pdf |archivedate=2012-07-30 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120730230644/http://eja.pri.ee/Education/Raudsepp_ru.pdf |date=2012-07-30 }}&lt;/ref&gt;.

XIX—XX быуаттар араһында [[индустриалләштереү]], [[яңыртыу]] һәм ҡалаларҙың йәһәт үҫеше эстон мәҙәниәтенә көслө йоғонто яһай. ХХ быуаттың тәүге ун йыллығында Эстонияла  Балтиҡ-немец мәҙәниәте артҡы планға күсә. Архитектура, әҙәбиәт һәм музыкала, донъялағы мәҙәни ағымға эйәреү менән бер рәттән, милли стиль сифаттары хасил була, художество йәһәтенән өлгөргән әҫәрҙәр яҙыла&lt;ref&gt;[http://www.estonica.org/ru/История/1850-1914_гг_Эпоха_национального_пробуждения/Национальное_пробуждение/ Национальное пробуждение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220911134237/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1850-1914_%D0%B3%D0%B3_%D0%AD%D0%BF%D0%BE%D1%85%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/ |date=2022-09-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Транспорт һәм элемтә ==
{{Главная|Эстонияла транспорт}}
2013 йылдың 1 ғинуарында Таллинда теркәлгән һәр кеше ҡала йәмәғәт транспортында бушлай йөрөү хоҡуғын ала&lt;ref name='freetax' /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка13&quot; /&gt;. Йәшәгән урынына ҡарамайынса 19 йәше тулмаған уҡыусылар бушлай йөрөү хоҡуғынан файҙалана ала, шулай уҡ льготаларға хоҡуҡтары булғандарға ла был закон ҡағыла. 2013 йылдың 1 ғинуарынан ҡағыҙ юл йөрөү билеттары бөтөрөлә һәм улар урынына  контактһыҙ платик карталар индерелә. Йәмәғәт транпортына ингән пассажир транспортҡа ингәс тә махсус теркәгестә (валидаторҙа) теркәлеү үтергә тейеш. Картаһы булмаған осраҡта пассажир водителдән бер тапҡыр ҡуллана торған талон һатып ала&lt;ref name=&quot;freetax&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://rus.delfi.ee/daily/estonia/chitajte-kak-kupit-proezdnuyu-kartochku-i-chto-delat-esli-ona-poteryaetsya.d?id=65428794|author=|title=Читайте, как купить проездную карточку и что делать, если она потеряется|publisher=Delfi.ee|date=2012-12-19|accessdate=2013-01-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DZL2ZIn7?url=https://rus.delfi.ee/daily/estonia/chitajte-kak-kupit-proezdnuyu-kartochku-i-chto-delat-esli-ona-poteryaetsya.d?id=65428794|archivedate=2013-01-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118233943/http://rus.delfi.ee/daily/estonia/chitajte-kak-kupit-proezdnuyu-kartochku-i-chto-delat-esli-ona-poteryaetsya.d?id=65428794 |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;. Бөтә ил территорияһында тиерлек йәмәғәт транспортында бушлай йөрөүҙе Европа илдәрендә беренсе булып Эстония индерә. 2018 йыцлдың 1 июленән Эстониялағы 15 өйәҙҙең 11-ендә пассажирҙар автобустарҙа бушлай йөрөй башлай&lt;ref name=&quot;dw.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;news.rambler.ru&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://rus.err.ee/837777/s-1-ijulja-v-10-uezdah-jestonii-vvoditsja-besplatnyj-obwestvennyj-transport |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://rus.err.ee/885577/iz-za-besplatnogo-avtobusnogo-proezda-padaet-passazhiropotok-na-zheleznoj-doroge |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://peatus.ee/#region/rus |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://rus.postimees.ee/6134305/besplatnyy-obshchestvennyy-transport-polzuetsya-beshenoy-populyarnostyu-v-ida-virumaa |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;. Эстония территорияһында мобиль элемтәнең өс  операторы эшләй: [[Tele2]], [[Telia]] һәм Elisa.

== Электрон дәүләт (E-дәүләт) ==
{{главная|Эстонияла интернет|Эстон ID-картаһы|Эстонияла электрон тауыш биреү|Юлбарыҫтың һикереүе}}
''Основная статья:'' '''''{{нп5|э-Эстония||en|e-Estonia}}'''''&lt;br&gt;
''Основная статья:'' '''''{{нп5|Эстонияла электрон ҡултамға||en|Digital signature in Estonia}}'''''

2000 йылдан Эстония хөкүмәте, документтарҙың Интернеттағы электрон селтәрен файҙаланып, министрҙар кабинетының ултырыштарын ҡағыҙһыҙ үткәреүгә күсә&lt;ref name=&quot;Э-Эстония&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.estemb.ru/estonija/it |title=Э-Эстония |accessdate=2011-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110119040437/http://www.estemb.ru/estonija/it |archivedate=2011-01-19 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Европа комиссияһы конкурсы һөҙөмтәләре буйынса дәүләт секторын электрон документацияға күсереү  проекты Европала иң яҡшыһы тип таныла. Уның һөҙөмтәһендә 500-гә яҡын учреждение, шул иҫәптән бөтә министрлыҡтар, өйәҙ управалары һәм  депатаменттар һәм инспекцияларҙың бөтәһе лә тип әйтерлек документтарҙы электрон вариантта алмашыуға күсә&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dv.ee/?PublicationId=bf73c3e7-07df-47a5-b2bd-9128fda5ebc9 |title=Европа сильно хвалит наше э-государство |accessdate=2011-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502231612/http://www.dv.ee/?PublicationId=bf73c3e7-07df-47a5-b2bd-9128fda5ebc9 |archivedate=2013-05-02 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502231612/http://www.dv.ee/?PublicationId=bf73c3e7-07df-47a5-b2bd-9128fda5ebc9 |date=2013-05-02 }}&lt;/ref&gt;.

2000 йылдан Эстонияла һалым декларацияларын электрон юл менән тапшырырға мөмкин&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.epractice.eu/en/news/284094|deadlink=yes|title=EE: E-tax is yet another e-government success for Estonia|accessdate=2011-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110818083912/http://www.epractice.eu/en/news/284094|archivedate=2011-08-18}}&lt;/ref&gt;. 2010 йылда Эстонияла һалым декларацияларының 92 проценты интернет аша тапшырыла&lt;ref&gt;[https://rus.err.ee/economy/1e514c8c-d0bc-4dc2-bff7-035e2acaac8c Декларации подали более 70 % налогоплательщиков]&lt;/ref&gt;. Интернет селтәре буйынса гражданиндың берҙәм порталы аша төрлө дәүләт хеҙмәттәренән файҙаланырға була&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=2011-06-19|url=https://www.1tv.ru/news/techno/178847|title=Эстония погружается в интернет-пространство|publisher=Первый канал|accessdate=2013-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413145007/http://www.1tv.ru/news/techno/178847|archivedate=2014-04-13|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

[[Интернет в Эстонии|Эстонияла Интернет сегменты]] Европала, шулай уҡ бөтә донъялағы үҫеш буйынса иң ныҡ алға киткәндәрҙең береһе булып тора. 2019 йылда, по данным [[Халыҡ-ара электроэлемтә союзы (МСЭ)]] мәғлүмәттәре буйынса, илдә 1 276 521 интернет-ҡулланыусы булыуы асыҡлана, был бөтә ил халҡының яҡынса 97,9 процентын тәшкил итә, был күрһәткес буйынса [[Европа берлеге]]ндә Эстония 1-се  урынды алып тора&lt;ref name=InternetWorldStats&gt;Source; [http://www.internetworldstats.com/ InternetWorldStats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124180233/http://www.internetworldstats.com/ |date=2010-01-24 }} for countries of [http://www.internetworldstats.com/stats4.htm Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124233137/http://www.internetworldstats.com/stats4.htm |date=2010-01-24 }}, [http://www.internetworldstats.com/stats3.htm Asia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130233733/http://www.internetworldstats.com/stats3.htm |date=2012-01-30 }} updated for June 30, 2019&lt;/ref&gt;. Донъяның 65 илендәге публичный веб-арауыҡта кеше хоҡуҡтарына һәм уларҙың азат булыуына анализ яһау менән шөғөлләнгән [[Freedom House]] аналитика үҙәгенең унынсы доклады мәғлүмәттәре буйынса (2019 йылдың июненән алып 2020 йылдың июненә тиклемге  осорҙа): Эстония донъяла интернет азатлығы буйынса [[Исландия]]нан һуң икенсе урынды биләй&lt;ref&gt;[https://rus.postimees.ee/7086516/freedom-house-cvoboda-interneta-v-estonii-po-prezhnemu-zanimaet-lidiruyushchie-pozicii-v-mire Freedom House: cвобода интернета в Эстонии по-прежнему занимает лидирующие позиции в мире — Авто/Техника — Rus.Postimees.ee&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; Мәғлүмәт технологияларын үҫтереү рейтингында Эстония донъяның 142 иле араһында 24-се урында килә, ә Интернеттың асыҡ булыуы рейтингында ышаныслы рәүештә алда бара. Йорттар һәм фатирҙар хужалырының 71 проценты&lt;ref&gt;[https://www.elion.ee/chastnyj/internet/postojannyj-dostup-v-internet Постоянный доступ в Интернет — Elion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160328053213/https://www.elion.ee/chastnyj/internet/postojannyj-dostup-v-internet |date=2016-03-28 }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ бөтә эстон мәктәптәре Интернет менән тоташҡан. Илдә 1100-ҙән ашыу бушлай Wi-Fi-зоналары булдырылған&lt;ref&gt;[https://www.dsbw.ru/baltic/estonia/info/3417/6082 Интернет в Эстонии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218013719/http://www.dsbw.ru/baltic/estonia/info/3417/6082 |date=2019-02-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mignews.ru/news/technology/world/230911_55227_74990.html Самый свободный Интернет — в Эстонии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510125646/http://mignews.ru/news/technology/world/230911_55227_74990.html |date=2021-05-10 }}&lt;/ref&gt;. 2006 йылда Эстонияла сымдарһыҙ WiMAX селтәрҙәрен төҙөү башлана&lt;ref&gt;{{cite web |date = 2006-03-07 |url = http://www.sotovik.ru/news/news_20963.html |title = В Эстонии начала работать сеть WiMAX |publisher = sotovik.ru |accessdate  = 2013-07-08 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150924104036/http://www.sotovik.ru/news/news_20963.html |archivedate = 2015-09-24 |deadlink = yes
}}&lt;/ref&gt;, улар 2013 йылға тиклем илдең бөтә территорияһын тип әйтерлек үҙ йоғонтоһо аҫтына аласаҡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.elisa.ee/ru/Eraklient/mobiilikoned/Teenused/252/Kiire-koduinternet-üle-Eesti-(Wimax)|deadlink=yes|title=Скоростной домашний Интернет во всей Эстонии (WiMAX)|accessdate=2020-01-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413152215/https://www.elisa.ee/ru/Eraklient/mobiilikoned/Teenused/252/Kiire-koduinternet-%C3%BCle-Eesti-(Wimax)|archivedate=2014-04-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413152215/https://www.elisa.ee/ru/Eraklient/mobiilikoned/Teenused/252/Kiire-koduinternet-%C3%BCle-Eesti-(Wimax) |date=2014-04-13 }}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың ғинуарына ҡарата Эстонияла {{число|1000000}}-дан ашыу кеше (Эстонияла йәшәгәндәрҙең 90 проценты) — ID-карта хужаһы. ID-карта Эстонияның 15 йәштән өлкәнерәк гражданины һәм илдә оҙайлы ваҡыт йәшәү хоҡуғы алған даими йәшәгәндәр өсөн шәхесте раҫлаусы документ булып тора. Эстонияла йәшәгәндәр ID-карта ярҙамында ғәҙәти ысул менән дә, шулай уҡ электрон ысул буйынса ла үҙҙәренең шәхесен раҫлай ала, һанлы ҡултамға ҡуйыу, һайлауҙарҙа ҡатнашыу һәм йәмәғәт транпортына проездной билет һатып алыу өсөн дә картаны файҙаланып була&lt;ref name=&quot;Э-Эстония&quot;/&gt;.
[[Файл:Edward Lucas, 2010-10-22.png|thumb|Эстонияның беренсе электрон резиденты, британ журналисы [[Лукас, Эдвард|Эдвард Лукас]]]]
[[2005 йыл]]дың октябрендә урындағы үҙидара органдарына интернет-һайлауҙар булып үтә. Донъя илдәре араһында Эстония беренсе булып, тауыш биреү сараларының береһе булараҡ, интернет аша тауыш биреүҙе ойоштора&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070228063658/http://news.com.com/Estonia+pulls+off+nationwide+Net+voting/2100-1028_3-5898115.html Estonia pulls off nationwide Net voting], [[News.com]], October 17, 2005&lt;/ref&gt;. 2007 йылда парламент һайлауҙарында Эстония, донъя илдәре араһында беренсе булып, һайлаусыларға Интернет аша тауыш биреү мөмкинлеген булдыра&lt;ref&gt;[http://ftp.infoeuropa.eurocid.pt/database/000042001-000043000/000042153.pdf The Electronic State: Estonia’s New Media Revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202114114/http://ftp.infoeuropa.eurocid.pt/database/000042001-000043000/000042153.pdf |date=2012-02-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref_e&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20070911233745/http://news.com.com/Estonia+to+hold+first+national+Internet+election/2100-1028_3-6161005.html Estonia to hold first national Internet election], [[News.com]], February 21, 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref_f&quot;&gt;[http://www.informationweek.com/management/showArticle.jhtml?articleID=197700272 Estonia Scores World Web First In National Polls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200528051608/https://www.darkreading.com/risk-management.asp |date=2020-05-28 }}, [[InformationWeek]] February 28, 2007&lt;/ref&gt;. Үткән [[2019 йылғы парламент һайлауҙары]]нда Эстонияла һайлаусыларҙың дөйөм һанының 43,8 проценты ({{число|247232}} тауыш) интернет аша тауыш бирә&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://rk2019.valimised.ee/ru/voting-result/voting-result-main.html |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}&lt;/ref&gt;.

=== Электрон резидентлыҡ ===
{{главная|Электрон резиденция}}
[[Электронная резиденция|Электрон резидентлыҡ]] (e-Residency) — 2014 йылдың 1 декабрендә Эстония Хөкүмәте тарафынан эшкә ҡушылған [[программа]], ул Эстония граждандары булмаған кешеләргә компание ойоштороу, [[банк хеҙмәттәре]]нән файҙаланыу, түләүҙәрен үтәү һәм һалымдарын түләү буйынса мөмкинлектәр бирә. Программала ҡатнашыусыларҙың бөтәһенә лә (e-resident'тарға) смарт-карталар бирә, артабан уларҙы документтарға ҡул ҡуйыу өсөн файҙаланырға була.

Британия журналисы [[Лукас, Эдвард|Эдвард Лукас]] Эстонияның тәүге виртуаль резиденты&lt;ref&gt;[http://www.eas.ee/et/eas/pressikeskus/uudised?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5694:president-ilves-annab-taena-uele-esimese-e-residendi-kaardi&amp;catid=215:easist&amp;Itemid=3982 President Ilves annab täna üle esimese e-residendi kaardi] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206223942/http://www.eas.ee/et/eas/pressikeskus/uudised?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5694%3Apresident-ilves-annab-taena-uele-esimese-e-residendi-kaardi&amp;catid=215%3Aeasist&amp;Itemid=3982 |date=2015-02-06 }} Estonian Development Foundation, 1 Dec 2014 (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;avab&quot;&gt;[https://www.mkm.ee/et/eesti-avab-2014-aasta-lopus-oma-e-teenused-ulejaanud-maailmale Eesti avab 2014. aasta lõpus oma e-teenused ülejäänud maailmale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150119080557/https://www.mkm.ee/et/eesti-avab-2014-aasta-lopus-oma-e-teenused-ulejaanud-maailmale |date=2015-01-19 }} Majandus- ja kommunikatsiooniministeerium (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hüvede&quot;&gt;[http://arileht.delfi.ee/news/uudised/milliste-huvede-osaliseks-saab-eesti-esimene-e-resident-edward-lucas?id=70251509 Milliste hüvede osaliseks saab Eesti esimene e-resident Edward Lucas?] Eesti Päevaleht, 29 Nov 2014 (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;expectations&quot;&gt;[https://estonia.by/ E-residency — up against great expectations] E-Estonia.com, 13.01.2015 (Accessed on February 6, 2015)&lt;/ref&gt;.

Виртуаль резидентлыҡ гражданлыҡ менән бәйле түгел һәм Эстонияға килеү йәки күсенеү хоҡуғын бирмәй. Виртуальное резидентлыҡ не влияет на налогообложение доходов резиденттың килеменә һалым һалыуға йоғонто яһамай, не делает обязанностью платить подоходный налог в Эстонияла килем һалымын түләү бурысын йөкмәтмәй һәм  резидент йәшәгән илдә килемгә һалым һалыуҙан азат итмәй. Виртуаль резидентлыҡ түбәндәге мөмкинлектәр менән тәьмин итә: компаниены теркәү, документтарға ҡул ҡуйыу, шифрҙар ярҙамында документтар менән алмашыу, онлайн-банкинг, һалым декларацияһын тапшырыу, шулай уҡ медицина рецептары менән бәйле медицина хеҙмәттәренә идара итеү&lt;ref name=&quot;theguardian.com&quot;&gt;[https://www.theguardian.com/world/2016/sep/15/estonia-e-residency-european-union-brexit-eu-referendum#comment-83318662 A Brexit bolthole? For €100 you can become an e-resident of an EU country you've never visited | Estonia | The Guardian&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Ярашлы органдар тарафынан бирелгән смарт-карта хеҙмәттәргә табан юлды аса.

2019 йылға {{число|60000}}-дән ашыу кеше Эстонияның электрон резиденттары булған&lt;ref&gt;[https://e-resident.gov.ee/events/e-residency-week-2019/ e-Residency Week 2019 | e-Residency&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228162357/https://e-resident.gov.ee/events/e-residency-week-2019/ |date=2021-02-28 }}&lt;/ref&gt;, 2020 йылға — {{число|65000}}-дән ашыу кеше, улар тарафынан {{число|10100}}-ҙән ашыу компание ойошторола&lt;ref name=&quot;автоссылка14&quot;&gt;[https://news.err.ee/1032800/number-of-uk-estonian-e-residents-triples-following-brexit Number of UK Estonian e-residents triples following Brexit | News | ERR&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.  5 йыл эшләү осоронда Программа Эстония иҡтисадына 35 млн € тура килем килтерә, бынан тыш башҡа төрлө иҡтисади килемдәр ҙә була&lt;ref name=&quot;автоссылка14&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

{{Библиоинформация}}

{{Европа илдәре}}
{{Европа Берләшмәһе}}
{{Урта диңгеҙ буйы өсөн союз}}

[[Категория:Эстония]]
[[Категория:НАТО дәүләттәре]]
[[Категория:Европа берләшмәһе ағзалары]]
[[Категория:Республикалар]]


{{countries-stub}}</text>
      <sha1>93o69f78jnjq1ed5r3w399os1tsol76</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7432</id>
    <revision>
      <id>1300626</id>
      <parentid>1272173</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T14:07:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8540" sha1="3776789ari55yrg4raak9ssvrsl92ko" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
| имя          = Шәһит Хоҙайбирҙин
| оригинал имени     = 
| изображение              = Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы.jpg
| ширина               = 
| должность          = [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] (БашЦИК)
| порядок = 2
| периодначало = 1921
| периодконец  = 1922
| предшественник  = [[Мортазин Муса Лот улы]]
| преемник = [[Ҡушаев Хәфиз Ҡушай улы]]
| должность_2        =  РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, Эске эштәр буйынса халыҡ комисcары
| флаг                 = Flag RSFSR 1918.svg
| дата рождения        = 9.10.1896
| место рождения = [[Ырымбур губернаһы]], [[Ырымбур өйәҙе]], [[Хоҙайбирҙин (ауыл)|Бесәнсе]] ауылы
| дата смерти = 21.12.1924
| место смерти = [[СССР]], {{ВБУ|Мәскәү}}
| похоронен = [[Өфө]]
| в браке = 
| дети = Хоҙайбирҙина Тамара Шәһит ҡыҙы (1923-1998) бейеүсе, РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы 
| партия =
|награды={{Орден Красного Знамени}}
}}
{{фш|Хоҙайбирҙин}}
'''Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы''' ([[9 октябрь]] [[1896 йыл]] — [[21 декабрь]] [[1924 йыл]]) — [[Башҡортостан]]дың партия һәм дәүләт эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1921).

== Биографияһы ==
Шәһит Әхмәт улы Хоҙайбирҙин 1896 йылдың 9 октябрендә [[Ырымбур губернаһы]] [[Ырымбур өйәҙе]] [[Хоҙайбирҙин (ауыл)|Бесәнсе]] ауылында (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Күгәрсен районы}} [[Хоҙайбирҙин (ауыл)|Хоҙайбирҙин]] ауылында) тыуған. 1909 йылда [[Ырымбур]]ҙағы [[Хөсәйениә мәҙрәсәһе]]нә уҡырға бара. 1914 йылда мәҙрәсә администрацияһын тәнҡитләгән өсөн уҡыуҙан ҡыуыла.

[[Беренсе донъя һуғышы]] башланғас, фельдшерҙар курсын тамамлап, рота фельдшеры булып һуғышҡа китә. [[Австрия]] фронтында яраланғас, 1916 йылда Өфөгә ҡайта. Февраль революцияһын 144-се уҡсы полкы һалдаты булып ҡаршылай. Өфө мосолман хәрби советы эшендә, «Һалдат теләге» гәзитен сығарыуҙа ҡатнаша.

1918 йылда большевиктар партияһына алына, Башҡортостанда совет власын нығытыуҙа ҙур тырышлыҡ күрһәтә. [[Ҡыҙыл Армия]]ла хеҙмәт итә.

1919 йылда совет органдарының етәксеһе булып таныла. РКП(б) өлкә комитетының беренсе секретары, ер эштәре халыҡ комиссары урынбаҫары, эске эштәр халыҡ комиссары булып эшләй.

1924 йылдың 21 декабрендә ҡаты ауырыуҙан [[Мәскәү]]ҙә вафат була, [[Өфө]]лә ерләнгән.

== Бүләктәре ==
Партияның 10-се съезы делегаттары менән Кронштадт фетнәһен баҫтырыуҙа ҡатнаша һәм ауыр яралана, батырлығы өсөн [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә.

== Иҫтәлек ==
* Шәһит Хоҙайбирҙин исеме менән китапхана, [[Баймаҡ]] машиналар төҙөү заводы, колхоздар, тыуған ауылы, [[Өфө]], [[Стәрлетамаҡ]] һәм башҡа ҡалаларҙа урамдар атала.
* [[Өфө]]лә һәйкәл һәм иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/864911/ Өфөлә Матбуғат хеҙмәткәрҙәре көнө уңайынан Шәһит Хоҙайбирҙинға иҫтәлекле таҡтаташ асылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 14 июнь]{{V|14|06|2016}}&lt;/ref&gt;. 
* Журналистар өсөн [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика премияһы]] булдырылған.
&lt;center&gt;
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;240px&quot;&gt;
Памятник Т. Худайбердину г. Уфа, улица 50-летия Октября, 13 - фото 1.jpg|thumb|Шәһит Хоҙайбирҙин һәйкәле, Өфө, Октябрҙең 50-йыллығы исемендәге урам, 13-сө йорт янында
File:Худайбердина 19-а.jpg|thumb|Шәһит Хоҙайбирҙин урамындағы йорт
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Китаптары ==
* Избранные произведения. Публицистика, воспоминания, рассказы и очерки, стихи. Предисл. [[Ҡуҙыев Рамаҙан Усман улы|Р. У. Кузеев]]. Уфа, 1958.
* Избранное. Публицистика, воспоминания, художественные произведения. Предисл. Р. У. Кузеева. Пер. С башкирского М. Гафурова. Уфа, 1968.{{ref-ru}}
* На ветрах революции. Публицистика, воспоминания. Уфа, 1986.{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 129-131 с. ISBN 5-295-02294-3.
''Памятник Худайбердину Ш. А. Ленина В. И. имени, парк''. 
{{Башҡортостан парламенттарының етәкселәре}}

[[Категория:Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзалары]]
[[Категория:КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]]
[[Категория:Хөсәйениә мәҙрәсәһе шәкерттәре]]
[[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының эске эштәр министрҙары]]</text>
      <sha1>3776789ari55yrg4raak9ssvrsl92ko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡоҙаш (Борай районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11204</id>
    <revision>
      <id>1300654</id>
      <parentid>1289147</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T17:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6644" sha1="dyqjjuyvsr4zfu5c6uibot04ssdqtuh" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Ҡоҙаш
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Ҡоҙаш
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 55 | lat_min = 51 | lat_sec = 13
  |lon_deg = 55 | lon_min = 17 | lon_sec = 0
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Борай районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 409
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452970
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34756 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80218828004
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}
{{БМ|Ҡоҙаш}}
'''Ҡоҙаш''' ({{lang-ru|Кудашево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 409 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452970, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218828004.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||409||200||209||48,9||51,1
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 8 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡушманак]]): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 76 км

== Билдәле шәхестәре ==
* Шәймиев Ибраһим Биктимер улы — 5-се Башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм 1813-1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. «1814 йылдың 19  мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары менән бүләкләнеүсе;
* Солтанбәков Сәйфетдин Вәлит улы — 10-сы Башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙал менән бүләкләнеүсе;
* [[Әхтәриев Заһит Рәхимйән улы]] (1926), йөҙйәшәр, сауҙа тармағы, партия һәм урындағы башҡарма органдар, ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[ Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. 


== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}


{{Борай районы ауылдары}}

[[Категория:Борай районы ауылдары]]</text>
      <sha1>dyqjjuyvsr4zfu5c6uibot04ssdqtuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үрге Уҫылы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13367</id>
    <revision>
      <id>1300636</id>
      <parentid>1289805</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T15:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3962" sha1="nijrxajm5ko1x413ho742qaaknto46q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Үрге Уҫылы''' ({{lang-ru|Верхние Услы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. [[2009 йыл]]дың 1 ғинуарына халыҡ һаны 785 кеше булған&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
[[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80249892001.
 
== Халыҡ һаны ==

{| class='standard' style='text-align: center;'
| colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''&lt;ref name='белешмә китабы' /&gt;
|--- class='bright'
| colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше
|--- class='shadow'
| 2002 || 2009 || кеше || % 
|---
| 740 || 785 || +45 || +6,08 
|}
== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Стәрлетамаҡ]]): 28 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Стәрлетамаҡ]]): 28 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Рәйес Баһауетдинов]] (15.01.1926—12.06.2018), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962—1986 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы]]ның Салауат исемендәге колхоз рәйесе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған зоотехнигы (1980), райондың почётлы гражданы (1999).
* [[Сәйфетдинов Радик Раян улы]] (1966—1996), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Стәрлетамаҡ районы]]ның Салауат исемендәге колхоз механизаторы. [[Батырлыҡ ордены]] кавалеры (1996, үлгәндән һуң). 
* [[Хәбибрахман Хәмзин]] (12.11.1885—1976) — уҡытыусы һәм әүҙем йәмәғәтсе, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1948) кавалеры.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|11|01|2021}}   
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}{{V|11|01|2021}}   

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/13118-rge-u-yly-st-rletama-r-nynda-y-auyl}}{{V|11|01|2021}}   
* [http://ufagen.ru/places/sterlitamakskiy/verkhnie_usly.html Верхние Услы на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|11|01|2021}}   

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Стәрлетамаҡ районы ауылдары}}

[[Категория:Стәрлетамаҡ районы ауылдары]]</text>
      <sha1>nijrxajm5ko1x413ho742qaaknto46q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шиңмәҫгөл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15222</id>
    <revision>
      <id>1300677</id>
      <parentid>356745</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T21:14:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2991" sha1="mvlcfhb3wnjxkv6v36km11ws0ihjtxt" xml:space="preserve">{{Таксон
 | name              = Шиңмәҫгөл
 | image file        = Helichrysum arenarium.jpg
 | image title       = Шиңмәҫгөл
 | image descr       = Шиңмәҫгөл. &lt;br /&gt;Сәскә атыусы үҫемлектең дөйөм күренеше 
 | regnum            = Үҫемлектәр 
 | parent            = 
 | rang              = Ырыу
 | latin             = Helichrysum
 | author            = [[Mill.]], [[nom. cons.]]
 | syn               = 
* {{bt|Elichrysum|[[Mill.]], [[orth. var.]]}}
* {{bt|Leontonyx|[[Cass.]]}}
* {{bt|Virginea|([[DC.]]) [[Nicoli]]}}
* {{bt|Virginia|([[DC.]]) [[Nicoli]]}}
 | children name     = 
 | children          = 
 | typus             = {{bt-latrus|Helichrysum orientale|aut=([[L.]]) [[Gaertn.]]|}}
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | iucnstatus        = 
 | wikispecies       = Helichrysum
 | commons           = Category:Helichrysum
 | iucn              = 
 | itis              = 38768
 | ncbi              = 59430
 | eol               = 62706
| grin             = 5477
 | ipni              = 9255
}}
'''Шиңмәҫгөл'''  ({{lang-ru| Бессме́ртник, Цмин}}, {{lang-la|Helichrýsum}}) —{{bt-ruslat|Астра сәскәләр|Asteraceae}} ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30-40 см Июль-август айҙарында аҡ һәм һарғылт сәскә ата,  июнь-октябрҙә [[емеш]]е өлгөрә.
{{Биофото|Gnaphalium luteoalbum Sturm27.jpg|left|ш=225|{{bt-ruslat||Helichrysum luteoalbum}}. &lt;br /&gt;{{Бот.илл.|2}}}}
== Таралыуы ==
Шиңмәҫгөл ташлы, ҡомло урындарҙа үҫә. Башҡортостанда был үҫемлек бик һирәк осрай. Шуға ла һаҡсыл файҙаланыу дауам итә.

== Әҙәбиәт ==
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0. {{ref-ru}}
== Һылтанмалар ==
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00088/57200.htm|title=Цмин}} 
* {{ВТ-ЭСБЕ|Златоцвет}} 
* [http://flower.onego.ru/other/helichry.html ''Бессмертник''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208081535/http://flower.onego.ru/other/helichry.html |date=2012-02-08 }} в Энциклопедии декоративных садовых растений. {{ref-ru}}

[[Категория:Астра һымаҡтар]]
[[Категория:Евразия флораһы]]
[[Категория:Африка флораһы]]</text>
      <sha1>mvlcfhb3wnjxkv6v36km11ws0ihjtxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ынйы сәскә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15226</id>
    <revision>
      <id>1300687</id>
      <parentid>1296360</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3483" sha1="314cc79w1sb384rvhye5xt9329m6ux8" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Ынйы сәскә
| image file = Convallaria majalis inflorescence - Keila.jpg
| image title = Ынйы сәскә
| image descr = Ынйы сәскә
| regnum = Үҫемлектәр 
| divisio = [[Ябыҡ орлоҡлолар]]
| classis = [[Бер өлөшлөләр]]
| ordo = [[Себен ҡыуағы сәскәлеләр]]
| familia = [[Себен ҡыуығы һымаҡтар]]
| genus = '''Ландыш'''
| species = ''' Ынйы сәскә '''
| latin = {{btname|Convallaria majalis|[[L.]], 1753}}
| commons = Convallaria majalis
| wikispecies = Convallaria
| ncbi = 16053
| itis = 42908
| range map = Convallaria majalis range.png
}}
'''Ынйы сәскә''' ({{lang-ru|Ла́ндыш ма́йский}}, {{lang-la|Convallária majális}}) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 15-30 см. Апрель-июнь айҙарында аҡ сәскә ата, август-сентябрҙә [[орлоҡ|орлоғо]] өлгөрә.

== Таралыуы ==
Ынйы сәскә урманда, урман ситендә, ялан-туғайҙарҙа үҫә. Башҡортостанда һуңғы йылдарҙа бик һирәк осрай. Шуға ла һаксыл файҙаланыу талап ителә.
[[Файл:Illustration Convallaria majalis0.jpg|thumb|left|Ынйы сәскә. О. В. Томе ''Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz'', 1885 китабынан ботаник иллюстрация]]

== Әҙәбиәт ==
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. — ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 345. Convallaria majalis L. — Ландыш майский // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2002. — Т. 1. Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 455. —ISBN 8-87317-091-6.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
{{wiktionary|ландыш}}
* {{EOL|33604}}{{ref-en}}
* {{GRIN|genus|2900|{{V|4|10|2011}}}}
* [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CONVA ''Ландыш'' на сайте USDA NRCS]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}}
* [http://flower.onego.ru/lukov/convalla.html ''Ландыш'' в Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120407225510/http://flower.onego.ru/lukov/convalla.html |date=2012-04-07 }}
* [http://www.narmed.ru/travnik/cor/heart/landish/ ''Ландыш'' на сайте НарМед]
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00041/05800.htm}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Ландыш}}


{{botanics-stub}}
[[Категория:Евразия флораһы]]
[[Категория:Төньяҡ Америка флораһы]]
[[Категория:Дарыу үҫемлектәре]]
[[Категория:Ағыулы үҫемлектәр]]
[[Категория:Декоратив баҡса үҫемлектәре]]
[[Категория:Ҡырҡылыусы культуралар]]</text>
      <sha1>314cc79w1sb384rvhye5xt9329m6ux8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ябай арса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25085</id>
    <revision>
      <id>1300698</id>
      <parentid>1059789</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T04:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3501" sha1="e9z0v6tqsuyuvq4adg78un7ecthgceg" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name         = Ябай арса
| image file   = Calluna_vulgaris_1.jpg
| image descr  = Ябай арса
| regnum       = Үҫемлектәр
| divisio      = [[Ябай орлоҡлолар]]
| classis      = [[Ике өлөшлөләр]]
| ordo         = [[Арса сәскәлеләр]]
| familia      = [[Арсалар]]
| genus        = '''Арса'''
| species      = '''Ябай арса'''
| latin        = {{Btname|Calluna vulgaris|([[L.]]) [[Hull]]}}
| wikispecies = Calluna vulgaris
| commons = Category:Calluna
| itis = 23634
| ncbi = 13385
}}

'''Ябай арса, ноҡот''' {{lang-ru|Вереск обыкновенный }}({{lang-la|Callúna vulgáris}}) — арсалар ғаиләһендәге ҡыуаҡ үҫемлек.

== Ботаник яҙма ==
[[Рәсем:Illustration Calluna vulgaris0.jpg|thumb|left|{{Бот.илл.|3}}]]
Ваҡ япраҡлы, алһыу күк сәскәле ҡыуаҡ үҫемлек; бал ҡорттары уның татын да, һеркәһен дә яратып йыя; шәкәрлелеге 100—150 кг/га. Май айында сәскә ата.
Балы бик яҡшы [[антисептик]], бронхиаль астма, ҡан таҙартыу һәм һейҙек ҡыуҙырыу өсөн халыҡ дауаһында киң ҡулланғандар. Шулай уҡ бөйөрҙәрҙә таш булғанда, ревматизм ваҡытында һәм подаграла табиптар арса балы менән сәй эсергә тәҡдим итә.

== Әҙәбиәт ==
* {{ИОРСР|часть=1006. ''Calluna vulgaris'' (L.) Hull — Вереск обыкновенный|том=3|стр=20}}

== Һылтанмалар ==
{{Викиһүҙлек|вереск}}
* {{GRIN|genus|1907}}{{ref-en}} &lt;small&gt;Проверено 11 февраля 2009 г.&lt;/small&gt;
* {{EOL|71277}}{{ref-en}} &lt;small&gt;Проверено 11 февраля 2009 г.&lt;/small&gt;
* {{статья | автор= | заглавие= Вереск| оригинал= | ссылка= http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00012/82300.htm| автор издания= | издание= [[Ҙур совет энциклопедияһы]]| тип= | место= М.| издательство= Советская энциклопедия| год= 1971|выпуск= |том= 4|номер= | страницы= | isbn= }}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Вереск}} &lt;small&gt;Проверено 11 февраля 2009 г.&lt;/small&gt;
* [http://flower.onego.ru/kustar/calluna.html ''Вереск''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204070447/http://flower.onego.ru/kustar/calluna.html |date=2024-12-04 }} в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=2012-11-21 }}
* [http://www.agbina.com/site.xp/053050054124056056049.html ''Вереск''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305015732/http://www.agbina.com/site.xp/053050054124056056049.html |date=2012-03-05 }} на сайте agbina.com


{{botanics-stub}}
[[Категория:Евразия флораһы]]
[[Категория:Төньяҡ Америка флораһы]]
[[Категория:Баллы үҫемлектәр]]
[[Категория:Ҡыуаҡтар]]
[[Категория:Үҫемлектәр монотип төрҙәре]]
[[Категория:Бүлмә үҫемлектәре]]</text>
      <sha1>e9z0v6tqsuyuvq4adg78un7ecthgceg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шакиров Закир Шакир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25345</id>
    <revision>
      <id>1300670</id>
      <parentid>1296327</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T19:17:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41527" sha1="tjfdmb4pn56u00vb69hdfwo780ydgo1" xml:space="preserve">[[File:Zakir Shakirov.jpg|215px|thumb|upright|Закир Шакир улы Шакиров]]
{{Ук}}
{{фамилиялаш|Шакиров}}
'''Шакиров Закир Шакир улы''' (''Мөхәмәтзакир Мөхәмәтшакир улы''; [[3 ноябрь]] [[1881 йыл]] — [[3 декабрь]] [[1968 йыл]]) — күренекле [[башҡорт]] телсеһе, мәғрифәтсе-педагог. Хеҙмәт Геройы (1928), [[Ленин ордены|Ленин]] (1954) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944) ордендары кавалеры. Башҡортостан АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944).

== Биографияһы ==
Закир Шакир улы Шакиров 1881 йылдың 3 ноябрендә [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]] Мәскәү улусы&lt;ref&gt;хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Кушнаренко районы}}&lt;/ref&gt; [[Ҡарасайылға]] ауылында тыуған. Милләте [[башҡорт]]&lt;ref name=&quot;КПРТ&quot;&gt;[http://lists.memo.ru/d36/f196.htm Шакиров Закир Шакирович]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Книга памяти Республики Татарстан.&lt;/ref&gt;.

Атаһы — Мөхәмәтшакир Мөхәмәтйән улы (1854—?), милләте буйынса башҡорт, 1880 йылда [[Ҡотлояр]] ауылынан (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]]) Ҡарасайылға ауылына уҡытыусы һәм мулла булып килә. Әсәһе — Ғәлимә Нурмөхәмәт ҡыҙы Вәлидова (1868—?) Ҡарасайылға ауылында тыуған. Ғаиләлә 8 малай һәм 1 ҡыҙ үҫкән{{sfn|Ергин Ю. В.|2007|страницы=5-6}}.

Тәүге белемде атаһы уҡытҡан Ҡарасайылға рус-башҡорт мәктәбендә ала, география, тарих, арифметика фәндәрен, төрки грамматикаһын, [[Рус теле|рус]] һәм [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] телдәрен өйрәнә, [[Ҡөрьән]] һәм башҡа дини китаптарҙы уҡый{{sfn|Ергин Ю. В.|2007|страницы=5-6}}. 1895—1897 йылдарҙа [[Рәсмәкәй (Кушнаренко районы)|Рәсмәкәй]] [[йәдитселек]] [[мәҙрәсә]]һендә белем ала&lt;ref name=&quot;Шакирова Л. З.&quot;&gt;{{статья|автор =[[Шакирова Лиә Закир ҡыҙы|Шакирова Л. З.]]|заглавие =Светлая судьба|ссылка =http://vatandash.ru/index.php?article=2842 |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 2016|номер = 9|страницы=|issn = 1683-3554}}&lt;/ref&gt;.

1898 йылдың сентябрендә [[Ҡазан]] ҡалаһында [[Мөхәмәҙиә (Ҡазан)|«Мөхәмәҙиә»]] мәҙрәсәһенә уҡырға килә. Бында ғәрәп, [[Төрөк теле|төрөк]] һәм [[Фарсы теле|фарсы]] телдәрен, географияны, ғөмуми тарихты, тел ғилемен, педагогиканы, математиканы өйрәнә. Тарих, география, фәлсәфә тарихы, сәйәси экономия, педагогика буйынса китаптар менән таныша. Ҡазанда [[Ҡәйүм Насыри]], [[Катанов Николай Фёдорович|Николай Катанов]], [[Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы|Ғүмәр Ҡыуатов]], [[Ғабдулла Туҡай]], [[Мәжит Ғафури]], [[Зариф Бәшири]] менән осраша, улар менән дуҫтарса мөнәсәбәттә булған&lt;ref &gt;{{статья|автор =[[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы|Сөләймәнов Ә. М.]]|заглавие =Изге күңелле аҡһаҡал|ссылка =http://vatandash.ru/index.php?article=2841 |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 2016|номер = 9|страницы=|issn = 1683-3554}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Шакирова Л. З.&quot;/&gt;{{sfn|Ергин Ю. В.|2007|страницы=7-16}}. 1902 йылда мәҙрәсәлә уҡыуҙы тамамлай&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{ЭБЭ2013|1545|Шакиров Закир Шакирович|автор=[[Ергин Юрий Викторович|Ергин Ю. В.]]}}&lt;/ref&gt;.

1903—1904 йылдарҙа ауыл мәҙрәсәһендә арифметика һәм география буйынса дәрестәр бирә. 1906—1907 йылдарҙа Пенза губернаһы Инсар өйәҙе Ғайса (Иса) ауылында мөғәлимлек итә{{sfn|Ергин Ю. В.|2007|страницы=17}}. 1907—1908 йылдарҙа «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһендә географияны, тарихты, татар һәм төрөк телдәрен уҡыта. «Әл-Ислах» гәзитендә «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһендә уҡыуҙың хәле тураһында мәҡәлә, 1908 йылда «Баянул хаҡ» гәзитендә [[типтәрҙәр]]ҙең этнографияһына бағышланған «Өфө губернаһы типтәрҙәре, кемдәр улар?» мәҡәләһен баҫтыра. 1909 йылда «Мохтасар дәреслек рәсемле география» («География буйынса рәсемле ҡыҫҡаса дәреслек») тигән ғөмуми георгафияға арналған дәреслеге нәшер ителә&lt;ref name=&quot;Шакирова Л. З.&quot;/&gt;.

1909—1912 йылдарҙа Ҡазанда Халыҡ мәғарифы министрлығының татар балалары өсөн рус мәктәбендә уҡыта{{sfn|Ергин Ю. В.|2007|страницы=17}}. 1912—1915 йылдарҙа А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университетының тарих-фәлсәфә факультетында уҡый, бер үк ваҡытта тел ғилеме, тәрбиә мәсьәләләре, китапхана эше буйынса курстарға йөрөй. 1915 йылда матди ауырлыҡтар арҡаһында университетта уҡыуҙы ташларға мәжбүр була&lt;ref name=&quot;Шакирова Л. З.&quot;/&gt;.

1915—1917 йылдарҙа [[Өфө]] ҡалаһында Өфө губернаһы земство идаралығының мәғариф бүлегендә милли мәктәптәр инспекторы һәм мөдир ярҙамсыһы булып эшләй. 1914 йылда «әл-Әҙәп» журналында «Уҡытыусы — ул тәрбиәсе лә» мәҡәлә булып сыҡҡан хеҙмәтен 1917 йылда айырым китап («Төрөк-татар халыҡтарында бала тәрбиәһе») булып сыға. Шулай уҡ 1917 йылда Өфө губернаһы географияһына арнлаған «Өфө вилайәте географияһы» китабын нәшер итә. Был осорҙа [[башҡорт тел ғилеме]]н өйрәнә башлай, һүҙлектәр, әҙәби әҫәрҙәр каталогын төҙөй, диалект һүҙҙәрҙе йыйыу менән шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;Шакирова Л. З.&quot;/&gt;.

1917 йылдан 3 йыллыҡ мосолмандар педагогия курстарында уҡыта. Өфө губернаһы земство идаралығының Башҡорт уҡытыусылар семинарияһын, татар-башҡорт гимназияһын ойоштороуҙа ҡатнаша һәм уларҙа уҡытыусы, директор булып эшләй. Өфөлә ололар өсөн гимназия ойоштороуҙың инициаторы була&lt;ref name=&quot;Шакирова Л. З.&quot;/&gt;{{sfn|Ергин Ю. В.|2007|страницы=32-33}}.

1919—1930 йылдарҙа 2-се һанлы берҙәм хеҙмәт мәктәбе мөдире булып эшләй&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;. Бер үк ваҡытта, 1919—1921 йылдарҙа Көнсығыш халыҡтары (1921 йылдың февраленән — Көньяҡ Урал буйы) музейының мөдире вазифаһын үтәй{{sfn|Ергин Ю. В.|2007|страницы=40-42}}. Был осорҙа [[Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте]] эшендә, экспедицияларында әүҙем ҡатнаша, «[[Башҡорт аймағы]]» журналында ғәрәп графикаһы нигеҙендә айырым [[башҡорт яҙыуы]]н булдырыу мәсьәләләре буйынса фәнни мәҡәләләр яҙа&lt;ref name=&quot;Зайнуллин М. В.&quot;&gt;{{статья|автор = [[Зәйнуллин Марат Вәли улы|Зайнуллин М. В.]]|заглавие =Закир Шакиров : жизнь и судьба|ссылка =https://cyberleninka.ru/article/n/zakir-shakirov-zhizn-i-sudba|издание = Вестник Башкирского университета|год = 2011. Т. 16|номер = 4|страницы=1470—1471|issn = 1998-4812}}&lt;/ref&gt;. «Мәхмүд әл-Ҡашғариның „Китаби дивану лөғат әт-төрк“ исемле әсәре», «Тюркологияның хәҙерге хәле, киләсәктә үҫтереү юлдары», «Башҡорт ғөрөф-ғәҙәттәренә ярашлы, башҡорттар һәм татарҙар үҙҙәре нимәләр эшләгәндәр?», «Төньяҡ Монголия» һ.б. фәнни мәҡәләләрен баҫтыра. [[Яңы башҡорт алфавиты комитеты]]нда эшләй. 1926 йылда [[Баҡы]]ла төркиәтселәр съезында ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Шакирова Л. З.&quot;/&gt;.

1920—1956 йылдарҙа (өҙлөктәр менән) [[Башҡорт дәүләт университеты|К. А. Тимирязов исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында]] эшләй, 1931—1951 йылдарҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһының мөдире була&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;. Башҡорт, ғәрәп, фарсы, иҫке төрки телдәрҙе уҡыта&lt;ref name=&quot;Зайнуллин М. В.&quot;/&gt;. 1944 йылда башҡорт теле һәм әҙәбиәте аспирантураһы асыуға ирешә, уның тәүге аспиранттарын ([[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Х. Ш. Зиннәтуллина]], [[Мәғәсүмова Бәғиә Мәғәсүм ҡыҙы|Б. М. Мәғәсүмова]]) әҙерләй&lt;ref name=&quot;Ғиззәтуллина Г. М.&quot;&gt;{{статья|автор =[[Ғиззәтуллина Гөлсирә Мирза ҡыҙы|Ғиззәтуллина Г. М.]]|заглавие =Остаз|ссылка =http://vatandash.ru/pics/pdf/687.pdf |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год =|номер = |страницы=54—62|issn = 1683-3554}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда [[урыҫтар]] өсөн «Уроки башкирского языка» (авторҙашы — Шәриф Сураев), ә 1926 йылда «Практический учебник башкирского языка для русских» дәреслектәрен сығара. Артабан уның ҡатнашлығында башланғыс мәктәптең 2-се синыф өсөн (1931), юғары типтағы уҡыу йорттары өсөн (1932), тулы булмаған урта мәктәптең 5-се синыфы өсөн (1933), тулы булмаған урта мәктәптең 6-сы синыфы өсөн (1934), ололар өсөн (1934), етәкселек иткән партия, совет хеҙмәткәрҙәре өсөн (1941) һәм башҡа дәреслектәр нәшер ителә. Рус-башҡорт ботаника терминологик һүҙлеген (1932), химия буйынса һүҙлекте (1932), математика буйынса һүҙлекте (1932), лингвистик терминдар һүҙлеген (1935), беренсе академик рус-башҡорт һүҙлеген (1948) төҙөүҙә ҡатнаша. Мәғрифәтсе [[Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев]] биографияһын өйрәнә һәм 1947 йылда [[Ағиҙел (журнал)|«Октябрь»]] журналында «Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың ҡыҫҡаса биографияһы» мәҡәләһен баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;Шакирова Л. З.&quot;/&gt;.

Бер үк ваҡытта, 1932—1941 йылдарҙа — [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт фәнни-тикшеренеү институтында]], 1933—1934 йылдарҙа — Башҡортостан халыҡ мәғарифы кадрҙары квалификацияһын күтәреү институтында эшләй&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

1928—1932 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы тарафынан ойошторолған халыҡ ижадын, башҡорт халҡының йәнле һөйләү телен өйрәнеү буйынса комплекслы экспедицияларҙа (етәксеһе [[Дмитриев Николай Константинович|Н. К. Дмитриев]]) ҡатнаша. [[Башҡортостан АССР-ы]]ның [[Тамьян-Ҡатай кантоны]]на (хәҙерге Баймаҡ, Белорет һәм Әбйәлил райондары) М. М. Билалов, [[Дәүләтшин Ғәббәс Йәғәфәр улы|Ғ. Й. Дәүләтшин]], [[Мирасов Сәғит Ғөбәйҙулла улы|С. Ғ. Мирасов]] менән бергә йырҙар, әкиәттәр, риүәйәттәр, хикәйәләр, мәҡәлдәр, йомаҡтар яҙып алалар, ҡурайсыларҙың [[Суҡ муйыл (йыр)|«Ҡараташ аҫты суҡ муйыл»]], [[Ирәндек (йыр)|«Ирәндек»]], [[Төйәләҫ (йыр)|«Төйәләҫ»]], [[Ғилмияза (йыр)|«Ғилмияза»]], [[Сибай (йыр)|«Сибай»]], [[Баяс (йыр)|«Баяс»]], «Аҡ яурын — сал бөркөт», [[Бейеш (йыр)|«Бейеш»]], «Һаҡмар», «Наволихин» көйҙәрен фонографҡа яҙҙыралар. 1929 йылда Закир Шакиров етәкселегендә ғилми экспедиция урындағы башҡорт һөйләштәрен, фольклорҙы өйрәнеү маҡсатында Башҡортостан АССР-ының [[Арғаяш кантоны]]на һәм элекке [[Ялан кантоны]] ауылдары буйлап йөрөй, экспедиция тарафынан йыйылған ҡайһы-бер материалдары «Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте тарафынан 1929 йылдың майында Арғаяш кантонында тел һәм фольклорҙы күҙәтеү өсөн ойошторолған экспедицияның ҡыҫҡаса отчеты» мәҡәләһе булараҡ «Белем» (1930, № 2), «Культура революцияһы» (1931, № 2—3), «Краеведческий сборник» (1928—1930, № 3—4) журналдарында һ.б. баҫылып сыға{{sfn|Ергин Ю. В.|2007|страницы=43-48}}. Шакиров үҙе йыйған [[башҡорт халыҡ йырҙары]]ның иҫәбе 800-гә барып еткән&lt;ref name=&quot;Зайнуллин М. В.&quot;/&gt;. Шулай уҡ экспедиция барышында мәғрифәтсе [[Аҡмулла]]ның биографияһы буйынса материалдар йыя, «Аҡмулланың бер шиғыры» тигән ҡулъяҙмаһында һәм «Хәтерҙә ҡалған бер иҫтәлек» мәҡәләһендә шағирҙың [https://wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC,_%D1%83%D2%A1%D1%8B%D1%83_%D0%BA%D3%99%D1%80%D3%99%D0%BA!_%D0%9C._%D0%90%D2%A1%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0 «Башҡорттарым, уҡыу кәрәк!»] шиғырының табылыу тарихы тураһында яҙа&lt;ref name=&quot;Шакирова Л. З.&quot;/&gt;.

1932 йылда йортонда янғын сығып китеүе арҡаһында, 2000 томдан торған шәхси китапханаһы, шулай уҡ ҡулъяҙмалары һәм экспедицияларҙа йыйған материалдары юҡҡа сыға{{sfn|Ергин Ю. В.|2007|страницы=81}}. 1932 йылдың 21 декабрендә НКВД органдары тарафынан ҡулға алына, «Крәҫтиән иттифағы» милли ихтилалсылар ойошмаһы ҡатнашыусыһы булараҡ 58-11 статья буйынса ғәйепләнә. Ғәйепләү иҫбат ителмәгәс енәйәт эше туҡтатыла&lt;ref name=&quot;КПРТ&quot;/&gt;.

1932—1939 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]нда тел ғилеме кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

1956 йылда хаҡлы ялға сыға. Университет студенттарын иҫке төрки телен уҡытыуҙы дауам итә, йәш коллегаларына боронғо ҡомартыларҙы уҡырға ярҙам итә&lt;ref name=&quot;Шакирова Л. З.&quot;/&gt;.

1968 йылдың 3 декабрендә Өфөлә вафат була. Мосолман зыяратында ерләнгән.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни эшмәкәрлеге этнопедагогика, география, этнография, этнолингвистика, [[башҡорт тел ғилеме]]н өйрәнеүгә арналған. 40-тан артыҡ фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән терминологик һүҙлектәр һәм башҡорт теле буйынса дәреслектәр авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

СССР Фәндәр Академияһы ойошторған халыҡ ижадын, башҡорт халҡының йәнле һөйләү телен өйрәнеү буйынса комплекслы экспедицияларҙа ҡатнаша, мәктәп уҡыусылары һәм өлкәндәр, хөкүмәт органдарында эшләүселәр өсөн дәреслектәр, ҡулланмалар һәм программалар төҙөй. Ике, өс телле һәм термиопологик һүҙлектәр төҙөүҙә өүҙем ҡатнаша&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

=== Хеҙмәттәре ===
;урыҫ телендә:
* Изменяемые части башкирской речи // Ғәмәли башҡорт теле дәреслеге. Ситтәр өсөн. II баҫҡыс мәктәптәр, техникумдар һәм рабфактар өсөн. Беренсе китап. Төҙәтелгән һәм арттырылған өсөнсө баҫмаһы. Б. м. и г. 69-78-се 6б.
* Краткий отчет по изучению говоров и фольклора Аргаяшского кантона летом 1929 года //Краеведческий сборник / Материалы Общества по изучению Башкирии. Уфа, 1928—1930. № 3-4. С. 112—119.
* О звуках башкирского языка и их произношении (Фонетика) // Ғәмәли башҡорт теле дәреслеге. 61-69-сы бб.
* По поводу [Первого] тюркологического съезда // Башкирский краеведческий сборник / Материалы Общества по изучению Башкирии. Уфа, 1926. № 1. С. 57-58.

;башҡорт, иҫке төрки һәм татар телендә:
* 1929-сы йылдың йәйендә «Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте» тарафынан Арғаяш кантонында тел һәм фольклор байҡауҙары яһау өсөн ебәрелгән отрядтың ҡыҫҡаса хисабы // Белем / Башҡортостан мәғариф халыҡ комиссариаты тарафынан… сығарыла торған журнал. Өфө, 1930. № 2. 47-57-се бб. (лат. алф.).
* Академик Маррҙың яфәс теорияһы // Культура революцияһы / Башҡортостан мәғариф халыҡ комиссарлығы һәм Культура төҙөлөшө советы… журналы. Өфө, 1932. № 1. 31-33-сө бб. (лат. алф.); № 4. 32-37-се бб. (лат. алф.).
* Баш һүҙ // Усман X. Башланғыс мәктәптәрҙә башҡорт теле методикаһы / Доцент 3. Шакиров редакцияһында. Өфө: Башгиз, 1950. 3-сө б.
* Башҡорт ғөрөф-ғәҙәттәренә даир башҡорт һәм татарҙар үҙҙәре нимәләр эшләгәндәр // Башҡорт аймағы / Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәтенең материалдары. Өфө, 1928. № 5. 73-79-сы бб. (ғәр. алф.).
* Башҡорт теле: Партия һәм совет етәксе работниктары өсөн дәреслек. Өфө: Башгиз, 1941. 180 б. (3. Кульбеков менән бергә).
* Башҡорт теле дәреслеге. Өфө, 1932. 1 киҫәк: Башланғыс курс. Өфө, 1932. 103 б. (лат. алф.; К. Әхмәр менән бергә).
* Башҡортостан дәүмәлендәге Беренсе имлә һәм яңалиф конференцияһы: Закир Шакиров докладынан // Башҡортостан. 1927. 6 дек. (ғәр. алф.).
* Библиография: Татарстан мәркәз музейы материалдары. СССР-ҙа йәшәй торған халыҡтар сәнғәте. Төньяҡ Монголия // Башҡорт аймағы. Өфө, 1928. № 5. 92-94-се бб.
* (ғәр. алф.).
* Бөек шагыйрь турындагы хәтирәләремнән // Совет мәктәбе. Казан, 1966. № 4.37-38нче б.
* Гимназияның хәзерлек һәм әсаси беренче вә икенче сыйныфларына керер өчен программа / Уфа татар гимназиясы (ғәр, алф.) = Программы для поступления в приготовительные, первый и второй классы гимназии / Уфимская татарская гимназия. Уфа: электротипография «Восточная печать», 1918. 13 б., 18 с.
* Ғәмәли башҡорт теле дәреслеге. Ситтәр өсөн. II баҫҡыс мәктәптәр, техникумдар һәм рабфактар өсөн. Беренсе китап. Төҙәтелгән һәм арттырылған өсөнсө баҫмаһы. Б. м. и г. 110 б.
* Ғәмәли башҡорт теле дәреслеге. Ситтәр өсөн: (I баҫҡыс мәктәптәр, техникумдар һәм эшфактар өсөн). I китап. Уфа: Издание Ц. К. Н. Б. А. и «Башкниги», 1928. 96 б. (лат. алф.; Ш. Чураев менән бергә).
* Добродумов Н. Авылны янгыннан саклау һәм янгынга каршы агач утырту / Мөтәрядаме 3. Шакиров. Уфа: электротипография «Восточная печать», 1917. 20 б. (ғәр. алф.).
* Ил өйрәнеү материалдары. Ғилми-тикшеренеү институты тарафынан 1931 йылдың июль айында Урал әлкәһенең Ялан Ҡатай төбәге, Башҡортостан йөмһүриәтенең Арғаяш
* төбәгенә тел, фольклор тикшереүҙәре өсөн ебәрелгән отрядтың хисабынан // Культура революцияһы. Өфө, 1931. № 2-3. 23-29-сы бб. (на лат. алф.).
* КЙМ һәм ФЗЙМ өсөн әсә теле программаһы (Проект). Өфө: Башгиз, 1932. 40 б. (лат. алф.; В. Сәғәҙиев, К. Әхмирев, Ғ. Дәүләтшин һ. б. менән бергә).
* Мин география уҡытҡанда // Тукай Башҡортостанда: Иҫтәлектәр, шиғырҙар, хикәйәләр һәм мәҡәләләр / Төҙөүсе, баш һүҙ һәм аңлатмалар биреүсе С. Г. Сафуанов. Өфө: Башк. кит. нәш., 1966. 33-37-се бб.
* Мәхмүд әл-Ҡашғариҙың «Китабу диван-и люгат ат-тюрк» исемле әҫәре // Башҡорт аймағы. Өфө, 1928. № 6. 116-123-сө бб. (ғәр. алф.).
* Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың ҡыҫҡаса биографияһы //Октябрь / Башҡортостан совет яҙыусылары союзы органы. Өфө, 1947. № 9. 48-51-се бб.
* Русия мәмләкәтенең идарәсендә вә ижтимағи хайәтендә олуг инкилаб. Ал-манах. 1 нче сан / Муратибе вә нәшире Закир Шакиров. Уфа: электротипография «Восточная печать», 1917. 57 б. (ғәр. алф.).
* Рәсемле жәграфийа. Мохтасар дәреслек, мәктәбләр очен. Казан: типолитография «Умид», 1914. 1нче кисэк. 79 б. (ғәр. алф.). 2 нче басма. Казан, 1917. 1нче кисэк. 79 б.: ил. (ғәр. алф.).
* Тарих мукаддас, хариталы / Муратибе Закир Шакири. Казан: электротипография «Умид», 1912. 42 б. (ғәр. алф.). 2 нче басма, төҙәтелгән һәм тулыландырылган. Казан, 1916. 50 б. (ғәр. алф.).
* Тарих мукаддас. Казан: электротипография «Умид», 1913. 2 нче кисэк. 39 б. (ғәр. алф.).
* Тел терминдары. Өфө: Башгиз, 1935. 32 б. (лат. алф.; [[Усман Хөсни|У. Хөсни]] менән бергә).
* Типтәрләр // Байан ал-хак. Казан, 1908. 21 февр. (ғәр. алф.; Ҡотлоғ-Йәр псевдонимы аҫтында баҫытырылған).
* Туҡай тураһында иҫтәлектәр // Октябрь. Өфө, 1946. № 3-4. 48-53-сө бб.
* Тюркологияның хәҙерге хәле, киләсәктә тәрәкки итеү юлдары // Башҡорт аймағы. Өфө, 1926. № 2. 59-63-сө бб. (ғәр. алф.).
* Урыҫ мәктәптәрендә башҡорт теле уҡытыу тураһында методик төшөнсәләр. Өфө: Башҡортостан дәүләт нәшриәте, 1932. 24 б. (лат. алф.).
* Урыҫ мәктәптәре өсөн башҡорт теле дәреслеге. 1-се киҫәк: Бишенсе уҡыу йылы. Өфө: Башгиз, 1933. 102 б. (лат. алф.).
* Урыҫ мәктәптәре өсөн башҡорт теле дәреслеге. II киҫәк: 6-сы синыф. Өфө: Башгиз, 1934. 148 б. (лат. алф.).
* Урыҫтар өсөн башҡорт теле дәреслеге. 2-се киҫәк. Өфө: Башгиз, 1934.115 6. (лат. алф.; 3. Үтәшев менән бергә).
* Урыҫтар өсөн башҡорт теле һабаҡтары. Беренсе китап: 2-се баҫҡыс мәктәптәр һәм техникумдарға махсус. Өфө: Издание Башнаркомпроса и «Башкниги», 1925. 80 б. (ғәр, алф.; Ш. Чураев менән бергә).
* Уфа вәлайәт земствосында 1915нче ел июль 20-27ндә мөселман мәктәбләренә дәреслекләр сайлау өчен ясалган киңәш мәжлесенең карарлары вә анда укылган докладлар (ғәр. алф.) = Протоколы и доклады совещания учителей и мугаллимов, состоявшегося при Уфимской губернской земской управе от 20 до 27-го июля 1915 года для просмотра учебников, употребляемых в начальных инородческих школах / [Под ред. 3. Шакирова]. Уфа, 1916. 215 б., 12 с.
* Уфа вәлайәте жэграфийасы. Уфа: электротипография. «Восточная печать», 1918. 69 б. (ғәр. алф.).
* Химия терминдары / Башҡорт телендә терминдар төҙөү комиссияһы: 3. Шакиров (комиссия рәйесе) һ. б. Өфө: Башгиз, 1932. 1 киҫәк. 35 б. (лат. алф.).
* Үҫемлектәр исемлеге (латинса-урыҫса-башҡортса) = Названия растений на латинском, русском и башкирском языках = Das lateinisch-russisch-baschkirisches botanische Worterbuch. Уфа, 1932. Ч. 1. 34 с. (авторҙашы С. Баранов).
;ғәрәп телендә
* Ахсан ал-хадис. Ал-Китаб ал-аввал / Мунтахиб Закир Шакиров. Ҡазан, 1914. [Китап 1]. 12 б.
;баҫтырылмаған
* Аҡмулланың бер шиғыры // НА УНЦ РАН. Ф. 3. Оп. 2. Д. 645. Л. 5. Машинопись. [Р. Фәхретдинов хикәйәләре буйынса М. Аҡмулланың Өфөгә килеүе һәм уның М. Өмөтбаев менән шиғри әйтеше]
* Башҡорт әҙәби теленең фонетикаһы һәм морфологияһы // НА УНЦ РАН. Ф. 3. Oп. 1. Д. 39. Л. 1, 122—140. Машинопись.
* Ғәли-Шир Навои // Архив Национального музея Республики Башкортостан. ОФ 10183-1. Машинопись с рукописными правками и подписью автора. 5 июня 1948 г. 15 л. Башҡортостан дәүләт педагогия институты башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһында һөйләнгән докладтың ҡыҫҡаса эстәлеге.
* Көнсығыштың бөйөк шағиры Низами // Архив Национального музея Республики Башкортостан. ОФ 10184-1. Машинопись с рукописными правками и подписью автора. Апрель 1948 г. 8 л. 2-й экземпляр этой работы хранится там же под шифром ОФ 10184-2.
* Татар халыҡ шағиры Ғабдулла Туҡай тураһында ҡайһы бер иҫтәлектәр // Архив Национального музея Республики Башкортостан. ОФ 10181-2. Машинопись с рукописными правками. 21 апреля 1946 г. 8 л. 2-й, несколько отличающийся экземпляр этой работы объемом в 9 листов хранится там же под шифром ОФ 10181-3.
* Туҡайҙың олатаһы Зиннәтулла тураһында: Хәтерҙә ҡалған бер иҫтәлек // НА УНЦ РАН. Ф. 3. Оп. 2. Д. 645. Л. 1-2. Машинопись с подписью 3. Шакирова, 25 июля 1929 г.
* Хәтерҙә ҡалған бер иҫтәлек [Р. Фәхретдинов хикәйәле буйынса М. Аҡмулланың Өфөгә килеүе һәм уның М. Өмөтбаев менән шиғри әйтеше] // НА УНЦ РАН. Ф. 3. Оп. 2. Д. 645. Л. 3-4. Машинопись с подписью 3. Шакирова, 28 августа 1964 г.

== Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре ==
* Хеҙмәт Геройы (1928)
* Башҡортостан АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944)
* [[Ленин ордены]] (1954)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1944)
* Миҙалдар

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны — Шакирова Ғәфифә Яҡуп ҡыҙы (1891—1958) [[Ябалаҡ (Илеш районы)|Ябалаҡ]] ауылында сауҙагәр ғаиләһендә тыуған.

Улы — [[Шакиров Миҙхәт Закир улы]] (1916—2004), КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1969—1987). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981), Ленин ордены кавалеры (1964, 1971, 1976, 1981, 1986). Уның улы [[Шакиров Рифхәт Миҙхәт улы]] (1945 т.), инженер-механик, техник фәндәре докторы (1985), профессор (1991).

Ҡыҙы — [[Шакирова Лиә Закир ҡыҙы]] (1921—2015), педагогия фәндәре докторы (1974), профессор (1975). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981), СССР мәғарифы отличнигы (1976), Ленин ордены кавалеры (1971).
== Әҙәбиәт ==
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 57-58 с. ISBN 5-295-02294-3.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы|Ғәлләмов А.]], Яйыҡбаев К.'' Халыҡ уҡытыусыһы // Башҡортостан уҡытыусыһы. 1971. № 11. С. 42-44.
* ''Галлямов А., Яйкбаев К.'' Просвещенец и ученый // Башҡортостан уҡытыусыһы. 1974. № 2. С. 56-57.
* ''Галлямов А., Яйкбаев К.'' В ходе разработки методики обучения языку // Башҡортостан уҡытыусыһы. 1981. № 11. С. 39-40.
* ''Галлямов А., Яйкбаев К.'' Народный учитель: В связи со 100-летием Закира Шакирова // Ағиҙел. 1981. № 11. С. 108—114.
* {{статья|автор =[[Ғиззәтуллина Гөлсирә Мирза ҡыҙы|Ғиззәтуллина Г. М.]]|заглавие =Остаз|ссылка =http://vatandash.ru/pics/pdf/687.pdf |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год =|номер = |страницы=54—62|issn = 1683-3554}}
* {{книга |автор= [[Ергин Юрий Викторович|Ергин Ю. В.]]|заглавие= З. Ш. Шакиров (1881—1968)|ответственный= |ссылка= http://kitaptar.bashkort.org/files/%D0%97.%D0%A8.%20%D0%A8%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2.pdf|место= Уфа|издательство= Вагант|год= 2007|том= |страниц= 144|страницы= |isbn= 978-5-9635-0070-5 |ref= Ергин Ю. В.}}
* ''Ергин Ю. В.'' Педагог-просвещенец, ученый-филолог, один из основоположников башкирского языкознания // Педагогический журнал Башкортостана. 2006. № 5 (6). — С. 141—150.
* {{статья|автор =Ергин Ю. В.|заглавие =Духовная близость двух ученых-тюркологов|ссылка =http://cyberleninka.ru/article/n/duhovnaya-blizost-dvuh-uchenyh-tyurkologov.pdf |издание = Вестник Башкирского университета|год = 2007. Т. 12|номер = 2|страницы=132—137|issn = 1998-4812}}
* ''Ергин Ю. В.'' З. Ш. Шакиров (1881—1968) // Портреты: Деятели народного образования Башкирии. — Уфа: Гилем, 2008. — С. 153—224.
* {{статья|автор =Ергин Ю. В.|заглавие =Фонд З. Ш. Шакирова в Национальном музее Республики Башкортостан|ссылка =https://cyberleninka.ru/article/n/fond-z-sh-shakirova-v-natsionalnom-muzee-respubliki-bashkortostan|издание = Вестник Башкирского университета|год = 2012. Т. 17|номер = 1|страницы=392—395|issn = 1998-4812}}
* {{статья|автор = [[Зәйнуллин Марат Вәли улы|Зайнуллин М. В.]]|заглавие =Закир Шакиров : жизнь и судьба|ссылка =https://cyberleninka.ru/article/n/zakir-shakirov-zhizn-i-sudba|издание = Вестник Башкирского университета|год = 2011. Т. 16|номер = 4|страницы=1470—1471|issn = 1998-4812}}
* {{статья|автор=[[Игебаев Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы|А. Игебаев]].|заглавие=Олуғ шәхес, арҙаҡлы остаз ине|ссылка=|язык=ba|издание=[[Башҡортостан уҡытыусыһы]]|тип=журнал|год=2011|номер=11}}
* ''Рахматуллина З. Р.'' Вся жизнь — служение народу // Башкортостан в ХХ столетии: исторические портреты. — Уфа : Гилем, 2006. — С. 50—56.
* {{статья|автор =[[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы|Сөләймәнов Ә. М.]]|заглавие =Изге күңелле аҡһаҡал|ссылка =http://vatandash.ru/index.php?article=2841 |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 2016|номер = 9|страницы=|issn = 1683-3554}}
* ''[[Шакиров Рифхәт Миҙхәт улы|Шакиров Р. М.]]'' Линия жизни: 1850—2000. Служение Отечеству. М.: Воскресенье, 2000. — 103 с.
* ''Шакиров Р., Миргазямов М., Кузнецов С.'' Башкирия на переломе эпох и веков. — Уфа: Скиф, 2012.
* ''[[Шакирова Лиә Закир ҡыҙы|Шакирова Л. З.]]'' Якты язмыш. — Казан: Магариф, 1996. — 111 с.
* {{статья|автор =Шакирова Л. З.|заглавие =Светлая судьба|ссылка =http://vatandash.ru/index.php?article=2842 |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 2016|номер = 9|страницы=|issn = 1683-3554}}

== Һылтанмалар ==
* {{ЭБЭ2013|1545|Шакиров Закир Шакирович|автор=[[Ергин Юрий Викторович|Ергин Ю. В.]]}}

[[Категория:Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Башҡорт теле белгестәре]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Мөхәмәҙиә (Ҡазан) мәҙрәсәһе шәкерттәре]]
[[Категория:Өфө мосолман зыяратында ерләнгән шәхестәр]]
[[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]]
[[Категория:Башҡорт мәғрифәтселәре]]
[[Категория:Башҡорт фольклорсылары]]</text>
      <sha1>tjfdmb4pn56u00vb69hdfwo780ydgo1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харисов Әхнәф Ибраһим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25346</id>
    <revision>
      <id>1300605</id>
      <parentid>1011128</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9261" sha1="k0slbaat1a9ii6olqmovhun0o6alc33" xml:space="preserve">{{Учёный
 |Имя                  = Харисов Әхнәф Ибраһим улы
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = Харисов Ахнаф Ибрагимович.jpg
|Ширина = 163px
 |Дата рождения        = 2.6.1914 
 |Место рождения       = {{ТыуғанУрыны|Өфө губернаһы}} [[Бөрө өйәҙе]]&lt;ref name=&quot;Х&quot;&gt;Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТыуғанУрыны|Балтас районы}}&lt;/ref&gt;, [[Имән (Балтас районы)|Имән]] ауылы
 |Дата смерти          = 15.5.1977
 |Место смерти         = [[РСФСР]], [[Башҡорт АССР-ы]], {{ВБУ|Өфө|Өфөлә}} 
 |Гражданство          = СССР
 |Научная сфера        = [[филология]]
 |Место работы         = [[РФА ӨФҮ ТТӘИ|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]
 |Учёная степень       = {{Учёная степень|доктор|филологических наук}} (1972)
 |Учёное звание        = {{Учёное звание||0}} (1972)
 |Альма-матер          = [[Башҡорт дәүләт университеты]]
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = {{прозаик|СССР|Рәсәй|XX быуат|Башҡортостан}}, {{филолог|Башҡортостан|СССР|XX быуат}}
 |Награды и премии     = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Орден Октябрьской Революции|1975}} {{!!}} {{Орден Знак Почёта|1949}}
{{!}}-
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Орден Салавата Юлаева|1987}}
{{!}}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}
{{фамилиялаш|Харисов}}

'''Харисов Әхнәф Ибраһим улы''' ([[2 июнь]] [[1914 йыл]] — [[15 май]] [[1977 йыл]]) — башҡорт яҙыусыһы, тел һәм әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1954–1964 йылдарҙа [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] директоры, 1964–1977 йылдарҙа — директор урынбаҫары. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1942 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1972), профессор (1972), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1987). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1975), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1949) ордендары кавалеры.

Башҡорттарҙан беренсе булып «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлаусы (1941).

== Биографияһы ==
Әхнәф Ибраһим улы Харисов 1914 йылдың 2 июнендә [[Өфө губернаһы]] Бөрө өйәҙе&lt;ref&gt;Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балтас районы]]&lt;/ref&gt; [[Имән (Балтас районы)|Имән]] ауылында тыуған.

[[Файл:Tomb Kharisov A. (Харисов, Ахнаф Ибрагимович).jpg|thumb|Әхнәф Ибраһим улы Харисов ҡәбере ([[Өфө мосолман зыяраты]])]]
Буласаҡ ғалимдың ғилми эшкә һәләтлеге [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның [[башҡорт теле]] һәм [[Башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] бүлегендә уҡыған саҡтарында уҡ күренә башлай. 1935 йылда институтты тамамлағас, шунда уҡ эшкә ҡалдырыла. 1937 йылда шағир [[Ҡадир Даян]] менән бергәләп «Стилистика. V—VII кластар өсөн дәреслек» китабын яҙалар.

1941 йылда Мәскәүҙә тел белеме буйынса аспирантура тамамлай, башҡорттарҙан беренсе булып «филология фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 

1944 йылда рус телендә «Категория глагольных видов в башкирском языке» тигән тәрән фәнни йөкмәткеле китабын сығара. Шул уҡ 1944 йылда  уҡыу йорттары өсөн тағы ла бик мөһим бер китап — &quot;Әҙәбиәт теорияһы&quot;н донъяға сығара. 

Үҙ эшмәкәрлеген телсе булып башлаған Әхнәф Харисов нигеҙҙә әҙәбиәт мәсьәләләре менән шөгөлләнә. Уның 1965 йыл донъя күрген ҙур күләмле «Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы. XVIII—XIX быуат» тигән китабы — һис шикһеҙ башҡорт фәнни күгендә баһалап бөткөһөҙ оло ҡаҙаныш. Шул уҡ ваҡытта мәктәптәр өсөн бик күп дәреслектәр, ҡулланмалар яҙыу эшен дә алып бара. Уның әүҙем ғилми эшмәкәрлеге «Октябрь революцияһы», «Почёт Билдәһе» ордендары һәм миҙалдар менән билдәләнде.

1948—1951 йылдарҙа Әхнәф Харисов Башҡортостан Яҙыусылар союзының идара рәйесе була. Был осорҙа ул башҡорт әҙәбиәтен аратабан үҫтереү һәм уны Бөтә Союза аренаһына сығарыуға күп көс һала.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/660-kharisov-akhnaf-ibragimovich}}

== Сығанаҡтар ==
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 с. {{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. {{ref-ru}}

== Әҙәбиәт ==
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 56-57 с. ISBN 5-295-02294-3.

[[Категория:Башҡорт теле белгестәре]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйестәре]]
[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте белгестәре]]
[[Категория:Башҡортостан ғалимдары]]
[[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]]
[[Категория:Өфө мосолман зыяратында ерләнгән шәхестәр]]
[[Категория:Башҡорт фольклорсылары]]</text>
      <sha1>k0slbaat1a9ii6olqmovhun0o6alc33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хобург</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28680</id>
    <revision>
      <id>1300621</id>
      <parentid>678356</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5018" sha1="jpkejn8bwyz2swhx0yhuotqmmzdjnpt" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Хобург 
 |төп исеме                                         = Hohburg 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = Wappen hohburg.png 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 25|lat_sec     0 
 |lon_dir= E |lon_deg = 12|lon_min = 48|lon_sec  = 0 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Ирекле дәүләт Саксония  
 |теҙмәләге регион                                 = Ирекле дәүләт Саксония  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Лейпциг (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Лейпциг (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            = 7 ҡасаба  
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Хайнц Куммер  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 37,56  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 120  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 2810 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 4808 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = MTL 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 14 3 83 160 
 |Commons-тағы категория                     =  Hohburg 
 |сайт                                                                  = http://www.hohburg.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Хобург''' ({{lang-de|Hohburg}}) — Германиялағы, [[Саксония]] ерендәге коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 2810 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 37,56 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 120 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4808 һәм автомобиль коды MTL.
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [http://www.hohburg.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020165737/http://www.hohburg.de/ |date=2008-10-20 }}.

[[Категория:Саксония ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>jpkejn8bwyz2swhx0yhuotqmmzdjnpt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фрауэнвальд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29594</id>
    <revision>
      <id>1300695</id>
      <parentid>679549</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T03:20:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Frauenwald.jpg]] → [[File:DEU Frauenwald (Ilmenau) COA.svg]] JPG → SVG</comment>
      <origin>1300695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5073" sha1="gfgrrxbyiyvzzcjrntqhme6y6d3a9pp" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Фрауэнвальд 
 |төп исеме                                         = Frauenwald 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Frauenwald (Ilmenau) COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 34|lat_sec     52 
 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 51|lon_sec  = 35 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Ильм (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Ильм (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Франк Ам  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 19,11  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 750  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 1010 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 98711 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = IK 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 70 015 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  =  
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Фрауэнвальд''' ({{lang-de|Frauenwald}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 1010 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 19,11 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 750 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98711 һәм автомобиль коды — IK. 
 
==  Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
==  Һылтанмалар ==
* [ Рәсми сайт].

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>gfgrrxbyiyvzzcjrntqhme6y6d3a9pp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Энәк (Бөрө ҡушылдығы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44410</id>
    <revision>
      <id>1300690</id>
      <parentid>1299431</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T01:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5860" sha1="3fxaqrbcejd64jfhf8d70ltrd1p90e6" xml:space="preserve">
{{Башҡа мәғәнәләре|Энәк (төшөнсә)}}{{Река
 |Название                = Энәк  
  |Оригинальное название 	= 
 |Изображение             = 
  |Подпись                = 
 |Карта                   = 
  |Подпись карты          = 
 |Длина                   = 46 
 |Площадь бассейна        = 375 
 |Бассейн                 = [[Каспий диңгеҙе]] 
 |Бассейн рек             = Кама 
 |Расход воды             = 
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 
  |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье                   = [[Бөрө]] 
  |Местоположение устья   = уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк 
  |Высота устья           = 
  |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = Рәсәй 
  |Регион                 = Башҡортостан Республикаһы
   |Район                 = 
 |Позиционная карта				= Рәсәй Башҡортостан Республикаһы 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Энәк ''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мишкә районы]] биләмәһендә аҡҡан йылға. Ул  [[Бөрө]] йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] —  [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]]  йылғаһы [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025438
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102543
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

== Этимология ==
Мишкә районында ике Энәк йылғаһы бар, халыҡ телендә улар Бәләкәй Энәк һәм Ҙур Энәк тип йөрөтөлә&lt;ref&gt;[https://mishred.rbsmi.ru/articles/obshchestvo/nash-inyak-ot-istoka-do-ustya/?sphrase_id=56604 «Дружба» район гәзите. НАШ ИНЯК ОТ ИСТОКА ДО УСТЬЯ…]{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Улар Ҡамай ауылы эргәһендә ҡушылалар һәм Бөрө йылғаһына ҡоялар. тарихи документтар буйынса 310 йыл элек Мишкә ауылына нигеҙ һалыусы ата-бабалар ошо йылға буйына төпләнгән. Йыл да йола буйынса Энәк буйында район һабантуйҙары үтә. Мишкә районы гимнына әйләнгән «Мишкан» йырында ла Энәк йылғаһы иҫкә алына[http://mishkan.ru/simvolika-i-gimn ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200420153141/http://mishkan.ru/simvolika-i-gimn |date=2020-04-20 }}.
Энәк йылғаһы атамаһының килеп сығышы әлегәсә крайҙы өйрәнеүселәр тарафынан өйрәнелмәгән. Йылғаның исеме мари халҡы килеп төпләнгәнсе булған тигән фарыз йәшәй. Йылға район халҡының яратҡан урыны.  Бында алабуға, суртан, табан, сазан балыҡтары бар.
== Ҡушылдыҡтары ==
Уң яҡтан [[Кесе Энәк]].
== Сығанаҡтар ==
[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса&lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=183474|title=РФ һыу реестры: Энәк }}&lt;/ref&gt;:

== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}
* [https://mishred.rbsmi.ru/articles/obshchestvo/nash-inyak-ot-istoka-do-ustya/?sphrase_id=56604{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://mishkan.ru/simvolika-i-gimn {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200420153141/http://mishkan.ru/simvolika-i-gimn |date=2020-04-20 }}
{{тикшерелмәгән йылға}}

[[Категория:Башҡортостан йылғалары]]{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</text>
      <sha1>3fxaqrbcejd64jfhf8d70ltrd1p90e6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәниф Кәрим</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50683</id>
    <revision>
      <id>1300634</id>
      <parentid>1239409</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T15:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8731" sha1="tj9yrdor8ituzdb698m9bdcyygohu8t" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме=   Хәниф Кәрим
| Рәсем= 
| Башлыҡ= 
| Псевдонимдары=
 |Тыуған ваҡыттағы исеме =Кәримов Хәниф Кәрим улы
| Тыуыу датаһы = 25.7.1910 
| Тыуған урыны= {{ТыуыуУрыны|Ҡыйғы районы}} [[Үрге Ҡыйғы|Ҡыйғы ауылы]]
| Вафат булыу датаһы =  26.8.1983
 |Гражданлығы  = Российская империя, СССР
 |Вафат булған урыны = {{ВафатБулыуУрыны|Өфө}} ҡалаһы
| Белеме= юғары
| Эшмәкәрлек төрө = Шағир, прозаик, публицист, тәржемәсе, йәмәғәт эшмәкәре
| Премиялары=
| Наградалары = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Орден Трудового Красного Знамени|1955}}{{!}}{{!}} {{Орден Красной Звезды|1942}}{{!!}}{{Орден Дружбы народов}}
{{!}}-
{{!}} {{Медаль За оборону Москвы}}{{!!}} {{Миҙал Кенигсбергты алған өсөн}}{{!!}} {{Медаль За победу над Японией}}
{{!}}}
| Ҡултамғаһы= 
}}
{{Фамилиялаш|Кәримов}}
'''Хәниф Кәрим, Хәниф Кәрим улы Кәримов ''' ([[25 июль]] [[1910 йыл]] — [[26 август]] [[1983 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорт]] шағиры, 1936 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, Ҡыҙыл Йондоҙ (1942), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1955) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|«Халыҡтар дуҫлығы»]] (1980) ордендары кавалеры, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

== Биографияһы ==
Кәримов Хәниф Кәрим улы, Хәниф Кәрим 1910 йылдың 25 июлендә хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыйғы районы]], [[Үрге Ҡыйғы]] ауылында тыуған. 1929 йылда ауылдарында урта мәктәп тамамлай һәм [[Өфө]] ҡалаһына килеп «Йәш коммунар» ([[Йәшлек (гәзит)|«Ленинсы», «Йәшлек»]]) гәзитендә яуаплы сәркәтип булып эшкә урынлаша. 1932—1934 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафтарында була. Әрменән ҡайтҡас, [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия иниститутында]] уҡый. 1937 йылдан «Октябрь»([[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]]) журналында мөхәррир була. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, үҙе теләп фронтҡа китә. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм башҡа яу миҙалдары менән бүләкләнгән.

1946—1959 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның яуаплы сәркәтибе вазифаһын башҡара.

1983 йыл Өфө ҡалаһында баҡый донъяға күсә.

== Китаптары ==
* Һаҡсы йыры: Шиғырҙар. — Өфө: Башкнигиздат, 1934. — 44 бит.
* Тантана: Шиғырҙар. — Өфө: Башкнигиздат, 1936. — 106 бит.
* 
* Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1980. — 192 бит.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары ==
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (31.05.1942)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|6036021}}&lt;/ref&gt;
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1955)
* «Халыҡтар дуҫлығы» ордены
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре

== Хәтер ==
* [[Үрге Ҡыйғы]] ауылының бер урамы Хәниф Кәрим исемен йөрөтә.
* Шағирҙың исеме ҡасандыр ул уҡыған 1-се мәктәпкә бирелгән.
* 2015 йылда [[Ҡыйғы районы]] хакимиәте [[Рәсәй]]ҙә һәм [[Башҡортостан]]да иғлан ителгән Әҙәбиәт йылы айҡанлы «Хәниф Кәрим исемендәге әҙәби премия» булдырҙы.
* 2015 йылдың 1 октябрендә «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы хәбәр иткәнсә, [[Ҡыйғы районы]]нда фронтовик-шағир Хәниф Кәримдең тыуыуына 105 йыл тулыуға һәм Әҙәбиәт йылына арналған саралар ойошторолдо&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/768760-v-bashkirii-pochtili-pamyat-poeta-frontovika-khanifa-karima/ В Башкирии почтили память поэта-фронтовика Ханифа Карима — «Башинформ» агентлығы, 2015, 1 октябрь]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 44-45 с. ISBN 5-295-02294-3.

== Һылтанмалар ==
; [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә 
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3555 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/7241-k-rim-kh-nif-k-rim-uly}}
* [http://vatandash.ru/index.php?article=1933 Башкирская литература в годы Великой Отечественной войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193904/http://vatandash.ru/index.php?article=1933 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.agidel.ru/?param1=19419&amp;tab=7 ''Хайруллина Р.'' Примите жизнь на пронзительной ноте.// Газета «Республика Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113151251/http://www.agidel.ru/?param1=19419&amp;tab=7 |date=2017-01-13 }}

[[Категория:СССР яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]]
[[Категория:«Ағиҙел» журналы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]]</text>
      <sha1>tj9yrdor8ituzdb698m9bdcyygohu8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәскәров Фәйзи Әҙһәм улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67295</id>
    <revision>
      <id>1300757</id>
      <parentid>1283870</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T11:34:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13694" sha1="2y8nk8fq4zl4jhx0r4xpeuww14zrglb" xml:space="preserve">{{ФШ|Ғәскәров}}
{{Театральный деятель
 | Имя              = Фәйзи Ғәскәров 
 | Оригинал имени   = 
 | Изображение      = GaskarovF.jpg
 | Описание изображения = 
 | Дата рождения    = 21.10.1912
 | Место рождения   = [[Өфө губернаһы]] {{ТУ|Бөрө}} ҡалаһы 
 | Дата смерти      = 18.6.1984
 | Место смерти     = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы 
 | Профессия        = {{балетмейстер|XX быуат|СССР}}, {{хореограф|XX быуат|СССР}}
 | Гражданство      = {{Флагификация|Российская Империя}}→&lt;br&gt;{{Флагификация|СССР}}
 | Годы активности  = 
 | Театр            = 
 | Награды          = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден «Знак Почёта»|1967}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Заслуженный деятель искусств РСФСР|1975}}{{!!}}{{Салауат Юлаев исемендәге премияһы|1967}} 
{{!}}}
 | imdb_id          = 
}}

'''Ғәскәров Фәйзи Әҙһәм улы''' ([[21 октябрь]] [[1912 йыл]] — [[18 июнь]] [[1984 йыл]]) — беренсе башҡорт профессиональ бейеүсеһе, хореограф һәм балетмейстер. [[БАССР]]-ҙың (1944) һәм РСФСР-ҙың (1975) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967).

== Биографияһы ==
Фәйзи Әҙһәм улы Ғәскәров 1912 йылдың 21 октябрендә тыуған. [[Бөрө]]ләге, [[Смоленск өлкәһе]]ндәге балалар йорттарында тәрбиәләнә, үҙенең ата-әсәһен хәтерләмәй. Балалар йортонда тәрбиәсе Гөлсөм апай уны тальян гармунда уйнарға өйрәтә.

1924 йылда уны Бөрө педагогия техникумына уҡырға урынлаштыралар. [[Бейеү]]гә һөйөү Фәйзи Әҙһәм улын сәнғәт техникумына алып килә. Өфөлә театр техникумы асылғас, балалар йортонан һәләтле балаларҙы ошо һөнәргә өйрәтергә алалар. Фәйзи фортепиано буйынса дәрестәр ала. Техникумда ул Башҡорт күсмә театры директоры менән таныша. Актёрҙар коллективында ҙур булмаған бейеү төркөмө эшләй. Буласаҡ бейеүсе был [[театр]] менән бик күп башҡорт ауылдарын, [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Һамар өлкәһе|Һамар]], [[Ульяновск өлкәһе|Ульяновск]] өлкәләрен, күрше республиканы урап сыға. Театрҙа барлыҡ уйын ҡоралдарында уйнарға өйрәнә. Иң яратҡан музыка ҡоралы — һуҡма инструменттар.

Опера театры коллективы Өфөгә гастролгә килгәс, ул классик бейеү дәресенә йөрөй. Театрҙың балетмейстры уның тырышлығын, тәбиғи һәләтен күреп, балет мәктәбенә уҡырға инергә кәңәш итә.
Уны бейеүҙәр генә түгел, халыҡ костюмдары, көнкүреше, йолалары, риүәйәттәре, бейеүҙең музыкаль биҙәлеше ҡыҙыҡһындыра. Шуға бәйле бер нәмә лә уның иғтибарынан ҡалмай.

Бейеү Фәйзи Ғәскәровтың йәшәү рәүешенә әүерелә. Режиссер [[Рәүеф Мортазин|Мортазин-Иманский]]ҙың кәңәше буйынса 16 йәшлек Фәйзи [[СССР]]-ҙың Ҙур театры ҡарамағындағы хореография техникумына уҡырға бара. 1928—1932 йылдарҙа данлыҡлы балетмейстер Игорь Моисеев класында һабаҡ ала, артабан [[Санкт-Петербург|Ленинград]] хореография училищеһында уҡыта.

Училищела Башҡортостандың һәләтле балаларына милли бүлек асыу өсөн Мәскәү түрәләре тупһаһын Фәйзи Әҙһәм улы йыш тапай. Йөрөй торғас, ул Надежда Крупскаяның үҙенә барып етә һәм мәсьәлә ыңғай хәл ителә.

1934 йылда Фәйзи Ғәскәров иң талантлы балаларҙы һайлап, Ленинградҡа алып бара. Улар араһында [[Зәйтүнә Насретдинова]], [[Хәләф Сафиуллин]], [[Фәүзи Саттаров]], [[Майя Таһирова]] кеүек киләсәктә балҡыясаҡ сәхнә йондоҙҙары була.

Башҡорт бейеү сәнғәтен үҫтереү теләге Фәйзи Ғәскәровҡа тынғылыҡ бирмәй. Остазы Игорь Моисеев был ынтылыуҙы хуплай, һәм егеткә ауылдарға йөрөп халҡының йолаларын, көнкүрешен, милли музыкаһын яҡындан өйрәнергә кәңәш итә. Башҡортостанға ҡайтып, ауылдар буйлап этнографик экспедицияларға сығыу бәхетенә өлгәшә Ғәскәров. Яңы бейеүҙәр һалыу өсөн материалдар туплай, шул уҡ ваҡытта һәләтле йәштәрҙе йыя. 1939 йылдан алып Фәйзи Ғәскәров яңы ғына ойошторолған бейеү ансамбленең художество етәксеһе булып китә.
Ансамблдең маҡсаты һәм бурыстары — милли сәнғәтте пропагандалаусы профессиональ труппа төҙөү, халыҡ ижадының бөйөклөгөн һәм үҙенсәлеген һаҡлау, халыҡ бейеүҙәренең үҙенә генә хас формаларын ҡулланыу. Фәйзи Ғәскәров тамашасы һөйөүен яулаған «Гөлнәзирә», «Зарифа», «Ете ҡыҙ», «Байыҡ» исемле беренсе бейеүҙәрен ҡуя.
 
1941 йылдың йәйендә Мәскәүҙә башҡорт сәнғәте декадаһы үтергә тейеш була, әммә быға ҡәһәрле һуғыш ҡамасаулай. Фәйзи Ғәскәров 1942 йыл башында үҙе теләп һуғышҡа китә. Фронтта [[Башҡорт атлы дивизияһы]] яугирҙәренән бейеү ансамбле төҙөй һәм яугирҙар өсөн концерт эшмәкәрлеген башлай. Илгә афәт килгән осорҙа яугирҙәрҙең рухын күтәреп, Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле ҡыҙыу фронттарҙа сығыш яһай.

1943 йылдың аҙағында бейеү сәнғәтенең киләсәге хаҡына Ғәскәров Өфөгә ҡайтарыла.

1944 йылда төрлө етәкселәр менән килеп сыҡҡан низағтар һәм хәл ителмәгән торлаҡ мәсьәләһе уны республиканан китергә мәжбүр итә. [[Ҡазан]]да ойошторолған Татар бейеү һәм йыр ансамблендә эшләй, уның өсөн бик күп бейеүҙәр ҡуя. Улыр араһында: «Шыма баҫ», «Кейәү», «Салғысы егет», «Шишмә буйында», «Башҡорт егете бейеүе», һ.б. 1945 йылда Горький ҡалаһында үткәрелгән бәйгелә ансамбль беренсе урын ала.

1950 йылдың аҙағында Башҡорт бейеү ансамблен етәкләү өсөн Өфөгә саҡырыла&lt;ref&gt;[http://www.gaant.ru/gaskarov/?ELEMENT_ID=98 Фәйзи Ғәскәров исемендәге Дәүләт академик бейеү ансамбленең рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928080334/http://www.gaant.ru/gaskarov/?ELEMENT_ID=98 |date=2011-09-28 }}&lt;/ref&gt;.

Йылдар үтеү менән Фәйзи Ғәскәров ойошторған ижади коллективтың даны ҡитғаларҙы урап сыға. [[Африка]], [[Азия]], [[Европа]] илдәре милли бейеүҙәрҙе ҡарап һоҡлана.

Фәйзи Ғәскәров оҙаҡ сирләгәндән һуң, 1984 йылдың 18 июнендә вафат була.

Арҙаҡлы хореограф-балетмейстерҙың башҡорт сәнғәтенә индергән өлөшө баһалап бөткөһөҙ. Шуға ла уның исеме бер ваҡытта ла халыҡ теленән төшмәй.

== Хәтер ==
* 2020 йылдың февралендә Өфөлә «Фәйзи Ғәскәров документтарҙа һәм ҡыҙының хәтирәләрендә» китабы баҫылып сыҡты&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1418515/ Баш ҡалала уникаль документтар һәм ҡыҙының хәтирәләре нигеҙендә Фәйзи Ғәскәров хаҡында китап донъя күрҙе. Башинформ мәғлүмәт агентлығы, 2020, 26 февраль]{{V|26|02|2020}}&lt;/ref&gt;.
* 1988 йылда [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле|Башҡорт дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нә нигеҙ һалыусыһы Фәйзи Ғәскәров исеме бирелә.
* 2012 йылда Өфө ҡалаһы Киров районыныда бер урамға Фәйзи Ғәскәров исеме бирелә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [https://vatandash.ru/articles/kultura/2022-10-26/v-ego-tantsah-dusha-naroda-3004300 Дмитрий Ефремов. В его танцах – душа народа. (К 110-летию со дня рождения Файзи Гаскарова). Журнал Ватандаш, октябрь 2022 года]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|9|02|2023}}    
* Башкирский государственный ансамбль народного танца: Альбом. Текст Е. Варламовой. Сост. А. Фахрутдинов. — Уфа, 1978.
* ''Саитов С.'' Башкирская государственная филармония. — М.-Л., 1969.
* ''Хайруллин Р.'' Башкирский государственный ансамбль народного танца. — Уфа, 1966.
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 38 с. ISBN 5-295-02294-3.

== Һылтанмалар ==
* [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/5725-italary-urap-syty-dany.html Ҡитғаларҙы урап сыҡты даны. Башҡортостан. 31.10.2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530102421/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/5725-italary-urap-syty-dany.html |date=2013-05-30 }}
* [http://www.madanizhomga.ru/tt/component/k2/item/645-yalgyiz-b%D3%A9rket.html Ф. Арслан. Ялғыҙ бөркөт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304212120/http://madanizhomga.ru/tt/component/k2/item/645-yalgyiz-b%d3%a9rket.html |date=2016-03-04 }}{{ref-tt}}
* [http://www.gaant.ru/gaskarov/?ELEMENT_ID=98 Официальный сайт Государственного академического ансамбля народного танца имени Файзи Гаскарова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928080334/http://www.gaant.ru/gaskarov/?ELEMENT_ID=98 |date=2011-09-28 }}
* [http://kulturarb.ru/people/?ELEMENT_ID=4430 Культурный мир Башкортостана]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5266-sk-rov-f-jzi-m-uly}}

{{rq|wikify}}

[[Категория:Башҡортостан бейеүселәре]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса хореографтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса балетмейстерҙар]]</text>
      <sha1>2y8nk8fq4zl4jhx0r4xpeuww14zrglb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>18 май</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71304</id>
    <revision>
      <id>1300607</id>
      <parentid>1238900</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү, яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1300607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15110" sha1="rwufz1ylcb9sxqjmnbg56axucbo3w7f" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''18 май''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 138-се ([[кәбисә йыл]]ында 139-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 227 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-05-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Халыҡ-ара музейҙар көнө|Музейҙар көнө]].
** СПИД-ҡа ҡаршы вакцина яһау көнө.
** Динозаврҙар көнө.
** Май ҡуңыҙының тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Гаити}}: Флаг көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Балтика флоты көнө.
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Яңырыу, берҙәмлек һәм Мәхтүмҡула Фрага шиғриәте көнө. 
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Россия}}: Ҡырым халҡын департациялау ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1704]]: [[Кронштадт]] ҡалаһына нигеҙ һалына.
* [[1787]]: [[Франция]]ла донъяла беренсе тапҡыр [[быяла]]ға гравировка яһайҙар.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1830]]: [[АҠШ]]-та тәүге газон сапҡыстар эшләп сығарыла.
* [[1888]]: АҠШ-та беренсе граммофон пластинкаһы яһала. 
* [[1896]]: [[Санкт-Петербург]]та [[Рәсәй империяһы]]ндағы тәүге стационар [[кинотеатр]] эшләй башлай.
* [[1915]]: Рәсәй империяһында донъялағы тәүге [[танк]] эшләнә.
* [[1923]]: Номерҙы диск ярҙамында йыя торған [[телефон]]ға патент алына.
* [[1970]]: [[Өфө]]лә Актёрҙар йорто асыла.
* [[2005]]: [[Мәскәү]]ҙең ЦСКА [[футбол]] командаһы УЕФА Кубогы финалында еңеү яулай. 
* [[2005]]: Тольятти автозаводында тәүге «ВАЗ-1118» «Калина» еңел автомашинаһы йыйыла.
* [[2006]]: [[Башҡортостан]]да [[Саксония]] көндәре башлана.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Кондратьев Алексей Александрович]] (1930—17.01.2012), ғалим-инженер‑технолог. 1953—1999 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1964—1987 йылдарҙа химик технология процестары һәм аппараттары кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1977). [[Сыуаш Республикаһы]]ның Милли фән һәм сәнғәт академияһының почётлы ағзаһы (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1989). Өфө сыуаш мәҙәниәте клубы (1986—1989), Башҡортостан Республикаһының сыуаш мәҙәниәте йәмғиәте (1989—1998) рәйесе.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мөхәмәтов Әсғәт Миңлебай улы]] (1926—25.03.2002), [[фән|ғалим]]-агроном. 1966—1998 йылдарҙа Белорус ауыл хужалығы академияһы уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Белорус ССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Ибрай (Бишбүләк районы)|Ибрай]] ауылынан.
* [[Маликова Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы]] (1941), ғалим-зоотехник. 1980 йылдан (өҙөклөк менән) [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1981 йылдан — өлкән, 2002 йылдан — төп, 2004 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2003), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2011).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сәйфетдинова Лариса Сулпан ҡыҙы]] (1951), [[Журналистика|журналист]]. [[Башҡортостан телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» телерадиокомпанияһы]]ның элекке мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Вәлиева Юлиә Фирҙәүес ҡыҙы]] (1991), [[спорт]]сы. Шашка буйынса [[Рәсәй]] чемпионы (2011) һәм ил беренселектәре призёры. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында Бөтә Донъя шашка федерацияһы мастеры, Рәсәйҙең спорт мастеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Игошин Георгий Васильевич]] (1922—2016), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1965—1982 йылдарҙа [[Шишмә районы]] ауыл хужалығы идаралығы начальнигы, өс [[Почёт Билдәһе ордены]] (1957, 1966, 1971) кавалеры, райондың почётлы гражданы (2000).
* [[Сафронов Сергей Васильевич]] (1937—2016), педагог. 1979—2004 йылдарҙа [[Бөрө районы]] [[Осиновка (Бөрө районы)|Осиновка ауыл]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәсәнов Әнәс Ғәббәс улы]] (1937—11.12.1997), дәүләт хеҙмәткәре. 1990—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан]]дың эске эштәр министры, 1995—1997 йылдарҙа — [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Закондар сығарыу Палатаһы Рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы. Эске эштәр органдарының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Эске хеҙмәт генерал-лейтенанты.
* [[Зинин Сергей Иванович]] (1957), «Шкаповнефтестрой» тресының элекке мастеры һәм баш механигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 

}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Чаплиц Владимир Николаевич]] (1874—1949), [[архитектура|архитектор]], 1935 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың Архитекторҙар союзы ағзаһы. Башҡортостан  Архитекторҙар союзын ойоштороусыларҙың береһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (яҡынса 1948). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Сумы өлкәһе]] Ромны ҡалаһынан.
* [[Минһажетдинов Марат Хәләф улы]] (1934—2.07.1972), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], фольклорсы-[[фән|ғалим]]. 1959-1972 йылдарҙа [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1964).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бикбулатов Зиннәт Төхвәт улы]] (1939—8.07.2026), анатом-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1989—2013 йылдарҙа [[Силәбе]] ҡалаһындағы Урал физкультура университетының кафедра мөдире. 1995-1997 йылдарҙа [[Силәбе өлкәһе]] башҡорттары ҡоролтайы рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1990). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1999). 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2005). 
* [[Бүләков Динис Мөҙәрис улы]] (1944—14.03.1995), яҙыусы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1973 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1986—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты рәйесе, 1988—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1993), шулай уҡ [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Ғәлимов Сәләм]] (1980), Фәтих Кәрим исемендәге (1999) премиялар лауреаты. 
* [[Волошин Александр Иосифович]] (1959), физик‑химик-ғалим. Химия фәндәре докторы (1997). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:18 майҙа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* 1525:  Питер Брейгель, [[Голландия]] рәссамы.
* 1525:  Джордж Гаскойн, [[Британия]] [[Шиғриәт|шағиры]], драматург.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* 1690:  Андреас Хойер, [[Дания]] [[тарих]]сыһы, юрист.
* [[1883]]: [[Вальтер Гропиус]], [[Германия]] [[Архитектура|архитекторы]].
* [[1850]]: Оливер Хевисайд, Британия [[Математика|математигы]], [[Физика|физик]], ионосфераның булыуын алдан әйтеүсе. 
* [[1895]]: Аугусто Сандино, [[Никарагуа]]ның 1927—1934 йылдарҙағы милли-азатлыҡ көрәше етәксеһе. 
* [[1905]]: Николай Дорохин, [[СССР]]-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1948).
* [[1914]]: [[Борис Христов]], [[Болгария]]ның [[опера]] йырсыһы.
* [[1925]]: Борис Немечек, СССР-ҙың кино рәссамы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1965).
* [[1925]]: Пётр Оссовский, рәссам, [[Рәсәй]]ҙең Һынлы сәнғәт академияһы академигы, СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1989).
* [[1936]]: [[Олжас Сөләймәнов]], [[Ҡаҙағстан]] шағиры, яҙыусы һәм әҙәбиәт белгесе.
* [[1945]]: Гедрюс Мацкявичюс, СССР һәм Рәсәйҙең театр режиссёры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған артисы (1996).
* [[1975]]: Джон Хиггинс, [[Шотландия]] [[спорт]]сыһы, [[бильярд]]тың бер төрө булған снукерҙың профессиональ уйынсыһы, дүрт тапҡыр [[Ер|донъя]] чемпионы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:18 майҙа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Д18]]
[[Категория:18 май]]</text>
      <sha1>rwufz1ylcb9sxqjmnbg56axucbo3w7f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>9 июль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71500</id>
    <revision>
      <id>1300632</id>
      <parentid>1245956</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T14:55:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1300632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15151" sha1="7b7f28jdx8fgpo2o5b9rsqfe6xef6n6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''9 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 190-сы ([[кәбисә йыл]]ында 191-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 175 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Атыу ҡоралын юҡ итеү көнө.
** Мода көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Конституция көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. 
* {{Флагификация|Иран}}: Балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Казахстан}}: Һалым хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Һыу хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Бибиков Борис Владимирович]] (1900—5.11.1986), [[Педагогика|педагог]], актёр. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1947), [[Тажикстан|Тажик ССР-ының]] (1964) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1959) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Ҡарағалпаҡстан|Ҡарағалпаҡ АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1967). 1934 йылдан [[Мәскәү]]ҙең төрлө [[театр]]ҙары режиссёры, бер үк ваҡытта ГИТИС һәм 1942 йылдан — Бөтә Союз дәүләт кинематография институты, 1970 йылдар аҙағынан Тажикстан сәнғәт институты уҡытыусыһы. Профессор (1951). [[Сталин премияһы]] лауреаты (1950). 
* [[Лубышев Фёдор Владимирович]] (1945), [[математик]]-[[Фән|ғалим]]. 1971 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1997), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Бөгөлмә]] ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} ||
* [[Арсланов Хәкимйән Исмәғил улы]] (1941—9.09.2015), нефтехимик. 1960—2001 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. 2-се (1985) һәм 3-сө (1980) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Татар Нуғаҙағы]] ауылынан.
* [[Ғафарова Зөһрә Мәғрүф ҡыҙы]] (1946), [[Педагогика|педагог]]. 1971 йылдан [[Яңауыл]] ҡалаһының 3-сө урта мәктәбенең (хәҙер Радик Гәрәев исемендәге мәктәп) [[инглиз теле]] [[уҡытыусы]]һы, директорҙың тәрбиәүи эштәр буйынса урынбаҫары,1978—2006 йылдарҙа — [[мәктәп директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы. [[Яңауыл районы]] һәм Яңауыл ҡалаһының почётлы гражданы (2013). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡарман (Яңауыл районы)|Ҡарман]] ауылынан.
* [[Зиязов Нәзир Заһит улы]] (1946—4.02.2022), [[ауыл хужалығы]], [[нефть]] сәнәғәте, [[КПСС|партия]], совет һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре, инженер-механик. 1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Яңауыл район комитетының беренсе секретары, 1991—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—2005 йылдарҙа Яңауыл ҡалаһы һәм районының, 2005—2008 йылдарҙа Яңауыл районының хакимиәт башлығы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Яңауыл районы һәм Яңауыл ҡалаһының почётлы гражданы (2004). 
* [[Роберт Юлдашев]] (1971), [[ҡурай]]сы. 1998 йылдан (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] музыканты, «Ҡурайсы» этно-төркөмө етәксеһе. 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһының Ҡурайсылар союзы ағзаһы, 2009 йылдан « Башҡортостан Республикаһының “Ҡурайсы” ижади союзы» ойошмаһы президенты. [[Башҡортостандың халыҡ артисы]] (2012), [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]] лауреаты (2003).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Гәрәев Муса Ғaйса улы]] (1922—17.09.1987), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, осоусы-штурмовик, гвардия полковнигы (1956). Йәмәғәт эшмәкәре. 1965—1977 йылдарҙа ДОСААФ-тың [[Башҡортостан]] өлкә комитеты рәйесе, [[СССР]]-ҙың 2-4-се саҡырылыш Юғары Советы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 7-9-сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (23.02.1945; 19.04.1945). 
* [[Нәзмиев Фәнил Ғафыл улы]] (1932—1994), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1956 йылдан [[Баҡалы районы]] хужалыҡтары зоотехнигы һәм баш зоотехнигы; 1971 йылдан «Ҡыҙыл Шишмә» колхозы рәйесе; 1985 йылдан — район ауыл хужалығы идаралығының ҡортсолоҡ буйынса баш зоотехнигы; 1986—1994 йылдарҙа ауыл хужалығы продукцияһын әҙерләү һәм уның сифаты буйынса район инспекцияһы начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған зоотехнигы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь революцияһы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Балтас (Саҡмағош районы)|Яңы Балтас]] ауылынан.
* [[Хәмзин Рим Әнүәр улы]] (1952), ауыл хужалығы, [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1986 йылдан [[Туймазы районы|Туймазы район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1988 йылдан — [[КПСС]]-тың [[Туймазы]] ҡала комитетының беренсе секретары, 1990 йылдан — Туймазы район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992 йылдан — Туймазы районы хакимиәте, 1999 йылдың июненән 2004 йылғаса — Туймазы ҡалаһы һәм Туймазы районы хакимиәте башлығы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ депутаты (1990—1993), Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы һәм почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Вәхитов Тәлғәт Хөснулла улы]] (1963), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 2004 йылдан [[Мәләүез районы]] «Трудовик» хужалығы директоры. [[Рәсәй]]ҙең (2014) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Әсәҙуллина Индира Илдус ҡыҙы]] (1973), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. 2014 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] музыкаль-әҙәби лекторийының художество етәксеһе, бер үк ваҡытта 1998—2012 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтының концертмейстеры һәм уҡытыусыһы; 2000—2004 йылдарҙа Өфөләге урта махсус музыка колледжы концертмейстеры, 2013 йылдан [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның оркестр артисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2017). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шишмә районы]]ның [[Шишмә]] ҡасабаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы]] (1967), педагог, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-фән[[]]ғалим. 2013 йылдан [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбе]] директоры. Филология фәндәре кандидаты (2009).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Хәбибуллин Заятүләк Әмир улы]] (1939—1.12.1999), ғалим-тау инженеры, 1967—1999 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан — кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1990). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы нефтсеһе (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Аҡбаҫар]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1819]]: [[Элиас Хоу]], [[АҠШ]] механигы, теген машинаһын уйлап табыусыларҙың береһе.
* [[1850]]: [[Иван Вазов]], [[Болгария]] [[шиғриәт|шағиры]].
* [[1940]]: Сева Новгородцев, [[Британия]] [[Журналистика|журналисы]], [[Би-би-си]] радиоһы комментаторы. 
* [[1945]]: Дин Кунц, [[АҠШ]]-тың фантаст [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
* [[1950]]: Виктор Янукович, [[Украина]] [[сәйәсмән]]е һәм дәүләт эшмәкәре, илдең 2010—2014 йылдарҙағы президенты.
* [[1956]]: [[Том Хэнкс]], АҠШ актёры, кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер.
* [[1980]]: Юлия Такшина, [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актрисаһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1928]]: [[Мирхәйҙәр Фәйзи]], [[башҡорт]] һәм [[татар]] яҙыусыһы, драматург һәм журналист.
* [[2005]]: [[Ибраһим Абдуллин]], драматург, яҙыусы, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1995).

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж09]]
[[Категория:9 июль]]</text>
      <sha1>7b7f28jdx8fgpo2o5b9rsqfe6xef6n6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300635</id>
      <parentid>1300632</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T15:36:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15800" sha1="6cpxuqnvrw25w3lozakash56nhqcanq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''9 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 190-сы ([[кәбисә йыл]]ында 191-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 175 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Атыу ҡоралын юҡ итеү көнө.
** Мода көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Конституция көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. 
* {{Флагификация|Иран}}: Балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Казахстан}}: Һалым хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Һыу хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Бибиков Борис Владимирович]] (1900—5.11.1986), [[Педагогика|педагог]], актёр. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1947), [[Тажикстан|Тажик ССР-ының]] (1964) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1959) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Ҡарағалпаҡстан|Ҡарағалпаҡ АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1967). 1934 йылдан [[Мәскәү]]ҙең төрлө [[театр]]ҙары режиссёры, бер үк ваҡытта ГИТИС һәм 1942 йылдан — Бөтә Союз дәүләт кинематография институты, 1970 йылдар аҙағынан Тажикстан сәнғәт институты уҡытыусыһы. Профессор (1951). [[Сталин премияһы]] лауреаты (1950). 
* [[Лубышев Фёдор Владимирович]] (1945), [[математик]]-[[Фән|ғалим]]. 1971 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1997), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Бөгөлмә]] ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} ||
* [[Арсланов Хәкимйән Исмәғил улы]] (1941—9.09.2015), нефтехимик. 1960—2001 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. 2-се (1985) һәм 3-сө (1980) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Татар Нуғаҙағы]] ауылынан.
* [[Ғафарова Зөһрә Мәғрүф ҡыҙы]] (1946), [[Педагогика|педагог]]. 1971 йылдан [[Яңауыл]] ҡалаһының 3-сө урта мәктәбенең (хәҙер Радик Гәрәев исемендәге мәктәп) [[инглиз теле]] [[уҡытыусы]]һы, директорҙың тәрбиәүи эштәр буйынса урынбаҫары,1978—2006 йылдарҙа — [[мәктәп директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы. [[Яңауыл районы]] һәм Яңауыл ҡалаһының почётлы гражданы (2013). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡарман (Яңауыл районы)|Ҡарман]] ауылынан.
* [[Зиязов Нәзир Заһит улы]] (1946—4.02.2022), [[ауыл хужалығы]], [[нефть]] сәнәғәте, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]], совет һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре, инженер-механик. 1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Яңауыл район комитетының беренсе секретары, 1991—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—2005 йылдарҙа Яңауыл ҡалаһы һәм районының, 2005—2008 йылдарҙа Яңауыл районының хакимиәт башлығы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының]] миҙалы менән бүләкләнеүсе (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Яңауыл районы һәм Яңауыл ҡалаһының почётлы гражданы (2004). 
* [[Сәйфетдинов Радик Раян улы]] (1966—1996), ауыл хужалығы хҙмәткәре. [[Стәрлетамаҡ районы]]ның Салауат исемендәге колхоз механизаторы. [[Батырлыҡ ордены]] кавалеры (1996, үлгәндән һуң). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Уҫылы]] ауылынан.
* [[Роберт Юлдашев]] (1971), [[ҡурай]]сы. 1998 йылдан (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] музыканты, «Ҡурайсы» этно-төркөмө етәксеһе. 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһының Ҡурайсылар союзы ағзаһы, 2009 йылдан « Башҡортостан Республикаһының “Ҡурайсы” ижади союзы» ойошмаһы президенты. [[Башҡортостандың халыҡ артисы]] (2012), [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]] лауреаты (2003).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Гәрәев Муса Ғaйса улы]] (1922—17.09.1987), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, осоусы-штурмовик, гвардия полковнигы (1956). Йәмәғәт эшмәкәре. 1965—1977 йылдарҙа ДОСААФ-тың [[Башҡортостан]] өлкә комитеты рәйесе, [[СССР]]-ҙың 2-4-се саҡырылыш Юғары Советы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 7-9-сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (23.02.1945; 19.04.1945). 
* [[Нәзмиев Фәнил Ғафыл улы]] (1932—1994), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1956 йылдан [[Баҡалы районы]] хужалыҡтары зоотехнигы һәм баш зоотехнигы; 1971 йылдан «Ҡыҙыл Шишмә» колхозы рәйесе; 1985 йылдан — район ауыл хужалығы идаралығының ҡортсолоҡ буйынса баш зоотехнигы; 1986—1994 йылдарҙа ауыл хужалығы продукцияһын әҙерләү һәм уның сифаты буйынса район инспекцияһы начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған зоотехнигы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь революцияһы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Балтас (Саҡмағош районы)|Яңы Балтас]] ауылынан.
* [[Хәмзин Рим Әнүәр улы]] (1952), ауыл хужалығы, [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1986 йылдан [[Туймазы районы|Туймазы район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1988 йылдан — [[КПСС]]-тың [[Туймазы]] ҡала комитетының беренсе секретары, 1990 йылдан — Туймазы район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992 йылдан — Туймазы районы хакимиәте, 1999 йылдың июненән 2004 йылғаса — Туймазы ҡалаһы һәм Туймазы районы хакимиәте башлығы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ депутаты (1990—1993), Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы һәм почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Вәхитов Тәлғәт Хөснулла улы]] (1963), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 2004 йылдан [[Мәләүез районы]] «Трудовик» хужалығы директоры. [[Рәсәй]]ҙең (2014) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Әсәҙуллина Индира Илдус ҡыҙы]] (1973), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. 2014 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] музыкаль-әҙәби лекторийының художество етәксеһе, бер үк ваҡытта 1998—2012 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтының концертмейстеры һәм уҡытыусыһы; 2000—2004 йылдарҙа Өфөләге урта махсус музыка колледжы концертмейстеры, 2013 йылдан [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның оркестр артисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2017). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шишмә районы]]ның [[Шишмә]] ҡасабаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы]] (1967), педагог, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-фән[[]]ғалим. 2013 йылдан [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбе]] директоры. Филология фәндәре кандидаты (2009).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Хәбибуллин Заятүләк Әмир улы]] (1939—1.12.1999), ғалим-тау инженеры, 1967—1999 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан — кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1990). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы нефтсеһе (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Аҡбаҫар]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1819]]: [[Элиас Хоу]], [[АҠШ]] механигы, теген машинаһын уйлап табыусыларҙың береһе.
* [[1850]]: [[Иван Вазов]], [[Болгария]] [[шиғриәт|шағиры]].
* [[1940]]: Сева Новгородцев, [[Британия]] [[Журналистика|журналисы]], [[Би-би-си]] радиоһы комментаторы. 
* [[1945]]: Дин Кунц, [[АҠШ]]-тың фантаст [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
* [[1950]]: Виктор Янукович, [[Украина]] [[сәйәсмән]]е һәм дәүләт эшмәкәре, илдең 2010—2014 йылдарҙағы президенты.
* [[1956]]: [[Том Хэнкс]], АҠШ актёры, кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер.
* [[1980]]: Юлия Такшина, [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актрисаһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1928]]: [[Мирхәйҙәр Фәйзи]], [[башҡорт]] һәм [[татар]] яҙыусыһы, драматург һәм журналист.
* [[2005]]: [[Ибраһим Абдуллин]], драматург, яҙыусы, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1995).

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж09]]
[[Категория:9 июль]]</text>
      <sha1>6cpxuqnvrw25w3lozakash56nhqcanq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300637</id>
      <parentid>1300635</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T15:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1300637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16521" sha1="f8iav21380vsibldcs3w7lkxy1r867y" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''9 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 190-сы ([[кәбисә йыл]]ында 191-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 175 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Атыу ҡоралын юҡ итеү көнө.
** Мода көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Конституция көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. 
* {{Флагификация|Иран}}: Балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Казахстан}}: Һалым хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Һыу хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Бибиков Борис Владимирович]] (1900—5.11.1986), [[Педагогика|педагог]], актёр. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1947), [[Тажикстан|Тажик ССР-ының]] (1964) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1959) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Ҡарағалпаҡстан|Ҡарағалпаҡ АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1967). 1934 йылдан [[Мәскәү]]ҙең төрлө [[театр]]ҙары режиссёры, бер үк ваҡытта ГИТИС һәм 1942 йылдан — Бөтә Союз дәүләт кинематография институты, 1970 йылдар аҙағынан Тажикстан сәнғәт институты уҡытыусыһы. Профессор (1951). [[Сталин премияһы]] лауреаты (1950). 
* [[Лубышев Фёдор Владимирович]] (1945), [[математик]]-[[Фән|ғалим]]. 1971 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1997), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Бөгөлмә]] ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} ||
* [[Арсланов Хәкимйән Исмәғил улы]] (1941—9.09.2015), нефтехимик. 1960—2001 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. 2-се (1985) һәм 3-сө (1980) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Татар Нуғаҙағы]] ауылынан.
* [[Ғафарова Зөһрә Мәғрүф ҡыҙы]] (1946), [[Педагогика|педагог]]. 1971 йылдан [[Яңауыл]] ҡалаһының 3-сө урта мәктәбенең (хәҙер Радик Гәрәев исемендәге мәктәп) [[инглиз теле]] [[уҡытыусы]]һы, директорҙың тәрбиәүи эштәр буйынса урынбаҫары,1978—2006 йылдарҙа — [[мәктәп директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы. [[Яңауыл районы]] һәм Яңауыл ҡалаһының почётлы гражданы (2013). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡарман (Яңауыл районы)|Ҡарман]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зиязов Нәзир Заһит улы]] (1946—4.02.2022), [[ауыл хужалығы]], [[нефть]] сәнәғәте, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]], совет һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре, инженер-механик. 1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Яңауыл район комитетының беренсе секретары, 1991—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—2005 йылдарҙа Яңауыл ҡалаһы һәм районының, 2005—2008 йылдарҙа Яңауыл районының хакимиәт башлығы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының]] миҙалы менән бүләкләнеүсе (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Яңауыл районы һәм Яңауыл ҡалаһының почётлы гражданы (2004). 
* [[Сәйфетдинов Радик Раян улы]] (1966—1996), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Стәрлетамаҡ районы]]ның Салауат исемендәге колхоз механизаторы. [[Батырлыҡ ордены]] кавалеры (1996, үлгәндән һуң). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Уҫылы]] ауылынан.
* [[Роберт Юлдашев]] (1971), [[ҡурай]]сы. 1998 йылдан (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] музыканты, «Ҡурайсы» этно-төркөмө етәксеһе. 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһының Ҡурайсылар союзы ағзаһы, 2009 йылдан « Башҡортостан Республикаһының “Ҡурайсы” ижади союзы» ойошмаһы президенты. [[Башҡортостандың халыҡ артисы]] (2012), [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]] лауреаты (2003). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Гәрәев Муса Ғaйса улы]] (1922—17.09.1987), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, осоусы-штурмовик, гвардия полковнигы (1956). Йәмәғәт эшмәкәре. 1965—1977 йылдарҙа ДОСААФ-тың [[Башҡортостан]] өлкә комитеты рәйесе, [[СССР]]-ҙың 2-4-се саҡырылыш Юғары Советы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 7-9-сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (23.02.1945; 19.04.1945). 
* [[Нәзмиев Фәнил Ғафыл улы]] (1932—1994), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1956 йылдан [[Баҡалы районы]] хужалыҡтары зоотехнигы һәм баш зоотехнигы; 1971 йылдан «Ҡыҙыл Шишмә» колхозы рәйесе; 1985 йылдан — район ауыл хужалығы идаралығының ҡортсолоҡ буйынса баш зоотехнигы; 1986—1994 йылдарҙа ауыл хужалығы продукцияһын әҙерләү һәм уның сифаты буйынса район инспекцияһы начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған зоотехнигы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь революцияһы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Балтас (Саҡмағош районы)|Яңы Балтас]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәмзин Рим Әнүәр улы]] (1952), ауыл хужалығы, [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1986 йылдан [[Туймазы районы|Туймазы район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1988 йылдан — [[КПСС]]-тың [[Туймазы]] ҡала комитетының беренсе секретары, 1990 йылдан — Туймазы район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992 йылдан — Туймазы районы хакимиәте, 1999 йылдың июненән 2004 йылғаса — Туймазы ҡалаһы һәм Туймазы районы хакимиәте башлығы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ депутаты (1990—1993), Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы һәм почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Вәхитов Тәлғәт Хөснулла улы]] (1963), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 2004 йылдан [[Мәләүез районы]] «Трудовик» хужалығы директоры. [[Рәсәй]]ҙең (2014) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Әсәҙуллина Индира Илдус ҡыҙы]] (1973), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. 2014 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] музыкаль-әҙәби лекторийының художество етәксеһе, бер үк ваҡытта 1998—2012 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтының концертмейстеры һәм уҡытыусыһы; 2000—2004 йылдарҙа Өфөләге урта махсус музыка колледжы концертмейстеры, 2013 йылдан [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның оркестр артисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2017). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шишмә районы]]ның [[Шишмә]] ҡасабаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы]] (1967), педагог, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-фән[[]]ғалим. 2013 йылдан [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбе]] директоры. Филология фәндәре кандидаты (2009).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Хәбибуллин Заятүләк Әмир улы]] (1939—1.12.1999), ғалим-тау инженеры, 1967—1999 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан — кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1990). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы нефтсеһе (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Аҡбаҫар]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1819]]: [[Элиас Хоу]], [[АҠШ]] механигы, теген машинаһын уйлап табыусыларҙың береһе.
* [[1850]]: [[Иван Вазов]], [[Болгария]] [[шиғриәт|шағиры]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1940]]: Сева Новгородцев, [[Британия]] [[Журналистика|журналисы]], [[Би-би-си]] радиоһы комментаторы. 
* [[1945]]: Дин Кунц, [[АҠШ]]-тың фантаст [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
* [[1950]]: Виктор Янукович, [[Украина]] [[сәйәсмән]]е һәм дәүләт эшмәкәре, илдең 2010—2014 йылдарҙағы президенты.
* [[1956]]: [[Том Хэнкс]], АҠШ актёры, кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер.
* [[1980]]: Юлия Такшина, [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актрисаһы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1928]]: [[Мирхәйҙәр Фәйзи]], [[башҡорт]] һәм [[татар]] яҙыусыһы, драматург һәм журналист.
* [[2005]]: [[Ибраһим Абдуллин]], драматург, яҙыусы, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1995).

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж09]]
[[Категория:9 июль]]</text>
      <sha1>f8iav21380vsibldcs3w7lkxy1r867y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300697</id>
      <parentid>1300637</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T03:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ орфография</comment>
      <origin>1300697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16523" sha1="gt5n5mqug7og9d8e5nc98kkc2n7e6r0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''9 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 190-сы ([[кәбисә йыл]]ында 191-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 175 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Атыу ҡоралын юҡ итеү көнө.
** Мода көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Конституция көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. 
* {{Флагификация|Иран}}: Балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Казахстан}}: Һалым хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Һыу хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Бибиков Борис Владимирович]] (1900—5.11.1986), [[Педагогика|педагог]], актёр. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1947), [[Тажикстан|Тажик ССР-ының]] (1964) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1959) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Ҡарағалпаҡстан|Ҡарағалпаҡ АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1967). 1934 йылдан [[Мәскәү]]ҙең төрлө [[театр]]ҙары режиссёры, бер үк ваҡытта ГИТИС һәм 1942 йылдан — Бөтә Союз дәүләт кинематография институты, 1970 йылдар аҙағынан Тажикстан сәнғәт институты уҡытыусыһы. Профессор (1951). [[Сталин премияһы]] лауреаты (1950). 
* [[Лубышев Фёдор Владимирович]] (1945), [[математик]]-[[Фән|ғалим]]. 1971 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1997), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Бөгөлмә]] ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} ||
* [[Арыҫланов Хәкимйән Исмәғил улы]] (1941—9.09.2015), нефтехимик. 1960—2001 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. 2-се (1985) һәм 3-сө (1980) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Татар Нуғаҙағы]] ауылынан.
* [[Ғафарова Зөһрә Мәғрүф ҡыҙы]] (1946), [[Педагогика|педагог]]. 1971 йылдан [[Яңауыл]] ҡалаһының 3-сө урта мәктәбенең (хәҙер Радик Гәрәев исемендәге мәктәп) [[инглиз теле]] [[уҡытыусы]]һы, директорҙың тәрбиәүи эштәр буйынса урынбаҫары,1978—2006 йылдарҙа — [[мәктәп директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы. [[Яңауыл районы]] һәм Яңауыл ҡалаһының почётлы гражданы (2013). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡарман (Яңауыл районы)|Ҡарман]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зиязов Нәзир Заһит улы]] (1946—4.02.2022), [[ауыл хужалығы]], [[нефть]] сәнәғәте, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]], совет һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре, инженер-механик. 1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Яңауыл район комитетының беренсе секретары, 1991—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—2005 йылдарҙа Яңауыл ҡалаһы һәм районының, 2005—2008 йылдарҙа Яңауыл районының хакимиәт башлығы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының]] миҙалы менән бүләкләнеүсе (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Яңауыл районы һәм Яңауыл ҡалаһының почётлы гражданы (2004). 
* [[Сәйфетдинов Радик Раян улы]] (1966—1996), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Стәрлетамаҡ районы]]ның Салауат исемендәге колхоз механизаторы. [[Батырлыҡ ордены]] кавалеры (1996, үлгәндән һуң). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Уҫылы]] ауылынан.
* [[Роберт Юлдашев]] (1971), [[ҡурай]]сы. 1998 йылдан (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] музыканты, «Ҡурайсы» этно-төркөмө етәксеһе. 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһының Ҡурайсылар союзы ағзаһы, 2009 йылдан « Башҡортостан Республикаһының “Ҡурайсы” ижади союзы» ойошмаһы президенты. [[Башҡортостандың халыҡ артисы]] (2012), [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]] лауреаты (2003). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Гәрәев Муса Ғaйса улы]] (1922—17.09.1987), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, осоусы-штурмовик, гвардия полковнигы (1956). Йәмәғәт эшмәкәре. 1965—1977 йылдарҙа ДОСААФ-тың [[Башҡортостан]] өлкә комитеты рәйесе, [[СССР]]-ҙың 2-4-се саҡырылыш Юғары Советы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 7-9-сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (23.02.1945; 19.04.1945). 
* [[Нәзмиев Фәнил Ғафыл улы]] (1932—1994), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1956 йылдан [[Баҡалы районы]] хужалыҡтары зоотехнигы һәм баш зоотехнигы; 1971 йылдан «Ҡыҙыл Шишмә» колхозы рәйесе; 1985 йылдан — район ауыл хужалығы идаралығының ҡортсолоҡ буйынса баш зоотехнигы; 1986—1994 йылдарҙа ауыл хужалығы продукцияһын әҙерләү һәм уның сифаты буйынса район инспекцияһы начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған зоотехнигы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь революцияһы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Балтас (Саҡмағош районы)|Яңы Балтас]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәмзин Рим Әнүәр улы]] (1952), ауыл хужалығы, [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1986 йылдан [[Туймазы районы|Туймазы район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1988 йылдан — [[КПСС]]-тың [[Туймазы]] ҡала комитетының беренсе секретары, 1990 йылдан — Туймазы район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992 йылдан — Туймазы районы хакимиәте, 1999 йылдың июненән 2004 йылғаса — Туймазы ҡалаһы һәм Туймазы районы хакимиәте башлығы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ депутаты (1990—1993), Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы һәм почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Вәхитов Тәлғәт Хөснулла улы]] (1963), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 2004 йылдан [[Мәләүез районы]] «Трудовик» хужалығы директоры. [[Рәсәй]]ҙең (2014) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Әсәҙуллина Индира Илдус ҡыҙы]] (1973), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. 2014 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] музыкаль-әҙәби лекторийының художество етәксеһе, бер үк ваҡытта 1998—2012 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтының концертмейстеры һәм уҡытыусыһы; 2000—2004 йылдарҙа Өфөләге урта махсус музыка колледжы концертмейстеры, 2013 йылдан [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның оркестр артисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2017). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шишмә районы]]ның [[Шишмә]] ҡасабаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы]] (1967), педагог, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-фән[[]]ғалим. 2013 йылдан [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбе]] директоры. Филология фәндәре кандидаты (2009).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Хәбибуллин Заятүләк Әмир улы]] (1939—1.12.1999), ғалим-тау инженеры, 1967—1999 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан — кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1990). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы нефтсеһе (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Аҡбаҫар]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1819]]: [[Элиас Хоу]], [[АҠШ]] механигы, теген машинаһын уйлап табыусыларҙың береһе.
* [[1850]]: [[Иван Вазов]], [[Болгария]] [[шиғриәт|шағиры]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1940]]: Сева Новгородцев, [[Британия]] [[Журналистика|журналисы]], [[Би-би-си]] радиоһы комментаторы. 
* [[1945]]: Дин Кунц, [[АҠШ]]-тың фантаст [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
* [[1950]]: Виктор Янукович, [[Украина]] [[сәйәсмән]]е һәм дәүләт эшмәкәре, илдең 2010—2014 йылдарҙағы президенты.
* [[1956]]: [[Том Хэнкс]], АҠШ актёры, кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер.
* [[1980]]: Юлия Такшина, [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актрисаһы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1928]]: [[Мирхәйҙәр Фәйзи]], [[башҡорт]] һәм [[татар]] яҙыусыһы, драматург һәм журналист.
* [[2005]]: [[Ибраһим Абдуллин]], драматург, яҙыусы, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1995).

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж09]]
[[Категория:9 июль]]</text>
      <sha1>gt5n5mqug7og9d8e5nc98kkc2n7e6r0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>10 июль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71501</id>
    <revision>
      <id>1300647</id>
      <parentid>1249241</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1300647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30278" sha1="f7y82elck0ioan51aigc1gflow8tc3s" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
'''10 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 191-се ([[кәбисә йыл]]ында 192-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 174 көн ҡала.

&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Багамы}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мавритания}}: Армия көнө.
* {{Флагификация|Монголия}}: Дәүләт флагы көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби дан көнө. [[Рәсәй империяһы]] армияһының Полтава һуғышында шведтарҙы ҡыйратыуы (1709). 
* {{Флагификация|Уругвай}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Натто (соя борсағынан әҙерләнгән ашамлыҡ) көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Беларусь}}: Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1925]]: [[СССР]]-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән [[Советтар Союзы]]ның Телеграф агентлығы — [[ТАСС]] ойошторола.
* [[1930]]: Мәскәү дәүләт китапхана институты (хәҙер Мәскәү дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты) асыла.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Мальцев Михаил Васильевич]] (1910—19.10.1972), [[Нефть|нефтсе]], [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]], хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1940—1949 йылдарҙа «Туймазанефть» тресының геология бүлеге начальнигы. Туймазы, Серафимовка, Баулы нефть ятҡылыҡтарын, Ырымбур газ ятҡылығын асыуҙа ҡатнашыусы. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1966). [[СССР]]-ҙың 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Сталин премияһы лауреаты (1946). [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1960) ордены кавалеры. 
* [[Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы]] (1910—7.05.2004), хәрби хеҙмәткәр, хужалыҡ эшмәкәре. 1941 йылдан СССР-ҙың дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәре, шул иҫәптән [[ФСБ|Башҡорт АССР-ы Именлек министрлығының]] [[Яңауыл районы|Яңауыл]] һәм [[Баҡалы районы]]ндағы бүлектәре начальнигы; 1954—1970 йылдарҙа [[Дәүләкән районы]] «Дәүләкән» совхозы директоры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Оргин Константин Петрович]] (1910—5.10.1964), хужалыҡ эшмәкәре. 1958 йылдан [[Күмертау районы]]ның «Башкируголь» колхозы рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). 
* [[Әхтәмов Хәсән Баһҙый улы]] (1925—30.05.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
* [[Ғисмәтуллин Рәүил Ғөбәй улы]] (1935—2007), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге колхоздың элекке баш агрономы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1974). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Мораптал]] ауылынан.
* [[Андреева Лидия Николаевна]] (1945), ғалим-[[Физик химия|физик-химик]]. 1968 йылдан хәҙерге Нефть-химия эшкәртеү институты хеҙмәткәре, 1986 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Нефть химияһы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Химия фәндәре докторы (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылынан.
* [[Чигрин Иван Дмитриевич]] (1945—25.04.1999), ғалим-[[тарих]]сы. 1973 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан тарих факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1995 йылдан яңы һәм иң яңы тарих кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1994), профессор. (1996). СССР юғары мәктәбе отличнигы (1988). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] Немец-Волынск ауылынан (1960-сы йылдарҙа бөткән).
* [[Хасанова Эльмира Рәмил ҡыҙы]] (1985), [[спорт]]сы. [[Шахмат]] буйынса халыҡ-ара гроссмейстер (2008), халыҡ-ара мастер (2001), ФИДЕ (Халыҡ-ара шахмат федерацияһы) мастеры, 1999). [[Венгрия]]ла ([[Будапешт]], 2005) һәм [[Украина]]ла (Алушта ҡалаһы, 2007) халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе, һәүәҫкәрҙәр араһында [[Ер|донъя]] чемпионатының көмөш призёры (1997), [[Европа]] чемпионаттарының бронза призёры (1999—2003). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ҡолбарисов Фәтих Әкрәм улы]] (1921—7.10.1981), [[театр]] артисы. 1941—1981 йылдарҙа хәҙерге [[Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]] актёры. [[Татар АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1968) һәм Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1958). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Сабай (Мишкә районы)|Сабай]] ауылынан.
* [[Әхмәтйәнов Камил Минһажетдин улы]] (1921—19.07.2016), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, сик буйы ғәскәрҙәренең диңгеҙ частәре, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]], профсоюз һәм ДОСААФ органдары хеҙмәткәре. 1953—1965 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Белорет]] ҡала комитеты инструкторы, 1967—1979 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]] тимер юл цехының профсоюз комитеты рәйесе урынбаҫары. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Белорет ҡалаһы һәм [[Белорет районы]]ның почётлы ветераны. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Үрге Урал]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рыжов Алексей Андреевич]] (1931), инженер-механик-[[фән|ғалим]]. 1955—2013 йылдарҙа «Мотор» ғилми-производство предприятиеһының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1958 йылдан төп конструктор, 1962 йылдан баш конструктор урынбаҫары, 1983 йылдан баш конструктор, 1989 йылдан — баш конструктор—генераль директор, 1992 йылдан — генераль конструктор, 2000 йылдан — баш консультант, бер үк ваҡытта 1987—2013 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995), техник фәндәр докторы (1997). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1975) һәм атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1995). [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] (1988), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (1999) лауреаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1985) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры.
* [[Исламаев Исламғол Исламаевич]] (1936—26.08.2017), [[мәғариф]] хеҙмәткәре. 1971—1997 йылдарҙа [[Нефтекама]]ның 1-се урта мәктәбе директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1970), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1997).
* [[Малухин Павел Матвеевич]] (1936—?), [[спорт]]сы. 1960—1962 йылдарҙа [[саңғы спорты]] буйынса [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], 1961 йылда — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы; 1963 йылдан — тренер, шул иҫәптән 1964 йылдан саңғы спорты буйынса СССР-ҙың йәштәр йыйылма командаһы тренеры. Республика категорияһындағы судья (1969). Саңғыла ярышыу буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1960), Почётлы спорт мастеры (1996, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балаҡатай районы]] үҙәге [[Яңы Балаҡатай]] ауылынан.
* [[Власова Наталья Александровна]] (1956), терапевт-ғалим. 1991 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2008), профессор (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2012). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Бойчев Игорь Николаевич]] (1927—14.07.1999), [[Инженерлыҡ эше|инженер-технолог]]. 1949 йылдан [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең инженер-технологы, өлкән инженер-технологы, 1952 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1956 йылдан — бүлек, 1961 йылдан — цех начальнигы, 1966 йылдан — директорҙың «М-412» двигателдәрен етештереү буйынса урынбаҫары, 1988—1990 йылдарҙа инженер-конструктор. [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1974). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. 
* [[Фәтхуллин Әшрәф Әхмәт улы]] (1927—26.12.2004), [[тау]]сы. 1950—1982 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]]ның Сибай карьеры машинисы, бригадиры һәм мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), СССР-ҙың почётлы горнягы (1967). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Алкснэ Арнольд Эдуардович]] (1932—21.11.1998), [[фән|ғалим]]-геолог. 1967—1978 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. Геология-[[минералогия]] фәндәре докторы (1981), профессор (1986).
* [[Крохалев Леонид Петрович]] (1937), [[Рәсәй Федерацияһы]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре.
* [[Сабина Людмила Владимировна]] (1947), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1965—2005 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] [[Яңы Ергән]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1988—1995 йылдарҙа — директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991). Сығышы менән ошо райондың [[Подольск (Хәйбулла районы)|Подольск]] ауылынан.
* [[Хәкимов Марат Нурый улы]] (1952), [[ФСБ|дәүләт именлеге органдары]] ветераны, подполковник (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2009). Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1977) һәм Рәсәйҙең 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2000) менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Үрге Этҡол|Этҡол]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Бирюков Владимир Павлович]] (1888—18.06.1971), [[Урал]]ды өйрәнеүсе [[тарих]]сы, лексикограф, [[археология|археолог]], фольклорсы, 30-ҙан артыҡ китап һәм брошюра авторы, [[1955]] йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡурған өлкәһе]] Далматов районының Першин ауылынан.
* [[Ғәҙелшин Хәмит Ғабдулла улы]] (1923—10.01.2000), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, элемтәсе. Полковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бишбүләк районы]]ның [[Айыт (Бишбүләк районы)|Айыт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кузьмин Иван Максимович]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1956—1984 йылдарҙа «Октябрьскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы капиталь ремонтлау цехы эшсеһе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Никитинка (Туймазы районы)|Никитинка]] ауылынан.
* [[Пучкин Петр Егорович]] (1928—?), нефтсе. 1949—1988 йылдарҙа [[Туймазы]] [[геология]]-эҙләнеү контораһы быраулаусыһы, өлкән [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], партия начальнигы, вышка монтажлау цехы инженеры, контора директоры урынбаҫары. [[СССР]] нефть сәнәғәтенең почётлы нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Федоровка районы]]ның Семиндяев ауылынан.
* [[Боруленков Пётр Егорович]] (1933—17.11.2014), инженер-[[Технология|технолог]], йәмәғәтсе. 1956—1989 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1970 йылдан — Нефтехимия производстволары заводы директоры. 1973—1975 йылдарҙа ҡала советы депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1978), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1984), СССР нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәтенең иң яҡшы рационализаторы (1983). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]] Уразов ауылынан.
* [[Зәйнуллин Зәки Лотфулла улы]] (1933—4.03.2021), инженер-ғалим, 1952—1988 йылдарҙа хәрби хеҙмәткәр, полковник, яҙыусы һәм йәмәғәтсе. Техник фәндәр докторы (1985). [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] Яҙыусылар союзы ағзаһы (1994 йылдан), республиканың [[Ғаяз Исхаҡи]] һәм Һаҙи Атласи исемендәге премиялары лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Стәрлебаш районы]]ның [[Стәрлебаш]] ауылынан.
* [[Ырыҫбаева Рәхимә Ғаяз ҡыҙы]] (1938), [[Малсылыҡ|малсы]], күп [[бала]]лы әсә. 1962—1994 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Степной» совхозы һауынсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1982), 2-се (1981) һәм 3-сө  дәрәжә (1977) [[«Әсәлек даны» ордены|«Әсәлек даны»]] ордендары кавалеры. Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Әлки районы]] Садиҡ ауылынан.                                                                                        
* [[Аллағолова Ырыҫбикә Рәхимйән ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1970 йылдан Хәйбулла районы мәктәптәре, шул иҫәптән [[Сиҙәм (Хәйбулла районы)|Сиҙәм]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1984 йылдан — директоры; 1998—2004 йылдарҙа район хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. 2007 йылдан Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының район ойошмаһы рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) һәм Башҡортостан Республикаһының (1996) атҡаҙанған уҡытыусыһы. Рәсәйҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Ҡаҙырша]] ауылынан.
* [[Ғәликәев Әхмәтмөнир Һәүбән улы]] (1948), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. 1981—2008 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның [[Хор капеллаһы]], музыка үҙәге директоры, филармония директоры урынбаҫары, администраторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шишмә районы]]ның [[Йәрми (Шишмә районы)|Йәрми]] ауылынан.
* [[Минһажев Әнис Ғилемйән улы]] (1948), хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, отставкалағы милиция полковнигы. 1993—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]] Эске эштәр министрлығының Дәүләт автоинспекцияһы идаралығы, 1995—2002 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала эске эштәр идаралығы начальнигы. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы (1998).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Әбдиев Нәзир Закир улы]] (1934—16.06.2009), [[йыр]]сы (лирик‑драматик тенор). 1965–1994 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ артисы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Бүләкәй (Ҡырмыҫҡалы районы)|Бүләкәй]] ауылынан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1765]]: Пётр Багратион, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби эшмәкәре, генерал, кенәз, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] геройы.  
* [[1830]]: Камиль Жакоб Писсарро, [[Франция]] рәссамы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1835]]: Генрик Венявский, [[Польша]] [[музыка]]нты, композитор, полонез һәм мазуркалар авторы.
* [[1855]]: Аграфена Крюкова, [[Рустар|рус халыҡ]] [[әкиәт]]тәрен һөйләүсе, әкиәт һәм былиналар йыйыусы. 
* [[1856]]: [[Никола Тесла]], физик-инженер, уйлап табыусы.
* [[1890]]: Вера Инбер, [[СССР]] шағиры, яҙыусы, [[тәржемә]]се, [[Журналистика|журналист]].
* [[1895]]: Карл Орф, [[Германия]] композиторы, [[Педагогика|педагог]].
* [[1905]]: Лев Кассиль, СССР яҙыусыһы. Сталин премияһы лауреаты (1951). 
* [[1920]]: Владимир Балашов, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1955).
* [[1920]]: Оуэн Чемберлен, [[АҠШ]] [[Физика|физигы]], атом бомбаһын эшләүселәрҙең береһе, 1959 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1925]]: [[Мәхәтхир Мөхәмәт]], [[Малайзия]]ның дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 2018 йылдан илдең премьер-министры.
* [[1970]]: Джейсон Орандж, [[Англия]] [[йыр]]сыһы, [[Гитара|гитарист]], йырҙар авторы, актёр, «Take That» төркөмөнең элекке ағзаһы.
* [[1970]]: Джон Симм, Англия актёры.
* [[1980]]: Джессика Симпсон, АҠШ йырсыһы, актриса, телетапшырыуҙар алып барыусы, дизайнер.
* [[1985]]: Марио Гомес, [[Германия]] [[футбол]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1938]]: [[Ғабдулла Амантай]], башҡорт балалар яҙыусыһы; әҙәбиәт, фольклор өйрәнеүсе; йәмғиәт эшмәкәре. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Булат Ишемғол]], башҡорт совет яҙыусыһы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1938]]: [[Ғисмәтуллин Абдулла Төхфәтулла улы|Ғисмәтуллин Абдулла (Ғабдулла) Төхфәтулла улы]], ғалим, совет дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан халыҡ мәғәрифе комиссары, Башҡорт АССР-ы Үҙәк статистика идаралығы етәксеһе. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Ғөбәй Дәүләтшин]], дәүләт эшмәкәре һәм яҙыусы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Вәлиулла Мортазин-Иманский]], [[БАССР]]-ҙың халыҡ (1922) һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1935) артисы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Төхфәт Йәнәби]], башҡорт совет шағиры, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]], башҡорт йырсыһы, композитор, [[БАССР]]-ҙың халыҡ артисы (1929). Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[2007]]: [[Әхмәт Лотфуллин]], [[СССР]]-ҙың (1989) һәм РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы (1982), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1966), Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1982).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{commonscat|10 July}}
{{Дерево статей|10 июль}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж10]]
[[Категория:10 июль]]</text>
      <sha1>f7y82elck0ioan51aigc1gflow8tc3s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300655</id>
      <parentid>1300647</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T17:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30886" sha1="bkyrcr1nyphbktrgm25ms53ee9ujrqr" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
'''10 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 191-се ([[кәбисә йыл]]ында 192-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 174 көн ҡала.

&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Багамы}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мавритания}}: Армия көнө.
* {{Флагификация|Монголия}}: Дәүләт флагы көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби дан көнө. [[Рәсәй империяһы]] армияһының Полтава һуғышында шведтарҙы ҡыйратыуы (1709). 
* {{Флагификация|Уругвай}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Натто (соя борсағынан әҙерләнгән ашамлыҡ) көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Беларусь}}: Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1925]]: [[СССР]]-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән [[Советтар Союзы]]ның Телеграф агентлығы — [[ТАСС]] ойошторола.
* [[1930]]: Мәскәү дәүләт китапхана институты (хәҙер Мәскәү дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты) асыла.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Мальцев Михаил Васильевич]] (1910—19.10.1972), [[Нефть|нефтсе]], [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]], хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1940—1949 йылдарҙа «Туймазанефть» тресының геология бүлеге начальнигы. Туймазы, Серафимовка, Баулы нефть ятҡылыҡтарын, Ырымбур газ ятҡылығын асыуҙа ҡатнашыусы. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1966). [[СССР]]-ҙың 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Сталин премияһы лауреаты (1946). [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1960) ордены кавалеры. 
* [[Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы]] (1910—7.05.2004), хәрби хеҙмәткәр, хужалыҡ эшмәкәре. 1941 йылдан СССР-ҙың дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәре, шул иҫәптән [[ФСБ|Башҡорт АССР-ы Именлек министрлығының]] [[Яңауыл районы|Яңауыл]] һәм [[Баҡалы районы]]ндағы бүлектәре начальнигы; 1954—1970 йылдарҙа [[Дәүләкән районы]] «Дәүләкән» совхозы директоры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Оргин Константин Петрович]] (1910—5.10.1964), хужалыҡ эшмәкәре. 1958 йылдан [[Күмертау районы]]ның «Башкируголь» колхозы рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). 
* [[Әхтәмов Хәсән Баһҙый улы]] (1925—30.05.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
* [[Ғисмәтуллин Рәүил Ғөбәй улы]] (1935—2007), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге колхоздың элекке баш агрономы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1974). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Мораптал]] ауылынан.
* [[Андреева Лидия Николаевна]] (1945), ғалим-[[Физик химия|физик-химик]]. 1968 йылдан хәҙерге Нефть-химия эшкәртеү институты хеҙмәткәре, 1986 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Нефть химияһы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Химия фәндәре докторы (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылынан.
* [[Чигрин Иван Дмитриевич]] (1945—25.04.1999), ғалим-[[тарих]]сы. 1973 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан тарих факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1995 йылдан яңы һәм иң яңы тарих кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1994), профессор. (1996). СССР юғары мәктәбе отличнигы (1988). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] Немец-Волынск ауылынан (1960-сы йылдарҙа бөткән).
* [[Хасанова Эльмира Рәмил ҡыҙы]] (1985), [[спорт]]сы. [[Шахмат]] буйынса халыҡ-ара гроссмейстер (2008), халыҡ-ара мастер (2001), ФИДЕ (Халыҡ-ара шахмат федерацияһы) мастеры, 1999). [[Венгрия]]ла ([[Будапешт]], 2005) һәм [[Украина]]ла (Алушта ҡалаһы, 2007) халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе, һәүәҫкәрҙәр араһында [[Ер|донъя]] чемпионатының көмөш призёры (1997), [[Европа]] чемпионаттарының бронза призёры (1999—2003). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ҡолбарисов Фәтих Әкрәм улы]] (1921—7.10.1981), [[театр]] артисы. 1941—1981 йылдарҙа хәҙерге [[Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]] актёры. [[Татар АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1968) һәм Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1958). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Сабай (Мишкә районы)|Сабай]] ауылынан.
* [[Әхмәтйәнов Камил Минһажетдин улы]] (1921—19.07.2016), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, сик буйы ғәскәрҙәренең диңгеҙ частәре, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]], профсоюз һәм ДОСААФ органдары хеҙмәткәре. 1953—1965 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Белорет]] ҡала комитеты инструкторы, 1967—1979 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]] тимер юл цехының профсоюз комитеты рәйесе урынбаҫары. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Белорет ҡалаһы һәм [[Белорет районы]]ның почётлы ветераны. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Үрге Урал]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхтәриев Заһит Рәхимйән улы]] (1926), йөҙйәшәр, сауҙа тармағы, партия һәм урындағы башҡарма органдар, [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[ Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Ҡоҙаш (Борай районы)|Ҡоҙаш]] ауылынан.
* [[Рыжов Алексей Андреевич]] (1931), инженер-механик-[[фән|ғалим]]. 1955—2013 йылдарҙа «Мотор» ғилми-производство предприятиеһының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1958 йылдан төп конструктор, 1962 йылдан баш конструктор урынбаҫары, 1983 йылдан баш конструктор, 1989 йылдан — баш конструктор—генераль директор, 1992 йылдан — генераль конструктор, 2000 йылдан — баш консультант, бер үк ваҡытта 1987—2013 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995), техник фәндәр докторы (1997). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1975) һәм атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1995). [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] (1988), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (1999) лауреаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1985) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры.
* [[Исламаев Исламғол Исламаевич]] (1936—26.08.2017), [[мәғариф]] хеҙмәткәре. 1971—1997 йылдарҙа [[Нефтекама]]ның 1-се урта мәктәбе директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1970), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1997).
* [[Малухин Павел Матвеевич]] (1936—?), [[спорт]]сы. 1960—1962 йылдарҙа [[саңғы спорты]] буйынса [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], 1961 йылда — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы; 1963 йылдан — тренер, шул иҫәптән 1964 йылдан саңғы спорты буйынса СССР-ҙың йәштәр йыйылма командаһы тренеры. Республика категорияһындағы судья (1969). Саңғыла ярышыу буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1960), Почётлы спорт мастеры (1996, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балаҡатай районы]] үҙәге [[Яңы Балаҡатай]] ауылынан.
* [[Власова Наталья Александровна]] (1956), терапевт-ғалим. 1991 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2008), профессор (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2012). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Бойчев Игорь Николаевич]] (1927—14.07.1999), [[Инженерлыҡ эше|инженер-технолог]]. 1949 йылдан [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең инженер-технологы, өлкән инженер-технологы, 1952 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1956 йылдан — бүлек, 1961 йылдан — цех начальнигы, 1966 йылдан — директорҙың «М-412» двигателдәрен етештереү буйынса урынбаҫары, 1988—1990 йылдарҙа инженер-конструктор. [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1974). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. 
* [[Фәтхуллин Әшрәф Әхмәт улы]] (1927—26.12.2004), [[тау]]сы. 1950—1982 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]]ның Сибай карьеры машинисы, бригадиры һәм мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), СССР-ҙың почётлы горнягы (1967). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Алкснэ Арнольд Эдуардович]] (1932—21.11.1998), [[фән|ғалим]]-геолог. 1967—1978 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. Геология-[[минералогия]] фәндәре докторы (1981), профессор (1986).
* [[Крохалев Леонид Петрович]] (1937), [[Рәсәй Федерацияһы]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре.
* [[Сабина Людмила Владимировна]] (1947), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1965—2005 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] [[Яңы Ергән]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1988—1995 йылдарҙа — директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991). Сығышы менән ошо райондың [[Подольск (Хәйбулла районы)|Подольск]] ауылынан.
* [[Хәкимов Марат Нурый улы]] (1952), [[ФСБ|дәүләт именлеге органдары]] ветераны, подполковник (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2009). Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1977) һәм Рәсәйҙең 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2000) менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Үрге Этҡол|Этҡол]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Бирюков Владимир Павлович]] (1888—18.06.1971), [[Урал]]ды өйрәнеүсе [[тарих]]сы, лексикограф, [[археология|археолог]], фольклорсы, 30-ҙан артыҡ китап һәм брошюра авторы, [[1955]] йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡурған өлкәһе]] Далматов районының Першин ауылынан.
* [[Ғәҙелшин Хәмит Ғабдулла улы]] (1923—10.01.2000), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, элемтәсе. Полковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бишбүләк районы]]ның [[Айыт (Бишбүләк районы)|Айыт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кузьмин Иван Максимович]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1956—1984 йылдарҙа «Октябрьскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы капиталь ремонтлау цехы эшсеһе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Никитинка (Туймазы районы)|Никитинка]] ауылынан.
* [[Пучкин Петр Егорович]] (1928—?), нефтсе. 1949—1988 йылдарҙа [[Туймазы]] [[геология]]-эҙләнеү контораһы быраулаусыһы, өлкән [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], партия начальнигы, вышка монтажлау цехы инженеры, контора директоры урынбаҫары. [[СССР]] нефть сәнәғәтенең почётлы нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Федоровка районы]]ның Семиндяев ауылынан.
* [[Боруленков Пётр Егорович]] (1933—17.11.2014), инженер-[[Технология|технолог]], йәмәғәтсе. 1956—1989 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1970 йылдан — Нефтехимия производстволары заводы директоры. 1973—1975 йылдарҙа ҡала советы депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1978), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1984), СССР нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәтенең иң яҡшы рационализаторы (1983). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]] Уразов ауылынан.
* [[Зәйнуллин Зәки Лотфулла улы]] (1933—4.03.2021), инженер-ғалим, 1952—1988 йылдарҙа хәрби хеҙмәткәр, полковник, яҙыусы һәм йәмәғәтсе. Техник фәндәр докторы (1985). [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] Яҙыусылар союзы ағзаһы (1994 йылдан), республиканың [[Ғаяз Исхаҡи]] һәм Һаҙи Атласи исемендәге премиялары лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Стәрлебаш районы]]ның [[Стәрлебаш]] ауылынан.
* [[Ырыҫбаева Рәхимә Ғаяз ҡыҙы]] (1938), [[Малсылыҡ|малсы]], күп [[бала]]лы әсә. 1962—1994 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Степной» совхозы һауынсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1982), 2-се (1981) һәм 3-сө  дәрәжә (1977) [[«Әсәлек даны» ордены|«Әсәлек даны»]] ордендары кавалеры. Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Әлки районы]] Садиҡ ауылынан.                                                                                        
* [[Аллағолова Ырыҫбикә Рәхимйән ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1970 йылдан Хәйбулла районы мәктәптәре, шул иҫәптән [[Сиҙәм (Хәйбулла районы)|Сиҙәм]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1984 йылдан — директоры; 1998—2004 йылдарҙа район хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. 2007 йылдан Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының район ойошмаһы рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) һәм Башҡортостан Республикаһының (1996) атҡаҙанған уҡытыусыһы. Рәсәйҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Ҡаҙырша]] ауылынан.
* [[Ғәликәев Әхмәтмөнир Һәүбән улы]] (1948), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. 1981—2008 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның [[Хор капеллаһы]], музыка үҙәге директоры, филармония директоры урынбаҫары, администраторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шишмә районы]]ның [[Йәрми (Шишмә районы)|Йәрми]] ауылынан.
* [[Минһажев Әнис Ғилемйән улы]] (1948), хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, отставкалағы милиция полковнигы. 1993—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]] Эске эштәр министрлығының Дәүләт автоинспекцияһы идаралығы, 1995—2002 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала эске эштәр идаралығы начальнигы. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы (1998).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Әбдиев Нәзир Закир улы]] (1934—16.06.2009), [[йыр]]сы (лирик‑драматик тенор). 1965–1994 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ артисы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Бүләкәй (Ҡырмыҫҡалы районы)|Бүләкәй]] ауылынан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1765]]: Пётр Багратион, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби эшмәкәре, генерал, кенәз, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] геройы.  
* [[1830]]: Камиль Жакоб Писсарро, [[Франция]] рәссамы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1835]]: Генрик Венявский, [[Польша]] [[музыка]]нты, композитор, полонез һәм мазуркалар авторы.
* [[1855]]: Аграфена Крюкова, [[Рустар|рус халыҡ]] [[әкиәт]]тәрен һөйләүсе, әкиәт һәм былиналар йыйыусы. 
* [[1856]]: [[Никола Тесла]], физик-инженер, уйлап табыусы.
* [[1890]]: Вера Инбер, [[СССР]] шағиры, яҙыусы, [[тәржемә]]се, [[Журналистика|журналист]].
* [[1895]]: Карл Орф, [[Германия]] композиторы, [[Педагогика|педагог]].
* [[1905]]: Лев Кассиль, СССР яҙыусыһы. Сталин премияһы лауреаты (1951). 
* [[1920]]: Владимир Балашов, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1955).
* [[1920]]: Оуэн Чемберлен, [[АҠШ]] [[Физика|физигы]], атом бомбаһын эшләүселәрҙең береһе, 1959 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1925]]: [[Мәхәтхир Мөхәмәт]], [[Малайзия]]ның дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 2018 йылдан илдең премьер-министры.
* [[1970]]: Джейсон Орандж, [[Англия]] [[йыр]]сыһы, [[Гитара|гитарист]], йырҙар авторы, актёр, «Take That» төркөмөнең элекке ағзаһы.
* [[1970]]: Джон Симм, Англия актёры.
* [[1980]]: Джессика Симпсон, АҠШ йырсыһы, актриса, телетапшырыуҙар алып барыусы, дизайнер.
* [[1985]]: Марио Гомес, [[Германия]] [[футбол]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1938]]: [[Ғабдулла Амантай]], башҡорт балалар яҙыусыһы; әҙәбиәт, фольклор өйрәнеүсе; йәмғиәт эшмәкәре. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Булат Ишемғол]], башҡорт совет яҙыусыһы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1938]]: [[Ғисмәтуллин Абдулла Төхфәтулла улы|Ғисмәтуллин Абдулла (Ғабдулла) Төхфәтулла улы]], ғалим, совет дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан халыҡ мәғәрифе комиссары, Башҡорт АССР-ы Үҙәк статистика идаралығы етәксеһе. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Ғөбәй Дәүләтшин]], дәүләт эшмәкәре һәм яҙыусы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Вәлиулла Мортазин-Иманский]], [[БАССР]]-ҙың халыҡ (1922) һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1935) артисы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Төхфәт Йәнәби]], башҡорт совет шағиры, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]], башҡорт йырсыһы, композитор, [[БАССР]]-ҙың халыҡ артисы (1929). Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[2007]]: [[Әхмәт Лотфуллин]], [[СССР]]-ҙың (1989) һәм РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы (1982), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1966), Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1982).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{commonscat|10 July}}
{{Дерево статей|10 июль}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж10]]
[[Категория:10 июль]]</text>
      <sha1>bkyrcr1nyphbktrgm25ms53ee9ujrqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хөкүмәт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74034</id>
    <revision>
      <id>1300640</id>
      <parentid>1248390</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T16:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26961" sha1="qpzdzgnx9ynqa09i0qo4d9junrkdw6c" xml:space="preserve">[[Файл:Forms of government 2021.svg|right|350px|thumb|Хөкүмәт етәкселеге формалары буйынса илдәр. 2006 йылғы мәғлүмәттәр буйынса. &lt;hr /&gt;
{{legend|#3355dd|Президент республикалары, президенттың тулы власы}}
{{legend|#66bb66|Президент республикалары, [[президент республикаһы|башҡарма власть президенты]] [[парламент]]ҡа бәйле}}
{{legend|#f0e847|[[Ҡатнаш республика]]лар (ярым-президентлылар, парламент-президентлылар, президентлы-парламентлылар)}}
{{legend|#ff9a33|[[Парламент республикаһы|Парламент республикалары]]}}
{{legend|#e75353|[[Парламент]]ар [[Конституциялы монархия|конституциялы монархииялар]], монарх ысын власть менән идара итмәй}}
{{legend|#ee1af9|[[Конституциялы монархия]]лар, монарх ысын  власть менән парламент насар эшләгән саҡта (һирәк осраҡтарҙа ғына)  өҫтөнләк итә }}
{{legend|#801a80|[[Абсолют монархия]]лар}}
{{legend|#aa6f33| [[Бер партия системаһы|Бер партиялы]] булып, уларға конституция менән етәкселек өсөн яуаплылыҡ бирелгән Республикалар }}
{{legend|#6b8e23|Хәрби диктатуралар, йәки илдә  дәүләттең төп законы булмаған осраҡтағы дәүләттәр}}
{{legend|#b9b9b9|Юғарыла  бирелгән категорияларҙың береһенә лә кермәгән дәүләттәр}}]]

'''Хөкүмәт''' — [[дәүләт]] етәкселегенең юғары коллегиаль башҡарма органы&lt;ref name=osa&gt;{{книга|автор=Экономика. Толковый словарь.|ответственный=д. э. н. Осадчая И.М|место=Москва|издательство=ИНФРА-М|год=2000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=И. С. Масликов|заглавие=Юридический словарь|издательство=Дашков и Ко|год=2010|isbn=ISBN 978-5-394-01098-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Т. Ф. Ефремова|заглавие=Современный толковый словарь русского языка. В 3 томах.|издательство=АСТ|том=3|isbn=5-17-035822-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Большой энциклопедический словарь|издательство=Большая Российская энциклопедия|год=2002|isbn=ISBN 5-85270-160-2|ответственный=Прохоров Александр Михайлович}}&lt;/ref&gt;. Ул илдең дәүләт етәкселегенең хеҙмәткәрҙәре, ил етәкселеге, дөйөм дәүләт етәкселеге системаһы тарафынан формалаша&lt;ref name=&quot;osa&quot; /&gt;.

Хөкүмәт — дәүләттең юғары башҡарма органы.

Хөкүмәтте хөкүмәт башлығы етәкләй. Шулай уҡ ул ил башлығы ла булырға мөмкин. Төрлә илдәрҙә төрлөсә атап йөрөтөлә: мәҫәлән, хөкүмәт рәйесе, министрҙар советы рәйесе, премьер-министр.

Хөкүмәттең төп маҡсаты: закондар сығарыу буйынса юғары власть тарафынан сығарылған закондарҙы бойомға ашырыу.

Ҡатмарлыҡтарҙы шулай уҡ  урындағы үҙенсәлектәр тыуҙырыуы мөмкин (Америка ҡушма штатары консерватизмы башҡа илдәр менән уртаҡлығы бик аҙ; башҡа илдәрҙә Америка &quot;консерватизмын&quot;  либерализм йәки неолиберализм тип атайҙар

== Политология ==

=== Хөкүмәттәр классификацияһы ===

Политологтар һәм халыҡ-ара бәйләнештәр буйынса белгестәр борондан уҡ хөкүмәттәр классификацияһын булдырырға тырышҡан&lt;ref&gt;Lewellen, Ted C. ''Political Anthropology: An Introduction Third Edition''. Praeger Publishers; 3rd edition (30 November 2003)&lt;/ref&gt;.

Беренсе ҡарашҡа билдәләүе еңел, сөнки улар закон менән билдәләнгән. [[АҠШ]] — президент республикаһы, ә СССР — совет республикаһы; икенсе яҡтан, ҡайһы саҡ ил эсендә лә етәкеселек формаһындағы консенсус юҡ&lt;ref&gt;''Comparative politics : interests, identities, and institutions in a changing global order'', Jeffrey Kopstein, Mark Lichbach (eds.), 2nd ed, Cambridge University Press, 2005, ISBN 0-521-70840-0, p. 4&lt;/ref&gt;.Миҫал өсөн, [[Рәсәй Федерацияһы]] президенты [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путиндың]] раҫлауҙарынса&lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/text/appears/2007/09/143437.shtml Выступление В. В. Путина на официальном завтраке, данном от имени Премьер-министра Австралии Джона Говарда]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; һәм [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведевтың]]&lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/text/appears/2008/11/209396.shtml Встреча Д. А. Медведева с представителями региональных средств массовой информации]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/text/appears/2008/09/206080.shtml Интервью Д. А. Медведева итальянскому телеканалу РАИ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/text/appears/2008/11/209249.shtml Встреча Д. А. Медведева с представителями Совета по международным отношениям] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090119060751/http://www.kremlin.ru/text/appears/2008/11/209249.shtml |date=2009-01-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/politics/2008/03/25_a_2676697.shtml «Россия — это президентская республика»]&lt;/ref&gt;, Дәүләт Думаһы рәйесе урынбаҫары Олега Морозованың&lt;ref&gt;[http://regnum.ru/news/1084105.html «Россия остаётся президентской республикой — Госдума одобрила поправки в Конституцию»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705112150/http://regnum.ru/news/1084105.html |date=2014-07-05 }}&lt;/ref&gt;, Федерация Советы рәйесе Миронов Сергей Михайлович тарҙың әйтеүҙәренсә&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070808171056/http://prime-tass.ru/news/show.asp?id=723525&amp;ct=news С. Миронов уверен, что Россия должна остаться президентской республикой]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://budgetrf.ru/Publications/Education/msu/econ_bac_management/publicadministration/2004/pa2004_s03_/pa2004_s03_250.htm Конституционная модернизация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080616031911/http://www.budgetrf.ru/Publications/Education/msu/econ_bac_management/publicadministration/2004/pa2004_s03_/pa2004_s03_250.htm |date=2008-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://yabloko.ru/Publ/2005/2005_02/050207_ehom_melnikov.html Станет ли Россия парламентской республикой?]&lt;/ref&gt;) — федератив республика, ә Рәсәй Федерацияһының Конституция суды рәйесе В. Д. Зорькин фекерҙәре буйынса&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110716070414/http://www.ksrf.ru/News/Speech/Pages/ViewItem.aspx?ParamId=11 Доклад Председателя Конституционного Суда Российской Федерации В. Д. Зорькина на юбилейной Конференции в РАН 10 декабря 2003 года «Конституция России»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110716070429/http://www.ksrf.ru/News/Speech/Pages/ViewItem.aspx?ParamId=6 Тезисы доклада Председателя Конституционного Суда Российской Федерации В. Д. Зорькина на конференции 29 октября 2003 года]&lt;/ref&gt;, шулай уҡ,халыҡ-ара эксперттар һөҙөмтәләре ҡатнаш етәкселек республикаһы, тиҙәр, Роберт Элджи&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[:en:Robert Elgie (academic)|Роберт Элджи]].|заглавие=Semi-presidentialism outside Europe|ссылка = http://books.google.com/books?id=0hYXZODY2HkC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_summary_r&amp;cad=0|издательство=Routledge|год=2007|страницы=8, 9, табл. 1.1|страниц=266|isbn=0-20-395429-7 ISBN 978-0-203-95429-4}}&lt;/ref&gt; һәм Мэттью Шугарт&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[:en:Matthew Søberg Shugart|Мэттью Шугарт]].|заглавие=Semi-Presidential Systems: Dual Executive and Mixed Authority Patterns|ссылка=http://dss.ucsd.edu/~mshugart/semi-presidentialism.pdf|место=Сан-Диего (Калифорния, США)|издательство=Graduate School of International Relations and Pacific Studies University of California, San Diego|год=2005|страниц=21}}&lt;/ref&gt;) — президент-парламент дәүләте ти.

Ҡатмарлыҡтарҙы шулай уҡ  урындағы үҙенсәлектәр тыуҙырыуы мөмкин (Америка ҡушма штатары консерватизмы башҡа илдәр менән уртаҡлығы бик аҙ; башҡа илдәрҙә Америка &quot;консерватизмын&quot;  либерализм йәки неолиберализм тип атайҙар.

Бынан тыш, һәр төрҙөң бәхәсле яҡтары һәм нюанстар бар. Атап әйткәндә, Америка Ҡушма Штаттары — тулыһынса капиталистик йәмғиәт түгел, сөнки   дәүләт граждандарына хеҙмәт күрһәтә. Ниһайәт, хөкүмәт тураһында  фекер төрлө кешелә аныҡлығы менән айырыла; ошондай фекерҙәр ҙә осрай, уларға ярашлы, шул уҡ Америка ҡушма Штаттары демократия түгел, ә [[плутократия]], сөнки уның менән байҙар идара итәләр&lt;ref&gt;«Plutocrats — The Rise of the New Global Super-Rich and the Fall of Everyone Else» Chrystia Freeland is Global Editor-at-Large at Reuters news agency, following years of service at the Financial Times both in New York and London. She was the deputy editor of Canada’s Globe and Mail and has reported for the Financial Times, Economist, and Washington Post. She lives in New York City.&lt;/ref&gt;. Хатта иң либераль хөкүмәт тә сәйәси активлыҡты сикләй, һәм хатта тиран тоталитар йәмғиәттәр ҙә үҙенең граждандарын тулыһынса контролдә тотмай.

==Дәүләт менән идара итеү формаһы==

{| align=&quot;right&quot; class=&quot;infobox&quot; style=&quot;font-size: 100% color=red border: solid 1px #adaaad;&quot;
|- 
|- align left
! Башҡарма власть&lt;br&gt;
|- align=left style=&quot;font-size: 100%&quot; 
|
*Башҡарма власть
*Дәүләт башлығы
**Диктатор
**Монарх
**Президент
*Хөкүмәт
**Хөкүмәт башлығы
***Канцлер
***Башҡарма власть башлығы
***Премьер-министр
***Мистрҙар кабинеты
**Министрлыҡ
**Министр
*Идара итеү системаһы
*Президент системаһы
**Ярымпрезидент (ҡатнаш) система 
**Парламент системаһы
***Парламент демократияһы &lt;small&gt;([[Вестминстерская система|Вестминстерлыҡ система]])&lt;/small&gt;
***Парламент монархияһы
***Парламент республикаһы 
*Теҙмәләр
**Президенттар теҙмәһе
**Дәүләт башлыҡтары теҙмәһе
**Хөкүмәттәр теҙмәһе
*Губернатор
*[[Мэр]]

|-
| style=&quot;text-align: right&quot; | Портал: Сәйәсәт        &lt;small class=&quot;editlink noprint plainlinks&quot;&gt;[{{SERVER}}{{localurl:Шаблон:Исполнительная власть|action=edit}} править]&lt;/small&gt;
|}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Википедия:Вертикальные навигационные шаблоны]]
[[Категория:Навигационные шаблоны:Органы власти и должностные лица]]
&lt;/noinclude&gt;

Дәүләт власын ойоштороу формаһы, юғары дәүләт органдары системаһы. Дәүләт идара итеү  формаларын түбәндәгеләргә бүләләр:
* [[Монархия]]
* [[Абсолют монархия]]
* [[Теократия|Теократик монархия]]
* [[Ограниченная монархия|Сикләнгән монархия]]
* [[Сословно-представительная монархия|Ҡатламлы-вәкәләтле монархия]]
* [[Конституцион монархия]]
* [[Дуалистическая монархия|Дуалистик монархия]]
* [[Парламентар монархия|Парламент монархия]]&lt;nowiki/&gt;һы
* [[Республика]]
* [[Президентская республика|Президент республикаһы]]
* [[Парламентская республика|Парламент республикаһы]]
* [[Смешанная республика|Ҡатнаш республика]]
* [[Дәүләт идара итеү формаһы|Ҡатнаш идара итеү формаһы]]
* [[Монархия с республиканскими элементами|Монархия элементтары менән Республика]]
* Р[[Республика с монархическими элементами|еспублика элементтары менән монархия]]
* Т[[Теократическая республика|еократик Республика]]

== Хөкүмәт структураһы ==
Структура һәм ҡатнашыусыларҙың роле  ( хөкүмәт ағзалары, хөкүмәтте тәшкил итеүселәр) дәүләт идара итеү формаһына, шулай уҡ төрлө илдәрҙә тарихи формалашҡан идара итеү структураһына  бәйле.

Ҡағиҙә булараҡ, хөкүмәт етәкселеге ҡарамағында дәүләт аппараты һәм илдә башҡарма-етәкселек эшмәкәрлеген контролдә тотоу, ҡораллы көстәр, дәүләттең финансы, сит ил эштәре.

Хөкүмәт төрлө атамаларға эйә булырға мөмкин: [[Правительство России|Хөкүмәт]] (Рәсәй), [[Кабинет министров Украины|Министрҙар кабинеты]] (Украина), [[Кабинет министров Великобритании|Кабинет]] (Бөйөк Британия), [[Государственный совет КНР|Дәүләт советы]] (Ҡытай), [[Совет народных комиссаров СССР|Халыҡ  комиссарҙары советы]] һәм [[Совет Министров СССР|Министрҙар советы]] (СССР), Административ совет (КХДР), [[Федеральное правительство Германии|Федераль хөкүмәт]] (Германия) һ. б.  Федератив дәүләттәрҙә үҙәк (федераль) хөкүмәт һәм федерация составына ингән дәүләт башланғыстары була.

Ҡайһы бер илдәрҙә (Бразилия, Мексика, АҠШ һ. б.) хөкүмәт формаһында  коллегиаль органдар  юҡ, ә министрҙары (дәүләт идаралығы органдары етәкселәре)  һәр береһе айырым президентҡа (ил етәксеһе) буйһондоролған .

Хөкүмәт, ҡағиҙә булараҡ, хөкүмәт ағзаларынан ([[министр]]&lt;nowiki/&gt;ҙар) тора һәм уны  [[Глава государства|дәүләт башлығы]] ([[король]], [[президент]]) йәки [[премьер-министр]] (хөкүмәт рәйесе, канцлер, совет йәки министрҙар кабинеты рәйесе) етәкләй.

Коалицион хөкүмәт —  бер нисә парламент партияһы вәкилдәренән булдырылған, ҡағиҙә булараҡ, коалицион килешеү нигеҙендә эшләгән хөкүмәт.

== Төрлө илдәрҙә хөкүмәт принциптарының формалашыуы ==
[[Исполнительная власть|Башҡарма власть]] органдарының формалашыу  тәртибе төрлө илдәрҙә бер үк түгел. Идаралығы парламент формалы булған илдәрҙә  хөкүмәт һайлауҙарҙа еңгән [[парламент]] [[Сәйәси фирҡә|партияһы]] йәки партиялар коалицияһы вәкилдәренән формалаша. Әгәр бер партия ла күпселек тауыш йыя алмай икән, ул саҡта партияларҙың коалицион һөйләшеүе кәрәк табыла, уларҙың һөҙөмтәләре буйынса аҙсылыҡтың йә күпселектең хөкүмәте формалаша , йәки  (һөйләшеү һөҙөмтәһеҙ булһа) яңы парламент һайлауҙары үткәрелә.

Президент республиканың башҡарма власыменән етәкселек итеүҙе [[президент]] башҡара. Дәүләт менән идара итеү формаһы парламент йәки ҡатнаш республика булғанда ил етәксеһе башҡарма власть органдары системаһына инмәй. Әммә ул башҡарма власть өлөшөнә ҡараған  ҡайһы бер вәкәләттәргә эйә. Дәүләт идара итеү формаһы ҡатнаш булған ҡайһы бер илдәрҙә ([[Польша]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Румыния]], [[Франция]] һ. б.) башҡарма власттәренә дуализм хас.

==  Парламент һәм ҡатнаш  идара итеү формаһы ==
[[Парламентская республика|Парламент]] һәм [[Смешанная республика|ҡатнаш]] идара итеүсе илдәрҙә хөкүмәтте формалаштырыуҙың ике тәртибе ҡаралған. Хөкүмәт төҙөгәндә был тәртиптәр  парламенттың һәм президенттың билдәле уртаҡ эш итеүҙәренән тора.  Әммә был ғәмәлдәр йөкмәткеһе менән айырыла.

'''Беренсе тәртип'''

Был тәртип башланғысын [[Бөйөк Британия]]&lt;nowiki/&gt;нан ала һәм  төрлө илдәрҙең модификациялары менән оҙайлы ваҡытҡа тиерлек дөйөм ҡабул ителә. Был тәртип буйынса дәүләт башлығы формаль рәүештә [[Премьер-министр|премьер-министрҙы]] үҙе тәғәйенләй, һәм хөкүмәт составына башҡа ағзаларҙы һуңғыһының тәҡдиме менән индерә. Парламент был тәғәйенләүҙәргә йоғонто яһамай. Хөкүмәт парламенттың принципиаль мөһим мәсьәләгә ҡаршы тауыш биргәненә, йәки ышанмау тураһында айырым резолюция  ([[Вотум доверия|вотум белдерә]]) ҡабул иткәнгә ҡәҙәр эшләй. Хәйер, хөкүмәт үҙ эшен дауам итә ала, әммә ул ғәмәлдә отставкаға китә, сөнки уның эшмәкәрлеге парламенттың [[обструкция]]&lt;nowiki/&gt;һы һөҙөмтәһендә тотҡарлана.

Ҡайһы бер илдәрҙә хөкүмәт парламенттың [[инвеститура]]&lt;nowiki/&gt;һын алырға кәрәк. Бының өсөн дәүләт башлығы тәғәйенләгән хөкүмәт башлығы парламентҡа хөкүмәт ағзаларын күрһәтергә йәки хөкүмәт программаһын бирергә тейеш. Әгәр парламент тәҡдимде хуплаһа, хөкүмәт инвеститура ала.

'''Икенсе тәртип'''

Был процедура ваҡытында хөкүмәт формалашыуҙа парламенттың роле башланғыс стадияларҙан башлап уҡ өҫтөнлөклө була. Ҡайһы бер илдәрҙә, мәҫәлән, [[Германия|Германия Федератив Республикала]], парламент  дәүләт башлығы тәҡдим иткән хөкүмәт башлығы  кандидатураһын хупламаҫҡа мөмкин. Был осраҡта парламент хөкүмәтте үҙе  формалаштыра.

Башҡа илдәрҙә хөкүмәт  вазифаларына кандидатураларҙы тик сәйәси партиялар һәм парламент фракциялары ғына тәҡдим итә. Ҡағиҙә булараҡ, премьер-министр вазифаһына партияның парламент күпселеге лидеры күрһәтелә, йәки парламент [[Коалиция|коалицион]] партиялар килешеү нигеҙендә партиялар лидерҙарының береһе һайланыла. Тик был партиялар парламентта күпселекте тәшкил итмәгән осраҡта ғына, дәүләт башлығының роле хәл иткес булып тора. Хөкүмәттең йәшәйеше парламент күпселегенә бәйле.

== Сығанаҡтар ==
А. Денисов. Правительство // Большая советская энциклопедия: В 65 томах / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — 1-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1940. — Т. 46 (Пола — Призмы оптические). — С. 624—625. — 816 с. — 45 500 экз.

Правительство // Большая советская энциклопедия: в 51 томе / Б. А. Введенский. — 2-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1955. — Т. 34 (Польша — Прокамбий). — С. 348—349. — 656 с.

&lt;nowiki&gt;Правительство // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.&lt;/nowiki&gt;

Samuel E. Finer. The History of Government from the Earliest Times (история правительства с древнейших времён), в 3-х тт. Oxford University Press: Оксфорд, 1997 и 1999.

Krader, Lawrence (1968). Formation of the State, in Foundations of Modern Anthropology Series. Englewood Cliffs, N.J.: Prentice-Hall. x, 118 p.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.lifeslittlemysteries.com/1096-what-are-the-different-types-of-governments.html What Are the Different Types of Governments?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130323182939/http://www.lifeslittlemysteries.com/1096-what-are-the-different-types-of-governments.html |date=2013-03-23 }} {{ref-en}}
* [http://users.erols.com/mwhite28/20c-govt.htm Types of Governments from Historical Atlas of the 20th Century] {{ref-en}}
* [http://users.erols.com/mwhite28/othergov.htm Other classifications examples from Historical Atlas of the 20th Century] {{ref-en}}
* [http://stutzfamily.com/mrstutz/WorldAffairs/typesofgovt.html Types of Government] {{ref-en}}
* [http://www.polisci.ccsu.edu/brown/regime_types.htm Regime Types] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426035319/http://www.polisci.ccsu.edu/brown/regime_types.htm |date=2012-04-26 }} {{ref-en}}
* [http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/find_out/guides/world/united_nations/types_of_government/ CBBC Newsround : types of government] {{ref-en}}
* [http://www.w-gov.com/states.html Current links to the world governments] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903134952/http://www.w-gov.com/states.html |date=2014-09-03 }} {{ref-en}}

[[Категория:Хөкүмәт|*]]
[[Категория:Дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы]]</text>
      <sha1>qpzdzgnx9ynqa09i0qo4d9junrkdw6c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75593</id>
    <revision>
      <id>1300741</id>
      <parentid>1291684</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11494" sha1="cqtnhr8xl8tgyh74w4u7heopor2aegr" xml:space="preserve">{{Политик
 |Имя              = Ғәбитов &lt;br /&gt;Исмәғил Әхмәҙулла улы
 |Оригинал имени   = 
 |Изображение             = 
 |Ширина           = 250 px
 |Описание изображения          =  
 |Имя при рождении = 
 |Псевдонимы       = 
 |Дата рождения    = 25.11.1939
 |Место рождения   = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{МР|Бөрйән районы|Бөрйән районында}} [[Ғәлиәкбәр]] ауылы
 |Дата смерти      = 
 |Место смерти     = 
 |Гражданство      = {{USSR}} → {{RUS}}
 |Образование      = 
 |Вероисповедание  = 
 |Партия           =
 |Основные идеи    = 
 |Род деятельности = 
 |Награды          ={{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Орден Знак Почёта|1981}} 
{{!}}-
{{!}} {{Орден Салавата Юлаева|2009}}
{{!}}}
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
 |Сайт             = 
}}
{{фамилиялаш|Ғәбитов}}
'''Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы''' ([[25 ноябрь]] [[1939 йыл]]) — уҡытыусы, комсомол, [[КПСС|партия]], дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1995—2000 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәте етәксеһе. 2002—2010 йылдарҙа «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Башҡортостан бүлексәһе башҡарма комитеты етәксеһе. [[РСФСР]]-ҙың 11-се һәм 12-се саҡырылыш, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 11-се саҡырылыш Юғары Советтары һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның  атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) һәм [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2009) ордендары кавалеры. [[Бөрйән районы]]ның почётлы гражданы.

== Биографияһы ==
Исмәғил Әхмәҙулла улы Ғәбитов 1939 йылдың 25 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның (бөгөн [[Башҡортостан Республикаһы]]) Бөрйән районы [[Ғәлиәкбәр]] ауылында тыуған. 1961 йылда [[Стәрлетамаҡ]] дәүләт педагогия институтының&lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның Стәрлетамаҡ филиалы.&lt;/ref&gt; физика-математика факультетын, 1972 йылда агроном-экономист һөнәре буйынса ситтән тороп [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н&lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]&lt;/ref&gt; һәм 1977 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен ([[Мәскәү]]) тамамлаған.

== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
* 1961 йыл — Бөрйән районы [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]] уҡытыусыһы.
* 1961—1963 йылдар — ВЛКСМ-дың Бөрйән район комитетының беренсе секретары.
* 1963—1965 йылдар — [[Белорет]] колхоз-совхоз производство идаралығының ВЛКСМ комитеты секретары, ВЛКСМ-дың Белорет район комитетының беренсе секретары.
* 1965—1969 йылдар — КПСС-тың Бөрйән район комитетының икенсе секретары.
* 1969—1973 йылдар — Бөрйән районы [[Бөрйән совхозы]] директоры.
* 1973—1975 йылдар — халыҡ депутаттарының Бөрйән район советы башҡарма комитеты рәйесе.
* 1975—1977 йылдар — КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбе ([[Мәскәү]]) тыңлаусыһы.
* 1977—1982 йылдар — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, ойоштороу-партия бүлегенең мөдир урынбаҫары.
* 1982—1987 йылдар — КПСС-тың [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]] һәм [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] район комитеттарының беренсе секретары.
* 1987—1989 йылдар — Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары — Агросәнәғәт комитеты рәйесе.
* 1989—1990 йылдар — Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары — Агросәнәғәт берләшмәләре Союзының совет рәйесе.
* 1990—1991 йылдар — Башҡорт АССР-ы Агросәнәғәт берләшмәләре Союзының совет рәйесе.
* 1991—1995 йылдар — Башҡорт ССР-ының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры.
* 1995—2000 йылдар — [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимәте етәксеһе.

== Сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 1985—1990 йылдар — XI саҡырылыш [[БАССР]] Юғары Советы депутаты.
* 1987—1990 йылдар — БАССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе урынбаҫары.
* 1987—1990 йылдар — XI саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты.
* 1990—1993 йылдар — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Халыҡ депутаты.
* 1995—1999 йылдар — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы]]ның Вәкилдәр Палатаһы депутаты, [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]]ның ошо Палаталағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле.
* 1995—2000 йылдар — Башҡортостан Республикаһының Президент Советы ағзаһы.
* 2000—2010 йылдар — «Берҙәмлек» (2002 йылдан — «[[Берҙәм Рәсәй]]») Бөтөн Рәсәй сәйәси партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенең башҡарма комитеты рәйесе.

== Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1981).
* [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] (2009).
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Бөрйән районы]]ның почётлы гражданы.

== Уның тураһында ==
* Байбулатов Р. Сағыл ташта үҫкән ҡарағас. Роман-эссе.
* [http://journal-ufa.ru/index.php?num=96&amp;id=1658 Г. Ишмухаметова. Человек гордых гор. «Уфа», 2009, № 11 (96)]. 
* [http://www.tengri.ru/news/2014/02/25/1/ &quot;Праздник зимы&quot; состоялся!!!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083610/http://www.tengri.ru/news/2014/02/25/1/ |date=2016-03-05 }} 
* [http://bashgazet.ru/obshestvo/15736-ir-eget-ni-krmy-ir-kele-ni-belmy.html. М. Ҡотлоғәлләмов. Ир-егет ни күрмәй, ир күңеле ни белмәй. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите. 2014, 25 ноябрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.

== Башҡа мәғлүмәттәр ==
* Яратҡан шөғөлдәре — музыка, саңғыла йөрөү, волейбол, шахмат, һыбай йөрөү, милли көрәш.
* Өйләнгән. Ҡатыны — [[Ғәбитова Тамара Зәйләғи ҡыҙы|Тамара Зәйләғи ҡыҙы]], һөнәре менән уҡытыусы. Ғәбитовтар өс ул тәрбиәләгән:
# [[Ғәбитов Азат Исмәғил улы]] — [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның «Төҙөлөш ҡоролмалар» кафедраһы профессоры. Бөрйән районынан сыҡҡан беренсе техник фәндәр докторы, профессор, Кембридж университеты тарафынан 2005 йылда сығарылған китапта XXI быуаттың иң булдыҡлы ике мең интеллектуалы иҫәбенә индерелгән.
# [[Ғәбитов Илдар Исмәғил улы]] — техник фәндәр докторы, профессор, [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] ректоры.
# [[Ғәбитов Наил Исмәғил улы]] — медицина фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=956929 Кто есть кто в Республике Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305143526/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=956929 |date=2016-03-05 }} {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/3394-bitov-ism-il-khm-ulla-uly}}
* [http://www.agidel.ru/?param1=16728&amp;tab=1 НАГРАДЫ. Поздравляем!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305002145/http://www.agidel.ru/?param1=16728&amp;tab=1 |date=2016-03-05 }}
* [http://www.burzyan.ru/ Бөрйән районы хакимиәтенең сайты]

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Күгәрсен районы етәкселәре]]
[[Категория:Хәйбулла районы етәкселәре]]
[[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]]
[[Категория:Бөрйән районы почётлы граждандары]]
[[Категория:Ғәлиәкбәр]]</text>
      <sha1>cqtnhr8xl8tgyh74w4u7heopor2aegr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90287</id>
    <revision>
      <id>1300740</id>
      <parentid>1089544</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8908" sha1="0blpzdnmwsosxp48gfxv0l5hbqb4xjg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы''' ([[25 октябрь]] [[1903 йыл]] — [[5 апрель]] [[1975 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның станоклы пулемёт тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).

== Биографияһы ==
Фазулла Ғабдулла улы Ғәбдрәшитов 1903 йылдың 25 октябрендә [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]]нең [[Иҫке Ҡандра]] ауылында тыуған. Милләте буйынса [[татар]]. Башланғыс мәктәбен тамамлай, Туймазы район ҡулланыусылар союзындағы әҙерләүҙәр контораһында әҙерләүсе булып эшләй.
1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла/

1942 йылдың авгусында башлап Брянск, Көньяҡ-Көнбайыш, Сталинград, Үҙәк, Белоруссия, 1-се һәм 2-се Белоруссия фронттарында хеҙмəт итə, Мәскәү алышында (1941—1942), Белёв ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ йүнәлештәрендәге һөжүм алыштарында (1942—1943), Чернигов-Припять, Гомель-Речица (икеһе лә — 1943), Каликович-Мозырь, Белорус, Рига (бөтәһе лә — 1944), Варшава-Познань, Көнсығыш-Померания һәм берлин (бөтәһе лә — 1945) һөжүм операцияларында ҡатнаша.

Үҙенең беренсе наградаһы — «Батырлыҡ өсөн» миҙалына Ғәбдрәшитов 1943 йылдың февралендә лайыҡ була. Фронттағы шәхси батырлыҡтары өсөн 3-сө дәрәжә Дан ордены һәм «Германияны 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңгән өсөн» менән бүләкләнә.

Ф. Ғ. Ғәбдрәшитов алты тапҡыр яралана, әммә фронт медицина хеҙмәткәрҙәренә бер тапҡыр ҙа уны тыл госпиталенә ебәреүгә өлгәшә алмай.

Һуғыш тамамлағандан һуң Фазулла Ғәбдрәшитов тыуған яҡтарына ҡайта һәм Башҡорт АССР-ының Бүздәк районында элекке һөнәре буйынса эшләй.
1975 йылдың 5 апрелендә [[Бүздәк]] ауылында вафат була.

== Батырлығы ==
Станоклы пулемёттың беренсе номерлы расчеты Ф. Ғәбдрәшитов 1943 йылдың 18 сентябрендә Березна һәм Бегач ауылдары (Белоруссия, гомель өлкәһе) өсөн алыштарҙа үҙенең станоклы пулемётын эскадрон флангына сығарып ҡуя һәм, эскадронды ҡаплап, дошманға контратака ойоштороу өсөн мөмкинлек бирмәй, шуның менән ул полк подразделениеларының әлеге ауылдарға уңышлы үтеп инеүҙе һәм тиҙ рәүештә яулауҙы тәьмин итә.

1943 йылдың 20 сентябрендә Лопатино ауылы өсөн алышта Ф. Ғ. Ғәбдрәшитов үҙенең тачанкаһында беренсе булып ауылға бәреп инә, мәргән пулемёт уты менән ун ике дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә һәм полк подразделениеларына юғалтыуһыҙ ауылды биләүҙе тәьмин итә.

1943 йылдың 27 сентябренән 28 сентябренә дошмандың көслө артиллерия һәм пулемёт уты аҫтында Ф. Ғәбдрәшитов штурмлау төркөмө составында полкында беренсе булып Нивки ауылы тирәһендә (Госель өлкәһе, Брагин районы) Днепр йылғаһы аша сыға һәм үҙенең пулемёты уты менән дошманды сигенергә мәжбүр итә һәм шуның менән ҡалған подразделениеларҙың йылға аша уңышлы сығыуына һәм яуланған плацдармда нығынып ҡалыуына булышлыҡ итә.

СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуар ындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия рядовойы Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (1663-се һанлы) &lt;ref&gt;[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_004.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын Йондоҙ» миҙалы]] (15.01.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|150006493}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|18714467|title=Указ}}&lt;/ref&gt;
* [[Ленин ордены]] (15.01.1944)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (1943)

== Хәтер ==
* Ф. Ғ. Ғәбдрәшитовтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы]] бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{китап |автор= |заглавие=Славные сыны Башкирии (очерки о Героях Советского Союза, полных кавалерах ордена Славы) |ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Башкнигоиздат |год=1965—1985 |том=в 5 кн. |страниц= |страницы= |isbn= |ref= }}

== Һылтанмалар ==
* {{warheroes|id=1593}}
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/5281-bdr-shitov-fazulla-abdulla-uly}}
* {{ХДМ|url =http://bash-rmbs.ru/hero/herosurb/alfavitnyj-ukazatel/g/202-gabdrashitovfg |accessdate=11.06.2015 }}
* [http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;layout=item&amp;id=2172 Габдрашитов Фазулла Габдуллинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402210254/http://tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;layout=item&amp;id=2172 |date=2017-04-02 }}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Днепр өсөн алышта ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары (Башҡортостан)]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары:Туймазы районы]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары:Бүздәк районы]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]</text>
      <sha1>0blpzdnmwsosxp48gfxv0l5hbqb4xjg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шыйыҡса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97722</id>
    <revision>
      <id>1300681</id>
      <parentid>1237935</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39689" sha1="k6ut77h4q1kq1wpclc1eysuwyik9cm5" xml:space="preserve">'''Шыйыҡса''' — шыйыҡ агрегат хәлендә булған, ҡаты һәм газ хәлдәре араһында урын алып торған матдә&lt;ref&gt;{{Из|ФЭ|ссылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_1/1175.html|заглавие = Жидкость}}&lt;/ref&gt;. Уны башҡа агрегат хәлендә булған матдәләрҙән айырып тороусы төп үҙенсәлеге булып хатта бик аҙ ғына булһа ла механик көсөргәнеш тәьҫире аҫтында, күләмен шул килеш һаҡлап, формаһын сикһеҙ алмаштырыуы тора.
Шул уҡ ваҡытта шыйыҡсаның агрегат торошо, ҡаты есемдең агрегат хәле кеүек үк, конденсирланған, йәғни өлөшсәләр (атомдар, молекулалар, иондар) үҙ-ара бәйләнгән хәлдә була. Башҡа агрегат хәлендәге матдәләрҙән уны айырып торған шыйыҡсаның төп үҙенсәлеге — күләмде үҙгәртмәйсә форманы сикһеҙ механик көсөргәнеш тәьҫирендә үҙгәртеү һәләте.

Өҫтән тартылыу шыйыҡлыҡтарҙың уларҙы газдан айырып торған үҙенсәлеге булып тора. Быны тығыҙлыҡ айырмаһы ла әйтеп булмай, сөнки шыйыҡлыҡтың тығыҙлығы газ тығыҙлығынан кәмерәк булыуы мөмкин: 20 Кельвин температурала һәм 3 МПа тирәһе баҫым аҫтында шыйыҡ [[водород]] газ хәлендәге [[гелий]]ҙа йөҙә.&lt;ref&gt;{{книга|автор=Jonas Janickis|заглавие=Fizikinė chemija|язык=lt|год=1987|место=Vilnius|издательство=Mokslas|страницы=62—63|}}&lt;/ref&gt;
== Дөйөм мәғлүмәт ==
[[Файл:States of matter Ru.svg|left|300px]]

[[Файл:Phase-diag_ru.svg|thumb|300px|Һыуҙың фазалы диаграммаһы.&lt;br&gt; Иреүгә (һәм кристаллашыуға) өслө нөктәнән һулдараҡ һәм өҫтәрәк урынлашҡан тармаҡ, [[Сублимация (физика)|сублимацияға]] — өслө нөктәнән һулдараҡ һәм аҫтараҡ урынлашҡан тармаҡ ярашлы. Йәшел пунктирлы һыҙыҡ һыуҙың тайпылышлы (аномаль) тотошон күрһәтә.]]
 
Иреүенә (һәм кристализацияға) һул тармаҡ һәм өслө нөктәнән өҫтәрәк, сублимацияға — һул яҡтараҡ тармаҡ һәм өслө нөктәнән түбәндәрәк тура килә. Йәшел өҙөк һыҙыҡ һыуҙың үҙен аномаль тотошон күрһәтә.
Ғәҙәттә шыйыҡ торош ул ҡаты есем һәм газ араһында тип иҫәпләйҙәр: газ күләмен дә, формаһын да һаҡламай, ә ҡаты есем икеһен дә һаҡлай.

Шыйыҡ есемдәрҙең формаһы уларҙың өҫтө үҙен тығыҙ мембрана кеүек тотоуынан тулыһынса йәки өлөшләтә билдәләнеүе мөмкин. Шулай итеп, һыу тамсыларға йыйылыуы мөмкин. Әммә шыйыҡса хатта үҙенең ҡуҙғалмаҫ өҫ яғынан ағырға һәләтле, һәм был да уның формаһын (шыйыҡ есемдең эске өлөштәрен) һаҡламауын аңлата.

Шыйыҡса молекулаларының билдәләнгән урыны юҡ, әммә шул уҡ ваҡытта уларға иркен урын алыштырыу мөмкинлеге лә юҡ. Бер береһен яҡын арауыҡта тотоп тороу өсөн улар араһында арыу уҡ көслө тартылыу бар. Матдә температураның билдәле интервалы араһында шыйыҡ хәлдә тора, шул интервалдан түбән төшһә, ҡаты хәлгә (кристаллизация йәиһә ҡаты есемле аморф хәлгә — быялаға әүерелә), юғары күтәрелһә — газ хәленә күсә (парға әйләнә). Был интервалдың сиктәрен баҫым билдәләй. Ҡағиҙә булараҡ, матдә шыйыҡ хәлдә бер генә модификацияға эйә (айырымлыҡтарҙың айырыуса әһәмиәтлеләре — квант шыйыҡсалары һәм шыйыҡ кристалдар). Шунлыҡтан күпселек осраҡта шыйыҡса агрегат хәл генә түгел, ә термодинамик фаза ла (шыйыҡ фаза) булып тора.

Бар шыйыҡсалар ҙа таҙа шыйыҡсалар һәм ҡатышмаларға бүленә. Ҡан, диңгеҙ һыуы кеүек ҡайһы бер ҡатышма шыйыҡсалар йәшәү өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Шыйыҡсалар эреткес функцияһын үтәй ала.

== Шыйыҡсаларҙың физик үҙенсәлектәре ==

=== Ағыусанлығы ===
Шыйыҡсаларҙың мөһим үҙенсәлеге булып ағыусанлығы тора. Әгәр ҙә шыйыҡсаның тигеҙлек хәлендәге өлөшөнә тышҡы көс һалһаң, шыйыҡсаға ҡайһы йүнәлештә был көс һалынған, шул йүнәлештә шыйыҡса өлөшсәләренең ағымы барлыҡҡа килә: шыйыҡса аға. Шулай итеп, тышҡы көс тәьҫире аҫтында шыйыҡса формаһын һәм өлөштәренең шартлы урынлашыуын һаҡламай, шунлыҡтан үҙе тултырылған һауыт формаһын ала.
Һығылмалы ҡаты есемдәрҙән айырмалы рәүештә шыйыҡса ағыусанлығының сиге юҡ: шыйыҡса аҡһын өсөн бик аҙ миҡдарҙа тышҡы көстөң тәьҫире лә етә.

=== Күләмен һаҡлауы ===
Шыйыҡсаның характерлы үҙенсәлеге булып уның билдәле күләмгә эйә булыуы тора. Шыйыҡсаны механик рәүештә ҡыҫыу мөмкин түгел, сөнки уның, газдан айырмалы рәүештә, молекулалары араһында буш ара бик аҙ. Һауытҡа һалынған шыйыҡсаға яһалған баҫым ул шыйыҡса күләменең һәр нөктәһенә үҙгәрешһеҙ тапшырыла (Паскаль законы, шулай уҡ газдар өсөн дә хаҡлы). Бик аҙ миҡдарҙа ҡыҫылыусанлығы менән бер рәттән был үҙенсәлек гидравлик машиналарҙа ҡулланыла. Шыйыҡсалар ғәҙәттә йылытҡанда күләмен арттыра (киңәйә) һәм һыуытҡанда кәметә (ҡыҫыла). Хәйер, был ҡағиҙәнән ситләшеүҙәр ҙә осрай, мәҫәлән, һыу йылытҡан осраҡта, нормаль баҫымда һәм температураһы 0-дән яҡынса 4 градусҡа тиклем булғанда ҡыҫыла.

=== Йәбешкәклек ===
Бынан тыш, шыйыҡлыҡтар (газ кеүек) йәбешкәклеккә эйә. Ул өлөштәренең береһенең икенсеһенә ҡарата күсеүенә ҡаршылыҡ күрһәтеү һәләте кеүек билдәләнә — йәғни эске ышҡылыу кеүек була.

Шыйыҡлыҡтың күрше ҡатламдары бер-береһенә ҡарата хәрәкәт иткәндә, йылылыҡ хәрәкәте тыуҙырған бәрелешкә өҫтәп, ҡотолғоһоҙ рәүештә молекулаларҙың бәрелеше барлыҡҡа килә. Тәртипкә һалынған хәрәкәткә ҡамасаулыҡ итеүсе көс барлыҡҡа килә. Был ваҡытта тәртипкә һалынған хәрәкәттең кинетик энергияһы йылылыҡ энергияһына — молекулаларҙың тәртипһеҙ хәрәкәте энергияһына әүерелә.

Һауыттағы хәрәкәткә килтерелгән һәм үҙ үҙенә ҡалдырылған шыйыҡлыҡ, яйлап туҡтай, ләкин уның температураһы күтәрелә.

=== Ирекле өҫкө йөҙө һәм өҫкө тартылыу барлыҡҡа килеү ===
[[Файл:Water_drop_001.jpg|мини|300x300пкс|Шыйыҡлыҡ тамсыһының сферик формаһы өҫкө йөҙ майҙанының кәмеүенә миҫал, быға шыйыҡлыҡтарҙа өҫкө йөҙ тартылыуы сәбәпсе була.]]
Шыйыҡ күләмен һаҡлағанлыҡтан ирекле өҫкө йөҙ барлыҡҡа килтерергә һәләтле. Бындай өҫкө йөҙ был матдәнең фазаларын айырып тороусы йөҙ була: бер яҡтан шыйыҡ фаза, икенсе яҡтан — газ (пар), һәм, бәлки, башҡа газдар, мәҫәлән, һауа.

Әгәр бер үк матдәнең шыйыҡ һәм газ хәлендәге фазалары сиктәш булһалар, сик йөҙө майҙанын кәметергә тырышыусы көстәр — өҫкө тартылыу көсө барлыҡҡа килә. Сик йөҙө үҙен тартылырға тырышҡан һығылмалы мембрана кеүек тота.

Өҫкө тартылыу шыйыҡсаның молекулалары араһындағы тартылыу менән аңлатыла. Һәр молекула башҡа молекулаларҙы тарта, үҙен улар менән уратып алырға, ә тимәк, өҫтән китергә ынтыла. Шуға ярашлы, өҫкә йөҙ кәмергә тырыша.

Шуға ла һабын ҡыуығы һәм ҡайнағанда ҡыуыҡтар сфера формаһын алырға тырыша: бирелгән күләм өсөн шар иң минималь өҫкө йөҙгә эйә. Әгәр шыйыҡсаға тик өҫкө тартылыу көсө генә тәьҫир итһә, ул мотлаҡ сфера формаһын ала — мәҫәлән, ауырлыҡ юғалтҡанда һыу тамсыһы .

Тығыҙлыҡтары шыйыҡса тығыҙлығынан ҙур булған бәләкәй объекттар шыйыҡлыҡ өҫтөндә «йөҙөп» йөрөргә һәләтле, сөнки тартылыу көсө йөҙ майҙанын арттырыуға ҡамасаулыҡ итеүсе көстәрҙән бәләкәй. (Ҡарағыҙ. [[:ru:Поверхностное натяжение|Поверхностное натяжение]])

=== Парға әйләнеү һәм ҡуйырыу ===
[[Файл:Condensation_on_water_bottle.jpg|мини|300x300пкс|Һауа составындағы һыу пары, шешәнең һалҡын йөҙө менән тейешкәндән һуң шыйыҡсаға әүерелә.]]
Парға әйләнеү — матдәнең әкренләп шыйыҡсанан газ фазаһына (пар) күсеүе ул.

Йылылыҡ хәрәкәте ваҡытында ҡайһы бер молекулалар өҫкө йөҙө аша шыйыҡлыҡты ташлап китәләр һәм парға әйләнәләр. Шуның менән бергә, молекулаларҙың бер өлөшө парҙан кире шыйыҡлыҡҡа күсә. Әгәр молекулаларҙың килгәнгә ҡарағанда шыйыҡлыҡтан киткәндәре күберәк булһа, парға әйләнеү процессы бара.

Ҡуйырыу — кире процесс, газ хәлендәге матдәнең шыйыҡ хәлгә күсеүе. Был ваҡытта парҙан шыйыҡлыҡҡа, шыйыҡлыҡтан парға күскәнгә ҡарағанда күберәк молекулалар күсә.

Парға әйләнеү һәм ҡуйырыу — тиң булмаған процестар, улар локаль тигеҙлек урынлашҡанға тиклем дауам итәләр (әгәр урынлашһа), өҫтәүенә, шыйыҡса тулыһынса парға әйләнергә, йәки үҙенең пары менән тигеҙлек хәленә килергә мөмкин, ул саҡта шыйыҡсанан күпме молекула сыға, шунса уҡ молекула кире ҡайта.

=== Ҡайнау ===
Ҡайнау — шыйыҡса эсендә пар барлыҡҡа килеү процесы. Температура етерлек юғары булған ваҡытта пар баҫымы шыйыҡса эсендәге баҫымдан юғары була, һәм унда пар ҡыуыҡтары барлыҡҡа килә башлай, улар (еҙең тартыу көсө шарттарында) өҫкә ҡалҡып сығалар.

=== Сыланыу ===
Сыланыу — шыйыҡсаның пар ҡатнашлығында ҡаты йөҙ менән контакты ваҡытында барлыҡҡа килгән, йәғни өс фазаға бүленеү сигендә була торған өҫкө йөҙ күренеше.

Сыланыу шыйыҡсаның йөҙгә «һылашыуын» һәм уның буйынса ағып китеүен (йәки, киреһенсә, этелеүен һәм ағып таралмауын) характерлай. Өс осрағы бар: сыланмау, тулы сыланыу һәм сикләнгән.

=== Буталыусанлыҡ ===
Буталыусанлыҡ — шыйыҡсаларҙың бер-береһендә эреүсәнлек һәләте. Буталыусан шыйыҡсаларға миҫал: һыу һәм [[Этанол|этил спирты]], буталмаусан шыйыҡсаларға миҫал: һыу һәм шыйыҡ май.

=== Диффузия ===
Һауытҡа ике буталыусан шыйыҡса ҡойғанда, молекулалар йылылыҡ хәрәкәте һөҙөмтәһендә яйлап сик йөҙө аша үтә башлайҙар, шулай итеп шыйыҡсалар яйлап аралашалар. Был күренеш диффузия тип атала (шулай уҡ башҡа агрегат хәлендә булған матдәләрҙә лә була).

=== Артыҡ эҫетеү һәм артыҡ һыуытыу ===
Шыйыҡсаны, ҡайнау булмаҫлыҡ итеп, ҡайнау нөктәһенән юғарыраҡ эҫетергә мөмкин. Бының өсөн шыйыҡсаны, күләме сиктәрендә температураны һиҙелерлек һикерттермәй һәм тирбәлеү кеүек механик йоғонтоға дусар итмәй, тигеҙ йылытырға кәрәк. Әгәр артыҡ йылытылған шыйыҡсаға нимәлер ташлаһаң, ул һә тигәнсе ҡайнап сыға. Артыҡ эҫетелгән һыуҙы микротулҡынлы мейестә алыу еңел.

Артыҡ һыуытыу — шыйыҡсаны [[Ҡаты есем|ҡаты агрегат хәлгә]] күсермәйенсә туңыу нөктәһенән түбән һыуытыу. Артыҡ һыуытыу өсөн, артыҡ эҫетеү кеүек үк, тирбәлеүҙең һәм температураның һиҙелерлек үҙгәреүе булмауы кәрәк.

=== Тығыҙлыҡ тулҡындары ===
Шыйыҡлыҡты ҡыҫыу сиктән тыш ауыр булыуға ҡарамаҫтан, шулай ҙа уның баҫымы үҙгәргәндә күләме һәм тығыҙлығы үҙгәрә. Был хәл ҡапыл ғына бармай; шулай, әгәр бер участка ҡыҫылһа, башҡа участкаларға бындай ҡыҫыу һуңлатып тапшырыла. Был, шыйыҡса эсендә һығылмалы тулҡындар, асығыраҡ әйткәндә, тығыҙлыҡ тулҡындары таралырға һәләтле тигәнде аңлата. Тығыҙлыҡ менән бергә башҡа физик дәүмәлдәр ҙә үҙгәрә, мәҫәлән, температура.

Әгәр тулҡындар таралғанда тығыҙлыҡ бик аҙ үҙгәрһә, бындай тулҡын тауыш тулҡыны, йәки [[тауыш]] тип атала.

Әгәр тығыҙлыҡ бик ныҡ үҙгәрһә, бындай тулҡын ҡаҡҡыс тулҡын тип атала. Ҡаҡҡыс тулҡын башҡа тигеҙләмәләр ярҙамында тасуирлана.

Шыйыҡсала тығыҙлыҡ тулҡындары буй булалар, йәғни тығыҙлыҡ тулҡын таралыу йүнәлешендә үҙгәрә. Шыйыҡсаларҙа, уның формаһы һаҡланмағанлыҡтан, арҡыры һығылмалы тулҡындар булмай.

Шыйыҡсаларҙа һығылмалы тулҡындар ваҡыт үтеү менән баҫылалар, уларҙың энергияһы яйлап йылылыҡ энергияһына күсә. Баҫылыуҙың сәбәбе — йәбешкәклек, «классик йотолоу», молекуляр релаксация һәм башҡалар. Шул уҡ ваҡытта икенсе, күләм йәбешкәклеге эшләй — тығыҙлыҡ үҙгәргәндә эске ышҡылыу. Баҫылыу һөҙөмтәһендә ҡаҡҡыс тулҡын күпмелер ваҡыттан тауыш тулҡынына күсә.

Һығылмалы тулҡындар шулай уҡ шыйыҡсала молекулаларҙың тәртипһеҙ йылылыҡ хәрәкәте һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән төрлөлөктәрҙә таралыуға дусар булалар.

=== Өҫкө йөҙҙә тулҡындар ===
[[Файл:2006-01-14_Surface_waves.jpg|мини|300x300пкс|Һыу өҫтөндә тулҡындар]]
Әгәр шыйыҡсаның өҫкө участкаһын тигеҙләнеш хәленән күсергәндә, кире ҡайтарыу көсө тәьҫирендә өҫкө йөҙө кире тотороҡло торошона хәрәкәт итә башлай. Был хәрәкәт, ләкин, туҡталып тҡалмай, ә тотороҡло хәле тирәһендә тирбәлеү хәрәкәтенә әүерелә һәм башҡа участкаларға тарала. Шулай шыйыҡса өҫтөндә тулҡындар барлыҡҡа килә.

Әгәр ҡайтарыу көсө — башлыса ауырлыҡ көсө булһа, бындай тулҡындар гравитацион тулҡындар тип аталалар (гравитация тулҡындары менән бутамаҫҡа). Һыуҙа гравитацион тулҡындарҙы бөтә ерҙә лә күрергә мөмкин.

Әгәр ҡайтарыу көсө — башлыса өҫкө тартылыу көсө булһа, бындай тулҡындар капилляр тулҡындар тип аталалар.

Әгәр был көстәр тиң булһалар, бындай тулҡындар капиляр-гравитацион тип аталалар.

Шыйыҡлыҡ өҫтөндә тулҡындар йәбешкәклек һәм башҡа факторҙар тәьҫирендә баҫылалар.

=== Башҡа фазалар менән бергә булыу ===
Формаль яҡтан әйткәндә, шыйыҡ фаза шул уҡ матдәнең башҡа — газ йәки кристаллик — фазалары менән тотороҡло һыйышып йәшәһен өсөн билдәле бер ҡәтғи шарттар кәрәк. Мәҫәлән, бирелгән баҫым өсөн билдәле бер температура кәрәк. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, тәбиғәттә һәм техникала бөтә ерҙә шыйыҡса пар, йәки шулай уҡ ҡаты агрегат хәл менән дә бергә йәшәй, мәҫәлән, һыу һыу пары менән һәм йыш ҡына боҙ менән (әгәр парҙы, һауа менән бергә булған айырым фаза тип иҫәпләгәндә). Был түбәндәге сәбәптәр менән аңлатыла:

* Тигеҙһеҙ торош. Шыйыҡса парға әйләнһен өсөн ваҡыт кәрәк, шыйыҡлыҡ тулыһынса парға әйләнеп бөткәнгә тиклем, ул пар менән бергә була. Тәбиғәттә даими рәүештә һыуҙың парға әйләнеүе, шулай уҡ процестың киреһе — ҡуйырыу бара.
* Йомоҡ күләм. Шыйыҡса ябыҡ һауытта парға әйләнә башлай, әммә күләм сикләнгәнлектән, парҙың баҫымы күтәрелә, ул шыйыҡса тулыһынса парға әйләнгәнгә тиклем үк, әгәр уның миҡдары етерлек күп булһа, туйынған пар булып китә. Туйыныу хәленә еткәндә парға әйләнгән шыйыҡса миҡдары ҡуйырған шыйыҡса миҡдарына тигеҙ була, система тигеҙләнеш хәленә килә. Шулай итеп, сикләнгән күләмдә шыйыҡлыҡ һәм пар '''тигеҙләнеш хәлендә бергә булһын өсөн кәрәк булған шарттар тыуырға мөмкин'''.
* Ер гравитацияһы шарттарында атмосфераның булыуы. Шыйыҡсаға атмосфера баҫымы тәьҫир итә (пар һәм һауа), ә пар өсөн уның [[Парциаль баҫымлыҡ|парциаль баҫымы]] ғына иҫәпкә алынырға тейеш. Шуға күрә шыйыҡсаға һәм уның өҫтөндәге парға фаза диаграммаһында төрлө нөктәләр ярашлы, шыйыҡ фаза булған өлкәлә һәм газ хәлендә булған өлкәлә ярашлы рәүештә. Был парға әйләнеүҙе юҡҡа сығармай, әммә ике фаза бергә булыу дауамында парға әйләнеү өсөн ваҡыт кәрәк. Был шарттан башҡа шыйыҡса ҡайнар һәм бик тиҙ парға әйләнеп бөтөр ине.

== Теория ==

=== Механика ===
Механиканың шыйыҡсаларҙың һәм газдарҙың хәрәкәттәрен һәм механик тигеҙләнешен, һәм уларҙың үҙ-ара һәм ҡаты есемдәр менән тәьҫир итешеүен өйрәнеүгә бағышлаған бүлеге — гидроаэромеханика (йыш ҡына гидродинамика) тип атала. Гидроаэромеханика — механиканың дөйөмөрәк тармағының, тотош мөхит механикаһының бер өлөшө.

Гидромеханика — гидроаэромеханиканың ҡыҫылмаусан шыйыҡсаларҙы өйрәнеүсе бүлеге. Шыйыҡсаларҙың ҡыҫылыусанлығы бик бәләкәй булғанлыҡтан, күп кенә осраҡта уны иҫәпкә алмаҫҡа мөмкин. Газ динамикаһы ҡыҫылыусан шыйыҡсаларҙы һәм газдарҙы өйрәнеүгә арналған.

Гидромеханика ҡыҫылмаусан шыйыҡсаларҙың тигеҙләнешен өйрәнеүсе гидростатикаға һәм уларҙың хәрәкәтен өйрәнеүсе гидродинамикаға (тар мәғәнәлә) бүленә.

Магнитлы гидродинамикала электр үткәреүсән һәм магнитлы шыйыҡсаларҙың хәрәкәте өйрәнелә. Ғәмәли мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн гидравлика ҡулланыла.

Гидростатиканың төп законы — Паскаль законы.

Идеаль ҡыҫылмаусан шыйыҡса хәрәкәте Эйлер тигеҙләмәһе менән һүрәтләнә. Бындай шыйыҡсаның стационар ағымы өсөн Бернулли законы үтәлә. Шыйыҡсаның тишектәрҙән ағып сығыуы Торричелли формулаһы менән һүрәтләнә.

Йәбешкәк шыйыҡсаның хәрәкәте Навье-Стокс тигеҙләмәһе менән һүрәтләнә, унда ҡыҫылыусанлыҡ та иҫәпкә алынырға мөмкин.

Шыйыҡсаларҙа (һәм башҡа мөхиттәрҙә лә) һығылмалы тулҡындар һәм тирбәлеүҙәр акустикала өйрәнелә. Гидроакустика — акустиканың, һыу аҫты [[:ru:Подводная локация|локацияһы]], элемтә һәм башҡа маҡсаттарҙа, реаль һыу мөхитендә тауышты өйрәнеүсе бүлеге.

=== Молекуляр-кинетик ҡараш ===
Матдәнең агрегат хәле тышҡы шарттар, башлыса баҫым &lt;math&gt;P&lt;/math&gt; һәм температура &lt;math&gt;T&lt;/math&gt; менән билдәләнә. Характерлы параметрҙар булып молекуланың кинетик энергияһы &lt;math&gt;E_{kin}(P,T)&lt;/math&gt; һәм молекулалар араһында үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең уртаса энергияһы (ерм олекулалға иҫәпләгәндә &lt;math&gt;E_{int}(P,T)&lt;/math&gt; тора. Шыйыҡсалар өсөн был энергиялар яҡынса тиң: &lt;math&gt;E_{int}\, \approx \, E_{kin} ;&lt;/math&gt; ҡаты есемдәр өсөн үҙ-ара тәьҫир итешеү энергияһы кинетик энергиянан күпкә күберәк, газдар өсөн — күпкә кәмерәк.

=== Шыйыҡсаларҙың классификацияһы ===
Шыйыҡсаның структураһы һәм физик үҙсәнлектәре уларҙы төҙөүсе өлөшсәләрҙең химик индивидуаллегенә һәм улар араһындағы ''үҙ-ара тәьҫир итешеү'' характерына һәм дәүмәленә бәйле. Ҡатмарлылығы үҫә барыу тәртибендә шыйыҡсаларҙың бер нисә төркөмөн айырып ҡарарға мөмкин.

# Атомар шыйыҡсалар йәки үҙәк Ван-дер-Ваальс көстәре менән бәйле атомдарҙан йә сферик молекулаларҙан торған шыйыҡса, (шыйыҡ аргон, шыйыҡ метан).
# Өлөшсәләре (иондары) йыраҡ тәьҫир итеүсе Кулон көстәре менән бәйле, бер төрлө атомдарҙан торған ике атомлы молекулалы шыйыҡлыҡтар (шыйыҡ [[водород]], шыйыҡ(натрий, [[терегөмөш]])).
# Үҙ-ара диполь-диполле тәьҫир итешеүсе поляр молекулаларҙан торған шыйыҡса (шыйыҡ бромоводород).
# Ассоциацияланған шыйыҡсалар, йәки водородлы бәйләнешле шыйыҡсалар ([[һыу]], глицерин).
# Ҙур молекулаларҙан торған шыйыҡсалар, улар өсөн эске азатлыҡ дәрәжәһе мөһим.

Тәүге ике (ҡайһы саҡта өс) төркөм шыйыҡсаларҙы, ғәҙәттә, ябай атайҙар. Ябай шыйыҡсалар башҡаларынан яҡшыраҡ өйрәнелгән, ябай булмаған шыйыҡсаларҙан иң яҡшы өйрәнелгәне һыу. Был классификацияға квант шыйыҡсалар һәм шыйыҡ кристалдар инмәй, улар айырым осраҡтар булып торалар һәм айырым ҡаралырға тейештәр.

Бүленгән булғанҙың Гидродинамикала шыйыҡлыҡтар Ньютон шыйыҡлыҡтарына һәм Ньютон булмаған шыйыҡлыҡтарға бүленәләр. Ньютон шыйыҡсаларының ағымы Нньютон йәбешкәклек закондарына буйһона, йәғни тейеүсе көсөргәнеш һәм тиҙлек градиенты һыҙыҡлы бәйле. Был дәүмәлдәр араһындағы пропорционаллек коэффициенты йәбешкәклек булараҡ билдәле&lt;ref&gt;«Физическая энциклопедия». В 5 томах. М.: «Советская энциклопедия», 1988&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Физический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия|часть=Ньютоновская жидкость|год=1983|автор=Главный редактор А. М. Прохоров}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Из|ФЭ}}&lt;/ref&gt;. Ньютон булмаған шыйыҡсаларҙа йәбешкәклек тиҙлек градиентына бәйле&lt;ref&gt;Уилкинсон У. Л., Неньютоновские жидкости, пер. с англ., М., 1964&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Астарита Д ж., Марруччи Д ж., Основы гидромеханики неньютоновских жидкостей, пер. с англ., М., 1978&lt;/ref&gt;&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;220px&quot; heights=&quot;220px&quot;&gt;
Файл:Pouring liquid mercury bionerd.jpg|[[Ртуть|Терекөмөш]]
Файл:Liquidnitrogen.jpg|[[Жидкий азот|Шыйыҡ азот]]
Файл:Born bronze - Bronze casts.jpg|Утлы [[бронза]]
Файл:Flowingtap.jpg|[[Вода|Һыу]]
&lt;/gallery&gt;

=== Статистик теория ===
Шыйыҡсаларҙың структураһы һәм термодинамик үҙенсәлектәре иң яҡшыһы Перкус-Йевик тигеҙләмәләре ярҙамында өйрәнелә.

Әгәр ҡаты шарҙар моделен файҙаланғанда, йәғни шыйыҡсаның молекулалары диаметры &lt;math&gt;d&lt;/math&gt;-ға тигеҙ булған шарҙар тип иҫәпләгәндә, Перкус-Йевик тигеҙләмәһен аналитик сығарырға һәм шыйыҡса торошо тигеҙләмәһен алырға мөмкин:

: &lt;math&gt;\frac{P}{n\, k\, T} = \frac{1+\eta+\eta^2}{(1 - \eta)^3} \quad,&lt;/math&gt;

унда &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; — берәмек күләмдәге киҫәксәләр һаны, &lt;math&gt;\eta = (1/6)\, \pi \, n \, d^3&lt;/math&gt; — үлсәмһеҙ тығыҙлыҡ. Тығыҙлыҡ бәләкәй булғанда тигеҙләмә идеаль газ торошо тигеҙләмәһенә күсә: &lt;math&gt;P/ n\, k\, T = 1 &lt;/math&gt; . Мөмкин тиклем ҙур тығыҙлыҡтар өсөн, &lt;math&gt; \eta \to 1 &lt;/math&gt;, ҡыҫылмаусан шыйыҡса торошо тигеҙләмәһе килеп сыға: &lt;math&gt;V \, = \, const&lt;/math&gt;.

Ҡаты шарҙар моделе молекулалар араһында тартыу көсөн иҫәпкә алмай, шуға күрә унда тышҡы шарттар үҙгәргәндә, газ һәм шыйыҡса араһында ҡырҡа күсеш юҡ.

Әгәр анығыраҡ һөҙөмтә алырға кәрәк булһа, шыйыҡсаның структураһын һәм үҙенсәлектәрен ҡуҙғыу теорияһы ярҙамында тасуирлап өлгәшергә мөмкин . Был осраҡта ҡаты шарҙар моделе нуль яҡынлашыу тип һанала, ә молекулалар араһындағы тартыу көсө ҡуҙғыу тип һанала һәм төҙәтмәләр бирә.

=== Кластер теорияһы ===
[[Файл:Колебания_кристалла_Melting_2.gif|справа|мини|230x230пкс|Кристалл рәшәткәһендә атомдарҙың йылылыҡ тирбәлеүе: нөктәләр — атомдар, тоташтырыусы һыҙыҡлы киҫектәр — атом-ара бәйләнештәр]]
[[Файл:Динамика_плавления_Melting_1.gif|справа|мини|230x230пкс|Кристалл иреү нөктәһе аша үткәндән һуң шыйыҡса атомдары тәртибе, бирелгән температура өсөн кластер-ара һәм кластер эсендә атом-ара өҙөлгән һәм тергеҙелгән бәйләнештәр уртаса алғанда даими (ҡыҫҡа ҡалынайтылған киҫектәр — өҙөлгән бәйләнештәр)&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Андреев, Валентин Дмитриевич|Андреев В. Д.]]|заглавие=Избранные проблемы теоретической физики|издание=Киев: Аванпост-Прим,|год=2012|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/physics/thermodynamics.htm}}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;]]
«Кластер теорияһы» хәҙерге заман теорияларының береһе булып тора. Уның нигеҙендә, шыйыҡсаны ҡаты есемдең һәм газдың берләшмәһе итеп ҡарау идеяһы ята. Шул уҡ ваҡытта ҡаты фаза киҫәксәләре (ҡыҫҡа ғына аралыҡта хәрәкәт итеүсе кристалдар), кластер структураһы барлыҡҡа килтереп, газ болотонда урынлашалар. Өлөшсәләрҙең энергияһы Больцман бүленешенә яуап бирәләр, шул уҡ ваҡытта системаның энергияһы даими ҡала (уның изоляцияланған булыу шарттарында). Яй киҫәксәләр кластерҙар менән бәрелешәләр һәм уларҙың өлөшө булып китәләр. Шулай өҙлөкһөҙ кластерҙарҙың конфигурацияһы үҙгәрә, система динамик тигеҙләнеш хәлендә була.
Тышҡы йоғонто яһағанда система үҙен [[:ru:Принцип Ле Шателье — Брауна|Ле Шателье]] принцибына ярашлы тота. Шулай итеп, фазаға әүерелешен аңлатыуы еңел:

* Йылытҡанда система яйлап газға әйләнә (ҡайнау)
* Һыуытҡанда система яйлап ҡаты есемгә әүерелә (туңыу).

Башҡа ҡараштар буйынса&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Андреев, Валентин Дмитриевич|Андреев В. Д.]]|заглавие=Крэш (crash)-конформационная кинематика ковалентной решётки алмаза при плавлении|издание=[[Журнал структурной химии]]|год=2001|номер=3|страницы=486—495}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Андреев, Валентин Дмитриевич|Андреев В. Д.]]|заглавие=«Фактор плавления» при межатомных взаимодействиях в алмазной решётке|издание=[[Химическая физика]]|год=2002|номер=8,т.21|страницы=35—40}}&lt;/ref&gt; шыйыҡсаның кластер теорияһы нигеҙендә, «тығыҙ газ» тәртипһеҙлеге торошонда түгел, ә ҡуйырған (бәйләнгән) хәлдә (күләмен һаҡлай) булған матдә тураһында булараҡ, кластерҙар тураһында, квазикристаллик динамик структураларҙа иреү нөктәһе аша үткәндән һуң, шыйыҡсаның күләмен һаҡлауҙы тәьмин иткән һәм хәрәкәтсәнлеген (ағыусанлыҡ) һәм химик активлығын билдәләгән, кластер-ара һәм кластер эсендә атом-ара даими уртаса һандағы (бирелгән температура өсөн) өҙөлгән һәм тергеҙелгән бәйләнештәре булған '''ҡалдыҡ''' булараҡ төшөнсә ята. Температура артыу менән кластерҙарҙа өҙөлгән бәйләнештәрҙең артыуы иҫәбенә атомдарҙың һаны кәмей. Барлыҡҡа килгән ирекле атомдар (молекулалар) шыйыҡса өҫтөнән парға әйләнәләр йәки кластер-ара арауыҡта эрегән газ (быу) сифатында ҡалалар. Ҡайнау температураһында матдә моноатомлы (мономолекуляр) газ (пар) хәленә күсә.


== Эксперименталь ысулдар менән өйрәнеү ==
Шыйыҡса структураһын рентген структур анализ, электронография һәм нейтронография ысулдары ярҙамында өйрәнәләр.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Идеальная жидкость
* Физика жидкостей

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.femto.com.ua/articles/part_1/1175.html Статья ''«Жидкость»'' — в Физической энциклопедии]{{ref-ru}}

{{Phys-stub}}
[[Категория:Шыйыҡса]]</text>
      <sha1>k6ut77h4q1kq1wpclc1eysuwyik9cm5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәжәпләнеп күккә бағам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107191</id>
    <revision>
      <id>1300745</id>
      <parentid>1273647</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11113" sha1="a60wen5wz8zdoans9l8aoo27l84drrk" xml:space="preserve">'''«Дивлюсь я на небо, та й думку гадаю…»''' — йыр. Йыр өсөн текстты украин шағиры-романтигы Михаил Николаевич Петренко&lt;ref&gt;Українські народні пісні з репертуару Б. Р. Гмирі / упоряд. Т. Шефер . — Київ : Музична Україна, 1972. — 64 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Українські народні пісні з репертуару Анатолія Мокренка — Київ : Музична Україна, 1980. — 64 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Барабанова О. А. [http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=ARD&amp;P21DBN=ARD&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=A=&amp;S21COLORTERMS=1&amp;S21STR=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%9E.%D0%90.$ Творчість Михайла Петренка в контексті української поезії 30 — 50-х років XIX століття]: автореф. дис… канд. філол. наук: 10.01.01 / О. А. Барабанова ; Харк. нац. ун-т ім. В. Н. Каразіна. — Х., 2008. — 19 с. — укp.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Смірнова Н.&lt;/ref&gt;, ә музыканы Людмила Александрова яҙған&lt;ref&gt;Оксана Богдан. [http://timeua.info/181111/51104.html Музыка и слова — не народные] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131015035230/http://timeua.info/181111/51104.html |date=2013-10-15 }} // ''Время'', 18.11.2011.&lt;/ref&gt; (бының тураһында мәҫәлән «Ҡыҙыл юл» ({{lang-uk|«Червоний шлях»}}) әҙәби-фәнни журналында телгә алына&lt;ref&gt;«Червоний шлях», 1926 р., № 9.&lt;/ref&gt;).
{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1841 йылғы версияһы&lt;ref name=&quot;snip&quot;&gt;[http://www.дивлюсьянанебо.com/component/content/article/20-ukrainskij-yazyk/nasledie-poeta-ua/131-ukrainskij-novorochnik-snjp-1841-g-ua Сніпъ, украинскій новорочникъ. — Х., 1841.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200210232636/http://www.xn--80acbhhpwqbm1a6kyaq.com/component/content/article/20-ukrainskij-yazyk/nasledie-poeta-ua/131-ukrainskij-novorochnik-snjp-1841-g-ua |date=2020-02-10 }}&lt;/ref&gt;
! 1848 йылғы версияһы&lt;ref name=&quot;sud&quot;&gt;Южный русскій зборникъ. — Х., 1848.&lt;/ref&gt;
! Авторлығы Т. Шевченкоға бирелгән версияһы&lt;ref name=&quot;pra&quot;&gt;Правда. / Письмо литературно-политичне. Рік ІХ, ч. 4, 29 лютого. — Л., 1876.&lt;/ref&gt;
! [[Гүзәл Ситдиҡова]] тәржемәһе
! [[Лилиә Һаҡмар]] тәржемәһе
|-
|
&lt;poem&gt;
::::В минуту жизни трудную
::::Тѣснится въ сердце грусть…
::::::Лермонтовъ.

:Дивлюся на небо та й думку гадаю:
:Чому я не соколъ, чому не лjтаю?
:Чому менj, Боже, Ти крилля не давъ?
:Я бъ землю покинувъ и въ небо злjтавъ…
:Далèко, за хмари, подальше вjдъ свjту,
:Шукать собj долj, на горе привjту,
:И ласки у сонца, у зjрокъ прохать,
:Й у свjтj ихъ яснjмъ себé покохать.
:Бо долj ще з-малу кажусь я нелюбій;
:Я наймjт у неи; хлопцюга приблудній:
:Чужій я у долj, чужій у людей…
:Хиба хто кохае нерjднихъ дjтей?…
:Кохаюся лихомъ и щастя не знаю,
:И гjрко безъ долj свjй вjкъ каратаю;
:Й у гóрj спjзнавъ я, шо тjлькj одна
:Далекое небо моя сторона…..
:И на свjтj гjрко!&amp;nbsp;— Якъ стане щé гjрше,
:Я очи на небо&amp;nbsp;— менj веселjше,
:И въ думкахъ забуду, що я сирота -
:И думка далеко, висóко лjта!….
:Такъ дайте же крилля, орлячого крилля!
:Я землю покину&amp;nbsp;— и на новосjлля
:Орломъ бистрокрилимъ у небо польну
:И въ хмарахъ вjдъ свjту на-вjкъ утону.
&lt;/poem&gt;
|valign=&quot;top&quot;|&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;
&lt;poem&gt;
:Дuвлюся на небо, та й думку гадаю,
:Чому я не сокил, чому не ли́таю,
:Чому мени, Боже, тu крuльлив не дав?
:Я землю-б покuнув и в небо зли́тав!
:Далеко за хмарu, подальше од свиту,
:Шукать соби доли, на горе прuвиту,
:И ласкu у зи́рок, у сонця просuть,
:У свити их ясним все горе втопuть;
:Бо доли ще з-малу здаюся не любuй,
:Я наймuт у неи, хлопцюга прuблуднuй;
:Чужuй я у доли, чужuй у людей:
:Хиба-ж хто кохає нери́днuх дитей?
:Кохаюся лuхом, прuвиту не знаю,
:И гирько, и марно сви́й вик каратаю,
:И в гори спи́знав я, що тилькu одна -
:Далекеє небо&amp;nbsp;— моя сторона.
:И нà-свити гирько; як стане ще гирьше,
:Я очи на небо, мени веселише!
:И в думках забуду, що я сuрота,
:И думка далеко, вuсоко ли́та.
:Колu-б мени крuльля, орлячи ти крuльля,
:Я землю-б покuнув, и на новоси́льля
:Орлом бuстрокрuлuм у небо польнув,
:И в хмарах навикu од свита втонув!
&lt;/poem&gt;
|valign=&quot;top&quot;|&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;
&lt;poem&gt;
:Дивлюсь я на небо&amp;nbsp;— та й думку гадаю:
:Чому я не сокіл, чому не літаю?
:Чому мені, Боже, ти крила не дав?
:Я б землю покинув и в небо злітав,
:Далеко за хмари, подальше від світу,
:Шукать собі долі, на горе привіту
:И ласки у сонця и зірок прохать
:И в світі іх яснім себе покохать.
:Бо долі ще з-малку кажусь я нелюбий!
:Я наймит у неі, хлопцюга приблудний,
:Чужий я у долі, чужий у людей!
:Хиба ж хто кохає нерідних дітей?
:Кохаюсь я лихом и щастя не знаю
:И гірко без долі свій вік коротаю.
:И в світі гірко, а як стане ще гірше…
:Я очі на небо,&amp;nbsp;— и мені веселійше,
:И в думках забуду, що я сирота,
:И думка далеко, високо літа!
:Дайте ж мені криля, орлиниі криля:
:Я землю покину, на небо полину
:И в хмарах від світу на віки утону.
::([[1848]] йылғы ҡулъяҙманан)
&lt;/poem&gt;
|valign=&quot;top&quot;|&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;
&lt;poem&gt;
Асмандарға бағып уйҙарымды һүтəм,
Ыласындай булып ҡанат ҡағып үтəм,
Ниңə, Хоҙайым, ҡош түгелмен мин,
Күпме был ерҙə йəш түгермен мин?
Əрнеүҙəрем ташып, һағыштарҙан ҡасып,
Уҙмыш тапһам ине, болоттарға ашып,
Йылыһын эҙлəп ҡояш-йондоҙҙоң,
Иретер инем күңелдең боҙон.
Бала саҡтан яҙмыш мине ҡаға-һуға,
Ялыныслы хəлем, ялсылыҡта уҙа,
Яттар алдында йөҙ һыуым түгəм,
Һыйҙырмай һис кем, ҡайҙа ла үгəй.
Ҡайғы-хəсрəт баҫа, бəхетһеҙлек – ҡорҙаш,
Үҫтем шатлыҡ күрмəй, əсенеүҙəр юлдаш.
Үҙəккə үтте ерҙəге гүрем,
Тик күктəр мине яҡыны күрер
Сабырҙарым бөтһə, йыһандарға бағам –
Йыуаныстарҙы йыһандарҙан табам,
Алыҫ-алыҫҡа хыялда осам,
Үкһеҙлегемдəн күктəргə ҡасам.
Телəк ҡабул булып, осһам бөркөт ҡоштай,
Ҡанаттарым киреп, асмандарға ашһам,
Һис ҡайтмаҫ инем бүтəн был ергə,
Болот эсенə батып ғүмергə!
&lt;br /&gt;
2015
&lt;/poem&gt;
| valign=&quot;top&quot; |&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;poem&gt;
Ғәжәпләнеп күккә бағам, уйға талам:
Ниңә бөркөт кенә булып тыуманым,
Ниңә миңә пар ҡанаттар бирмәнең,
Ерҙе ташлап осор инем, хоҙайым!
Осор инем бик бейеккә, болоттарға,
Әрнеүҙәрем ерҙә тороп ҡалырҙар,
Яҡтыһында наҙлы таң һәм ҡояштың
Ҡайғы-хәсрәт, һағыштарым янырҙар.
Бала саҡтан үҙ итмәне был яҙмышым,
Уға гелән өйһөҙ малай, ялсы булдым,
Яҡындарым янында гел сит инем,
Кем йылмайып иркәләһен үгәй улды?
Ҡайғыларым дуҫҡа һанап, наҙға сарсап
Йәшәй бирәм аһ-зарҙарға сыҙап, түҙеп,
Барыр йортом, инде беләм, берәү генә -
Аҡ болоттар, наҙлы ҡояш, зәңгәр күгем!
Бында аһ-зар, бында ҡайғы! Бер мәлгә
Күккә баҡһам, күтәрелә күңелем,
Үкһеҙ йәтим икәнемде онотам -
Уйҙарымда мин бәхетһеҙ түгелмен!
Иңдәремдә ҡанаттарым булһамы,
Ерҙе ташлап осор инем бейеккә,
Етеҙ бөркөт булып күкте ҡосормон
Күк ҡорамын мәңгелеккә төйәкләп!
&lt;br /&gt;
17.05.2016.
&lt;/poem&gt;
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Translation_book_of_%22Watching_the_Sky_and_Thinking_a_Thougt%22.pdf «Дивлюся на небо та й думку гадаю» в перекладах мовами світу] / Упорядники [[Букет Евгений Васильевич|Є. В. Букет]], О. Є. Петренко. – [[Житомир]]: ФОП Євенок О. О., 2017. – 112 с. – (Бібліотека газети «[[Культура і життя (гәзит)|Культура і життя]]»). ISBN 978-617-7607-13-6

[[Категория:Йырҙар]]</text>
      <sha1>a60wen5wz8zdoans9l8aoo27l84drrk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәбибуллин Ғабдрахман Сөләймән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110453</id>
    <revision>
      <id>1300631</id>
      <parentid>1276998</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T14:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8190" sha1="747avoruklhtdhoycopsvw3n1k5d1sc" xml:space="preserve">{{Фамилиялаш|Хәбибуллин}}
{{Музыкант
 |Имя              = Хәбибуллин Ғабдрахман Сөләймән улы
 |Изображение      = Habibullin.jpeg
 |Описание изображения = 1944 йылда Ғабдрахман Хәбибуллин хәрби госпиталдә яралылар алдында сығыш яһай
 |Полное имя       = 
 |Дата рождения    = 07.01.1903
 |Место рождения   = [[СССР]], РСФСР, Томск ҡалаһы 
 |Дата смерти      = 19.09.1969
 |Место смерти     = {{ВБУ|Өфө|Өфөлә}}
 |Страна           = {{Флагификация|Рәсәй}}
 |Профессии        = 
 |Певческий голос  = [[бас]]
 |Жанры            = 
 |Сотрудничество   = [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] 
 |Награды          = 
{{{!}} style=&quot;background:transparent;&quot;
{{!}} {{Ленин ордены}} {{!!}} {{Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены}}{{!!}} {{Орден Знак Почёта}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent;&quot;
{{!}} {{РСФСР-ҙың халыҡ артисы|1955}} {{!!}} {{РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы|1949}}
Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1947)
{{!}}}
 |Викисклад        = 
}}
'''Хәбибуллин Ғабдрахман Сөләймән улы''' ([[7 ғинуар]] [[1903 йыл]] — [[19 сентябрь]] [[1969 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] [[опера]] йырсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1942) һәм РСФСР-ҙың (1949) атҡаҙанған, Башҡорт АССР-ының (1947) һәм РСФСР-ҙың (1955) халыҡ артисы.

== Биографияһы ==
Ғабдрахман Сөләймән улы Хәбибуллин 1903 йылдың 7 ғинуарында [[Томск]] ҡалаһында 12 балалы ҙур ярлы ғаиләлә тыуған. Бала саҡтан ҡара эшсе, ер ҡаҙыусы булып эшләй. Армияла хеҙмәт иткәндә «айырыуса батырлыҡ күрһәтә». Маньчжурия менән сиктә хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡаны өсөн командованиеның Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнә.

1938 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһының Башҡорт студияһын (педагогы Е. А. Милькович) тамамлай.
Эш урыны: 1931 йылдан башлап Себер крайы (Новосибирск ҡалаһы) сәнғәт Йорто агитация бригадаһы менән етәкселек итә, 1932 - 1933 йылдарҙа — Мәскәү үҙәк татар эшселәр театрында артист, 1938 - 1963 йылдарҙа — [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның опера солисы.
IV саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] депутаты итеп һайлана (1955—1959).
Ғаиләһе: ҡатыны Мәрйәм, дүрт улы: Сәйәх, Рауил, Шамил, Эдуард).

== Вокал партиялары ==
[[Файл:Khabir Galimov as Asgar and Gabdrahman Khabibulin as Soltan bey (Ufa, 1939).jpg|180px|thumb|[[Өфө]]лә [[Аршын мал алған, фильм,1945|«Аршин мал алан»]] постановкаһынан күренеш. [[1939 йыл]]. [[Хәбир Ғәлимов]] Әскәр ролендә һәм Ғабдрахман Хәбибуллин (уңда) Солтанбәк ролендә]]
Судья («Һоҡланғыс тирмәнсе»; дебют, 1938), Цуниг («Кармен», Ж.Бизе), Спарафучилле («Риголетто», Дж. Верди), Дон Базилио («Севильский цирюльник», Дж. Россини), Кончак («Кенәз Игорь», А. П. Бородин), Ҡужаҡ («Ир-Тарғын» — «Ер-Таргын», Е. Г. Брусиловский), Солтанбәк («Аршин мал алан», Өзәир Ғаджибеков ]]), Серлебай («Айһылыу» — «Айхылу», М. М. Валеев һәм Н. И. Пейко), Мулла («Ҡоҙаса» — «Свояченица», З. Ғ. Исмәғилов) , Ҡолыя («Һаҡмар» — «Хакмар», Валеев, 1940), Тапҡыр-хан («Мәргән» — «Мэргэн», А. А. Эйхенвальд, 1940), Старшина («Ҡарлуғас»— «Карлугас», Н. К. Чемберджи, 1941), Ҡәһҡәһә («Аҡбуҙат»), Солтан («Азат», Р. А. Мортазин, 1949), Юлай Аҙналин («Салауат Юлаев»), Аяҙғол («Шәурә»).
Башҡорт («Азамат», «Аҡһаҡ-ҡола», «Ирәндек», «Һырдарья», «Урал»), татар («Ҡара урман», «Райхан», «Сәскәләр ҡойола», рус һәм сит ил композиторҙары операларынан йырҙар, романстар, ариялар һәм дуэттар.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1949)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1942)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1955)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1947)
* [[Ленин ордены]] (06.1955)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1949)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1955)

== Хәтер ==
2003 йылдың 19 сентябрендә Өфө ҡалаһында, артист йәшәгән Ленин урамындағы 2-се һанлы йортҡа, уның исеме яҙылған мемориаль таҡта ҡуйылған.

== Әҙәбиәт ==
* Хәйруллин Р. Башҡортостандың опера сәнғәте оҫталары. Өфө, 1963.
* Әхмәҙиева Р. Р. «Ғабдрахман Хәбибуллин». Өфө, 1973.
* Ахмадиева Р. Уға Йәлил һоҡланды // Киске Өфө. 1978. 30 дек.
* Хәбибуллин Ғабдрахман Сөләймән улы // Музыкаль энциклопедия. — М., 1982. Т. 6. С. 956—957
* Хәбибуллин Ғабдрахман Сөләймән улы // Театр энциклопедияһы. — М., 1967. Т. 5. С. 560.
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 55 с. ISBN 5-295-02294-3.

== Һылтанмалар ==
* {{ЭБЭ2013|index.php/component/content/article/2-statya/693-khabibullin-gabdrakhman-gabdurakhman-sulejmanovich}}
* http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-21-2191.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116202508/http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-21-2191.html |date=2014-01-16 }}
* http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=3783 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116210801/http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=3783 |date=2014-01-16 }}
* http://kulturarb.ru/news/?ELEMENT_ID=23100
* http://www.music-dic.ru/html-music-enc/h/8062.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629091605/http://www.music-dic.ru/html-music-enc/h/8062.html |date=2018-06-29 }}

[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының халыҡ артистары]]
[[Категория:Мәскәү консерваторияһын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>747avoruklhtdhoycopsvw3n1k5d1sc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110533</id>
    <revision>
      <id>1300755</id>
      <parentid>1060164</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T11:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6013" sha1="fmfsn7qqb1d54pqdbv7fhubd9nxcjel" xml:space="preserve">{{Фамилиялаш|Ғәлимов}}

{{Театр эшмәкәре
 | Имя              = Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы
 | Изображение      = Buharskii-260x346.jpg
 | Описание изображения = 
 | Дата рождения    = 01.01.1899
 | Место рождения   = Ҡазан губернаһы Сатламыш ауылы 
 | Дата смерти      = 13.05.1974
 | Профессия        = артист|СССР|Рәсәй|XX быуат
 | Гражданство      = {{Флагификация|СССР}}→{{Флагификация|Рәсәй Федерацияһы}}
 | Годы активности  = 1911-1963
 | Театр            = Башҡорт дәүләт драма театры
 | Награды          = БАССР-ҙың халыҡ артисы (1944)&lt;br /&gt;
{{Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|1955}}  

 | imdb_id          = 
}}

'''Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы''', псевдонимы '''Хажи Бохарский''' ([[1 ғинуар]] [[1899 йыл]] — [[13 май]] [[1974 йыл]]) — актёр, режиссёр, педагог. БАССР-ҙың халыҡ артисы (1944). СССР Театр эшмәкәрҙәре Союзы ағзаһы (1938). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1955) кавалеры.

== Биографияһы ==
Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы Ғәлимов 1899 йылдың 1 ғинуарында [[Ҡазан губернаһы]]ның Свияж өйәҙе Сатламыш ауылында (хәҙер [[Татарстан Республикаһы]]ның Апастов районына инә) тыуған.

1918 йылда [[Ҡыштым]] һөнәрселек училищеһын тамамлай. 1931—1933 йылдарҙа Мәскәү театр училищеһы-производство комбинатында уҡый.

1919 йылдан [[Златоуст]] ҡалаһында халыҡ мәғарифы системаһында һәм һәүәҫкәр театрҙа артист — режиссёр булып эшләй. 

1923—1968 йылдарҙа — [[Башҡорт академия драма театры]] артисы, режиссёры, администраторы, директоры һәм художество етәксеһе, театр музейының мөдире. 

1926—1952 йылдарҙа Өфө ҡалаһында Башҡорт театр-сәнғәт училищеһында уҡыта.

Режиссёр булараҡ У. Шекспирҙың «Отелло», «Мөхәббәт һәм нәфрәт», «Бай һәм хеҙмәтсе», «Фетнә» («Мятеж» Д. А. Фурманов романы буйынса), «Любовь Яровая» (К. А. Тренёв), «Күтәрелгән сиҙәм» («Поднятая целина», М. А. Шолоховтың шул уҡ исемле романы буйынса), «Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт» («Дружба и любовь», Мифтахов) һәм башҡа спектаклдәрҙе сәхнәгә сығара.

1974 йылдың 13 майында Өфө ҡалаһында вафат була. Өфөлә ерләнгән.

== Спектаклдәрҙәге ролдәре ==
Ҡолой Балтасов («Салауат», Б.Бикбай), Мамаев («Балҡанда, йәки Зимагорҙар», С. М. Мифтаховтың «Зимагорҙар» пьесаһы буйынса), Сәлих-бай («Бай һәм хеҙмәтсе», Х. Н.Хәмзә), Добчинский («Тикшереүсе» — «Ревизор», Н. В. Гоголь), Шмага («Ғәйепһеҙ ғәйеплеләр» — «Без вины виноватые», А. Н. Островский), фон Кальб һәм Вурм («Мәкер һәм мөхәббәт» — «Коварство и любовь», Ф.Шиллер).
1940 йылда Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы [[Салауат Юлаев (фильм)|«Салауат Юлаев» фильмы]]нда Рыҫбай ролендә киноға төшә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1940)
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1944)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1957)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1955]]).

== Әҙәбиәт ==
* Зөбәйеров Ә.Ф. Башҡорт дәүләт күсмә театры ауылдарҙа. Өфө, 1928;
* Мәһәҙиев М.Ә. Театр тураhында: Мәҡәләләр йыйынтығы. Өфө, 1962.
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 120-121 с. ISBN 5-295-02294-3.
''Дом, в котором жил Галимов - Бухарский Х. Г. Коммунистическая улица, 54''.

== Хәтер ==
Өфөлә Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

== Һылтанмалар ==
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/buharsk.html
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/8132-bukharskij-galimov-khaziakhmet-girfanutdinovich  Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Башҡорт АССР-ының халыҡ артистары]]
[[Категория:Апас районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>fmfsn7qqb1d54pqdbv7fhubd9nxcjel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яёй осоро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111374</id>
    <revision>
      <id>1300709</id>
      <parentid>1186832</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T07:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27454" sha1="f7k2wkioekjdw6a3exwkynkgr1e3fjx" xml:space="preserve">{{Япония тарихы}}
'''Яёй осоро ''' ([[Япон теле|яп.]] &lt;span lang=&quot;ja&quot; style=&quot;font-size: 110%; font-style: normal;&quot;&gt;弥生時代&lt;/span&gt; ''яёй дзидай'') — Японияның (б.э.т. 300 (''900'') йылдар. — б.э.т. 250 (''300'') йылдарҙағы тарихи осоро. Көнбайыш илдәрен археологик осорҙарға бүлеү буйынса был осор [[Бронза быуаты|бронза]] һәм тимер быуаттарға тура килә. Был осорҙоң үҙенсәлеге-халыҡ һанының байтаҡ үҫеүе һәм Японияла һыу баҫҡан урындарҙа дөгө сәсеү барлыҡҡа килгәндән һуң ауыл хужалығындағы революция, металдан эшләнгән ҡоралдар етештерә башлау, социаль төркөмдәрҙең һәм шулай уҡ тәүге дәүләт башланғыстарының барлыҡҡа килеүе.

== Исеменең барлыҡҡа килеүе ==
[[Файл:YayoiJar.JPG|слева|мини|267x267пкс|Яёй осороноң балсыҡтан эшләнгән һауыты (3-сө йөҙйыллыҡтың беренсе яртыһы), Кугахара утырағы, [[Токио]]]]
«Яёй» — [[Токио]] янындағы (хәҙерге Токио префектураһының Бункё махсус районы) халыҡ йәшәгән урындың исеме. Унда [[1884 йыл]]да археологик ҡаҙыуҙар ваҡытында дзёмон осорондағынан айырылып торған, бөтөнләй икенсе стилдә эшләнгән керамика әйберҙәре табылған. XX быуат башында бындай стилдәге керамика әйберҙәре барлыҡ Япония территорияһында ла табыла. Уларҙы даталау ғалимдарға Япон архипелагының Дзёмон осоронан яңы тарихи осорға күсеүен раҫларға мөмкинлек биргән. Был осорҙо тәүге артефакт булған керамика әйбер табылған урындың исеме менән Яёй осоро тип атағандар. Осорҙоң археологик мәҙәниәтен дә «Яёй мәҙәниәте» тип атағандар.

== Осорҙарға буленеш ==
Традицион историография Яёй дәүере б.э.т. III быуатта башланған һәм б.э.т. III быуатында тамамланған тип иҫәпләй. Уның шулай бүленеше керамика әйберҙәрҙең эшләнеү датаһы һәм уларҙың классификацияланыуына нигеҙләнгән. Был осор өс стадияға бүленгән: башланғыс (б.э.т. III—I быуаттар), уртансы (б.э.т. I быуат- б.э.т. I быуат), һуңғы (б.э.т. I—III быуаттары).

Ләкин Япония милли тарих һәм этнография музейы тикшеренеүселәре Яёй осорон 500 йыл тирәһе алданыраҡ башланып, б.э.т. IX быуатына тиклем дауам иткән тип фаразлай. Үҙҙәренең фаразлауын улар «Яёй мәҙәниәте» осоронда табылған керамик әйберҙәрҙе иҫкесә радиоуглерод методы менән тикшереүҙәр һәм яңы АСМ (масс-спектрометрия тиҙләткес) методы менән тикшереүҙәр нигеҙенсә уларҙы яңыса даталау менән иҫбатлайҙар.&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot; class=&quot;&quot;&gt;
{| align=&quot;center&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;2&quot;
|[[Файл:Докэн.png|286x286пкс]]
|[[Файл:Дохоко.png|304x304пкс]]
|[[Файл:Дока_(гэ).png|277x277пкс]]
|-
|&lt;small&gt;Бронза ҡылыс&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Бронза һөңгө&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Бронза гэ&lt;/small&gt;
|}
&lt;/div&gt;

== Дөйөм һыҙаттары ==
[[Файл:YoshinogariIseki.jpg|мини|288x288пкс| Яёй осорондағы Ёсиногари ҡаласығының күҙәтеү вышкаһы (реконструкция), Сага.]]
Яёй осороноң иң тәүге археологик ҡомартҡылары [[Кюсю]] утрауының төньяғында табыла&lt;ref&gt;縄文後期～弥生６期土器形式併行関係一覧表, National Museum of Japanese History&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ Яёй мәҙәниәтенә ҡараған әйберҙәр [[Хонсю]] утрауында ла табыла башлай.

Яёй осороноң башланыуына япон утрауҙарына яңы континенталь сығышлы мәҙәниәттең килеүе ҙур йоғонто яһаған тип фаразлайҙар. Был йоғонтоноң үҙенсәлеге булып һыу баҫар ерҙәрҙә дөгө сәсеп үҫтереү, көршәксе әйләнәһенең (әүернәһенең) һәм туҡыу станогының барлыҡҡа килеүе, металл (баҡыр, бронза, тимер) эшкәртеү һәм нығытылған ҡаласыҡ стеналары торған.

Бер теория буйынса, [[Хань империяһы]] менән [[Кочосон]] дәүләте араһындағы конфликттың килеп сығыуы һәм был конфликтта Кочосандың еңелеп, б.э.т. 108 йылда бөтөнләйгә юҡ ителеүе арҡаһында Японияға материктағы халыҡтың һәм Хань власын танырға теләмәгән сигенеүсе ғәскәрҙәрҙең күмәкләшеп күсеүе арҡаһында килеп сыҡҡан.

Хань власы ваҡытында Хонсю утрауының көньяҡ өлөштәре континенттағы Хань власы менән риза булмаған кешеләрҙең ҡасып ятҡан һәм Хангә ҡаршылыҡ күрһәткән хәрәкәттең үҙәге булып тора. Был корея дәүләте тип аталған өс дәүләтте барлыҡҡа килтергән, тик был ваҡытта кореялылар йәки япондар тигән этнос буулмаған. Шул уҡ ваҡытта Хонсю утрауында Дзёмон мәҙәниәтенә ҡараған аборигендарҙың эмиси дәүләте лә булған.
[[Файл:Toro1.jpg|слева|мини|301x301пкс|Яёй осорондағы амбарҙың реконструкцияһы&lt;br /&gt;
]]
Яёй осорондағы боронғо кешеләрҙең торған урындары Көнбайыш Японияның Кюсю һәм [[Хонсю]] утрауҙарында табылған. Бының классик миҫалы — Сага префектураһындағы Ёсиногари ҡаласығы. Археологтар бында бик күп төрлө бай археологик материалдар-керамик һауыт-һабалар, бронзанан яһалған ритуал әйберҙәр(ҡыңғырауҙар, биҙәүестәр) һәм металдан эшләнгән ҡоралдар(ҡылыстар, уҡ баштары, гэ ҡоралының һәм һөңгөләрҙең баштарын)тапҡандар. Тарихсыларҙың фекере буйынса боронғо заманда дөгө һатыу Япон архипелагын социаль стратификациялауға килтергән һәм өҫтәмә продукттың һанын арттырған. Халыҡтар берләшмәһендә бай шамандар һәм хәрбиҙәр ҡатламы, шул уҡ ваҡытта хоҡуҡһыҙ тәүге ҡолдар ҙа барлыҡҡа килгән.

Яңыса хужалыҡ итә башлау Яей мәҙәниәте осоронда Япон утрауҙарының көнсығышына (хәҙерге Аомори префектураһы) тиклем таралған. Шуның арҡаһында [[Кюсю]], [[Хонсю]] һәм [[Сикоку]] утрауҙарында кешеләр һаны артып киткән. Өҫтәмә продукттың артыуы һәм идара итеүсе ҡатламдың барлыҡҡа килеүе хәрби конфликттар килтереп сығарған. Был осорҙоң икесе яртыһында кешеләрҙең ҡәберҙәрендә иректән көсләп мәхрүм ителгән кешеләрҙең ҡалдыҡтары табылған, был социаль көсөргәнештең был ваҡытта бейек булыуын иҫбатлаған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.cultline.ru/articles/history/564/ О Японии /История Японии и ее эпохи /Яёй — Бронзово-железный век Японии]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Yoshinogari_Ancient_Ruins_2008.jpg|мини|Яёй осорондағы Йосиногари ауылының реконструкцияһы. Сага префектураһы, Кюсю]]
Һуғыштар берләшмәләрҙең «коалицияға» килеүенә һәм башланғыс хөкүмәт элементтарнының килеп сығыуына килтерә. &quot;Яматай иленең &quot; башында ван-ҡатын -батша-шаман Химико тора.

Окинава һәм [[Хоккайдо]] Яматай иленән алыҫ торғанлыҡтан бөтөнләй тейерлек Яёй мәҙәниәте йоғонтоһона эләкмәгән. Унда рюкюслылар һәм айндар нигеҙләгән һуңғы дзёмон традициялары хөкөм һөргән. Шулай итеп ике утрау төбәктәрендәге тарихи осорҙарға бүленеш Японияның үҙәк ерҙәрендәге бүленешкә туры килеп бөтмәй.

== Яёй халҡының килеп сығышы ==
Яёй халҡының килеп сығыуы тураһында ике төрлө ҡапма-ҡаршы ҡараш бар Беренсеһе буйынса &quot;Яёй мәҙәниәте&quot; тип аталған мәҙәниәт Японияға Корея ярымутрауынан һәм хәҙерге Ҡытай территорияһынан мигация яһаған халыҡтар тарафынан килтерелгән тип фаразлана. Ә икенсе ҡараш буйынса япон утрауҙарында йәшәгән халыҡтың үҙаллы үҫеше һәм Азия континентынан төрлө &quot;ноу-хауҙарҙы &quot; импортҡа эләктереп, күсергәнлектән барлыҡҡа килгән тип иҫбатлай. Көнбайыш тарихсылары был бәхәстә миграция теорияһы яҡлы, ә япон ғалимдары «автохтонлыҡ» концепциялары яҡлы.

Ҡайһы бер япон ғалимдары ла шулай уҡ&quot;миграция теорияһы&quot; яҡлы. Уларҙың иҫәпләүҙәре буйынса Яёй осоронда Японияға күсеп килеүселәрҙең һаны (б.э.т. III быуат—б.э. III быуаттарҙан) алып VIII быуатҡа тиклем 1 200 000 кеше булған, ә был Яей осороноң башында урындағы халыҡтың һаны 1 миллион самаһын тәшкил иткән. VIII быуатта Япония халҡының дөйөм һаны 5 600 000 кешенән торған

Дзёмон һәм Яёй осорондағы ҡәберлектәрҙе тикшергәндә был осорҙа йәшәгән халыҡтарҙың бер береһенә оҡшаш булмауы асыҡлана. Сағыштырған саҡта,Дзёмон халыҡтарының буйы тәбәшәгерәк, оҙон иңбашлы, ә бот һөйәктәре ҡыҫҡа, ҙур күҙле, киң битле, бит сырайҙары, бигерәк тә танауҙары ҙур булған&lt;ref&gt;縄文人の顔と骨格-骨格の比較, Information-technology Promotion Agency&lt;/ref&gt;. Яёй халыҡ вәкилдәренең буйҙары оҙонораҡ, күҙҙәре бер -береһенә яҡын урынлашҡан, тар битлеһәм йәмшек танаулы булғандар. Кофун осоронда археологтар тапҡан һөлдәләр, айну һәм Окинава халыҡтарының һөлдәләренән башҡалары, хәҙерге заман япондарының һөлдәләренә оҡшаш булған&lt;ref&gt;Jared Diamond (June 1998).&lt;/ref&gt;.Ошо күҙәтеүҙәр япондарҙың азия иммигранттары тоҡомдарынан сыҡҡан һәм улар урындағы халыҡ менән популяцияға ингән ҡатнаш халыҡтар тип һөҙөмтәләр эшләргә мөмкинлек бирә. Ә айну халҡы -Дзёмон осоронда йәшәгән, үҙенең сафлығын һаҡлап ҡалған халыҡ тоҡомонан ғибәрәт&lt;ref&gt;[http://leit.ru/modules.php?name=Pages&amp;pa=showpage&amp;pid=1398&amp;page=1 03) Яёй дзидай: зарождение японской государственности — Периоды японской истории — Статьи о Японии — Fushigi Nippon — Загадочная Япония]&lt;/ref&gt;.

Һуңғы йылдарҙағы археологик ҡаҙаныуҙар Көнбайыш Япония халҡы ҡытай халҡы менән генетик бәйле тип иҫбатлауҙарға юл ҡуялар. 1996 — 1999 йылдарҙа Япония Милли фәнни музейының фән хеҙмәткәре Сатоси Ямагути етәкләгән команда Японияның көнбайыш префектуралары Ямагутиҙа һәм Фукуокала табылған Яей кеше һөлдәләрен Ҡытай яр буйындағы Цзянсу провинцияһындағы кешеләрҙең ҡалдыҡтары менән ДНК-тестар ярҙамында тикщергән һәм улар араһында бик күп оҡшашлыҡтар тапҡан&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.kahaku.go.jp/special/past/japanese/ipix/5/5-14.html Long Journey to Prehistorical Japan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421054014/http://www.kahaku.go.jp/special/past/japanese/ipix/5/5-14.html |date=2015-04-21 }} (яп.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. 1999 йылда үткәрелгән ДНК-тестар Яёй халҡы [[Янцзы]]&lt;nowiki/&gt;нан көньяҡтағы халыҡтарҙың сыҡҡанлығын иҫбатлай&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.trussel.com/prehist/news111.htm Yayoi linked to Yangtze area: DNA tests reveal similarities to early wet-rice farmers].&amp;#x20; &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ ваҡытта байтаҡ ғалимдар корея халыҡтары ла, үҙәрендәге дөгө сәсеү, шымартылып таштан эшләнгән эш ҡоралдарын, ағастан эшләнгән ауыл хужалығы ҡоралдарын, тимер инструменттарҙы туҡыу технологияларын, ашамлыҡтарҙы һаҡлау өсөн ҡулланылған керамик көршәктәрҙе, ҡулға өйрәтелгән сусҡаларҙы ,һ б. үҙҙәре менән Японияға алып килгәндәр, тип Хадсондың археологик тикшеренеүҙәре нигеҙендә иҫбатлайҙар&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Mark J. Hudson.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Корея ярымутрауынан күскән халыҡтарҙың иҫәбе лә күп булған, ә Яей мәҙәниәте Кореяға яҡын торған Кюсю утрауында барлыҡҡа килгән. Археологик тикшеренеүҙәр ваҡытында табылған Яей керамикаһы, ҡурғандар һәм аҙыҡ һаҡлау технологиялары шул осорҙағы көньяҡ Кореялағы кеүек була һәм шул уҡ ваҡыттағы Дземон керамикаһынан айырылып тора&lt;ref name=&quot;Diamond&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;cite style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;Jared Diamond&amp;#x20;(June 1, 1998).&amp;#x20;&lt;/cite&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Ғалимдарҙың байтағы Япония халҡының бик ныҡ артып китеү сәбәбен бары тик миграцияға ғына ябып ҡалдырмайҙар. Улар быны кешеләрҙең һунар һәм емеш-еләк йыйыуҙан тәү сиратта ауыл хужалығында дөгө сәсеүгә күскәнлек менән дә аңлаталар. Шулай ҙа Япония ерҙәренә континенттан фермерҙар күсеп килеп ултырғанды иҫбатлаусы бик күп археологик ҡомартҡылар бар.

Яей һәм Дзёмон осоронда бөтә кешеләр ҙә бер төрҙәге ер өйҙәрҙә һәм түңәрәк өйҙәрҙә йәшәгән. Уларҙың барыһы ла таштан эшләнгән һунар ҡоралдарын, балыҡ тотоу өсөн һөйәктән эшләнгән ҡоралдар менән, ҡабырсаҡтан яһалған беләҙектәр менә файҙаланған, һауыт-һабаны, ҡоралдарҙы һәм һәр төрлө тормош әйберҙәрен бер үк төрлө лак менән биҙәгәндәр.

== Ҡытай сығанаҡтарының күрһәтеүҙәре ==
[[Файл:King_of_Na_gold_seal_faces.jpg|мини|Б.э. 57 йылында Ҡытай императоры Гуан У-диҙың «Ва батшаһына» бүләккә биргән алтын мисәте. Унда ''«Ханьский ван японской страны На»'' (漢委奴國王) тигән яҙыу бар]]
Япон архипелагында йәшәүселәр тураһында б.э.т. 57 йылында «Истории династии Поздняя Хань» (後漢書) тигән китабында телгә алына. Унда На япон иленең әмире императорҙан алтын мисәт алған тип әйтелә. 275 йылда япондар икенсе тапҡыр &quot;Вэй хроникаһындағы&quot; (魏志) &quot;Предание о людях ва&quot; тигән өлөшөндә иҫкә алына. Унда Япон архипелагының 30 иле һәм Химико етәкләгән &quot;Яматай иленең &quot; Ҡытайҙың вассалы булыуы тураһында яҙылған. Ҡытайҙар үҙҙәрен япондарҙан өҫтөн торған тип иҫәпләп, уларҙы түбәнһеткән исем менән « ва кешеләре» (倭人 — &quot;карликтар &quot;тип мең йылдар буйы атап йөрөткәндәр.

Ҡытай тарихсылары Ва илен бик күп бер-береһе менән аралашмаған тарҡау ойошмаларҙан торған,һәр саҡ һуғыш конфликттарында булған ил тип һанағандар, Ысынлап та күп утыраҡтарҙың һыу менән уратып алыныуы йә булмаһа тау башында тороуы бының төп дәлиле булып тора. Археологик ҡаҙыныуҙар барышында ҡәберҙәрҙәге кеше ҡалдыҡтарының баш һөйәге булмауы һәм уларҙа уҡтарҙың башағы табылыуы тап ошо турала һөйләй. Илдә булған тарҡаулыҡ һәм һуғыштар тураһында япондарҙың тарихи сығанағы булған «Нихонги» ҙа быны иҫбатлап тора.

Ҡытай сығанаҡтарында күрһәтелеүенсә III быуатта Ва кешеләре сей балыҡ, йәшелсә, дөгө менән туҡланған, аҙыҡ бамбуктан эшләнгән батмустарға һалып ашарға килтерелгән, дини йолалар ваҡытында кешеләр ҡулдарын сәбәкәйләгәндәр, торған ерҙәрен һыу менән тултырылған валдар менән уратҡандар. Йәмғиәттә Ва кешеләре вассал-сюзерен мөнәсәбәтендә булып, төрлө һалымдар түләгәндәр, уларҙа дөгө һаҡлағыс төҙөлмәләр һәм баҙарҙар булған. Үлгән кешеләр өсөн мәтам тотҡандар&lt;ref&gt;[http://leit.ru/modules.php?name=Pages&amp;pa=showpage&amp;pid=1398&amp;page=2 03) Яёй дзидай: зарождение японской государственности — Периоды японской истории — Статьи о Японии — Fushigi Nippon — Загадочная Япония]&lt;/ref&gt;.

== Әһәмиәте ==
Был осорҙоң социаль һәм мәҙәни һөҙөмтәләре бик ҙур әһәмиәткә эйә., сөнки япон йәмғиәте &quot;хужалыҡ революцияһын &quot; татыған, емеш-еләк йыйыуҙан үҫемселек менән булышҡан, таш ҡоралдарҙан металл ҡулланыуға күскән ил. Унда өҫтәлмә продукттың күбәйеүе арҡаһында халыҡ һаны 3-4 тапҡырға артҡан, шунлыҡтан социаль ҡатламдарҙың барлыҡҡа килеүе һәм дәүләттең тәүге формалары барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* Воробьев М. В. Япония в III—VII веках: этнос, общество, культура и окружающий мир. М.: Наука, 1980. — 344 с.
* Суровень Д. А. Древние государства южного Китая и этногенез народа вожэнь // Китай: история и современность. Материалы научно-практической конференции, 11-12 ноября 2009 г. Екатеринбург: Уральский государственный университет, 2010. С.116-123.[http://cdn.scipeople.com/materials/12513/Вожэнь%20-%20тезисы.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150329191153/http://cdn.scipeople.com/materials/12513/%D0%92%D0%BE%D0%B6%D1%8D%D0%BD%D1%8C%20-%20%D1%82%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%8B.pdf |date=2015-03-29 }}
* Суровень Д. А. Возникновение раннерабовладельческого государства в Японии (I век до н. э. — III век н. э.) // Проблемы истории, филологии, культуры. Москва — Магнитогорск: Ин-т археологии РАН — МГПИ, 1995. Вып.2. С.150-175. [http://cdn.scipeople.com/materials/12513/1.%20Japan%20in%20I-III%20cent.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714141111/http://cdn.scipeople.com/materials/12513/1.%20Japan%20in%20I-III%20cent.pdf |date=2014-07-14 }}
* Суровень Д. А. Правовой статус лиц без гражданства в древнеяпонском праве: сэйкō в I—III веках // Право. Законодательство. Личность. 2012, № 1 (14). С. 14-22 [http://mynippon.ru/uploads/article/0be729b30ca04194d742248d08b3f6c8d192dc4e.pdf]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Рубель В. А. Японская цивилизация: традиционное общество и государственность. — Киев: «Аквилон-Пресс», 1997. — 256с.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;&quot;&gt;
&lt;references /&gt;
&lt;/div&gt;

== Һылтанмалар ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;ЯЁЙ // Япония от А до Я. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;Популярная иллюстрированная энциклопедия. (CD-ROM). — М.: Directmedia Publishing, «Япония сегодня», 2008. — ISBN 978-5-94865-190-3.&lt;/span&gt;
* &lt;span&gt; &lt;/span&gt;(рус.) [http://www.istoria.org/referat/referat2/14994.php Яёй — Бронзово-железный век] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704101611/http://www.istoria.org/referat/referat2/14994.php |date=2015-07-04 }} ([http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&amp;url=http%3A%2F%2Fwww.istoria.org%2Freferat%2Freferat2%2F14994.php&amp;tld=ru&amp;text=%22Несколько%20позже%20было%20высказано%20ставшее%20впоследствии%20общепризнанным%22&amp;l10n=ru&amp;mime=html&amp;sign=dae2252fb192d58286b2687e3cb313b4&amp;keyno=0 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704101611/http://www.istoria.org/referat/referat2/14994.php |date=2015-07-04 }})
* &lt;span&gt; &lt;/span&gt;(рус.) [http://slovari.yandex.ru/~книги/Словарь%20изобразительного%20искусства/Яёй/ Яёй — Словарь изобразительного искусства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515042319/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C%20%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/%D0%AF%D1%91%D0%B9/ |date=2013-05-15 }}(недоступная ссылка с 14-06-2016 (157 дней)) 
* &lt;span&gt; &lt;/span&gt;(рус.) [http://www.yoshinogari.jp/ym/episode01/index.html Музей периода Яёй]
* &lt;span&gt; &lt;/span&gt;(яп.) [http://www.kahaku.go.jp/special/past/japanese/ipix/index.html Доисторическая Япония] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061119220101/http://www.kahaku.go.jp/special/past/japanese/ipix/index.html |date=2006-11-19 }}
* &lt;span&gt; &lt;/span&gt;(англ.) [http://www.t-net.ne.jp/~keally/yayoi.html Культура Яёй]

[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками с июня 2016]]
[[Категория:Япония тарихы]]</text>
      <sha1>f7k2wkioekjdw6a3exwkynkgr1e3fjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғиләжев Мансаф Тажетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114430</id>
    <revision>
      <id>1300733</id>
      <parentid>1254626</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T09:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5364" sha1="alf01niao2f0z27tpgpv3c6pmmlss5y" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                  = Мансаф  Ғиләжев
 |Рәсеме          =  
 |Рәсем аңлатмаһы = 
 |Тыуған ваҡыттағы исеме     = Ғиләжев Мансаф Тажетдин улы 
 |Тыуыу датаһы        = 17.05.1933
 |Тыуған урыны       = [[Башҡорт АССР-ы]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]) [[Саҡмағош районы]] [[Иҫке Бәшир]] ауылы
 |Вафат булыу датаһы          = 13.10.2021
 |Вафат булған урыны          = [[Өфө]] ҡ.
 |Гражданлығы          = {{USSR}}&lt;br&gt; {{RUS}}
 |Эшмәкәрлек төрө     = [[журналистика|журналист]] һәм [[әҙәбиәт|яҙыусы]] 
 |Әүҙемлек йылдары      = [[1960]] - [[2021]]
 |Дебют      = &quot;Осрашыу кисәһе&quot; ([[1974]])
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр                 = [[журналистика]] һәм [[проза]]
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = 
| Наградалары = [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]
 |Викимилек            = 
 |Викикитапхана             = 
}}
{{фш|Ғиләжев}}
'''Ғиләжев Мансаф Тажетдин улы''' ([[17 май]] [[1933 йыл]] — [[13 октябрь]] [[2021 йыл]]) — журналист һәм яҙыусы. 1962 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1986 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союздары]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (1994) һәм [[Ғилемдар Рамаҙанов]] (2008) исемендәге премиялар лауреаты.

== Биографияһы ==
Мансаф Тажетдин улы Ғиләжев 1933 йылдың 17 майында [[Саҡмағош районы]]ның Иҫке Бәшир ауыл советына ҡараған Сәрмәсән йылғаһы буйындағы [[Яңы Йомран]] ауылында тыуған. Күрше [[Яңы Ҡалмаш]] ауылында тулы булмаға урта мәктәптә белем алғас, 1947 йылда Борай районының Салҡаҡ урта мәктәбенә уҡырға китә. Өлгөргәнлек аттестаты алғас, Алдар ауылында башланғыс мәктәптә мөдир булып эшләй. Өс йыл армия сафтарында хеҙмәт итә. Ҡырғыҙ далаларында осоусылар мәктәбендә уҡый. Офицер погондарын һалғас,  [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]на уҡырға инә, һәм 1960 йылда тамамлай.

Сирек быуатҡа яҡын ғүмерен [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|Башҡортостан телевидениеһында]] мөхәррир, өлкән мөхәррир, баш мөхәррир вазифаларын башҡарып үтә. 1984 йылда Мансаф Ғиләжевты [[Китап (нәшриәт)|Башҡортостан китап нәшриәтенә]] эшкә күсерәләр. Унда дүрт йылға яҡын баш мөхәррир булып эшләй. Ул — 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты,
* Миҙалдар

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* http://search.rsl.ru/en/record/01008276187
* http://www.uchbash.ru/attachments/479_Uch.Bash_931_04_09_13.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160909124820/http://www.uchbash.ru/attachments/479_Uch.Bash_931_04_09_13.pdf |date=2016-09-09 }}
* [https://vk.com/wall-160399505_17789 Журналист, яҙыусы Мансаф Ғиләжев арабыҙҙан китте].
* [https://bash.news/news/162425-v-ufe-prostilis-s-izvestnym-zhurnalistom-i-pisatelem-mansafom-gilyazevym В Уфе простились с известным журналистом и писателем Мансафом Гилязевым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220819052530/https://bash.news/news/162425-v-ufe-prostilis-s-izvestnym-zhurnalistom-i-pisatelem-mansafom-gilyazevym |date=2022-08-19 }}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|84740}}{{v|19|08|2022}}

[[Категория:Саҡмағош районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан шағирҙары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]]</text>
      <sha1>alf01niao2f0z27tpgpv3c6pmmlss5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шостакович Дмитрий Дмитриевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118787</id>
    <revision>
      <id>1300679</id>
      <parentid>1281770</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T21:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63542" sha1="rcxoqsf61st4ad00t38y8i0rle8yglk" xml:space="preserve">{{Ук}}
 
'''Шостакович Дмитрий Дмитриевич''' ([[25 сентябрь]] [[1906 йыл]] — [[9 август]] [[1975 йыл]]) — [[СССР]] композиторы, пианист, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре, сәнғәт фәндәре докторы, педагог, профессор. [[1957]]—[[1974]] йылдарҙа — СССР Композиторҙар союзы идараһы секретары, [[1960]]—[[1968]] йылдарҙа — РСФСР Композиторҙар союзы идараһы рәйесе.

Социалистик Хеҙмәт Геройы ([[1966]]). СССР-ҙың халыҡ артисы ([[1954]]). Ленин ([[1958]]), биш Сталин ([[1941]], [[1942]], [[1946]], [[1950]], [[1952]]), СССР-ҙың Дәүләт ([[1968]]) һәм РСФСР-ҙың М. И. Глинка исемендәге Дәүләт ([[1974]]) премиялары. [[1960 йыл]]дан КПСС ағзаһы.

Дмитрий Шостакович — [[XX быуат]]тың атаҡлы композиторҙарының береһе. Ул 15 [[симфония]] һәм 15 ҡыллы квартет өсөн әҫәр, алты концерт, өс опера, өс балет, күп һанлы ҡыллы камера музыкаһы әҫәрҙәре һәм кинофильмдар менән театр тамашалары өсөн әҫәрҙәр авторы.

== Биографияһы ==

=== Сығышы ===
Атаһы яғынан олатаһы — ветеринар Петр Михайлович Шостакович (1808—1871), Шеметово ҡалаһында (хәҙер Минск өлкәһе Мядель районында, [[Белоруссия]]ла) тыуған. Документтарҙа үҙен крәҫтиән тип һанай; ирекмән булараҡ Вильнюс медицина-хирургия академияһын тамамлай{{sfn|Хентова, I|1985|с=17, 44|name=}}. [[1830]]—[[1831 йыл]]дарҙа [[Польша]] ихтилалында ҡатнаша һәм уны баҫтырғандан һуң ҡатыны Мария-Юзефа Ясинская менән бергә Уралға, [[Пермь губернаһы]]на һөргөнгә ебәрелә&lt;ref name=&quot;mikh&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hentova&quot; /&gt;{{sfn|Мейер|1998|с=9|name=}}. 1840 йылдарҙа улар Екатеринбургта йәшәй, унда 1845 йылдың 27 ғинуарында улдары Болеслав-Артур тыуа{{sfn|Хентова, I|1985|с=16|name=hentova}}{{sfn|Михеева|1997|с=6|name=&quot;mikh&quot;}}.

Екатеринбургта Петр Шостакович колледж асессоры дәрәжәһенә күтәрелә; 1858 йылда ғаилә [[Ҡазан]]ға күсеп килә. Бында гимназия йылдарында уҡ Болеслав Петрович «Земля и воля» эшмәкәрҙәренә яҡынлаша{{sfn|Хентова, I|1985|с=17—18|name=}}. Гимназияны тамамлағандан һуң, 1862 йыл аҙағында, Ҡазан «ер биләүселәре» Ю.M Мосолов һәм Н.M. Шатилов артынан Мәскәүгә китә; [[Түбәнге Новгород]] тимер юлы идаралығында эшләй, революционер Ярослав Домбровскийға төрмәһенән ҡасыуҙы ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша{{sfn|Хентова, I|1985|с=18—24|name=}}. 1865 йылда Болеслав Шостакович [[Ҡазан]]ға ҡайта, унда [[1866 йыл]]да ҡулға алына, Мәскәүгә күсерелә һәм Н. А. Ишутин-Д. В. Каракозов эше буйынса судҡа тарттырыла{{sfn|Хентова, I|1985|с=36—40|name=}}&lt;ref name=&quot;mikh&quot; /&gt;. Петропавловск ҡәлғәһендә дүрт айҙан һуң [[Себер]]гә һөргөнгә хөкөм ителә, [[Томск]]иҙа йәшәй, [[1872]]-[[1877 йыл]]дарҙа — [[Нарым]]да йәшәй (унда 1875 йылдың 11 октябрендә Дмитрий исемле улы тыуа), һуңынан [[Иркутск]]иҙа Себер сауҙа банкының урындағы бүлексәһе идарасыһы була{{sfn|Хентова, I|1985|с=40—48|name=}}.

1892 йылда ул ваҡытта инде нәҫелдән килгән почётлы гражданин Болеслав Шостакович бөтә ерҙә йәшәү хоҡуғын ала, ләкин Себерҙә ҡалыуға өҫтөнлөк бирә {{sfn|Хентова, I|1985|с=49|name=}}{{sfn|Михеева|1997|с=7—8|name=}}.


Шостакович Дмитрий Болеславович (1875—1922) 90-сы йылдар уртаһында [[Санкт-Петербург]]ҡа китә. Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетының тәбиғәт фәндәре бүлегенә уҡырға инә. Университетты 1900 йылда тамамлай, күптән түгел Д. И. Менделеев тарафынан булдырған Ауырлыҡ һәм үлсәмдәр Палатаһына эшкә алына{{sfn|Михеева|1997|с=9—10|name=}}. 1902 йылда Палатаның өлкән тикшереүсеһе итеп тәғәйенләнә, 1906 йылда ҡала Калибрация палаткаһы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{sfn|Хентова, I|1985|с=60—61|name=}}. XX быуат башына Шостаковичтар ғаиләһендә революцион хәрәкәттә ҡатнашыу йолаға әүерелгән була, Дмитрий ҙа шулай уҡ була: ғаилә күрһәтмәләре буйынса, [[1905 йыл]]дың 9 ғинуарында Ҡышҡы һарайға барыуҙа ҡатнаша, һуңынан уның фатирында иғландар баҫыла{{sfn|Хентова, I|1985|с=56|name=}}.

[[Файл:Могила матери композитора Дмитрия Шостаковича.JPG|200px|thumb|left|Санкт-Петербургта Әҙәби күперҙәрҙә Шостаковичтың әсәһе ҡәбере.]]

Дмитрий Дмитриевич Шостаковичтың әсәһе яғынан олатаһы Василий Кокоулин (1850—1911) Дмитрий Болеславович Себерҙә тыуған. Киренск ҡала мәктәбен тамамлағандан һуң, [[1860 йыл]]дар аҙағында Бодайбоға күсеп килә, унда күптәрҙе «алтын биҙгәге» йәлеп итә, [[1889 йыл]]да алтын приискаһының идарасыһы була{{sfn|Хентова, I|1985|с=52|name=&quot;hent&quot;}}. Рәсми матбуғатта билдәләүҙәренсә, ул «хеҙмәткәрҙәрҙең һәм эшселәрҙең ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү өсөн ваҡыт таба»: эшселәргә страховка һәм медицина ярҙамы күрһәтеүҙе индерә, улар өсөн арзаныраҡ тауарҙар менән сауҙа итеүҙе яйға һала, йылы казармалар төҙөй,{{sfn|Хентова, I|1985|с=53|name=}}. Ҡатыны, Александра Петровна Кокоулина, эшселәрҙең балалары өсөн мәктәп аса; белеме тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт юҡ, ләкин билдәле булыуынса, Бодайбола ул Себерҙә киң билдәле һәүәҫкәр оркестр ойошторған&lt;ref name=&quot;hent&quot; /&gt;.

Музыкаға һөйөүҙе әсәһенән Кокоулиндарҙың кесе ҡыҙы София Васильевна (1878—1955) алған: әсәһе ваҡытында фортепиано менән шөғөлләнә һәм Иркутск Дворян ҡыҙҙары институтында уҡый. Уны тамамлағас, Санкт-Петербург консерваторияһына уҡырға инә, унда тәүҙә С. А. Малозёмовала, һуңынан А. А. Розановала уҡый{{sfn|Хентова, I|1985|с=54|name=}}. Ағаһы Яков Кокоулин Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетының тәбиғәт фәндәре кафедраһында уҡый, унда яҡташы Дмитрий Шостакович менән таныша; музыкаға һөйөүе уларҙы яҡынайта{{sfn|Хентова, I|1985|с=54—55|name=}}&lt;ref name=&quot;mikh&quot; /&gt;. Бик шәп йырсы булараҡ, Яков Дмитрий Болеславовичты һеңлеһе София менән таныштыра, 1903 йылдың февралендә уларҙың туйы үтә{{sfn|Хентова, I|1985|с=56|name=}}. Шул уҡ йылдың октябрендә ҡыҙҙары — Мария, 1906 йылдың сентябрендә улдары —Дмитрий , өс йылдан һуң кесе ҡыҙы Зоя тыуа{{sfn|Хентова, I|1985|с=60—62|name=}}{{sfn|Михеева|1997|с=10—11|name=}}.

=== Бала сағы һәм үҫмер йылдары ===
[[Файл:Shostakovichbirthplaque.JPG|thumb|left|Мемориальная доска на доме 2 по [[Подольская улица (Санкт-Петербург)|Подольской улице]]]]
Дмитрий Дмитриевич Шостакович Подольск урамындағы 2-се йортта тыуған, унда 1906 йылда [[Д. И. Менделеев]] ҡала палаткаһы өсөн беренсе ҡатты ҡуртымға алған була{{sfn|Хентова, I|1985|с=61|name=&quot;hent2&quot;}}{{ref+|Именно этот адрес указывал впоследствии Д. Д. Шостакович во всех анкетах&lt;ref name=&quot;hent2&quot; /&gt;.

1915 йылда Мария Шидловскаяның Коммерция гимназияһына уҡырға инә, уның тәүге етди музыкаль тәьҫораттары барлыҡҡа килә: [[Римский-Корсаков Николай Андреевич|Н. А. Римский-Корсаковты]]ң «Сказка о царе Салтане» операһында ҡатнашҡандан һуң музыка менән етди шөғөлләнергә теләк белдерә. Әсәһе уға тәүге фортепиано дәрестәрен бирә, бер нисә айҙан һуң ул саҡтағы билдәле фортепиано уҡытыусыһы И. А. Глазерҙың шәхси музыка мәктәбендә уҡый башлай.&lt;ref name=ReferenceC&gt;{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20120317062657/http://www.musenc.ru/html/q/qostakovi4.html |title=Шостакович Дмитрий Дмитриевич |work=Музыкальная энциклопедия, 1973-1982 |publisher=Музыкальная энциклопедия |accessdate=2013-04-04 |archiveurl= |archivedate=}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:KustodievDSCH.jpg|thumb|180px|[[Кустодиев, Борис Михайлович|Б. Кустодиев]]. Портрет Д. Шостаковича (1919).]]
Гляссерҙә уҡығанда фортепианола бер ни тиклем уңышҡа өлгәшә, ләкин уҡытыусы уның композиция менән ҡыҙыҡһыныуын уртаҡлашмай, 1918 йылда Дмитрий мәктәпте ташлап китә. Киләһе йылдың йәйендә музыкантты А. К. Глазунов тыңлай, уның композиторлыҡ һәләтен хуплай. 1919 йылдың көҙөндә Петроград консерваторияһына уҡырға инә, М. О. Штейнберг етәкселегендә гармония һәм оркестровкаға өйрәнә, Н. А. Соколовта контрапункт һәм фуга менән, шул уҡ ваҡытта дирижёрлыҡ менән шөғөлләнә. 1919 йыл аҙағында ''Скерцо fis-moll'' тигән тәүге ҙур оркестр әҫәрен яҙа.

Киләһе йылда Л. В. Николаевтың фортепиано класына уҡырға инә, синыфташтары араһында Мария Юдина һәм Владимир Софроницкий була. Был осорҙа көнбайыш музыкаһының һуңғы тенденцияларына иғтибарҙы йүнәлткән «Анна Вогт түңәрәге» барлыҡҡа килә. Үҙе лә был түңәрәктең әүҙем ҡатнашыусыһы була, унда композиторҙар Б. В. Асафьев һәм В. В. Щербачев, дирижёр Н. А. Малко менән таныша. Был ваҡытта меццо-сопрано һәм фортепиано өсөн «Крыловтың ике мәҫәле» һәм фортепиано өсөн «Өс фантастик бейеү» яҙа.
Консерваторияла, ул ваҡыттағы ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, айырым тырышлыҡ менән уҡый. [[Беренсе донъя һуғышы]], Революция,
[[Граждандар һуғышы]], бөлгөнлөк, аслыҡ, ҡыш уҡыу йорто йылытылмай, транспорт булмай, күптәр музыканы ташлай, дәрестәрҙе ҡалдыра.
1921 йылда яңынан асылған һәр кис [[Петроград]] филармонияһы концерттарында ҡатнаша.

Яртылаш аслыҡтан интеккән ауыр тормош ныҡ арығанлыҡҡа килтерә. 1922 йылда атаһы вафат була, ғаилә ярҙамсыһыҙ ҡала. Бер нисә айҙан һуң ул үҙе лә ауыр операция үткәрә. Һаулығы насар булыуға ҡарамаҫтан, эш эҙләй һәм кинотеатрға пианист-тапёр булып эшкә урынлаша. Глазунов уға ҙур ярҙам күрһәтә: өҫтәмә паёк һәм персональ стипендия алыуҙы хәстәрләй&lt;ref name=ReferenceC /&gt;.

=== 1920-се йылдар ===
[[Файл:Dmitrij Dmitrijevič Šostakovič (Дми́трий Дми́триевич Шостако́вич).jpg|180px|мини|слева|Шостакович 1925 йылда]]

1923 йылда Л. В. Николаевтың фортепиано класы буйынса консерваторияны, 1925 йылда — М. О. Штейнбергтың композиция класын тамамлай. Сығарылыш эше Беренсе симфония була. Тәүге сығышы 1926 йылдың 12 майында була (һуңыраҡ был көндө композитор тыуған көнө итеп билдәләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://web.archive.org/web/20181123031518/http://2001.novayagazeta.ru/nomer/2001/94n/n94n-s35.shtml|title=ТРИ НОВЫХ ГОДА ДМИТРИЯ ШОСТАКОВИЧА|date=2001-12-27|publisher=Новая газета|accessdate=2019-08-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://live.shostakovich.ru/chronicle/year-1950/|title=Дмитрий Шостакович Биография|publisher=live.shostakovich.ru|accessdate=2019-03-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324174336/http://live.shostakovich.ru/chronicle/year-1950/ |date=2019-03-24 }}&lt;/ref&gt;).

Йәш сағынан Дмитрий ентекле көндәлектәр алып бара. Егерме йәше тулған көндө яҙылған яҙмаһында ул тәүге тапҡыр уң ҡулының торошо (координацияһы) өсөн борсолоуын билдәләй. Ваҡыт үтеү менән хәле насарая, башта пианист сифатында сығыш яһарға ауырлаша, ә ғүмеренең һуңғы йылдарында уға амиотрофик латераль склероз диагнозы ҡуйыла&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;Дворниченко О. Дмитрий Шостакович: путешествие. — М.: Текст, 2006.&lt;/ref&gt;.

Консерваторияның аспирантураһында уҡыған сағында М. П. Муссоргский исемендәге музыка колледжында партитура уҡытыу буйынса дәрестәр алып бара. Рубинштейн, Рахманинов һәм Прокофьев традициялары буйынса, ул үҙенең карьераһын концерт пианисы булараҡ та, композитор булараҡ та дауам итергә йыйына. 1927 йылда [[Варшава]]ла Шопен исемендәге Беренсе халыҡ-арв пианистар конкурсында ҡатнаша, шулай уҡ үҙ композицияһы сонатаһын башҡарып, почётлы диплом ала. Музыканттың ғәҙәти булмаған талантын уның СССР-ға гастролдәре ваҡытында немец дирижёры Бруно Уолтер күреп ҡала; Беренсе симфонияны ишетеп, Уолтер йәш композиторҙан партитураны Берлинға ебәреүен һорай; симфонияның премьераһы 1927 йылдың 22 ноябрендә [[Берлин]]да була. Бруно Уолтер артынан Симфонияны Германияла Отто Клемперер, [[АҠШ]]-та Леопольд Стоковский (Америка премьераһы 1928 йылдың 2 ноябрендә Филадельфияла) һәм Артуро Тосканини башҡара, шуның менән урыҫ композиторы билдәлелек яулай&lt;ref&gt;[http://live.shostakovich.ru/ Официальный сайт Д. Д. Шостаковича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200301100909/http://live.shostakovich.ru/ |date=2020-03-01 }}&lt;/ref&gt;.

1927 йылда музыкант тормошонда тағы ике мөһим ваҡиға була. Йылдың ғинуарында Ленинградта Нововен мәктәбенең [[Австрия]] композиторы Альбан Берг була. Бергтың килеүе уның «Воццек» операһының рус премьераһы менән бәйле була, ул илдең мәҙәни тормошо өсөн ҙур ваҡиға була. Шулай уҡ йәш композиторҙы Н. В. Гоголдың хикәйәһе буйынса «Танау» операһын яҙа башларға илһамландыра. И. И. Соллертинский менән танышыуы тағы ла бер мөһим ваҡиға була. Композитор менән оҙайлы дуҫлығы осоронда уны хәҙерге һәм бөйөк композиторҙар ижады менән танышыу менән байыта.1927 йылда музыкант тормошонда тағы ике мөһим ваҡиға була. 1927 йылдың ғинуарында Ленинградта Нововен мәктәбенең Австрия композиторы Албан Берг була. Бергтың килеүе уның «Воззек» операһының рус премьераһы менән бәйле була, ул илдең мәҙәни тормошонда ҙур ваҡиға була, шулай уҡ йәш композиторҙы Н. В. Гоголь хикәйәһе буйынса «Танау» операһын яҙа башларға илһамландыра. И. И. Соллертинский менән танышыуы тағы ла бер мөһим ваҡиға була, композитор менән оҙайлы дуҫлығы осоронда уны үткән һәм хәҙерге бөйөк композиторҙар ижады менән танышыу менән байыта.

1920—1930 йылдарҙа хор ҡатнашлығында ике симфония яҙа : Икенсе («Октябргә симфоник бағышлау», А. И. Безыминский һүҙҙәре буйынса) һәм Өсөнсө («Первомайская», С. И. Кирсанов һүҙҙәре буйынса).

1928 йылда Ленинградта В. Э. Мейерхольд менән таныша һәм уның саҡырыуы буйынса күпмелер ваҡыт Мәскәүҙә Мейерхольд театрының музыкаль өлөшөндә пианист һәм етәксеһе булып эшләй&lt;ref name=ReferenceC /&gt;. 1930—1933 йылдарҙа Ленинград ТРАМ-аның музыкаль өлөшө етәксеһе булып эшләй (хәҙер — «Балтик буйы йорто» театры).

=== 1930-сы йылдар ===
1930—1932 йылдарҙа С.Лесков повесы буйынса «Леди Макбет Мценского округа» операһын яҙа, 1934 йылда ул Ленинградта ҡуйыла. Сәхнәлә миҙгел ярым алҡыштар менән барғандан һуң, матбуғатта юҡҡа сығарыла. 1936 йылдың 28 ғинуарындағы «Правда» гәзитендә «Сумбур вместо музыки» мәҡәләһе менән ҡаты тәнҡитләнә&lt;ref name=ReferenceA&gt;{{cite web|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=11140|title=Герой Соц.Труда Шостакович Дмитрий Дмитриевич :: Герои страны|accessdate=2013-04-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130818174601/http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=11140|archivedate=2013-08-18|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. Был баҫмалағы кире ҡарашты Сталин тыуҙырғандыр тип фаразлана, сөнки ул дуҫы Михаил Чиаурелиға композитор музыкаһының халыҡ өсөн аңлайышһыҙ булыуын әйтә&lt;ref&gt;{{YouTube|6kO7FEw-GLM|Георгий Данелия. «В гостях у Дмитрия Гордона» (2009) рассказывает о Михаиле Чиаурели|start=6m16s}}&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ 1936 йылда Дүртенсе симфонияның премьераһы була, ул трагик пафостарҙы гротеск, лирик һәм интим эпизодтар менән берләштерә, элекке симфонияларына ҡарағанда күпкә монументаль масштаблы әҫәр була. Композитор ижадында яңы, өлгөрөп еткән осор башларға ниәтләй, декабрь премьераһына тиклем симфонияға репетицияларҙы туҡтата. Дүртенсе симфония тәүге тапҡыр тик [[1961 йыл]]да ғына башҡарыла&lt;ref name=ReferenceC /&gt;.

1937 йылдың майында Бишенсе симфонияны тамамлай, Драматик персонажы, алдағы өс «авангард» симфонияһынан айырмалы рәүештә, тышҡы яҡтан дөйөм ҡабул ителгән симфоник формала (4 хәрәкәт: беренсе хәрәкәттең соната формаһы менән, скерцо, ададжо һәм тышҡы триумфаль осо менән финалға сыҡҡан) һәм башҡа «классик» элементтар менән «йәшеренгән» әҫәр. Бишенсе симфонияның премьераһына Сталин «Правда» гәзитендә «Совет рәссамының ғәҙел тәнҡиткә эшлекле ижади яуабы» тигән фраза менән аңлатма бирә&lt;ref&gt;''[[Волков, Соломон Моисеевич|Волков С. М.]]'' История русской культуры XX века: От Льва Толстого до Александра Солженицына. — {{М.}}: Эксмо, 2008. — С. 162.&lt;/ref&gt;.

[[1937 йыл]]дан Ленинград консерваторияһында композиция класын уҡыта. 1939 йылда профессор булып китә.

[[1939 йыл]]дың 5 ноябрендә уның Алтынсы симфонияһының премьераһы була&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate=2016-05-10|title =Шостакович. Симфония No. 6 (Symphony No. 6 (h-moll), Op. 54) |url=http://www.belcanto.ru/s_shostakovich_6.html |publisher=Belcanto.ru}}&lt;/ref&gt;.

=== 1940-сы йылдар ===
{{Listen
| Имя_файла = ShostakovichRadio1941.ogg
| Название = Сообщение Шостаковича о написании седьмой симфонии
| Описание = Ленинград, радиопередача 1941 года
}}

{{External media
|image1 = {{cite web|url=http://waralbum.ru/155496/|title=Боец добровольной пожарной команды профессорско-преподавательского состава Консерватории Д. Д. Шостакович во время дежурства|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130817053542/http://waralbum.ru/155496/|archivedate=2013-08-17|accessdate=2013-05-26|deadlink=no}}
}}
Ленинградта һуғыштың тәүге айҙарында (Куйбышевҡа эвакуацияланғанға тиклем) 7-се симфония — «Ленинград» өҫтөндә эшләй башлай. Симфония тәүге тапҡыр Куйбышев опера һәм балет театры сәхнәһендә 1942 йылдың 5 мартында, 1942 йылдың 29 мартында — Мәскәү Союздар йортоноң Колонна залында башҡарыла. 1942 йылдың 19 июлендә АҠШ-та Артуро Тосканини (радиопремьера) етәкселегендә Етенсе симфония (тәүге тапҡыр) башҡарыла. [[1942 йыл]]дың 9 авгусында ҡамауҙа ҡалған Ленинградта 7-се симфония яңғырай. Ойоштороусы һәм дирижёр булып Ленинград радиокомитеты Ҙур симфоник оркестрының дирижёры Карл Элиасберг тора. Симфонияны башҡарыу һуғышсан ҡала һәм унда йәшәүселәр тормошонда мөһим ваҡиға була.

Бер йылдан композитор Һигеҙенсе симфонияһын яҙа (Евгений Мравинскийға арнай), неоклассицизмға өҫтөнлөк күрһәтә — уның өсөнсө өлөшө барокко токкатаһы жанрында, IV — пассакалия жанрында яҙыла. Был ике бүлек, жанрҙың махсус «Шостаковичса» миҫалы булараҡ, Һигеҙенсе симфонияла әлегә тиклем иң популяры булып ҡала.

1943 йылда композитор Мәскәүгә күсеп килә һәм 1948 йылға тиклем Мәскәү консерваторияһында композиция һәм инструментовка уҡыта, 1943 йылдан — профессор. Шостаковичта уҡыйҙар: В. Д. Биберган, Р. С. Бунин, А Д. Гаджиев, Г. Г. Галынин, О. А. Евлахов, К. А. Караев, Г. В. Свиридов, Б. И. Тищенко, А. Мнатсаканян , К. С. Хачатурян, Б А. Чайковский, А. Г. Чугаев&lt;ref name=ReferenceC /&gt;.

Үҙенең эске фекерҙәрен, уй-кисерештәрен белдереү өсөн композитор камера музыкаһы жанрҙарын ҡулланған. Был өлкәлә ул Фортепиано-Квинтет (1940), Икенсе фортепиано-трио (И. Соллертинский иҫтәлегенә, 1944; Сталин премияһы, 1946), 2-се ҡыллы квартеттар (1944), No 3 (1946) һәм No 4 (1949) кеүек шедеврҙар ижад итә. 1945 йылда, һуғыш тамамланғандан һуң, Туғыҙынсы симфонияны яҙа.

1948 йылда Политбюроның указы баҫылып сыға&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/USSR/music.htm|title=Постановление &quot;Об опере &quot;Великая дружба&quot; Мурадели&quot;|publisher=www.hist.msu.ru|accessdate=2017-03-15}}&lt;/ref&gt; , унда ул башҡа совет композиторҙары менән бергә «буржуаз формализмда»,&quot;декадентствла, «көнбайыш алдында ялғайланыуҙа» һәм профессиналь һәләтһеҙлектә ғәйепләнә&lt;ref name=ReferenceA /&gt;. Мәскәү һәм Ленинград консерваториялары профессоры дәрәжәһенән мәхрүм ителә һәм эштән бушатыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=130566|title=МГК им. Чайковского - персоналии - Шостакович Дмитрий Дмитриевич|accessdate=2013-04-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131210190101/http://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=130566|archivedate=2013-12-10|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. Баш прокурор булып ВКП (большевиктар) Үҙәк Комитеты секретары А. А. Жданов тора.

[[1948 йыл]]да композитор «Из еврейских народная поэзия» вокаль циклын яҙа, ләкин уны өҫтәлдә ҡалдыра (ул ваҡытта илдә «космополитизм менән көрәш» кампанияһы башлана)&lt;ref&gt;Впервые цикл был исполнен в 1955 году.&lt;/ref&gt;. 1948 йылда яҙылған беренсе скрипка концерты ла ул ваҡытта баҫылмай&lt;ref&gt;Впервые исполнен в [[1955 год]]у&lt;/ref&gt;. 1948 йылда «Антиформалистический раёк» сатирик пародиялы музыкаль пьеса яҙа башлай, был пьеса баҫылып сығыу өсөн тәғәйенләнмәгән була, унда ул «формализмды» рәсми тәнҡитләүҙән һәм Сталин менән Ждановтың сәнғәт тураһындағы белдереүҙәренән көлә.[42] 1948 йылда Шостакович «20th Century Fox» америка компанияһын үҙенең музыкаль әҫәрҙәрен «Тимер шаршау» (1948, реж. Уильям Уэллман) фильмында ҡулланғаны өсөн судҡа бирә, ләкин отола, сөнки совет закондары буйынса уның әҫәрҙәре йәмәғәт милкенә күскән була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://casetext.com/case/shostakovich-v-twentieth-century-fox-film|title=Shostakovich v. Twentieth Century-Fox Film, 196 Misc. 67 {{!}} Casetext Search + Citator|website=casetext.com|access-date=2022-01-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/3614002|заглавие=Шпион, пришедший с музыкой|год=2018-11-05|издание=Журнал &quot;Коммерсантъ Weekend&quot;|страницы=12}}&lt;/ref&gt;.

Ғәйепләүҙәргә ҡарамаҫтан, 1949 йылда [Нью-Йоркта] үткән Бөтә донъя тыныслыҡ конференцияһы делегацияһы составында АҠШ-ҡа килә һәм был конференцияла оҙайлы доклад менән сығыш яһай, 1950 йылда кантата өсөн «Песнь о лесах» (1949 йылда яҙылған) Сталин премияһына лайыҡ була — ул замандарҙың рәсми сәнғәтенең аяныслы «бөйөк стиле» өлгөһө.

=== 1950-се йылдар ===
[[Файл:Fotothek df roe-neg 0002796 004 Portrait Dmitri Dmitrijewitsch Schostakowitchs im Publikum der Bachfeier.jpg|слева|мини|221x221px|Дмитрий Шостакович 1950 йылда]]

1950-се йылдар композитор өсөн бик мөһим эштәрҙән башлана. 1950 йылдың көҙөндә [[Лейпциг]]та үткән И. С. Бах конкурсында жюри ағзаһы була. Композиторҙы ҡаланың атмосфераһы һәм уның бөйөк кешеһе, И. С. Бахтың, музыкаһы шул тиклем илһамландыра, Мәскәүгә ҡайтҡас, фортепиано өсөн «24 Прелюдий һәм Фуг» әҫәрен ижад итә башлай.

[[1952 йыл]]да оркестрһыҙ фортепиано өсөн «Ҡурсаҡ бейеүҙәре» пьесалар серияһын яҙа. [[1953 йыл]]да һигеҙ йыллыҡ тәнәфестән һуң ҡабаттан симфоник жанрға мөрәжәғәт итә һәм Унынсы симфонияны ижад итә. [[1954 йыл]]да ВСХВ асыу өсөн «Байрам увертюраһын» яҙа һәм СССР-ҙың халыҡ артисы исемен ала.

Артабанғы йылдарҙа күп кенә әҫәрҙәре оптимизм менән һуғарылған. Улар: Алтынсы ҡыллы квартет (1956), фортепиано һәм оркестр өсөн Икенсе концерт (1957), «Мәскәү», «Черёмушки» опереттаһы. Шул уҡ йылда композитор Ун беренсе симфонияны ижад итә, уны «1905» тип атай, инструменталь концерт жанрында эшләүен дауам итә (Виолончель һәм оркестр өсөн беренсе концерт, 1959). Композитор рәсми власть органдарына яҡыная башлай. [[1957 йыл]]да СССР Композиторҙар союзы секретары, [[1960 йыл]]да — РСФСР Композиторҙар союзы секретары, [[1960]]-[[1968 йыл]]дарҙа — беренсе секретарь. Шул уҡ 1960 йылда [[КПСС]]-ҡа инә.

=== 1960-сы йылдар ===
1961 йылда үҙенең «революцион» симфоник дилогияһының икенсе өлөшөн — Ун беренсе симфония «1905» менән бергә Симфония № 12 «1917» — Һүрәтләү характерандағы әҫәр яҙа, симфоник жанрҙы кино музыкаһына яҡынайта. Унда композитор Петроградтың, В. И. Лениндың Разлив күлендә һыйыныу урынын һәм Октябрь революцияһы ваҡиғаларының музыкаль һүрәттәрен бирә. «Идеологик» программа иғлан ителеүгә ҡарамаҫтан, Ун икенсе симфония СССР-ҙа рәсми танылыу ала алмай һәм хөкүмәт премияларына лайыҡ булмай (Ун беренсе симфониянан айырмалы рәүештә).

Ун өсөнсө симфонияла композитор Е. А. Евтушенко шиғриәтенә мөрәжәғәт итеп, үҙенә бөтөнләй икенсе бурыс ҡуя. Уның беренсе өлөшөн «Баби Яр» (солист-бас, бас хоры һәм оркестры өсөн), артабан хәҙерге Рәсәй тормошон һәм уның яңы тарихын һүрәтләгән шиғырҙар буйынса тағы дүрт өлөш тәшкил итә. Композицияның вокаль характеры уны кантата жанрына яҡынайта. Симфония № 13 тәүге тапҡыр 1962 йылдың ноябрендә башҡарыла.

[[1962 йыл]]да Г. Н. Рождественский, М. Л. Ростропович, Д. Ф. Ойстрах, Г. П. Вишневская һәм башҡа совет музыканттары менән берлектә Эдинбург фестивалендә ҡатнаша. Фестивалдең программаһы башлыса Шостаковичтың әҫәрҙәренән тора. Композитор музыкаһын башҡарыу [[Бөйөк Британия]]ла ҙур йәмәғәтселек ығы-зығыһы тыуҙыра&lt;ref&gt;[http://dschjournal.com/wordpress/onlinearticles/dsch37_edinburgh.pdf DSCH Journal No. 37 (July 2012)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513034638/http://dschjournal.com/wordpress/onlinearticles/dsch37_edinburgh.pdf |date=2021-05-13 }}.&lt;/ref&gt;.

[[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. С. Хрущевты]] властан ситләткәндән һуң, СССР-ҙа сәйәси торғонлоҡ дәүере башлана, уның музыкаһы тағы ла ҡараңғы тон ала. Уның 11-се (1966) һәм No 12 (1968), Икенсе Целло (1966) һәм Икенсе скрипка концерты (1967), Скрипка сонатаһы (1968), А. А. Блок һүҙҙәренә вокал циклы борсолоу, ауыртыу һәм юйылмаҫ һағыш менән һуғарылған. Ун дүртенсе симфонияла (1969) — йәнә «вокал», ләкин был юлы камера, ҡыллы һәм һуҡмаларҙан торған ике яңғыҙ йырсы һәм оркестр өсөн — Шостакович Г. Аполлинэр, Р.M Рильке, У. К. Кюхельбеккер һәм Ф. Гарсия Лорка шиғырҙарын ҡуллана, улар бөтәһе лә үлем темаһы менән бәйләнгән (ғәҙелһеҙ, ваҡытһыҙ йәки көс ҡулланылған үлем тураһында һөйләй).

=== 1970-се йылдар ===
[[Файл:Шостакович Д. Д.jpg|thumb|right|220px|Шостаковичтың ҡәбер ташы. Новодевичье зыяраты]]
Ошо йылдар эсендә композитор [[Цветаева Марина Ивановна|М. И. Цветаева]] һәм [[Микеланджело]] шиғырҙарына вокаль циклдар ижад итә. 13-сө (1969—1970), 14-се (1973) һәм 15-се (1974) ҡыллы квартеттар һәм Симфония № 15 уйланыу кәйефе, ностальгия, хәтирәләр менән айырылып торған әҫәр. Унда композитор үткән замандың билдәле әҫәрҙәренән (коллаж техникаһы) цитаталарға мөрәжәғәт итә: Дж. Россини увертюраһын «Вильгельм Телль» операһына һәм яҙмыш темаһын Р. Вагнерҙың «Кольцо Нибелунга» опера тетралогияларынан, шулай уҡ М. И. Глинка, Г. Малер музыкаһына музыкаль аллюзиялар һәм үҙенең элек яҙылған музыкаһын. Симфония 1971 йылдың йәйендә булдырыла һәм премьераһы [[1972 йыл]]дың 8 ғинуарында була. Уның һуңғы әҫәре альта һәм фортепиано өсөн Соната була&lt;ref name=ReferenceC /&gt;.

Ғүмеренең һуңғы бер нисә йылында композитор үпкә яман шешенән ныҡ ауырый. Аяҡ мускулдарының зарарланыуы менән бәйле бик ҡатмарлы ауырыуы — амиотроф латераль склероз, уның тәүге билдәләре 20 йәшендә барлыҡҡа килә. 1970—1971 йылдарҙа [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]] ҡалаһына өс тапҡыр килә һәм бында доктор Г. А. Илизаров лабораторияһында (Свердловск НИИТО) дауаланыу өсөн барлығы 169 көн үткәрә&lt;ref&gt;[http://kikonline.ru/?p=173454 Светлана Кошкарова. В Кургане пройдет юбилейный пятый фестиваль имени Шостаковича. газета «Курган и курганцы» 10.09.2014]&lt;/ref&gt;.

Дмитрий Шостакович [[1975 йыл]]дың 9 авгусында [[Мәскәү]]ҙә вафат була һәм Новодевичье зыяратында ерләнә.

=== Ғаиләһе ===
* Уның беренсе ҡатыны Нина Васильевна Шостакович (ҡыҙ фамилияһы Варзар, 1909—1954), астрофизик, Абрам Иоффела уҡый, ғилми карьераһынан баш тарта һәм үҙен тулыһынса ғаиләгә бағышлай; астроном София Михайловна Варзарҙың ҡыҙы, иҡтисадсы Василий Егорович Варзарҙың ейәнсәре, Мәскәү дәүләт университеты профессоры. [[Ереван]]да уңышһыҙ онкологик операциянан һуң вафат була.
* Ҡыҙы — Шостакович Галина Дмитриевна (1936), атаһы тураһында китап авторы.
* Улы — Максим Дмитриевич Шостакович (1938), дирижёр, пианист. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1978).
* Икенсе ҡатыны (1956—1959) — Кайнова Маргарита Андреевна (1924—?), ВЛКСМ Үҙәк Комитеты инструкторы. Никах һынылышлы булған. Ҡатыны иренең ижадын үҙенең музыка тураһындағы фекерҙәренә тап килтерергә тырыша һәм ир менән ҡатын үҙ-ара ихтирамын һаҡлап, айырылыша&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.
* Уның өсөнсө ҡатыны (1962—1975) — Супинская Ирина Антоновна (Шостакович) (1934 йылда тыуған). Репрессияланған этнограф Антон Казимирович Супинскийҙың ҡыҙы (1896—1957). «Совет композиторы» нәшриәте мөхәррире. Никахты теркәгәндән һуң бер нисә көн үткәс кенә Шостаковичҡа БАС диагнозы ҡуйыла&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.
* Апаһы (әсәһенең һеңлеһе) — Галли-Шохат Надежда Васильевна (1879 — 6 март 1948), физик, Бестужев (1903) һәм Геттинген университетын (1914) тамамлаған. 1923 йылдан АҠШ-тың Шохат ҡалаһында ире, математик Яков Александрович Шохат менән йәшәй, ҡустыһының бала сағы һәм ғаиләһе тураһында хәтирәләр ҡалдыра (1943).

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
{{колонки|2}}
* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966);
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1942);
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1947);
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1954);
* [[Әзербайжан ССР-ы]]ның халыҡ артисы (19.04.1972);
* [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1964)&lt;ref name=&quot;У.&quot;&gt;[https://ufa-gid.com/ocherki/dmitriy-shostakovich-narodnyy-artist-bashkirii.html Дмитрий Шостакович — народный артист Башкирии]&lt;/ref&gt;;
* Сәнғәт фәндәре докторы (1965);
* 1-се класлы Сталин премияһы (1941) — фортепиано квинтеты өсөн;
* 1-се дәрәжә Сталин премияһы (1942) — 7-се («Ленинград») симфонияһы өсөн;
* 2-се дәрәжә Сталин премияһы (1946) — трио өсөн;
* 1-се дәрәжә Сталин премияһы (1950) — «Урмандар йыры» ораторияһы һәм «Берлиндың ҡолауы» фильмына музыка өсөн (1949);
* 2-се дәрәжә Сталин премияһы (1952) — революцион шағирҙарҙың шиғырҙарына оҙатыуһыҙ хор өсөн ун шиғыр өсөн (1951);
* [[Ленин премияһы]] (1958) — 11-се «1905» симфонияһы өсөн;
* [[СССР Дәүләт премияһы]] (1968) — бас, хор һәм оркестр өсөн «Степан Разинды язалау» поэмаһы өсөн;
* М. И. Глинка исемендәге РСФСР Дәүләт премияһы (1974) — 14 ҡыллы квартет һәм хор циклы өсөн «Тоғролоҡ»;
* УССР-ҙың Т. Г. Шевченко исемендәге дәүләт премияһы (1976 — үлгәндән һуң) — «Катерина Измайлова» операһы өсөн;
* Өс Ленин ордены (1946, 1956, 1966);
* [[Октябрь Революцияһы ордены]] (1971);
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1940);
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (1972);
* «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» миҙалы;
* «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы;
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы;
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең утыҙ йыллығы» юбилей миҙалы;
* [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]];
* «Ленинградтың 250 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (1957).
{{конец|колонки}}

== Хәтер ==
* Композитор исеме Санкт-Петербург филармонияһы аталған.
* 2015 йылдың 28 майында Мәскәү халыҡ-ара музыка йорто бинаһы алдында Мәскәүҙә Д. Д. Шостаковичҡа беренсе һәйкәл асыла (скульпторы Георгий Франгулян).
* Композитор иҫтәлегенә 1977 йылда Ленинградтың төньяғында урам аталған. 2009 йылда унда Д. Д. Шостаковичҡа һәйкәл ҡуйыла. Композитор яҙған музыка менән тулыландырыла, һөйләүселәр аша трансляциялана.
* Композитор исеме менән [[Новороссийск]] музыка колледжы аталған.
* 1996 йылдан «Юрий Башмет» халыҡ-ара хәйриә фонды донъя музыка сәнғәте өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн йыл һайын Дмитрий Шостакович премияһына лайыҡ була.
* Композитор исемен [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]] музыка колледжы йөрөтә.
* [[Санкт-Петербург]]та, [[Мәскәү]]ҙә, [[Новосибирск]]иҙа композитор йәшәгән йорттарға мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Композитор исеме менән [[Калининград]] Үҙәк районының балалар музыка мәктәбе аталған.
* [[Һамар]]ҙа: 2004 йылда 1941 йылдан 1943 йылға тиклем эвакуация ваҡытында композитор йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған; 2006 йылда Рабочая урамының Куйбышев урамынан Чапаев урамына тиклемге өлөшө Шостакович урамы тип үҙгәртелә; Етенсе симфонияның премьераһы үткән Опера һәм балет театры бинаһынан урам үтә; 2019 йылда Куйбышев майҙанындағы майҙанда Дмитрий Шостаковичҡа һәйкәл ҡуйыла.
* [[Башҡортостан]]да композитор тураһында иҫтәлек мәңгеләштерелә. [[1997 йыл]]дың 12 декабрендә [[Бәләбәй]]ҙә 7-се симфония («Ленинград») 1942 йылдың 12 декабрендә тынлы оркестр аранжировкаһында башҡарылған бинала иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла&lt;ref name=&quot;У.&quot; /&gt;.

=== Кинола ===
Кинематограф
1981 йылда Александр Сокуров һәм Семен Аранович «Дмитрий Шостакович» фильмын төшөрә. Алто Соната&quot;. 1987 йылға тиклем картина советтарға ҡаршы тип таныла һәм СССР-ҙа күрһәтеү тыйыла&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Сергей Уваров|заглавие=Интонация. Александр Сокуров.|год=2019|место=М.|издательство=Новое литературное обозрение|страницы=67|isbn=978-5-4448-1080-4}}&lt;/ref&gt;.

1988 йылда Соломон Волковтың шул исемдәге китабы буйынса Д. Д. Шостаковичтың хәтирәләре буйынса Британия нәфис фильмы сыға. Композитор ролен Бен Кингсли башҡара.

2006 йылда «Шостакович крупным планом / Close up Shostakovich. A Portrait» документаль фильмы төшөрөлә. «Портрет», Германия, режиссёры Оливер Беккер һәм Кэтарина Брунер&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://trove.nla.gov.au/version/46582116|title=Close up Shostakovich : a portrait|date=2008|lang=en|accessdate=2019-12-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.medici.tv/en/documentaries/close-up-shostakovich/|title=Close Up, Shostakovich|publisher=medici.tv|lang=en|accessdate=2019-12-26}}&lt;/ref&gt;.

«Маяковский» мини-серияһында. Ике көн&quot; (Рәсәй, 2011), «Етенсе симфония» телесериалы һәм Арам Хачатурянға арналған нәфис кино-биопик «Сабр бейеүе» (Рәсәй — Әрмәнстан, 2019, режиссёры Йосоп Разыков) Дмитрий Шостакович ролен Вадим Сквирский башҡара.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Шостакович Д. Д. |заглавие=Знать и любить музыку: Беседа с молодежью|место= М.|издательство= Молодая гвардия|год=1958|страниц= }}
* {{книга|автор=Шостакович Д. Д. |заглавие=Избранные статьи, выступления, воспоминания |ссылка=   |ответственный =Ред. А. Тищенко||место= М.|издательство= Советский композитор|год=1981|страниц= }}
* {{книга|автор=|заглавие=Д. Шостакович о времени и о себе, 1926-1975|ссылка=   |ответственный =Составитель М. Яковлев||место= М.|издательство= Советский композитор|год=1980|страниц=375}}
* ''Акопян Л. О.'' Дмитрий Шостакович. Опыт феноменологии творчества. — {{СПб.}}: Дмитрий Буланин, 2004.
* ''Волков С.'' Шостакович и Сталин: художник и царь. — {{М.}}: Изд-во Эксмо, 2004.
* {{книга|автор=Грум-Гржимайяо Т.Н. |заглавие=О Шостаковиче|место= М.|год=1990}}
* {{БСЭ3|статья=Шостакович Дмитрий Дмитриевич|автор=Данилевич Л. В.|том=29 |страницы= |ref=Данилевич}}
* {{книга |автор = Данилевич Л. В.|заглавие= Дмитрий Шостакович: Жизнь и творчество|ссылка=   |ответственный =|место= М. |издательство=Советский композитор|год= 1980|том=  |страниц= |страницы=  |isbn=|ref=Данилевич}}
* ''Дворниченко О.'' Дмитрий Шостакович: путешествие. — {{М.}}: Издательство Текст, 2006.
* ''Дворниченко О.'' Москва Кремль Шостаковичу. — {{М.}}: Издательство Текст, 2011. — 669 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-7516-0955-9.
* ''Житомирский Д. В.'' Шостакович официальный и подлинный // Даугава. — 1990. — № 4.
* ''Лукьянова Н. В.'' Дмитрий Дмитриевич Шостакович. — {{М.}}: Музыка, 1980.
* ''Максименков Л. В.'' Сумбур вместо музыки: Сталинская культурная революция 1936—1938 гг. — {{М.}}: Юридическая книга, 1997. — 320 с.
* {{книга|автор=Мейер К.|заглавие=Шостакович: Жизнь. Творчество. Время / Перевод Е. Гуляевой|оригинал= Schoslakowitsch. Sein Leben, sein Werk, seine Zeit|ссылка=   |ответственный =|издание=|место= СПб.|издательство= Композитор|год=1998|страницы=|страниц=559|серия= |isbn= 5-7379-0043-6|isbn2=|ref=Мейер|}}
* ''Миловидова, Н. С.'' Композиторы в истории музыкальной культуры Самарского края: учеб. пособие / Н. С. Миловидова; М-во культуры РФ, ФГБОУ ВПО «СГАКИ». — Самара: Самар. гос. акад. культуры и искусств, 2014. — С. 58—72. — 278 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-88293-323-3
* {{книга |автор =Михеева Л. В.|заглавие= Жизнь Дмитрия Шостаковича|ссылка=   |ответственный =|место= М. |издательство= Терра |год= 1997|том=|страниц=368|страницы=  |isbn=5-300-00996-2|ref=Михеева}}
* ''Орлов Г. А''. Д. Д. Шостакович. Краткий очерк жизни и творчества. — Л.: Музыка, 1966. — 120 с., 50 000 экз.
* ''Петров, В. О.'' Творчество Шостаковича на фоне исторических реалий XX века. — Астрахань: Изд-во ОГОУ ДПО АИПКП, 2007. — 188 с.
* ''Сабинина М.'' Шостакович-симфонист: Драматургия, эстетика, стиль. — {{М.}}: Музыка, 1976.
* {{книга |автор =Хентова С. М.|заглавие= Шостакович. Жизнь и творчество |ссылка=   |ответственный =|место= Л. |издательство= Советский композитор|год= 1985|том=1  |страниц=616|страницы=  |isbn=|ref=Хентова, I}}
* {{книга |автор =Хентова С. М.|заглавие= Шостакович. Жизнь и творчество |ссылка=   |ответственный =|место= Л. |издательство= Советский композитор|год= 1986|том=2  |страниц=668|страницы=  |isbn=|ref=Хентова, II}}
* ''Хентова С. М.'' В мире Шостаковича: Беседы с Шостаковичем. Беседы о композиторе. — {{М.}}: Композитор, 1996.
* Д. Д. Шостакович: Нотографический и библиографический справочник / Сост. Е. Л. Садовников. 2-е изд., доп. и расшир. — {{М.}}: Музыка, 1965.
* Д. Шостакович: Статьи и материалы / Сост. и ред. Г. Шнеерсон. — {{М.}}: Советский композитор, 1976.
* Д. Д. Шостакович: Сборник статей к 90-летию со дня рождения / Сост. Л. Ковнацкая. — {{СПб.}}: Композитор, 1996.
* [http://www.compozitor.spb.ru/catalog/?ELEMENT_ID=22740 Шостакович в Ленинградской консерватории: 1919—1930. СПб.: Композитор Санкт-Петербург, 2013. В трех томах.]
* Dmitri Schostakowitsch und das jüdische musikalische Erbe = Dmitri Shostakovich and the Jewish heritage in music / Hrsg. Von Ernst Kuhn… — Berlin: Kuhn, 2001. (Schostakowitsch-Studien; Bd. 3); (Studia slavica musicologica; Bd. 18) — ISBN 3-928864-75-0.
* A Shostakovich casebook / Ed. M.H. Brown. Bloomington, 2004. 408 p. ISBN 0-253-34364-X.
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 149 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Ленина улица, 14''

== Һылтанмалар ==
* {{warheroes|id=11140|star = Labor}}
{{Навигация
|Тема=Дмитрий Шостакович
|Викицитатник = Шостакович, Дмитрий Дмитриевич
|Викитека = Категория:Дмитрий Дмитриевич Шостакович
}}
* [http://www.shostakovich.ru Официальный сайт Дмитрия Шостаковича] — биография, документальная хроника, фотоальбом, каталог сочинений, дискография, публикации, письма, Архив Д. Д. Шостаковича.
* [http://dsch.shostakovich.ru Официальный сайт издательства «Дмитрий Шостакович» («DSCH»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100719232829/http://dsch.shostakovich.ru/ |date=2010-07-19 }} — каталог полного собрания сочинений Д. Д. Шостаковича, прокат нотных материалов.
* [http://testimony-rus.narod.ru/ «Свидетельство». Воспоминания Дмитрия Шостаковича, записанные и отредактированные Соломоном Волковым (обратный перевод с английского)]
* [http://develp.envi.osakafu-u.ac.jp/staff/kudo/dsch/dsch-e.html Список сочинений, библиография, дискография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050223094552/http://develp.envi.osakafu-u.ac.jp/staff/kudo/dsch/dsch-e.html |date=2005-02-23 }}
* [[s:Сумбур вместо музыки|Сумбур вместо музыки]] // «Правда», 28 января 1936 года
* [[s:Балетная фальшь|Балетная фальшь]] // «Правда», 6 февраля 1936 года
* [http://www.siue.edu/~aho/musov/dmitri.html Коллекция документов и фотографий]
* ''Волков С.'' [http://magazines.russ.ru/znamia/2004/8/vol10.html Сталин и Шостакович: случай «Леди Макбет Мценского уезда»] // Журнал Знамя. — 2004. — № 8.
* {{cite web
 |url         = http://world-shake.ru/ru/Encyclopaedia/4050.html
 |title       = Шостакович Дмитрий Дмитриевич
 |author      = Захарова О. А.
 |date        = 2009
 |work        = 
 |publisher   = Электронная энциклопедия «Мир Шекспира»
 |accessdate  = 2016-02-18
 |lang        =
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/6fOPrfgzq
 | archivedate = 2016-02-18 
}}
* {{cite web
 |url         = http://www.radioblago.ru/vremyakultury/dmitriy-shostakovich
 |title       = Композитор Дмитрий Шостакович
 |author      = Кочеткова Н.М.
 |date        = 2016
 |work        = 
 |publisher   = Радио «Благо», программа «Время культуры»
 |accessdate  = 2016-05-25
 |lang        = 
 | archiveurl  = http://www.radioblago.ru/vremyakultury/dmitriy-shostakovich
 | archivedate = 2016-05-25 
}}
* [http://www.sikorski.de/media/files/1/12/190/249/336/8953/schostakowitsch_werkverzeichnis.pdf Систематический и хронологический комментированный каталог сочинений («каталог Сикорского», 2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200802180129/https://www.sikorski.de/media/files/1/12/190/249/336/8953/schostakowitsch_werkverzeichnis.pdf |date=2020-08-02 }}


[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:XX быуат композиторҙары]]
[[Категория:СССР композиторҙары]]
[[Категория:Опера композиторҙары]]
[[Категория:СССР пианистары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының халыҡ артистары]]</text>
      <sha1>rcxoqsf61st4ad00t38y8i0rle8yglk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғафаров Хатмулла Абдулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124210</id>
    <revision>
      <id>1300726</id>
      <parentid>1213382</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T09:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9189" sha1="djyn41gm00mz8a3wnd7eawzcvgjcx3q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғафаров Хатмулла Абдулла улы''' ({{lang-ru|Гафаров Хатмулла Абдуллович}} ([[29 ноябрь]] [[1925 йыл]] — [[2014 йыл]]) — журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың (1986) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1977) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Малаяҙ]]ҙағы [[Салауат Юлаев музейы]]ның беренсе директоры&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall64390856_1864/ Салауат Юлаев музейы{{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Хатмулла Абдулла улы Ғафаров' [[1925 йыл]]дың 29 ноябрендә [[Башҡорт Илсекәйе]] ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында алған, [[Лаҡлы]] ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыған, [[Малаяҙ|Иҫке Ҡаратаулы]] урта мәктәбендә 9 класты тамамлауына, Бөйөк Ватан һуғышы башлана.

Атаһы, ''Ғафаров Абдулла Әмерғәзе улы'' (1904—1943 йй.) һуғышҡа тиклем Ҡалмаҡол ауыл советы рәйесе, өлкән ревизор, өлкән инспектор булып эшләй. «Башташ» колхоз рәйесе булараҡ бронь менән ҡалдырылыуына ҡарамаҫтан, 1941 йылда үҙе теләп фронтҡа китә. Разведчиктары менән заданиенан ҡайтып килгән саҡта ян-яҡтан алып барылған артиллерия утына эләгеп, 1943 йылдың 9 ғинуарында батырҙарса һәләк була, [[Дондағы Ростов]]та ерләнгән. Ғаиләлә 6 бала етем ҡала. Иң өлкәне, Хатмулла, колхозда эшләй.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[1943 йыл]]дың ноябрендә Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. [[1944 йыл]]дың апреленән авгусына саҡлы ҡыҙылармеец Хатмулла Ғафаров Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — II Белоруссия фронтының 3-сө бригадаһы 32-се уҡсылар полкы составында һуғыша.

[[1944 йыл]]дың авгусынан [[1946 йыл]]дың мартына саҡлы Ворошиловград хәрби училищеһында уҡый. Запастағы капитан дәрәжәһендә демобилизациялана&lt;ref&gt;''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015, 28 с.; Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.{{ref-ru}}, 272 с.&lt;/ref&gt;.

== Һуғыштан һуң ==
Һуғыштан ҡайтыу менән Малаяҙ урмансылығына эшкә килә. Ситтән тороп Воронеж урман техникумында уҡый. 1955 йылда Максим Горький исемендәге [[Свердловск]] институттың тарих факультетына уҡырға инә. Аспирантурала уҡый, әммә тамамларға тура килмәй. Уҡытыусы булып эшләй. 60-сы йылдарҙа журналистикаға килә. 1971 йылда Салауат районының «Ленинское знамя» («Ленин байрағы») гәзитенең яуаплы сәркәтибе итеп тәғәйенләнә, артабан 16 йыл дауамында «Ленин байрағы» ([[На земле Салавата (гәзит)|«На земле Салавата»]]) гәзитенең редакторы була.

1987 йылда милли батырыбыҙ [[Салауат Юлаев музейы]] төҙөлөшөн етәкләй. 1991—1993 йылдарҙа Салауат Юлаев музейы директоры була. 1988 йылда [[Нәсибаш]] ауылы крайҙы өйрәнеүсеһе Б. Һ. Әхмәҙиев, тарих фәндәре канидаты Б. Ғ. Ғибаҙуллин менән авторлыҡта рус телендә {{comment|«Легендар Салауат ерендә»| «На земле легендарного Салавата»}} тигән тарихи-документаль китап баҫтырып сығара.

Төп эшенән башҡа Хатмулла Абдулла улы ҙур йәмәғәт эше алып бара. 29 йәшенән сәләмәт тормош алып бара. 1948—1952 йылдарҙа милли көрәш буйынса бер нисә тапҡыр Салауат районының батыры исеменә лайыҡ була. 1952 йылда урта ауырлыҡта көрәш буйынса БАССР чемпионы була. 1971 йылдан алып 1991 йылға саҡлы көрәш буйынса бөтөн ярыштарҙың да судьяһы булған. Уның икенсе хоббийы-шахмат уйыны, быға ул күп кешене ылыҡтыра, республика ярыштарында Салауат районы шахматсылар командаһын етәкләй.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986)

== Хәтер ==
Ғафаров Хатмулла Абдулла улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Салаватский район, т. 9, 2004 ISBN 5-295-03394-5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Салауат районы]]ның [[Малаяҙ]] һәм [[Башҡорт Илсекәйе]] ауылдарында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Проект:Двуязычность/ Гафаров Хатмулла Абдуллович]]

== Әҙәбиәт ==
* ''Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г.'' На земле легендарного Салавата. — Уфа, 1988.
* ''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015
* Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer3212256/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%93%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D1%82%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%26middle_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1925%26static_hash%3D8aa4b1936c3882590a66a9fcd132a173v7%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Память народа. Гафаров Хатмулла Абдуллич]
* [https://ok.ru/group/57688550604842 Одноклассники. Группа «Башҡорт Илсекәйе»]
* [https://vk.com/wall64390856_1864/ Салауат Юлаев музейы{{ref-ru}}]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Башҡорттар}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан көрәшселәре]]</text>
      <sha1>djyn41gm00mz8a3wnd7eawzcvgjcx3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шолохов-Синявский Георгий Филиппович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124919</id>
    <revision>
      <id>1300678</id>
      <parentid>1092178</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T21:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6921" sha1="hkrmtbllq2xkni18e2l3l30rggxsbn9" xml:space="preserve">{{Однофамильцы|Шолохов (фамилия){{!}}Шолохов}}
{{Однофамильцы|Синявский}}
{{Яҙыусы
 |Исеме = Георгий Шолохов-Синявский
 |Изображение = Г. Ф. Шолохов-Синявский.jpg
 |Тыуғандағы исеме = Георгий Филиппович Шолохов
 |Псевдонимы = Синявский
 |Тыуған урыны = [[Рәсәй империяһы]] Дон Ғәскәрҙәре өлкәһе {{ТУ|Синявское|Синявское ауылында|Синявское (Неклиновский районы)}} ауылы 
 |Эшмәкәрлек төрө = {{яҙыусы/кат|СССР|Алфавит буйынса Рәсәй|XX быуат Рәсәй}}
 |Әүҙемлек йылдары = 1928—1967
 |Йүнәлше = соцреализм
 |Жанр = роман, повесть, хикәйә
 |Әҫәрҙәренең теле = рус
 |Дебют = «Преступление» хикәйәһе
 |Премии = 
 |Наградалары = {{{!}}
{{!}}{{орден Трудового Красного Знамени|1961}}{{!!}}{{Медаль За боевые заслуги|1943}}
{{!}}}
 |Роспись = 
 |Lib = 
 |Сайт = 
 |Викитека = 
 |Викицитатник = 
 |Викисклад = 
}}

'''Георгий Филиппович Шолохов-Синявский '''(төп фамилияһы — '''Шолохов'''; [[11 ноябрь]] [[1901 йыл]], Синявское ауылы, Дон Ғәскәрҙәре өлкәһе&lt;ref&gt;Ныне — [[Неклиновский район]] [[Ростовская область|Ростовской области]].&lt;/ref&gt;— [[1 май]] [[1967 йыл]], Мәскәү) — [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы. Совет әҙәбиәтенең Дондағы тәүге вәкилдәренең береһе.

== Биографияһы ==
Крәҫтиән ғаиләһндә тыуған. 1934 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Совет яҙыусыларының I Бөтә Союз съезы делегаты.

1941 йылдан Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы ([[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|РККА)]] сафында, 1942 йылдың апреленән — 65-се армияның 28-се һәм 4-се танк армияһы составында [[Бөйөк Ватан һуғышы]] фронттарында; [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]]. «Сталинский удар» армия гәзите редакцияһында хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;збз&quot; /&gt;.

1967 йылда [[Мәскәү]]ҙә вафат була.

== Ижады ==
1928 йылда «На подъёме» журналында уның тәүге әҫәре баҫылып сыға, «Енәйәт» хикәйәһе.

Китап уҡыусыларҙың һәм тәнҡитселәрҙең иғтибарын йәлеп иткән беренсе әһәмиәтле хеҙмәте булып «Диңгеҙ буйында таш» хикәйәләр йыйынтығы тора (1934). Артабан «Крутии», «Суровая путина» (1‒3 киҫәк, 1932‒1937), «Братья», «Далёкие огни» (1‒2 китаптар, 1939‒1941) романдары, «Кудимовтар ғаиләһе» повесы (1941) баҫылып сыға. Уларҙа автор, балыҡсыларҙың һәм тимер юлсыларҙың революцияға тиклемге көнкүрешен, уларҙың революцияла ҡатнашыуын һүрәтләп, совет әҙәбиәтендә беренсе булып, Дон казактары тормошоноң айырым шарттарында массаның һәм шәхестәрҙең уяныуының ҡатмарлы процессын асырға тырыша.

Һуғыш ваҡытында Г. Шолохов-Синявский һуғыш яланындағы кеше тураһында «Змей Горыныч» хикәйәләр китабын һәм иң ҙур әҫәрҙәренең береһе — «Волгины» романын (1947—1951) яҙа.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа уның «Тынғыһыҙ йәш» романы, яҙыусының һуңғы ҙур әҫәре «Әсе бал» автобиографик трилогияһына (1961—1964), «Йылға янындағы өй», «Казак бурсаһы» һәм башҡа повестарына башланғыс һалыусы «Атай» повесы донъя күрә,.

Г. Ф. Шолохов-Синявскийҙың әҫәрҙәре Польшала, [[Чехословакия]]ла, [[Венгрия]]ла тәржемәләнә һәм нәшер ителә.

== Наградалары ==
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (06.02.1943)&lt;ref name=&quot;збз&quot;&gt;{{cite web|url=http://podvignaroda.ru/?#id=11719356&amp;tab=navDetailManAward|title=Шолохов Георгий Филиппович 1901 г.р.|subtitle=№ записи: 11719356|publisher=Подвиг народа|accessdate=2016-09-15}}&lt;/ref&gt;
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1961).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.russianedu.ru/dates/11/11/631.html Шолохов-Синявского, Георгий Филиппович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171219175223/http://www.russianedu.ru/dates/11/11/631.html |date=2017-12-19 }}

[[Категория:Тарихи романдар авторҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Соцреалист яҙыусылар]]
[[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:СССР яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:11 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1901 йылда тыуғандар]]
[[Категория:XX быуат рус яҙыусылары]]
[[Категория:1 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1967 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>hkrmtbllq2xkni18e2l3l30rggxsbn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаляпин Фёдор Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126239</id>
    <revision>
      <id>1300673</id>
      <parentid>1256917</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T19:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57784" sha1="p7d66wzooegku81mbsmsxarwtzbww0n" xml:space="preserve">{{Музыкант
|Страна               = {{Российская империя}} &lt;br&gt;{{флаг|Россия}} [[Рәсәй республикаһы]] &lt;br&gt;{{флаг|РСФСР|1918}} [[Совет Рәсәйе]]
|Имя                  = Фёдор Иванович Шаляпин 
|Изображение =
|Ширина               = 225px 
|Описание изображения = &lt;small&gt;1896 йыл фотоһы. Түбәнге Новгород&lt;/small&gt;
|Полное имя =
|Дата рождения        = 1.02.1873 
|Дата смерти          = 12.04.1938
|Место рождения       = {{ТУ|Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһында}} {{ТУ|Вятка губернаһы}} {{ТУ|Ҡазан}} ҡалаһы 
|Место смерти         = {{ВБУ|Франция}} {{ВБУ|Париж}} ҡалаһы 
|Профессии            = {{Оперный певец|Рәсәй империяһы|АҠШ|XIX быуат|XX быуат}}, {{актёр|Рәсәй империяһы|АҠШ|XIX быуат|XX быуат}}
|Певческий голос      = [[Бас]]
|Жанры                = [[Опера]]
|Коллективы           = Зиминдың шәхси операһы&lt;br&gt;Ҙур театр&lt;br&gt;Мариин театры&lt;br&gt;Метрополитен Опера
|Награды          = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Орден Святого Станислава 3 степени}}{{!}}{{!}}{{Командор ордена Почётного легиона}}{{!}}{{!}}{{Орден Благородной Бухары}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Народный артист РСФСР|1918}}
{{!}}}
 }}
'''Шаляпин Фёдор Иванович''' ([[1 февраль]] [[1873 йыл]], [[Ҡазан]] — [[12 апрель]] [[1938 йыл]], [[Париж]]) — рус опера һәм камера йырсыһы (юғары бас, төрлө ваҡытта Ҙур һәм Мариин театрҙары, шулай уҡ Метрополитен Опера театры солисы, Республиканың беренсе халыҡ артисы (1918—1927, званиеһы 1991 йылда ҡайтарыла), 1918—1921 йылдарҙа — Мариин театрының художество етәксеһе. Үҙенең ижадында «тыумыштан бирелгән музыккалеген, сағыу вокаль һәләттәрен, иҫ китмәле актёрлыҡ оҫталығын» берләштергән. Төрлө ваҡытта һынлы сәнғәт, графика, скульптура менән шөғөлләнә һәм кинола төшә. Донъя опера сәнғәтенә ҙур йоғонто яһай.

== Биографияһы ==
[[Файл:Ivan_Shalyapin.jpg|слева|мини|211x211пкс|И. Я. Шаляпин — Ф. И. Шаляпиндың атаһы]]
Фёдор [[Вятка губернаһы]] крәҫтиәне, нәҫел ептәре был тарафтарҙа борондан уҡ йәшәгән Шаляпиндар (Шелепиндар)ға барып тоташҡан Иван Яковлевич Шаляпиндың (1837—1901) улы. Уның әсәһе Евдокия Михайловна (ҡыҙ фамилияһы Прозорова) (1845—1915) хәҙерге [[Киров өлкәһе]]нең Кумен районы Дудинцы ауылы крәҫтиәндәренән була. Иван Яковлевич һәм Евдокия Михайловна Вожгалы ауылының Преображенск сиркәүендә никахлашалар. Бала сағында Шаляпин сиркәү хорында йырлай. Малай сағында уны итексе эшенә өйрәтеү өсөн итексе Н. А. Тонковҡа, һуңынан В. А. Андреевҡа бирәләр. Башланғыс белемде Ведерникованың шәхси мәктәбендә ала, артабан Ҡазанда Дүртенсе приход училищеһында, һуңғараҡ — Алтынсы башланғыс мәктәбендә уҡый. 1885 йылдың майында Шаляпин юғары балл алып, училищены тамамлай. Шул уҡ йылда атаһы уны [[Арса]]ла яңы асылған һөнәрселек училищеһына бирә. «Мин ниндәйҙер бер матур илгә китәм икән тип уйлай инем, —тип хәтерләй Шаляпин, — һәм минең өсөн тормош һаман ауырлаша барған Суконная слободаһынан китеүемә шым ғына ҡыуана инем».

=== Карьераһының башы ===
Шаляпин үҙенең артист карьераһының башы итеп 1889 йылды иҫәпләгән, тап ошо йылда ул В. Б. Серебряковтың драма түңәрәгенә статист вазифаһына яҙыла. 1890 йылдың 29 мартында Шаляпиндың беренсе сығышы үтә — ул Ҡазан сәхнә сәнғәтен һөйөүселәре йәмғиәте постановкаһында ҡуйылған П. И. Чайковскийҙың «Евгений Онегин» операһында Зарецкий партияһын башҡара. 1890 йылдың май айында һәм июнь башында Шаляпин В. Б. Серебряковтың оперетта антрепризында хорст була.

1890 йылдың 19 сентябрендә Шаляпин Ҡазандан [[Өфө]]гә күсә һәм С. Я. Семенов-Самарский етәкселегендәге оперетта труппаһы хорында эшләй башлай. Осраҡлы рәүештә сирләп киткән артисты алмаштырып, Монюшко операһы «Галька»ла Стольниктың соло партияһын башҡара. Ошо дебюты 17 йәшлек кенә Шаляпинды ҡапыл билдәле итә, уға һирәкләп булһа ла ҙур булмаған партияларҙы ышанып тапшыра башлайҙар, мәҫәлән, «Трубадур»ҙа Феррандо партияһын. Бер ваҡыт Шаляпин сәхнәлә ултырғысҡа яҙа ултыра һәм ҡолап китә — ошонан һуң ул ғүмере буйы ошондай осраҡҡа эләгеүҙән ҡурҡа.

Киләһе йылда Шаляпин Верстовскийҙың «Аскольд ҡәбере»ндә Билдәһеҙ партияһын башҡара. Уға Өфө земствоһында урын тәҡдим ителә, әммә йәш йырсы Өфөгә Малороссиянан килгән Г. И. Деркач төркөмөнә ылыға. Төркөм менән сәйәхәттәр уны Тифлисҡа алып килә һәм тап ошонда ул тәүге тапҡыр етди рәүештә йырсы Дмитрий Усатов хәстәрләүе арҡаһында үҙенең тауышына иғтибар бүлә. Усатов уның тауышын хуплап ҡына ҡуймай, матди средстволары булмауы сәбәпле, ул уға бушлай йыр дәрестәре бирә һәм, ғөмүмән, уның тормошонда ҡатнаша башлай. Шул уҡ Усатов Шаляпинды Тифлистағы Людвигов-Форкатти һәм Любимов операһына урынлаштыра. Шаляпин Тифлиста бер йыл йәшәй һәм операла бас партияларын башҡара.
[[Файл:Chaliapin_F._(Шаляпин_Ф._И.)_1893.jpg|справа|мини|246x246пкс|Ф. Шаляпин 1893 йылда]]
1893 йылда ул башта Мәскәүгә, ә 1894 йылда — Санкт-Петербургҡа күсенә һәм Лентовский опера труппаһында «Аркадия»ла йырлай. 1894—1895 йылдарҙың ҡышында Панаев театрында опера ширҡәтендә Зазулин труппаһында сығыш яһай. Йәш артистың матур тауышы һәм айырыуса баҙыҡ музыкаль декламацияһы ышандырырлыҡ уйыны менән бер рәттән тәнҡитселәрҙең һәм тамашасыларҙың иғтибарын йәлеп итә. 1895 йылда Шаляпинды Император театрҙары дирекцияһы Санкт-Петербург опера труппаһы составына ҡабул итә. Мариин театры сәхнәһендә ул ҙур уңыш менән Мефистофель (Ш. Гуноның «Фауст»ы) һәм Руслан (М. И. Глинканың «Руслан һәм Людмила»һы) партияларын башҡара. Шаляпиндың күп төрлө таланты Д. Чимарозаның «Йәшерен никах» комик операһында ла сағылыш таба, әммә тейешле баһа алмай. [[1895]]—[[1896 йыл]]дарҙағы сезонда ул «һирәкләп кенә һәм уға бигүк килешмәгән партияларҙа сығыш яһай».

=== Мамонтов операһы ===
Меценат С. И. Мамонтов шул осорҙа Мәскәүҙә опера театрын тота һәм Шаляпиндың ҙур һәләтен күреп, уны үҙенең труппаһына күсереп ала. 1896—1899 йылдарҙа ул Мамонтовтың «Шәхси рус опера»һында йырлай һәм ошо дүрт сезон эсендә ҙур билдәлелек яулай. Бында ул сәнғәти мәғәнәһендә үҫешә һәм бер нисә соло партияһын башҡарып, үҙенең сәхнә һәләтен үҫтерә. рус музыкаһын да һәм яңы музыканы ла бик нескә аңлауы арҡаһында ул рус композиторҙарының әҫәрҙәрен, атап йткәндә, Н. А. Римский — Корсаковтың «Псковитянка» (Иван Грозный), «Садко» (Варяг ҡунығы) һәм «Моцарт һәм Сальери» (Сальери);А. С. Даргомыжскийҙың «Русалка» (Мельник; М. И. Глинканың «Жизнь за царя» (Иван Сусанин); М. П. Мусоргскийҙың «Борис Годунов» (Борис Годунов) һәм «Хованщина» (Досифей) операларында тәрән һәм ысынбарлыҡҡа яҡын әһәмиәтле образдар тыуҙыра. Ошо уҡ ваҡытта ул сит ил операларында ла ролдәре өҫтөндә эшләй: шулай, Ш. Гуноның «Фауст» операһында Мефистофель роле уның башҡарыуында сағыу, көслө һәм үҙенсәлекле төҫ ала.

Мамонтов Шаляпинға карт-бланш биреп, йырсыға үҙ талантын асырға ярҙам итә. Һуңғараҡ үҙе Шаляпин хәтерләй:&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;
С. И. Мамонтов миңә әйтте: « Феденька, һеҙ ошо театрҙа нимә теләйһегеҙ, шуны эшләй алаһығыҙ! Әгәр һеҙгә костюмдар кәрәк булһа, әйтегеҙ, һәм костюмдар буласаҡ. Яңы опера ҡуйырға кәрәк булһа — ҡуйырбыҙ!» Бына ошолар барыһы ла минең йәнемде байрам кейемдәренә кейендерҙе, һәм мин ғүмеремдә беренсе тапҡыр үҙемде ирекле, көслө, бөтә ҡаршылыҡтарҙы еңергә һәләтле итеп тойҙом&quot;
&lt;/blockquote&gt;«Битлек һәм йән» автобиографик китабында Шаляпин ижади тормошоноң ошо йылдарын иң мөһимдәре тип һүрәтләй: «Мамонтовта мин артист натурамдың бөтә төп һыҙаттарын, минең темпераментымды үҫтереүгә мөмкинлек биргән репертуар алдым».

=== Ижадының сәскә атыуы ===
[[Файл:Sergei_Prokudin-Gorskii_-_Feodor_Chaliapin_as_Mephisto.jpg|слева|мини|187x187пкс|Шаляпин Мефистофель образында (С. М. Прокудин-Горский фотографияһы, 1915).]]
[[Файл:Chaliapin and his family in military hospital.jpg|thumb|Ф. И. Шаляпин ғаиләһе менән хәрби госпиталдә [[Беренсе донъя һуғышы]] осоронда, 1915 год]]
[[Файл:Эй, ухнем! - Фёдор Шаляпин.ogg|thumb|«[[Дубинушка|Эх, дубинушка, ухнем!]]» Фёдор Шаляпин башҡарыуында, 1902.]]
[[Файл:Дубинушка - Фёдор Шаляпин.ogg|thumb|«[[Дубинушка]]» (слова [[Ольхин, Александр Александрович|А. Ольхина]]) Фёдор Шаляпин башҡарыуында, 1917 йылға тиклем.]]
[[Файл:Stenka Razine Chaliapine.ogg|thumb|«[[Из-за острова на стрежень]]» Фёдор Шаляпин башҡарыуында, 1938 йылға тиклем.]]
1899 йылда Шаляпин ҡабаттан Император театрҙарына эшкә төшә — был юлы ул Мәскәүҙә, Ҙур театрҙа, йырлай һәм бик ҙур уңыштарға өлгәшә. Император Мариин сәхнәһендәге Шаляпиндың гастролдәре Петербург музыкаль донъяһында үҙенә күрә ҙур ваҡиға була.

1901 йылда Шаляпин «Ла Скала» Милан театрында 10 тамаша бирә: А. Бойтоның «Мефистофель» операһында уның төп ролдәге сығышы бик юғары баһаға лайыҡ була.

1905 йылдағы революция осоронда ул сығыштарынан эшселәргә иғәнә бүлгән. Халыҡ йырҙары менән («Дубинушка» һ. б.) уның сығыштары ҡайһы берҙә сәйәси демонстрацияға әүерелгән. 1907—1908 йылдарҙа Шаляпин [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та һәм Аргентинала гастролдәрҙә була.

[[1914 йыл]]дан алып Мәскәүҙә С. И. Зиминдың һәм Петроградта А. Р. Аксариндың шәхси опера антрепризаларында сығыш яһай.

1915 йылда Шаляпиндың кинола дебюты була, ул «Батша Иван Васильевич Грозный» тарихи кинодрамаһында (Лев Мейҙың «Псковитянка» драмаһы буйынса) Иван Грозный ролен башҡара.

1917 йылда Ҙур опера театрында [[Джузеппе Верди]]ҙың «Дон Карлос» операһында Шаляпин Филипп партияһын йырсы булараҡ ҡына башҡарып ҡалмай, ул режиссёр ҙа була. Артабан ул А. С. Даргомыжскийҙың «Русалка» операһы буйынса постановка ҡуя. Төп ролгә ул йәш йырсы К. Г. Держинскаяны һайлай.

[[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында йырсы үҙенең аҡсаһына яралы һалдаттар өсөн ике лазарет аса, йәмәғәтселеккә үҙенең мәрхәмәтлелеге тураһында хәбәр итмәй.

=== Революция осоро ===
[[Файл:Зиновьев,_Шаляпин,_Горький_(1920).jpg|справа|мини|200x200пкс| Шаляпин һәм [[Максим Горький]] Петроградта 1 май байрамына арналған тантаналы йыйылыш президиумында, (1920).]]
[[1918 йыл]]дан — Шаляпин элекке Мариин театрының художество етәксеһе. Шул уҡ йылда ул Республикала беренсе булып Республиканың Халыҡ артисы исемен ала.

=== Эмиграцияла ===
[[1922 йыл]]дың июль айынан Шаляпин сит илдәрҙә гастролдәрҙә йөрөй, атап әйткәндә, АҠШ-та, унда уның импресариоһы Соломон Юрок була. Йырсы үҙенең икенсе ҡатыны Мария Валентиновна менән бергә китә. Уның оҙаҡ ҡайтмауы Совет власына ҡарата тиҫкәре мөнәсәббәте тураһында имеш-мимеш хәбәрҙәр тыуҙыра; шулай, 1926 йылда В. В. Маяковский &quot;Горькийға хат&quot;ында яҙа:

{|
|Или жить вам,
|-
| ||как живёт Шаляпин,
|}
{|
|раздушёнными аплодисментами оляпан?
|}
{|
|Вернись
|-
| ||теперь
|-
| || ||такой артист
|}
{|
|назад
|-
| ||на русские рублики —
|}
{|
|я первый крикну:
|-
| ||— Обратно катись,
|}
{|
|народный артист Республики!
|}
1927 йылда Шаляпин бер концертынан йыйылған аҡсаны эмигранттар балалына иғәнә итә, был хаҡта 1927 йылдың 31 майында «ВСЕРАБИС» журналында С. Симон исемле әҙәм аҡгвардиясыларға ярҙам иткән тип яҙып сығара. Шаляпиндың «Битлек һәм йән» исемле автобиографияһында бының тураһында ентекләп бәйән ителә. 1927 йылдың 24 авгусындағы РСФСР-ҙың Совнаркомы ҡарана ярашлы ул Халыҡ артисы дәрәжәһенән һәм СССР-ға кире ҡайтыу хоҡуғынан мәхрүм ителә.

&quot;Ф. И. Шаляпинға үлгәндән һуң Республика Халыҡ артисы исемен тергеҙеү тураһында тәҡдимдәр&quot;е КПСС-тың Үҙәк комитеты һәм РСФСР-ҙың Юғары Советы тарафынан 1956 йылда уҡ ҡарала, әммә ҡабул ителмәй. 1991 йылдың 10 июнендә РСФСР-ҙың Юғары Советы 317-се һанлы ҡарар ҡабул итә:&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;Отменить постановление Совнаркома РСФСР от 24 августа 1927 года «О лишении Ф. И. Шаляпина звания „Народный артист“» как необоснованное.&lt;br /&gt;
&lt;/blockquote&gt;1932 йылдың аҙағында Шаляпин кинола төшә, ул Георгий Пабстың Сервантес романы буйынса «Дон Кихот мажаралары» фильмында төп ролде башҡара. Фильм бер үк ваҡытта ике телдә төшөрөлә — ике составтағы актёрҙар менән инглиз һәм француз телдәрендә. Фильмға музыканы Жак Ибер яҙа, натурала төшөрөүҙәр Ницца ҡалаһы эргәһендә үтә. 1935—1936 йылдарҙа Шаляпин аккомпаниатор Годзинский Жорж де менән бергә Алыҫ Көнсығышҡа үҙенең һуңғы гастролдәренә сығып китә. Маньчжурияла, Ҡытайҙа һәм Японияла ул 57 концерт бирә.

1937 йылдың яҙында Шаляпинда лейкоз ауырыуын табалар. 1938 йылдың 12 апрелендә 66 йәшендә ул Парижда ҡатынының ҡулында вафат була. Париж зыяраты Батиньолдә ерләнә. 1984 йылда уның улы Федор атаһының кәүҙәһен Франциянан Рәсәйгә күсереүгә рөхсәт бирә. Күсереү буйынса барон Эдуард Александрович фон Фальц-Фейн бик күп тырышлыҡ һала, Федор Федоровичты был аҙымды эшләргә күндерә һәм уның вафатынан һуң Римда ҡалған ғаилә ҡомартҡыларын һатып ала һәм уларҙы Петербургтағы Шаляпин музейына бүләк итә. Ерләү тантанаһы Мәскәүҙә 1984 йылдың 29 октябрендә үтә. Ике йылдан һуң скульптор А. Елецкий һим архитектор Ю. Воскресенский эшләгән һәйкәл уның ҡәберенә ҡуйыла.

== Ижады ==
[[Файл:Shalapin_sculpture.jpg|мини|Ф. И. Шаляпин үҙен-үҙе пластилиндан әүәләй .]]
Йырсының тауышы — йомшаҡ тембрлы юғары бас (бәлки, бас-баритондыр) . Замандаштары билдәләүенсә, йырсының дикцияһы бик шәп була, тауышы көслө, сәхнәнән алыҫ урындарҙа ла яҡшы ишетелгән.

Киң таралған фекер буйынса, Шаляпин үҙенең популярлығына йырсы булараҡ ҡына түгел, күренекле артист, башҡаса кәүҙәләнә ала торған һәләте һәм нәфис һүҙе оҫтаһы булараҡ ирешә. Буйға оҙон, олпат һынлы, матур йөҙлө, үткер ҡарашлы Шаляпин үҙенең иң яҡшы трагик ролдәрендә онотолмаған тәьҫир ҡалдырған (Мельник, Борис Годунов, Мефистофель, Дон Кихот). Шаляпин үҙенең ярһыу темпераменты менән тамашасыларҙы тетрәндерә, һәр нотаны урынына еткереп, йырҙың һәр һүҙенә теүәл, ихлас интонациялар таба белгән, сәхнәлә һәр саҡ тәбиғи һәм ышаныслы булған.

Төрлө йылдарҙа йырсының партнерҙары А. М. Давыдов, Т. Даль Монте, Д. де Лука, Н. Ермоленко-Южина, И. Ершов,П. Журавленко, E. Збруева, Э. Карузо, К. Держинская, В. Касторский, E. Куза, Н. М. Ланская, Л. Липковская, Ф. Литвин, Е. Мравина, В. Петров, Т. Руффо, Н. Салина, Т. Скипа, П. Словцов, Д. Смирнов, Л. Собинов, Р. Сторкьо, Г. Угринович, М. Черкасская, В. Эберле, Л. Яковлев, А. Шеманскийҙар булалар.

Шаляпиндың таланттары музыкаль һәм актёрлыҡ һәләттәре менән генә сикләнмәгән, Федор Шаляпин иҫ киткес рәссам да булған, үҙен һынлы сәнғәттә һәм скульптурала ла һынап ҡараған. Уңың ҡулы аҫтынан сыҡҡан бик күп портреттар, автопортреттар, рәсемдәр һәм карикатура эштәре һаҡланып ҡалған. Шулай уҡ ҙур әҙәби һәләттәр күрһәткән, үҙенең яҙма әҫәрҙәрендә тәбиғәттән бирелгән аҡыл, айырылып торған юмор тойғоһо, күҙәтеүсәнлек һәләтенә эйә булғанлығын иҫбат иткән.

[[Максим Горький]] Шаляпинды сәйәси эшмәкәрлектән һәм ниндәй ҙә булһа сәйәси партияла ағза булыуҙан дүндерә, сөнки Шаляпин үҙенең талантын сәйәси ығы-зығыға әрәм итергә тейеш түгел, тип иҫәпләгән.

== Шаляпин һәм Өфө ==
[[1890 йыл]]да С. Я. Семёнов-Самарскийҙың труппаһы [[Өфө]]гә юллана һәм Шаляпин, бәләкәй генә түләү хаҡына ризалыҡ биреп, үҙенең тәүге контрактына ҡул ҡуя. Уның гардеробында был мәлдә «сыбар» галстуктан һәм бер дуҫының әсәһе бүләк иткән иҫке шәлдән башҡа ҡиммәтле әйберҙән бер ни ҙә булмай.
[[Ҡаҙан]]дан килгән пароходтан Шаляпин Софронов майҙанына килеп төшә, буласаҡ йырсыға был ваҡытта 17 йәш була.
[[Файл:Дом Федора Ивановича Шаляпина 01.JPG|thumb|right|250px|Өфөлә Ф. Шаляпин йәшәгән йорт]]
Өфөлә Фёдор Шаляпин 1890 йылдың сентябренән 1891 йылдың июненә тиклем йәшәй.
 
[[1890 йыл]]дың 26 сентябрендә Шаляпин ғүмерендә беренсе тапҡыр А. Замараның «Палермонан йырсы» опереттаһында сығыш яһай. Театр бинаһы Ильин, Телеграф, Воскресенск урамдары һәм Театр тыҡрығы араһындағы кварталда урынлашҡан була (хәҙер [[Зәки Вәлиди урамы (Өфө)|З. Вәлиди]], [[Цюрупа урамы (Өфө)|Цюрупа]], [[Туҡай урамы (Өфө)|Туҡай]] һәм [[Матросов урамы (Өфө)|Матросов]] урамдары). Театрҙың ағас бинаһы [[1861 йыл]]да төҙөлә, хәҙерҙе көнгә тиклем һаҡланмаған.

Яңы эш урынында лампаларҙы таҙартыуҙан башлап декорацияларҙы ҡуйғанға тиклемге эштәрҙән баш тармаған йәш егетте бик яратып ҡабул итәләр.
 
Был ваҡытта Шаляпин мәсет артында Трунилов ҡасабаһында [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙелдең]] текә ярындағы ике этажлы йортта йәшәй (йорт яңыраҡ һүтелде).
Йорттоң түбән тәҙрәләре тротуарға сыҡҡан, тәҙрәнән үтеп йөрөгән кешеләрҙең аяҡтары һәм тауыҡтар күренгән. Ағас түмәрҙә ҡунып йәшәгән Шаляпин сәнғәткә хеҙмәт итеүен ҙур ғорурлыҡ һәм ҡыуаныс менән ҡабул итә.
 
Фёдор Шаляпин тамағын туйҙырыр өсөн Ильин сиркәүенең хорында ла йырлай. Ильин сиркәүе [[1855 йыл]]да төҙөлгән һәм изге пәйғәмбәр Илья хөрмәтенә исемләнгән. Сиркәү З. Вәлиди урамында урынлашҡан була, [[1931 йыл]]да уны ябалар, һуңынан емерәләр.

1891 йылдың 6 майында Фёдор Иванович әсәһенең фамилияһы аҫтында (Прозоров) [[Дворян йыйылышы (Өфө)|Дворян йыйылышы]] бинаһында Рубинштейндың «Демон» операһында ҡарт хеҙмәтсе ролендә сығыш яһай. Был бинала Шаляпин Гуно операһынан («Фауст») Мефистофель роле өҫтөндә эшләй.
[[Файл:Памятник Шаляпину (Уфа).jpg|thumb|right|250px|Өфөлә Фёдор Шаляпиндың [[Шаляпин һәйкәле (Өфө)|мәрмәр һәйкәле]]]]
Сығышынан һуң уның эш хаҡы арттырыла һәм Шаляпин башҡа ролдәрҙе ятларға мөмкинлек ала. Өфөлә Шаляпин Фернандо («Трубадур») һәм Билдәһеҙ («Аскольд ҡәбере») партияларын башҡара. Өфө интеллигенцияһы уны Өфөлә ҡалырға өгөтләй һәм земство управаһына эшкә урынлаштыра һәм артабан уны консерваторияға уҡыуға ебәрергә вәғәҙә итә. Әммә Шаляпинды ҡоро һандар менән эш итеү һис тә мауыҡтырмай, һәм ул Өфөнә ташлап китә.
Губерна земствоһында 1891 йылдың апрель-июнендә писец булып хеҙмәт итә. Элекке земство бинаһында хәҙер «Өфөкабель» заводы бинаһы урынлашҡан. Таш ике этажлы бина 1880 йылдарҙа төҙөлгән, Цюрупа һәм З. Вәлиди урамдары киҫелешкән ерҙә тора.

Земствола эшләгән саҡта Шаляпин Гоголев урамындағы 1-се һанлы бер этажлы ағас өйҙә йәшәй (хәҙер Гоголь урамы 1-се һанлы йорто). Йорт [[XIX быуат]] аҙағында төҙөлгән һәм бөгөнгө көндә йәшәү торлағы булып файҙалана.

Шаляпиндың исеме тимер юлы вокзалы менән дә бәйле. Тап ошонан ул 1891 йылда [[Златоуст]]ҡа гастролдәргә китә.

1904 йәки 1905 йылда билдәле йырсы булып киткән рус йырсыһы юл ыңғайы үҙенең дуҫы Григорьевты күреп китә һәм эшселәр клубында сығыш яһай. Клуб Өфө тимер юлы оҫтаханалар территорияһында урынлашҡан була. Ул йырлаған «Дубинушка» йырын клубта йыйылғандарҙың барыһы ла күтәреп ала.

1967 йылдың 6 февралендә артистың ҡыҙы Шаляпина Ирина Фёдоровна алдында бинаға мемориаль таҡта ҡуйылды. Бина 1856 йылды төҙөлгән, хәҙерге көндә бында [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] урынлашҡан.

1991 йылдан алып Өфө ҡалаһында йыл һайын донъя йондоҙҙары ҡатнашлығында опера сәнғәте Шаляпин фестивале — «Өфөлә Шаляпин кистәре» («Шаляпинские вечера в Уфе») үткәрелә.

=== Кинолағы ролдәре ===
* [[1915]] — [[Иван Грозный]], «Батша Иван Васильевич Грозный»
* [[1933]] — Дон Кихот, — «Дон Кихот» (фильм, 1933) (режиссёры Георг Вильһельм Пабст)

== Шәхси тормошо ==
[[Файл:Shalyapin&amp;Tornagi.jpg|мини|254x254пкс|Ф. И. Шаляпин һәм И. И. Торнаги]]
Шаляпин ике тапҡыр өйләнгән була. Үҙенең беренсе ҡатыны, итальян балеринаһы Иола Торнаги {{sfn|Мошенцева|2012}} (Ле-Прести; 1873 (?), [[Монца]] — 1965, Рим&lt;ref&gt;Иола Игнатьевна выехала в Рим из СССР в конце 1950-х годов по приглашению сына Фёдора.&lt;/ref&gt;) менән Шаляпин [[Түбәнге Новгород]] ҡалаһында таныша. Улар Мәскәү өлкәһенең Гагино ауылы сиркәүендә 1898 йылды никахлаша. Был никахта Шаляпиндың алты балаһы тыуа: Игорь (4 йәшендә үлеп ҡала), Борис, игеҙәктәр Фёдор менән Татьяна&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://moscow-tombs.ru/1993/shalyapina_tf.htm|title=Московские могилы. Шаляпина Т.Ф.|publisher=moscow-tombs.ru|accessdate=2017-06-07}}&lt;/ref&gt;, Ирина һәм Лидия.

Никахта булған саҡта Федор Иванович Петцольд Мария Валентиновна (ҡыҙ фамилияһы Элухен; 1882—1964), менән яҡынлаша, Мария Валенитиновнаның тәүге никахынан ике балаһы була. Шаляпин менән уның тағы ла өс ҡыҙы тыуа: Марфа (1910—2003), Марина (1912—2009) һәм Дасия (1921—1977). Ысынбарлыҡта Шаляпиндың икенсе ғаилә барлыҡҡа килгән саҡта, беренсе никахы тарҡалмаған була. Бер ғаиләһе Мәскәүҙә йәшәһә, икенсеһе — Петроградта. Мария Валентиновна менән Шаляпин рәсми рәүештә Прагала, рус сиркәүҙәренең береһендә, Шаляпиндың соло гастролдәре ваҡытында, яҡынса 1927 йылдың 10 ноябрендә никахлашалар.

Шаляпиндың барлыҡ балалары араһынан иң оҙаҡ йәшәгәне Марина була, ул 98 йәшендә вафат була.

== Наградалары ==
''Федор Шаляпин''. Маска и Душа. — М., 1997; с. 275, 277 китабы буйынса:
[[Файл:Шаляпин_Удостоверение_командора_Почётного_легиона1.jpg|мини|200x200пкс|Почетлы легион командоры таныҡлығы]]
* 1902 — III дәрәжә Алтын йондоҙ ордены (Бохара эмираты).
* 1907 — Пруссия бөркөтө алтын тәреһе.
* 1908 — Офицер почетлы исеме кавалеры.
* 1910 — Ғәли йәнәптәре (Его Величества) Солисы почетлы исеме.
* 1912 — Италия короле Ғәли йәнәптәре (Его Величества) Солисы почетлы исеме.
* 1913 — Британия короле Ғәли йәнәптәре (Его Величества) Солисы почетлы исеме (Его Величества).
* 1914 — Британия ордены — сәнғәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн.
* 1914 — III дәрәжә [[Изге Станислав ордены (Рәсәй империяһы)|Изге Станислав ордены]] (Рәсәй).
* 1916 — Офицер званиеһы.
* 1918 — Республиканың Халыҡ артисы почетлы исеме (беренсе тапҡыр бирелә).
* 1925 — Почётлы легион ордены командоры (Франция).

== Адрестары ==
[[Файл:Cottage_Chaliapin_in_Kislovodsk.JPG|мини|200x200пкс|Кисловодскиҙа Шаляпиндың ҡала ситендәге йорто]]

=== Санкт-Петербург — Петроградта ===
* 1894—1895 — «Пале Ройяль» ҡунаҡханаһы — Пушкин урамы, 20-се йорт;
* 1899 — Колокол урамы, 5-се йорт;
* 1901—1911 йылдың аҙағы — О. Н. Мухинаның мебелләгән бүлмәләре, Оло Диңгеҙ урамы, 16-сы йорт;
* 1911 йылдың аҙағы — 1912 йылдың яҙы — табышлы йорт (доходный дом), Литей проспекты, 45-се йорт;
* 1912 йылдың йәйе — 1914 йылдың көҙө — Никольск майҙаны, 4-се йорт, 2-се фатир;
* 1914 йылдың көҙө — 1922 йылдың 22 июне— Пермь урамы (Графтио урамы), 2-се йорт, 3-сө фатир. Шаляпиндың Петроградтағы шәхси йорто. Ошо адрес буйынса (хәҙерге нумерация — 2Б) Ф. И. Шаляпиндың Мемориаль-фатир музейы урынлашҡан.

=== Мәскәүҙә ===
Мәскәүгә Шаляпин тәүге тапҡыр 1894 йылдың йәй башында килә, бында ул Е. Н. Рассохинаның театр бюроһында (Георгий тыҡрығы, 1 -се йорт) Петербургтағы һәм Ҡаҙандағы сығыштары буйынса контракттарға ҡул ҡуя. 1899 йылға тиклем Долгоруков урамындағы 36-сы йортоноң (хәҙерге көндә һаҡланмаған) флигелендә, һуңынан — Оло Чернышевский тыҡрығындағы 9 -сы йортта йәшәгән. Бер йылдан һуң ул Леонтьев тыҡрығындағы 24-се йортҡа күсә, артабан 1904 йылда Зачатьев тыҡрығындағы 3-сө йортта йәшәй. Бында күсенгәндән һуң уның улы Борис тыуа, ә киләһе йылда — игеҙәк балалры Федор менән Татьяна. Был йорт, авариялы торошта була 2016 йылда суд тыңлауҙарынан һуң йорттоң реставрацияһы башлана. Мәскәүҙәге айырым йорто Новинск бульварында урынлашҡан, Был бинала Шаляпин ғаиләһе менән 1910 йылдан алып 1922 йылға, АҠШ-ҡа эмиграцияға киткәнгә тиклем йәшәгән, хәҙер был йортта Шаляпиндың Йорт — музейы.

=== Плёста ===
1910 йылда Шаляпин тәүге тапҡыр Плесҡа килә, бында уға шул тиклем оҡшап ҡала, хатта уның яҡын тирәһендә ул Хмельницы исемле буш ятҡан ер һатып ала. 1912 йылдың июлендә һәм сентябрендә ул архитектор Кузнецов менән килеп китә. Кузнецов буласаҡ өйҙөң планын төҙөй һәм өй С. А. Шулепниковтың «Утешное» имениеһы эргәһендә 1914 йылда төҙөлөп бөтә. 1918 йылда Ф. И. Шаляпиндың йорто тартып алына һәм балалар коммунаһына бирелә, 1924 йылдан алып унда ял йорто урынлаша .

== Хәтер ==
[[Файл:Фёдор Шаляпин.jpg|thumb|150px|right|Голливуд Дан аллеяһында Фёдор Шаляпиндың йондоҙо]]
* Ф. И. Шаляпиндың Йорт-музейы Мәскәүҙә.
* 2014 йылдың авгусында Шаляпинға һәйкәл Киров ҡалаһында ҡуйыла.
* 2013 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә Шаляпин исемен йөрөткән 17 урам, 2 тыҡрыҡ һәм Иваново өлкәһендә бер ауыл йөрөтә.
* [[Ҡаҙағстан]]:
** [[Алматы]] ҡалаһында Шаляпин урамы;
** Ҡустанай өлкәһенең Рудный ҡалаһында Шаляпин урамы;
* [[Өфө]]лә Шаляпинға [[Шаляпин һәйкәле (Өфө)|һәйкәл]] ҡуйылған;
* Өфөлә 1991 йылдан алып (йыл һайын) донъя йондоҙҙары ҡатнашлығында опера сәнғәте Шаляпин фестивале — «Өфөлә Шаляпин кистәре» («Шаляпинские вечера в Уфе») үткәрелә;
* 2003 йылда Шаляпинға һәйкәл Мәскәүҙә, Новинск бульварында, Ф. И. Шаляпин исемендәге Йорт-музей янында ҡуйылды (скульпторы Вадим Церковников).
* Федор Иванович Шаляпиндың исеме Голливудта тауыш яҙҙырыу индустрияһына индергән өлөшө өсөн «Йондоҙҙар аллеяһында» мәңгеләштерелгән.
* 1999 йылдың 29 авгусында Ҡаҙанда, ул суҡындырылған Богоявлен соборының колокольняһы янында Шаляпинға һәйкәл ҡуйыла (скульпторы А. Балашов).
* 1986 йылдың 31 октябрендә Шаляпиндың ҡәберендә һәйкәл асыла (скульпторы А. Елецкий, архитекторы Ю. Воскресенский).
* 1982 йылдың 8 февралендә Шаляпиндың тыуған яғында, Ҡазанда, уның исемендәге беренсе опера фестивале асыла. Фестиваль М. Йәлил исемендәге татар дәүләт опера һәм балет театрында үтә һәм 1991 йылдан алып халыҡ-ара статусын йөрөтә .
* Федор Шаляпин исемен 92 — 016 проекты бәләкәй дүрт палубалы теплоходы йөрөтә.
* Түбәнге Новгородта Ф. И. шаляпин исемендәге музей бар. Ф. и. шаляпин түбәнге новгородта музейы бар.
* Gramophone журналының Дан залына индерелгән.

=== Шаляпин образы кинола ===
* Николай Охлопков (Яков Свердлов, 1940)
* Виктор Степанов («Под знаком Скорпиона», 1996)
* Александр Огнивец («Римский-Корсаков», 1953)
* Александр Блок («Секретная служба Его Величества», 2006)
* Александр Клюквин («Петр Лещенко. Всё, что было…», 2013)
* [[Абдразаҡов Илдар Әмир улы|Илдар Абдразаков]] («Шыршылар 1914», 2014)
* Александр Тамбов («Орлова һәм Александров», 2014)

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
1897 Serow F.I. Schaljapin als Iwan der Schreckliche anagoria.jpg|&lt;small&gt;[[Серов, Валентин Александрович|В. А. Серов]]. Ф. И. Шаляпин Иван Грозный ролендә, 1897.&lt;/small&gt;
Карикатура на Ф.И. Шаляпина 1903 года.jpg|&lt;small&gt; Ф. И. Шаляпинға  П. Роберҙың карикатураһы, 1903.&lt;/small&gt;
Chaliapin auto dosifey.JPG|&lt;small&gt;«Хованщина») операһында Досифей ролендәге автопортрет, Ф. И. Шаляпин Мариин театрында үҙенең гримуборный бүлмәһендәге диуарға эшләгән, 1911.&lt;/small&gt;
Chaliapin F. (Шаляпин Ф. И.) 1912 with his son Boris.jpg|&lt;small&gt;Улы Борис менән, Лев Леонидов фотоһы, 1912.&lt;/small&gt;
Kustodiyev Shalyapin.JPG|&lt;small&gt;[[Кустодиев, Борис Михайлович|Б. М. Кустодиев]]. Ф. И. Шаляпиндың портреты, 1921&lt;ref&gt;Эту шубу певец получил в качестве платы за концерты перед красноармейцами ([http://naviny.by/rubrics/society/2009/11/02/ic_articles_116_165250 Беларусь вчера. Минские хроники эпохи demi-saison//Белорусские новости, 2009/11/02] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912055521/http://naviny.by/rubrics/society/2009/11/02/ic_articles_116_165250 |date=2017-09-12 }})&lt;/ref&gt;.&lt;/small&gt;
Шаляпин.jpg|&lt;small&gt;В. А. Серовтың тыуыуына 100 йыллығы айҡанлы сығарылған СССР-ҙың почта маркаһында  Ф. И. Шаляпиндың портреты, 1965.&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор={{nobr|Котляров Ю.}}, {{nobr|Гармаш В.}}|заглавие=Летопись жизни и творчества Ф. И. Шаляпина. В 2-х книгах.|место=Л.|издательство=Музыка|год=1985|тираж=15000}}
* &lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Шаляпин,%20Федор%20Иванович Шаляпин Федор Иванович]&lt;/span&gt; // [[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге]]&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — &lt;abbr title=&quot;Санкт-Петербург&quot;&gt;СПб.&lt;/abbr&gt;, 1890—1907.&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot;&gt;ВТ-ЭСБА&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;1&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;1&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;1&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Шаляпин Федор Иванович&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot;&gt;ВТ-ЭСБА&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;1&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;1&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;1&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;2&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* ''Ф. и. Шаляпин'' [http://az.lib.ru/s/shaljapin_f_i/text_0040.shtml «һәм битлек Күңел. Ҡырҡ йыл минең театры» (автобиография)].
* ''Ф. и. Шаляпин'' «булды минең тормош биттәре» ([[Максим Горький|максим горький]]).
* ''Перечень а. в.'', ф. и. Шаляпин, кн.: в. а. Перечень, Музыкаль-тәнҡит мәҡәләләре (1894—1912), «музыка нәшриәтендә» ленинград, 1971, 174—177 стр.
* {{Китап|автор=[[Лесс, Александр Лазаревич|Лесс А. Л.]]|заглавие=Рассказы о Шаляпине|издательство=М., «Советская Россия»|год=1973|страниц=174}}
* ''В Петелин'' «Күтәрелгән, йәки Тормош Шаляпин (1894—1902)». М.: Центролиграф, 2000, 2004.
* В йырсы. 1750—1917: Һүҙлеге / М. Пружанский. — Изд. 2 добролюбов. һәм том — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;, 2008.
* {{Китап|заглавие=Фёдор Иванович Шаляпин. Альбом-каталог из фондов ГЦТМ им. А.А. Бахрушина|ссылка=http://culture.ru/atlas/object/984|ответственный=С.В. Семиколенова|место=М|издательство=[[Театральный музей им. А. А. Бахрушина|ГЦТМ им. А.А. Бахрушина]]|год=2012|страниц=408|серия=[[Бахрушинская серия]]|isbn=978-5-901977-56-9|тираж=1000}}
* «Гений был — Федор Шаляпин. Мәҡәлә һәм хәтирәләр», [http://www.rusarchives.ru/muslib/gcmmk/index.shtml ГЦММК ул. М. и. Глинка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160107160815/http://www.rusarchives.ru/muslib/gcmmk/index.shtml |date=2016-01-07 }}, йорт-музейына ф. И. Шаляпин, фортепиано мәктәбенең «Клавир». М., 1995.
* {{Китап|автор=[[Янковский, Моисей Осипович|М. Янковский]]|заглавие=Шаляпин и русская оперная культура|место=Л.; М.|издательство=[[Искусство (издательство)|«Искусство»]]|год=1947|ref=Янковский}}
* {{Китап|автор=В. Н. Дмитриевский|заглавие=Шаляпин|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=2014|страниц=543[1]|серия=Жизнь замечательных людей: сер. биогр.; вып. 1448|isbn=978-5-253-03667-3|тираж=5000}}
* {{Китап|автор=Прасковья Мошенцева|часть=Первая жена Шаляпина|ссылка часть=http://sv-scena.ru/Buki/Tayiny-Kryemlyevskoyi-boljjnitsy-ili-Kak-umirali-vozhdi.84.html|заглавие=Тайны Кремлевской больницы, или Как умирали вожди|место=М.|издательство=«Алгоритм»|год=2012|страниц=256|серия=Исторические сенсации|isbn=978-5-699-49104-9|тираж=3000|ref=Мошенцева}}
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 147-148 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Здание, где выступал Шаляпин Ф. И.''

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема = Фёдор Шаляпин
|Викицитатник =Шаляпин, Фёдор Иванович
|Викитека = 
}}
* [http://www.shalyapin-museum.org/ Дом-музей Ф. И. Шаляпина в Москве ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180530094353/http://www.shalyapin-museum.org/ |date=2018-05-30 }}
* [http://www.theatremuseum.ru/expo/sha.html Дом-музей Ф. И. Шаляпина в Санкт-Петербурге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513211059/http://www.theatremuseum.ru/expo/sha.html |date=2011-05-13 }}
* [http://www.cs.princeton.edu/~san/basses.html Коллекция фотографий Шаляпина в различных ролях]
* [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&amp;pa=showbook&amp;pid=1419 Шаляпин декламирует стихотворение Семена Надсона «Грёзы», mp3]
* {{imdb name|id=0149924|name=Фёдор Шаляпин}}
* [http://www.chayka.org/oarticle.php?id=278 Шаляпсусы. Отрывок из книги И.Дарского «Народный Артист Его Величества… Шаляпин»], в журнале «Чайка»
* [http://nastyha.ru/shalyapin/o_shalyapine/ «Вятский Шаляпин»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090726115231/http://nastyha.ru/shalyapin/o_shalyapine/ |date=2009-07-26 }} исследование Бориса Садырина о вятских корнях знаменитого певца. Отец и мать, посещение [[Вятская губерния|Вятской губернии]], знакомство Шаляпина со многими известными людьми той эпохи.
* [http://www.archive.gov.tatarstan.ru/_go/anonymous/main/?path=/pages/ru/2nart/91vistavki/79shalyapin/ Документы, связанные с Шаляпиным, из фондов Национального архива РТ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [[Дорошевич, Влас Михайлович|Влас Михайлович Дорошевич]]. «[[s:Шаляпин в «Мефистофеле» (Дорошевич)|Шаляпин в „Мефистофеле“]]», «[[s:Шаляпин в «Scala» (Дорошевич)|Шаляпин в „Scala“]]», «[[s:Шаляпин (Дорошевич)|Шаляпин]]»
* [http://www.russian-records.com/search.php?search_keywords=%D8%E0%EB%FF%EF%E8%ED&amp;l=russian&amp;page=2 Дискография Фёдора Ивановича Шаляпина на сайте Russian-Records.com]
* [http://www.youtube.com/watch?feature=player_detailpage&amp;list=UU-AGCUwWx9FyfMgdnqQ7E2w&amp;v=2leVyYadlyg Фёдор Шаляпин в передаче «Лица истории»]
* Игорь Фунт к [http://www.peremeny.ru/blog/14186 140-летию со дня рождения Ф. И. Шаляпина].
* [http://geo-storm.ru/vechnye-voprosy/istorija-i-pamjat/fedor-shaljapin-interesnye-fakty/ Федор Шаляпин: интересные факты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171004001514/http://geo-storm.ru/vechnye-voprosy/istorija-i-pamjat/fedor-shaljapin-interesnye-fakty/ |date=2017-10-04 }}
* [http://sitefaktov.ru/index.php/home/2222-o-shalyapine Интересные факты о Шаляпине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161030110257/http://sitefaktov.ru/index.php/home/2222-o-shalyapine |date=2016-10-30 }}
* [http://ttolk.ru/2015/11/30/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BF%D0%B8%D0%BD-%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D0%BB-%D0%B8%D0%B7-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8/ Как Шаляпин уезжал из Советской России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830152557/http://ttolk.ru/2015/11/30/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BF%D0%B8%D0%BD-%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D0%BB-%D0%B8%D0%B7-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8/ |date=2017-08-30 }}
* [http://www.liveinternet.ru/users/2496320/post376361219 Почему Шаляпин покинул Россию]
* [https://sergiy06.livejournal.com/421420.html Городская легенда (Как чекисты отравили Шаляпина).]
* [http://novymirjournal.ru/index.php/blogs/entry/shalyapin-v-la-skala-ne-bez-skandala Шаляпин отказал синьору Мартинетти, шефу миланской клаки, публично заявив репортёрам, что не будет платить за аплодисменты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830194404/http://novymirjournal.ru/index.php/blogs/entry/shalyapin-v-la-skala-ne-bez-skandala |date=2017-08-30 }}
* http://www.ufacity.info/history/people/138428.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913000209/http://ufacity.info/history/people/138428.html |date=2017-09-13 }} Шаляпин Федор Иванович.
* HTTP://UFA-GID.COM/OCHERKI/UFIMSKIE-ADRESA-SHALYAPINA.HTML {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116172346/https://ufa-gid.com/ocherki/ufimskie-adresa-shalyapina.html |date=2021-01-16 }} УФИМСКИЕ АДРЕСА ШАЛЯПИНА

{{ЭСБЕ}}
{{ВС}}

[[Категория:Рәсәйҙең академик музыканттары]]
[[Категория:XIX быуат актёрҙары]]
[[Категория:XX быуат актёрҙары]]
[[Категория:АҠШ актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Бастар]]
[[Категория:III дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почётлы легион ордены командорҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:XX быуат опера йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:13 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:1873 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ҡазанда тыуғандар]]
[[Категория:12 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:1938 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Парижда вафат булғандар]]
[[Категория:Рәсәйҙән АҠШ-ҡа иммиграциялағандар]]</text>
      <sha1>p7d66wzooegku81mbsmsxarwtzbww0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәйфуллина Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126927</id>
    <revision>
      <id>1300752</id>
      <parentid>1186973</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7209" sha1="l6dav4r02grcfywivt6prizb1taaifk" xml:space="preserve">{{однофамильцы|Ғәйфуллин}}
{{Персона
 |имя                  =  Ғәйфуллина Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы
 |оригинал имени       = 
 |изображение          = 
 |ширина               = 180 px
 |описание изображения =

 |имя при рождении     = 
 |род деятельности     = колхозсы
 |дата рождения        = 12.12.1938
 |место рождения       = {{ТУ|Ҡандра-Ҡотой|Ҡандра-Ҡотойҙа}} ауылы, Туймазы районы, [[Башҡорт АССР-ы]]
 |гражданство          = {{SUN}} →&lt;br&gt;{{RUS}}
 |подданство           = 
 |дата смерти          = 
 |место смерти         = 
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |награды и премии     = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Медаль Серп и Молот|1966}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Знак Почёта}}
{{!}}}
|сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}

'''Ғәйфуллина Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы''' ([[12 декабрь]] [[1938 йыл]]) — малсылыҡ алдынғыһы. 1954—1962 йылдарҙа [[Туймазы районы]]ның А. Матросов исемендәге колхозында сусҡа ҡараусы, 1962—1970 йылдарҙа — комплекслы бригада бригадиры, 1971—1974 йылдарҙа һөт-тауар фермаһы мөдире, 1977—1993 йылдарҙа — зоотехник. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1960).

== Биографияһы ==
Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы Ғәйфуллина 1938 йылдың 12 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Туймазы районы [[Ҡандра-Ҡотой]] ауылында тыуа.

Белеме — урта махсус, 1977 йылда Аксенов ауыл хужалығы техникумын тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1954 йылда А. Матросов исемендәге колхозда сусҡа ҡараусы булып башлай.

Хеҙмәттә ярышыу, профессиональ оҫталығын камиллаштырыу арҡаһында Ғәйфуллина йыл һайын юғары производство күрһәткестәренә өлгәшкән. 1959 йылда һәр инә сусҡанан, йылына өс балалауҙа, 42 сусҡа балаһы миҡдарында үрсем ала. Был республикалағы иң яҡшы күрһәткестәрҙең береһе була.

Юғары производство күрһәткестәренә өлгәшкән һәм комсомол эштәрендә әүҙем ҡатнашҡан өсөн [[1960 йыл]]дың ғинуарында ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт китабына индерелгән.

Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнөң 50 йыллылығы хөрмәтенә, емешле йәмәғәт эшмәкәрлеге һәм ҙур хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн, 1960 йылдың 7 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы Ғәйфуллинаға [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме бирелә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tuimazirb.ru/city/pride/|title=Ими гордятся туймазинцы - Администрация муниципального района Туймазинский район|accessdate=2013-03-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FlKBBpV0?url=http://www.tuimazirb.ru/city/pride/|archivedate=2013-04-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130507124238/http://www.tuimazirb.ru/city/pride/ |date=2013-05-07 }}&lt;/ref&gt;.

1993 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем А. Матросов исемендәге колхозда эшләүен дауам итә: 1962 йылдан — комплекслы бригада бригадиры ярҙамсыһы, 1971 йылдан — һөт-тауар фермаһы мөдире, 1977 йылдан — зоотехник.

Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы етәкселегендәге бригада хужалыҡтың һәм райондың башҡа бригадаларын иген культураларының уңышы, һөт һауыу һәм эре мөгөҙлө мал һәм сусҡаларҙы һимертеүҙә артым алыу буйынса уҙып китә.

Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы КПСС-тың XXIII съезы делегаты була. [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Туймазы районы]]ның Почётлы гражданы.

Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Ҡандра-Ҡотой]] ауылында йәшәй.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1960)
* [[Ленин ордены]] (1960), 
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1966)

== Әҙәбиәт ==
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа: Китап, 2011. — 432 с.: ил. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-295-05228-6&lt;/nowiki&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/4287-jfullina-r-mzi-m-ris-y-y}} {{V|11|12|2018}}
* [http://www.bashinform.ru/news/174133-ramziya-gayfullina-ona-udivlyala-khrushcheva-a-nagradu-ey-vruchal-marshal-budennyy/ Рамзия Гайфуллина. Она удивляла Хрущева, а награду ей вручал маршал Буденный. ИА Башинформ, 12 декабря 2008 года]
* [http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;layout=item&amp;id=2217 Гайфуллина Рамзия Мударисовна// Межпоселенческая центральная библиотека муницального района Туймазинский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313024047/http://tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;layout=item&amp;id=2217 |date=2017-03-13 }}

[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>l6dav4r02grcfywivt6prizb1taaifk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәзизовтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127407</id>
    <revision>
      <id>1300747</id>
      <parentid>1242074</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7551" sha1="60y3vgtiyj3ppmk5g4rs5b3rqqptzwi" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Гүзәл һәм Юнир Ғәзизовтар''' — ирле-ҡатынлы, [[СССР]]-ҙың циркта эшләгән һауа гимнастары дуэты.

'''Ғәзизов Юнир Хәсән улы''' ([[17 ғинуар]] [[1950 йыл]] — [[15 май]] [[2006 йыл]])— [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылында тыуа. [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]]н тамамлағандан һуң, 1968 йылда Совет Армияһы сафына алына. 1970 йылда хеҙмәт итеп ҡайта һәм 1971 йылда Башҡорт циркын булдырыу маҡсатында ойошторолған махсус һайлап алыу конкурсы аша уҡырға инә. 1973 йылда Өфө дәүләт циркы ҡарамағында ойошторолған «Башцирк» студияһын тамамлай.

'''Гүзәл Мостафа ҡыҙы Ғәзизова''' (. [[2 декабрь]] [[1954 йыл]], [[Ырымбур]]).

== Биографиялары ==
Өфө цирк янындағы студияны тамамлайҙар, «Бамбук һәм брустарҙағы гимнастар» номеры менән (1973 йыл).

Һуңыраҡ, 1976 йылда, ирле-ҡатынлы дуэттың «Торнаҡай һәм Батыр» һауа цирк номеры йәш башҡорт милли цирк программаһының биҙәүесе булып китә. Номерҙы гимнастар режиссёр В. И. Левшин менән берлектә ижад итә.

«Торнаҡай һәм Батыр» номерының фабулаһы боронғо башҡорт легендаһына нигеҙләнгән. Һунарсы-егет һәм ҡош-ҡыҙ тураһындағы легенда цирк сәнғәте образдарында һирәк осрай торған сағыу кәүҙәләнеш таба. Башҡарыусылар һунарсы-егеттең һәм ҡыҙға әйләнгән зәңгәр ҡанатлы Торнаҡайҙың мөхәббәт тарихын трюк теле аша бирә алдылар.

Спорт һәм цирк донъяһында Юнир Ғәзизовҡа «әүернәсе» (крестовик) тигән ҡушамат тағалар, сөнки ул ҡулсаларҙа бик көслө «әүернә» трюгын башҡара, ҡулдың суҡтарына ғына таянып, боролошло «әүернә»не һул һәм уң яҡҡа эшләй ала. Был номер өсөн махсус яҙылған музыка, уйланылған композиция, артистың юғары башҡарыу оҫталығы Ғәзизовтарға [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа һәм сит илдәрҙә даими уңыш тәьмин итә. Артистар, милли хореография элементтарын һәм музыка темаһын индереп, трюктың һәм пластиканың тәбиғи рәүештә ҡушылғанына өлгәшәләр. Һәр береһе үҙенең үҙенсәлеген, геройҙың характерын сағылдырып өлгөрә. Ҡеүәт һәм нәфислек, физик камиллыҡ һәм рухи матурлыҡ гармонияһы дуэты барлыҡҡа килә.
Номер көтөлмәгән сиселеше, трюктың үҙенсәлеге менән айырылып торған. Ғәзизовтарҙың милли колорит менән байытылған номеры цирк өлкәһендәге белгестәрҙең юғары баһаһына лайыҡ була һәм художество-цирк әҫәре булараҡ таныла.

Гүзәл һәм Юнир Ғәзизовтар цирк сәнғәтендә үҙенә күрә берҙән-бер булған бер нисә һауа трюктары авторҙары булып тора. Ҡайһы бер ҙур бейеклектәге трюк комбинациялары страховкалауһыҙ башҡарыла. Улар күп тапҡыр сит илдәрҙә гастролдәрҙә булалар.

[[1982]]—[[1990 йыл]]дарҙа Ю. Х. Ғәзизов, артист эшмәкәрлеге менән бер рәттән, Башҡорт милли цирк коллективының художество етәксеһе һәм директоры була. Юнир Ғәзизов I-се [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]н үткәреүҙә уның башҡарма директоры булараҡ әүҙем ҡатнаша.

== Хәтер ==
Юнир Ғәзизовтың тыуған яғында, уның вафатынан һуң, Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы административ үҙәге Иҫке Собханғол ауылында уның исеме яңы урамдарҙың береһенә бирелгән.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
Ғәзизова Гүзәл Мостафа ҡыҙы — Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған артисы (1982).

Ғәзизов Юнир Хәсән улы— Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған артисы (1979),  Свердловск ҡалаһында уҙғарылған 1-се Бөтә Союз конкурсы лауреаты (1982), Башҡорт АССР-ның халыҡ артисы (1984).

1982 йыл — Иң яҡшы цирк номеры Бөтә Союз конкурсы лауреаттары.

1986 йыл — [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаттары.

== Әҙәбиәт ==
* Цирковое искусство России: Энциклопедия / Редкол: М. Е. Швыдкой, Г. В. Белякова, Н. Д. Гаджинская и др. Сост.: В. В. Кошкин, М. С. Рудина, Р. Е. Славский. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2000. С. 95, 237.

== Һылтанмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=37e9n2GJqKY (1950—2006) — һауа гимнасткаһы, БАССР-ҙың халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты.]
*[https://burzyancbs.ru/2021/05/18/gazizov-yunir-hasanovich/ Газизов Юнир Хасанович]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:17 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:1950 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:2006 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]]
[[Категория:Рәсәй циркы артистары]]
[[Категория:СССР циркы артистары]]</text>
      <sha1>60y3vgtiyj3ppmk5g4rs5b3rqqptzwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129016</id>
    <revision>
      <id>1300735</id>
      <parentid>1285446</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T09:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yousiphh</username>
        <id>31204</id>
      </contributor>
      <origin>1300735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60541" sha1="sa80kkf439tjtbkakvd6wwhz62erfjs" xml:space="preserve">{{яҡшы мәҡәлә}}
{{Ук}}
'''Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы''' ({{lang-az|İstiqlal Bəyannaməsi}}Istiqlal Bəyannaməsi)&lt;ref&gt;{{книга|автор=Əliyev İ., Məhərrəmov E.|заглавие=Azərbaycan Respubıikasının dövlət rəmzləri|место=Б.|издательство=Nurlan|год=2008|страниц=56|страницы=13}}&lt;/ref&gt;, йәки '''Әзербайжан бойондороҡһоҙлоғо тураһында акт&lt;ref name=&quot;Юсифзаде&quot;&gt;{{книга|автор=[[Юсифзаде, Севиндж Зия кызы|Юсифзаде С. З.]]|заглавие=Первая Азербайджанская Республика: история, события, факты англо-азербайджанских отношений|ответственный=Под ред. Исмайлова Э. Р.|место=Б.|издательство=Маариф|год=1998|страниц=208|страницы=49}}&lt;/ref&gt;''' — Әзербайжан Милли Советы 1918 йылдың 28 майында [[Тифлис]]та төҙөлгән һәм ҡул ҡуйылған һәм Әзербайжан демократик республикаһының бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән документ.

Әзербайжан Демократик Республикаһы барлығы 23 көн йәшәп ҡалған һәм 1920 йылдың апрелендә советлаштырыу һөҙөмтәһендә бөтөрөлгән. Уның урынында барлыҡҡа килгән [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы]] тиҙҙән [[Совет Социалистик Республикалар Союзы]] составына инә.[[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалғандан]] һуң, [[1991 йыл]]дың [[18 октябрь|18 октябрендә]], Әзербайжан Республикаһының Юғары Советы, 1918 йылғы бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһына таянып, «Әзербайжан Республикаһының Дәүләт бойондороҡһоҙлоғо тураһында» Конституцион актын ҡабул иткән.

Ғәрәп яҙмаһы нигеҙендә [[әзербайжан теле]]ндә төҙөлгән Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһының ҡулъяҙма {{comment|төп нөсхәһе|оригинал}} Әзербайжан Республикаһының Дәүләт архивында, әзербайжан оригинал күсермәләре [[Әзербайжан теле|әзербайжан]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә — [[Баҡы]]ла Әзербайжандың Милли фәндәр академияһының тарих Музейында һаҡлана. Декларация ҡабул итеү көнө — [[28 май]] — [[Әзербайжан]]да милли байрам — Республика көнө, ял көнө булып һанала.

== Тәүшарт ==
[[1918 йыл]]дың башына Кавказ аръяғында сәйәси хәл ҡатмарлы булып ҡала. Брест-Литовскиҙағы [[Рәсәй]] һәм [[Германия]] араһындағы тыныслыҡ тураһында уңышһыҙ һөйләшеүҙәрҙән һуң, [[1917 йыл]]дың [[6 декабрь|6 декабрендә]] Кавказда герман-төрөк ғәскәрҙәре һөжүмгә күсә. [[1918 йыл]]дың [[ғинуар]] башында төрөк ғәскәрҙәре Ардаган, Карс һәм Батум өлкәларен баҫып ала. Төрөк ғәскәрҙәренең алға барыуы Кавказ аръяғы комиссариатын [[1918 йыл]]дың [[6 февраль|6 февралендә]] Кавказ фронты командующийы Мәхмәт Вәһиб пашаға [[Ғосман империяһы|Ғосман Төркиәһе]] менән тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәргә әҙерлеген белдереп телеграмма бирергә мәжбүр итә.

=== Кавказ аръяғы сеймын төҙөү ===
Кавказ аръяғы комиссариатының йоғонтоһо ла, көслө власы ла булмаған, шуның менән бәйле үҙтаралыш иғлан итергә мәжбүр булған. 1918 йылдың 22 ғинуарында Бөтөн Рәсәй Ойоштороу Йыйылышына һайланған Кавказ аръяғы депутаттарының кәңәшмәһендә Кавказ аръяғы сеймын төҙөү һәм был ойошмаға урындағы власты тапшырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 1918 йылдың 25 февралендә Кавказ аръяғы сеймы асыла. Сейм өс сәйәси партия фракция: 32 депутаты булған грузин социал-демократтары (меньшевиктар) составында, мосолман (әзербайжан) партияһы «Мөсәүәт» (Тигеҙлек) һәм 30 депутаттан торған уларға һырығыусы партияһыҙҙарҙың демократик төркөмө һәм составында 27 депутаты булған «Дашнакцутюн» әрмән партияһынан торған. Бынан тыш унда социал-революционерҙар партияһы (эсерҙар), национал-демократтар, Халыҡ азатлығы партияһы (әрмән), мосолман социа­листик блогы (7 депутат), фракция Рәсәй Мосолманлығы (Иттихад) — 3 депутат, һәм меньшевиктар партияһы-ғөммәтселәр (4 депутат) ингән.
Кавказ аръяғы сеймы Евгений Гегечкори етәкләгән Кавказ аръяғы хөкүмәтен төҙөгән. Сейм үҙенең бөтә эшмәкәрлеген мәсьәләне тыныс юл менән сисеүҙе һәм Кавказдың бойондороҡһоҙлоғона ынтылған.

=== Трабзон тыныслыҡ конференцияһы ===
Сеймдың Төркиә менән килешеү программаһында Төркиә менән тыныс йәшәү даими булырға һәм 1914 йылдағы дәүләт-ара сиктәр тергеҙелергә тейеш тип раҫлана. Төркиә менән һөйләшеүҙәргә башында грузин Акакий Чхенкели, ике әзербайжан мөсәүәтсеһе — Мамед Ғасан Гаджинский һәм Хәлилбәк Хасмамедов вәкил итеп һәм башҡа партияларҙан берәр һайланған делегация: И. Гейдаров (социалистк блок), Мир Якуб Мәхтиев (Иттихад), Алекпер Шәйхулисламов (меньшевик-гумметист) бара. Төркөм [[Трабзон]]ға 12 мартта килә, унда Трапезунд һөйләшеүҙәре башланырға тейеш була.

Кавказ аръяғы сеймы Төркиә менән тыныслыҡ килешеүе төҙөргә йөрөгәндә, Рәсәй һәм Германия Ардаганды, Кар һәм Батум өлкәләрен Төркиәгә {{comment|бүлеп биреү|сепаратсы}} тураһындағы Брест килешеүенә ҡул ҡуя. Кавказ аръяғы сеймы, Брест килешеүен танымауын белдереп, «большевистик власты таныманыҡ та», тип өҫтәп, [[Петроград]]ҡа {{comment|Халыҡ комиссарҙары Советы|Совнарком}}на телеграмма һуға. Брест килешеүенә таянып, Төркиә Кавказ аръяғы сеймынан Карс, Батум һәм Ардаган территорияларынан ғәскәрен сығарыу тураһында ультиматум ҡуя. Шундай шарттарҙа 1918 йылдың 14 мартында Трабзонда Төркиә һәм Кавказ аръяғы араһындағы тыныслыҡ конференцияһы асыла. Төркиә, Кавказ аръяғы үҙенең бойондороҡһоҙлоғон иғлан итмәгәнлектән, уның был ерҙәргә хоҡуғы юҡ тип белдерә. «Мөсәүәт» партияһы төрөк ультиматумы яҡлы була. Улар Кавказ арты сеймынан сығасаҡтарын һәм Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоғон иғлан итәсәктәрен белдерәләр. «Мөсәүәт» партияһы вәкилдәре вәкилдәре мосолман Кавказ аръяғы биләмәләрен тулыһынса Төркиәгә ҡушыу яҡлы булһалар ҙа, төрөк делегацияһы башлығы Рәүеф бей һәм Кавказ фронты командующийы Вәһиб паша Әзербайжан үҙ аллы конфедерацияһы һаҡланыуын ''«…Төркиәнең ҙур сәйәсәте талап итә»'' тип аңлаталар.
Төбәк лидерҙары үҙҙәренең йәшерен кәңәшмәһендә ультиматумды кире ҡағыу тураһында һүҙ ҡуйышалар, бындай тәҡдимде «Мөсәүәт» партияһы вәкиле Шафибәк Рөстәмбәков та хуплай. Ул Кавказ аръяғы һәм Әзербайжан өсөн Батумды ҡалдырыу яҡлы була.

Апрелдә Акакий Церетели Сейм кәңәшмәһендә төрөктәргә уңышлы ҡаршы тороу кәрәк, тип сығыш яһай, әммә Рөстәмбәков конфликтты тыныс юл менән хәл итеү яҡлы була. Мосолман булмағандар Төркиә менән һуғышыу яғында торһа ла, мосолман фракцияһы ағзаларының был мәсьәлә буйынса берҙәмлеге етмәй. Грузин меньшевиктары фекеренсә, «Мөсәүәт» партияһы төрөктәрҙең килеүен шатланып көткән. Оҙаҡламай Төркиә һуғыш башлай, һәм 1918 йылдың 14 апрелендә Ардаган, Карс һәм Батумиҙы ала.

=== Төбәктә хәлдең киҫкенләшеүе ===
[[Файл:The aftermath in the tatar quarter of baku march days 1918.png|left|thumb|300px|Баҡылағы әзербайжан (ул саҡтағы терминология буйынса «татар») кварталында булып үткән ваҡиғалар (һуйыш) эҙемтәләре. Март, 1918]]
Баҡыла 1918 йылда 3 меңдән алып 12 меңгә саҡлы тыныс халыҡты, мосолмандарҙы, ҡорбан итеү менән бәйле, сәйәси хәл ҡырҡыулаша&lt;ref name=&quot;Michael G. Smith&quot;&gt;{{статья
 |автор         = Michael G. Smith.
 |заглавие      = Anatomy of a Rumour: Murder Scandal, the Musavat Party and Narratives of the Russian Revolution in Baku, 1917-20
 |язык          = en
 |издание       = Journal of Contemporary History
 |год           = Apr., 2001
 |том           = 36
 |номер         = 2
}}&lt;blockquote&gt;The results of the March Events were immediate and total for the Musavat. Several hundreds of its members were killed in the fighting; up to 12,000 Muslim civilians perished; thousands of others fled Baku in a mass exodus.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Мосолмандарға ҡаршы йүнәлтелгән {{comment|погром|берәй милләтте йәки уның төркөмөн үлтереү, ҡырыу, талау өсөн ойошторолған реакцион-шовинистик сығыш}}дарҙа «Дашнакцутюн» әрмән партияһы ҡораллы отрядтары әүҙем ҡатнаша&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = Michael G. Smith.
 |заглавие      = Anatomy of a Rumour: Murder Scandal, the Musavat Party and Narratives of the Russian Revolution in Baku, 1917-20
 |язык          = en
 |издание       = Journal of Contemporary History
 |год           = Apr., 2001
 |том           = 36
 |номер         = 2
}}&lt;blockquote&gt;The Bolsheviks freely admitted their inability to prevent the anti-Muslim pogroms that were perpetrated by renegade Dashnak troops and that spread to nearby cities and villages&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt; Улар Баҡы Советының ҡораллы көстәре составында торған. Кавказ аръяғы сеймының мосолман фракцияһы Баҡыға ғәскәр ебәреүҙе талап итә. 1918 йылдың 3 апрелендә Фата­лихан Хойский, әгәр мосолман халҡы яҡланмаһа, 13 мосолман министры хөкүмәттән сыға, тип белдерә.

1918 йылдың 22 апрелендә мосолман фракцияһы баҫымы аҫтында киңәйтелгән ултырыш саҡырыла һәм бойондороҡһоҙ Кавказ аръяғы Демократик Федератив Республикаһы төҙөү тураһындағы резолюция раҫлана. Гегечкори хөкүмте отставкаға китә. Кавказ аръяғы сеймы 20 апрелдә Чхенкели етәкләгән хөкүмәттең яңы составын раҫлай. Чхенкели, Кавказ фронты командующийы Вәһиб пашаға, ''«…Кавказ аръяғы бойондороҡһоҙ федератив республи­ка тип иғлан ителде, был турала державаларға хәбәр ителә, шулай итеп, оттоман делегацияһының 1918 йылдың 18 марты декларацияһында атап кителгән шарттар ҙа үтәлде»'' тип, телеграмма ебәрә.

Бер нисә ҡалала баҡы большевиктарына ҡаршы йүнәлтелгән сығыштар башлана. Так, 15 апреля 1918 йылдың 15 апрелендә {{comment|Елисаветпол|Ғәнжә}}дән, Кавказ аръяғы сеймы ағзалары Хәлилбәк Хасмамедов һәм Мамед Юсуф Джафаровтан, телеграмма килә: ''«…мосолман араһында, Баҡыла большевиктарға ҡарата репрессия ҡулланмағаны өсөн, хөкүмәткә ҡаршы агитация алып барыла»''. Баҡы Совнаркомын ҡулға алыуҙы талап итәләр.
1918 йылдың апрель башында кенәз Мағалов командалыҡ иткән 2 мең кешенән торған Кавказ аръяғы сеймы отрядтары [[Баҡы]]ға йүнәлгән. Шул уҡ ваҡытта Дағстандан Нәжмуддин Гоцинскийҙың таулылар отряды Баҡыға һөжүм итә. Ике отряд та уңышһыҙлыҡҡа осрай.

Кавказ аръяғы сейм рәйесе урынбаҫары С. О. Тигранян һәм сейм ағзаһы И. Гейдаров Баҡыға һөйләшеүҙәр алып барыу маҡсатында юлға сыға. Баҡыла большевиктар И. Гейдаровты ҡулға ала, сейм ағзаһы Джамо-бек Сулейман оглы Гаджинский Гейдаровты азат итеү саралары хәстәрләй. Тигранян, 1918 йылдың 3 майында Баҡынан ҡайтҡандан һуң, конфликтты тыныс юл менән хәл итеү кәрәклеген әйтә. Һөҙөмтәлә, Кавказ аръяғы сеймының мосолман фракцияһы, Баҡы ваҡиғалары буйынса хәл иткес саралар ҡуллана алмағанлыҡтан, ярҙам һорап Төркиәгә мөрәжәғәт итергә була.

Кавказ аръяғы төбәге бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеүе һәм төрөк ғәскәрҙәренең шәп алға барыуы менән бәйле, башында Чхенкели торған Кавказ аръяғы республикаһы хөкүмәте Төркиәгә Трабзон тыныслыҡ килешеүе буйынса һөйләшеүҙәрҙе яңынан башлау тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң да эске һәм тышҡы сәйәсәттә лә бер нимә лә үҙгәрмәй. Кавказ аръяғы сеймында төрлө сәйәси партия ағзалары уртаҡ тел таба алмай, уларҙың уртаҡ программалары булмай, һәр фракция үҙенең сәйәси йүнәлешен уҙғарырға тырыша.

=== Батум конференцияһы һәм уның эҙемтәләре ===
[[Файл:Enver Paşa in Batumi in 1918.jpg|thumb|300px|Төркиәнең хәрби министры Әнүәр паша Батумда. 1918 йыл]]
1918 йылдың 11 майында Батумда Кавказ аръяғы һәм Төркиә делегацияларының һөйләшеүҙәре башлана. Кавказ аръяғы делегацияһын хөкүмәт рәйесе һәм сит ил эштәре министры Акакий Чхенкели етәкләгән. Әзербайжан яғынан һөйләшеүҙәрҙә Мамед Әмин Расулзаде һәм Мамед Ғасан Гаджинский ҡатнашҡан. Төрөк делегацияһы башында юстиция министры Хәлил паша, командующий Кавказ фронты командующийы Вәһиб паша һәм хәрби министр Әнүәр паша торған. Күҙәтеүселәр сифатында Батумской конференцияһында ге­нерал Отто фон Лоссов етәкләгән герман делегацияһы
вәкилдәре лә булған. Кавказ аръяғы сеймы делегацияһы Карс, Ардаган һәм Батум өлкәләрендә Төркиә протекторатын тулыһынса таный, шуның менән Брест-Литовск килешеүен раҫлай. Бынан тыш Төркиә Батумда һәм Карста түгелгән ҡанды ҡаплатыр өсөн Ахалцик, Ахалкалак, Александрополь, Сурмалин һәм Нахичевань өйәҙҙәрен һорай. Потиҙа төҙөлгән 6 килешеү буйынса Германия Грузия ресурстарын тотоноу хоҡуғына эйә булған, Поти порты һәм тимер юл герман командованиеһы контроленә инә. Шулай итеп, 3 мең немец отряды, Грузияны баҫып алыу теләге менән Поти портына килеп төшә. Төрөк ғәскәрҙәре 1918 йылдың 17 майында Александрополде һәм Джульфа йүнәлешен яулап ала. Һөҙөмтәлә, Батум конференцияһында грузиндар, әзербай­жандар һәм әрмәндәр Төркиә менән үҙ аллы һөйләшеүҙәр алып барған. Бынан тыш грузин фракцияһы, Германия менән һөйләшеүҙәр алып барғанда, Кавказ аръяғы федератив республикаһы составынан сығырға һәм бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итергә ҡарар итә.
1918 йылдың 25 майында Фатали хан Хойский алып барған сеймға көтмәгәндә Чхеидзе һәм сейм ағзалары Церетели һәм Гегечкори килә. Грузин фракцияһы исеменән Церетели сығыш яһай. Уның сығышына яуап итеп, Фаталихан Хойский ҙа сығыш яһай.
1918 йылдың 26 майында Кавказ аръяғы сеймының һуңғы ултырышы үтә. Грузин фракцияһы Кавказ аръяғы республикаһы тарҡалыуҙы төрөк ориентациялы мосолман фракцияһына япһара. Член же Сейм ағзаһы Шәфибәк Рустамбәков грузин фракцияһын ҡәтғи тәнҡитләй. Шуның өсөн мосолман фракцияһы сеймдың тарҡалыуына ҡаршы тормай. Бик оҙаҡ бәхәсләшкәндән һуң, сейм Кавказ аръяғы республикаһының тарҡалыу фактын раҫлай. Сейм ҡарарында былай тип яҙылған: ''«Сейм Кавказ аръяғы тарҡалыу фактын раҫлай, һәм үҙ вәкәләттәрен һала»''
&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Махарадзе Н. Б.
 | заглавие      = Победа социалистической революции в Грузии
 | место         = Тб.
 | издательство  = Сабчота Сакартвело
 | год           = 1965 
 | страниц       = 449
 | страницы      = 183
}}&lt;/ref&gt;.

== Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһын ҡабул итеү ==
[[Файл:Plaque commemorating the establishment of the First Azerbaijan Democratic Republic.jpg|Рәсәй императорының Кавказдағы элекке наместнигының Тифлистәге (Тбилиси) Воронцов һарайы вестибюлендәге Мемориаль таҡта, бында бойондороҡһоҙлоҡ тураһында Декларация ҡабул ителгән|thumb|250px]]
Сейм таралғандан һуң, 1918 йылдың 27 майында элекке Кавказ аръяғы сеймының мосолман фракцияһы ағзалары килеп сыҡҡан сәйәси хәлгә баһа бирер өсөн ғәҙәттән тыш ултырышҡа йыйыла. Күп бәхәсләшкәндән һуң, Әзербайжандың Ваҡытлы милли советын һайлау ҡарары ҡабул ителә. «Мөсәүәт» партияһы рәйес итеп Мамед Әмин Рәсүлзаде кандидатураһын күрһәтә. Рәсәйҙәге «Иттихад» мосолманлыҡ партияһынан тыш, кандидатура бөтә партиялар тарафынан да хуплана. Иң күп тауыш бирелеп (22), Милли Совет рәйесе итеп бойондороҡһоҙ Әзербайжан Демократик Республикаһы иғлан итеү инициаторы Мамед Әмин Рәсүлзаде һайлана. Ябыҡ баллотировка менән рәйестең иптәштәре һайлана: 1-се — Ғасанбәк Ағаев һәм 2-се — Мир Ғидайәт Сәйедов, сәркәтиптәре: 1-се — Мостафа Мәхмүдов һәм 2-се — Рәхимбәк Вәкилов. Башҡарма комитет рәйесе итеп партияһыҙ Фаталихан Хойский һайлана.
28 майҙа Кавказ аръяғы сеймы мосолман төркөмөнә биргән Рәсәй императорының Кавказдағы элекке наместнигының Тифлистәге һарайының зәңгәр салонында доктор Ғасанбәк Ағаев рәйеслегендә Әзербайжан Милли Советы ултырышҡа йыйылды.

=== Әзербайжан Милли Советы составы ===
Сеймда, унан Милли Советта күрһәтелгән Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһын ҡабул иткәндә, «Мөсәүәт» фракцияһы һәм уларға килеп ҡушылған партияһыҙҙар (30 кеше) иң күп һанлы булған; мосолман социалистары блогы (7 кеше); «Иттихад» партияһы (3 кеше); социал-демократик (меньшевиктар) партия «Ғөммәт» (4 кеше), (һуңғараҡ был исемлек үҙгәргән.
Республиканың бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһын ҡабул иткәндә, Әзербайжандың Милли Советы составы шулай булған&lt;ref name=&quot;Волхонский&quot;&gt;{{книга
 | автор         = Волхонский М., Муханов В.
 | заглавие      = По следам Азербайджанской Демократической Республики
 | место         = М.
 | издательство  = Европа
 | год           = 2007 
 | страниц       = 247
 | страницы      = 229
}}&lt;/ref&gt;:
{| border=0 align=&quot;center&quot; width=100%
|- align=center
| width=12,5%|
| width=12,5%|
| width=12,5%|
| width=12,5%|[[Файл:Hasan bay Agayev.jpg|150x150px]]
| width=12,5%|[[Файл:Mustafa Makhmudov.jpeg|150x150px]]
| width=12,5%|
| width=12,5%|
| width=12,5%|
|- align=center
|
|
|
| &lt;small&gt;Ғасанбәк Ағаев&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;br /&gt; Рәйес&lt;ref name=&quot;Волхонский&quot;/&gt;{{sfn|Азербайджанская Демократическая Республика|1998|с=125}}&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Поскольку председатель Национального Совета Азербайджана Мамед Эмин Расулзаде пребывал в Батуми, 28 мая 1918 года на заседании в Тифлисе его замещал Гасан-бек Агаев.&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Мостафа Мәхмүдов&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;br /&gt; Сәркәтиб&lt;ref name=&quot;Волхонский&quot;/&gt;{{sfn|Азербайджанская Демократическая Республика|1998|с=125}}&lt;/small&gt;
|
|
|
|- align=center
| [[Файл:Khoysky.jpeg|150x150px]]
| [[Файл:Khalil bek Khasmamedov.jpeg|150x150px]]
| [[Файл:Nesib bey Yusifbeyli.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Mir Hidayat bey Seyidov.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Nariman-bek.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Нет фото.png|75x150px]]
| [[Файл:Mehdi bey Hajinski.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Нет фото.png|75x150px]]
|- align=center
| &lt;small&gt;Фатали Хан Хойский&lt;br /&gt; (партияһыҙ)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Хәлилбәк Хасмамедов&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Нәсиббәк Усуббәков&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Мирғидәйәт Сәйедов&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Нариманбәк Нариманбәков&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Эйбат Гули Мамедбеков&lt;br /&gt; (Иттиһад)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Мәхтибәк Гаджинский&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Али Аскербәк Мәхмүдбәков]]&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;В протоколе заседания всех мусульманских Сеймовых фракций и делегации от горцев Северного Кавказа от 25 марта 1918 года Махмудбеков указан как мусаватист, однако в протоколе совместного заседания всех мусульманских Сеймовых фракций от 6 апреля 1918 года Махмудбеков отмечен как беспартийный.&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|- align=center
| [[Файл:Kardashev Aslan-bek.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Sultan mecid qenizade.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Akber Agha Sheykhulislamov.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Mehdi Hacibabayev.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Mammad Yusif Jafarov.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Khudadat bey Malik-Aslanov.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Rahim bey Vekilov.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Hamid bey Shahtakhtinski.jpg|150x150px]]
|- align=center
| &lt;small&gt;Асланбәк Кардашев&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Солтан Мәжид Гани-заде&lt;br /&gt;(Иттиһад)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Шәйхүлисламов Акпер-аға Ибраһим оғлы&lt;br /&gt; (Ғөммәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Мәхтибәк Ғәджибабабәков&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Джафаров Мамед-Юсиф Ғәджибаба оғлы&lt;br /&gt; (партияһыҙ)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Мәлик Асланов, Худадатбәк Аға оғлы&lt;br /&gt;(Мосолман социалистары блогы)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Рәғимбәк Вәкилов (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Ғәмидбәк Шахтахтинский&lt;br /&gt; (Иттиһад)&lt;/small&gt;
|- align=center
| [[Файл:Kocharli.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Jamo bey Hajinski.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Shafi bey Rustambeyov cropped.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Khosrov bey Sultanov.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Нет фото.png|75x150px]]
| [[Файл:Məhəmməd Məhərrəmov.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Javad Malik-Yeganov.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Mirza Salim Akhundzada 2.png|150x150px]]
|- align=center
| &lt;small&gt;Кочарлинский Фиридунбәк Әхмәдбәк оғлы&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Гаджинский Джамобәк Сөләймән оғлы&lt;br /&gt;(Мосолман социалистары блогы)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Шафибәк Рөстәмбәков&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Солтанов Хөсрәүбәк Пашабәк оғлы&lt;br /&gt; (Иттиһад)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Джафар Ахундов&lt;br /&gt; (Ғөммәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Магомед Маһеррамов&lt;br /&gt;(Мосолман социалистары блогы)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Джавад Мәлик-Еганов&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Ғәджи Молла Ахундзаде]]&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
|}

=== Ултырыш барышы ===
Ултырыш барышында доктор Ғасанбәк Ағаевтың һуңғы ваҡиғалар менән бәйле Гянджа Елизаветполь тураһында сығышы, телеграмманы һәм Батумдан Мамед Әмин Расулзаденың хатын уҡыу, сеймды тарҡатҡандан һәм Грузия бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң Әзербайжандың хәлен тикшереү ҡаралған булған.
Беренсе мәсьәлә буйынса Ғәнжәнән (Елизаветполь) яңы ҡайтҡан доктор Ғасанбәк Ағаев Ғәнжәгә һәм Елизаветполь губернаһына 2-3 төрөк офицерының килеүе тураһында ентекле мәғлүмәт бирә. Ағаев ''«төрөктәр Кавказда-Әзербайжанда бер ниндәй ҙә насар эштәр ҡылырға йыйынмай, киреһенсә, төрөктәр Әзербайжандың һәм Кавказ аръяғы республикаһының үҙаллылығын һаҡлау яҡлы»'' тип белдерә.
Һуңғараҡ Нәсиббәк Усуббәков Мамед Әмин Расулзаденың Батумдан килгән телеграммаһын һәм хатын уҡып ишеттерә. Был документтарҙа хәбәр ителгәндәргә Совет иғтибарға алына.

Өсөнсө мәсьәлә буйынса Совет ағзаһы Хәлилбәк Хасмамедов Әзербайжанды бойондороҡһоҙ республика тип иғлан итеү кисектергеһеҙ кәрәк тигән бик кәрәкле доклад менән сығыш яһай. Күп кенә башҡа ораторҙар ҙа: Усуббәков, Шәйхүлисламов, Сәйедов һ.б. шул рухта сығыш яһай. Совет ағзаһы Фаталихан Хойский ашыҡмаҫҡа тәҡдим итһә лә, был мәсьәләне бик оҙаҡ эшлекле тикшергәндән һуң, сәркәтиб Мостафа Мәхмүдов тауыш биреүҙә ҡатнашҡан кешеләрҙең исемдәрен атай: 2 тауыш бирмәй ҡалыусынан башҡа, 24 тауыш Көнсығыш һәм Көньяҡ Кавказ аръяғы биләмәһендәге Әзербайжанды кисектермәй бойондороҡһоҙ демократик республика тип иғлан итеү яҡлы булған, шунан һуң Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһы ҡабул ителгән. Декларацияны уҡығанда барыһы ла баҫып тыңлаған. Декларацияға Ғасанбәк Ағаев, Фатали Хан Хойский, Нәсиббәк Усуббәков, Джамобәк Сөләймән оғлы Гаджинский, Шәфибәк Рөстәмбәков, Нариманбәк Нариманбәков, Жәүәд Мәликйыһанов һәм Мостафа Мәхмүдов ҡул ҡуйған. Милли Советтың 26 ағзаһынан бары Джафар Ахундов һәм «Иттиһад» партияһы етәкселәренең береһе Солтан Мәжид Ғәнизаде ғына Декларацияға ҡул ҡуймаған&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Nesrin Sarıahmetoğlu.
 | заглавие      = Azeri-Ermeni ilişkileri, (1905-1920)
 | издательство  = Türk Tarih Kurumu
 | год           = 2006
 | страниц       = 535
 | страницы      = 349
}}{{ref-tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = Oğuztoğrul Tahirli.
 |заглавие      = Zaqafqaziya Seyminin üzvü Cəfər Axundov.
 |ссылка        = http://www.anl.az/down/meqale/525/2011/dekabr/220148.htm
 |язык          = az
 |издание       = 525-ci qəzet
 |тип           = газета
 |год           = 17 декабря 2011
 |страницы      = 28
}}&lt;/ref&gt;. Артабан Совет ағзаһы Фаталихан Хойскийға образовать правительства &quot;Әзербайжан Демократик Республикаһын ойоштороу ҡушыла.
Бер сәғәт ялдан һуң хөкүмәт ойоштороу буйынса ултырыш дауам иткән. Фаталихан Хойский Ваҡытлы хөкүмәт составын иғлан итә: Министрҙар Советы рәйесе һәм Эске эштәр министры Фаталихан Хойский — партияһыҙ, финанс һәм халыҡ мәғарифы министры Нәсиббәк Усуббәков — Мөсәүәт, сит ил эштәре министры Мамед Ғасан Гаджинский — Мөсәүәт, тимер юл һәм почта һәм телеграф министры Хүдәдәтбәк Мәликасланов — мосолман социалистик блогы, юстиция министры Хәлилбәк Хасмамедов — Мөсәүәт, игенселек эштәре һәм хеҙмәт министры Аҡпәр аға Ибраһим оғлы Шәйхелисламов — Ғөммәт, хәрби министр Хөсрәүбәк Пашабәк Солтанов — Иттиһад, сауҙа һәм сәнәғәт ми­нистры Мамедюсиф Ғәжибаба оғлы Джафаров — партияһыҙ, дәүләт контроле министры — Джамобәк Сөләймән оғлы Гаджинский — мосолман социалистик блогы.

=== Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһының тексы ===

== Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһының төп нөсхәһе тарихы ==
Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһының төп нөсхәһенең әзербайжан телендә яҙылған һәм Әзербайжан Милли Советы ағзаларының ҡултамғалары менән нығытылған оригиналь ҡулъяҙмаһы Әзербайжан Республикаһының Дәүләт архивында һаҡлана{{sfn|Протоколы|2006|с=61}}.

Әзербайжан Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһын тулыһынса тормошҡа ашырыу өсөн донъя дәүләттәренең Әзербайжан Республикаһын юридик яҡтан таныуы кәрәк ине&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Балаев А. 
 | заглавие      = Азербайджанское национально-демократическое движение: 1917-1920 гг
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1990 
 | страниц       = 95
 | страницы      = 43
}}&lt;/ref&gt;. Бының менән бәйле, 1919 йылда Беренсе донъя һуғышында еңеүсе булған державаларҙың Әзербайжан Демократик Республикаһын таныуына һәм ярҙамына өлгәшеү маҡсатында Әзербайжан Демократик Республикаһы делегацияһы [[Париж]]ға Париж тыныслыҡ конференцияһына йүнәлә. Делегация ағзалары Декларацияның әзербайжан һәм француз телендә яҙылған варианттарын ала&lt;ref name=&quot;azadliq&quot;/&gt;. Һөҙәмтәлә, [[1920 йыл]]дың 15 ғинуарында Әзербайжан вәкилдәре Алимардәнбәк Топчибашевты һәм Магомед Маһһерамовты Франция сит ил эштәре министрлығының беренсе сәркәтибе Жюль Камбон ҡабул иткән, һәм ул Юғары Совет ағзалары һәм союздаш илдәр яғынан Әзербайжан Демократик Республикаһын де-факто таныу тураһында рәсми ҡарар тапшырған. Ә 19 ғинуарҙа хөкүмәт башлыҡтары ҡатнашҡан Париж тыныслыҡ конференцияһының Юғары Советы ултырышында беренсе пункты Әзербайжан Демократик Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон таныған меморандум уҡыла.
Әммә, 1920 йылдың 28 апрелендә Әзербайжан Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы баҫып алғандан («Баҡы операцияһы (1920)» мәҡәләһен ҡара) һәм Әзербайжан Демократик Республикаһы хөкүмәте ҡолатылғандан һуң, делегация вәкилдәре Францияла тороп ҡалырға мәжбүр була, ә үҙҙәре менән алған Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһының күсермәләре оҙаҡламай юғала&lt;ref name=&quot;azadliq&quot;/&gt;. Әйтер кәрәк, үҙенең 1926 йылда яҙылған Әзербайжан, Грузия һәм башҡа республикаларҙың бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителеүенең 8-се йылын байрам итеүгә бағышланған «Кавказлылар араһында» тигән мәҡәләһендә Топчибашев: ''«Әзербайжан делегацияһының йорто күркәм итеп милли әзербайжан флагтары, шәлдәре, милли Әзербайжан тормошоноң фотографиялары менән биҙәлгән. 1918 йылдың 28 майында Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән акт бигерәк тә матур биҙәлгән»''&lt;ref name=&quot;Топчибаши&quot;&gt;{{книга
 | заглавие      = А.М. Топчибаши и М.Э. Расулзаде: Переписка. 1923–1926 гг.
 | ответственный = Сост., предисл. и прим. [[Исхаков, Салават Мидхатович|С. М. Исхаков]]
 | место         = М.
 | издательство  = «Социально-политическая МЫСЛЬ»
 | год           = 2012
 | страниц       = 148
 | страницы      = 135
 | isbn          = 978–5–91579–064–2 
}}&lt;/ref&gt;.
[[2014 йыл]]дың 13 майында Әзербайжан Президенты Илһам Алиев ҡушыуы буйынса Парижға ӘДР делегацияһы килтергән Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһының әзербайжан һәм француз телдәрендәге төп нөсхә экземплярҙары Әзербайжан тарихы Милли музейына бүләккә бирелә. Музейға документты Әзербайжан Республикаһы Президент Хакимиәте етәксеһе Президент ярҙамсыһы Али Асадов тапшыра&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Оригинальный экземпляр “Декларации независимости” был передан в дар Национальному музею истории Азербайджана НАНА
 |ссылка        = http://www.science.gov.az/ru/news.php?id=5841
 |издание       = Официальный сайт Национальной академии наук Азербайджана
 |год           = 13 мая 2014
}}&lt;/ref&gt;. Музей хеҙмәткәре Сабухи Әхмәдов әйтеүенсә, документ Лондонда табылған&lt;ref name=&quot;azadliq&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.azadliq.org/media/video/25401393.html
 |title       = «İstiqlal Bəyannaməsi»nin orijinal nüsxəsi Azərbaycana gətirilib
 |work        = видеосюжет
 |date        = 28 мая 2014
 |publisher   = Azadlıq Radiosu
 |accessdate  = 2014-05-30
 |lang        = az
}}&lt;/ref&gt;
{{Фоторяд|ш=220|Declaration of independence of Azerbaijan in Azerbaijani.jpg|Declaration of independence of Azerbaijan in French.jpg|текст=Декларацияның төп нөсхәһе әзербайжан телендә (һулда) һәм француз телендә (уңда)
|align=center}}

== Мираҫ ==

=== Тарихи әһәмиәте ===

Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһын ҡабул иткән Әзербайжан Республикаһы, дәүләтселеген дини нигеҙҙә башҡа төрки дәүләттәрҙән айырмалы рәүештә, үҙ дәүләтселеген донъяуи нигеҙҙә ҡорған беренсе төрөк дәүләте булды. Мамед Әмин Расулзаде [[1933 йыл]]дың 28 майында [[Берлин]]да баҫылып сыҡҡан «Истиғлал» ({{lang-tr|İstiklal}}) гәзитендә былай тип яҙҙы: ''«1918 йылдың 28 майында үҙенең декларацияһын иғлан итеп, Милли совет әзербайжан милләте барлығын раҫланы. Хәҙер Әзербайжан һүҙе ябай географик, этнографик һәм лингвистик термин булып ҡына яңғырамай, ә сәйәси йөкмәткегә эйә»''. Расулзаде фекеренсә, ''«үҙенең дәүләтен төҙөүҙә йүнәлтелгән ихтыярын һәм шуға ирешеүҙә ныҡышмалылығын күрһәткән халыҡ ҡына милләткә әүерелә… Әзербайжан йәмғиәте милләт булып ойошорға теләген, заманса аңлатһаҡ, 28 майҙа — бойондороҡһоҙлоҡто иғлан итеү һәм шуға ярашлы декларация ҡабул итеү аша күрһәтте»''&lt;ref name=&quot;Гасанлы&quot;&gt;{{книга
 | автор         = [[Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|Гасанлы Дж. П.]]
 | заглавие      = История дипломатии Азербайджанской Республики
 | ответственный = Под ред. З. С. Белоусова
 | место         = М.
 | издательство  = Наука
 | год           = 2010
 | том           = I: Внешняя политика Азербайджанской Демократической Республики (1918-1920)/пер. с азерб. И.Н.Рзаева
 | страниц       = 576
 | страницы      = 101
 | isbn          = 978-5-02-037268-9
}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, был декларация бәктәр, алпауыттар һәм буржуазия файҙаһына ғына ҡабул ителде, тип раҫларға тырышҡандарға яуап итеп, [[1919 йыл]]дың 31 майында берлин гәзите &quot;Истиғлал&quot;да баҫылған Расулзаде мәҡәләһенән цитата: ''«Әзербайжан халҡы, иҫ киткес киң күңеллелек менән 28 май байрамын ҡаршы алыуы аша бар донъяға үҙенең бойондороҡһоҙлоғонан баш тартмағанлығын һәм бөтә яла яғыусыларға бойондороҡһоҙлоҡ хандар, бәктәр һәм әфәнделәр өсөн яуланмаған, ә төрөк милләтенең, әзербайжан халҡының изге идеалы булып тора»''&lt;ref name=&quot;Гасанлы&quot;/&gt;.
[[1991 йыл]]дың 30 авгусында Әзербайжан ССР-ының Юғары Советы «Әзербайжан Республикаһының дәүләт бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү тураһында» Декларацияһын ҡабул итә. [[1991 йыл]]дың 18 октябрендә [Әзербайжан ССР-ының Юғары Советы ултырышында «Әзербайжан Республикаһының дәүләт бойондороҡһоҙлоғо тураһында» Конституцион акты ҡабул ителә. Әйтер кәрәк, уның нигеҙе итеп 1918 йылғы бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһы алына&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = Рафикоглу Т. 
 |заглавие      = 22 года независимости
 |ссылка        = http://echo.az/article.php?aid=50558
 |издание       = Эхо
 |тип           = газета
 |год           = 19 октября 2013
}}&lt;/ref&gt;.
Документта ''«1918 йылдың 28 майында Әзербайжан Милли Советы ҡабул иткән бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһына, Әзербайжан Республикаһының демократик принциптарына һәм традицияларына таянып, 1991 йылдың 30 авгусында Әзербайжан Республикаһының Юғары Советының „Әзербайжан Республикаһының дәүләт бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү тураһында“ Декларацияһын ҡулланма итеп алып, Әзербайжан Республикаһы Юғары Советы хәҙерге ысын Конституцион Актын ҡабул итә һәм бойондороҡһоҙ Әзербайжан Республикаһының дәүләт, сәйәси һәм иҡтисади ҡоролошо нигеҙҙәрен раҫлай»'' тип әйтелә
&lt;ref name=&quot;Конституционный акт&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.azerbaijan.az/portal/History/HistDocs/Documents/ru/09.pdf
 |title       = Текст Конституционного акта «О Государственной независимости Азербайджанской Республики»
 |publisher   = azerbaijan.az
 |accessdate  = 2014-07-27
}}&lt;/ref&gt;.
Был документ менән Әзербайжан Республикаһы 1918—1920 йылдарҙағы Әзербайжан Демократик Республикаһының вариҫы тип иғлан ителә&lt;ref name=&quot;Конституционный акт&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = [[Оруджев, Рауф|Оруджев Р.]]
 |заглавие      = Грустный праздник?
 |ссылка        = http://www.zerkalo.az/2013/grustnyiy-prazdnik-2/
 |издание       = Зеркало
 |тип           = газета
 |год           = 18 Октября 2013
}}&lt;/ref&gt;, ә уны ҡабул итеү көнөн, 18 октябрҙе, Әзербайжандың Бойондороҡһоҙлоҡ көнө тип байрам итә.
Әзербайжан тарихсыһы Севиндж Зия кыҙы Йософзаде Әзербайжан бойондороҡһоҙлоғо Декларацияһына тышҡы сәйәсәт курсы нигеҙҙәре һалынған, сөнки документта
Әзербайжан Демократик Республикаһы бөтә дәүләттәр менән дуҫтарса мөнәсәбәттәр урынлаштырырға тейеш тип яҙылған була ти&lt;ref name=&quot;Юсифзаде&quot;/&gt;.

=== Байрам ===
[[Файл:Azerbaijani students in Paris celebrating Independence Day (28 May 1920).jpg|250px|мини|справа|Әзербайжан студенттары 1920 йылдың 28 майында Парижда бойондороҡһоҙлоҡ көнөн байрам итә]]

1919 йылдың 28 майында Әзербайжан бойондороҡһоҙлоғона бер йыл тулыу көнөн билдәләгән көндә,&lt;ref name=&quot;Гасанлы&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Искендеров&quot;/&gt; коммунистар, Әзербайжан бойондороҡһоҙлоғоноң бер йылын билдәләгән сараға ҡаршы ҡуйылған «Бойондороҡһоҙ Совет Әзербайжаны» лозунгыһы аҫтында эшселәр демонстрацияһы ойошторола&lt;ref name=&quot;Искендеров&quot;&gt;{{книга
 | автор         = Искендеров М. С.
 | заглавие      = Из истории борьбы Коммунистической партии Азербайджана за победу Советской власти 
 | место         = Б.
 | издательство  = Азербайджанское государственное издательство
 | год           = 1958
 | страницы      = 371-373
}}&lt;/ref&gt;.
Тиҙҙән, Әзербайжан Демократик Республикаһы ҡолау менән, Әзербайжан бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү көнө Әзербайжандан ситтә, әзербайжан эмигранттары тарафынан байрам ителә. Был турала Алимәрдәнбәк Топчибашев «Кавказлылар араһында» тигән китабында яҙған&lt;ref name=&quot;Топчибаши&quot;/&gt;.
1990 йылдың&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://ru.president.az/azerbaijan/holidays
 |title       = Трудовой Кодекс Азербайджанской Республики. Статья 105. Праздничные дни.
 |publisher   = Официальный интернет сайт Президента Азербайджанской Республики
 |accessdate  = 2014-07-31
}}&lt;/ref&gt; 28 майынан башлап Әзербайжанда яңынан Республика көнө тип байрам ителә.

=== «Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһы» композицияһы ===
[[Файл:Composition «Declaration of Independence».png|170px|thumb|Әзербайжан Милли тарих музейында «Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһы» композицияһы]]

Әзербайжан Милли тарих музейының документаль сығанаҡтар Фонды материалдарын тикшергәндә «Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһы» (нәфис әҫәр) композицияһы табыла, ул 65×50 см размерындағы ҡағыҙ битендәге документ фотокопияһы һәм акварель менән төшөрөлгән биҙәктәрҙән һәм пейзаждан торған композициянан ғибәрәт. Композиция үҙәгендә 1918 йылдың 28 майында ҡултамға ҡуйылған Әзербайжандың Бойондороҡһоҙлоғо Декларацияһы фотокопияһы&lt;ref name=&quot;İRS&quot;/&gt;.
Фотокопия, нәҙек кенә аҡ сик эсенә алынып, периметры буйынса ромб, өсмөйөш, төрлө төҫтәге декоратив киҫелгән геометрик фигуралар күренешендәге келәм элементының стилләштерелгән һыны менән ҡаймаланған. Композицияның уң яҡ сите ике һүрәтләнешле вертикаль буйҙан тора: үрге өлөшөндә — ҡаяларҙы хәтерләткән фонда келәм һүрәте. Был келәм, әзербайжан келәмдәренең төрлө элементтарының тура килеүе ирекһеҙ характерҙа булғанлыҡтан, әзербайжан келәменең ниндәй ҙә булһа мәктәбенә ҡарай тип әйтеп булмай&lt;ref name=&quot;İRS&quot;/&gt;.
Келәмдән аҫтараҡ Баҡы эргәһендәге Сураханы ауылында урынлашҡан XVII быуаттың утҡа табыныусылар ҡорамы — Атешгях һүрәте ҡуйылған. Композицияның аҫҡы ситендә киң горизонталь буй күренешендә Баҡы бухтаһы һынландырылған: һул яҡта нефть вышкалы ҡала күрһәтелгән, уң яҡтан — караптары йөҙөп йөрөгән Каспий диңгеҙе урынлаштырылған, артҡы планда Бөйөк-Зирә утрауы күренә&lt;ref name=&quot;İRS&quot;/&gt;.
Экспонатты таҙартҡандан һуң, аҫҡы уң мөйөшөндә XX быуаттың беренсе яртыһында йәшәгән әзербайжан рәссамы Азим Азимзаденың автографы беленә&lt;ref name=&quot;İRS&quot;&gt;{{статья
 |заглавие      = Декларация Независимости в живописном произведении
 |ссылка        = http://irs-az.com/new/pdf/201405/1399901199994821580.pdf
 |издание       = İRS
 |тип           = журнал
 |год           = 2014
 |номер         = 2 (68)
 |страницы      = 40-41
}}&lt;/ref&gt;.

=== Һәйкәл ===
[[Файл:DeclarationADR.JPG|thumb|Баҡыла «Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһы» һәйкәлендә ырып яҙылған Декларация тексы]]
2007 йылдың 25 майында [[Баҡы]]ның Истиғләлийәт урамында «Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһы» һәйкәлен асыу тантанаһы булған. Һәйкәл постаментында ғәрәп һәм латин алфавиты хәрефтәре менән әзербайжан телендә 1918 йылдың 28 майында Тифлиста ҡабул ителгән Әзербайжан Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһының тексы ырып яҙылған&lt;ref name=&quot;abidə&quot;&gt;{{статья
 |заглавие      = «İstiqlal Bəyannaməsi» abidəsinin açılışı olub
 |ссылка        = http://www.azadliq.org/content/article/394513.html
 |язык          = az
 |издание       = Azadlıq Radiosu
 |год           = 25.05.2007
}}&lt;/ref&gt;.
Һәйкәл 1918—1920 йылдарҙа Әзербайжан Демократик Республикаһы парламенты урынлашҡан Әзербайжан Милли фәндәр академияһының Ҡулъяҙмалар институты бинаһы һәм Әзербайжан дәүләт иҡтисади университеты биналары араһында урынлашҡан. Һәйкәлде асыу церемонияһында Әзербайжан Республикаһы президенты Илһам Алиев та ҡатнаша&lt;ref name=&quot;abidə&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|group=прим.}}

== Сығанаҡтар ==
{{примечания|3}}
{{навигация
|Тема      = Декларация независимости Азербайджана
|Викитека  = Декларация независимости Азербайджана
}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|заглавие=Азербайджанская Демократическая Республика (1918—1920)|ответственный=Под ред. Н. Агамалиевой|место=Б.|издательство=Элм|год=1998|страниц=316|isbn=5-8066-0897-2|ref=Азербайджанская Демократическая Республика}}
* {{Китап|автор=Агамалиева Н., Худиев Р.|заглавие=Азербайджанская Республика. Страницы политической истории 1918-1920 гг.|ответственный=Под ред. Е. А. Токаржевского|место=Б.|издательство=Сабах|год=1994|страниц=112|isbn=5-86106-037-1|ref=Агамалиева, Худиев}}
* {{Китап|заглавие=Протоколы заседаний мусульманских фракций Закавказского сейма и Азербайджанского национального совета 1918 г.|ответственный=Под ред. А. А. Пашаева|место=Б.|издательство=Adiloğlu|год=2006|страниц=216|ref=Протоколы}}

[[Категория:Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы]]</text>
      <sha1>sa80kkf439tjtbkakvd6wwhz62erfjs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300736</id>
      <parentid>1300735</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T09:53:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yousiphh</username>
        <id>31204</id>
      </contributor>
      <comment>пунктуация</comment>
      <origin>1300736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60542" sha1="qvq7bgkvzt29b262opt8n7q66ef38as" xml:space="preserve">{{яҡшы мәҡәлә}}
{{Ук}}
'''Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы''' ({{lang-az|İstiqlal Bəyannaməsi}}Istiqlal Bəyannaməsi)&lt;ref&gt;{{книга|автор=Əliyev İ., Məhərrəmov E.|заглавие=Azərbaycan Respubıikasının dövlət rəmzləri|место=Б.|издательство=Nurlan|год=2008|страниц=56|страницы=13}}&lt;/ref&gt;, йәки '''Әзербайжан бойондороҡһоҙлоғо тураһында акт&lt;ref name=&quot;Юсифзаде&quot;&gt;{{книга|автор=[[Юсифзаде, Севиндж Зия кызы|Юсифзаде С. З.]]|заглавие=Первая Азербайджанская Республика: история, события, факты англо-азербайджанских отношений|ответственный=Под ред. Исмайлова Э. Р.|место=Б.|издательство=Маариф|год=1998|страниц=208|страницы=49}}&lt;/ref&gt;''' — Әзербайжан Милли Советы 1918 йылдың 28 майында [[Тифлис]]та төҙөлгән һәм ҡул ҡуйылған һәм Әзербайжан демократик республикаһының бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән документ.

Әзербайжан Демократик Республикаһы барлығы 23 көн йәшәп ҡалған һәм 1920 йылдың апрелендә советлаштырыу һөҙөмтәһендә бөтөрөлгән. Уның урынында барлыҡҡа килгән [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы]] тиҙҙән [[Совет Социалистик Республикалар Союзы]] составына инә.[[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалғандан]] һуң, [[1991 йыл]]дың [[18 октябрь|18 октябрендә]], Әзербайжан Республикаһының Юғары Советы, 1918 йылғы бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһына таянып, «Әзербайжан Республикаһының Дәүләт бойондороҡһоҙлоғо тураһында» Конституцион актын ҡабул иткән.

Ғәрәп яҙмаһы нигеҙендә [[әзербайжан теле]]ндә төҙөлгән Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһының ҡулъяҙма {{comment|төп нөсхәһе|оригинал}} Әзербайжан Республикаһының Дәүләт архивында, әзербайжан оригинал күсермәләре [[Әзербайжан теле|әзербайжан]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә — [[Баҡы]]ла Әзербайжандың Милли фәндәр академияһының тарих Музейында һаҡлана. Декларация ҡабул итеү көнө — [[28 май]] — [[Әзербайжан]]да милли байрам — Республика көнө, ял көнө булып һанала.

== Тәүшарт ==
[[1918 йыл]]дың башына Кавказ аръяғында сәйәси хәл ҡатмарлы булып ҡала. Брест-Литовскиҙағы [[Рәсәй]] һәм [[Германия]] араһындағы тыныслыҡ тураһында уңышһыҙ һөйләшеүҙәрҙән һуң, [[1917 йыл]]дың [[6 декабрь|6 декабрендә]] Кавказда герман-төрөк ғәскәрҙәре һөжүмгә күсә. [[1918 йыл]]дың [[ғинуар]] башында төрөк ғәскәрҙәре Ардаган, Карс һәм Батум өлкәларен баҫып ала. Төрөк ғәскәрҙәренең алға барыуы Кавказ аръяғы комиссариатын [[1918 йыл]]дың [[6 февраль|6 февралендә]] Кавказ фронты командующийы Мәхмәт Вәһиб пашаға [[Ғосман империяһы|Ғосман Төркиәһе]] менән тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәргә әҙерлеген белдереп телеграмма бирергә мәжбүр итә.

=== Кавказ аръяғы сеймын төҙөү ===
Кавказ аръяғы комиссариатының йоғонтоһо ла, көслө власы ла булмаған, шуның менән бәйле үҙтаралыш иғлан итергә мәжбүр булған. 1918 йылдың 22 ғинуарында Бөтөн Рәсәй Ойоштороу Йыйылышына һайланған Кавказ аръяғы депутаттарының кәңәшмәһендә Кавказ аръяғы сеймын төҙөү һәм был ойошмаға урындағы власты тапшырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 1918 йылдың 25 февралендә Кавказ аръяғы сеймы асыла. Сейм өс сәйәси партия фракция: 32 депутаты булған грузин социал-демократтары (меньшевиктар) составында, мосолман (әзербайжан) партияһы «Мөсәүәт» (Тигеҙлек) һәм 30 депутаттан торған уларға һырығыусы партияһыҙҙарҙың демократик төркөмө һәм составында 27 депутаты булған «Дашнакцутюн» әрмән партияһынан торған. Бынан тыш унда социал-революционерҙар партияһы (эсерҙар), национал-демократтар, Халыҡ азатлығы партияһы (әрмән), мосолман социа­листик блогы (7 депутат), фракция Рәсәй Мосолманлығы (Иттихад) — 3 депутат, һәм меньшевиктар партияһы-ғөммәтселәр (4 депутат) ингән.
Кавказ аръяғы сеймы Евгений Гегечкори етәкләгән Кавказ аръяғы хөкүмәтен төҙөгән. Сейм үҙенең бөтә эшмәкәрлеген мәсьәләне тыныс юл менән сисеүҙе һәм Кавказдың бойондороҡһоҙлоғона ынтылған.

=== Трабзон тыныслыҡ конференцияһы ===
Сеймдың Төркиә менән килешеү программаһында Төркиә менән тыныс йәшәү даими булырға һәм 1914 йылдағы дәүләт-ара сиктәр тергеҙелергә тейеш тип раҫлана. Төркиә менән һөйләшеүҙәргә башында грузин Акакий Чхенкели, ике әзербайжан мөсәүәтсеһе — Мамед Ғасан Гаджинский һәм Хәлилбәк Хасмамедов вәкил итеп һәм башҡа партияларҙан берәр һайланған делегация: И. Гейдаров (социалистк блок), Мир Якуб Мәхтиев (Иттихад), Алекпер Шәйхулисламов (меньшевик-гумметист) бара. Төркөм [[Трабзон]]ға 12 мартта килә, унда Трапезунд һөйләшеүҙәре башланырға тейеш була.

Кавказ аръяғы сеймы Төркиә менән тыныслыҡ килешеүе төҙөргә йөрөгәндә, Рәсәй һәм Германия Ардаганды, Кар һәм Батум өлкәләрен Төркиәгә {{comment|бүлеп биреү|сепаратсы}} тураһындағы Брест килешеүенә ҡул ҡуя. Кавказ аръяғы сеймы, Брест килешеүен танымауын белдереп, «большевистик власты таныманыҡ та», тип өҫтәп, [[Петроград]]ҡа {{comment|Халыҡ комиссарҙары Советы|Совнарком}}на телеграмма һуға. Брест килешеүенә таянып, Төркиә Кавказ аръяғы сеймынан Карс, Батум һәм Ардаган территорияларынан ғәскәрен сығарыу тураһында ультиматум ҡуя. Шундай шарттарҙа 1918 йылдың 14 мартында Трабзонда Төркиә һәм Кавказ аръяғы араһындағы тыныслыҡ конференцияһы асыла. Төркиә, Кавказ аръяғы үҙенең бойондороҡһоҙлоғон иғлан итмәгәнлектән, уның был ерҙәргә хоҡуғы юҡ тип белдерә. «Мөсәүәт» партияһы төрөк ультиматумы яҡлы була. Улар Кавказ арты сеймынан сығасаҡтарын һәм Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоғон иғлан итәсәктәрен белдерәләр. «Мөсәүәт» партияһы вәкилдәре вәкилдәре мосолман Кавказ аръяғы биләмәләрен тулыһынса Төркиәгә ҡушыу яҡлы булһалар ҙа, төрөк делегацияһы башлығы Рәүеф бей һәм Кавказ фронты командующийы Вәһиб паша Әзербайжан үҙ аллы конфедерацияһы һаҡланыуын ''«…Төркиәнең ҙур сәйәсәте талап итә»'' тип аңлаталар.
Төбәк лидерҙары үҙҙәренең йәшерен кәңәшмәһендә ультиматумды кире ҡағыу тураһында һүҙ ҡуйышалар, бындай тәҡдимде «Мөсәүәт» партияһы вәкиле Шафибәк Рөстәмбәков та хуплай. Ул Кавказ аръяғы һәм Әзербайжан өсөн Батумды ҡалдырыу яҡлы була.

Апрелдә Акакий Церетели Сейм кәңәшмәһендә төрөктәргә уңышлы ҡаршы тороу кәрәк, тип сығыш яһай, әммә Рөстәмбәков конфликтты тыныс юл менән хәл итеү яҡлы була. Мосолман булмағандар Төркиә менән һуғышыу яғында торһа ла, мосолман фракцияһы ағзаларының был мәсьәлә буйынса берҙәмлеге етмәй. Грузин меньшевиктары фекеренсә, «Мөсәүәт» партияһы төрөктәрҙең килеүен шатланып көткән. Оҙаҡламай Төркиә һуғыш башлай, һәм 1918 йылдың 14 апрелендә Ардаган, Карс һәм Батумиҙы ала.

=== Төбәктә хәлдең киҫкенләшеүе ===
[[Файл:The aftermath in the tatar quarter of baku march days 1918.png|left|thumb|300px|Баҡылағы әзербайжан (ул саҡтағы терминология буйынса «татар») кварталында булып үткән ваҡиғалар (һуйыш) эҙемтәләре. Март, 1918]]
Баҡыла 1918 йылда 3 меңдән алып 12 меңгә саҡлы тыныс халыҡты, мосолмандарҙы, ҡорбан итеү менән бәйле, сәйәси хәл ҡырҡыулаша&lt;ref name=&quot;Michael G. Smith&quot;&gt;{{статья
 |автор         = Michael G. Smith.
 |заглавие      = Anatomy of a Rumour: Murder Scandal, the Musavat Party and Narratives of the Russian Revolution in Baku, 1917-20
 |язык          = en
 |издание       = Journal of Contemporary History
 |год           = Apr., 2001
 |том           = 36
 |номер         = 2
}}&lt;blockquote&gt;The results of the March Events were immediate and total for the Musavat. Several hundreds of its members were killed in the fighting; up to 12,000 Muslim civilians perished; thousands of others fled Baku in a mass exodus.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Мосолмандарға ҡаршы йүнәлтелгән {{comment|погром|берәй милләтте йәки уның төркөмөн үлтереү, ҡырыу, талау өсөн ойошторолған реакцион-шовинистик сығыш}}дарҙа «Дашнакцутюн» әрмән партияһы ҡораллы отрядтары әүҙем ҡатнаша&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = Michael G. Smith.
 |заглавие      = Anatomy of a Rumour: Murder Scandal, the Musavat Party and Narratives of the Russian Revolution in Baku, 1917-20
 |язык          = en
 |издание       = Journal of Contemporary History
 |год           = Apr., 2001
 |том           = 36
 |номер         = 2
}}&lt;blockquote&gt;The Bolsheviks freely admitted their inability to prevent the anti-Muslim pogroms that were perpetrated by renegade Dashnak troops and that spread to nearby cities and villages&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt; Улар Баҡы Советының ҡораллы көстәре составында торған. Кавказ аръяғы сеймының мосолман фракцияһы Баҡыға ғәскәр ебәреүҙе талап итә. 1918 йылдың 3 апрелендә Фата­лихан Хойский, әгәр мосолман халҡы яҡланмаһа, 13 мосолман министры хөкүмәттән сыға, тип белдерә.

1918 йылдың 22 апрелендә мосолман фракцияһы баҫымы аҫтында киңәйтелгән ултырыш саҡырыла һәм бойондороҡһоҙ Кавказ аръяғы Демократик Федератив Республикаһы төҙөү тураһындағы резолюция раҫлана. Гегечкори хөкүмте отставкаға китә. Кавказ аръяғы сеймы 20 апрелдә Чхенкели етәкләгән хөкүмәттең яңы составын раҫлай. Чхенкели, Кавказ фронты командующийы Вәһиб пашаға, ''«…Кавказ аръяғы бойондороҡһоҙ федератив республи­ка тип иғлан ителде, был турала державаларға хәбәр ителә, шулай итеп, оттоман делегацияһының 1918 йылдың 18 марты декларацияһында атап кителгән шарттар ҙа үтәлде»'' тип, телеграмма ебәрә.

Бер нисә ҡалала баҡы большевиктарына ҡаршы йүнәлтелгән сығыштар башлана. Так, 15 апреля 1918 йылдың 15 апрелендә {{comment|Елисаветпол|Ғәнжә}}дән, Кавказ аръяғы сеймы ағзалары Хәлилбәк Хасмамедов һәм Мамед Юсуф Джафаровтан, телеграмма килә: ''«…мосолман араһында, Баҡыла большевиктарға ҡарата репрессия ҡулланмағаны өсөн, хөкүмәткә ҡаршы агитация алып барыла»''. Баҡы Совнаркомын ҡулға алыуҙы талап итәләр.
1918 йылдың апрель башында кенәз Мағалов командалыҡ иткән 2 мең кешенән торған Кавказ аръяғы сеймы отрядтары [[Баҡы]]ға йүнәлгән. Шул уҡ ваҡытта Дағстандан Нәжмуддин Гоцинскийҙың таулылар отряды Баҡыға һөжүм итә. Ике отряд та уңышһыҙлыҡҡа осрай.

Кавказ аръяғы сейм рәйесе урынбаҫары С. О. Тигранян һәм сейм ағзаһы И. Гейдаров Баҡыға һөйләшеүҙәр алып барыу маҡсатында юлға сыға. Баҡыла большевиктар И. Гейдаровты ҡулға ала, сейм ағзаһы Джамо-бек Сулейман оглы Гаджинский Гейдаровты азат итеү саралары хәстәрләй. Тигранян, 1918 йылдың 3 майында Баҡынан ҡайтҡандан һуң, конфликтты тыныс юл менән хәл итеү кәрәклеген әйтә. Һөҙөмтәлә, Кавказ аръяғы сеймының мосолман фракцияһы, Баҡы ваҡиғалары буйынса хәл иткес саралар ҡуллана алмағанлыҡтан, ярҙам һорап Төркиәгә мөрәжәғәт итергә була.

Кавказ аръяғы төбәге бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеүе һәм төрөк ғәскәрҙәренең шәп алға барыуы менән бәйле, башында Чхенкели торған Кавказ аръяғы республикаһы хөкүмәте Төркиәгә Трабзон тыныслыҡ килешеүе буйынса һөйләшеүҙәрҙе яңынан башлау тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң да эске һәм тышҡы сәйәсәттә лә бер нимә лә үҙгәрмәй. Кавказ аръяғы сеймында төрлө сәйәси партия ағзалары уртаҡ тел таба алмай, уларҙың уртаҡ программалары булмай, һәр фракция үҙенең сәйәси йүнәлешен уҙғарырға тырыша.

=== Батум конференцияһы һәм уның эҙемтәләре ===
[[Файл:Enver Paşa in Batumi in 1918.jpg|thumb|300px|Төркиәнең хәрби министры Әнүәр паша Батумда. 1918 йыл]]
1918 йылдың 11 майында Батумда Кавказ аръяғы һәм Төркиә делегацияларының һөйләшеүҙәре башлана. Кавказ аръяғы делегацияһын хөкүмәт рәйесе һәм сит ил эштәре министры Акакий Чхенкели етәкләгән. Әзербайжан яғынан һөйләшеүҙәрҙә Мамед Әмин Расулзаде һәм Мамед Ғасан Гаджинский ҡатнашҡан. Төрөк делегацияһы башында юстиция министры Хәлил паша, командующий Кавказ фронты командующийы Вәһиб паша һәм хәрби министр Әнүәр паша торған. Күҙәтеүселәр сифатында Батумской конференцияһында ге­нерал Отто фон Лоссов етәкләгән герман делегацияһы
вәкилдәре лә булған. Кавказ аръяғы сеймы делегацияһы Карс, Ардаган һәм Батум өлкәләрендә Төркиә протекторатын тулыһынса таный, шуның менән Брест-Литовск килешеүен раҫлай. Бынан тыш Төркиә Батумда һәм Карста түгелгән ҡанды ҡаплатыр өсөн Ахалцик, Ахалкалак, Александрополь, Сурмалин һәм Нахичевань өйәҙҙәрен һорай. Потиҙа төҙөлгән 6 килешеү буйынса Германия Грузия ресурстарын тотоноу хоҡуғына эйә булған, Поти порты һәм тимер юл герман командованиеһы контроленә инә. Шулай итеп, 3 мең немец отряды, Грузияны баҫып алыу теләге менән Поти портына килеп төшә. Төрөк ғәскәрҙәре 1918 йылдың 17 майында Александрополде һәм Джульфа йүнәлешен яулап ала. Һөҙөмтәлә, Батум конференцияһында грузиндар, әзербай­жандар һәм әрмәндәр Төркиә менән үҙ аллы һөйләшеүҙәр алып барған. Бынан тыш грузин фракцияһы, Германия менән һөйләшеүҙәр алып барғанда, Кавказ аръяғы федератив республикаһы составынан сығырға һәм бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итергә ҡарар итә.
1918 йылдың 25 майында Фатали хан Хойский алып барған сеймға көтмәгәндә Чхеидзе һәм сейм ағзалары Церетели һәм Гегечкори килә. Грузин фракцияһы исеменән Церетели сығыш яһай. Уның сығышына яуап итеп, Фаталихан Хойский ҙа сығыш яһай.
1918 йылдың 26 майында Кавказ аръяғы сеймының һуңғы ултырышы үтә. Грузин фракцияһы Кавказ аръяғы республикаһы тарҡалыуҙы төрөк ориентациялы мосолман фракцияһына япһара. Член же Сейм ағзаһы Шәфибәк Рустамбәков грузин фракцияһын ҡәтғи тәнҡитләй. Шуның өсөн мосолман фракцияһы сеймдың тарҡалыуына ҡаршы тормай. Бик оҙаҡ бәхәсләшкәндән һуң, сейм Кавказ аръяғы республикаһының тарҡалыу фактын раҫлай. Сейм ҡарарында былай тип яҙылған: ''«Сейм Кавказ аръяғы тарҡалыу фактын раҫлай, һәм үҙ вәкәләттәрен һала»''
&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Махарадзе Н. Б.
 | заглавие      = Победа социалистической революции в Грузии
 | место         = Тб.
 | издательство  = Сабчота Сакартвело
 | год           = 1965 
 | страниц       = 449
 | страницы      = 183
}}&lt;/ref&gt;.

== Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһын ҡабул итеү ==
[[Файл:Plaque commemorating the establishment of the First Azerbaijan Democratic Republic.jpg|Рәсәй императорының Кавказдағы элекке наместнигының Тифлистәге (Тбилиси) Воронцов һарайы вестибюлендәге Мемориаль таҡта, бында бойондороҡһоҙлоҡ тураһында Декларация ҡабул ителгән|thumb|250px]]
Сейм таралғандан һуң, 1918 йылдың 27 майында элекке Кавказ аръяғы сеймының мосолман фракцияһы ағзалары килеп сыҡҡан сәйәси хәлгә баһа бирер өсөн ғәҙәттән тыш ултырышҡа йыйыла. Күп бәхәсләшкәндән һуң, Әзербайжандың Ваҡытлы милли советын һайлау ҡарары ҡабул ителә. «Мөсәүәт» партияһы рәйес итеп Мамед Әмин Рәсүлзаде кандидатураһын күрһәтә. Рәсәйҙәге «Иттихад» мосолманлыҡ партияһынан тыш, кандидатура бөтә партиялар тарафынан да хуплана. Иң күп тауыш бирелеп (22), Милли Совет рәйесе итеп бойондороҡһоҙ Әзербайжан Демократик Республикаһы иғлан итеү инициаторы Мамед Әмин Рәсүлзаде һайлана. Ябыҡ баллотировка менән рәйестең иптәштәре һайлана: 1-се — Ғасанбәк Ағаев һәм 2-се — Мир Ғидайәт Сәйедов, сәркәтиптәре: 1-се — Мостафа Мәхмүдов һәм 2-се — Рәхимбәк Вәкилов. Башҡарма комитет рәйесе итеп партияһыҙ Фаталихан Хойский һайлана.
28 майҙа Кавказ аръяғы сеймы мосолман төркөмөнә биргән Рәсәй императорының Кавказдағы элекке наместнигының Тифлистәге һарайының зәңгәр салонында доктор Ғасанбәк Ағаев рәйеслегендә Әзербайжан Милли Советы ултырышҡа йыйылды.

=== Әзербайжан Милли Советы составы ===
Сеймда, унан Милли Советта күрһәтелгән Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһын ҡабул иткәндә, «Мөсәүәт» фракцияһы һәм уларға килеп ҡушылған партияһыҙҙар (30 кеше) иң күп һанлы булған; мосолман социалистары блогы (7 кеше); «Иттихад» партияһы (3 кеше); социал-демократик (меньшевиктар) партия «Ғөммәт» (4 кеше), (һуңғараҡ был исемлек үҙгәргән.
Республиканың бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһын ҡабул иткәндә, Әзербайжандың Милли Советы составы шулай булған&lt;ref name=&quot;Волхонский&quot;&gt;{{книга
 | автор         = Волхонский М., Муханов В.
 | заглавие      = По следам Азербайджанской Демократической Республики
 | место         = М.
 | издательство  = Европа
 | год           = 2007 
 | страниц       = 247
 | страницы      = 229
}}&lt;/ref&gt;:
{| border=0 align=&quot;center&quot; width=100%
|- align=center
| width=12,5%|
| width=12,5%|
| width=12,5%|
| width=12,5%|[[Файл:Hasan bay Agayev.jpg|150x150px]]
| width=12,5%|[[Файл:Mustafa Makhmudov.jpeg|150x150px]]
| width=12,5%|
| width=12,5%|
| width=12,5%|
|- align=center
|
|
|
| &lt;small&gt;Ғасанбәк Ағаев&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;br /&gt; Рәйес&lt;ref name=&quot;Волхонский&quot;/&gt;{{sfn|Азербайджанская Демократическая Республика|1998|с=125}}&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Поскольку председатель Национального Совета Азербайджана Мамед Эмин Расулзаде пребывал в Батуми, 28 мая 1918 года на заседании в Тифлисе его замещал Гасан-бек Агаев.&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Мостафа Мәхмүдов&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;br /&gt; Сәркәтиб&lt;ref name=&quot;Волхонский&quot;/&gt;{{sfn|Азербайджанская Демократическая Республика|1998|с=125}}&lt;/small&gt;
|
|
|
|- align=center
| [[Файл:Khoysky.jpeg|150x150px]]
| [[Файл:Khalil bek Khasmamedov.jpeg|150x150px]]
| [[Файл:Nesib bey Yusifbeyli.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Mir Hidayat bey Seyidov.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Nariman-bek.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Нет фото.png|75x150px]]
| [[Файл:Mehdi bey Hajinski.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Нет фото.png|75x150px]]
|- align=center
| &lt;small&gt;Фатали Хан Хойский&lt;br /&gt; (партияһыҙ)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Хәлилбәк Хасмамедов&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Нәсиббәк Усуббәков&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Мирғидәйәт Сәйедов&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Нариманбәк Нариманбәков&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Эйбат Гули Мамедбеков&lt;br /&gt; (Иттиһад)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Мәхтибәк Гаджинский&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Али Аскербәк Мәхмүдбәков]]&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;В протоколе заседания всех мусульманских Сеймовых фракций и делегации от горцев Северного Кавказа от 25 марта 1918 года Махмудбеков указан как мусаватист, однако в протоколе совместного заседания всех мусульманских Сеймовых фракций от 6 апреля 1918 года Махмудбеков отмечен как беспартийный.&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|- align=center
| [[Файл:Kardashev Aslan-bek.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Sultan mecid qenizade.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Akber Agha Sheykhulislamov.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Mehdi Hacibabayev.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Mammad Yusif Jafarov.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Khudadat bey Malik-Aslanov.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Rahim bey Vekilov.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Hamid bey Shahtakhtinski.jpg|150x150px]]
|- align=center
| &lt;small&gt;Асланбәк Кардашев&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Солтан Мәжид Гани-заде&lt;br /&gt;(Иттиһад)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Шәйхүлисламов Акпер-аға Ибраһим оғлы&lt;br /&gt; (Ғөммәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Мәхтибәк Ғәджибабабәков&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Джафаров Мамед-Юсиф Ғәджибаба оғлы&lt;br /&gt; (партияһыҙ)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Мәлик Асланов, Худадатбәк Аға оғлы&lt;br /&gt;(Мосолман социалистары блогы)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Рәғимбәк Вәкилов (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Ғәмидбәк Шахтахтинский&lt;br /&gt; (Иттиһад)&lt;/small&gt;
|- align=center
| [[Файл:Kocharli.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Jamo bey Hajinski.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Shafi bey Rustambeyov cropped.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Khosrov bey Sultanov.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Нет фото.png|75x150px]]
| [[Файл:Məhəmməd Məhərrəmov.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Javad Malik-Yeganov.jpg|150x150px]]
| [[Файл:Mirza Salim Akhundzada 2.png|150x150px]]
|- align=center
| &lt;small&gt;Кочарлинский Фиридунбәк Әхмәдбәк оғлы&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Гаджинский Джамобәк Сөләймән оғлы&lt;br /&gt;(Мосолман социалистары блогы)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Шафибәк Рөстәмбәков&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Солтанов Хөсрәүбәк Пашабәк оғлы&lt;br /&gt; (Иттиһад)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Джафар Ахундов&lt;br /&gt; (Ғөммәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Магомед Маһеррамов&lt;br /&gt;(Мосолман социалистары блогы)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Джавад Мәлик-Еганов&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;Ғәджи Молла Ахундзаде]]&lt;br /&gt; (Мөсәүәт)&lt;/small&gt;
|}

=== Ултырыш барышы ===
Ултырыш барышында доктор Ғасанбәк Ағаевтың һуңғы ваҡиғалар менән бәйле Гянджа Елизаветполь тураһында сығышы, телеграмманы һәм Батумдан Мамед Әмин Расулзаденың хатын уҡыу, сеймды тарҡатҡандан һәм Грузия бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң Әзербайжандың хәлен тикшереү ҡаралған булған.
Беренсе мәсьәлә буйынса Ғәнжәнән (Елизаветполь) яңы ҡайтҡан доктор Ғасанбәк Ағаев Ғәнжәгә һәм Елизаветполь губернаһына 2-3 төрөк офицерының килеүе тураһында ентекле мәғлүмәт бирә. Ағаев ''«төрөктәр Кавказда-Әзербайжанда бер ниндәй ҙә насар эштәр ҡылырға йыйынмай, киреһенсә, төрөктәр Әзербайжандың һәм Кавказ аръяғы республикаһының үҙаллылығын һаҡлау яҡлы»'' тип белдерә.
Һуңғараҡ Нәсиббәк Усуббәков Мамед Әмин Расулзаденың Батумдан килгән телеграммаһын һәм хатын уҡып ишеттерә. Был документтарҙа хәбәр ителгәндәргә Совет иғтибарға алына.

Өсөнсө мәсьәлә буйынса Совет ағзаһы Хәлилбәк Хасмамедов Әзербайжанды бойондороҡһоҙ республика тип иғлан итеү кисектергеһеҙ кәрәк тигән бик кәрәкле доклад менән сығыш яһай. Күп кенә башҡа ораторҙар ҙа: Усуббәков, Шәйхүлисламов, Сәйедов һ.б. шул рухта сығыш яһай. Совет ағзаһы Фаталихан Хойский ашыҡмаҫҡа тәҡдим итһә лә, был мәсьәләне бик оҙаҡ эшлекле тикшергәндән һуң, сәркәтиб Мостафа Мәхмүдов тауыш биреүҙә ҡатнашҡан кешеләрҙең исемдәрен атай: 2 тауыш бирмәй ҡалыусынан башҡа, 24 тауыш Көнсығыш һәм Көньяҡ Кавказ аръяғы биләмәһендәге Әзербайжанды кисектермәй бойондороҡһоҙ демократик республика тип иғлан итеү яҡлы булған, шунан һуң Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһы ҡабул ителгән. Декларацияны уҡығанда барыһы ла баҫып тыңлаған. Декларацияға Ғасанбәк Ағаев, Фатали Хан Хойский, Нәсиббәк Усуббәков, Джамобәк Сөләймән оғлы Гаджинский, Шәфибәк Рөстәмбәков, Нариманбәк Нариманбәков, Жәүәд Мәликйыһанов һәм Мостафа Мәхмүдов ҡул ҡуйған. Милли Советтың 26 ағзаһынан бары Джафар Ахундов һәм «Иттиһад» партияһы етәкселәренең береһе Солтан Мәжид Ғәнизаде ғына Декларацияға ҡул ҡуймаған&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Nesrin Sarıahmetoğlu.
 | заглавие      = Azeri-Ermeni ilişkileri, (1905-1920)
 | издательство  = Türk Tarih Kurumu
 | год           = 2006
 | страниц       = 535
 | страницы      = 349
}}{{ref-tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = Oğuztoğrul Tahirli.
 |заглавие      = Zaqafqaziya Seyminin üzvü Cəfər Axundov.
 |ссылка        = http://www.anl.az/down/meqale/525/2011/dekabr/220148.htm
 |язык          = az
 |издание       = 525-ci qəzet
 |тип           = газета
 |год           = 17 декабря 2011
 |страницы      = 28
}}&lt;/ref&gt;. Артабан Совет ағзаһы Фаталихан Хойскийға образовать правительства &quot;Әзербайжан Демократик Республикаһын ойоштороу ҡушыла.
Бер сәғәт ялдан һуң хөкүмәт ойоштороу буйынса ултырыш дауам иткән. Фаталихан Хойский Ваҡытлы хөкүмәт составын иғлан итә: Министрҙар Советы рәйесе һәм Эске эштәр министры Фаталихан Хойский — партияһыҙ, финанс һәм халыҡ мәғарифы министры Нәсиббәк Усуббәков — Мөсәүәт, сит ил эштәре министры Мамед Ғасан Гаджинский — Мөсәүәт, тимер юл һәм почта һәм телеграф министры Хүдәдәтбәк Мәликасланов — мосолман социалистик блогы, юстиция министры Хәлилбәк Хасмамедов — Мөсәүәт, игенселек эштәре һәм хеҙмәт министры Аҡпәр аға Ибраһим оғлы Шәйхелисламов — Ғөммәт, хәрби министр Хөсрәүбәк Пашабәк Солтанов — Иттиһад, сауҙа һәм сәнәғәт ми­нистры Мамедюсиф Ғәжибаба оғлы Джафаров — партияһыҙ, дәүләт контроле министры — Джамобәк Сөләймән оғлы Гаджинский — мосолман социалистик блогы.

=== Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһының тексы ===

== Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһының төп нөсхәһе тарихы ==
Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһының төп нөсхәһенең әзербайжан телендә яҙылған һәм Әзербайжан Милли Советы ағзаларының ҡултамғалары менән нығытылған оригиналь ҡулъяҙмаһы Әзербайжан Республикаһының Дәүләт архивында һаҡлана{{sfn|Протоколы|2006|с=61}}.

Әзербайжан Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһын тулыһынса тормошҡа ашырыу өсөн донъя дәүләттәренең Әзербайжан Республикаһын юридик яҡтан таныуы кәрәк ине&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Балаев А. 
 | заглавие      = Азербайджанское национально-демократическое движение: 1917-1920 гг
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1990 
 | страниц       = 95
 | страницы      = 43
}}&lt;/ref&gt;. Бының менән бәйле, 1919 йылда Беренсе донъя һуғышында еңеүсе булған державаларҙың Әзербайжан Демократик Республикаһын таныуына һәм ярҙамына өлгәшеү маҡсатында Әзербайжан Демократик Республикаһы делегацияһы [[Париж]]ға Париж тыныслыҡ конференцияһына йүнәлә. Делегация ағзалары Декларацияның әзербайжан һәм француз телендә яҙылған варианттарын ала&lt;ref name=&quot;azadliq&quot;/&gt;. Һөҙәмтәлә, [[1920 йыл]]дың 15 ғинуарында Әзербайжан вәкилдәре Алимардәнбәк Топчибашевты һәм Магомед Маһһерамовты Франция сит ил эштәре министрлығының беренсе сәркәтибе Жюль Камбон ҡабул иткән, һәм ул Юғары Совет ағзалары һәм союздаш илдәр яғынан Әзербайжан Демократик Республикаһын де-факто таныу тураһында рәсми ҡарар тапшырған. Ә 19 ғинуарҙа хөкүмәт башлыҡтары ҡатнашҡан Париж тыныслыҡ конференцияһының Юғары Советы ултырышында беренсе пункты Әзербайжан Демократик Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон таныған меморандум уҡыла.
Әммә, 1920 йылдың 28 апрелендә Әзербайжан Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы баҫып алғандан («Баҡы операцияһы (1920)» мәҡәләһен ҡара) һәм Әзербайжан Демократик Республикаһы хөкүмәте ҡолатылғандан һуң, делегация вәкилдәре Францияла тороп ҡалырға мәжбүр була, ә үҙҙәре менән алған Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһының күсермәләре оҙаҡламай юғала&lt;ref name=&quot;azadliq&quot;/&gt;. Әйтер кәрәк, үҙенең 1926 йылда яҙылған Әзербайжан, Грузия һәм башҡа республикаларҙың бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителеүенең 8-се йылын байрам итеүгә бағышланған «Кавказлылар араһында» тигән мәҡәләһендә Топчибашев: ''«Әзербайжан делегацияһының йорто күркәм итеп милли әзербайжан флагтары, шәлдәре, милли Әзербайжан тормошоноң фотографиялары менән биҙәлгән. 1918 йылдың 28 майында Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән акт бигерәк тә матур биҙәлгән»''&lt;ref name=&quot;Топчибаши&quot;&gt;{{книга
 | заглавие      = А.М. Топчибаши и М.Э. Расулзаде: Переписка. 1923–1926 гг.
 | ответственный = Сост., предисл. и прим. [[Исхаков, Салават Мидхатович|С. М. Исхаков]]
 | место         = М.
 | издательство  = «Социально-политическая МЫСЛЬ»
 | год           = 2012
 | страниц       = 148
 | страницы      = 135
 | isbn          = 978–5–91579–064–2 
}}&lt;/ref&gt;.
[[2014 йыл]]дың 13 майында Әзербайжан Президенты Илһам Алиев ҡушыуы буйынса Парижға ӘДР делегацияһы килтергән Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһының әзербайжан һәм француз телдәрендәге төп нөсхә экземплярҙары Әзербайжан тарихы Милли музейына бүләккә бирелә. Музейға документты Әзербайжан Республикаһы Президент Хакимиәте етәксеһе Президент ярҙамсыһы Али Асадов тапшыра&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие      = Оригинальный экземпляр “Декларации независимости” был передан в дар Национальному музею истории Азербайджана НАНА
 |ссылка        = http://www.science.gov.az/ru/news.php?id=5841
 |издание       = Официальный сайт Национальной академии наук Азербайджана
 |год           = 13 мая 2014
}}&lt;/ref&gt;. Музей хеҙмәткәре Сабухи Әхмәдов әйтеүенсә, документ Лондонда табылған&lt;ref name=&quot;azadliq&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.azadliq.org/media/video/25401393.html
 |title       = «İstiqlal Bəyannaməsi»nin orijinal nüsxəsi Azərbaycana gətirilib
 |work        = видеосюжет
 |date        = 28 мая 2014
 |publisher   = Azadlıq Radiosu
 |accessdate  = 2014-05-30
 |lang        = az
}}&lt;/ref&gt;.
{{Фоторяд|ш=220|Declaration of independence of Azerbaijan in Azerbaijani.jpg|Declaration of independence of Azerbaijan in French.jpg|текст=Декларацияның төп нөсхәһе әзербайжан телендә (һулда) һәм француз телендә (уңда)
|align=center}}

== Мираҫ ==

=== Тарихи әһәмиәте ===

Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһын ҡабул иткән Әзербайжан Республикаһы, дәүләтселеген дини нигеҙҙә башҡа төрки дәүләттәрҙән айырмалы рәүештә, үҙ дәүләтселеген донъяуи нигеҙҙә ҡорған беренсе төрөк дәүләте булды. Мамед Әмин Расулзаде [[1933 йыл]]дың 28 майында [[Берлин]]да баҫылып сыҡҡан «Истиғлал» ({{lang-tr|İstiklal}}) гәзитендә былай тип яҙҙы: ''«1918 йылдың 28 майында үҙенең декларацияһын иғлан итеп, Милли совет әзербайжан милләте барлығын раҫланы. Хәҙер Әзербайжан һүҙе ябай географик, этнографик һәм лингвистик термин булып ҡына яңғырамай, ә сәйәси йөкмәткегә эйә»''. Расулзаде фекеренсә, ''«үҙенең дәүләтен төҙөүҙә йүнәлтелгән ихтыярын һәм шуға ирешеүҙә ныҡышмалылығын күрһәткән халыҡ ҡына милләткә әүерелә… Әзербайжан йәмғиәте милләт булып ойошорға теләген, заманса аңлатһаҡ, 28 майҙа — бойондороҡһоҙлоҡто иғлан итеү һәм шуға ярашлы декларация ҡабул итеү аша күрһәтте»''&lt;ref name=&quot;Гасанлы&quot;&gt;{{книга
 | автор         = [[Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|Гасанлы Дж. П.]]
 | заглавие      = История дипломатии Азербайджанской Республики
 | ответственный = Под ред. З. С. Белоусова
 | место         = М.
 | издательство  = Наука
 | год           = 2010
 | том           = I: Внешняя политика Азербайджанской Демократической Республики (1918-1920)/пер. с азерб. И.Н.Рзаева
 | страниц       = 576
 | страницы      = 101
 | isbn          = 978-5-02-037268-9
}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, был декларация бәктәр, алпауыттар һәм буржуазия файҙаһына ғына ҡабул ителде, тип раҫларға тырышҡандарға яуап итеп, [[1919 йыл]]дың 31 майында берлин гәзите &quot;Истиғлал&quot;да баҫылған Расулзаде мәҡәләһенән цитата: ''«Әзербайжан халҡы, иҫ киткес киң күңеллелек менән 28 май байрамын ҡаршы алыуы аша бар донъяға үҙенең бойондороҡһоҙлоғонан баш тартмағанлығын һәм бөтә яла яғыусыларға бойондороҡһоҙлоҡ хандар, бәктәр һәм әфәнделәр өсөн яуланмаған, ә төрөк милләтенең, әзербайжан халҡының изге идеалы булып тора»''&lt;ref name=&quot;Гасанлы&quot;/&gt;.
[[1991 йыл]]дың 30 авгусында Әзербайжан ССР-ының Юғары Советы «Әзербайжан Республикаһының дәүләт бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү тураһында» Декларацияһын ҡабул итә. [[1991 йыл]]дың 18 октябрендә [Әзербайжан ССР-ының Юғары Советы ултырышында «Әзербайжан Республикаһының дәүләт бойондороҡһоҙлоғо тураһында» Конституцион акты ҡабул ителә. Әйтер кәрәк, уның нигеҙе итеп 1918 йылғы бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһы алына&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = Рафикоглу Т. 
 |заглавие      = 22 года независимости
 |ссылка        = http://echo.az/article.php?aid=50558
 |издание       = Эхо
 |тип           = газета
 |год           = 19 октября 2013
}}&lt;/ref&gt;.
Документта ''«1918 йылдың 28 майында Әзербайжан Милли Советы ҡабул иткән бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһына, Әзербайжан Республикаһының демократик принциптарына һәм традицияларына таянып, 1991 йылдың 30 авгусында Әзербайжан Республикаһының Юғары Советының „Әзербайжан Республикаһының дәүләт бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү тураһында“ Декларацияһын ҡулланма итеп алып, Әзербайжан Республикаһы Юғары Советы хәҙерге ысын Конституцион Актын ҡабул итә һәм бойондороҡһоҙ Әзербайжан Республикаһының дәүләт, сәйәси һәм иҡтисади ҡоролошо нигеҙҙәрен раҫлай»'' тип әйтелә
&lt;ref name=&quot;Конституционный акт&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.azerbaijan.az/portal/History/HistDocs/Documents/ru/09.pdf
 |title       = Текст Конституционного акта «О Государственной независимости Азербайджанской Республики»
 |publisher   = azerbaijan.az
 |accessdate  = 2014-07-27
}}&lt;/ref&gt;.
Был документ менән Әзербайжан Республикаһы 1918—1920 йылдарҙағы Әзербайжан Демократик Республикаһының вариҫы тип иғлан ителә&lt;ref name=&quot;Конституционный акт&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = [[Оруджев, Рауф|Оруджев Р.]]
 |заглавие      = Грустный праздник?
 |ссылка        = http://www.zerkalo.az/2013/grustnyiy-prazdnik-2/
 |издание       = Зеркало
 |тип           = газета
 |год           = 18 Октября 2013
}}&lt;/ref&gt;, ә уны ҡабул итеү көнөн, 18 октябрҙе, Әзербайжандың Бойондороҡһоҙлоҡ көнө тип байрам итә.
Әзербайжан тарихсыһы Севиндж Зия кыҙы Йософзаде Әзербайжан бойондороҡһоҙлоғо Декларацияһына тышҡы сәйәсәт курсы нигеҙҙәре һалынған, сөнки документта
Әзербайжан Демократик Республикаһы бөтә дәүләттәр менән дуҫтарса мөнәсәбәттәр урынлаштырырға тейеш тип яҙылған була ти&lt;ref name=&quot;Юсифзаде&quot;/&gt;.

=== Байрам ===
[[Файл:Azerbaijani students in Paris celebrating Independence Day (28 May 1920).jpg|250px|мини|справа|Әзербайжан студенттары 1920 йылдың 28 майында Парижда бойондороҡһоҙлоҡ көнөн байрам итә]]

1919 йылдың 28 майында Әзербайжан бойондороҡһоҙлоғона бер йыл тулыу көнөн билдәләгән көндә,&lt;ref name=&quot;Гасанлы&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Искендеров&quot;/&gt; коммунистар, Әзербайжан бойондороҡһоҙлоғоноң бер йылын билдәләгән сараға ҡаршы ҡуйылған «Бойондороҡһоҙ Совет Әзербайжаны» лозунгыһы аҫтында эшселәр демонстрацияһы ойошторола&lt;ref name=&quot;Искендеров&quot;&gt;{{книга
 | автор         = Искендеров М. С.
 | заглавие      = Из истории борьбы Коммунистической партии Азербайджана за победу Советской власти 
 | место         = Б.
 | издательство  = Азербайджанское государственное издательство
 | год           = 1958
 | страницы      = 371-373
}}&lt;/ref&gt;.
Тиҙҙән, Әзербайжан Демократик Республикаһы ҡолау менән, Әзербайжан бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү көнө Әзербайжандан ситтә, әзербайжан эмигранттары тарафынан байрам ителә. Был турала Алимәрдәнбәк Топчибашев «Кавказлылар араһында» тигән китабында яҙған&lt;ref name=&quot;Топчибаши&quot;/&gt;.
1990 йылдың&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://ru.president.az/azerbaijan/holidays
 |title       = Трудовой Кодекс Азербайджанской Республики. Статья 105. Праздничные дни.
 |publisher   = Официальный интернет сайт Президента Азербайджанской Республики
 |accessdate  = 2014-07-31
}}&lt;/ref&gt; 28 майынан башлап Әзербайжанда яңынан Республика көнө тип байрам ителә.

=== «Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһы» композицияһы ===
[[Файл:Composition «Declaration of Independence».png|170px|thumb|Әзербайжан Милли тарих музейында «Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһы» композицияһы]]

Әзербайжан Милли тарих музейының документаль сығанаҡтар Фонды материалдарын тикшергәндә «Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһы» (нәфис әҫәр) композицияһы табыла, ул 65×50 см размерындағы ҡағыҙ битендәге документ фотокопияһы һәм акварель менән төшөрөлгән биҙәктәрҙән һәм пейзаждан торған композициянан ғибәрәт. Композиция үҙәгендә 1918 йылдың 28 майында ҡултамға ҡуйылған Әзербайжандың Бойондороҡһоҙлоғо Декларацияһы фотокопияһы&lt;ref name=&quot;İRS&quot;/&gt;.
Фотокопия, нәҙек кенә аҡ сик эсенә алынып, периметры буйынса ромб, өсмөйөш, төрлө төҫтәге декоратив киҫелгән геометрик фигуралар күренешендәге келәм элементының стилләштерелгән һыны менән ҡаймаланған. Композицияның уң яҡ сите ике һүрәтләнешле вертикаль буйҙан тора: үрге өлөшөндә — ҡаяларҙы хәтерләткән фонда келәм һүрәте. Был келәм, әзербайжан келәмдәренең төрлө элементтарының тура килеүе ирекһеҙ характерҙа булғанлыҡтан, әзербайжан келәменең ниндәй ҙә булһа мәктәбенә ҡарай тип әйтеп булмай&lt;ref name=&quot;İRS&quot;/&gt;.
Келәмдән аҫтараҡ Баҡы эргәһендәге Сураханы ауылында урынлашҡан XVII быуаттың утҡа табыныусылар ҡорамы — Атешгях һүрәте ҡуйылған. Композицияның аҫҡы ситендә киң горизонталь буй күренешендә Баҡы бухтаһы һынландырылған: һул яҡта нефть вышкалы ҡала күрһәтелгән, уң яҡтан — караптары йөҙөп йөрөгән Каспий диңгеҙе урынлаштырылған, артҡы планда Бөйөк-Зирә утрауы күренә&lt;ref name=&quot;İRS&quot;/&gt;.
Экспонатты таҙартҡандан һуң, аҫҡы уң мөйөшөндә XX быуаттың беренсе яртыһында йәшәгән әзербайжан рәссамы Азим Азимзаденың автографы беленә&lt;ref name=&quot;İRS&quot;&gt;{{статья
 |заглавие      = Декларация Независимости в живописном произведении
 |ссылка        = http://irs-az.com/new/pdf/201405/1399901199994821580.pdf
 |издание       = İRS
 |тип           = журнал
 |год           = 2014
 |номер         = 2 (68)
 |страницы      = 40-41
}}&lt;/ref&gt;.

=== Һәйкәл ===
[[Файл:DeclarationADR.JPG|thumb|Баҡыла «Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһы» һәйкәлендә ырып яҙылған Декларация тексы]]
2007 йылдың 25 майында [[Баҡы]]ның Истиғләлийәт урамында «Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһы» һәйкәлен асыу тантанаһы булған. Һәйкәл постаментында ғәрәп һәм латин алфавиты хәрефтәре менән әзербайжан телендә 1918 йылдың 28 майында Тифлиста ҡабул ителгән Әзербайжан Бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһының тексы ырып яҙылған&lt;ref name=&quot;abidə&quot;&gt;{{статья
 |заглавие      = «İstiqlal Bəyannaməsi» abidəsinin açılışı olub
 |ссылка        = http://www.azadliq.org/content/article/394513.html
 |язык          = az
 |издание       = Azadlıq Radiosu
 |год           = 25.05.2007
}}&lt;/ref&gt;.
Һәйкәл 1918—1920 йылдарҙа Әзербайжан Демократик Республикаһы парламенты урынлашҡан Әзербайжан Милли фәндәр академияһының Ҡулъяҙмалар институты бинаһы һәм Әзербайжан дәүләт иҡтисади университеты биналары араһында урынлашҡан. Һәйкәлде асыу церемонияһында Әзербайжан Республикаһы президенты Илһам Алиев та ҡатнаша&lt;ref name=&quot;abidə&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|group=прим.}}

== Сығанаҡтар ==
{{примечания|3}}
{{навигация
|Тема      = Декларация независимости Азербайджана
|Викитека  = Декларация независимости Азербайджана
}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|заглавие=Азербайджанская Демократическая Республика (1918—1920)|ответственный=Под ред. Н. Агамалиевой|место=Б.|издательство=Элм|год=1998|страниц=316|isbn=5-8066-0897-2|ref=Азербайджанская Демократическая Республика}}
* {{Китап|автор=Агамалиева Н., Худиев Р.|заглавие=Азербайджанская Республика. Страницы политической истории 1918-1920 гг.|ответственный=Под ред. Е. А. Токаржевского|место=Б.|издательство=Сабах|год=1994|страниц=112|isbn=5-86106-037-1|ref=Агамалиева, Худиев}}
* {{Китап|заглавие=Протоколы заседаний мусульманских фракций Закавказского сейма и Азербайджанского национального совета 1918 г.|ответственный=Под ред. А. А. Пашаева|место=Б.|издательство=Adiloğlu|год=2006|страниц=216|ref=Протоколы}}

[[Категория:Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы]]</text>
      <sha1>qvq7bgkvzt29b262opt8n7q66ef38as</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эт ҡарағаты һымаҡтар ғаиләһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130442</id>
    <revision>
      <id>1300694</id>
      <parentid>807785</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T02:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8656" sha1="43cr5escvawwkpohv5v3ba0t3cevyfn" xml:space="preserve">{{Таксон
 | name              = Паслёновые
 | image file        = Solanum nigrum 01.JPG
 | image title       = Паслён чёрный. &lt;br&gt;Типовой вид типового рода
 | image descr       = [[Паслён чёрный]]. &lt;br&gt;[[Типовой вид]] [[типовой род|типового рода]]
 | regnum            = Үҫемлектәр
 | parent            = Solanales
 | rang              = Семейство
 | latin             = Solanaceae
 | author            = [[Juss.]], [[nom. cons.]]
 | syn               = 
* {{bt|Atropaceae|[[Martinov]]}}
* {{bt|Cestraceae|[[Schltdl.]]}}
* {{bt|Duckeodendraceae|[[Kuhlm.]]}}
* {{bt|Goetzeaceae|[[Miers]] ex [[Airy Shaw]]}}
* {{bt|Nolanaceae|[[Bercht.]] &amp; [[J.Presl]], [[nom. cons.]]}}
* {{bt|Salpiglossidaceae|[[Hutch.]]}}
* {{bt|Sclerophylacaceae|[[Miers]]}}
 | children          = [[#Роды|''См. текст'']]
 | typus             = {{bt-latrus|Solanum|aut=[[L.]]|Паслён}}
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | iucnstatus        = 
 | wikispecies       = Solanaceae
 | commons           = Category:Solanaceae
 | iucn              = 
 | grin = 1043
 }}

'''Эт ҡарағаты һымаҡтар ғаиләһе ''' ({{lang-la|Solanaceae}}) — [[ике өлөшлөләр]] класына ҡараған [[үҫемлектәр]] булып тора.
Был семьяла 2000-гә яҡын төр иҫәпләнә. Уларҙың ҙур күпселеге — ҡырағай үҫә торған үлән үҫемлектәр. Шулай уҡ был ғаилә эсендә хужалыҡта мөһим һаналған үҫемлектәр байтаҡ.
Аҙыҡ үҫемлектәре ([[картуф]], [[помидор]], баклажан, [[ҡыҙыл борос]], декоратив үҫемлектәр (гибридлы петуния, хуш еҫле тәмәке) һәм дарыу үҫемлектәре (эт еләге) инә.

== Дөйөм билдәләре ==
Тышҡы яҡтан күп төрлө булыуҙарына ҡарамаҫтан, бөтә эт ҡарағаты һымаҡтарҙың айырмаларын күрһәтә торған дөйөм билдәләре бар.
* Был үҫемлектәрҙең сәскәләрендә ҡушылып үҫкән 5 япраҡсалы каса, ҡушылып үҫкән 5 япраҡсалы таж, 5 һеркәс, 1 емешлек бар.
* Эт ҡарағаты һымаҡтарҙың емеше — йә еләк (ҡара эт ҡарағаты, помидор), йә ҡап емеш (тәмәке, гибридлы петуния, тилебәрән) була.

Сәскә төҙөлөшө: латинса — {{Nobr|[[Файл:Male_and_female_sign.svg|12px]]&lt;math&gt;\ast Ca_{(5)} \; Co_{(5)} \; A_{(5)} \;  G_{(\underline2)}&lt;/math&gt;}} (һирәкләп) &lt;math&gt;\uparrow&lt;/math&gt;, урыҫса— Ч(5) Л(5) Т5 П1 ; башҡортса К(5) Т(5) Һ5 Е1.

== Систематикаһы ==
Хәҙерге систематикала барлыҡ эт ҡарағатлыларҙы 95 ырыуға бүләләр. Шуларҙың 10 ырыуға ҡараған 30 төрө Рәсәйҙә осрай.Ҡайһылары ҡырҙан килтерелгән һәм культурала ғына осрай (([[картуф]], помидор, баклажан, гибридлы петуния, хуш еҫле тәмәке). Ҡалғандары ҡырағай хәлдә тәбиғәт шарттарында осрай.

== Мөһим вәкилдәре ==
Был семьялағы иң характерлы үҫемлектәрҙең береһе — [[ҡара эт ҡарағаты]]. Ул емеш-еләк, йәшелсә, ҡауын-ҡарбуз баҡсаларында үҫә. Был ҙур булмаған бер йыллыҡ үлән үҫемлек йәй ҙә, көҙ ҙә ҡырау төшә башлағанға тиклем йондоҙ кеүек аҡ сәскә ата.

Эт ҡарағатының өлгөргән ҡара еләктәре ашарға яраҡлы, ә йәшел емештәре, япраҡтары һәм һабаҡтары ағыулы. Сәскәһе был семья үҫемлектәренә хас. Ҡара эт ҡарағатының таж япраҡсаларының төбө, ҡушылып үҫеп, ҡыҫҡа ғына көпшә барлыҡҡа килтерә.

Хуш еҫле тәмәке менән петуния сәскәләре шундай уҡ төҙөлөшлө. Улар сәскә түтәлдәрендә ҡар яуғансы сәскә ата.

Хуш еҫле тәмәкенең таж япраҡсалары оҙон көпшә барлыҡҡа килтерә; емеше — бик күп ваҡ орлоҡтары булған ҡап емеш. Петунияның сәскәләре хуш еҫле тәмәке сәскәләренә оҡшаған, тик уларҙың сәскәһенең сағыу төҫлө 5 таж япраҡсаһы үҙ-ара ҡушылып үҫеп буранканы хәтерләтә. Хуш еҫле тәмәкенең сәскәләре биш мөйөшлө йондоҙҙо хәтерләтә.

[[Помидор]]ҙың үҙ-үҙенән һеркәләнеүсе һары сәскәләре 5 тешле касанан, 5 йәки күберәк таж япраҡсанан һәм 5 йәки күберәк һеркәстән тора. Помидорҙың емештәре — эт ҡарағатыныҡы кеүек еләктәр (помидорҙар), ләкин улар эре, ҡып-ҡыҙыл, ҡайһы саҡта һары йәки аҡ була. Помидорҙың тыуған ере — [[Көньяҡ Америка]]. Беҙҙең илгә был үҫемлектәр 1850 йылда [[Көнбайыш Европа]]нан килтерелгән һәм бик киң таралып киткән.

Эт ҡарағаты һымаҡтар семьяһына ағыулы үҫемлектәр: тилебәрән, [[ҡаразирә]], эт еләге инә. Башҡаларға ҡарағанда ҡара тилебәрән йышыраҡ осрай. Уның сәскәләренең һорғолт аҡ таж япраҡсалары күкшел төҫтәге һеңерсәләр селтәре менән ҡапланған.

Тилебәрәндең йәбешкәк йөнтәҫ һабағынан насар еҫ аңҡып тора. Үҫемлек тотош бик ағыулы. Уның менән ағыуланғанда баш ауырта, йөрәк тибеше йышая, тын ҡыҫыла, нервылар ныҡ ярһый, күҙ ҡараһы ҙурая, ауыҙ эсе кибә. Тилебәрәнде һәм эт ҡарағаты һымаҡтар семьяһына инеүсе башҡа үҫемлектәрҙе тоторға ярамай.

[[Тәмәке (үҫемлек)|Тәмәке]] япраҡтарының составында ағыулы матдәләр күп. Бигерәк тә [[никотин]] ныҡ ағыулы. Ул ҡанды ағыулай, йөрәкте, һулыш алыу органдарын ҡаҡшата.
ҙың хәтере насарая. Һыуыҡ тейеүгә һәм башҡа ауырыуҙарға тиҙ генә бирешеүсәнлек арта. Нервы системаһын ҡаҡшата.

== Һылтанмалар ==
* [http://fb.ru/article/330050/semeystvo-paslenovyie-formula-tsvetka-harakternyie-priznaki-raznoobrazie Семейство Пасленовые]
* [http://medgrasses.ru/syspas.html Энциклопедия лекарственных растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129044707/http://medgrasses.ru/syspas.html |date=2018-01-29 }}
* [http://klumba.guru/dikorastuschie-rasteniya/spisok-rasteniy-semeystva-paslenovyh.html Список растений семейства пасленовых]

== Әҙәбиәт ==
* Миркин Б. М., Наумова Л. Г., Мулдашев А. А. Высшие растения: краткий курс систематики с основами науки о растительности: Учебник. — 2-е, перабот. — М.: Логос, 2002. — 256 с. — 3000 экз. — ISBN 5-94010-041-4.
[[Категория:Үҫемлектәр ғаиләләре]]
[[Категория:Үҫемлектәр]]
[[Категория:Сәскәлеләр]]
[[Категория:Ике өлөшлөләр]]
[[Категория:Башҡортостан үҫемлектәре]]</text>
      <sha1>43cr5escvawwkpohv5v3ba0t3cevyfn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шамаева Светлана Сәми ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133148</id>
    <revision>
      <id>1300674</id>
      <parentid>1081521</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T19:27:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5802" sha1="kyjr3z4rx26fltb3e7n8x716o6j0ljg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шамаева Светлана Сәми ҡыҙы''' ([[22 декабрь]] [[1955 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] рәссамы. 1991 йылдан СССР Рәссамдар союзы  ағзаһы. 

== Биографияһы ==
Светлана Сәми ҡыҙы Шамаева 1955 йылдың 22 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Мишкә районы}} [[Иҫке Арзамат]] ауылында тыуған. Мәктәптән һуң медицина училищеһында һәм художество мәктәбенең киске бүлегендә уҡый.

1975—1980 йылдарҙа «Ағиҙел» Башҡорт художество берекмәһендә эшләй, бында ағасҡа биҙәктәр һала һәм лаклы миниатюралар менән шөғөлләнә. Мәскәү өлкәһендә Федоскино ауылында лаклы миниатюра сәнғәте фабрикаһында стажировка үтә.

1988 йылда [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның — художество-педагогик бүлеген тамамлай.

Рәссамдың тәүге шәхси күргәҙмәһе 1980 йылда Өфөлә БАССР-ҙың Рәссамдар союзының бәләкәй күргәҙмәләр залында үтә, киләһе күргәҙмә Иҫке Арзамат ауылында була.

1980—2000 йылдарҙа [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылында йәшәй, унда Балалар сәнғәт мәктәбендә һынлы сәнғәт класы аса. 1993—1994 йылдарҙа [[Йошкар-Ола]] ҡалаһында йәш тамашасының Мари театрында «Тылсымлы көснә» спектакленә декорациялар өҫтөндә эшләй.

Хәҙерге ваҡытта [[Өфө]]лә йәшәй. Пейзаж һәм портреттар өҫтөндә эшләй («Обь йылғаһында» (2004), «Март иртәһе» (2005), «Талдар» (2006), «Ауыл мунсаһы. Ҡыш» (2013).

Рәссамдың әҫәрҙәре музей тупланмаларында һәм картина галереяларында һаҡлана: В. М. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт сәнғәт музейында (Өфө), фин-уғыр халыҡтарының этнография музейында (Хельсинки, Финляндия), Марий Эл республика һынлы сәнғәт музейында (Йошкар-Ола), Марий Эл республикаһының Т. Евсеев исемендәге милли музейында, «Быуындар фонды» музейында (Ханты-Мансийск, РФ), [[Нефтекама]] ҡалаһының «Мираҫ» картиналар галереяһында, шулай уҡ [[М. Ғ. Рәхимов]]тың һәм балетмейстер Ю. Н. Григоровичтың шәхси коллекцияларында һаҡлана.

Ғаиләһе: рәссамдың тормош иптәше — рәссам Леонид Круль.

== Ижады ==
Рәссам күп ҡатлы үтә күренмәле рәсемдәр төшөрә, был «Иртә. Оләсәйҙә» (1982), «Автопортрет» (1985), әҫәрҙәренә хас, пейзаждар («Ер тауышы» (2000), «Көҙгө этюд» (2001), «Епшек көн» (2005), «Минең ауылҡайым» (2013), портреттар «Арзамат ауылынан Ярмингина Роза» (1981), «Новотроицк ауылынан һауынсы Томилова» (1983), «Снежана» (1990), «Арзамат ауылынан студентка Рая» (1980), «Көтөү», «Шуматлика әбей», (1981), «Ларисаның портреты» (2010), жанрлы композициялар(«Оләсәйҙә иртәнсәк» (1982), «Вера өсөн гөлләмә»(2011) төшөрә.

== Күргәҙмәләре ==
Светлана Шамаева 1979 йылдан алып шәхси (Өфө), республика, зона, төбәк, бөтә рәсәй, сит ил (Хельсинки) күргәҙмәләрендә ҡатнаша.

== Һылтанмалар ==
* Культурный мир Башкортостана. Статья «Лучезарный мир Светланы Шамаевой»
* Союз художников РБ. Шамаева Светлана Самиевна
* http://www.bashinform.ru/news/799040-izvestnye-zhivopistsy-bashkortostana-svetlana-shamaeva-k-yubileyu-khudozhnika/
* http://mishkan.ru/news/4953 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304140607/http://mishkan.ru/news/4953 |date=2016-03-04 }}
* http://mishred.ru/society/2345-iskusstvo-vechno.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151225212443/http://mishred.ru/society/2345-iskusstvo-vechno.html |date=2015-12-25 }}
* http://kulturaufa.ru/odbor/announcements/details.php?id=5317 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080356/http://kulturaufa.ru/odbor/announcements/details.php?id=5317 |date=2016-03-04 }}
* http://ufa.monavista.ru/news/252066/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151225222240/http://ufa.monavista.ru/news/252066/ |date=2015-12-25 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Өфө рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>kyjr3z4rx26fltb3e7n8x716o6j0ljg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Япаров Инбер Мөхәммәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133441</id>
    <revision>
      <id>1300700</id>
      <parentid>1244906</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T06:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12035" sha1="cbof8vltfs3fmgpikp97z5iulhh7xsp" xml:space="preserve">{{Фамилиялаш|Яппаров}}
{{Учёный 
| Имя                  = Инбер Мөхәммәт улы Япаров
| Оригинал имени      = 
| Изображение = Япаров Инбер Мөхәмәт улы.jpg
| Ширина = 
| Описание изображения =
| Дата рождения = 20.09.1950
| Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] [[Дыуан районы]] [[Ҡәҙер (Дыуан районы)|Ҡәҙер]] ауылы
| Место смерти = 
| Гражданство = {{URS}}→{{RUS}}
| Научная сфера = [[география]]
| Место работы = [[Башҡорт дәүләт университеты]]
 |Учёная степень = география фәндәре кандидаты
 |Учёное звание  = {{Учёное звание||доцент}}
| Альма-матер = [[Башҡорт дәүләт университеты]]
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как =
| Награды и премии = 
| Сайт =
}}

'''Япаров Инбер Мөхәммәт улы''' ([[20 сентябрь]] [[1950 йыл]]) — ғалим-географ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. География фәндәре кандидаты (1990), доцент (1994).

== Биографияһы ==
Инбер Мөхәммәт улы Япаров 1950 йылдың 20 сентябрендә БАССР-ҙың [[Дыуан районы]] [[Ҡәҙер (Дыуан районы)|Ҡәҙер]] ауылында тыуған. 

Ҡәҙер һигеҙ йыллыҡ мәктәбенән һуң 1969 йылда Мәсәғүт педагогия училищеһын ҡыҙыл диплом менән тамамлай.

1970 йылда Совет Армияһы сафына алына. 1974 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлай. 

1971 йылда, студент йылдарында, Инбер Япаров Башҡортостан телевидениеһында «Тәбиғәтте күҙәтергә өйрән» тип аталған тапшырыуҙар циклын сығара. ғалим-физик-географ, юғары мәктәп уҡытыусыһы Мәҡсүтов Фәһим Әхмәт улы был тапшырыуҙың етәксеһе була. Был тапшырыуҙар айына бер тапҡыр 15 минут дауам иткән. Һәм был тапшырыуҙар ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған. Диктор Рәсимә Кәримова был тапшырыуҙарҙы әҙерләүҙә ярҙам иткән. 1973 йылда «Тәбиғәтте күҙәтергә өйрән» программаһы тура эфирҙа 25 минут ваҡыт биләй. Бынан тыш, ул ваҡытта 30 минут барған «Эрудит» студент телеклубы программалары ла эфирға сыҡҡан&lt;ref&gt;[https://www.rgo.ru/ru/article/o-rabote-bashkirskogo-filiala-geograficheskogo-obshchestva-sssr-v-intervyu-s-inberom Географическое общество. Беседа с Япаровым И. М.]&lt;/ref&gt;.

[[1988]] йылда Воронеж ҡалаһындағы аспирантураны тамамлай, география фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01008269378 Российская государственная библиотека. Типология и генезис суходольных лугово-пастбищных ландшафтов Западной Башкирии. Диссертация к. г. н. Япарова Инбера Мухаметовича]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

[[1982 йыл]]дан Башҡорт дәүләт университетында ассистент, өлкән уҡытыусы, кафедры физик география һәм гидрология, физик георгафия, крайҙы өйрәнеү һәм туризм кафедраһы доценты.

[[2007 йыл]]дан — БДУ-ның география факультеты деканы.
Уҡытҡан дисциплиналары:
* {{comment|«Рәсәйҙең физик географияһы»|«Физическая география России»}},
* {{comment|«Ландшафтты өйрәнеү»|«Ландшафтоведение»}},
* {{comment|«Географияның хәҙерге проблемалары»|«Современные проблемы географии»}},
* {{comment|«Ландшафттарҙың динамикаһы һәм эшләп тороуы»|«Динамика и функционирование ландшафтов»}},
* {{comment|«Ерҙең физик-географик ҡанунилығы»|«Физико-географические закономерности Земли»}},
* {{comment|«Географияға инеш»|«Введение в географию»}}

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Инбер Мөхәммәт улы [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда 35 йыл хеҙмәт итә, шуның 30 йылын физик география кафедраһына бағышлай. 

[[1988 йыл]]да кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

СССР География йәмғиәте әүҙем эшләгән 1970-1980-се йылдарҙа Башҡортостан филиалы 34 монография һәм белешмә баҫтыра. Юл күрһәткестәр, тәбиғәт һәйкәлдәренең, мәҫәлән, Ирәмәл тауының тасуирламаһы. Күрше Пермь, Ырымбур, Силәбе, Удмурт, Татарстан филиалдары менән тығыҙ бәйләнештә эш алып барыла. Һәр ик-өс йыл һайын «Урал кәңәшмәләре» ойошторола. Һуңғы, 11-се кәңәшмә, 1980 йылда үтә. Был кәңәшмәләр материалдары бер нисә йыйынтыҡта баҫылып сыҡты. Береһе физик география, икенсеһе – гидрогеология, өсөнсөһө  – климатология мәсьәләләренә һ. б. бағышланды. Докладтар текстарынан төҙөлгән 7-8 йыйынтыҡ донъя күрҙе. Ул йылдарҙа Башҡортостан филиалы 7 баҫма сығарҙы&lt;ref&gt;[https://www.rgo.ru/ru/article/o-rabote-bashkirskogo-filiala-geograficheskogo-obshchestva-sssr-v-intervyu-s-inberom Географическое общество. Беседа с Япаровым И. М.]&lt;/ref&gt;.

Инбер Япарпов — күп фәнни эш авторы. 1992 йылда аныҡландырылған Башҡортостан Республикаһының мәктәп атласы баҫыла. География буйынса белем тапшырыуҙың бындай йолаһы 2000-се йылдарға тиклем дауам итте.

[[2005 йыл]]да Япаров Инбер Мөхәммәт улы етәкселегендә [[Башҡортостан Республикаһы]]ның яңы Атласы донъя күрҙе&lt;ref&gt;[https://www.rgo.ru/ru/article/o-rabote-bashkirskogo-filiala-geograficheskogo-obshchestva-sssr-v-intervyu-s-inberom Географическое общество. Беседа с Япаровым И. М.]&lt;/ref&gt;.

И. М. Япаров юғары квалификациялы географтар әҙерләүгә тос өлөш индерә, уның етәкселегендә йәш географтар кандидатлыҡ диссертацияһына әҙерләнә һәм уңышлы яҡлай.

Инбер Япаров фәнни хеҙмәттәрен тәбиғәт объекттарын, матди мәҙәниәт ҡомартҡыларын, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын, этногенетик ҡарһүҙ һәм легендаларын тәрән өйрәнеп, уларға нигеҙләнеп яҙа.

Инбер Мөхәммәт улы йәмәғәт эшендә лә бик әүҙем ҡатанаша. Ауыл һәм ҡалаларҙа Башҡортостан географияһы һәм геология темаларына лекциялар уҡый, уның ғилми темаларҙы асҡан мәҡәләләре гәзит-журналдарҙа йыш донъя күрә.

«Башҡорт энциклопедияһы» фәнни нәшриәтенең ғилми-редакцион советы һәм мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы (рәйесе — И. М. Илһамов).

== Хеҙмәттәре ==
* Типология и генезис суходольных лугово-пастбищных ландшафтов Западной Башкирии: диссертация … кандидата географических наук : 11.00.01 / Ташк. гос. ун-т им. В. И. Ленина. — Воронеж, 1988. — 276 с. : ил. Физическая география, геофизика и геохимия ландшафтов OD 61 90-11/83&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01008269378 Российская государственная библиотека. Типология и генезис суходольных лугово-пастбищных ландшафтов Западной Башкирии. Диссертация к. г. н. Япарова Инбера Мухаметовича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191020201828/https://search.rsl.ru/ru/record/01008269378 |date=2019-10-20 }}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре ==
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы ([[2009]])&lt;ref&gt;[http://www.agidel.ru/?param1=16728&amp;tab=1 Поздравляем!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305002145/http://www.agidel.ru/?param1=16728&amp;tab=1 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://sibac.info/author/yaparov-inber-muhametovich Япаров Инбер Мухаметович] 
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01008269378 Российская государственная библиотека. Типология и генезис суходольных лугово-пастбищных ландшафтов Западной Башкирии. Диссертация к. г. н. Япарова Инбера Мухаметовича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191020201828/https://search.rsl.ru/ru/record/01008269378 |date=2019-10-20 }}
* [https://www.rgo.ru/ru/article/o-rabote-bashkirskogo-filiala-geograficheskogo-obshchestva-sssr-v-intervyu-s-inberom Географическое общество. Беседа с Япаровым И. М.]

[[Категория:Башҡортостан этнографтары]]
[[Категория:Башҡортостан ғалимдары]]
[[Категория:Дыуан районында тыуғандар]]
[[Категория:География фәндәре докторҙары]]
[[Категория:География фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты профессорҙары]]
[[Категория:Мәсәғүт педагогия училищеһын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>cbof8vltfs3fmgpikp97z5iulhh7xsp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Электротехника</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138005</id>
    <revision>
      <id>1300689</id>
      <parentid>1291020</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T01:24:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11562" sha1="86yg0ybzgnpcbm5yj4jr1rf73frnfrj" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{falseredirect|Электротехническая промышленность}}
'''Электроте́хника''' —  [[Техника|техник]]аның [[электр энергияһы|электр энергияһы]]н эшләп сығарыу, таратыу, үҙгәртеү  һәм ҡулланыу менән бәйле өлкәһе. Уға шулай уҡ  — электрон компоненттар, электрон схемалар һәм ҡоролмаларҙы, техник системаларҙы уйлап сығарыу, эксплуатациялау  һәм  оптимизациялау ҙа инә &lt;ref&gt;{{книга|автор=Kaplan, Steven M.|заглавие=Wiley Electrical and Electronics Engineering Dictionary |место=Hoboken, New Jersey|издательство=John Wiley &amp; Sons, Inc.|год=2004|pages=234|isbn=978-0-471-40224-4 }}&lt;/ref&gt;.

[[File:Power plant.jpg|thumb|Some electrical engineers design complex power systems on a macroscopic level.]]
[[File:Silego clock generator.JPG|thumb| Electrical engineers also design microscopic electronic devices and electronic circuitry, which achieved the record setting length of 1 [[nanometer]] for a single [[logic gate]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://newscenter.lbl.gov/2016/10/06/smallest-transistor-1-nm-gate/|title=Smallest. Transistor. Ever. - Berkeley Lab|first=Sarah|last=Yang|date=6 October 2016|publisher=}}&lt;/ref&gt;]]
Электротехника  тип ғәмәлдә ҡулланыу өсөн электр һәм магнит күренештәрен ҡулланыуҙы өйрәнеүсе  [[техника фәнен]] атайҙар&lt;ref name = novosib&gt;{{cite web|url=http://www.library.nstu.ru/culture/o/toe/|title=Научная библиотека Новосибирского государственного технического университета. Основы электротехники.|accessdate=2013-06-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HPC92TEz|archivedate=2013-06-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132218/http://www.library.nstu.ru/culture/o/toe/ |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Мансуров Н. Н., Попов  В. С.|заглавие=Теоретическая электротехника|издание=изд. 9-е, исправленное|место=М.-Л.|издательство=Издательство &quot;Энергия&quot;|год=1966|страниц=624}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
Электротехника  XIX быуат аҙағында физиканан үҙаллы фән булараҡ айырылып сыҡҡан. 
Хәҙерге заманда  фән булараҡ электротехника түбәндәге фән тармаҡтарынан тора: [[электромеханика]], [[ТОЭ]], [[светотехника]], көс электроникаһы. Бынан тыш электротехникаға  [[Электроэнергетика|энергетика]]ны ла индерәләр&lt;ref name = novosib/&gt;,  законға ярашлы классификация&lt;ref name=&quot;vak&quot;&gt;{{cite web|url=http://vak.ed.gov.ru/ru/help_desk/|title=Высшая Аттестационная Комиссия Министерства образования и науки Российской Федерации. Справочные материалы.|work=Номенклатура специальностей научных работников, утвержденная приказом Минобрнауки России от 25.02.2009 № 59|pages=с.8|accessdate=2013-06-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HOf9KYVV|archivedate=2013-06-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130608093725/http://vak.ed.gov.ru/ru/help_desk/ |date=2013-06-08 }}&lt;/ref&gt;  энергетиканы айырым  техника фәне тип ҡарай. Электротехниканың көсһөҙ токлы электрониканан иң ҙур айырмаһы шунда - электротехника  көслө ҙур габаритлы электрон компоненттар менән бәйле мәсьәләләрҙе өйрәнә( электр тапшырыу линиялары, электр  приводтары); ә  электрониканың төп  компоненттары булып компьютерҙар һәм башҡа  интеграль схемалар нигеҙендәге ҡоролмалар, шулай уҡ  интеграль схемалар үҙҙәре тора&lt;ref&gt;{{cite web|title=What is the difference between electrical and electronic engineering?|work=FAQs - Studying Electrical Engineering|url=http://www.ieee.org/organizations/eab/faqs1.htm|dateformat=mdy|accessdate=4 February 2005|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BUG5v9N|archivedate=2011-08-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050210210922/http://www.ieee.org/organizations/eab/faqs1.htm |date=2005-02-10 }}&lt;/ref&gt;. Икенсе мәғәнәлә  электротехникала төп мәсьәлә —  электр энергияһын тапшырыу булһа, аҙ көслө электроникала — информацияны тапшырыу тора.

== Тарих ==
{{main|История электротехники}}
Яңы тарихта магнетизм һәм электричество  күренештәрен тәү башлап өйрәнеүсе— инглиз ғалимы Уильям Гильберт (1544–1603)&lt;ref&gt;publ.lib.ru/ARCHIVES/G/GIL'BERT_Uil'yam/_Gil'bert_U..html&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып, Михаил Васильевич Ломосносов электричество менән бәйле тәжрибәләр үткәрә башлай&lt;ref&gt;lomonosov.sinp.msu.ru/project/m-v-lomonosov-zachinatel-rossiyskoy-nauki&lt;/ref&gt;.

Электротехниканы үҫтереү  нигеҙҙәре  киң эксперименталь тикшеренеүҙәргә, [[электричество|электричество]] һәм [[магнетизм]] теорияһын булдырыуға бәйле.  Электричество  XIX быуатта  ''вольт бағаналары'' уйлап сығарылғас, киң  ҡулланыла башлай, был бығаса асылған закондарҙы ғәмәлдә ҡулланырға һәм уларҙы тәрәнерәк тикшерергә мөмкинлек бирә. Был осорҙа электротехника  [[даими ток]]та эшләй.

XIX быуат аҙағында  [[алмаш ток]] ҡулланыла башлау һәм өс фазалы электр двигателен эшләп сығарыу [[электр энергияһы]]н алыҫ араға тапшырыу мәсьәләһен хәл итергә мөмкинлек бирә, электричество төрлө ерҙә сәнәғәткә индерелә, ә электротехника  бер нисә бүлектән торған хәҙерге рәүешен ала, башҡа яҡын фәндәр һәм  [[техника]]  өлкәләренә  тәьҫир итә башлай &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Электротехника}}&lt;/ref&gt;.
[[File:Faraday Cochran Pickersgill.jpg|thumb|right|upright|The discoveries of [[Michael Faraday]] formed the foundation of electric motor technology]]
&lt;gallery widths=&quot;120px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Thomas Edison, 1878.jpg|[[Thomas Edison]], electric light and (DC) power supply networks
File:ZBD team.jpg|[[Károly Zipernowsky]], [[Ottó Bláthy]], [[Miksa Déri]], the ZBD transformer
File:William-Stanley_jr.jpg|[[William Stanley, Jr.]], transformers
File:Galileo_Ferraris.jpg|[[Galileo Ferraris]], electrical theory, induction motor
File:Tesla_Sarony.jpg|[[Nikola Tesla]], practical polyphase (AC) and induction motor designs
File:Doliwo-Dobrowolsky.jpg|[[Mikhail Dolivo-Dobrovolsky]] developed standard 3-phase (AC) systems
File:Charlesproteussteinmetz.jpg|[[Charles Proteus Steinmetz]], AC mathematical theories for engineers
File:Oheaviside.jpg|[[Oliver Heaviside]], developed theoretical models for electric circuits
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Бессонов Л.А.|заглавие=Теоретические основы электротехники|место=М.|издательство=Высшая школа|год=1967|страниц=775|тираж=75 000}}
* {{книга|автор=Бессонов Л.А.|заглавие=Теоретические основы электротехники. Электрические цепи|место=М.|издательство=Гардарики|год=2002|страниц=638|isbn=5-8297-0026-3}}
* [http://reslib.com/book/Teoreticheskie_osnovi_elektrotehniki__Elektricheskie_cepi#1 Л. А. Бессонов. Теоретические основы электротехники. Электрические цепи. Издание девятое переработанное и дополненное. Москва, «Высшая школа», 1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220527153506/http://reslib.com/book/Teoreticheskie_osnovi_elektrotehniki__Elektricheskie_cepi#1 |date=2022-05-27 }}

==Һылтанмалар ==
{{wiktionary|электротехника}}
{{Навигация|Тема=Фото и Видео}}
* {{Из БСЭ|title=Электротехника}}
* [http://slovari.yandex.ru/dict/ushakov/article/ushakov/30/us4141603.htm ''Электротехника'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{мёртвая ссылка|число=14|месяц=06|год=2016}} — статья из [[Словарь Ушакова|Толкового словаря русского языка Ушакова]]
* {{ВТ-ЭСБЕ|Электротехника}}
* [http://slovari.yandex.ru/dict/gl_natural/article/257/257_226.HTM ''Электротехника'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{мёртвая ссылка|число=14|месяц=06|год=2016}} — статья из словаря по естественным наукам «Глоссарий.ру»
* {{Из БСЭ|title=Энергетическое и электротехническое образование в СССР}}
* [http://belenergo.ru/article9.html Электротехническая отрасль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180717194509/http://www.belenergo.ru/article9.html |date=2018-07-17 }}
* [http://theory-a.ru/index_el_i_el.html Электротехника и Электроника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720012801/http://theory-a.ru/index_el_i_el.html |date=2017-07-20 }}
* [http://et-school.com.ua/ Школа Электротехники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140722184523/http://et-school.com.ua/ |date=2014-07-22 }}
* [http://electrono.ru Электротехника]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // electrono.ru
* [http://www.elektro-expo.ru/ Выставка электротехнической индустрии – «ЭЛЕКТРО-2013» в &quot;ЭКСПОЦЕНТР&quot;]

[[Категория:Электротехника|*]]
[[Категория:Техник фәндәр]]</text>
      <sha1>86yg0ybzgnpcbm5yj4jr1rf73frnfrj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәсәнов Зекерйән Әхтәм улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139150</id>
    <revision>
      <id>1300638</id>
      <parentid>1186464</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T15:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3571" sha1="j8ksg8io7209dqj7mf4zs6xjqck4xud" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хәсәнов Зекерйән Әхтәм улы''' ([[15 сентябрь]] [[1934 йыл]] — [[2016 йыл]]) —хеҙмәт алдынғыһы. 1970—1980 йылдарҙа [[Салауат районы]] «Һарғамыш» совхозының тракторсы-машинисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1972). Салауат районының почётлы гражданы (2015).

== Тормош һәм хеҙмәт юлы ==
Зекерйән Әхтәм улы Хәсәнов 1934 йылдың 15 сентябрендә [[БАССР]]-ҙың Малаяҙ (хәҙерге Салауат) районындағы [[Шәрип (Салауат районы)|Шәрип]] ауылында тыуған.

[[1953]]—[[1954 йыл]]дарҙа [[Балаҡатай районы]] Ямаш ауылы профтехучилищеһында тракторсы-машинист һөнәрен үҙләштерә.

Арҡауыл МТС-ында тракторсы-машинист булып эшләй, механизация буйынса бригадир итеп үрләтелә.

[[1970 йыл]]дан ауыл хужалығы культураларын үҫтереү звеноһында эшләй. Хәсәнов Зекерйән Әхтәм улы алдынғы хеҙмәте өсөн [[1972 йыл]]да СССР-ҙың иң юғары наградаһын — Ленин орденына лайыҡ була.

[[1980 йыл]]дан башлап, хаҡлы ялға сыҡҡансы, «Һарғамыш» совхозының Миәшәгәр бүлексәһе управляющийы булған.

Намыҫлы хеҙмәте өсөн Зекерйән Әхтәм улы район һәм республика кимәлендәге күп маҡтау ҡағыҙҙары, грамоталары, миҙалдары, маҡтаулы исемдәре менән бүләкләнгән.

Улы Хәсәнов Радик — хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы подполковник, Афғанистан ветераны, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* РСФСР ауыл хужалығы социалистик ярыш алдынғыһы
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы
* [[Ленин ордены]] ([[1972]])
* Коммунистик хеҙмәт ударнигы

== Һылтанмалар ==
* [http://spmeshegar.ru/page/population Мещегаровский сельсовет муниципального района]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/presscenter/events/281712/ Салаватскому району - 80 лет!!!]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Салауат районында тыуғандар]]
[[Категория:Салауат районының почётлы граждандары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:15 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1934 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>j8ksg8io7209dqj7mf4zs6xjqck4xud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шакиров Илмир Әбүзәр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139195</id>
    <revision>
      <id>1300671</id>
      <parentid>1252616</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T19:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3479" sha1="qmo1x3w5a8pjp0zakygyn9bw5onlk8a" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шакиров Илмир Әбүзәр улы''' ([[27 март]] [[1968 йыл]] — [[4 ғинуар]] [[1987 йыл]]) — [[Афғанстан Республикаһы]]нда интернациональ хәрби бурыс үтәгәндә батырҙарса һәләк булған яугир, ефрейтор, разведчик-{{comment|ут атыусы|огнеметчик}}. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры.
 
== Биографияһы ==
Илмир Әбүзәр улы Шакиров [[1968 йыл]]дың 27 мартында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Нәсибаш ауылында тыуған.

СССР Ҡораллы Көстәренә [[1986 йыл]]дың 1 майында Башҡорт АССР-ының Өфө берләштерелгән район хәрби комиссариаты тарафынан хеҙмәткә алына.

[[1986 йыл]]дың сентябренән [[Афғанстан Республикаһы]]нда интернациональ хәрби бурыс үтәй.
 
Махсус тәғәйенләнештәге отряд составында күп тапҡырҙар боласылар контролдә тотҡан территорияларҙа заданиеларҙа була.
 
[[1987 йыл]]дың 4 ғинуарында Кандагар ҡалаһының төньяҡ-көнсығышынан 40 километр алыҫлыҡта урынлашҡан районда хәрби операцияла ҡатнаша. Дошмандар менән батырҙарса алыша, оҫта атыша. Бер нисә ут нөктәһен юҡ итә. Яугир булған БМП минаға эләгә, Илмир Шакиров иптәштәре менән һәләк була. Үлгәндән һуң [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә.

Тыуған ауылы Нәсибашта ерләнгән.

== Ҡаһарманлығы өсөн наградаһы ==
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (үлгәндән һуң)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/vojna/afgan/книга-памяти/россия/книга-памяти-погибших-в-афганистане-жителей-башкирии.html Книга памяти погибших в Афганистане жителей Республики Башкортостан.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.afgan.ru/memorial/610shakirov-ia-afgan-.html ШАКИРОВ Ильмир Абузарович]
* [http://spec-naz.org/dossier/GRU_special_forces/173_oospn_gru/ 173 Отдельный гвардейский Казачий Отряд Специального Назначения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808034943/http://spec-naz.org/dossier/GRU_special_forces/173_oospn_gru/ |date=2018-08-08 }}
* [http://nasibah.ru/page/letopis-snasibash Летопись с.Насибаш]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}


[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Салауат районында тыуғандар]]
[[Категория:Афған һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>qmo1x3w5a8pjp0zakygyn9bw5onlk8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәтиәтуллин Адик Рәйес улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139203</id>
    <revision>
      <id>1300758</id>
      <parentid>826962</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T11:35:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="831" sha1="7x6zv40oot8uthjybw01kvjavvt0h62" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Адик Рәйес улы Ғәтиәтуллин'''

== Биографияһы ==
Адик Рәйес улы Ғәтиәтуллин 1999 йылда Чечен һуғышында һәләк булды. 

Үлгәндән һуң «Батырлыҡ ордены» менән бүләкләнде.

== Яу юлы ==

== Наградаһы ==
* {{comment|«Батырлыҡ ордены»|«Орден Мужества»}}
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

== Сығанаҡтар ==

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* [http://nasibah.ru/page/letopis-snasibash]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* []
* []

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Салауат районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>7x6zv40oot8uthjybw01kvjavvt0h62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шабиев Салауат Ғәли улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141801</id>
    <revision>
      <id>1300667</id>
      <parentid>1254300</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T18:55:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10950" sha1="42r2b38czv5iv7kgnbiupuogpewhx81" xml:space="preserve">{{Берләштерергә| Шабиев Салауат Ғәли улы|Шәбиев Салауат Ғәли улы}}
{{Ук}}
'''Шабиев Салауат Ғәли улы''' ([[11 май]] [[1948 йыл]]) — ғалим-архитектор. Архитектура докторы ([[1994]]), профессор ([[1994]]). Халыҡ-ара фән белеме академияһының мөхбир ағзаһы ([[1997]]), Халыҡ-ара Көнсығыш илдәре архитектура академияһының ағза-корреспонденты ([[1999]]), РААСН советнигы (1999), [[Рәсәй]] архитекторҙар союзы ағзаһы ([[1977]])&lt;ref name=&quot;ка&quot;&gt;[http://lib.susu.ru/Vystavochny_zal/Znamenatelnye_daty_JuUrGU/Ma_2018 Шабиев Салават Галиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180921183552/http://lib.susu.ru/Vystavochny_zal/Znamenatelnye_daty_JuUrGU/Ma_2018 |date=2018-09-21 }}.&amp;#x20; Календарь знаменательных дат и событий Южно-Уральского государственного университета.&amp;#x20;Проверено 19 сентября 2018.&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[1948 йыл]]дың [[11 май]]ында [[Яңы Күскилде|Башҡорт АССР-ы Асҡын районы Яңы күскилде]]&lt;ref name=&quot;баш&quot;&gt;''А. Е. Григорьева.''&amp;#x20;[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/8-statya/1425-baj-us-ar-ur-any-ii ШАБИЕВ Салават Галиевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&amp;#x20; ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия».&amp;#x20;Проверено 19 сентября 2018.&lt;/ref&gt; ауылында тыуған. Свердловск архитектура институтында уҡый һәм уны [[1974 йыл]]да тамамлай. Артабан [[Өфө]] ҡалаһына ебәрелә, унда 5 йыл дауамында проектлау эшмәкәрлеге менән булыша — «Башкиргражданпроект» институтында архитектор булып эшләй. 1978 йылдан алып «Союзспортпроект» институтының Өфө зона оҫтаханаһында төркөм етәксеһе.

1979—1982 йылдарҙа Свердловск институтының «УралпромстройНИИпроект» аспирантураһында уҡый. 1984 йылда Мәскәү архитектура институтында ғилми дәрәжәгә дәғүә итеүгә кандидат диссертацияһын яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01008796370 Шабиев, Салават Галиевич. Формирование архитектурной композиции объектов с высокомеханизированным проточным производством : на примере прокатных и трубных цехов : диссертация … кандидата архитектуры].&amp;#x20; Оф. сайт РГБ.&amp;#x20;Проверено 19 сентября 2018.&lt;/ref&gt;, 1993 йылда «Урал металлургия һәм машиналар эшләү предприятиеларын архитектура-экологик формалаштырыу» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000171677 Шабиев, С. Г. Архитектурно-экологическое формирование предприятий металлургии и машиностроения Урала : диссертация … доктора архитектуры].&amp;#x20; Оф. сайт РГБ.&amp;#x20;Проверено 19 сентября 2018.&lt;/ref&gt;.

1985—1986 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Өфө госстрой рәйесе урынбаҫары вазифаһын биләй. [[1987 йыл]]да [[Силәбе|Силәбе ҡалаһы]]на ЮУрГУ архитектура факультетының архитектура кафедраһы мөдире вазифаһында уҡытырға саҡырыла. 2002 йылда — был институттың архитектура факультеты деканы. [[1999 йыл]]дан — [[Рәсәй]] Фәндәр академияһының архитектура һәм төҙөлөш фәндәре буйынса кәңәшсеһе.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныу сфераһы — экологиялы архитектура. Көньяҡ-Урал төбәк архитектура мәктәбенә нигеҙ һалыусы. 30-ҙан ашыу проект авторы һәм авторҙашы, улар араһында:

* Учалы ҡалаһының торлаҡ райондары планлаштырыу ([[1975]]);
* Рәсәй туҡыу һәм еңел сәнәғәт ситтән тороп уҡыу институтының Өфө филиалы бинаһын планлаштырыу ([[1977]]; хәҙер БДУ-ның химия-технология факультеты);
* Башҡортостан республика статистика идаралығы бинаһын ([[1989]]; хәҙер Башҡортостан Республикаһы статистика идаралығының Федераль хеҙмәт бинаһы, Өфө).
* Өфө Нефтселәр мәҙәниәт һарайы&lt;ref&gt;[http://semantic.uraic.ru/post/postbrowse.aspx?o1=16009&amp;q=true&amp;f=p Шабиев Салават Галиевич].&amp;#x20; Архитекторы Екатеринбурга и Свердловской области. — Екатеринбург : Уральский рабочий , 2003. — 430 с..&amp;#x20;Проверено 19 сентября 2018.&lt;/ref&gt;.

2 архитектура кандидатының ғилми етәксеһе. «Архитектура» йүнәлеше буйынса аспирантура һәм магистратура менән етәкселек итә. «Архитектура, ҡала төҙөлөшө һәм дизайн» электрон ғилми журналының яуаплы мөхәррире.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Силәбе өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышының Рәхмәт хаты ([[2008]]);
* Силәбе өлкәһе губернаторынан ике Почёт грамотаһы ([[1998]], [[2008]]);
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы ([[2007]]).
* Рф-ның Почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре ([[2002]]),
* Башҡортостандың атҡаҙанған архитекторы ([[1998]]),
* Рәсәйҙең Почётлы архитекторы ([[2009]]).
* ЮУрГУ-ның Почёт китабына индерелгән ([[2008]]).

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==

* Шабиев, С. Г. В своей профессии я — творец! : [интервью] / провела О. Антонова // Комсомольская правда. — 2008. — 15 дек. — С. 11.
* Архитектура Южного Урала / С. Г. Шабиев, Д. Н. Сурин, М. Г. Данильчук и др. // Научные школы ЮУрГУ. История развития. — Челябинск, 2008. — С. 483—490.
* Григорьева, А. В. Шабиев Салават Галиевич // Башкирская энциклопедия в 7 т. / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Т. 7 : Ф — Я. — Уфа, 2011. — С. 265—266.
* Десять творческих лет // Технополис. — 2012. — 21 мая (№ 12). — С. 4.
* Созидателям университета // Технополис. — 2008. — 15 дек. (№ 18). — С. 3.
* Шабиев Салават Галиевич // Новиков С. Г. Портрет интеллекта. Южно-Уральский государственный университет : фотоальбом. — СПб., 2017. — С. 82.
* Шабиев Салават Галиевич // Новиков С. Г. Портрет интеллекта. Южно-Уральский государственный университет : фотоальбом. — СПб., 2003. — С. 13.
* Швецова, Л. Д. Шабиев Салават Галиевич // Челябинск : энциклопедия / сост. В. С. Боже, В. А. Черноземцев. — Челябинск, 2001. — С. 980.
* Швецова, Л. Д. Шабиев Салават Галиевич // Челябинская область : энциклопедия в 7 т. Т. 7 : Х — Я / редкол. : К. Н. Бочкарев (гл. ред.) [и др.]. — Челябинск, 2008. — С. 357.
* Архитекторы Екатеринбурга и Свердловской области. — Екатеринбург : Уральский рабочий , 2003. — 430 с.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|91749}}{{V|9|05|2023}}	
* [https://search.rsl.ru/ru/search#q=author:(шабиев%20салават%20галиевич) Некоторые работы на оф. сайте РГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=author:(шабиев%20салават%20галиевич) |date=2019-11-26 }}
* [http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&amp;id=4527 Статья «ШАБИЕВ Салават Галиевич» в энциклопедии «ЧЕЛЯБИНСК»]
* [http://arch.susu.ru/index.php/contact-us/1 Профиль на сайте Архитектурного факультета архитектурно-строительного института ЮУрГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181016105435/http://arch.susu.ru/index.php/contact-us/1 |date=2018-10-16 }}

[[Категория:Рәсәй архитекторҙары]]
[[Категория:СССР архитекторҙары]]
[[Категория:Архитектура докторҙары]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Көньяҡ Урал дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]</text>
      <sha1>42r2b38czv5iv7kgnbiupuogpewhx81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орехов Борис Валерьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143132</id>
    <revision>
      <id>1300693</id>
      <parentid>1291365</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T02:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38790-80</username>
        <id>48295</id>
      </contributor>
      <comment>/* Китаптары */</comment>
      <origin>1300693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7762" sha1="kxawdxu9kqzyhb9hnzzqng3h0ic6mry" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Орехов Борис Валерьевич''' ([[30 сентябрь]] [[1982 йыл]]) — ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (2008). [[2013]] йылдан «Юғары иҡтисад мәктәбе» ғилми эҙләнеүҙәр университеты ({{lang-ru|НИУ «Высшая шклоа экономики»}}) уҡытыусыһы. [[Башҡорт теле]] фольклорының электрон архивын (2011) һәм &quot;Башҡорт теленең поэзия корпусы&quot;н (2013) төҙөүсе, Норвегияның «RuN-Euro» корпусын ([[2010]]) һәм Рус теленең милли корпусын төҙөүҙә ҡатнашыусы. «Назиров архивы» исемле электрон журналдың баш мөхәррире.

== Биографияһы ==
Борис Валерьевич Орехов 1982 йылдың 30 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Өфө]] ҡалаһында тыуған.

[[Башҡорт дәүләт университеты]]нда бакалавриат (2003) һәм магистратура (2005) тамамлаған.

2003—2008 йылдарҙа Өфө ҡалаһында Көнсығыш иҡтисад, гуманитар фәндәр, идара һәм хоҡуҡ институтының (Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы) әҙәбиәт ғилеме кафедраһында ассистент, өлкән уҡытыусы булып эшләй.

2006—2011 йылдарҙа [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның сит ил әҙәбите һәм илдәр ғилеме, рус теле кафедраһы, роман-герман тел ғилеме һәм сит ил әҙәбите кафедраларында өлкән уҡытыусы булып эшләй.

2010 йылда Норвегияның Осло университетында саҡырылған ғилми эҙләнеүсе вазифаһын үтәй.

2011—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының компьютер филология лабораторияһы хеҙмәткәре.

2013 йылдың 1 мартынан «Юғары иҡтисад мәктәбе» ғилми эҙләнеүҙәр университетының филология факультеты доценты.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
2008 йылда Воронеж дәүләт университетында «Ф. И. Тютчев лирикаһында мотив структураһын төҙөү принциптары» {{lang-ru|«Принципы организации мотивной структуры в лирике Ф. И. Тютчева»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

=== Башҡорт теле менән бәйле эштәре ===
* [http://web-corpora.net/bashcorpus/search/ Башҡорт теленең шиғриәт корпусы] — 101 шағирҙың 17 меңдән ашыу шиғыры ингән, 450 меңгә яҡын шиғыр юлындағы 1 миллион 800 мең тирәһе башҡорт һүҙен берләштерә. 2013 йылда төҙөлгән.
* [http://nevmenandr.net/pages/bashfolk.php Башҡорт дәүләт университетының электрон фольклор архивы] — даими тулыландырылған архивта һуңғы 50 йылда университет хеҙмәткәрҙәре һәм студенттары туплаған фольклор материалдарының тулы текст коллекцияһы. 2011 йылда төҙөлгән.
* [http://nevmenandr.net/cgi-bin/bashmorphweb.py Башҡорт морфологияһын анализлаусы автомат программа].
* [http://lcph.bashedu.ru/cgi-bin/vector.py Башҡорт теле өсөн семантик яҡынлыҡты иҫәпләүсе калькулятор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181030132829/http://lcph.bashedu.ru/cgi-bin/vector.py |date=2018-10-30 }}, 2016 йылда эшләнгән. 21 миллион һүҙ байлығы бар.
* [http://nevmenandr.net/cgi-bin/haiku.html Башҡорт теле өсөн хокку] — япон шиғриәтенең хокку жанрында башҡорт телендә автоматик шиғыр яҙыусы.
* [https://nevmenandr.github.io/bashwiki-report/ Башкирская Википедия через призму компьютерно-лингвистического анализа], 2013.
* [https://nevmenandr.github.io/bashnet-report/ Мониторинг башкирского сегмента Интернета (Башнета)], 2013.

=== Китаптары ===
# Орехов Б. В. [https://eupress.ru/books/index/item/id/480 Электронная лира]. Как и зачем искусственный интеллект пишет стихи? / Б. В. Орехов. — СПб.: Издательство Европейского университета в Санкт-Петербурге, 2026. — 260 с.: ил. — 1000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-94380-407-6&lt;/nowiki&gt;.
# Орехов, Б. В. [https://nevmenandr.github.io/portfolio/assets/pdf/bverse.pdf Башкирский стих XX века] / Б. В. Орехов. — СПб.: Алетейя, 2019. — 344 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-907189-29-4
# Орехов, Б. [https://nevmenandr.github.io/portfolio/assets/pdf/min_shigriet_yze.pdf Мин шиғриәт үҙе... Компьютер шиғырҙар] / вступ. статья Б. Орехова, ред. и сост. И. Саитбатталов. — Өфө: Мир печати, 2020. — 72 с. — 50 экз. — ISBN 978-5-9613-0667-5
# Орехов, Б. В. [http://nevmenandr.net/personalia/antiotvety.pdf Антиответы, или Как не надо отвечать на экзамене по зарубежной литературе] / Б. В. Орехов . — Уфа: Вагант, 2008. — 32 с. — 200 экз. — ISBN 978-5-9635-0090-3.
# Орехов, Б. В. [https://nevmenandr.github.io/portfolio/assets/pdf/tiutch_dict.pdf Идеографический словарь языка французских стихотворений Ф. И. Тютчева] / Б. В. Орехов ; Башкирский гос. университет, каф. общего и сравнительно-исторического языкознания. — Уфа: Даурия, 2004. — 44 с. — 250 экз. — ISBN 5-901066-24-3.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://hse-ru.academia.edu/BorisOrekhov Ғалимдарҙың «Academia.edu» социаль селтәрендә Борис Ореховтың шәхси сәхифәһе]
[[Категория:Рәсәй филологтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:30 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1982 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]]</text>
      <sha1>kxawdxu9kqzyhb9hnzzqng3h0ic6mry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144899</id>
    <revision>
      <id>1300622</id>
      <parentid>1209285</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Советтарҙың Бөтә Башҡорт съезы]] битенең исемен [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы]] тип, йүнәлтеү өҫтөнән Баныу алыштырҙы: хата</comment>
      <origin>1209285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23759" sha1="5qba53yljbrjgicykdn34gq8mur02mv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Советтарҙың Бөтә Башҡорт съезы'''; шулай уҡ '''Бөтә Башҡорт Советтар съезы''' — 1920—1938 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт АССР-ындағы]] дәүләт власының юғары органы.

== Тарихы ==
[[1920 йыл]]дың [[апрель]] айында Башҡорт АССР-ы хөкүмәте — [[Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты|Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты (Башревком)]] I Бөтә Башҡорт Советтар съезы саҡырылышына әҙерлек башлай, уны үткәреү [[1920 йыл]]дың [[20 май]]ында планлаштырыла. 1920 йылдың 9 апрелендә Башревком янында Советтар съезына тәҡдим итеү өсөн автономиялы республиканың Конституцияһын әҙерләү буйынса комиссия булдырыла. Комиссия составына [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Ә. Вәлидов]], [[Алкин Ильяс Сәйетгәрәй улы|И. Алкин]], [[Каспранский Әхмәткамал Әхмәҙинур улы|К. Каспранский]], [[Мутин Илдархан Ибраһим улы|И. Мутин]], Р Петров, [[Төхвәтуллин Фәтих Насир улы|Ф. Төхвәтуллин]], Ласточкин, Гест инәләр. Комиссия «БССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы тураһында», «Бөтә Башҡорт эшсе, крәҫтиән, ҡыҙылармеец һәм казак депутаттары Советтары съезы тураһында», «Башҡорт Совет Социалистик Республикаһы вәкиллектәре тураһында», «БССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы эштәре менән идара итеү тураһында» положениеларын әҙерләү менән шөғөлләнә{{sfn|Еникеев З. И., Еникеев А. З.|2007|страницы=290}}. Әлеге положениеларға ярашлы властың һайланған органдары — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] һәм депутаттар Советтары съезы алдында яуаплы булған [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] йөҙөндә ''парламент республикаһын'' булдырыу күҙ уңында тотола{{sfn|Еникеев З. И., Еникеев А. З.|2007|страницы=293}}. Әммә Башҡорт АССР-ының Конституцияһын әҙерләү буйынса комиссия йөкмәтелгән эште аҙағына тиклем башҡарып сыға алмай, сөнки уның рәйесе Вәлидов 28 апрелдә Мәскәүгә саҡыртыла, ә үҙәк властары федераль властар һәм Башҡорт АССР-ы араһындағы мөнәсәбәттәрҙең конституцион-хоҡуҡи нормаларын билдәләү буйынса эште үҙ контроле аҫтына ала. Май айында Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетында (ВЦИК) Башҡорт АССР-ының эске ҡоролошо тураһындағы положениены әҙерләү буйынса комиссия эшләй{{sfn|Кульшарипов|2000|страницы=271—272}}. 1920 йылдың 19 майында ВЦИК һәм [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]] «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының Рәсәй Совет Республикаһына ҡарата мөнәсәбәттәре тураһында» декретына ҡул ҡуя. «Известия ВЦИК» гәзитендә декрет «[[Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында]]» ҡарары тип бирелә&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|15703|«О государственном устройстве Автономной Советской Башкирской Республики»|автор=[[Касимов, Салават Фитратович|Касимов С. Ф.]]}}&lt;/ref&gt;.

Декретты ҡабул итеү Башревком һәм башҡорт халҡы яғынан ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, әммә үҙәк властары быға бер ниндәй ҙә иғтибар бирмәй. 1920 йылдың июненә Башревкомдың хәле киҫкенләшә, ғәмәлдә автономиялы республиканың бөтә эштәре менән милләттәр үҙбилдәләнешенә ҡаршы булған [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты|РКП(б)-ның Башобкомы]] етәкселек итә башлай. Һөҙөмтәлә 1-се составтағы Башревком ағзалары отставкаға китә. Башревкомдың яңы составына [[Ғинуар конфликты (1920)|Ғинуар конфликтында]] ҡатнашыусы милли автономияға ҡаршы сыҡҡан кешеләр ҙә инә. Ошо шарттарҙа автономиялы республиканың Советтар съезының яңы саҡырылышына әҙерлек башлана. Һөҙөмтәлә, 103 делегат араһынан 27 кеше генә (26 %) башҡорттар булып сыға&lt;ref&gt;Уполномоченный [[Мостовенко, Павел Николаевич|П. Н. Мостовенко]] о ходе выборов в республике делегатов съезда писал таким образом:&lt;blockquote&gt;«…Я приехал в Стерлитамак как раз ко времени открытия 1 Всебашкирского съезда Советов… Тов. [[Шамигулов, Гали Камалетдинович|Шамигулов]] тут же кратко ознакомил меня с положением дел. По его информации, оно представлялось блестящим — состоял почти исключительно из коммунистов. Я прежде всего, однако, обратил внимание на совершенно микроскопическое количество делегатов-башкир и выразил сомнение, чтобы было удобно и соответствовало директиве Центра организовать Башреспублику при полном почти отсутствии в рядах учредительного съезда представителей ее основной национальности. На это Шамигулов сообщил мне, что в создавшейся обстановке виноваты сами башкиры, что их представители были избраны чуть ли не в большинстве, „но кое-кого из выбранных мы арестовали как националистов, остальные после этого поддались панике и разбежались кто куда, и их место заняли кандидаты почти сплошь русские и татары.“»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, шул уҡ ваҡытта республика күләмендә уларҙың өлөшө яҡынса 60 % тәшкил итә{{sfn|Ишемгулов|2018|страницы=124—125}} (1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса, [[Бөрйән-Түңгәүер кантоны|Бөрйән-Түңгәүер]] һәм [[Тамъян-Ҡатай кантоны]] халҡынан тыш — унда [[Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы|башҡорттар ихтилалдары]] бара). 1920 йылдың 25-28 июлендә [[Стәрлетамаҡ]]та I Бөтә Башҡорт Советтар съезы үтә, унда [[Башревком]]ды бөтөрөү һәм уның вәкәләттәрен [[Башҡортостан Үҙәк  Башҡарма Комитеты]]на (БЦИК) һәм [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]]на (СНК) тапшырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

[[1921 йыл]]дың июлендә II Бөтә Башҡорт Советтар съезында [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]на РСФСР-ҙың Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты алдында 1920 йылдың 19 майындағы «[[Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында]]» декретын ҡайтанан ҡарау эшен ҡуҙғатыу буйынса эш йөкмәтелә. Съезда «Башҡорт АССР-ның дәүләт ҡоролошо тураһында» исемле резолюция проекты ҡабул ителә, ә [[башҡорт теле]] [[Урыҫ теле|рус теле]] менән бер рәттән дәүләт теле итеп таныла һәм уны мотлаҡ рәүештә Башҡорт АССР-ның бөтә уҡыу һәм хәрби-уҡыу йорттарында уҡытыу һәм өйрәнеү тураһында ҡарар ҡабул ителә{{sfn|Еникеев З. И., Еникеев А. З.|2007|страницы=267—270}}.

[[1925 йыл]]дың 27 мартында V Бөтә Башҡорт Советтар съезында ҡабул ителгән беренсе [[БАССР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы|Башҡорт АССР-ының беренсе Конституцияһы]] ҡабул ителә{{sfn|Еникеев З. И., Еникеев А. З.|2007|страницы=270—275}}. Башҡорт АССР-ының 10-йыллығы уңайынан VII Бөтә Башҡорт Советтар съезы юбилей съезы тип атала.

Барыһы ун Бөтә Башҡорт Советтар съезы уҙғарыла{{sfn|Парламентаризм в Башкортостане|2005|страницы=29—32}}. Һуңғы X Бөтә башҡорт Советтар съезы [[Өфө]]лә [[1937 йыл]]дың 20-23 июнендә үтә. Был съезда [[БАССР-ҙың 1937 йылғы Конституцияһы|Башҡорт АССР-ының икенсе Конституцияһы]] ҡабул ителә, уға ярашлы автономиялы республиканың яңы үҙәк органы итеп [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ының Юғары Советы]] билдәләнә. 1938 йылдың 26 июнендә Юғары Советына һайлауҙар үткәрелә{{sfn|Парламентаризм в Башкортостане|2005|страницы=34}}.

== Бөтә Башҡорт Советтар съездары ==
{| class = &quot;standard&quot;
 ! Һаны || Датаһы || Делегаттар һаны || Көн тәртибе
 |-
 !I Бөтә Башҡорт Советтар съезы
 |1920 йылдың 25—28 июле
 |&lt;center&gt;103
 |1.Съезд саҡырылышы буйынса биш доклад.&lt;br&gt;2.Ағымдағы мәл буйынса доклад.&lt;br&gt;3.[[Башревком]] доклады.&lt;br&gt;4.Комиссариаттар докладтары:&lt;br&gt;::1)Аҙыҡ-түлек,&lt;br&gt;::2)Ер,&lt;br&gt;::3)Совет халыҡ хужалығы,&lt;br&gt;::4)«[[Башкиропомощь]]»,&lt;br&gt;::5)Эске эштәр,&lt;br&gt;::6)[[БашЧК]],&lt;br&gt;::7)Эшсе-крәҫтиән инспекцяһы.&lt;br&gt;5.Башҡорт хөкүмәте резиденцияһы тураһында.&lt;br&gt;6.Бөтә Рәсәй Советтар съезына һайлауҙар тураһында.&lt;br&gt;7.[[БашЦИК]]-ка һайлауҙар тураһында.&lt;br&gt;8.Ағымдағы эштәр.
 |-
 !II Бөтә Башҡорт Советтар съезы
 |1921 йылдың 1—4 июле
 |&lt;center&gt;197
 |1.РСФСР-ҙың халыҡ-ара һәм эске хәле.&lt;br&gt;2.Башҡорт АССР-ында совет төҙөлөшө бурыстары.&lt;br&gt;3.[[БашЦИК]]-тың, [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы|БАССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]]ның доклады.&lt;br&gt;4.Наркоматтар доклады:&lt;br&gt;::1)Башсовнархоздың&lt;br&gt;::2)Башнаркомпродтың,&lt;br&gt;::3)Башнаркомземдың,&lt;br&gt;::4)[[Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы|Башнаркомпрос]]тың.&lt;br&gt;5.Башҡорт ССР-ының дәүләт ҡоролошо тураһында.&lt;br&gt;6.Бандитизм менән көрәш тураһында.&lt;br&gt;7.[[БашЦИК]]ка һайлауҙар.&lt;br&gt;8.Ағымдағы эштәр.
 |-
 !III Бөтә Башҡорт Советтар съезы
 |1922 йылдың 12—16 декабре
 |&lt;center&gt;141
 |1.РСФСР-ҙың халыҡ-ара һәм эске хәле.&lt;br&gt;2.[[БашЦИК]]тың доклады.&lt;br&gt;3.[[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы|Башсовнарком]]дың доклады.&lt;br&gt;4.Башнаркомфиндың доклады.&lt;br&gt;5.[[Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы|Башнаркомпрос]]тың доклады.&lt;br&gt;5.Башобкомпомголдың доклады.&lt;br&gt;7.Башнаркомземдың доклады.&lt;br&gt;8.Башнаркомюсттың доклады.&lt;br&gt;9.[[БашЦИК]]ка һайлауҙар.&lt;br&gt;10.Смидович иптәштең IX саҡырылыш ВЦИК-тың эшмәкәрлеге  һәм буласаҡ X Бөтә Рәсәй Советтар съезы тураһында доклады.
 |-
 !IV Бөтә Башҡорт Советтар съезы
 |1923&amp;nbsp;йылдың&amp;nbsp;3—6&amp;nbsp;декабре
 |&lt;center&gt;119
 |1.СССР-ҙың халыҡ-ара һәм эске хәле.&lt;br&gt;2.[[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы|Башҡорт АССР-ы хөкүмәте]] отчёты.&lt;br&gt;3.Башнаркомфиндың доклады: СССР-ҙың һалым сәйәсәте һәм 1923—1924 йылдарға урындағы яҡынса бюджет.&lt;br&gt;4.Берҙәм ауыл хужалығы һалымы.&lt;br&gt;5.Башнаркомземдың доклады:&lt;br&gt;::а) Башҡорт АССР-ының ер төҙөлөшө тураһында,&lt;br&gt;::б) ер төҙөлөшө тураһында.&lt;br&gt;6.[[Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы|Башнаркомпрос]]тың доклады.&lt;br&gt;5.Башобкомпомголдың доклады.&lt;br&gt;7.[[БашЦИК]]ка һайлауҙар.&lt;br&gt;8. XI Бөтә Рәсәй Советтар съезы делегаттарын һайлау.
 |-
 !V Бөтә Башҡорт Советтар съезы
 |1925 йылдың 21—27 марты
 |&lt;center&gt;225
 |1.СССР-ҙың халыҡ-ара һәм эске хәле.&lt;br&gt;2.[[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы|Башҡорт АССР-ы хөкүмәте]] отчёты.&lt;br&gt;3.Башнаркомземдың үткән йылдың ҡаҙаныштары һәм һәм саралар планы тураһында доклады.&lt;br&gt;4.[[Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы|Башнаркомпрос]]тың республикалағы халыҡ мәғарифы торошо тураһында.&lt;br&gt;5.Башнаркомфиндың Башҡорт АССР-ы бюджеты тураһында доклады.&lt;br&gt;6.[[БАССР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы|Башҡорт АССР-ының Конституцияһы]] проектын ҡарау.&lt;br&gt;7.Баймаҡ-Таналыҡ тау тресы идаралығының доклады.&lt;br&gt;8.Түбәнге совет аппараты тураһында.&lt;br&gt;9. [[БашЦИК]]ка һайлауҙар.&lt;br&gt;10.Бөтә Рәсәй Советтар съезы делегаттарын һайлау.
 |-
 !VI Бөтә Башҡорт Советтар съезы
 |1927 йылдың 15—26 марты
 |&lt;center&gt;295
 |1.СССР-ҙың халыҡ-ара һәм эске хәле.&lt;br&gt;2.[[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы|Башҡорт АССР-ы хөкүмәте]] отчёты.&lt;br&gt;3.[[Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы|Башнаркомпрос]]тың дөйөм белем биреү проекты буйынса.&lt;br&gt;4.Бюджет һәм һалым сәйәсәте (Башнаркомфиндың доклады).
 |-
 !VII юбилейлы Бөтә Башҡорт Советтар съезы
 |1929 йылдың 16—25 марты
 |&lt;center&gt;225
 |1.[[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы|РСФСР хөкүмәте]]нең отчёты.&lt;br&gt;2.[[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы|Башҡорт АССР-ы хөкүмәте]] отчеты.&lt;br&gt;3.1928—1929 йылдарҙағы иген әҙерләү тураһында.&lt;br&gt;4.БАССР-ҙың ауыл хужалығын күтәреү буйынса конкрет саралар. Ауыл хужалығы кооперцияһының торошо буйынса содоклад.&lt;br&gt;5.1927—1928 йылдарҙағы бюджетты үтәү&lt;br&gt;6.1928—1929 йылдарға бюджетты раҫлау. Һалым сәйәсәте һәм практика.&lt;br&gt;6.Башҡорт АССР-ында халыҡ мәғарифы торошо.&lt;br&gt;7.Һайлауҙар.
 |-
 !VIII Бөтә Башҡорт Советтар съезы
 |1931 йылдың 13—20 феврале
 |&lt;center&gt;335
 |1.[[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы|РСФСР хөкүмәте]]нең отчёты.&lt;br&gt;2.[[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы|Башҡорт АССР-ы хөкүмәте]] отчеты.&lt;br&gt;3.БАССР ауыл хужалығының биш йыллыҡ үҫеш планы тураһында.&lt;br&gt;4.Выборы Правительства БАССР-ҙың Хөкүмәтенә һәм РСФСР-ҙың Советтар съезына һайлауҙар.
 |-
 !IX Бөтә Башҡорт Советтар съезы
 |1935 йылдың 3—9 ғинуары
 |&lt;center&gt;381
 |1.[[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы|РСФСР хөкүмәте]]нең [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы|Башҡорт АССР-ы хөкүмәте]]нең отчёттары.&lt;br&gt;2.Ауыл хужалығының коллективлаштырыуы һәм механизациялауы тамамлаланыуы тураһында.&lt;br&gt;3.Дөйөм башланғыс белем биреү буйынса Мәғариф наркоматы эшмәкәрлеге.
 |-
 !X Бөтә Башҡорт Советтар съезы
 |1936&amp;nbsp;йылдың&amp;nbsp;12&amp;nbsp;—&amp;nbsp;15&amp;nbsp;ноябре&amp;nbsp;&lt;br&gt;1937 йылдың 20—23 июне
 |&lt;center&gt;542
 |1.СССР-ҙың яңы Конституцияһы проектын раҫлау.&lt;br&gt;2.[[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]]ның доклады.&lt;br&gt;3. VIII Бөтә Союз Советтар һәм XVII Бөтә Рәсәй Советтар съездарына делегаттар һайлау.&lt;br&gt;4.Ойоштороу мәсьәләһе.&lt;br&gt;5.Утверждение [[БАССР-ҙың 1937 йылғы Конституцияһы|Башҡорт АССР-ының 1937 йылғы Конституцияһы]]н раҫлау.
 |-
|}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты|Башҡорт Хәрби-революцион комитеты]]
* [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]
* [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга| автор = | заглавие = Парламентаризм в Башкортостане: история и современность / Сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. Кн. 2 | ссылка = http://gsrb.ru/ru/about/history/parlament_tom_2-1.pdf| ответственный = | место = Уфа| издательство = ГРИ «Башкортостан»| год = 2005| том = | страниц = 304| страницы = | isbn = 5-8258-0204-5| ref = Парламентаризм в Башкортостане}}
* {{книга| автор = [[Еникеев, Зуфар Иргалиевич|Еникеев З. И.]], Еникеев А. З.| заглавие = История государства и права Башкортостана | ссылка = | ответственный = | место = Уфа| издательство = Китап| год = 2007| том = | страниц = 432| страницы = | isbn = 978-5-295-04258-4| ref = Еникеев З. И., Еникеев А. З.}}
* {{книга|автор= |заглавие= История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Кульшарипов, Марат Махмутович|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН|ссылка= |ответственный =|место = Уфа|издательство = Гилем|год = 2010|том = V|страниц = 468|страницы=|isbn = 978-5-7501-1199-2|ref=История башкирского народа}}
* {{книга| автор = [[Ишемғолов Нил Урал улы|Ишемгулов Н. У.]]| заглавие = Образование Башкирской республики| ссылка = | ответственный = | место = Уфа| издательство = Китап| год = 2018| том = | страниц = 172| страницы = | isbn = 978-5-295-06988-8| ref = Ишемгулов}}
* {{книга| автор = [[Кульшарипов, Марат Махмутович|Кульшарипов М. М.]]| заглавие = Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.)| ссылка = | ответственный = | место = Уфа| издательство = Китап| год = 2000| том = | страниц = 368| страницы = | isbn = 5-295-02542-Х| ref = Кульшарипов}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013У|4162|Съезды Советов|автор=Гарипов М. С.}}
[[Категория:Советтар съездары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ы]]
[[Категория:Башҡортостан тарихы]]</text>
      <sha1>5qba53yljbrjgicykdn34gq8mur02mv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300624</id>
      <parentid>1300622</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1300624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23770" sha1="hsg6exzma4to4wza23dhy9im42puiz2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы'''; шулай уҡ '''Бөтә Башҡорт Советтар съезы''' — 1920—1938 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт АССР-ындағы]] дәүләт власының юғары органы.

== Тарихы ==
[[1920 йыл]]дың [[апрель]] айында Башҡорт АССР-ы хөкүмәте — [[Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты|Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты (Башревком)]] I Бөтә Башҡорт Советтар съезы саҡырылышына әҙерлек башлай, уны үткәреү [[1920 йыл]]дың [[20 май]]ында планлаштырыла. 1920 йылдың 9 апрелендә Башревком янында Советтар съезына тәҡдим итеү өсөн автономиялы республиканың Конституцияһын әҙерләү буйынса комиссия булдырыла. Комиссия составына [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Ә. Вәлидов]], [[Алкин Ильяс Сәйетгәрәй улы|И. Алкин]], [[Каспранский Әхмәткамал Әхмәҙинур улы|К. Каспранский]], [[Мутин Илдархан Ибраһим улы|И. Мутин]], Р Петров, [[Төхвәтуллин Фәтих Насир улы|Ф. Төхвәтуллин]], Ласточкин, Гест инәләр. Комиссия «БССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы тураһында», «Бөтә Башҡорт эшсе, крәҫтиән, ҡыҙылармеец һәм казак депутаттары Советтары съезы тураһында», «Башҡорт Совет Социалистик Республикаһы вәкиллектәре тураһында», «БССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы эштәре менән идара итеү тураһында» положениеларын әҙерләү менән шөғөлләнә{{sfn|Еникеев З. И., Еникеев А. З.|2007|страницы=290}}. Әлеге положениеларға ярашлы властың һайланған органдары — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] һәм депутаттар Советтары съезы алдында яуаплы булған [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] йөҙөндә ''парламент республикаһын'' булдырыу күҙ уңында тотола{{sfn|Еникеев З. И., Еникеев А. З.|2007|страницы=293}}. Әммә Башҡорт АССР-ының Конституцияһын әҙерләү буйынса комиссия йөкмәтелгән эште аҙағына тиклем башҡарып сыға алмай, сөнки уның рәйесе Вәлидов 28 апрелдә Мәскәүгә саҡыртыла, ә үҙәк властары федераль властар һәм Башҡорт АССР-ы араһындағы мөнәсәбәттәрҙең конституцион-хоҡуҡи нормаларын билдәләү буйынса эште үҙ контроле аҫтына ала. Май айында Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетында (ВЦИК) Башҡорт АССР-ының эске ҡоролошо тураһындағы положениены әҙерләү буйынса комиссия эшләй{{sfn|Кульшарипов|2000|страницы=271—272}}. 1920 йылдың 19 майында ВЦИК һәм [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]] «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының Рәсәй Совет Республикаһына ҡарата мөнәсәбәттәре тураһында» декретына ҡул ҡуя. «Известия ВЦИК» гәзитендә декрет «[[Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында]]» ҡарары тип бирелә&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|15703|«О государственном устройстве Автономной Советской Башкирской Республики»|автор=[[Касимов, Салават Фитратович|Касимов С. Ф.]]}}&lt;/ref&gt;.

Декретты ҡабул итеү Башревком һәм башҡорт халҡы яғынан ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, әммә үҙәк властары быға бер ниндәй ҙә иғтибар бирмәй. 1920 йылдың июненә Башревкомдың хәле киҫкенләшә, ғәмәлдә автономиялы республиканың бөтә эштәре менән милләттәр үҙбилдәләнешенә ҡаршы булған [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты|РКП(б)-ның Башобкомы]] етәкселек итә башлай. Һөҙөмтәлә 1-се составтағы Башревком ағзалары отставкаға китә. Башревкомдың яңы составына [[Ғинуар конфликты (1920)|Ғинуар конфликтында]] ҡатнашыусы милли автономияға ҡаршы сыҡҡан кешеләр ҙә инә. Ошо шарттарҙа автономиялы республиканың Советтар съезының яңы саҡырылышына әҙерлек башлана. Һөҙөмтәлә, 103 делегат араһынан 27 кеше генә (26 %) башҡорттар булып сыға&lt;ref&gt;Уполномоченный [[Мостовенко, Павел Николаевич|П. Н. Мостовенко]] о ходе выборов в республике делегатов съезда писал таким образом:&lt;blockquote&gt;«…Я приехал в Стерлитамак как раз ко времени открытия 1 Всебашкирского съезда Советов… Тов. [[Шамигулов, Гали Камалетдинович|Шамигулов]] тут же кратко ознакомил меня с положением дел. По его информации, оно представлялось блестящим — состоял почти исключительно из коммунистов. Я прежде всего, однако, обратил внимание на совершенно микроскопическое количество делегатов-башкир и выразил сомнение, чтобы было удобно и соответствовало директиве Центра организовать Башреспублику при полном почти отсутствии в рядах учредительного съезда представителей ее основной национальности. На это Шамигулов сообщил мне, что в создавшейся обстановке виноваты сами башкиры, что их представители были избраны чуть ли не в большинстве, „но кое-кого из выбранных мы арестовали как националистов, остальные после этого поддались панике и разбежались кто куда, и их место заняли кандидаты почти сплошь русские и татары.“»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;, шул уҡ ваҡытта республика күләмендә уларҙың өлөшө яҡынса 60 % тәшкил итә{{sfn|Ишемгулов|2018|страницы=124—125}} (1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса, [[Бөрйән-Түңгәүер кантоны|Бөрйән-Түңгәүер]] һәм [[Тамъян-Ҡатай кантоны]] халҡынан тыш — унда [[Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы|башҡорттар ихтилалдары]] бара). 1920 йылдың 25-28 июлендә [[Стәрлетамаҡ]]та I Бөтә Башҡорт Советтар съезы үтә, унда [[Башревком]]ды бөтөрөү һәм уның вәкәләттәрен [[Башҡортостан Үҙәк  Башҡарма Комитеты]]на (БЦИК) һәм [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]]на (СНК) тапшырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

[[1921 йыл]]дың июлендә II Бөтә Башҡорт Советтар съезында [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]на РСФСР-ҙың Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты алдында 1920 йылдың 19 майындағы «[[Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында]]» декретын ҡайтанан ҡарау эшен ҡуҙғатыу буйынса эш йөкмәтелә. Съезда «Башҡорт АССР-ның дәүләт ҡоролошо тураһында» исемле резолюция проекты ҡабул ителә, ә [[башҡорт теле]] [[Урыҫ теле|рус теле]] менән бер рәттән дәүләт теле итеп таныла һәм уны мотлаҡ рәүештә Башҡорт АССР-ның бөтә уҡыу һәм хәрби-уҡыу йорттарында уҡытыу һәм өйрәнеү тураһында ҡарар ҡабул ителә{{sfn|Еникеев З. И., Еникеев А. З.|2007|страницы=267—270}}.

[[1925 йыл]]дың 27 мартында V Бөтә Башҡорт Советтар съезында ҡабул ителгән беренсе [[БАССР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы|Башҡорт АССР-ының беренсе Конституцияһы]] ҡабул ителә{{sfn|Еникеев З. И., Еникеев А. З.|2007|страницы=270—275}}. Башҡорт АССР-ының 10-йыллығы уңайынан VII Бөтә Башҡорт Советтар съезы юбилей съезы тип атала.

Барыһы ун Бөтә Башҡорт Советтар съезы уҙғарыла{{sfn|Парламентаризм в Башкортостане|2005|страницы=29—32}}. Һуңғы X Бөтә башҡорт Советтар съезы [[Өфө]]лә [[1937 йыл]]дың 20-23 июнендә үтә. Был съезда [[БАССР-ҙың 1937 йылғы Конституцияһы|Башҡорт АССР-ының икенсе Конституцияһы]] ҡабул ителә, уға ярашлы автономиялы республиканың яңы үҙәк органы итеп [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ының Юғары Советы]] билдәләнә. 1938 йылдың 26 июнендә Юғары Советына һайлауҙар үткәрелә{{sfn|Парламентаризм в Башкортостане|2005|страницы=34}}.

== Бөтә Башҡорт Советтар съездары ==
{| class = &quot;standard&quot;
 ! Һаны || Датаһы || Делегаттар һаны || Көн тәртибе
 |-
 !I Бөтә Башҡорт Советтар съезы
 |1920 йылдың 25—28 июле
 |&lt;center&gt;103
 |1.Съезд саҡырылышы буйынса биш доклад.&lt;br&gt;2.Ағымдағы мәл буйынса доклад.&lt;br&gt;3.[[Башревком]] доклады.&lt;br&gt;4.Комиссариаттар докладтары:&lt;br&gt;::1)Аҙыҡ-түлек,&lt;br&gt;::2)Ер,&lt;br&gt;::3)Совет халыҡ хужалығы,&lt;br&gt;::4)«[[Башкиропомощь]]»,&lt;br&gt;::5)Эске эштәр,&lt;br&gt;::6)[[БашЧК]],&lt;br&gt;::7)Эшсе-крәҫтиән инспекцяһы.&lt;br&gt;5.Башҡорт хөкүмәте резиденцияһы тураһында.&lt;br&gt;6.Бөтә Рәсәй Советтар съезына һайлауҙар тураһында.&lt;br&gt;7.[[БашЦИК]]-ка һайлауҙар тураһында.&lt;br&gt;8.Ағымдағы эштәр.
 |-
 !II Бөтә Башҡорт Советтар съезы
 |1921 йылдың 1—4 июле
 |&lt;center&gt;197
 |1.РСФСР-ҙың халыҡ-ара һәм эске хәле.&lt;br&gt;2.Башҡорт АССР-ында совет төҙөлөшө бурыстары.&lt;br&gt;3.[[БашЦИК]]-тың, [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы|БАССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]]ның доклады.&lt;br&gt;4.Наркоматтар доклады:&lt;br&gt;::1)Башсовнархоздың&lt;br&gt;::2)Башнаркомпродтың,&lt;br&gt;::3)Башнаркомземдың,&lt;br&gt;::4)[[Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы|Башнаркомпрос]]тың.&lt;br&gt;5.Башҡорт ССР-ының дәүләт ҡоролошо тураһында.&lt;br&gt;6.Бандитизм менән көрәш тураһында.&lt;br&gt;7.[[БашЦИК]]ка һайлауҙар.&lt;br&gt;8.Ағымдағы эштәр.
 |-
 !III Бөтә Башҡорт Советтар съезы
 |1922 йылдың 12—16 декабре
 |&lt;center&gt;141
 |1.РСФСР-ҙың халыҡ-ара һәм эске хәле.&lt;br&gt;2.[[БашЦИК]]тың доклады.&lt;br&gt;3.[[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы|Башсовнарком]]дың доклады.&lt;br&gt;4.Башнаркомфиндың доклады.&lt;br&gt;5.[[Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы|Башнаркомпрос]]тың доклады.&lt;br&gt;5.Башобкомпомголдың доклады.&lt;br&gt;7.Башнаркомземдың доклады.&lt;br&gt;8.Башнаркомюсттың доклады.&lt;br&gt;9.[[БашЦИК]]ка һайлауҙар.&lt;br&gt;10.Смидович иптәштең IX саҡырылыш ВЦИК-тың эшмәкәрлеге  һәм буласаҡ X Бөтә Рәсәй Советтар съезы тураһында доклады.
 |-
 !IV Бөтә Башҡорт Советтар съезы
 |1923&amp;nbsp;йылдың&amp;nbsp;3—6&amp;nbsp;декабре
 |&lt;center&gt;119
 |1.СССР-ҙың халыҡ-ара һәм эске хәле.&lt;br&gt;2.[[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы|Башҡорт АССР-ы хөкүмәте]] отчёты.&lt;br&gt;3.Башнаркомфиндың доклады: СССР-ҙың һалым сәйәсәте һәм 1923—1924 йылдарға урындағы яҡынса бюджет.&lt;br&gt;4.Берҙәм ауыл хужалығы һалымы.&lt;br&gt;5.Башнаркомземдың доклады:&lt;br&gt;::а) Башҡорт АССР-ының ер төҙөлөшө тураһында,&lt;br&gt;::б) ер төҙөлөшө тураһында.&lt;br&gt;6.[[Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы|Башнаркомпрос]]тың доклады.&lt;br&gt;5.Башобкомпомголдың доклады.&lt;br&gt;7.[[БашЦИК]]ка һайлауҙар.&lt;br&gt;8. XI Бөтә Рәсәй Советтар съезы делегаттарын һайлау.
 |-
 !V Бөтә Башҡорт Советтар съезы
 |1925 йылдың 21—27 марты
 |&lt;center&gt;225
 |1.СССР-ҙың халыҡ-ара һәм эске хәле.&lt;br&gt;2.[[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы|Башҡорт АССР-ы хөкүмәте]] отчёты.&lt;br&gt;3.Башнаркомземдың үткән йылдың ҡаҙаныштары һәм һәм саралар планы тураһында доклады.&lt;br&gt;4.[[Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы|Башнаркомпрос]]тың республикалағы халыҡ мәғарифы торошо тураһында.&lt;br&gt;5.Башнаркомфиндың Башҡорт АССР-ы бюджеты тураһында доклады.&lt;br&gt;6.[[БАССР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы|Башҡорт АССР-ының Конституцияһы]] проектын ҡарау.&lt;br&gt;7.Баймаҡ-Таналыҡ тау тресы идаралығының доклады.&lt;br&gt;8.Түбәнге совет аппараты тураһында.&lt;br&gt;9. [[БашЦИК]]ка һайлауҙар.&lt;br&gt;10.Бөтә Рәсәй Советтар съезы делегаттарын һайлау.
 |-
 !VI Бөтә Башҡорт Советтар съезы
 |1927 йылдың 15—26 марты
 |&lt;center&gt;295
 |1.СССР-ҙың халыҡ-ара һәм эске хәле.&lt;br&gt;2.[[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы|Башҡорт АССР-ы хөкүмәте]] отчёты.&lt;br&gt;3.[[Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы|Башнаркомпрос]]тың дөйөм белем биреү проекты буйынса.&lt;br&gt;4.Бюджет һәм һалым сәйәсәте (Башнаркомфиндың доклады).
 |-
 !VII юбилейлы Бөтә Башҡорт Советтар съезы
 |1929 йылдың 16—25 марты
 |&lt;center&gt;225
 |1.[[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы|РСФСР хөкүмәте]]нең отчёты.&lt;br&gt;2.[[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы|Башҡорт АССР-ы хөкүмәте]] отчеты.&lt;br&gt;3.1928—1929 йылдарҙағы иген әҙерләү тураһында.&lt;br&gt;4.БАССР-ҙың ауыл хужалығын күтәреү буйынса конкрет саралар. Ауыл хужалығы кооперцияһының торошо буйынса содоклад.&lt;br&gt;5.1927—1928 йылдарҙағы бюджетты үтәү&lt;br&gt;6.1928—1929 йылдарға бюджетты раҫлау. Һалым сәйәсәте һәм практика.&lt;br&gt;6.Башҡорт АССР-ында халыҡ мәғарифы торошо.&lt;br&gt;7.Һайлауҙар.
 |-
 !VIII Бөтә Башҡорт Советтар съезы
 |1931 йылдың 13—20 феврале
 |&lt;center&gt;335
 |1.[[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы|РСФСР хөкүмәте]]нең отчёты.&lt;br&gt;2.[[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы|Башҡорт АССР-ы хөкүмәте]] отчеты.&lt;br&gt;3.БАССР ауыл хужалығының биш йыллыҡ үҫеш планы тураһында.&lt;br&gt;4.Выборы Правительства БАССР-ҙың Хөкүмәтенә һәм РСФСР-ҙың Советтар съезына һайлауҙар.
 |-
 !IX Бөтә Башҡорт Советтар съезы
 |1935 йылдың 3—9 ғинуары
 |&lt;center&gt;381
 |1.[[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы|РСФСР хөкүмәте]]нең [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы|Башҡорт АССР-ы хөкүмәте]]нең отчёттары.&lt;br&gt;2.Ауыл хужалығының коллективлаштырыуы һәм механизациялауы тамамлаланыуы тураһында.&lt;br&gt;3.Дөйөм башланғыс белем биреү буйынса Мәғариф наркоматы эшмәкәрлеге.
 |-
 !X Бөтә Башҡорт Советтар съезы
 |1936&amp;nbsp;йылдың&amp;nbsp;12&amp;nbsp;—&amp;nbsp;15&amp;nbsp;ноябре&amp;nbsp;&lt;br&gt;1937 йылдың 20—23 июне
 |&lt;center&gt;542
 |1.СССР-ҙың яңы Конституцияһы проектын раҫлау.&lt;br&gt;2.[[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]]ның доклады.&lt;br&gt;3. VIII Бөтә Союз Советтар һәм XVII Бөтә Рәсәй Советтар съездарына делегаттар һайлау.&lt;br&gt;4.Ойоштороу мәсьәләһе.&lt;br&gt;5.Утверждение [[БАССР-ҙың 1937 йылғы Конституцияһы|Башҡорт АССР-ының 1937 йылғы Конституцияһы]]н раҫлау.
 |-
|}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты|Башҡорт Хәрби-революцион комитеты]]
* [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]]
* [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга| автор = | заглавие = Парламентаризм в Башкортостане: история и современность / Сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. Кн. 2 | ссылка = http://gsrb.ru/ru/about/history/parlament_tom_2-1.pdf| ответственный = | место = Уфа| издательство = ГРИ «Башкортостан»| год = 2005| том = | страниц = 304| страницы = | isbn = 5-8258-0204-5| ref = Парламентаризм в Башкортостане}}
* {{книга| автор = [[Еникеев, Зуфар Иргалиевич|Еникеев З. И.]], Еникеев А. З.| заглавие = История государства и права Башкортостана | ссылка = | ответственный = | место = Уфа| издательство = Китап| год = 2007| том = | страниц = 432| страницы = | isbn = 978-5-295-04258-4| ref = Еникеев З. И., Еникеев А. З.}}
* {{книга|автор= |заглавие= История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Кульшарипов, Марат Махмутович|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН|ссылка= |ответственный =|место = Уфа|издательство = Гилем|год = 2010|том = V|страниц = 468|страницы=|isbn = 978-5-7501-1199-2|ref=История башкирского народа}}
* {{книга| автор = [[Ишемғолов Нил Урал улы|Ишемгулов Н. У.]]| заглавие = Образование Башкирской республики| ссылка = | ответственный = | место = Уфа| издательство = Китап| год = 2018| том = | страниц = 172| страницы = | isbn = 978-5-295-06988-8| ref = Ишемгулов}}
* {{книга| автор = [[Кульшарипов, Марат Махмутович|Кульшарипов М. М.]]| заглавие = Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.)| ссылка = | ответственный = | место = Уфа| издательство = Китап| год = 2000| том = | страниц = 368| страницы = | isbn = 5-295-02542-Х| ref = Кульшарипов}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013У|4162|Съезды Советов|автор=Гарипов М. С.}}
[[Категория:Советтар съездары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ы]]
[[Категория:Башҡортостан тарихы]]</text>
      <sha1>hsg6exzma4to4wza23dhy9im42puiz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәлиев Ғәлийән Шәйхетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153596</id>
    <revision>
      <id>1300754</id>
      <parentid>1081829</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:54:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8641" sha1="egle5al6n6wrrqbmywi9zzyso9fh28h" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
|имя =Ғәлийән Шәйхетдин улы Ғәлиев
|изображение  =  Ғәлиев Ғәлийән Шәйхетдин улы.jpg
|ширина = 

|должность = Башҡортостан АССР-ының Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары
|флаг = 
|периодначало = [[1937]]
|периодконец = [[1938]]
|предшественник = 
|преемник = 

|дата рождения = 24.04.1905
|место рождения ={{ТУ|Өфө губернаһы}}, [[Бөрө өйәҙе]], Ҡыҙғанбаш улусы, [[Оло Шаҙы]] ауылы
|дата смерти = 16.12.1964
|место смерти =[[Башҡорт АССР-ы]], {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы
|партия = [[КПСС]] 
|профессия = 
|образование = 
|награды = {{Награды персоны
|{{Орден Красного Знамени}}
|{{Орден Богдана Хмельницкого 1 степени}} 
|{{Орден Богдана Хмельницкого 2 степени}}
|{{Орден Отечественной войны I степени}}
|{{Орден Красной Звезды}}
}}
}}
{{фш|Ғәлиев}}
'''Ғәлиев Ғәлийән Шәйхетдин улы''' ([[24 апрель]] [[1905 йыл]] — [[16 декабрь]] [[1964 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]], хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, генерал-майор (1945). 1938—1941 йылдарҙа [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. 1947—1949 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] Рәйесе урынбаҫары, 1950—1955 йылдарҙа СССР Мәҙәниәт министрлығы Кинофикация һәм кинофильмдарҙы прокатлау буйынса баш идаралығының Башҡортостан бүлексәһе идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 1-се һәм 2-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, [[ВКП (б)]]-ның ХVIII съезы (1939) делегаты. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944), 1-се һәм 2-се дәрәжә [[Богдан Хмельницкий ордены (СССР)|Богдан Хмельницкий]] (1945), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Ғәлийән Шәйхетдин улы Ғәлиев 1905 йылдың 24 апрелендә [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]] Ҡыҙғанбаш улусы (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Мишкә районы}}) [[Оло Шаҙы]] ауылында тыуған. Милләте [[башҡорт]]. [[Ҡаҙаҡ теле|Ҡаҙаҡ]], [[Ҡырғыҙ теле|ҡырғыҙ]], [[Немец теле|немец]], [[Төркмән теле|төркмән]], [[Үзбәк теле|үзбәк]] телдәрен белгән.

1927—1928 йылдарҙа [[Бөрө]] ҡалаһында Ҡыҙыл Армияның полк мәктәбендә уҡый.

1929—1932 йылдарҙа [[Ҡазан]]да Коммунистик юғары уҡыу йортонда белем ала.

1937 йылдың июненән октябренә ҡәҙәр [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]] хеҙмәткәре була. 1937 йылда [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] ағзаһы, шулай уҡ Башҡортостан АССР-ының 1-се һәм 2-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты итеп һайлана.

1937 йылдың октябре — 1938 йыл — Башҡортостан АССР-ының Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары вазифаһын биләй.

1938—1941 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының 3-сө сәркәтибе була: идеология буйынса (1938—1940) һәм нефть сәнәғәте буйынса (1940—1941). 1939 йылда ВКП(б)-ның ХVIII съезына делегат итеп һайлана.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, 1941 йылдың 8 июлендә Ҡыҙыл Армияға хәрби-сәйәси эшкә ебәрелә. Полковник званиеһында авиация училищеһының сәйәси бүлек начальнигы була. 1942 йылдың июленән фронт тылы идаралығының хәрби комиссары булып хеҙмәт итә. Һуғышта яралана. Артабан 68-се армияның, Воронеж фронтының 3-сө танк армияһының (1943 йылдың 1 февраленән 26 апреленә тиклем) һәм 3-сө Украина фронтының 57-се армияның Хәрби советтары ағзаһы була. 1945 йылдың 19 апрелендә «генерал-майор» званиеһы ала.

1946—1947 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] сәркәтибе урынбаҫары, өлкә комитеттың урман сәнәғәте бүлеге мөдире була.

1947—1949 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] Рәйесе урынбаҫары вазифаһын биләй.

1949—1950 йылдарҙа «Октябрьский натиск» нәшриәте директоры була.

1950—1955 йылдарҙа СССР Мәҙәниәт министрлығының Кинофикация һәм кинофильмдарҙы прокатлау буйынса баш идаралығы Башҡортостан бүлексәһенең идарасыһы булып эшләй.

1964 йылдың 16 декабрендә [[Өфө]] ҡалаһында вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (20.01.1943)
* 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1943)
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1944)
* 1-се һәм 2-се дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены (1945)
* [[Болгария]]ның 3-сө дәрәжә «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордены
* миҙалдар.

== Һылтанмалар ==
* [http://shadu.mishkan.ru/?page_id=11 Галиев Галиян Шайхетдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818000704/http://shadu.mishkan.ru/%3Fpage_id%3D11/ |date=2019-08-18 }} / Сайт администрации Большешадинского сельского совета МР Мишкинский район Республики Башкортостан
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2&amp;first_name=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BD&amp;date_birth=&amp;rank=&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_vpp&amp;page=1&amp;middle_name=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Галиев Галиян Шайхетдинович]
* ''Аюпов Рашит.'' [http://vechufa.ru/public/14391-vernulsya-s-fronta-generalom.html Вернулся с фронта генералом] // «Вечерняя Уфа». — 7 мая 2019. — № 33 (13317).

[[Категория:Генерал-майорҙар (СССР)]]
[[Категория:Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзалары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:ВКП(б)-ның XVIII съезы делегаттары]]</text>
      <sha1>egle5al6n6wrrqbmywi9zzyso9fh28h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәйхисламов Рәшит Бәҙретдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155734</id>
    <revision>
      <id>1300685</id>
      <parentid>1179727</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T23:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14937" sha1="4sutkg3a2nuxmg1wafazzgr45xsut2i" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Шәйхисламов}}
'''Шәйхисламов Рәшит Бәҙретдин улы''' ([[5 октябрь]] [[1959 йыл]]) — [[Фән|ғалим]]-[[тарихсы]], тарих фәндәре докторы (2007). Профессор. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2009), Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары белем биреү хеҙмәткәре һәм 1-се класлы советнигы. [[Шәйхисламов Рафаэль Бәҙретдин улы|Рафаэль Шәйхисламов]]тың ҡустыһы.

== Биографияһы ==
Рәшит Бәҙретдин улы [[1959 йыл]]дың 10 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат районы]] [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылында тыуа. Урта белем алғандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның тарих факультетына уҡырға инә һәм уны [[1986 йыл]]да тамамлай. Артабан хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Ленинград дәүләт университеты]]нда дауам итә һәм унда бер ни тиклем ваҡыт эшләгәндән һуң, ҡабат тыуған университетына ҡайтып, [[1991]]—[[1995 йыл]]дарҙа, [[1999 йыл]]да ошонда уҡыта. Бер үк ваҡытта Рәсәй Фәедерацияһының Федерация, милләт һәм миграция сәйәсәте эштәре буйынса министрлығының Башҡортостан территориаль органында етәксе урынбаҫары була. [[2007 йыл]]да [[Санкт-Петербург]]та РФА-ның Тарих институтында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Әлеге ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының Рәсәй тарихы, историография һәм сығанаҡтарҙы өйрәнеү кафедраһы уҡытыусыһы.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Ғилми хеҙмәттәре 18-се быуаттың икенсе яртыһында — 19-сы быуаттың беренсе яртыһында Рәсәйҙә социаль-иҡтисади проблемалар һәм крәҫтиәнлек тарихына арнала. 100-гә яҡын фнни хеҙмәт авторы.

== Фәнни хеҙмәттәре ==
* Шайхисламов Р. Б. Социально-правовое положение «свободных сельских обывателей» Российской империи до отмены крепостного права (на примере государственных крестьян Южно-Уральского региона) // Евразийский гуманитарный форум. 2013. № 2. С. 14-17.
* Шайхисламов Р. Б. Социально-правовое и экономическое положение дореформенного крестьянства Южного Урала в исследованиях 1920—1930-х годов // В сборнике: Актуальные проблемы политической и социально-экономической истории Южного Урала в составе Российского государства в XVI—XX вв. Материалы межрегиональной научной конференции. 2013. С. 68-72.
* Шайхисламов Р. Б. Государственные крестьяне Южного Урала до отмены крепостного права. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2013. −120 с. (7 п.л.)* Шайхисламов Р. Б. История крестьянства Южного Урала первой половины XIX века в отечественных исследованиях 1950—1960-х годов //Вестник Башкирского университета. — 2013. — Т. 18. — № 2. -С.575-577.
* Шайхисламов Р. Б. Реализация реформы П. Д. Киселева на Южном Урале // Вестник Башкирского университета. — 2013. — Т. 18. — № 2. -С.563-565.
* Шайхисламов Р. Б. Формирование горнозаводской промышленности и категории заводских крестьян на Южном Урале // Вестник Башкирского университета. — 2014. — Т. 19. — № 1. — С. 320—322.
* Шайхисламов Р. Б. Денежные платежи и повинности частновладельческих заводских крестьян России до реформы 1861 г. (на примере южно-уральского региона) // Вестник Башкирского университета. −2014.- Т.19. -№ 4. -С. 1629—1633.
* Шайхисламов Р. Б. Крестьяне-припущенники Южного Урала в первой половине XIX в. // Российский гуманитарный журнал. 2014. Т. 3. № 6. С. 489—495. 4.Шайхисламов Р. Б. Заводовладельцы и заводские крестьяне Южного Урала во второй половине XVIII века // Евразийский гуманитарный форум. 2014. № 1. С. 33-36.
* Шайхисламов Р. Б., Шайхисламов Т. Р. Исследования по истории культуры и искусства мамлюкского Египта: историографический обзор // В сборнике: Россия и страны Востока: векторы взаимодействия и сотрудничества Материалы Международной научно-практической конференции . Составители: Ю. Н. Дорожкин, И. В. Фролова, Л. И. Газизова, А. Б. Юнусова; под общей редакцией С. Н. Лаврентьева. 2014. С. 124—127.
* Шайхисламов Р. Б. Преобразование дворцового ведомства России и изменения в системе управления удельной деревней Южного Урала // В сборнике: Формирование эффективной системы управления и самоуправления на Южном Урале в XVIII—XX вв. Сборник научных трудов. Редакционная коллегия: А. И. Акманов (Башкирский государственный университет, г. Уфа); О. А. Курсеева (Стерлитамакский филиал БашГУ); Н. Л. Семенова (Стерлитамакский филиал БашГУ); кандидат исторических наук М. Н. Фархшатов (ИИЯЛ УНЦ РАН, г. Уфа). Стерлитамак, 2014. С. 102—111
* Шайхисламов Т. Р., Шайхисламов Р. Б. Мамлюки и становление мамлюкской системы власти в Египте // Вестник Башкирского университета. −2015.- Т.20. -№ 2. -С. 751—755.
* Шайхисламов Р. Б. Сведения о помещичьих имениях Южного Урала первой половины XIX века // Вестник Башкирского университета.- 2015. -Т.20. -№ 3. — С.1131-1134.
* Шайхисламов Р. Б. Заводские крестьяне Южного Урала до освобождения от крепостной зависимости // Российский гуманитарный журнал. — 2015. — Т. 4. — № 5.- С. 389—394.
* Шайхисламов Р. Б. Заводские крестьяне Южного Урала до освобождения от крепостной зависимости // Российский гуманитарный журнал. 2015. Т. 4. № 5. С. 389—394.
* Шайхисламов Р. Б. Конфессиональный состав Южно-Уральского крестьянства в предреформенные десятилетия XIX в // В сборнике: Межэтнические и этноконфессиональные отношения: проблемы взаимодействия. Материалы Всероссийской конференции с международным участием, посвященной 130-летию со дня рождения С. И. Руденко. Под редакцией М. М. Кульшарипова, М. Н. Сулеймановой. 2015. С. 289—291.
* Шайхисламов Р. Б. Поземельные отношения башкир и гражданских припущенников Южного Урала (Башкирии) в первой половине XIX века // В сборнике: Перспективы развития башкирского народа: осмысление истории, сохранение традиций, модели национально-государственного строительства Сборник статей Всероссийской научно-практической конференции с международным участием. 2015. С. 111—117
* Шайхисламов Р. Б. Социальный состав населения вотчинных и посессионных горных заводов Южного Урала крепостной эпохи // В сборнике: Актуальные вопросы университетской науки Сборник научных трудов. Уфа, 2016. С. 543—547.
* Шайхисламов Р. Б. Сельское самоуправление крестьян казенных селений России в конце XVIII и первой половине XIX века // В сборнике: Люди, культуры, пространство: социокультурная динамика мира Евразии Материалы Всероссийской научно-практической конференции (с международным участием), посвященной 75-летию профессора Р. З. Янгузина. Ответственные редакторы Азнабаев Б. А., Сулейманова М. Н.. 2016. С. 176—179.
* Шайхисламов Р. Б. Крестьянское население Южного Урала в период аграрного освоения региона (в XVII-середине XIX в.) // Аграрное освоение и демографические процессы в России X—XXI вв.: XXXV сессия Симпозиума по аграрной истории Восточной Европы: Тезисы докладов и сообщений: Уфа, 20-23 сентября 2016 г.-М.:ИСл РАН, 2016. -С.67-69.
* Шайхисламов Р. Б. Органы крестьянского волостного самоуправления до и после реформы П. Д. Киселева // Региональная история: методология, историография: Сб. научных трудов третьих международных Усмановских чтений. Республика Башкортостан, Уфа-Стерлитамак, 2 декабря 2016 г. / Науч.ред. Д. П. Самородов, М. Н. Фархшатов. — Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2016. — С. 315—316.
* Шайхисламов Р. Б. Российское законодательство первой четверти XIX века о социальном, правовом и экономическое положении крестьянства / Р. Б. Шайхисламов. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2016. — 96 с. (5, 58 п.л.)
* Шайхисламов Р. Б. Крестьяне на казенных землях Южного Урала до середины XIX века // Вестник Башкирского университета.- 2017.-T.22. — № 1. — C.284 — 287.
* Шайхисламов Р. Б. Дворцовые селения на Южном Урале до образования удельного ведомства // Научные чтения памяти профессора А. З. Асфандиярова «Социально-экономическая и военная история Башкортостана (вторая половина XVI—XXI вв.)». Материалы Всероссийской конференции. — Уфа,2017. — C.69 — 75.
* Шайхисламов Р. Б. Социальное и правовое положение «свободных сельских обывателей» государственной деревни России в первой половине XIX века // Права и свободы человека и гражданина в истории России. Материалы Всероссийской научно-практической конференции: в 2-х частях. — Уфа,2017. — C.179 — 184.
* Шайхисламов Р. Б. Российское законодательство второй четверти XIX века о социальном, правовом и экономическом положении крестьянства. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2017. — 180 c. (10,47 п.л.).

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|74737}}{{V|4|10|2021}}
* [http://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-istorii-rossii-istoriografii-i-istochnikovedeniya Шайхисламов Рашит Бадретдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191213081053/http://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-istorii-rossii-istoriografii-i-istochnikovedeniya |date=2019-12-13 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01004022354 Шайхисламов, Рашит Бадретдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210928164641/https://search.rsl.ru/ru/record/01004022354 |date=2021-09-28 }}
[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]</text>
      <sha1>4sutkg3a2nuxmg1wafazzgr45xsut2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Щербо Алла Борисовна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156598</id>
    <revision>
      <id>1300686</id>
      <parentid>1239544</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T00:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10339" sha1="jivm733khd94i1gfvdfzruqkhzfdibw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Щербо Алла Борисовна''' ({{Lang-uk|Алла Борисівна Щербо}}; [[1928 йыл|1928]]—[[2016 йыл|2016]]) — совет һәм украин ғалимы, [[Фән докторы|педагогия фәндәре докторы]] (1984), профессор (1987).

Балаларға һәм йәштәргә эстетик тәрбиә биреү өлкәһендәге билдәле белгес. 200-ҙән ашыу фәнни эш авторы&lt;ref&gt;[https://scholar.google.com.ua/citations?user=BZmCcBoAAAAJ&amp;hl=ru Алла Борисівна Щербо (1928—2016)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210119095842/https://scholar.google.com.ua/citations?user=BZmCcBoAAAAJ&amp;hl=ru |date=2021-01-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[1928 йыл]]дың [[18 апрель|18 апрелендә]] [[Ленинград]]та хәрби табип ғаиләһендә тыуа — уның ата-әсәһе бергә [[Бөйөк Ватан һуғышы]]н госпиталдәрҙә эшләп үткәргән. Атаһы — Щербо Борис Васильевич, һуғыш ваҡытында эвакопункт башлығы була, аҙағыраҡ — начмед хәрби шифаханаһының медицина начальнигы, һуңынан Пирогов исемендәге Винница медицина институтының хәрби кафедраһы мөдире. Әсәһе — Ираида Григорьевна Казанская ҡан биреү станцияһында лаборатория мөдире булып эшләй. Алланың бала сағы ата-әсәһенең хеҙмәт иткән урындарына күсеп йөрөү шарттарына ярашлы үтә. Уның ғаиләһе һуғыш ваҡытында башта [[Смоленск|Смоленскиға]], аҙаҡ [[Тамбов|Тамбовҡа]] эвакуациялана.

1944 йылдың мартында ғаилә немец оккупанттарынан яңы ғына азат ителгән Винницаға күсеп килә, унда ҡаланың ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Уны тамамлағас, А. А. Жданов исемендәге [[Ленинград]] университетының (хәҙер [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]) фәлсәфә факультетына уҡырға инә, уның психология бүлеген тамамлай. Уның уҡытыусылар араһында профессор Б Г. Ананьев, А А. Люблинская, В Н. Мясищев, доцент А. Г. Ковалев, Т. Ю. Конникова һәм. Ленинград психология мәктәбе вәкилдәре була. Студент йылдарында Алла Борисовнаның А. А. Бодалев менән дуҫлығы башлана, ул аспирант булғанда, аҙаҡ — Рәсәй мәғариф академияһының академигы булғанда ла дауам итә.

1950 йылда университетты тамамлап, ул ошо уҡ уҡыу йортоноң аспирантураһында уҡырға ҡала. Бында Алла Борисовна ғилми-тикшеренеү эштәре алып барыу менән бергә ҡаланың 379-сы урта мәктәбендә психология һәм логика уҡыта. [[1954 йыл]]да &quot;К вопросу об особенностях образования динамического стереотипа у детей (в связи с различными типами нервной системы)&quot;темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01006058662 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата педагогических наук (по психологии)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208075503/https://search.rsl.ru/ru/record/01006058662 |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;. Һуңынан өс йыл буйына йүнәлтеү буйынса Фрунзе ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институтында эшләй. 1957 йылда ата-әсәһе янына [[Винница]]ға ҡайта һәм Н. Островский исемендәге Винница дәүләт педагогия институтында (хәҙер Украинаның Михаил Коцюбинский исемендәге Винница дәүләт педагогия университеты) эшләй башлай. Педагогика һәм психология кафедраһында эшләй, педагогика, психология, тарих, педагогика тарихы, спорт психологияһынан уҡыта. Һуңынан [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты|Т. Г. Шевченко исемендәге Киев дәүләт университетында]] этика һәм эстетика буйынса махсус курстарҙы тамамлай. Был осорҙа Джола Дмитрий Николаевич ([[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты|Киев дәүләт университетының]] философия факультетын тамамлаған)менән таныша һәм уның менән ғаилә һәм фәнни-ижади тандем ҡора&lt;ref&gt;[http://vin-gazeta.net/suspilstvo/2415-zhittevi-melodiji-dmitra-dzholi Життєві мелодії Дмитра Джоли] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208075458/http://vin-gazeta.net/suspilstvo/2415-zhittevi-melodiji-dmitra-dzholi |date=2019-12-08 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Уларҙың ҡыҙы Татьяна, шулай уҡ психология факультетын тамамлағандан һуң, [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда психолог һөнәрен һайлай.{{Внешнее изображение|image1=[https://cdn1.ozone.ru/multimedia/1023183208.JPG Одна из совместных работ А. Щербо и Д. Джолы]}}
[[Файл:90-річчя_А.Б.Щербо.jpg|справа|мини|270x270пкс|А. Б. Щербоның тыуыуына 90 йыл тулыуға арналған педагогик уҡыуҙар]]
Винница педагогия университетында Алла Борисовна алдағы ун йыл эсендә 1-4 класс уҡытыусылары факультеты менән етәкселек итә. Эстетик тәрбиәнең аудиториянан тыш ижад эштәренең студенттар менән ижад итеүзең инициаторы була. 1968—1972 йылдарҙа университеттың музыкаль-педагогия факультетын ойштороуҙың башында тора. 1984 йылда «Формирование у младших школьников способностей к художественно-эстетической деятельности» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01004024304 Диссертация доктора педагогических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208075500/https://search.rsl.ru/ru/record/01004024304 |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;. 1987 йылда этика, эстетика һәм фәнни атеизм кафедраһының профессоры була. [[1993 йыл]]дан алып 1998 йылға тиклем Украина Дәүләт сик хеҙмәтенең Милли академияһында махсуслаштырылған диссертациялар яҡлау советы ағзаһы була, бының өсөн махсус тағыла торған күкрәк билдәһенә лайыҡ була.

Винницала [[2016 йыл]]дың [[22 ғинуар]]ында вафат була һәм шунда ерләнә.

== Наградалары ==
* Миҙал, шул иҫәптән «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн» ([[1970]]).
* Украина мәғариф министрлығының (1967), СССР педагогия фәндәре академияһы һәм СССР мәғариф министрлығы мәғариф министрлығының Почет грамоталары (1982).
* Күкрәк билдәһе &quot;УССР халыҡ мәғарифы алдынғыһы &quot; (1982).

== Сығанағы ==
* Вінницький інститут державний педагогічний. Нарис Історичний (1912—1992). — Вінниця, 1992.
* Михаил університету імені педагогічному державна Вінницькому Коцюбинський 90 років. — Вінниця, 2002.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://vin-gazeta.net/suspilstvo/676-kolegi-moji-dorogotsinni Дорогоцінні колег мої] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202030400/http://vin-gazeta.net/suspilstvo/676-kolegi-moji-dorogotsinni |date=2017-02-02 }}{{ref-uk}}
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Педагогия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2016 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:22 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1928 йылда тыуғандар]]
[[Категория:18 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>jivm733khd94i1gfvdfzruqkhzfdibw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яхонт Олег Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156658</id>
    <revision>
      <id>1300706</id>
      <parentid>1186831</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T06:59:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20732" sha1="scbrfljacgsotisvoirlwsud5y5up7m" xml:space="preserve">{{ТТ}}
{{Ук}}
'''Яхонт Олег Васильевич''' ([[9 апрель]] [[1941 йыл]]) — рәссам-юғары категориялы реставратор, ГосНИИР-ҙың әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре, сәнғәт фәндәре кандидаты (1992), профессор (2001), РФ-тың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2002)&lt;ref&gt;[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&amp;&amp;nd=102075900&amp;&amp;page=1&amp;rdk=0#I0 Указ Президента РФ № 421 «О награждении государственными наградами Российской Федерации». 2002. 27 апреля.]&lt;/ref&gt;, РСА-ның мөхбир-ағзаһы (2007), Мәскәү ҡалаһының почётлы реставраторы (2016)&lt;ref&gt;[https://www.mos.ru/dkn/function/populiarizatciia/pochetnoe-zvanie-pochetnyj-restavrator-goroda-moskvy/ Указ мэра города Москвы С. С. Собянина от 20 февраля 2016 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Официальный сайт мэра Москвы&lt;/ref&gt;, бер нисә китап һәм 150-нән ашыу реставрациялау тарихы, теорияһы һәм практикаһы, атрибуциялау, сәнғәт тарихы буйынса мәҡәләләр авторы&lt;ref name=&quot;culture&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gosniir&quot;&gt;Проблемы консервации, реставрации и атрибуции произведений искусства: Избранные статьи. Яхонт О. В., ГосНИИР — М., 2010.&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Олег Васильевич Яхонт [[Красноярск крайы]]ның Иланск ҡалаһында һуғыштан алда Дондағы Ростовтан Себерҙе күтәрергә күсеп килгән тимер юлсы ғаиләһендә тыуған. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң уларҙың ғаиләһе Төньяҡ Кавказдағы Кропоткин ҡалаһына килә. Олег бала сағынан уҡ һынлы сәнғәте һәм скульптура менән мауыға, сәнғәт буйынса китаптар уҡый. Мәктәпте тамамлағандан һуң, эксперименталь тимер юл бригадаһында слесарь, техник майҙы регенерациялау буйынса мастер булып эшләй&lt;ref name=&quot;culture&quot;/&gt;.

1962 йылдан алып М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты тарих факультетының сәнғәт тарихы бүлегендә уҡыйа. 1967 йылда Д. В. Сарабьянов һәм А. А. Федорова-Давыдоваетәкселеге аҫтында скульптор Паоло Трубецкойҙың ижадына арналған диплом эшен яҡлай&lt;ref name=&quot;gosniir&quot;&gt;Проблемы консервации, реставрации и атрибуции произведений искусства: Избранные статьи. Яхонт О. В., ГосНИИР — М., 2010.&lt;/ref&gt;.

Мәскәү дәүләт университетын тамамлағандан һуң, реставратор В. В. Филатов тәҡдиме буйынса И. Э Грабарь исемендәге Дәүләт Үҙәк художество ғилми-реставрация оҫтаханаһының скульптуралар реставрациялау бүлегенә реставрациялау ярҙамсыһы вазифаһын башҡарырға йүнәлтелә.
[[Файл:Ivan_IV_by_Antokolsky_by_shakko_01.jpg|справа|мини|272x272пкс| «Иван Грозный» статуяһы]]
1973 йылда «реставрация фәнни өлкәһендәге ҙур уңыштары өсөн» уға «мөҙҙәтһеҙ юғары квалификациялы рәссам- реставратор» исеме бирелә.

1974 йылда Мәскәү рәссамдар союзына ағза итеп ҡабул ителә.

1976 йылда академик И. Э Грабарь исемендәге Бөтә союз Дәүләт Үҙәк художество ғилми-реставрация үҙәгенә директор вазифаһына күсерелә. 1978 йылда СССР Мәҙәниәт министрлығының Мәскәү Кремлен 1980 йылғы Йәйге Олимпиада уйындарына әҙерләү маҡсатында ғилми реставрация бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Уның ҡатнашлығында Ҡорал (Оружейный) палатаһының бик күп һәйкәлдәрен, соборҙарҙы, [[Батша ҡыңғырау|Батша-ҡыңғырауын]] реставрациялайҙар&lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;[http://portal-kultura.ru/articles/person/131435-oleg-yakhont-otrestavrirovat-tsar-kolokol-potreboval-kosygin/?print=Y&amp;CODE=131435-oleg-yakhont-otrestavrirovat-tsar-kolokol-potreboval-kosygin Воротынцева К. Олег Яхонт: «Отреставрировать Царь-колокол потребовал Косыгин»]// Культура. 2016. 7 апреля.&lt;/ref&gt;.

1970-се йылдарҙа Олег Яхонт ХIХ быуаттың икенсе яртыһындағы урыҫ скульптура әҫәрен — Марк Антокольский яһаған «Иван Грозный» һынын — реставрациялай.

1970-се йылдарҙан алып Мәҙәниәт министрлығының Фәнни-методик советы, реставраторҙарҙы аттестациялау буйынса комиссияһы, РФ Мәҙәниәт министрлығының ил музейҙары өсөн сәнғәт әҫәрҙәрен һатып алыу комиссияһының эксперты, байтаҡ музей һәм ставрациялау ойошмаларының, Халыҡ-ара ӨЭкспертиза и атрибуция произведений изобразительного искусства&quot; фәнни-конференцияһының ғалимдар советы ағзаһы булып тора. В 1980—1990-е годы занимался реконструкцией статуи Георгия Победоносца&lt;ref&gt;[http://art-con.ru/node/5286 Яхонт О. В. О создателях древней белокаменной иконы святого Георгия 1464 года с главной башни Московского Кремля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219170015/http://art-con.ru/node/5286 |date=2019-12-19 }} // Кремли России: материалы и исследования. Вып. 15. — ГИКМЗ. М., 2003. С. 100—116.&lt;/ref&gt; со [[Спасская башня#Строительство|Спасской башни]] Московского кремля, однако по стечению обстоятельств модель скульптуры была уничтожена:
Скульптурную икону демонтировали при строительстве новых стен и башен из кирпича взамен старого Белокаменного Кремля. Много лет она хранилась в Вознесенском монастыре. В 1929 году при уничтожении Вознесенского монастыря ее демонтировали под руководством Николая Николаевича Померанцева. Позднее один из крупных фрагментов — бюст святого — попал в Третьяковку… [[Файл:Яхонт_О.В._Статуя_Георгия_Победоносца.jpg|справа|мини|300x300пкс|В процессе реконструкции модели св. Георгия-змееборца. Пластилин, гипс. Реконструкция О. В. Яхонта]] В Кремле находится несколько небольших фрагментов скульптуры. Они были найдены в конце 1960-х Н. Н. Померанцевым в подклете церкви Ризоположения. Никто не хотел браться за реставрацию деталей, которые в 1930-е годы были списаны, однако мне удалось вновь поставить их на охрану. Потом перевез домой в двухкомнатную квартиру — держать больше было негде. Начал работать над созданием трехметровой модели в натуральную величину. Мне бескорыстно помогали множество людей — физики, химики. А затем Советский Союз рухнул, и всем стало не до того. Мне повезло: предложили помещение на Арбате: в Центре художественной культуры Московского института повышения квалификации работников образования. Когда в 1994 году Центр съехал, мне посоветовали обратиться к некоему олигарху, который готов был поддержать начинание. Он действительно предоставил помещение, но в конце концов решил тайно продать модель. Я пригрозил судом. Тогда по его приказу Егория уничтожили. От дела, которому я посвятил четверть века, остались лишь фотографии и кинофильм. Конечно, все можно восстановить. Однако на это требуется воля руководства страны и согласие глав двух музеев — Кремля и Третьяковской галереи. В силу возраста сам уже не смогу таскать тяжелые блоки, но руководить реставрацией, лепить утраченные фрагменты в состоянии. Видимо, поэтому меня еще держат на свете — чтобы довел эту работу до конца&lt;ref name=&quot;culture&quot;/&gt;.&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;1992 йылда В. Н. Гращенков етәкселеге аҫтында «Реставрация скульптуры как метод ее исследования» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай — фән кандидаты ғилми дәрәжәһен ала&lt;ref&gt;Яхонт О. В. Реставрация скульптуры как метод ее исследования: диссертация кандидата искусствоведения / МГУ им. М. В. Ломоносова. — Москва, 1992. — 212 с.&lt;/ref&gt;.

1990 йылдан алып РГГУ (2001 йылда профессор итеп һайлана) «Основы консервации и реставрации музейных предметов», «Техника изобразительного искусства» һ. б. курстар буйынса лекциялар уҡый.&lt;ref&gt;Кто есть кто в РГГУ. — М., 1997. — С. 286.&lt;/ref&gt;. 2004 йылда В. И. суриков исемендәге Мәскәү дәүләт сәнғәт академияһының профессоры итеп һайлана. Төрлө курстар буйынса программалар авторы&lt;ref name=&quot;gosniir&quot;&gt;Проблемы консервации, реставрации и атрибуции произведений искусства: Избранные статьи. Яхонт О. В., ГосНИИР — М., 2010.&lt;/ref&gt;.

2002 йылда Олег Васильевич Яхонтҡа РФ-ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре исеме бирелә. 2007 йылда ул Рәсәй художество академияһының мөхбир-ағзаһы итеп һайлана.

2010 йылдаРәсәй Художество академияһының « Лайыҡлы» миҙалы меән бүләкләнә. Был бүләк уға «О реставрации и атрибуции» һәм «Консервация и хранение скульптуры в музее» моногшрафияары өсөн бирелә&lt;ref name=&quot;gosniir&quot;&gt;Проблемы консервации, реставрации и атрибуции произведений искусства: Избранные статьи. Яхонт О. В., ГосНИИР — М., 2010.&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың 4 мартында реставрация өлкәһендәге 49 йыллыҡ хеҙмәт стажы һәм 210-ҙән ашыу [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] мәҙәни мираҫ объекттарын тергеҙгәне өсөн «Мәскәү ҡалаһының почетлы реставраторы» исеменә лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://www.mos.ru/upload/alerts/files/2016(16).pdf Почетный реставратор города Москвы 2016]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Официальный сайт мэра Москвы&lt;/ref&gt;.Помимо реставрационной и искусствоведческой деятельности, Олег Яхонт создаёт графические, живописные и скульптурные произведения:
В течение многих лет в свободные дни, в любую минуту я стремился заниматься рисованием, живописью, лепкой, изображая своих близких, те места, где пришлось побывать. Некоторые работы высоко оценили профессиональные художники, в том числе мною любимый Илларион Голицын. В последние годы некоторые работы поступили в музеи: в Государственный исторический в Москве, в художественные музеи Архангельска, Костромы, Саранска, Симферополя&lt;ref name=&quot;regnum&quot;&gt;[https://regnum.ru/news/cultura/2739291.html Третьяковская галерея представляет коллекцию Олега Яхонта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191006140335/https://regnum.ru/news/cultura/2739291.html |date=2019-10-06 }} // ИА REGNUM. 2019. 4 октября.&lt;/ref&gt;.&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt; О. В. Яхонт әҫәрҙәре әленән-әле&lt;ref&gt;Олег Яхонт. Грани творчества: к 55-летию творческой деятельности: альбом избранных произведений художника, искусствоведа, реставратора / Российская акад. художеств, Гос. науч.-исслед. ин-т реставрации; [авт.-сост. Н. Н. Фомина]. — Москва : СканРус, 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Дар Олега Яхонта: каталог / Государственная Третьяковская галерея; составители каталога: И. Н. Седова [и др.]. — Москва: Гос. Третьяковская галерея, 2019. — 159 с. ISBN 978-5-89580-266-3&lt;/ref&gt;, РФ Дәүләт музей фондының каталог сайтында урынлаштырылып тора&lt;ref&gt;[https://goskatalog.ru/portal/#/collections?q=%D0%AF%D1%85%D0%BE%D0%BD%D1%82%20%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%B3&amp;imageExists=true Госкаталог. РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190622041253/https://goskatalog.ru/portal/#/collections?q=%D0%AF%D1%85%D0%BE%D0%BD%D1%82%20%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%B3&amp;imageExists=true |date=2019-06-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси күргәҙмәләре ==
* 2014, Москва, ГосНИИР — выставка «Олег Яхонт. Реставратор, исследователь, художник. Грани творчества».
* 2016, Москва, Выставочный зал ГосНИИР — выставка «К 75-летию Почетного реставратора города Москвы О. В. Яхонта».
* 2019—2020, Москва, Третьяковская галерея — Выставка «Дар Олега Яхонта».

== Һайланма фәнни эштәре ==
* О принципах реставрации каменной скульптуры // Художник. 1973. № 12. С. 58-61.
* История и принцип реставрации каменной скульптуры // Музей и современность. 1976. № 2. С. 167—195.
* Возрожденные шедевры: Реставрация скульптуры. М.: Просвещение, 1980. 127 с.
* Latest Data in the Ancient Symbol of Moscow // La conservazione dei monument nel bacino del Mediter-raneo. Venezia, 1994. P. 763—767.
* Некоторые проблемы экспертизы и атрибуции скульптуры // I научная конференция «Экспертиза произведений изобразительного искусства»: Тез. докл. … [М., 1995]. С. 56-57.
* Проблемы исследования, реставрации и конечного результата при реставрации музейной скульптуры // Современные принципы реставрации: Конечный результат реставрации: Тез. докл. М., 1995. С. 101—104.
* Музей слепков и реставрация // Музеи Москвы и музеология XX века: Тез. науч. конф. … М., 1997. С. 77-79.
* О забытом памятнике Льву Николаевичу Толстому // Источники по истории усадебной культуры: [Сб. ст.] М., 1997. С. 118—124.
* Автор и первоначальная композиция Белокаменной надвратной иконы 1464 г. с главной башни Московского Кремля // Худож. наследие. 1999. № 17. С. 69-75.
* Скульптура московских музеев: Реставрация и атрибуция / Гос. науч.-исслед. ин-т реставрации. М., 2000. 176 с.
* Реставрация и хранение скульптуры в музее / О. В. Яхонт; Гос. науч.-исслед. ин-т реставрации. — Москва: Индрик, 2009. — 207 с. ISBN 978-5-91674-007-3
* Проблемы консервации, реставрации и атрибуции произведений искусства [Текст] : избранные статьи / О. В. Яхонт; Гос. науч.-исслед. ин-т реставрации (ГосНИИР). — Москва: Сканрус, 2010. — 463 с. ISBN 978-5-93221-138-0

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Сәнғәт фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1941 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>scbrfljacgsotisvoirlwsud5y5up7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хеҙмәт Даны ордены</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156957</id>
    <revision>
      <id>1300610</id>
      <parentid>1291742</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18719" sha1="5k31uu4qqyi9nwg47usuw9rabb0zn2x" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Хеҙмәт Даны ордены''' — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] дәүләт наградаһы, СССР Юғары Советы Президиумының 1974 йылдың 18 ғинуарындағы Указына ярашлы булдырыла. Орденды булдырыу эштәре менән СССР Юғары Советы Президиумы секретары М. П. Георгадзе етәкселек итә. Орден һүрәте авторы — «Гознак» фабрикаһы рәссамы Ю. М. Егоров.

Хеҙмәт Даны орденының өс дәрәжәһе булған, юғары кимәлдәгеһе — беренсе дәрәжә ордены. Бүләкләү эҙмә-эҙлекле башҡарыла: башта — өсөнсө, шунан — икенсе, һуңынан беренсе дәрәжә бирелә. Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн бирелгән совет ордендары араһында — берҙән-бер дәрәжәле орден. Өс дәрәжә кавалерҙарына бирелгән статуты һәм ташламалары буйынса Хеҙмәт Даны ордены хәрби [[Дан ордены]]на тап килә.

Тәүге Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләү 1974 йылдың 9 авгусында үткәрелә — биш йыллыҡ планды һәм социалистик йөкләмәләрҙе алдан үтәгән өсөн:

* «Азовсталь» заводы эшселәр төркөмө
* Алыҫ Көнсығыш шахтерҙары
* Кузбасстағы «Юбилейный» шахтаһы таусылары

1983 йылдың 7 ғинуарында 35 хеҙмәт батыры Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалерҙары булып китә. [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР-ының]] Каспбурнефтегазпром производство берекмәһе быраусыһы Вәкил Аббасов 1-cе һанлы I дәрәжә Хеҙмәт Даны орденына лайыҡ була.

Ордендың тулы кавалерҙары араһында бер [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] [[Социалистик Хеҙмәт Геройы|,]] (Б И. Вашакидзе) һәм бер Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы (М. Н. Готовцев) бар.

СССР тарихында һуңғы тапҡыр Хеҙмәт Даны ордены менән 1991 йылдың 21 декабрендә бүләкләйҙәр.

== Орден статусы ==
Орден менән сәнәғәт, транспорт, төҙөлөш һәм башҡа матди етештереү тармаҡтарымастерҙары һәм эшселәре, ауыл хужалығы колхозсылары һәм хеҙмәткәре, шулай уҡ етештереү өлкәһендә эшләмәгән хеҙмәткәрҙәр бер предприятиела, учреждениела, ойошмала, колхозда йәки совхозда фиҙаҡәр һәм һөҙөмтәле күп йыллыҡ хеҙмәте өсөн бүләкләнә. Шулай уҡ уҡытыусылар (юғары һәм урта уҡыу йорттары уҡытыусылары), тәрбиәселәр, производство уҡытыу мастерҙары балаларҙы һәм үҫмерҙәрҙе уҡытыуҙа һәм тәрбиәләүҙә уңыштары, уларҙы тормошҡа һәм хеҙмәткә әҙерләү һәм бер уҡыу-тәрбиәләү учреждениеһында күп йыллыҡ хеҙмәте өсөн бүләкләнә.

Хеҙмәт Даны орденының өс дәрәжәһе бар. Юғары дәрәжәһе — беренсе дәрәжә ордены. Бүләкләү эҙмә-эҙлекле башҡарыла, башта- өсөнсө, шунан — икенсе, артабан -беренсе дәрәжә бирелә.

Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнәләр:

* юғары етештереү күрһәткестәре, пландарҙы һәм нормаларҙы системалы рәүештә артығ менән үтәү;
* юғары хеҙмәт етештереүсәнлегенә өлгәшкән, юғары сифатлы продукция етештергән, материалдарҙы экономиялы тотонған хеҙмәт сығымдарын кәметкән өсөн;
* хеҙмәттәге новаторлығы, ҡиммәтле уйлап таыуҙары һәм рационализаторлыҡ тәҡдимдәре, яңы техниканы һәм прогрессив технологияларын үҙләштереүҙә һәм ҡулланыуҙа әүҙем ҡатнашҡан өсөн ;
* ауыл хужалығы культураларының юғары уңдырышлығын һәм малсылыҡ етештереүсәнлеген күтәреүҙә юғары уңыштарға өлгәшкән өсөн;
* сроктарҙы ҡыҫҡартыуға һәм етештереү ҡеүәтенә, мәҙәни-көнкүреш объекттары, торлаҡ йорттарының төҙөлөшө сифатын яҡшыртыуға һәм уларҙы сафҡа индереүгә ҙур хеҙмәт өлөшө өсөн;
* йәш эшселәр, колхозсыларҙы тәрбиәләүҙәге һәм уҡытыуҙағы уңыштары өсөн ;
* балалар һәм үҫмерҙәрҙе тәрбиәләүҙә һәм уҡытыуҙағы уңыштары, уларҙы хеҙмәт һәм тормошҡа әҙерләү өсөн.

Хеҙмәт Даны орденының бөтә өс дәрәжәһенә лайыҡлылар ошондай хоҡутарға эйә:

* пенсияны 15 процентҡа арттырыу;
* билдәләнгән номалар буйынса торлаҡ майҙаны менән тәү сиратта тәьмин итеү;
* йылына бер тапҡыр (тегендә һәм кире яҡҡа) тимер юлы, һыу, һауа һәм халыҡ-ара автомобиль транспортында шәхси бушлай файҙаланыу;
* ҡала пассажир транспортының бөтә төрөндә, ауыл ерендә — район сиктәрендә республика әһәмиәтендәге автомобиль транспортында (таксиҙан башҡа) шәхсән бушлай файҙаланыу;
* бушлай шифахана һәм ял йорттарына путевкалар алыу (йылына бер тапҡыр дауалау учреждениеһы һығымтаһы буйынса). Түләүһеҙ юлламалар эш урынында бирелә, эшләмәгән пенсионерҙарға — пенсия тәғәйенләүсе органдар;
* коммуналь-көнкүреш предприятиелары, мәҙәни-ағартыу учреждениелары менән сираттан тыш хеҙмәтләндереү.

Хеҙмәт Даны ордены күкрәктең һул яғында [[Дан ордены]]нан һуң йөрөтөлә һәм дәрәжә өҫтөнлөгө тәртибе буйынса урынлаштырыла.

== Ордендың тасуирламаһы ==
[[Файл:Trud_slavi_1.jpg|справа|мини|235x235пкс|I дәрәжә ордены аверсы]]
[[Файл:Trud_slavi_1_back.jpg|справа|мини|232x232пкс|Ордендың реверсы]]
I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены бер аҙ ҡабарынҡы алтынға ялатылған күпмөйөштән ғибәрәт. Күпмөйөш өҫкө өлөшөндә таралып торған нурҙар шәлкеме менән ҡаймаланған, ә аҫҡы өлөштә — өс рәт [[бойҙай]] башағы тажы. Башаҡтары үҙ-ара «СССР» яҙыулы таҫма үрелгән. Бойҙай башаҡтары, «СССР» яҙыуы һәм таҫма контурҙары алтынға ялатылған.

Ордендың үҙәк өлөшөндә ҡыҙыл эмаль менән ҡапланған нурҙар фонында домна мейесенең, төҙөлөп ятҡан гидроэлектр станцияһының һәм өҫтән беркетелеп ҡуйылған ураҡ менән сүкеш урынлаштырылған, бөтә һүрәттәр алтынға ялатылған.

Ордендың үҙәк өлөшө тешле тәгәрмәс менән ҡаймаланған, түңәрәк буйлап алтынға ялатылған «ТРУДОВАЯ СЛАВА» яҙыуы. Тәгәрмәстең һүрәте оксидатланған. Ордендың өҫкө өлөшөндә — алтынға ялатылған контурлы биш осло ҡыҙыл эмалле йондоҙ.

II дәрәжә Хеҙмәт Даны орденының өҫкө өлөшө көмөш төҫө менән ҡапланған, ә I дәрәжә орденының үҙәк өлөшө — асыҡ зәңгәр эмаль менән.

III дәрәжә хеҙмәт Даны ордены ике аҫҡы бойҙай башҡаҡары рәттәре, таҫма контурҙары, «СССР» һәм «ТРУДОВАЯ СЛАВА» яҙыуҙары алтынға ялатылған. Ордендың ҡалған өлөшө һәм ураҡ менән сүкеш оксидатланған. Ордендың үҙәк өлөшөндә эмаль юҡ.

Ордендың бейеклеге 43 мм (өҫкө өлөшөндәге элмәк меннән бергә 47 мм), киңлеге — 41 мм.

I, II һәм III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены [[Көмөш|көмөштән]] эшләнгән. Ордендың һәр дәрәжәһендә көмөш күләме — 33,264±1,389 г ([[1975 йыл|1975 йылдың 18 сентябре]]). I һәм II дәрәжә ордендарының дөйөм ауырлығы — 36,16±1,7 г. III дәрәжә орденының дөйөм ауырлығы — 36,03 дөйөм ±1,7 г.

Орденэлмәк һәм дүңгәләк ярҙамында ҡалып менән тоташтырыла. Ҡалып [[ебәк]] муар таҫма менән уратылған, таҫманың киңлеге — 24 мм, таҫма уртаһынан аҡһыл-ҡара һәм һарытөҫтәге буйҙар. Аҡһыл-ҡара буйҙың киңлеге −11 мм, һарының — 12 мм. Һары буйҙың уртаһынан ике буй үтә: беренсе дәрәжә өсөн — 5 мм киңлегендәге бер, икенсеһе өсөн — һәр береһе икешәр мм-лыҡ ике буй, өсөнсө дәрәжә өсөн — өс буй, һәр береһе 1-әр мм киңлектә.
[[Файл:Order_Of_Labour_Glory,_3st_class_averse.jpg|мини|Order Of Labour Glory, 3st class averse]]
[[Файл:Order_Of_Labour_Glory,_3st_class_reverse.jpg|мини|Order Of Labour Glory, 3st class reverse]]
[[Файл:The Soviet Union 1976 CPA 4604 stamp (12th standard issue of Soviet Union. 2st issue. Glory to labor! Order of Labour Glory, 1st class) 1200dpi.jpg|справа|мини|278x278пкс|1-се дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены, күп тиражлы СССР маркаһы, 1976 йыл {{ЦФА|4604}}]]

== Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалерҙары ==
4-се һан аҫтындағы I дәрәжә Хеҙмәт Даны орденына Башҡорт АССР-ының Илеш районы «Октябрь» колхозы комбайнсыһы [[Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы]] лайыҡ була (1983 йылдың 7 ғинуары).

Иң һуңғы I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән Брянск юл дистанцияһының өлкән юл мастеры Стененкова Валентина Александровна, Мосметростройҙың 4-се идаралығы бригадирҙары Вишняков И. С. һәм Коровкин Ю. В. бүләкләнәләр (1991 йылдың 21 декабре).

СССР тарихында иң һуңғы II дәрәжә Хеҙмәт даны ордены Магнитогорск сәнәғәт-сауҙа аяҡ кейеме предприятиеһы хеҙмәткәрҙәре Махмутова Зөлфиә Сәғәҙәт ҡыҙына һәм Шәкирова Мушафара Хәсән ҡыҙына бирелә. Өсөнсө дәрәжә орденына ошо уҡ предприятие эшсеһе Долгушев Владимир Михайлович лайыҡ була (1991 йылдың 21 декабре).

== Ордендың хәҙерге заман тарихы ==
Рәсәй Федерацияһы Президиумының 1992 йылдың 2 мартындағы 2424-1-се һанлы Указына ярашлы ғәмәлдән сығарыла&lt;ref&gt;[http://award.adm.gov.ru/doc/u2424.htm Государственные награды России: Нормативные правовые акты] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311063029/http://award.adm.gov.ru/doc/u2424.htm |date=2012-03-11 }}&lt;/ref&gt;.

Рәсәй Федерацияһы Президентының 1992 йылдың 2 мартындағы 442-се һанлы Указына ярашлы Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградалары системаһында тергеҙелмәй&lt;ref&gt;[http://award.adm.gov.ru/doc/u19_pgn.htm Государственные награды России: Нормативные правовые акты] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421044937/http://award.adm.gov.ru/doc/u19_pgn.htm |date=2008-04-21 }}&lt;/ref&gt;.

Бөтәһе 1992 йылдың 1 ғинуарына ҡарата I-се дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән — 983 кеше, II дәрәжә ордены менән — 41 218, III дәрәжә ордены менән — 611 242 кеше бүләкләнә&lt;ref&gt;[http://www.warheroes.ru/about.asp Герои страны]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Колесников Г. А., Рожков А. М.|заглавие=Ордена и медали СССР|место=Мн.|издательство=Народная асвета|год=1986|страницы=31—33|isbn=|ref=Колесников, Рожков}}
* {{Китап|автор=Потрашков С. В.|заглавие=Награды СССР, России и Украины|место=Белгород|издательство=Клуб семейного досуга|год=2011|страницы=181—184|isbn=978-5-9910-1393-2|ref=Потрашков}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал =
|Викисловарь = 
|Викиучебник =
|Викицитатник =
|Викитека = 
|Викивиды =
|Викиновости =
|Метавики =
|Тема = Орден Трудовой Славы
}}
* [http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_8237.htm Указ Президиума Верховного Совета СССР от 18.01.1974 года «Об учреждении ордена Трудовой Славы» // Библиотека нормативно-правовых актов Союза Советских Социалистических Республик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904023943/http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_8237.htm |date=2019-09-04 }}
* [http://www.qwas.ru/russia/kprf/Sovetskaja-Rossija-Ob-Ordene-Trudovoi-Slavy/ Об ордене Трудовой Славы // Советская Россия. — 06.08.2009.]
{{ВС}}
{{Навигационная таблица
|имя           = СССР ордендары
|state         = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|заголовок     = СССР ордендары
|изображение   = [[Файл:Order of Victory.svg|100px]]
|класс_списков = hlist

|заголовок1    = Дәүләт һәм йәмғиәт&lt;br&gt;алдындағы ҡаҙаныштары өсөн
|список1       =
* [[Ленин ордены]]
* [[Октябрь Революцияһы ордены]]
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]]
* [[«Почёт Билдәһе» ордены ]] (1988 йылдан: Почёт ордены)
* 3 дәрәжәле [[Хеҙмәт Даны ордены]]
* [[«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены]]

|заголовок2    = Хәрби ҡаҙаныштары өсөн
|список2       =
* [[«Еңеү» ордены]]
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* 3 дәрәжәле [[Суворов ордены]] 
* 2 дәрәжәле [[Ушаков ордены]] 
* 3 дәрәжәле [[Кутузов ордены]]
* 2 дәрәжәле [[Нахимов ордены]] 
* 3 дәрәжәле [[Богдан Хмельницкий ордены (СССР)|Богдан Хмельницкий ордены]] 
* [[Александр Невский ордены (СССР)|Александр Невский ордены]]
* 2 дәрәжәле [[Ватан һуғышы ордены]] 
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]
* 3 дәрәжәле [[ «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» ордены]]
* 3 дәрәжәле [[Дан ордены]] 

|заголовок3    = Балаларҙы тәрбиәләү өсөн
|список3       =
* [[«Герой әсә» ордены]]
* 3 дәрәжәле [[«Әсә даны» ордены]] 

|заголовок4    = Бойомға ашмаған
|список4       =
* [[Феликс Дзержинский ордены]]
* [[Сталин ордены]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:СССР ордендары]]
[[Категория:Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалерҙары]]</text>
      <sha1>5k31uu4qqyi9nwg47usuw9rabb0zn2x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чечельнык районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158015</id>
    <revision>
      <id>1300665</id>
      <parentid>935383</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T18:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="969" sha1="owkge2dwqyeftb74qi8vzlov2kf71xm" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}
'''Чечельнык районы''' ({{lang-uk|Чечельницький район}}) — [[Винница өлкәһе]]ндәге район. Район үҙәге — [[Чечельнык]] ҡала тибындағы ҡасабаһы.

[[2018 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 20 840 кеше йәшәй.

== Һылтанмалар==
* [http://rda.chechelnik-rada.gov.ua/ Чечельницька РДА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200227154358/http://rda.chechelnik-rada.gov.ua/ |date=2020-02-27 }} {{ref-uk}}
* [http://chechelnik-rada.gov.ua/ Чечельницька районна рада]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-uk}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Винница өлкәһе райондары]]</text>
      <sha1>owkge2dwqyeftb74qi8vzlov2kf71xm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шумеева Любовь Александровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159268</id>
    <revision>
      <id>1300680</id>
      <parentid>1239542</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:20:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6806" sha1="7h6md86uib4xtsoj90paumyqrohh95r" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шумеева Любовь Александровна''' ([[22 декабрь]] [[1918 йыл]] — [[6 май]] [[1994 йыл]]) — СССР-ҙың педагогик хеҙмәт алдынғыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971).

== Биографияһы ==
Любовь Алексадровна Шумеева 1918 йылдың 22 декабрендә [[Дондағы Ростов]]та тыуған.

Ростов педагогия институтын (хәҙер [[Ростов дәүләт педагогия университеты]]) тамамлағандан һуң ауыл мәктәбе уҡытыусыһы булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1947 йылдан алып Дондағы Ростов ҡалаһының 1-се урта мәктәбендә эшләй, унда тәүҙә [[рус теле]] һәм әҙәбиәтен уҡыта, ә һуңынан мәктәп директоры урынбаҫары була.

1960 йылда Бөтә Рәсәй уҡытыусыларының I съезында ҡатнаша. Ростов педагогия институты ғалимдары менән мәктәптәрҙә ижади хеҙмәттәшлекте ойоштороуҙа ҡатнаша. 1960 йылда [[Ленин ордены]] менән бүләкләнә. Үҫеп килгән быуынды уҡытыуҙа һәм коммунистик тәрбиә биреүҙә, шулай уҡ уҡыусылар менән һөҙөмтәле эш алымдары ҡулланыуҙа ҙур уңыштары өсөн Дондағы Ростовтың 1-се урта мәктәбе 1966 йылда [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә.&lt;ref name=&quot;donvrem&quot;&gt;[http://www.donvrem.dspl.ru/archPersonaliiArtText.aspx?pid=1&amp;id=378 Шумеева Любовь Александровна]&lt;/ref&gt;

1971 йылдың 20 июлендә СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән уҡыусыларға коммунистик тәрбиә биреүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Любовь Александровна Шумееваға икенсе Ленин ордены һәм [[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]] тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1972—1977 йылдарҙа Любовь Александровна Дондағы Ростовта 1-се урта мәктәп директоры була

Педагогик эше менән бер рәттән менән бер рәттән йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Ул — [[КПСС]] ағзаһы, партияның XXIV съезы делегаты, халыҡ депутаттарының Ростов ҡала Советы депутаты итеп һайлана, тағы ла КПСС-тың ҡала комитеты ағзаһы, ҡала Советының халыҡ мәғарифы буйынса даими комиссия рәйесе. СССР Профсоюздарының XV съезында ҡатнаша.&lt;ref name=&quot;donvrem&quot;/&gt;

Шумеева Любовь Александровна 1977 йылдан алып хаҡлы ялда.

1994 йылдың 6 майында Дондағы Ростовта вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* ике Ленин ордены (1960, 1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966)
* [[РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы]] (1958), 
* «Халыҡ мәғарифы алдынғыһы» билдәһе 
* миҙалдар.

== Фәнни эштәре ==
Бер нисә эш авторы, улар араһында «Воспитание коммунистической убежденности на уроках литературы», Ростов-на-Дону, 1962..&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01006496379 Шумеева Любовь Александровна − Воспитание коммунистической убежденности на уроках литературы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412183436/https://search.rsl.ru/ru/record/01006496379 |date=2020-04-12 }}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Список Героев Социалистического Труда (Ростовская область)

== Библиография ==
* Герои Труда Дона : к 70-летию учреждения звания «Герой Социалистического Труда» : биобиблиографический справочник / Министерство культуры Ростовской области, Дон. гос. публ. библиотека, [[Дондағы Ростов|Ростов н/Д]], 2008.
* Шумеева Любовь Александровна // Наука Дона в лицах : эксклюзивное досье. Ростов н/Д, 1998.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=17904 Шумеева Любовь Александровна]
* [http://vestnikdona.ru/article/vlast-i-obshchestvo/ALEKSANDRUVAROVSKIYDAVAYTEBOLSHETSENITNASHIDOSTIZHENIYAIPRIMENYATIKHNAUROVNENOVYKHTEKHNOLOGIY/ АЛЕКСАНДР УВАРОВСКИЙ: «ДАВАЙТЕ БОЛЬШЕ ЦЕНИТЬ НАШИ ДОСТИЖЕНИЯ И ПРИМЕНЯТЬ ИХ НА УРОВНЕ НОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412181946/http://vestnikdona.ru/article/vlast-i-obshchestvo/ALEKSANDRUVAROVSKIYDAVAYTEBOLSHETSENITNASHIDOSTIZHENIYAIPRIMENYATIKHNAUROVNENOVYKHTEKHNOLOGIY/ |date=2020-04-12 }}

[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Педагогтар]]
[[Категория:Ростов дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:1994 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:6 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1918 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>7h6md86uib4xtsoj90paumyqrohh95r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғилманова Рәйхана Ғарифулла ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160112</id>
    <revision>
      <id>1300732</id>
      <parentid>1281794</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T09:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18129" sha1="2a3h1oce7dye759x9qalh7np17lrqdy" xml:space="preserve">{{ФШ|Ғилманова}}
{{Ук}}
'''Ғилманова Рәйхана Ғарифулла ҡыҙы''' ({{Lang-ru|Гильманова Райхана Гарифулловна}}; [[25 ғинуар]] [[1954 йыл]]) — [[Журналистика|журналист]], [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2001), Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы, бер нисә киң мәғлүмәт сараһы мөхәррире. 1987—1993 йылдарҙа Башҡортостанда экологик йәмәғәт ойошмаһында һәм протест хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашыусы.

== Биографияһы ==
Рәйхана Ғарифулла ҡыҙы Ғилманова (ҡыҙ фамилияһы Мәсәғүтова) [[1954 йыл]]дың [[25 ғинуар]]ында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Федоровка районы]]ның [[Өсбүләк]] ауылында тыуа.

[[1971 йыл]]да [[Бала Сытырман|Бала-Сытырман]] урта мәктәбен тамамлай.

[[1975 йыл]]да [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның филология факультетын тамамлай.

1975—1977 йылдарҙа — [[Федоровка районы]]ның [[Ашкадарские зори (гәзит)|«Еңеүгә»]] гәзитендә (2007 йылдан — «[[Ашкадарские зори (гәзит)|Ашкаҙар таңдары]]») бүлек мөдире.

1979 йылда — ВЛКСМ Үҙәк комитетының Юғары комсомол мәктәбенең (хәҙер — Мәскәү гуманитар университеты) журналистика бүлеген тамамлай.

1979—1985 йылдарҙа — Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының рус теле кафедраһы ассистенты.

=== Хеҙмәт юлы ===
1985—1991 йылдарҙа — «Вечерняя Уфа» гәзите хәбәрсеһе. Август путчы көндәрендә (1991 йылдың 18-21 авгусы) һәм унан һуң бер аҙна Рәйхана Гильманова «Волга — Урал» гәзите базаһында «В последний час» тигән гәзит баҫтырып сығара.&lt;ref&gt;«В последний час» Ответственная — Райхана Гильманова. Номер отпечатан на базе малого предприятия «Волга-Урал». Подписан в свет в 12:30 27.08.1991. Тираж 10000 экз.&lt;/ref&gt; Гәзитте активистар төркөмө ҡала буйлап тарата. 1991 йылда Рәйхана Ғилманова &quot;Уфимская воскресная газета&quot;ны (1992 — йылдан «Воскресная газета») ойоштора һәм уның баш мөхәррире урынбаҫары була. Гәзит тиражы беренсе йылдарҙа 100000 дананан артып китә&lt;ref&gt;«Распространяется во всех городах и районах Башкирии. Тираж 110 тыс. экз.» Воскресная газета. Уфа. Отпечатано в типографии издательства «Башкирия». Номер подписан в печать 13.12.1995.&lt;/ref&gt;.

1994 йылда Өфө мэры [[Зайцев Михаил Алексеевич|М. А. Зайцев]] саҡырыуы буйынса ҡала хакимиәтенең матбуғат үҙәге етәксеһе була. Был вазифаһында ул быға тиклем бер өлөшө коммерция милегенә күскән Өфө сәнғәт галереяһы бинаһының төп өлөшөн һаҡлап алып ҡала&lt;ref&gt;«Уроки бати Ялалетдина»//«Советская Башкирия — Известия Башкортостана», 24.11.1999&lt;/ref&gt;. 1995 йылда ҡабат &quot;Воскресная газета&quot;ның баш мөхәррир урынбаҫары булып ҡайта.
[[Файл:Рәйхана Гыйльманова һәм Лидия Грфова.JPG|слева|мини|233x233пкс|Рәйхана Гильманова (һул яҡта) һәм Лидия Графова]]
2002 йылда ул Рәсәйҙең әйҙәүсе журналистары өсөн Халыҡ-ара журналистикаға үҙәге ICFJ (Журналистарҙың халыҡ-ара үҙәге) ойошторған «Яңы офоҡтар: медиа менеджерҙар уңыш өсөн асҡыстары» («Новые горизонты: ключи к успеху для медиаменеджеров») семинарында уҡый, үҙ проектын яҡлап, халыҡ-ара сертификатҡа эйә була. 2000 йылдарҙа «Воскресная газета» Башҡортостанда берҙән-бер бойондороҡһоҙ гәзит була. 2006 йылда редакцияның бер өлөшө гәзитте ООО «Альтернативное подписное агентство по РБ»ға һатырға ҡарар иткәс, быға риза булмаған журналистар, шул иҫәптән Рәйхана Ғилманова, эштән китә. 2008 йылда «Воскресная газета» сығыуҙан туҡтай.&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01004556858 Воскресная газета : еженедельник для семейного чтения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221081312/https://search.rsl.ru/ru/record/01004556858 |date=2025-02-21 }}&lt;/ref&gt;

2006—2007 йылдарҙа- «Охрана труда и промышленная безопасность» республика гәзитенең баш мөхәррире.

2007—2012 йылдарҙа — «Уфимская неделя» гәзитенең мөхәррире&lt;ref&gt;[https://gorobzor.ru/newsline/novosti-kultury/radio-quot-sputnik-quot-vybralo-lyudey-goda-2009-11-01-2010 Радио «Спутник» выбрало людей года-2009]{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

2013 йылда — «Наша Версия» гәзитенең төбәк ҡушымтаһы баш мөхәррире.

Был осорҙа гәзит эсәр һыу сығанағының санитар һаҡлау зонаһында ағас эшкәртеү заводы төҙөлөшөнә ҡаршы тороусы «Антикроношпан» йәмәғәт ойошмаһы хәрәкәтенә әүҙем ярҙам күрһәтә&lt;ref&gt;Рядом с нами поселился отравляющий сосед.// «Наша версия РБ», 29.07-04.08.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Иллюзорная демократия Кроношпана.//«Наша версия РБ», 19-25.08.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;На войне все средства хороши?//«Наша версия РБ», 26.08.-01.09.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Завод сгорел, да здравствует завод!//«Наша версия РБ», 02-08.09.2013&lt;/ref&gt;. Башҡортостандың [[шихандар]]ын яҡлап материалдар баҫтыра&lt;ref&gt;«Торатау-2013»: борьба и творчество и творчество с любовью в душе.//«Наша версия РБ», 02-08.09.2013&lt;/ref&gt;. Гәзит республиканың киҫкен экологик проблемаларын актив тикшерә һәм аса&lt;ref&gt;«Акриловое» противостояние в Уфе.//«Наша версия РБ», 20-26.05.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Власть рубит не деревья, а сук, на котором сидит.//«Наша версия РБ», 29.04-05.05.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мертвые воды живых озер.//«Наша версия РБ», 03-09.09.2013&lt;/ref&gt;. Етемдәргә, инвалидтарға һәм һуғыш ветерандарына торлаҡ бүлеүҙәге хоҡуҡ боҙоуҙар буйынса тикшереүҙәр ҙә алып бара&lt;ref&gt;«Дорогой» инвалид!//«Наша версия РБ», 29.04-05.05.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Фронтовику не привыкать.//«Наша версия РБ», 01-07.04.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;На все четыре стороны. «Наша версия РБ», 08-14.04.2013&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Рәйхана_Гыйльманова_һәм_Михаил_Горбачев.JPG|мини|200x200пкс|Рәйхана Ғилманова [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачев]] менән]]
2014 йылда — «Башмедиа» мәғлүмәт агентлығы мөхәррире.

Рәйхана Гильманова социаль һәм сәйәси, мәҙәниәт, һаулыҡ һаҡлау, мәғариф темаларын, мигранттар һәм мәжбүри күскенселәр проблемаларын яҡтырта. Ул гәзит уҡыусыларҙан чиновниктарҙың эшлекһеҙлеге, хеҙмәт закондарын, граждандарҙың хоҡуҡтарын боҙоу буйынса килгән мөрәжәғәттәре менән эшләй.

Ғилманова күренекле Рәсәй сәйәсмәндәре һәм популяр мәҙәниәт эшмәкәрҙәре менән осраша, әңгәмәләр эшләй. Уның геройҙары араһында [[Ельцин Борис Николаевич|Б. Н. Ельцин]], А. М. Оболенский, Валерий Фокин, Алексей Козлов һәм башҡалар бар.

== Журналист тикшереүҙәре ==
Рәйхана Ғилманованың бер эш йүнәлеше — тикшеренеү журналистикаһы. Ул Өфөнөң Ленин районында социаль торлаҡ бүлеүҙә оло хоҡуҡ боҙоуҙарҙы асыҡлай.&lt;ref&gt;Грустные мысли о бюрократическом механизме, пустующих квартирах и очередях на них.//«Вечерняя Уфа», 7 января 1989&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Попытка найти ответы на трудные и даже риторические вопросы.//«Вечерняя Уфа», 3 марта 1989&lt;/ref&gt;. Архитектура һәйкәлдәренең емерелеүенә килтергән эшмәкәрлекте аса. Уның «Дәүләт башҡа һаҡламай» («Государством больше не охраняется»)&lt;ref&gt; [https://rb.versia.ru/v-ufe-pod-prikrytiem-lozunga-o-blagoustrojstve-goroda-unichtozhayutsya-unikalnye-pamyatniki-arxitektury Государством больше не охраняется]/Наша Версия РБ.&lt;/ref&gt; мәҡәләһе һөҙөмтәләре буйынса тикшереү үткәрелә, факттар дөрөҫ тип табыла, ләкин республика прокуратураһы енәйәт эше ҡуҙғатмай.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Рәйхана Ғиоманова — Башҡортостандың экологик ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы. Төбәк-ара атомға ҡаршы хәрәкәттә ҡатнашып ҡына ҡалмай, уның эшмәкәрлеген дә яҡтырта. 1989 йылда Башҡортостан һайлаусылар һәм депутаттар ассоциацияһын (БАИТ) төҙөүселәрҙең береһе. Ассоциацияның уставы һәм программаһы авторҙарының береһе һәм БАИТ идараһы ағзаһы.&lt;ref&gt;Прокушев, В. И. Варварин ключ: повествование о времени и о . Красноярск: Издательство «Буква», 2004. — 224 с.&lt;/ref&gt; БАИТ барлыҡ кимәлдәге депутаттарҙың беренсе демократик һайлауҙарын ойоштороуҙа актив ҡатнаша. Ассоциация — Башҡортостандың йәмәғәт ойошмалары комитетын булдырыу инициаторҙарының береһе һәм уның коллектив ағзаһы. Яңы ойошторолған комитет 3-7 мең кешене йыйған бер нисә митинг үткәрә&lt;ref&gt;Проба на искренность.//«Вечерняя Уфа». 21.02.1990&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Уфа — второй Чернобыль?» — этот лозунг вобрал в себя тревогу тысяч уфимцев, собравшихся 8 апреля на Советской площади.//«Вечерняя Уфа». 11.04.1990&lt;/ref&gt;. 1990 йылда «Уфахимпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәте ғәйебе арҡаһында Өфөнәң һыу менән тәьмин итеү системаһына ҙур күләмдә фенол эләккәс, Ижтимағи ойошмалар комитеты «Йәшел сылбыр» («Зеленая цепочка»)&lt;ref&gt; [https://ufa1.ru/text/politics/38373742071808.html?mobile=0 Перестройка в Башкирии: надежды и фиаско]/ Ufa1.ru&lt;/ref&gt; кампанияһын ойоштора. Халыҡ баҫымы аҫтында техноген авария сығанағы консервациялана&lt;ref&gt;[https://news.rambler.ru/other/38618398-shlamonakopiteli-budut-gadit-esche-vekami-kakuyu-dioksinovuyu-ugrozu-hranit-ufahimprom/ Шламонакопители будут гадить еще веками]&lt;/ref&gt;.

1995 йылда Рәйхана Ғилманова бер мандатлы 5-се һайлау округы буйынса РФ Дәүләт Думаһына депутатлыҡҡа кандидат итеп күрһәтелә. 9 кандидат араһынан бизнесмен һәм милләтсел «Русь» йәмәғәт ойошмаһы берләшмәһе лидеры Александр Арининдан ғына ҡалыша&lt;ref&gt;Щербаков А. С. Этнонациональное движение русского населения Башкортостана на рубеже ХХ-ХХI веков: основные этапы развития // Научные ведомости Белгородского государственного университета. Серия: История. Политология. 2012. № 7 (126). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/etnonatsionalnoe-dvizhenie-russkogo-naseleniya-bashkortostana-na-rubezhe-hh-hhi-vekov-osnovnye-etapy-razvitiya (дата обращения: 17.04.2020).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://iskra-research.org/FI/SR/SR05.shtml&lt;/ref&gt; .

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Асыҡ йәмәғәт институты» (ингл. ''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Open Society Institute, OSI&lt;/span&gt;'') үткәргән мәҙәни мәсьәләләр тураһында яҙыусы журналистарҙың бөтә Рәсәй конкурсы лауреаты (1997).
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәре». (2001).
* [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының]] Ҡасаҡтар буйынса Юғары Комиссары аппараты тарафынан ойошторолған «Бергә» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе (2002).
* «Алтын гонг» ({{Lang-ru|«Золотой Гонг»}}) Бөтә Рәсәй журналистика конкурсы лауреаты (2002).
* «Көс ҡулланыуҙы туҡтатайыҡ» ({{Lang-ru|«Остановим насилие»}}) Беренсе Бөтә Рәсәй милли конкурсы (ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыуға ҡаршы йүнәлтелгән) лауреаты (2003).
* «Медицинала йәш ғалим: ҡаҙаныштар һәм проблемалар» («Молодой ученый в медицине: достижения и проблемы») Беренсе Бөтә Рәсәй киң мәғлүмәт саралары конкурсы еңеүсеһе (2012)&lt;ref&gt;[https://medportal.ru/mednovosti/sobytiya-podvedeny-itogi-i-vserossiyskogo-konkursa-zhurnalistskih-rabot-molodoy-uchyonyy-v-meditsine/ Подведены итоги I Всероссийского Конкурса журналистских работ «Молодой учёный в медицине»]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Мөхәррирҙәр]]
[[Категория:Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:Фёдоровка районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1954 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>2a3h1oce7dye759x9qalh7np17lrqdy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаимова Маһинур Әйүп ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160829</id>
    <revision>
      <id>1300668</id>
      <parentid>1253762</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T19:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2625" sha1="n19hpioh5opmyl2dd2jxu3n5h6dkqrh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шаимова Маһинур Әйүп ҡыҙы''' — ([[14 июнь]] [[1905 йыл]] — [[25 ноябрь]] [[1991 йыл]]), халыҡ йырсыһы. Бәйеттәр, мөнәжәттәр, сеңләүҙәр һәм башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусы. Бөтә Союз халыҡ ижады фестивалендә ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы Бикҡол ауылынан.

== Биографияһы ==
Маһинур Әйүп ҡыҙы Шаимова 1905 йылдың 14 июнендә тарихи Башҡортостандың Ырымбур губернаһына ҡараған Биҡҡол ауылында (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) тыуған.

Был ерҙә ҡаратабын һәм әй ырыуы башҡорттары бик борондан йәшәгән. Тарихҡа инеп ҡалған шәхестәрҙең береһе — Ҡаратабын улусы старшинаһы тархан Таймаҫ Шаимов. 1730 йылда ул императрица Анна Иоанновна һарайында ҡабул ителгән.
 

== Тормош юлы һәм ижады ==
Тыуған ауылы Бикҡолда башланғыс белемгә эйә булған.

Бала сағынан мөкиббән китеп халыҡ ижадын өйрәнгән.
Өләсәләренән, яҡын кешеләренән башҡорт халыҡ йырҙарын отҡан, һәр йырҙың тарихын яттан белгән.

Бәйет һәм мөнәжәттәр башҡарыу оҫтаһы.

Маһинур Әйүп ҡыҙын ауыл туйҙарына сеңләүҙәр башҡарырға саҡырылған.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
*15 октябрьда 1985 йылда Бөтә Союз халыҡ ижады фестивалендә &quot;Московская осень&quot; ҡатнашҡан .

== Сығанаҡтар ==

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|Шаимова Маһинур Әйүп ҡыҙы}}
* [http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/o-rayone Арғаяш районы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200531073805/http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/o-rayone |date=2020-05-31 }}
* [https://up74.ru/articles/kultura/75298/ Көньяҡ Урал панорамаһы. Силәбе өлкә хөкүмәте баҫмаһы.]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>n19hpioh5opmyl2dd2jxu3n5h6dkqrh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шакирова Зөлфиә Мәскүр ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160837</id>
    <revision>
      <id>1300672</id>
      <parentid>1286675</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T19:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7969" sha1="bf274d3j6t4kiwmufdwxjvk1ec5cwel" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шакирова Зөлфиә Мәскүр ҡыҙы''' ([[5 июнь]] [[1965 йыл]]) — эстрада [[йыр]]сыһы, композитор. 1990 йылдан Ғабдулла Туҡай исемендәге Татар дәүләт филармонияһы, 1995 йылдан — «Илһам» театр‑студияһы солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының]] (2022) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ (2012) артисы.  

== Биографияһы ==
Зөлфиә Мәскүр ҡыҙы Шакирова 1965 йылдың 5 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Үрге Аташ]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;БЭ Шакирова Зульфия Маскуровна&quot;&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/91526/ Башҡорт энциклопедияһы — Зөлфиә Мәскүр ҡыҙы Шакирова]{{V|25|03|2022}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Chekmagushevsky District, Republic of Bashkortostan, Russia - panoramio.jpg  |thumb|right|200px|Башҡортостандың Саҡмағош районы]]

Бала саҡтан йырсы булырға хыяллана. Үҙ ауылында мәктәп тамамлағандан һуң [[Өфө сәнғәт училищеһы]]на уҡырға инә, [[1982]] йылда уны хәҙер ӨДСИ профессоры [[Сәғитова Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы]] класы буйынса уңышлы тамамлай. Шул уҡ йылда [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның вокал бүлегенә уҡырға инә. 

[[1983]] йылда Стәрлетамаҡ мәҙәниәт-ағартыу училищеһын тамамлап, Ҡазанда Ғәлиәскәр Камал исемендәге драма театрында эшләп йөрөгән яҡташы Жәүит Шакировҡа кейәүгә сыға. Зөлфиә Шакирова Ҡазан консерваторияһында профессор Зөләйха Хисмәтуллина класында уҡыуын дауам итә. Уҡытыусыһы уға филармонияла эшләй башларға кәңәш итә, сөнки уны инде өлгөрөп еткән эстрада йырсыһы итеп күрә&lt;ref name=&quot;Чекмагушевский дом культуры&quot;&gt;[https://kultura-chekmagush.ru/izvestnie-dejateli-kulturi/953/shakirova-zulfiya-maskurovna-2/  Чекмагушевский дом культуры ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614125236/https://kultura-chekmagush.ru/izvestnie-dejateli-kulturi/953/shakirova-zulfiya-maskurovna-2/ |date=2020-06-14 }}&lt;/ref&gt;. 

Шакировтарҙың улдары: Илһам менән Искәндәр.

1990 йылдарҙа Жәүит менән Зөлфиә Шакировтар «Илһам» театр-студияһын ойоштороп, үҙ аллы ижади эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлай. Зөлфиәнең матур тауышы, килешле ҡиәфәте тамашасыларҙың күңелен яуларға ярҙам итә. Бынан тыш ул репертуарын да төрләндерергә тырыша — башҡорт халыҡ йырҙары «Бейеш», «Карауанһарай», «Уйыл», «Шаһибәрәк», «Элмәлек» һәм татар халыҡ йырҙары «Гөлъямал», «Йома», «Шахта» һәм башҡаларҙы оҫта башҡара.

Шакировтар ике күрше республика буйлап гастролдәргә йөрөй, радио, телевдивениела сығыш яһай. Тырышлыҡ һәм ныҡышмалылыҡ һөҙөмтәһеҙ ҡалмай — уларҙы тамашасылар һәр саҡ көтөп ала.

Зөлфиә күп кенә йырҙар авторы булараҡ та билдәле. Уның Жәүит Шакиров, башҡа шағирҙар (Ә. Атнабаев, Х. Мөхәммәҙиева, Ф. Тереғолова, Р. Хәкимйән) һүҙҙәренә яҙылған йөҙҙән артыҡ йырын үҙенән башҡа Рөстәм Асаев, Зөһрә Шәрәфуллина, Бәширә Насырова, Нәзифә Ҡадирова кеүек
[[Татарстан]] һәм [[Башҡортостан]] йырсылары башҡара.

[[2005]] йылда Зөлфиә [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]н тамамлай (музыка белгесе).

Йырсы Рәсәй буйлап гастролдәрҙә йөрөй. 

2022 йылдың 25 мартында йырсыға «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-03-25/radiy-habirov-v-den-rabotnika-kultury-nagradil-vydayuschihsya-predstaviteley-otrasli-2744117 Радий Хабиров в День работника культуры наградил выдающихся представителей отрасли. Информационное агентство «Башинформ», 25 марта 2022 года]{{ref-ru}}{{V|25|03|2022}}&lt;/ref&gt;.

== Китаптары ==
* Син — яфрак, ә мин — чәчәк (йырҙар). Ҡазан, 2015.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2022)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012)
* Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2012)
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2001) 
* «Татар йыры» халыҡ-ара конкурс лауреаты (Ҡазан, 1993
* Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призға Башҡортостан Республикаһының йәш йырсылар конкурсы лауреаты (Өфө, 1983)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|91526}}{{V|25|03|2022}}  
* [http://bash.bashgazet.ru/litiratura/20952-balyshtaran-tora-mere.html  Жизнь, озаренная светом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614144336/http://bash.bashgazet.ru/litiratura/20952-balyshtaran-tora-mere.html |date=2020-06-14 }}
* [http://nasledie-sela.ru/places/BAK/1519/u/744/ Верхний Аташ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222001003/http://nasledie-sela.ru/places/BAK/1519/u/744/ |date=2020-02-22 }}
* [https://ethnoinfo.ru/news/1514-duslyk-mono-xv-mezhdunarodnyj-konkurs-ispolnitelej-bashkirskoj-i-tatarskoj-pesni Международный конкурс исполнителей башкирской и татарской песни]
* [https://tatfil.ru/about/names/shakirova-zulfiya-maskurovna/ Татфилармония Шакирова З. М.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510210931/https://tatfil.ru/about/names/shakirova-zulfiya-maskurovna/ |date=2021-05-10 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=1bIxfS9xS04 Уйна, дустым, гармуныңны ]
* [https://tatbash.ru/bashkirskie/live/17441-zulfiya-i-zhavit-shakirovy-gumer-uteh-timeh-music-video Ғүмер үтә тимә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614125234/https://tatbash.ru/bashkirskie/live/17441-zulfiya-i-zhavit-shakirovy-gumer-uteh-timeh-music-video |date=2020-06-14 }}


[[Категория: Башҡортостандың атҡаҙанған артистары]]</text>
      <sha1>bf274d3j6t4kiwmufdwxjvk1ec5cwel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәзиз Әлмөхәмәтов музейы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161877</id>
    <revision>
      <id>1300746</id>
      <parentid>1228395</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T10:26:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7534" sha1="cav707osob7o1o4lvdtmeosnrq0l1v2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғәзиз Әлмөхәмәтов музейы''' ([[1995]] йылдан), '''Киров исемендәге колхоздың Хәрби һәм Хеҙмәт даны музейы''' ([[1988]]—[[1995]]) — музей. [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Көйөргәҙе районы]] [[Яңы Мораптал]] ауылында урынлашҡан.&lt;ref&gt;{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5122-ziz-lm-kh-m-tov-muzejy}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Музей 1988 йылда Киров колхозының Хәрби һәм Хеҙмәт даны музейы исемендә асыла. Беренсе директоры Разиҡ Садыҡ улы Әбделмәнов — хеҙмәт ветераны, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[Мораптал ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)|Мораптал ауыл Советы]] башҡарма комитеты рәйәсе. Музей Киров колхозы ҡарамағында була. Колхоз рәйесе Р. Ф. Абудуллин ҙур ярҙам күрһәтә.&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/958609-muzey-gaziza-almukhametova-poluchil-grant-glavy-bashkirii-na-sozdanie-interaktivnoy-vystavki/ Музей Газиза Альмухаметова получил грант Главы Башкирии на создание интерактивной выставки.] 13 фев 2017. /[[ИА «Башинформ»]], [[Лейла Аралбаева]]/.&lt;/ref&gt;

1995 йылда [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]]тың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы музейға күренекле башҡорт йырсыһының исеме бирелә. Музей [[Башҡортостан Республикаһы Милли музейы]] филиалы статусын ала.

2006 йылда музей Көйөргәҙе районы Мораптал аулы Советы ауыл биләмәһе ҡарамағындағы үҙ аллы юридик шәхес итеп теркәлә. Директоры Ниғмәтуллина Әлфирә Салауат ҡыҙы.&lt;ref&gt;[https://www.rusprofile.ru/id/850425 Музейҙың юридик шәхес иҫәп карточкаһы]&lt;/ref&gt;

=== Музей директорҙары ===
* [[1988]]—[[1991]] — Разиҡ Садыҡ улы Әбделмәнов
* [[1991]]—[[1992]] — Радик Сәмиғулла улы Ағишев
* [[1992]]—[[2000]] — Рәүеф Абдулла улы Әбдрәшитов
* [[2000]]—[[2008]] — Лилиә Хәниф ҡыҙы Хисаметдинова (декрет ялы ваҡытында Рәйфә Ильяс ҡыҙы Абдуллина (2002—2004))
* [[2008]] йылдан Әлфирә Салауат ҡыҙы Ниғмәтуллина (декрет ялы ваҡытында Гөлназ Финират ҡыҙы Хәмитова (2013—2015))

== Музей фонды ==
Һуңғы билдәле мәғлүмәттәр буйынса Музей фондында 1700-ҙән күберәк экспонат иҫәпләнә&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/958609-muzey-gaziza-almukhametova-poluchil-grant-glavy-bashkirii-na-sozdanie-interaktivnoy-vystavki/ Музей Газиза Альмухаметова получил грант Главы Башкирии на создание интерактивной выставки.] 13 фев 2017. /[[ИА «Башинформ»]], [[Лейла Аралбаева]]/&lt;/ref&gt;.  Экспонттар өс тематик күргәҙмә залында урынлашҡан. 

1-се зал — [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]]ҡа бағышланған. Йырсы (лирик тенор), композитор, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. Тәүгеләрҙән булып «Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы» (1929) исеменә лайыҡ булыусы, башҡорт һәм татар профессиональ музыкаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Сәйәси золом ҡорбаны. Ғәзиз Сәлих (Мөхәмәтсәлих) улы Әлмөхәмәтов 1895 йылдың 29 октябрендә [[Ырымбур губернаһы]] [[Ырымбур өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] Көйөргәҙе районы) [[Иҫке Мораптал]] ауылында тыуған. Залда Ғәзиз Әлмөхәмәтовтың тулы һынлы портреты, туғандарының һәм бергә эшләгән иптәштәренең фоторәсемдәре, опера афишалары һәм нота дәфтәрҙәре ҡуйылған.

2-се зал — Хәрби һәм Хеҙмәт даны залы. Йырсы [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]], [[Советтар Союзы Геройы]] [[Морат Ғәлләм улы Ҡужаҡов ]], башҡорт шағиры, прозаик, драматург [[Баязит Бикбай]], Киров исемендәге колхозы рәйесе Әфтәх Ғәти улы Ишмаев тураһында экспонаттар, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы ауылдаштар, хеҙмәт алдынғылары тураһыда мәғлүмәттәр ҡуйылған. 

3-сө зал — этнография залы. Был залда тарихи ҡомартҡылар, боронғо тәңкәләр, төрле республикаларҙың аҡсалары, ғәрәп яҙмаҙындағы китаптар, көнкүреш һәм хужалыҡ кәрәк–яраҡтары, төҙөлөш материаллары, туҡыу станогы һәм һуғылған балаҫтар, һөлгөләр, быйма баҫыу ҡулайламалары бар. Был залда интерактив күргәҙмә эшләй.

==Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Ғәзиз Әлмөхәмәтов музейы.jpg|Яңы Морапталда Ғәзиз Әлмөхәмәтов музейы
Ғәзиз Әлмөхәмәтов музейы экспонаттары.jpg|Ғәзиз Әлмөхәмәтов музейы экспонаттары
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5122-ziz-lm-kh-m-tov-muzejy}}
* [https://vk.com/club189233983 «Вконтанкте» социаль селтәрендә Ғәзиз Әлмөхәмәтов музейы сәхифәһе]
* [https://kultura-kuyurgaza.ru/mbukii-muzej-gaziza-almuhametova/ Көйөргәҙе районының мәҙәниәт бүлеге сайтында Ғәзиз Әлмөхәмәтов музейы тураһында белешмә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031102204/https://kultura-kuyurgaza.ru/mbukii-muzej-gaziza-almuhametova/ |date=2020-10-31 }}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар]]

[[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]]
[[Категория:1988 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Көйөргәҙе районының иҫтәлекле урындары]]
[[Категория:Башҡортостан музейҙары]]
[[Категория:Ғәзиз Әлмөхәмәтов|музей]]</text>
      <sha1>cav707osob7o1o4lvdtmeosnrq0l1v2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хеҙмәт Геройы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162645</id>
    <revision>
      <id>1300609</id>
      <parentid>1200285</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:09:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10116" sha1="c3be87gv92m90ubtask0e82kocy5o4t" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хеҙмәт Геройы''' — [[1928 йыл|1928]]—[[1938 йыл|1938]] йылдарҙа [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа етештереү, ғилми эшмәкәрлек, йәмәғәт йәки дәүләт хеҙмәте өлкәһендә айырым ҡаҙаныштарға эйә булған кешеләргә бирелгән исем ([[1927 йыл|1927]] йылда булдырылған). [[1938 йыл|1938]] йылдың [[27 декабрь|27 декабрендә]] [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме булдырылғандан һуң был исем башҡаса бирелмәй.

== Хеҙмәт геройы исеме булдырғанға тиклемге Хеҙмәт геройҙары ==
«Хеҙмәт Геройы» термины [[1921 йыл|1921]] йылдан алып әүҙем ҡуллана башлай — ул ваҡытта әлеге һүҙбәйлнеш менән грамоталарҙы ҙур стажлы алдынғы эшселәргә бирәләр. Бындай грамоталар Губерна профсоюздар Советы тарафынан эшселәр йыйылыштары тәҡдиме буйынса тапшырыла. Тәүге грамоталарҙы [[Мәскәү]] һәм [[Санкт-Петербург|Петроград]] ҡалаларының бер нисә йөҙ эшсеһе ала. .

Грамоталар менән бер үк ваҡытта шул осорҙа дефицит булған ҡиммәтле бүләктәр тапшырыла, әйтәйек, итек йәки костюм тегеү өсөн туҡыма. Мәҫәлән, [[1922 йыл|1922]] йылдың мартында [[Өфө]] ҡала электр станцияһын ваҡытынан алда тергеҙгән өсөн 8 эшсегә Хеҙмәт геройы исеме бирелә. Өфө губерна профсоюздар Советы ҡарарына ярашлы почетлы исемгә лайыҡлы булған һәр эшсегә бер бот ярым он, берешәр комплект эске кейем һәм бер пар ботинка бирелә&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100716230138/http://www.bashkirenergo.ru/company/history/history2.asp Основные этапы развития Башкирской энергетики. 1917—1945 гг. // Башкирэнерго]&lt;/ref&gt;.

Түш билдәләре ҡаралған булмаһа ла, ҡайһы бер наркоматтарҙа һәм предприятиеларҙа улар индерелә.
{| cellspacing=&quot;20&quot;
|-
| width = «450 px» | Ярославль губерна профсоюздар Советы тарафынан бирелгән Маҡтау грамотаһы бланкы тексы  (1921 йыл):
{{начало цитаты}}
Рәсәй Социалистик Федератив Совет Республикаһы исеменән Ярославль Губерна Профсоюздар Советы әлеге Ҡыҙыл Хеҙмәт Геройы грамотаһы менән
&lt;br&gt; иптәш _______________
&lt;br&gt; Профессиональ Союзы ағзаһы _______________
&lt;br&gt; Бөтә Донъя хеҙмәтсәндәре мәнфәғәтенә өлгөлө хеҙмәте өсөн 

киләсәктәге хеҙмәтсәндәр өсөн Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Республикаһының иҡтисади ҡеүәтлеген төҙөүөлгөһө булараҡ хеҙмәт фронтындағы ябай батырлығын билдәләй.
{{конец цитаты}}
| [[Файл:Похвальная грамота Красному Герою Труда, Ярославль.jpg|200 px|right|thumb|Ҡыҙыл хеҙмәт Геройына Маҡтау грамотаһы, Ярославль]]
|}

== «Хеҙмәт Геройы» исеме ==
СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты һәм Халыҡ комиссарҙары советының 1927 йылдың 27 июлендәге ҡарарына ярашлы&lt;ref&gt;Постановление ЦИК СССР и СНК СССР от 27 июля 1927 года [http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_3324.htm «О героях труда»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512220302/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_3324.htm |date=2014-05-12 }}.&lt;/ref&gt; &quot;Хеҙмәт Геройы&quot;исеме булдырыла. Исем &quot;етештереү, ғилми эшмәкәрлек, йәмәғәт йәки дәүләт хеҙмәте өлкәһендә айырым ҡаҙаныштарға эйә, 35 йылдан кәм булмаған стажлы эшселәр йәки хеҙмәткәрҙәргә (айырым осраҡтарҙа— кәмерәк хеҙмәт стажы менән дә) бирелә, ҡарар [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА]] хәрби хеҙмәткәрҙәренә лә тарала. Исем СССР Үҙәк Башҡарма комитеты Президиумы йәки союздаш республикаларҙың Үҙәк Башҡарма комитеттары тарафынан бирелә; Хеҙмәт Геройҙарына Үҙәк Башҡарма комитеты грамотаһы (ЦИК) тапшырыла.

:: '''Тәүгеләр булып СССР Үҙәк Башҡарма комитетының 1928 йылдың 2 ғинуарҙағы ҡарарына ярашлы Хеҙмәт Геройы исемен алдылар:

''&lt;ref&gt;''В. Н. Балязин, А. Н. Казакевич, А. А. Кузнецов, Н. А. Соболева''. Символы, святыни и награды Российской державы. Глава XII. Наградная система СССР. — {{М.}}: «Олма-Пресс», 2004. — ISBN 5-224-04223-2&lt;/ref&gt;''

* Н. А. Бушуев — «Парижская коммуна» Владимир туҡыу фабрикаһы эшсеһе — ҡаҙанлыҡ бүлмәһендә шартлау булдырмау сараһын күргән һәм 50 йыллыҡ хеҙмәт стажы өсөн;
* В. М. Фёдоров — Борисоглебск вагондар ремонтлау заводының моделдәр яһаусыһы — күп һанлы рационализаторлыҡ тәҡдимдәре һәм 40 йыллыҡ хеҙмәт стажы өсөн;
* П. X. Староватов (1873—1957) —уҡытыусы (Вилюйск) — педагогик эшендәге ҡаҙаныштар өсөн;
* М. Х. Ҡорбанғәлиев (1873—1941) — уҡытыусы (Татар АССР-ы) — татар телендә 50-нән ашыу дәреслек төҙөгән өсөн.

1938 йылдың 27 декабрендә «[[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]» исеме булдырылғандан һуң рәсми рәүештә СССР Юғары Советы тарафынан1988 йылдың 21 июлендә генә бөтөрөлөүгә ҡарамаҫтан, Хеҙмәт Геройы исеме башҡа бирелмәй&lt;ref&gt;Указ Президиума ВС СССР от 21.07.1988 № 9273-XI {{Cite web|url=http://tehnorma.ru/doc_ussrperiod/textussr/usr_14907.htm|title=«О признании утратившими силу некоторых законодательных актов СССР»|publisher=Технорма.RU|accessdate=2014-05-09}}&lt;/ref&gt;.

Барлығы 1928—1938 йылдарҙа РСФСР-ҙа Хеҙмәт Геройы исеменә 1014 кеше лайыҡ була.

&lt;gallery widths=&quot;260&quot; heights=&quot;200&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Грамота Герою Труда (Шухов).jpg|&lt;small&gt; 1932 йылда инженер-уйлап табыусы Шухов Владимир Григорьевичкә тапшырылған Хеҙмәт Геройы грамотаһы&lt;/small&gt;
Грамота Герою Труда (Гаев).jpg|&lt;small&gt;1933 йылда суйын ҡойоу цехы мастеры Гаев Еремей Ивановичкә тапшырылған Хеҙмәт Геройы грамотаһы&lt;/small&gt;
Грамота Герою Труда (Борисевич).jpg|&lt;small&gt;1934 йылда ЦАГИ слесаре А. И. Борисевичкә тапшырылған Хеҙмәт Геройы грамотаһы &lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Cite web|url=http://www.mirnagrad.ru/cgi-bin/exinform.cgi?page=11&amp;ppage=1|title=Почётное Звание «Герой Труда»|publisher=сайт коллекционеров «Мир наград»|accessdate=2012-10-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201043220/http://www.mirnagrad.ru/cgi-bin/exinform.cgi?page=11&amp;ppage=1 |date=2017-12-01 }}
* {{Cite web|url=http://kprf.ru/history/calendar/50466.html?print|title=27 июля 2007 года исполняется 80 лет со дня учреждения в СССР звания Герой Труда|publisher=сайт [[КПРФ]]|accessdate=2012-10-04}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6Be3iHLGl?url=http://kprf.ru/history/calendar/50466.html?print |date=2012-10-24 }}

== Әҙәбиәт ==
* Герой Труда // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Герои труда Татарии (1920—1938 гг.): Документальные очерки / Под ред. У. Б. Белялова, А. М. Залялова. Сост. У. Б. Белялов, Л. В. Горохова, А. М. Залялов. — Казань: «Таткнигоиздат», 1974.
[[Категория:1927 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Хеҙмәт Геройҙары]]</text>
      <sha1>c3be87gv92m90ubtask0e82kocy5o4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғафаров Халиҡ Әбдрафиҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162650</id>
    <revision>
      <id>1300725</id>
      <parentid>1279908</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T09:12:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15837" sha1="63jrvqfq6s1qvnim9y0ds2lrg1de28h" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Халиҡ Әбдрафиҡ улы Ғафаров''' (22.06.[[1926]]—[[2004]]) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры, I төркөм һуғыш инвалиды&lt;ref&gt; [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1513681445/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%93%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%26middle_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20%26date_birth_from%3D21.06.1926%26static_hash%3D4de2ac63514dfe91390a0a18b86aec11v4%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1513681444 ]&lt;/ref&gt;, күп балалы атай.

== Биографияһы ==
Ғафаров Халиҡ Әбдрафиҡ улы [[1926 йыл]]дың 21 июнендә Автономлы Башҡорт ССР-ы, Мәсәғүт кантоны, Ҡалмаҡҡол улусы (хәҙер — Салауат районы), Илсекәй ауылында кәрҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында алған, Тирмән ете йыллыҡ мәктәбендә уҡып башлаһа ла, тамамлап ҡуя алмай.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда уға яңы 15 йәш кенә тулған була.

[[1943 йыл]]дың 22 ноябрендә Салауат районы хәрби комиссариаты уны Ҡыҙыл Армия сафына саҡыра. Күнекмәләрҙе Тәүеш нәҫеле туғаны Ғафаров Хатмулла Абдулла улы менән бергә Өфө полк мәктәбендә алалар.

Икеһе ике фронтҡа оҙатыла: [[1944 йыл]]дың апреленән ҡыҙылармеец Хатмулла Ғафаров II Белоруссия фронтының 3-сө бригадаһы 32-се уҡсылар полкы составына, Халиҡ Ғафаров II Балтиҡ буйы фронтының I удар армияһы 44-се уҡсылар дивизияһы 305-се уҡсылар полкы сафына&lt;ref&gt;''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015, 28 с.&lt;/ref&gt;.

[[1944 йыл]]дың апрель айынан башлап 44-се Чудов Ҡыҙыл Байраҡлы дивизия яугиры Халиҡ Ғафаров фронттың алғы һыҙығында батырҙарса алыша&lt;ref&gt; [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1513681445/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%93%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%26middle_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20%26date_birth_from%3D21.06.1926%26static_hash%3D4de2ac63514dfe91390a0a18b86aec11v4%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1513681444 ]&lt;/ref&gt;.

'''Тарихи белешмә'''
1944 йылдың 22 июнендә, Островтың төньяҡ-көнбайышында торғанда, ике штурм отряды дошмандың 32-се пехота дивизияһы участкаһында Стомино — Боровицы районында һуғыша-һуғыша разведка үткәрә. 1944 йылдың 17 июленән башлап Псков-Остров һөжүм операцияһы барышында, оборонаны йырып үтеп, дивизия 1944 йылдың 21 июлендә Остров ҡалаһына һөжүм итә һәм дәһшәтле урам һуғыштары менән ҡалаға инә.
Дивизия дөйөм йүнәлештә Лаураға һөжүмен дауам итә. 1944 йылдың 30 июленә дивизия Веретье районына етә, һәм көн аҙағына Угарево һәм Олухово-Невское ауылдары янында Псков — Рига шоссе юлын киҫә, дошмандың 23-сө һәм 30-сы пехота дивизияларының арьергардтарына һөжүм итә, ләкин атака һәм, хатта бөтә фронттың һөжүме, «Мариенбург» оборона һыҙығы алдында көслө ут аҫтына эләгеп, туҡтап ҡалырға мәжбүр була.

Тарту һөжүм операцияһы барышында дивизия Лаура янындағы участканан Валга йүнәлешендә һөжүм башлай, ҡыҙыу рәүештә алға бара, августың икенсе декадаһы аҙағында фашистарҙың Анстл янындағы контратакаларын кире ҡаға һәм Валгаға яҡыная.
[[1944 йыл]]дың сентябренән башлап, Валга эргәһендәге оборонаны йырып сығып, 305-се уҡсылар полкы 1-се удар армия составында Рига һөжүм операцияһында ҡатнаша.
[[1944 йыл]]дың 19 сентябрендә Валга ҡалаһын азат итә, артабан Валмиера аша һөжүм итеп, 1944 йылдың сентябрь аҙағына Цесистан көнбайыштараҡ урынлашҡан нығытылған «Сигулда» сигенә килеп сыға.

[[1944 йыл]]дың 13-15 октябрендә 123-сө уҡсылар корпусының бер өлөш ғәскәри көстәре менән Рига ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша, шунан Тукумс янына яҡынлаша, һәм шул ваҡыттан алып, 1945 йылдың майында гитлерсыларҙың Курлянд группировкаһы ҡорал һалғанға тиклем, Тукумс янындағы оборона һыҙығын штурмлай.

[[1944 йыл]]дың ноябренән 112-се уҡсылар корпусы составында, 31 декабрҙән — II Балтиҡ буйы фронтының I удар армияһы 119-сы уҡсылар корпусы составында Тукумс йүнәлешендә Джукстэ районында Курлянд группировкаһы менән йән аямай алыша.

Бына ошо ҡаты алыштарҙың береһендә, 1945 йылдың 5 ғинуарынан 6 ғинуарына ҡаршы төндә, 19-сы йәше менән барған кесе сержант Халиҡ Ғафаровтың ике аяғы ла аяныс йәрәхәтләнә.

Рига һәм Киров ҡалаларыныда, барлығы 13 ай, госпиталдәрҙә дауалана егет, хәле үлем менән йәшәү араһында була. Уның күңелендә өмөт һәм күтәрә алмаҫлыҡ хәсрәт көрәшә. Һул аяғы аҡрынлап яҙыла, ә уң аяғын ампутациялайҙар.

Күрһәткән батырлығы өсөн I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]н госпиталдә командиры тапшыра&lt;ref&gt; [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1513681445/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%93%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%26middle_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20%26date_birth_from%3D21.06.1926%26static_hash%3D4de2ac63514dfe91390a0a18b86aec11v4%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1513681444 ]&lt;/ref&gt;.

'''Тарихи белешмә'''
[[1945 йыл]]дың апреленән 44-се уҡсылар дивизияһы Ленинград фронты Курлянд ғәскәрҙәре төркөмө 1-се удар армияһы 112-се уҡсылар корпусы 67-се армия составында һуғышты тамамлай.
44-се Чудов Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһы 1946 йылда таратыла.

1946 йылдың 22 ғинуарында шәфҡәт туташы Халиҡ Ғафаровты тыуған йортона тиклем оҙатып килә.

Оло ихтыяр көсөн йыйып, артабан йәшәргә ҡарар итә егет.

Һыңар аяҡлы булһа ла, Халиҡ Әбдрәфиҡ улы етеш донъя көттө. Ул яҡшы балта оҫтаһы ине. Йорт-ҡураһы һәр саҡ төҙөк булды, төрлө емеш-еләге, йәшелсәһе, бигерәк тә кәбеҫтә менән картуфы ишелеп уңды.
Үҙе оҫта умартасы ине, өҫтәлдәренән бал өҙөлмәне.

Шуның өҫтәүенә, Халиҡ Ғафаров солоҡсо, мәргән һунарсы, шәп балыҡсы ла булды.

== Ғаиләһе ==
Ғафаров Халиҡ Әбдрафиҡ улы — 14 бала атаһы.
Өлкән ҡатыны Гөлзифанан — 10 бала: Әҡлимә, Фәйрүзә, Әбдрәхим, Сәлих, Гөлнур, Ибәтулла, Гөлсинә, Вәсил, Фәүзиә, Хәлил.
Кесе ҡатыны Әҙибәнән — 4 бала: Нәбиһә, Тәнзилә, Әсләм, Рәмилә.

Ул бер ваҡытта ла тормошона зарланманы. Хәтере һәйбәт, телмәре бай булды. Тура һүҙле, намыҫлы, йор һүҙле ир-егет ине.
Хәҙерге көндә Халиҡ Ғафаровтың алты балаһы Илсекәйҙә үҙ йортонда донъя көтә. Һәр бер балаһы тулы урта белем алды, төрлө өлкәлә тырышып эшләнеләр һәм эшләйҙәр. Ике тиҫтәнән артыҡ ейән-ейәнсәрҙәре, бик күп бүлә-бүләсәрҙәре илебеҙҙең төрлө мөйөштәренә таралған.
Ғафаров Халиҡ Әбдрәфиҡ улы 2003 йылдың 14 июнендә вафат булды. Илсекәй ауылы зыяратына ерләнгән.
 
Ейәнсәре Алина Йәһүҙина: &quot;Олатайыбыҙ — беҙҙең ғаилә геройы. Ниндәйҙер яуаплы эшкә тотонғанда, тормош боролоштарында беҙ һәр беребеҙ эске күңел менән «Атайым, олатайым нисек эшләр ине был осраҡта, нимә тиер ине» тип, уның яҡты рухына мөрәжәғәт итәбеҙ.

== Наградалары ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1945)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)

== Хәтер ==
Ғафаров Халиҡ Әбдрафиҡ улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Салаватский район, т. 9, 2004 ISBN 5-295-03394-5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Салауат районы]] [[Башҡорт Илсекәйе]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Проект:Двуязычность/ Гафаров Халик Абдрафикович]]

== Сығанаҡтар == 
* ''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015
* ''Йәһүҙина Алина''. Яугир олатайым. «Йүрүҙән» гәзите, № 38- 39, 7 май, 2005

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1513681445/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%93%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%26middle_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20%26date_birth_from%3D21.06.1926%26static_hash%3D4de2ac63514dfe91390a0a18b86aec11v4%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1513681444 Память народа. Гафаров Халик Абдрафикович]
* [https://pamyat-naroda.su/awards/36647287 Награда за подвиг от 5- 6 января 1945 года орденом Отечественной войны II степени]
* [https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1512461135 Награждение юбилейным орденом Отечественной войны I степени]
* [https://www.nashapobeda.lv/2089.html Гафаров Х. А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804044127/https://www.nashapobeda.lv/2089.html |date=2020-08-04 }}
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/44-%D1%8F_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F 44-я стрелковая дивизия.]
* [https://ok.ru/group/57688550604842 Гафаров Хатмулла Абдуллович]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>63jrvqfq6s1qvnim9y0ds2lrg1de28h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эпикур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163243</id>
    <revision>
      <id>1300691</id>
      <parentid>1291668</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T01:58:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11506" sha1="gwoglumg4holub8gelf1gddx71l1op3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Эпику́р''' ({{Lang-grc|Ἐπίκουρος}}; б.э.т. 342/341, Самос — б.э.т.  271/270, Афина) — [[боронғо грек фәлсәфәһе]] вәкиле, Афинала эпикуреизмды нигеҙләүсе («Эпикур баҡсаһы»).

Өс йөҙләп хеҙмәтенән ҡайһы бер фрагменттар ғына һаҡланған&lt;ref name=&quot;Chanyshev&quot;&gt;''[[Чанышев, Арсений Николаевич|Чанышев А. Н.]]'' [http://runivers.ru/lib/book6221/142192/ Курс лекций по древней и средневековой философии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160909203658/http://runivers.ru/lib/book6221/142192/ |date=2016-09-09 }}. — М.: [[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]], 1991. — 512 с. — ISBN 5-06-000992-0. — с.74-92.&lt;/ref&gt;. 

== Биографияһы ==
Диоген Лаэртский яҙғанынса, афиналы Эпикур Неокл менән Херестратаның улы,  Самос утрауында үҫә һәм 14 (башҡа мәғлүмәт буйынса, 12) йәшенән фәлсәфә менән  ҡыҙыҡһына башлай. 18 йәштә [[Афина]]ға килә. Пердикка (б.э.т.  323-321 йылдарҙа Македония регенты)  [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] үлгәндән һуң афиналарҙы  Самостан ҡыуа, һәм Эпикур  атаһы янына Колофона ([[Кесе Азия]]ла Иониялағы ҡала), бер аҙ ваҡыт шунда йәшәй һәм үҙе тирәләй уҡыусылар йыя&lt;ref name=&quot;лаэрт&quot;&gt;[[Диоген Лаэртский]]. О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов. [http://www.psylib.ukrweb.net/books/diogenl/txt10.htm Книга 10 «Эпикур»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130712000829/http://www.psylib.ukrweb.net/books/diogenl/txt10.htm |date=2013-07-12 }}&lt;/ref&gt;.

32 йәшендә үҙенең философия мәктәбен булдыра,   ул башта Митиленала (Лесбос утрауында) һәм Лампсакта ([[Дарданелл боғаҙы|Дарданелл]] боғаҙы буйында) урынлаша, ә беҙҙең эраға тиклем 306 йылдан — Афинала. Был ҡалала Эпикур уҡыусылары менән бергә үҙе һатып алған баҡсала урынлаша, шунлыҡтан  эпикурейҙарҙы «баҡса фәлсәфәселәре»  тип йөрөтәләр.

=== Хеҙмәттәре ===

Эпикур хеҙмәттәренең һаны өс йөҙгә етһә лә, һаҡланғандары дуҫтарына яҙған өс хаттан,  һикһән  афоризмдан һәм  хеҙмәттәренән алынған бер нисә өҙөктән тора&lt;ref&gt;[http://www.sno.pro1.ru/lib/school/bonnar/39.htm Эпикур и спасение людей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812210047/http://www.sno.pro1.ru/lib/school/bonnar/39.htm |date=2014-08-12 }}&lt;/ref&gt;.

Үҙенең философияһын Эпикур өс өлөшкә бүлә:
* каноника ({{lang-el|κανονικὸν}}),
* физика ({{lang-el|φυσικὸν}})
* этика ({{lang-el|ἠθικόν}}).

Эпикур үҙенең танып белеү теорияһын  «каноника» тип атай, сөнки уларҙың нигеҙендә  критерийҙар тураһындағы йәки хәҡиҡәт ҡанундары тураһындағы тәғлимәт ята.  [[Платон]] һәм [[Аристотель]] менән ризалашмаған Эпикур тойоуҙы (грек. &lt;span lang=&quot;el&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;&quot;&gt;αἰσθήσεις&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;) хәҡиҡәттең төп һәм беренсе критерийы тип һанай.  [[Аң|Аҡылды]]  Эпикур тойғоларға тулыһынса бойондороҡло тип һанай&lt;ref name=&quot;Chanyshev&quot;/&gt;.
Үҙенең тәғлимәтендә Эпикур стремился тормош өсөн ғәмәли ҡулланма бирергә тырыша (этику); быға физика ([[натурфилософия]]) хеҙмәт итә, ә физикаға — [[логика]].
Эпикур өсөн кеше [[идеал]]ы булып аҡыл эйәһе ({{lang-el|σοφός}}) тора, ул үҙен [[йәмғиәттән]] айыра, сөнки уның аҡылһыҙлыҡ, ғәҙелһеҙлек һ.б. йәһәтенән камиллыҡтан мәңгегә айырылғанлығын аңлай.  [[Социум]]ды һәр ваҡыт тышҡы фактор тип ҡарарға һәм үҙ-үҙең менән гармония һаҡлап, уға тыныс мөнәсәбәттә булырға кәрәк. Был Эпикурҙы [[стоик]]тарға  һәм скептиктарға  яҡынайта&lt;ref&gt;''Гусев Д. А.'' — Социальные предпосылки зарождения античного скептицизма и специфика стоической теории познания // Философская мысль. — 2015. — № 1. — С. 148—191.&lt;/ref&gt;.
Эпикур «күҙгә салынмай йәшә» ({{lang-el|λάθε βιώσας}}) тигән принципты яҡын күрә, тормошта иғтибар йәлеп итмәй йәшәү, данға, власҡа һәм байлыҡҡа ынтылмау, ә тәмле аҙыҡ, яҡын дуҫтар менән аралашыу кеүек бәләкәй ҡыуаныстарҙан тәм табыу  яҡлы була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* ''Диоген Лаэртский''. О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов. Пер. с древнегреч. М.&amp;amp;nbsp;Л.&amp;amp;nbsp;Гаспарова. — М.: Мысль, 1986.
* ''Герлак Г.'' Ньютон и Эпикур // Физика на рубеже XVII—XVIII вв. — М.: Наука, 1974. — С.44-74.
* ''Гончарова Т. В.'' [https://web.archive.org/web/20111014064203/http://knigozilla.ru/17410-tatjana-goncharova-jepikur.html ''Эпикур'']. — {{М.}}, 1988. (ЖЗЛ)
** {{Книга|автор=Гончарова Т. В.|часть=|заглавие=Эпикур|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Эдиториал УРСС (издательство)|КомКнига]]|год=2010|страницы=|страниц=336|серия=|isbn=978-5-484-01242-8|тираж=}}
* ''Гюйо М.'' Мораль Эпикура и её связь с современными учениями. Собр. соч., т. 2. — {{СПб}}, 1899.
* ''Конш М.'' Эпикур и квантовый анализ // Разум и культура. Труды международного франко-советского коллоквиума. Лилль, 26-29 апреля 1978 года. — {{М.}}, 1983. — С.42-56.
* ''Никольский Б. М.'' [http://ancientrome.ru/publik/nikolsky/nikol01.htm Эпикур о наслаждении: проблема кинетического и статического наслаждения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325234851/http://ancientrome.ru/publik/nikolsky/nikol01.htm |date=2013-03-25 }}. // ''Марк Туллий Цицерон.'' О пределах блага и зла. Парадоксы стоиков. — {{М.}}: РГГУ, 2000. — С.421—451.
* ''Танхилевич О.'' Эпикур и эпикуреизм. — {{М.}}, 1926.
* ''Тер-Аракельянц, Владимир''. [http://culture-and-religion.org/Files/1%2801%292011/Ter-Arakelyanc.pdf Критика русскими религиозными философами XIX—XX вв. принципов этики Эпикура]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}} // Культура и религия. — 2011. — № 1(01).
* ''Тер-Аракельянц В.А.'' Эразм Роттердамский и Томас Мор против Эпикура //Гуманитарные и социально-экономические науки. 2016. № 2 (87). С. 41-45.
* ''Шакир-Заде А. С. ''Эпикур. — {{М.}}: Соцэкгиз (Серия: Мыслители прошлого), 1963. — 224 с.
* ''Шахнович, М. М.'' [http://anthropology.ru/ru/texts/shakhn/christ_05.html Христианизация эпикуреизма в эпоху Возрождения и раннего Нового времени] // Христианская культура на пороге третьего тысячелетия. Материалы научной конференции. 12-14 июня 2000 г. — СПб.: Санкт-Петербургское философское общество, 2000. — С.21-28 (Symposium, 5).
* ''Шахнович, М. М.'' Парадоксы теологии Эпикура. — {{СПб}}, 2000. — 152 с. — ISBN 5-93597-008-2.
* ''Шахнович, М. М.'' Сад Эпикура. Философия религии Эпикура и эпикурейская традиция в истории европейской культуры. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2002. — 284 с. — ISBN 5-288-02654-8.
* {{Источник/НФЭ|Эпикур|[[Шахнович, Марианна Михайловна|Шахнович, М. М.]]}}
* ''Bailey C.'' The Greek Atomists and Epicurus. — Oxford, 1928.
* ''[[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Г. Гегель]]'' «Лекции по истории философии». — Гегель. Сочинения — том X — {{М.}}., Партиздат, 1932. — С. 361—390

== Һылтанмалар ==

* [http://ancientrome.ru/antlitr/epikouros/index.htm Труды Эпикура (в русском переводе) на портале ancientrome.ru]
* [http://www.krotov.info/lib_sec/05_d/dio/gen_08.htm Эпикур] Диоген Лаэртский. О жизни философов. 10 гл.
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=36E35B756F46CA0DF3C55272E2C6DBB2?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0257%3Abook%3D10%3Achapter%3D1 ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ] Диоген Лаэртский. О жизни философов. 10 гл.

{{библиоинформация}}


[[Категория:Натурфилософтар]]
[[Категория:Шәхестәр:Этика]]
[[Категория:Боронғо грек философтары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Афинала вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>gwoglumg4holub8gelf1gddx71l1op3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юлашев Игорь Сәхи улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163728</id>
    <revision>
      <id>1300696</id>
      <parentid>1052164</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T03:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6446" sha1="mc6ojd3wenwy57mrp2cs77yk0aqolbo" xml:space="preserve">{{ФШ|Юлашев}}
{{Ғалим
 |Имя                  = Игорь Сәхи улы Юлашев
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          =
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Дата рождения        = 13.08.1938
 |Место рождения       = [[Силәбе]], [[Силәбе өлкәһе]], [[СССР]]
 |Научная сфера        = урман хужалығы
 |Гражданство          = {{СССР флагы}} [[СССР]] → {{RUS}} 
 |Дата смерти          = 08.02.2012
 |Место смерти         = [[Туймазы]], [[Рәсәй]]
 |Место работы         = 
 |Учёная степень       = 
 |Учёное звание        = 
 |Альма-матер          = [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Награды и премии     = {{Орден Знак Почёта}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
}}
{{Внешние медиафайлы
|image1 = [http://www.tuimazimcb.ru/media/k2/items/cache/716b06aaa5566da19e75a1e188dba544_L.jpg Игорь Юлашев]
}}

'''Юлашев Игорь Сәхи улы''' ([[13 август]] [[1938 йыл]] — [[8 февраль]] [[2012 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] хужалыҡ эшмәкәре, ғалим һәм депутат. Башҡортостандың атҡаҙанған урман белгесе (1993). РСФСР‑ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981).

== Биографияһы ==
Игорь Сәхи улы Юлашев 1938 йылдың 13 авгусында Силәбе ҡалаһында тыуа.

1960 йылда, [[Өфө]]лә [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның урман хужалығы факультетын тамамлағас, 2006 йылға тиклем [[Туймазы]] тәжрибә урман хужалығында эшләй: Бишенде урмансылығының урмансы ярҙамсыһы, 1963 йылдан — алып инженер, 1967 йылдан директор вазифаһын биләй.

[[1981 йыл]]да [[«Почёт Билдәһе» ордены]]ның кавалера була. 1991 йылда [[РСФСР]]‑ҙың фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы менән бүләкләнә. 1993 йылда Б«ашҡортостандың атҡаҙанған урман белгесе» исеменә лайыҡ була.

2001—2006 йылдарҙа Башҡортостан урмандарының көнбайыш зонаһында район‑ара инженер‑ағастар буйынса белгес булып эшләй. Республиканың урман хужалығының үҫешенә, урманды тергеҙеүгә, урман‑мелиорация ағастарын булдырыуға ҙур өлөшөн индерә.

Юлашев ҡарамағы аҫтында ағас орлоҡтарын етештереү плантацияһы (майҙаны 100 гектарға тигеҙ), һуғарыулы төп питомник (майҙаны — 40 гектар) ойошторола, урман‑мелиорация һәм хужалыҡ маҡсатында йырын‑һыҙа ерҙәрен һәм бәләкәй йылғаларҙың текә ярҙарын үҙләштереү өсөн технологиялар һәм машиналар комплексы эшләнгән һәм ҡулланыуға индерелгән, ылыҫлы урмандарҙың тоҡом составы яҡшыртылған. Юлашев 1 уйлап табыуҙың авторы була.

Оҙаҡ йылдар буйы Игорь Юлашев Туймазы районы кәңәшмәһенең депутаты була. [[2010 йыл]]да «[[Туймазы районы]]ның почётлы гражданины» исеме менән бүләкләнә.

2012 йылдың 8 февралендә Туймазыла вафат була. Шул уҡ йылдың октябрендә [[Үрге Троицк (Туймазы районы)|Үрге Троицк]] ауылында йәмәғәт үҙәгенең бинаһында Игорь Юлашевҡа арналған мемориаль таҡта асыла.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре  ==
* «Почёт Билдәһе» ордены (1981)
* СССР ВДНХ миҙалы
* РСФСР‑ҙың фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (1991)
* Башҡортостандың атҡаҙанған урман белгесе (1993)
* Туймазы районының почётлы гражданы (2012)
* [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]]ның почёт грамотаһы

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95348}}{{V|9|08|2021}}  
* [http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=4579 tuimazimcb.ru сайтында Юлашев Игорь Сәхи улы тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919160243/http://tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=4579 |date=2020-09-19 }}

[[Категория:Силәбелә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса физиктар]]
[[Категория:РСФСР дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан хужалыҡ эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан урмансылары]]
[[Категория:Туймазыла вафат булғандар]]
[[Категория:СССР ВДНХ миҙалдары менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған урман белгестәре]]</text>
      <sha1>mc6ojd3wenwy57mrp2cs77yk0aqolbo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәймөхәмәтова Людмила Николаевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163789</id>
    <revision>
      <id>1300684</id>
      <parentid>1186663</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33187" sha1="dtonvddr80v7ujoep8smhkm2mil864k" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәймөхәмәтова Людмила Николаевна''' ([[12 ноябрь]] [[1951 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең музыка белгесе, педагог, сәнғәт фәндәре докторы (2001), профессор (2001), Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2001).  «Проблемы музыкальной науки» һәм «Креативное обучение в Детской музыкальной школе» журналдарының баш мөхәррире&lt;ref name=&quot;kreativ&quot;&gt;[http://lab-ms.narod.ru/biblioteka/katalog/izdaniya/nauchno-metodicheskii_vestnik_kreativnoe_obuchenie_v_dmsh/ «Креативное обучение в Детской музыкальной школе». Сайт Лаборатории музыкальной семантики.]&lt;/ref&gt;, музыкаль семантика фәнни өлкәһендәге йүнәлеште ойштороусыларҙың береһе&lt;ref name=&quot;vved&quot;&gt;''Холопова В. Н.'' [http://symplex.ru/item.php?id=811 Введение. Июнь 2005.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107132444/http://symplex.ru/item.php?id=811 |date=2014-01-07 }} // Теория музыкального содержания: Уч. пособие.— 1-е изд.— СПб.: Планета Музыки, 2006.— ISBN 5-8114-0600-2&lt;br&gt;«…Своё направление развито Лабораторией музыкальной семантики под руководством профессора Л. Н. Шаймухаметовой…»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саввина Л. В. [http://dissercat.com/content/zvukoorganizatsiya-muzyki-xx-veka-kak-obekt-semiotiki Звукоорганизация музыки XX века как объект семиотики]. Диссертация на соискание учёной степени доктора искусствоведения; Саратовская государственная консерватория (академия) имени Л. В. Собинова, 2009.&lt;br&gt;«В настоящее время получает всестороннее развитие одна из составных частей семиотики музыкальная семантика, в частности, данная проблема широко разрабатывается лабораторией музыкальной семантики Уфимского института искусств им. 3. Исмагилова, которым руководит доктор искусствоведения, профессор Л. Шаймухаметова».&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kazanc&quot;/&gt;,  Музыкаль семантика лабораторияһы ғилми етәксеһе&lt;ref name=&quot;trudi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kazanc&quot;&gt;''Казанцева Л. П.'' [http://mvastracons.ru/old/Kamerton_7/kamerton_7_14.html Научные чтения по музыкальному содержанию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928043928/http://mvastracons.ru/old/Kamerton_7/kamerton_7_14.html |date=2013-09-28 }} // [[Астраханская государственная консерватория]]. Журнал «Камертон», № 7. (автор — доктор искусствоведения, профессор)&lt;br&gt;''«В наше время проблематика музыкального содержания привлекает к себе многих исследователей. Однако, пожалуй, наиболее плодотворно она развивается в трех реально существующих научных школах — Москвы, Уфы (в „Лаборатории музыкальной семантики“) и Астрахани-Волгограда».''&lt;/ref&gt;.

== Белеме Һәм профессиональ эшмәкәрлеге ==
Людмила Николаева Шәймөхәмәтова 1951 йылдың 12 ноябрендә Свердловск (хәҙер Екатеринбург) ҡалаһындатыуған. 1976 йылда М. П. Мусоргский Урал дәүләт консерваторияһының тарихи-теоретик бүлеген тамамлай. [[1994 йыл]]да «Мигрирующая интонационная формула и семантический контекст музыкальной темы» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай (Рәсәй сәнғәт институтының музыка бүлегендә диссертация әҙерләнә). Ғилми етәксеһе — сәнғәт фәне докторы, профессор М. Г. Арановский&lt;ref&gt;[http://www.dissercat.com/content/semanticheskie-protsessy-v-muzykalnoi-teme Семантические процессы в музыкальной теме (тема диссертации и автореферата по ВАК 17.00.02, доктор искусствоведения в форме науч. докл. Шаймухаметова, Людмила Николаевна)]&lt;/ref&gt;. Докторлыҡ диссертацияһын (темаһы — &quot;«Семантические процессы в музыкальной теме») [[2000 йыл|2000 йылдың]] 23 июнендә Дәүләт Сәнғәт фәне институтында үтә.

[[1978 йыл]]дан ул [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтында]] музыка теорияһы кафедраһында эшләй. 1983 йылдан алып 1990 йылға тиклем Өфө сәнғәт институтының әлеге кафедраһын етәкләй. 1989—1990 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эше буйынса проректор вазифаһын биләй. [[2001 йыл]]дан — музыкаль семантиканың ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире.

[[2007 йыл]]да «Музыка фәне проблемалары» Рәсәй махсуслаштырылған журналының баш мөхәррире булып эшләй. [[2008 йыл]]дан Өфө дәүләт сәнғәт академияһы базаһында ойошторолған музыкаль семантика лабораторияһы базаһында&lt;ref name=&quot;vved&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mgk&quot;&gt;[http://old.mosconsv.ru/education/programms/teormuzsoder_2009.pdf Теория музыкального содержания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605050529/http://old.mosconsv.ru/education/programms/teormuzsoder_2009.pdf |date=2016-06-05 }}. Программа-конспект для историко-теоретико-композиторских факультетов музыкальных вузов / Сост. В. Н. Холопова.— М.: Научно-издательский центр «Московская консерватория», 2009.— 24 с.&lt;br&gt;«В научно-педагогическом плане образовалось три основных центра: в Москве под кураторством В. Н. Холоповой, в Астрахани под руководством Л. П. Казанцевой, в Уфе под эгидой Л. Н. Шаймухаметовой (включая Лабораторию музыкальной семантики при Уфимской академии искусств)».&lt;/ref&gt; Л. Н. Шәймөхәмәтова квартал һайын сығарыла торған Музыкаль семантика лабораторияһының «Балалар музыкаль мәктәптәрендә креатив уҡытыу» ғилми-методик баҫмаһын булдыра&lt;ref&gt;[http://ufaart.ru/nauka/zhurnal-problemy-muzykalnoj-nauki/kreativnoe-obuchenie-v-dmsh-prilozhenie-k-zhurnalu/ «Креативное обучение в ДМШ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107210631/http://ufaart.ru/nauka/zhurnal-problemy-muzykalnoj-nauki/kreativnoe-obuchenie-v-dmsh-prilozhenie-k-zhurnalu/ |date=2014-01-07 }} — научно-методический Вестник Лаборатории музыкальной семантики Уфимской государственной академии искусств. Ежеквартальное приложение к Российскому специализированному журналу «Проблемы музыкальной науки».&lt;/ref&gt; («Музыка фәне проблемалары» математика журналына ҡушымта).

== Ғилми һәм ойоштороу өлөшө ==
[[Файл:Laboratory_of_musical_semantics.jpg|слева|мини|350x350пкс|Мухыкаль семантика лабораторияһы ойошторолған &quot;Фән һәм музыканың музыкаль йөкмәткеһе &quot; исемле III Бөтә Рәсәй Фәнни-ғәмәли конференцияһында ҡатнашыусылар (Өфө, 2004 йылды 26-29 апреле). Һулдан уңға, беренсе рәттә: профессор-белгестәр В. Н. Холопова, Л. Н. Шәймөхәмәтова, Г. Р. Тараева, Л. П. Казанцева; икенсе рәттә — Музыкаль семантика лабораторияһы хеҙмәткәрҙәре: сәнғәт фәне докторҙары һәм кандидаттары Н. М. Кузнецова, Р.. Х. Исламғолов, А И.Әсфәндийәров, П. В. Кириченко, И. В. Алексеева, Н. Ф. Ғарипова.]]
Шәймөхәмәтова Людмила Николаевна — музыкаль педагогика, музыкаль семантика теоретик һәм ғәмәли мәсьәләләре өлкәһендәге бик күп хеҙмәттәр авторы,&lt;ref name=&quot;trudi&quot;&gt;{{Cite web|url=http://ufaart.ru/nauka/laboratoriya-muzykalnoj-semantiki/|title=Ссылка на страницу Уфимской государственной академии искусств, где перечислены труды Л. Н. Шаймухаметовой|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131212121823/http://ufaart.ru/nauka/laboratoriya-muzykalnoj-semantiki/|archivedate=2013-12-12}} &lt;ref name=&quot;kazanc&quot;&gt;''Казанцева Л. П.'' [http://mvastracons.ru/old/Kamerton_7/kamerton_7_14.html Научные чтения по музыкальному содержанию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928043928/http://mvastracons.ru/old/Kamerton_7/kamerton_7_14.html |date=2013-09-28 }} // [[Астраханская государственная консерватория]]. Журнал «Камертон», № 7. (автор — доктор искусствоведения, профессор)&lt;br&gt;''«В наше время проблематика музыкального содержания привлекает к себе многих исследователей. Однако, пожалуй, наиболее плодотворно она развивается в трех реально существующих научных школах — Москвы, Уфы (в „Лаборатории музыкальной семантики“) и Астрахани-Волгограда».''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mgk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;avstr&quot;&gt;[http://www.spielstatt.at/Methode.html Ziele und Methoden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106023931/http://www.spielstatt.at/Methode.html |date=2014-01-06 }} // Musiklehranstalt SPIELSTATT, Wien. (сайт венской музыкальной школы)&lt;/ref&gt;.

Л. Н. Шәймөхәмәтова Музыкаль семантика ғилми-тикшеренеү лабораторияһын етәкләй&lt;ref name=&quot;mgk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vved&quot;&gt;&lt;/ref&gt;, уның ғилми етәкселеге аҫтында 12 кандидатлыҡ һәм 3 докторлыҡ диссертацияһы әҙерләнә&lt;ref&gt;См. [http://ufaart.ru/nauka/laboratoriya-muzykalnoj-semantiki/ «Лаборатория музыкальной семантики»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161031155833/http://ufaart.ru/nauka/laboratoriya-muzykalnoj-semantiki/ |date=2016-10-31 }} — ссылка на страницу Уфимской государственной академии искусств, где перечислены труды сотрудников и выпускников лаборатории&lt;/ref&gt;, әлеге диссертацияларҙа музыка белеме өлкәһендәге төрлө теоретик һәм практик проблемалары сағылыш таба һәм улар төрлө рәсәй сәнғәт юғары уҡыу йорттары һәм консерваториларындағы диссертацион советтарында яҡлана ([[Мәскәү]], [[Дондағы Ростов]], [[Новосибирск]], [[Һарытау]], [[Магнитогорск]])&lt;ref name=&quot;magnit&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.magkmusic.com/sostav-dissoveta|title=Состав диссертационного совета Магнитогорской государственной консерватории (академии) им. М. И. Глинки|accessdate=2012-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107134409/http://www.magkmusic.com/sostav-dissoveta|archivedate=2014-01-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107134409/http://www.magkmusic.com/sostav-dissoveta |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;. Л. Н. Шәймөхәмәтова етәкселегендә&lt;ref name=&quot;info_ufa&quot;&gt;{{Cite web|url=http://ufaart.ru/nauka/laboratoriya-muzykalnoj-semantiki/|title=Информация на сайте Уфимской государственной академии искусств|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131212121823/http://ufaart.ru/nauka/laboratoriya-muzykalnoj-semantiki/|archivedate=2013-12-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161031155833/http://ufaart.ru/nauka/laboratoriya-muzykalnoj-semantiki/ |date=2016-10-31 }}&lt;/ref&gt; 50-нән ашыу уҡыу әсбаптары, методик ҡулланмалар, авторлыҡ программалары; «Балалар музыка мәктәптәрендә креатив уҡытыу» периодик фәнни-методик баҫмаһы сығарыла&lt;ref&gt;[http://www.famous-scientists.ru/gold/1272 Шаймухаметова Людмила Николаевна] // Энциклопедия Учёные стран СНГ и ближнего зарубежья&lt;/ref&gt;.

1999 йылдан алып Л. Н. Шәймөхәмәтова төрлө Рәсәй һәм республика семинарҙары авторы булып тора&lt;ref name=&quot;info_ufa&quot;/&gt; .

2003 йылда Л. Н. Шәймөхәмәтова «Креатив уҡытыу — XXI быуат» проектын балалар музыка мәктәптәре уҡытыу процесына индерә&lt;ref&gt;Шаймухаметова Л. Н. и др. [http://ikompozitor.ru/book/981 «О научных разработках проблемной научно-исследовательской Лаборатории музыкальной семантики»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107134842/http://ikompozitor.ru/book/981 |date=2014-01-07 }}. Сборник статей к 80-летию М. Г. Арановского. Государственный институт искусствознания.— М.: «Композитор», 2009.— ISBN 5-85285-326-7&lt;/ref&gt;.

Л. Н. Шәймөхәмәтова ойошторған һәм ҡатнашҡан конференциялар һәм семинарҙар: Бөтә Союз «Искусство, наука, техника: пути сопряжения» фәнни-ғәмәли семинар ([[Өфө]], 1990); III Бөтә Рәсәй «Музыкальное содержание: наука и педагогика» фәнни-ғәмәли конференцияһы (Өфө, 2004); WMA IV халыҡ-ара симпозиумы ([[Берлин]], 2003), Рәсәй семиотик конференциялар ([[Мәскәү]], 2000; [[Дондағы Ростов]], 2006; [[Әстерхан]], 2007). Шулай уҡ Л. Н. Шәймөхәмәтова республика ССУЗ һәм ДМШ уҡытыусылары өсөн методик эштәр конкурстары жюри рәйесе булып һайлана (2000, 2003—2005)

== Төп ғилми хеҙмәттәре ==
; Музыкаль семантика буйынса монографиялар һәм башҡа эштәре
: 

* Семантический анализ музыкальной темы. Учебное пособие для вузов искусства и культуры / Л. Н. Шаймухаметова. — М.: Российская академия музыки им. Гнесиных, 1999.
* Мигрирующая интонационная формула и семантический контекст музыкальной темы: Монография. — М.: Государственный институт искусствознания, 1999.
* Семантические процессы в тематизме сонат Д. Скарлатти / Шаймухаметова Л. Н., Селиванец Н. Г., Уфа, 1998.
* Переинтонирование как способ решения элементарных художественных задач в курсе гармонии // Вопросы оптимизации учебного процесса в музыкальном вузе: Сб. тр. — М: РАМ им. Гнесиных, 1993. — Вып. 125.
* Некоторые способы организации напряжения в музыкальном тексте (на примере сочинений И.-С. Баха) // Звук, интонация, процесс: Сб. тр. — М.: РАМ им. Гнесиных, 1998. — Вып. 148.
* Семантика музыкального диалога клавирных произведений западноевропейских композиторов XVII—XVIII вв. // Семантика старинного уртекста: Сб. тр. — Уфа: РИЦ УГИИ, 2002.
* Мигрирующая интонационная формула и семантический контекст музыкальной темы. // Проблемы музыкальной науки, 2011. № 2.
* Семантический анализ в работе музыканта-исполнителя; Театральный диалог в классической музыкальной теме // Музыкальный текст и исполнитель: Сб. тр. — Уфа: РИЦ УГАИ, 2004.
* Музыкальное содержание как проблема практической семантики // Музыкальное содержание: наука и педагогика: Сб. тр. — М. — Уфа: РИЦ УГАИ, 2005;
* Семантический анализ музыкальной темы // Музыкальное содержание: наука и педагогика : Сб. тр. — Уфа: РИЦ УГАИ, 2005.
* Семантический анализ музыкального текста (о разработках проблемной научно-исследовательской Лаборатории музыкальной семантики) // Проблемы музыкальной науки / Российский науч. специализ. журнал. — 2007. № 1.
* Инструктивные сочинения И.-С. Баха для клавира в практике обучения творческому музицированию /Соавт. Г. Юсуфбаева. — Уфа: УГИИ, 1998.
* Ролевые игры в классе фортепиано. Сюжеты музицирования в танцевальных пьесах западноевропейского барокко: Учебное пособие для ДШИ с видеоприложением / Шаймухаметова Л. Н., Трунина Л. С., Большакова Т. С. / Авторский проект Шаймухаметовой Л. Н. — Уфа: Лаборатория музыкальной семантики УГАИ им. З. Исмагилова, 2013.
* Играем вместе с учителем: учебное пособие для начинающих пианистов / Шаймухаметова Л. Н., Царёва Е. Ю. / Авторский проект Шаймухаметовой Л. Н. — Уфа: Лаборатория музыкальной семантики УГАИ им. Загира Исмагилова, 2013.

; Авторлыҡ программалар
: 

* Основы музыкального интонирования: Программа для фортепианных отделений вузов. — Изд. 2-е, исправл. и допол. — Уфа: РИЦ УГАИ, 2003 (гриф МК РФ).
* Современные музыкально-педагогические системы: Программа для студ. муз. вузов по специальности «Музыковедение». — Уфа: РИЦ УГАИ, 2003 (гриф МО РБ).
* Ответственный, научный редактор и составитель межвузовских сборников статей и учебников (свыше 5000 п. л.). Некоторые из них:
* Вопросы поэтики и семантики музыкального текста: Межвуз. сб. ст. / РАМ им. Гнесиных. — М., 1998. — Вып. 150; Звук, интонация, процесс: Межвуз. сб. ст. / РАМ им. Гнесиных. — М., 1998. — Вып. 148.
* Историко-теоретические проблемы музыкознания: Межвуз. сб. ст. / РАМ им. Гнесиных. — М., 1999. — Вып. 156.
* Художественный мир музыкального произведения: Сб. ст. / ЛМС. — Уфа: РИЦ УГИИ, 2001.
* Внемузыкальные компоненты композиторского текста: Сб. ст. / ЛМС. — Уфа: РИЦ УГИИ, 2002.
* Семантика старинного уртекста: Сб. ст. / ЛМС. — Уфа: РИЦ УГИИ, 2002.
* Музыкальный текст и исполнитель: Сб. ст. / ЛМС. — Уфа: РИЦ УГАИ, 2004.
* Музыкальное содержание: наука и педагогика. — Уфа: РИЦ УГАИ, 2005.
* Башкирская музыкальная литература: Учебник для средних и старших классов ДМШ / Под общей редакцией проф. Л.Н Шаймухаметовой. — Уфа: РУМЦ, 2005.
* Поэтика и семантика музыкального текста. Программа для музыковедческих отделений музыкальных вузов. Уфа, 2011.

; РФ һәм БР мәҙәниәт министрлығы грифлыуҡыу әсбаптары
: 

* Интонационные этюды в классе фортепиано. Ролевые игры и задания по композиции (на материале клавирной музыки западноевропейских композиторов XVII—XVIII вв.): Учебное пособие / Соавт. П. Кириченко / ЛМС. — Уфа: РИЦ УГИИ, 2002.
* Серия «6 тематических учебных тетрадей» / Соавтор. Р. Х. Исламгулова, рисунки Р. Ш. Шаймухаметова: «Звуковые краски музыки», «Звук, ритм и фантазия», «Лесная школа профессора Жирафа», «Динамические превращения звука», «Весёлые интервалы», «Звук и темп, или Кто как двигается». — [Уфим. гос. ин-т искусств], 16 с., [2] л. ил., ноты, Уфа: РИЦ УГИИ, 1997—2004 (гриф МК РФ).
* Колокольчики. Семантика на уроках сольфеджио: Метод. разработки, рисунки Р. Ш. Шаймухаметова; — Уфа: РИЦ УГИИ, 1999—2004. — Вып. 1-4; (гриф МК РФ).
* Музыкальный букварь / Соавт. Р. Х. Исламгулова, рисунки Р. Ш. Шаймухаметова; — Уфа, 2000.
* Учимся по букварю: Метод. рекомендации к учебному пособию «Музыкальный букварь в играх, картинках, загадках» (с поурочной разработкой) для нач. классов ДМШ. — РИЦ УГАИ, 2005.
* Программа по предмету «Сольфеджио» для ДМШ (первый год обучения). — Уфа: РИЦ УГАИ, 2006.

== Ижади ойошмаларҙа ағзалығы һәм эше ==
* «Word and Music» Халыҡ-ара Ассоциация ағзаһы (WMA) (2005).&lt;ref name=&quot;WMA&quot;&gt;{{Cite web|url=http://wordmusicstudies.org/forum3.htm|title=Людмила Николаевна Шаймухаметова на сайте «The International Association for Word and Music Studies» (WMA).|accessdate=2012-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107132616/http://wordmusicstudies.org/forum3.htm|archivedate=2014-01-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107132616/http://wordmusicstudies.org/forum3.htm |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;
* Рәсәй музыка белгестәре гильдияһы вце-президенты (2010).
* Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге ике республика дәүләт премияһын тапшырыу буйынса ике комиссия ағзаһы.
* ӨДСИ Редсоветы ғилми мөхәррире.
* Магнитогорск дәүләт консерваторияһы диссертацион советы ағзаһы&lt;ref name=&quot;magnit&quot;/&gt;
* 2002 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мәҙәниәт һәм сәнғәт буйынса советы рәйесе урынбаҫары (гуманитар бүлеге).

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2007).&lt;ref&gt;[http://www.bestpravo.com/rossijskoje/kz-gosudarstvo/u6v.htm Указ Президента РФ от 09.04.2007 N 456 О присвоении почётного звания: «ЗАСЛУЖЕННЫЙ ДЕЯТЕЛЬ ИСКУССТВ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ» Шаймухаметовой Людмиле Николаевне — заведующей лабораторией музыкальной семантики федерального государственного образовательного учреждения высшего профессионального образования «Уфимская государственная академия искусств имени Загира Исмагилова», Республика Башкортостан.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; — ''Сәнғәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн''
* Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2001)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemsu/dok_peyrrb.htm|title=Указ Президента Республики Башкортостан «О присвоении почетного звания „Заслуженный деятель искусств Республики Башкортостан“ Шаймухаметовой Л. Н.»|accessdate=2012-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204058/http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemsu/dok_peyrrb.htm|archivedate=2014-01-07}}&lt;/ref&gt; — ''музыка сәнғәте өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн''
* Рәсәй Федерацияһының мәҙәниәт министрлығы почет грамотаһы (1992).
* Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почет грамотаһы (1998).
* Рәсәй Фәндәр академияһының почет грамотаһы — «Ватан фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн» (2002).
* Атҡаҙанған фән һәм мәғариф эшмәкәре (2012).
* Рәсәй тәбиғәт фәне академияһының мөхбир ағзаһы (2012).
* Рәсәй тәбиғәт фәне академияһының «Фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы» почетлы исеме (2012).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ufaart.ru/2012/12/11/l-n-shajmuxametovoj-prisvoeno-pochyotnoe-zvanie-osnovatel-nauchnoj-shkoly/|title=Л. Н. Шаймухаметовой присвоено почетное звание «Основатель научной школы»|accessdate=2012-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107210323/http://ufaart.ru/2012/12/11/l-n-shajmuxametovoj-prisvoeno-pochyotnoe-zvanie-osnovatel-nauchnoj-shkoly/|archivedate=2014-01-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107210323/http://ufaart.ru/2012/12/11/l-n-shajmuxametovoj-prisvoeno-pochyotnoe-zvanie-osnovatel-nauchnoj-shkoly/ |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;
* Рәсәй тәбиғәт фәне академияһының «Рәсәйҙең алтын кафедраһы» дипломы (2012).
* Европа ғилми-сәнәғәт палатаһы Почетлы дипломы һәм алтын миҙалы (2012).

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|74723}}{{V|10|11|2021}}  
* [http://www.famous-scientists.ru/gold/1272 Людмила Николаевна Шаймухаметова на сайте «Учёные России»]
* [http://lab-ms.narod.ru/ Лаборатория музыкальной семантики]
* [http://lab-ms.narod.ru/biblioteka/katalog/izdaniya/nauchno-metodicheskii_vestnik_kreativnoe_obuchenie_v_dmsh/ Ежеквартальное приложение «Креативное обучение в Детской музыкальной школе»]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}
[[Категория:Рәсәй ғалимдары]]
[[Категория:СССР ғалимдары]]
[[Категория:Рәсәйҙең академик музыканттары]]
[[Категория:СССР-ҙың академик музыканттары]]
[[Категория:Шәхестәр:Өфө]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Сәнғәт ғилеме докторҙары]]
[[Категория:XX быуат музыка педагогтары]]
[[Категория:СССР музыка педагогтары]]
[[Категория:Рәсәй музыка педагогтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Екатеринбургта тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Урал консерваторияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институты профессорҙары]]</text>
      <sha1>dtonvddr80v7ujoep8smhkm2mil864k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шына яҙыу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164575</id>
    <revision>
      <id>1300682</id>
      <parentid>972509</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12436" sha1="92lt6as4xzvqntgf8fu6vysif3yjwn1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шына яҙыу''' — әле билдәле булғандарҙан иң боронғо яҙыу системаһы. Яҙыу формаһын күп осраҡта яҙа торған материал — балсыҡ таҡта билдәләгән. Сей сағында уға осло ҡамыш менән тамғалар төшөргәндәр, шынаға оҡшаш һыҙыҡтар шулай хасил булған.
Шына яҙыу системаларының күбеһе [[Шумерҙар|шумер]] яҙмаһына (аккад системаһы аша) барып тоташа. [[Бронза быуаты]]ның аҙағында һәм антик осорҙа күренеше менән аккад шына яҙыуына оҡшаш яҙыу системлары була, ләкин килеп сығышы башҡа (угарит яҙыуы, кипр-миной яҙыуы, фарсы шына яҙыуы) була.

== Тарихы ==

=== Ике йылға араһы ===
[[Файл:Tableta_con_trillo.png|слева|мини|Киш таҡтасыҡтары (б.э.т. 3500 йылдар)]]
Шумер яҙыуы ҡомартыларының иң боронғоһо — Киш таҡтасығы (б.э.т. 3500 йыл тирәһе). Табылдыҡтар араһында ваҡыт буйынса унан һуң боронғо Урук ҡалаһын ҡаҙған саҡта табылған һәм б.э.т. 3300 йылға ҡараған документтар тора. Яҙыу барлыҡҡа килеү ҡалалар үҫкән һәм шуға ярашлы йәмғиәт тамырҙан үҙгәргән ваҡыттарға тура килгән. Шул уҡ ваҡытта Боронғо Месопотамияла [[тәгәрмәс]] уйлап табалар һәм [[баҡыр]] иретергә өйрәнәләр.
[[Тигр]] менән [[Евфрат]] араһында — Шумер батшалығы, ә көнсығышта [[Элам]] батшалығы урынлашҡан була. Был ярайһы уҡ [[Урбанизация|урбанизацияланған]] дәүләттәрҙең ҡалаларында идарасылар, сауҙагәрҙәр, һөнәрселәр йәшәй. Ҡалаларҙан тышта крәҫтиәндәр һәм көтөүселәр көн итә.
Сауҙа һәм идаралыҡ бәйләнештәрен нисектер теркәү ихтыяжы тыуғас, яҙма барлыҡҡа килә.

Яҙыу системаһын иң тәүҙә шумерҙар уйлап сығара. Айырым пиктограммалар менән генә ҡулланған Элам шумер яҙмаһын үҙ теленә яраштыра.

=== Хисаптан — яҙмаға ===
[[Файл:Sales_contract_Shuruppak_Louvre_AO3766.jpg|слева|мини|250x250пкс|Туппум — Шуруппакта табылған балсыҡ таҡтасыҡ.&lt;br&gt;&lt;br&gt;Б.э.т. 2600 йыл тирәһе]]
Техас университеты профессоры (Остин) Дениз Шмандт-Бессер гипотезаһына ярашлы, тәүҙә мөлкәт хисабын алып барыу өсөн [[Шумер]]ҙа һәм [[Элам]]да төрлө формалы балсыҡ һындар (токендар) ҡулланылған, һәр токен берәй объектты аңлатҡан (һыйыр, һарыҡ һ.б.). Шунан токендарҙың формаһы һәм ҙурлығы үҙгәртелә, артабан уларға тамғалар (бармаҡ эҙе, киртектәр, геометрик формалар) ҡуйыла башлай.
Токендар балсыҡ һауытҡа һалынып, эйәһен белдергән цилиндрик мисәт һуғылып, ябып ҡуйылыр булған. Әгәр һауытта малдың һаны тураһындағы мәғлүмәт булһа, уны ватып, эсендәге шарҙарҙы һанағандар.
Б.э.т. 3300 йылдарҙа һауыт тышына хужаһының мисәте менән бергә эсендәге токендарҙың эҙе лә баҫылған. Шулай итеп, һауыт эсенән бикләнгән мәғлүмәт уның тышында ла ҡабатланған. Был ысул һауытты ватмайынса ла уның йөкмәткеһен белергә мөмкинлек биргән, шулай уҡ рөхсәтһеҙ үҙгәрештәр индереүҙе иҫкәрткән.

Яйлап токендар ҡулланыуҙан сыҡҡан, ә тамғалар ғына ҡалған, һауыттың кәрәге бөтөп, уны яҫы таҡтасыҡ алмаштырған. Беренсе балсыҡ таҡтасыҡтарға баҫылған түңәрәктәр, өсмөйөштәр һәм башҡа тамғалар нимә тураһында һүҙ барғанын һәм уның һанын аңғартҡан.

Шул уҡ ваҡытта «универсаль үлсәү берәмеге» тигән абстракт төшөнсә булмаған. Һәр символ үҙенең сифат-һан билдәһенә бәйләнештә генә йөрөгән. Бер һарыҡты бер үлсәм иген менән бутап булмаған.
Шулай итеп, тәүге яҙыу символдары һанала ала торған объекттар ([[тауар]]ҙар) формаһын йөрөткән. Мәҫәлән, «1 кәзә», «2 һарыҡ», «3 үлсәм иген» тамғалары.
Һуңғараҡ пиктограммаларҙан тотороҡло ҡушылмалар барлыҡҡа килгән, уларҙың мәғәнәһе һүрәттәрҙең һанын белдереү мәғәнәһенән ситкә китә башлаған. Мәҫәлән, «ҡош» тамғаһы «йомортҡа» тамғаһы менән бергә «үрсемлелек» төшөнсәһен биргән һәм ҡоштарға ғына түгел, абстракт термин булараҡ та ҡулланылған. Бындай ҡушылмалар [[идеограмма]] («символ-идея») булып киткән.
Б.э.т. 3000 йылға пиктограммалар һәм идеограммалар фонетик ҡулланылыш ала, йәғни был символдар («символ-тауыш») һүҙҙәргә берләшә һәм ҡайһы берҙә мәғәнәһе буйынса һүрәтләнгән предметтарҙан бөтөнләй алыҫ тора.
Яҙыу стиле лә үҙгәрә. Яҙыуҙы ябайлаштырыу өсөн символдар ҡыҫҡа киҫемдәргә бүленә (шыналар — яҙыуҙың атамаһы шуға бәйле), уларҙы балсыҡҡа төшөрөүҙең кәрәге бөтә, сөнки уларҙы осло башлы махсус таяҡса — ''ҡәләм'' — ярҙамында төшөрә башлайҙар.

Бының менән рәттән символдар сәғәт йөрөшөнә ҡаршы 90° боролош яһай.

Яңы яҙма һүҙлеге даими тулылана, һыҙыҡтар камиллаша, стандарттары барлыҡҡа килә. Яҙма шумер телен ярайһы уҡ яҡшы сағылдыра, административ һәм юридик журналдар ғына түгел, «[[Гилгәмеш эпосы]]» кеүек әҙәби әҫәрҙәр ҙә яҙыла.
Б.э.т. II мең йыллыҡтан башлап шына яҙыу бөтә [[Яҡын Көнсығыш]]ҡа тарала, был хаҡта Амарна архивы һәм Богазкөй архивы ҡомартҡылары шаһитлыҡ итә.
Яйлап был яҙыу системаһын икенселәр алмаштыра.

== Шына яҙыуҙың шифрын асыу ==
1802 йылда немец уҡытыусыһы Георг Фридрих Гротефенд, билингваһыҙ көйө, комбинаторик метод ярҙамында боронғо фарсы шына яҙыуының шифрын өлөшләтә аса ала. Ул [[Персеполь]] харабаларында [[XVIII быуат]]та дат сәйәхәтсеһе Карстен Нибур күсереп алған ике яҙыуҙы анализлай. Ҡабатланған тамғаларҙы ул Әһәмәниҙәр ырыуына ҡараған боронғо фарсы батшаларының исеме һәм титулдарылыр тип фараз итә. [[Геродот]] төҙөп ҡалдырған ырыу шәжәрәһенә таянып, Гротефенд яҙмаларҙа Дарий I һәм Ксеркс I батшаларҙың, Дарийҙың атаһы Гистасптың исемдәрен таба. Шунан был исемдәрҙең авеста һәм боронғо йәһүд яҙмаларындағы яҙылышы менән сағыштырып, 13 тамғаның яңғырашын асыҡлай, уларҙың 9-ы ысынлап та дөрөҫ булып сыға. Әммә Гротефендтың эше билдәһеҙлектә ҡала.
Һуңыраҡ британ дипломаты һәм лингвист Генри Роулинсон ҙур Бехистун яҙмаһын күсереп ала һәм фарсы шына яҙыуын тулыһынса таныуға өлгәшә. Яҙыу өс телдә булғанлыҡтан артабан ассириологтар ярҙамында элам һәм аккад шына яҙыуы ла уҡыла. Улар шумер шына яҙыуының вариҫы булып сыға. [[Вавилон|Бабилда]] һәм [[Ниневия]]ла документтар һәм хатта һүҙлектәр һаҡланған ҙур архивтар табыла. Бының һөҙөмтәһендә XIX быуат аҙағына шына яҙыуҙың һуңғы осор формалары танылып бөтә.

Аккад шына яҙыуын таныу Эдуард Хинкс, Роулинсон һәм Юлиус Опперт тарафынан тормошҡа ашырыла.

XXI быуат башына шумер шына яҙыуы тамғаларының һүрәтле прототиптары (тәүшумер яҙыуы) һәм тәүэлам яҙыуы ғына танылмай килә.


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* Кьера Эдвард. Они писали на глине. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1984. — 136 с.: ил. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]).
* История письма: Эволюция письменности от Древнего Египта до наших дней / Пер. с нем. — М. : [[Эксмо]]; СПб. : [[Terra Fantastica]], 2002. — 400 с.: ил.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.jhu.edu/digitalhammurabi/ Digital Hammurabi Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060720080749/http://www.jhu.edu/digitalhammurabi/ |date=2006-07-20 }} @ [[Johns Hopkins University]] (3D-сканирование клинописных табличек).
* [https://web.archive.org/web/20150703060203/http://annals.xlegio.ru/urartu/ukn/index.htm УРАРТСКИЕ КЛИНООБРАЗНЫЕ НАДПИСИ]
* [http://classes.bnf.fr/dossiecr/index.htm (фр.) Досье BNF «Зарождение письменности»]
* [https://web.archive.org/web/20131219200322/http://vostokoved.spb.ru/read.php?sname=gudea&amp;articlealias=tokens Н. В. Козырева. Статья «Возникновение и развитие дописьменной системы хранения и передачи информации»] 

{{Внешние ссылки}}


[[Категория:Боронғо Месопотамия мәҙәниәте]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Яҙмалар]]</text>
      <sha1>92lt6as4xzvqntgf8fu6vysif3yjwn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яхина Гүзәл Шамил ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165246</id>
    <revision>
      <id>1300705</id>
      <parentid>1286342</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T06:58:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16667" sha1="ghgvkplptx3ti2h8x6cfqjl0o1cetgh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яхина Гүзәл Шамил ҡыҙы''' ([[1 июнь]] [[1977 йыл]]) — яҙыусы, тәржемәсе. 1930-сы йылдарҙа кулактарҙы эҙәрлекләү тураһындағы «Зөләйха күҙҙәрен аса» романы авторы. «Большая книга» һәм «Ясная Поляна» әҙәби премиялары лауреаты&lt;ref&gt;[https://ria.ru/interview/20160301/1382525469.html Гузель Яхина]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Гүзәл Шамил ҡыҙы Яхина 1977 йылдың 1 июнендә Ҡазанда табип һәм инженер ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;[http://readly.ru/author/5721774/ Портал Readly.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200420082150/http://readly.ru/author/5721774/ |date=2020-04-20 }}&lt;/ref&gt;. Өс йәшенә тиклем тик татарса ғына һөйләшә, әммә бала балалар баҡсаһында урыҫ теленә күсә. 131-се физика-математика лицейында һәм бер үк ваҡытта сәнғәт мәктәбендә уҡый. Ҡазан дәүләт педагогия институтының сит ил телдәре факультетын тамамлай; мәктәп йылдарында кинематограф менән мауыға, сценарийҙар яҙа башлай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=«Хорошая книга — это терапия»|last=gorky.media|url=https://gorky.media/intervyu/horoshaya-kniga-eto-terapiya/|work=«Горький»|date=2018-04-13|accessdate=2018-04-16|language=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180416134757/https://gorky.media/intervyu/horoshaya-kniga-eto-terapiya/ |date=2018-04-16 }}&lt;/ref&gt;.

1999 йылдан алып [[Мәскәү]] ҡалаһында йәшәй&lt;ref name=&quot;b&quot;&gt;[http://www.business-gazeta.ru/article/144322/ Интервью «Бизнес-газете»]&lt;/ref&gt;. PR? реклама, маркетирг өлкәһендә эшләй. 2015 йылда Мәскәү кино мәктәбенең сценарийҙар факультетын тамамлай&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.ru/lifestyle/articles/2015/06/10/595867-zuleiha-otkrivaet-glaza-guzeli-yahinoi---silnii-debyutnii-roman-o-raskulachennoi-tatarke Сильный дебютный роман о раскулаченной татарке]&lt;/ref&gt;. «Нева», «Октябрь» журналдары менән хеҙмәттәшлек итә. «Себер уттары» журналында уның «Зөләйха күҙҙәрен аса» исемле романының тәүге главалары баҫтырыла. Бер нисә тапҡыр романды үҙаллы баҫтырырға маташыуҙан һуң әҙәби агентлыҡҡа мөрәжәғәт итергә мәжбүр була. Уның ярҙамы менән китабы донъя күрә&lt;ref&gt;[http://www.newtimes.ru/articles/detail/105385 Дело рук самих начинающих]&lt;/ref&gt;. 2015 йылда «Большая книга» милли әҙәби премияһына лайыҡ була, шулай уҡ уның романы «Ясная поляна» һәм «Йыл китабы» премиялары менән билдәләнә.
[[File:Чулпан Хаматова 12 июня 2015-2.jpg||мини|слева|Актриса Сулпан Хаматова]]
2018 йылдың апрелендәге мәғлүмәттәр буйынса, Яхинаның тәүге «Зөләйха күҙҙәрен аса» романы 20 телдә нәшер ителгән, яҙыусының прозаһы 20 донъя теленә тәржемә ителгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://ast.ru/authors/yakhina-guzel-shamilevna-1003713/ Издательская группа «Аст»: Яхина Гузель Шамилевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200413022352/https://ast.ru/authors/yakhina-guzel-shamilevna-1003713/ |date=2020-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«[[Российская газета]]»: [http://www.bigbook.ru/smi/detail.php?ID=26182 Нашумевшую «Зулейху» перевели на татарский язык]&lt;/ref&gt;.

Гүзәл Яхина 2018 йылда «Тоталь диктант» авторы була. Төрлө сәғәт бүлкәттәре өсөн өс текст яҙа, улар «Иртәнсәк», «Көн» һәм «Кис» тип атала, әлеге текстар «Балаларым минең» романына индерелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2017/11/29/reg-pfo/guzel-iahina-stala-avtorom-totalnogo-diktanta-2018.html|title=Гузель Яхина стала автором &quot;Тотального диктанта - 2018&quot;|author=Лебедева, Наталья|date=2017-11-29|publisher=|accessdate=2017-11-29|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың декабрендә Яхина Гүзәл икенсе тапҡыр «Ҙур китап» премияһына лайыҡ була («Балаларым минең» романы өсөн)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.bigbook.ru/win/Win2019.php?ID=1805|title=Национальная литературная премия «Большая книга»: Итоги|publisher=www.bigbook.ru|accessdate=2020-03-21}}&lt;/ref&gt;.

== Библиографияһы ==
2015 — «Зөләйха күҙҙәрен аса» тарихи роман

2018 — «Балаларым минең» романы

'''Журнал баҫмалары'''

* 2014 — «Күбәләк» ''хикәйәһе'' — «Нева», 2-се һан
* 2014 — &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwQg&quot;&gt;&quot;Зөләйха күҙҙәрен аса&quot;&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ''романынан главалар'' : «Еүеш тауыҡ», «Тәҙрәгә сиртеү», «Илһөйәр һәм Илгизәр» — «Себер уттары», 5-се һан
* 2015 — «Винтовка» ''хикәйәһе'' — «Октябрь», 5-се һан
* 2016 — ''Уҡыу өсөн сценарий'' «Төн» — «Октябрь», 8-се һан
* 2016 — «Швайпольт» ''хикәйәһе'' — «Esquire» журналы
* 2018 — «Юбилей» ''хикәйәһе'' — «Октябрь», 1-се һан

'''Урыҫ телендә баҫмалары'''

* Зулейха открывает глаза: роман. — [Худож.: Андрей Рыбаков. Предисл. [[Улицкая Людмила Евгеньевна|Людмилы Улицкой]]]. — {{М.}}: АСТ, редакция Елены Шубиной, 2015. — 508 с. ISBN 978-5-17-090436-5
* Зулейха открывает глаза: роман. — [предисл. Людмилы Улицкой]. — {{М.}}: АСТ, ред. Елены Шубиной, печ. 2016. — 508 с. — 10 000 экз. ISBN 978-5-17-090436-5 :
* Дети мои: роман. — {{М.}}: АСТ, Ред. Елены Шубиной, сор. 2018. — 496 с. — 60 000 экз. (''Проза Гузель Яхиной'') ISBN 978-5-17-107766-2
* Зулейха открывает глаза: роман. — [Худож. А. Рыбаков. Предисл. Л. Улицкой]. —{{М.}}: АСТ, Ред. Елены Шубиной, 2019. — 508 с. — 50 000 экз. (''Проза Гузель Яхиной'') ISBN 978-5-17-090436-5

== Г. Яхинаның китаптары буйынса фильмдар ==
* 2019 — «Русское» кинокомпанияһы «Россия 1» телеканалы өсөн «Зөләйха күҙҙәрен аса» романы буйынса 8 сериялы фильм төшөрә (төп ролдә Сулпан Хаматова).

== Тәнҡит ==
Г. Яхинаның ижадына тәнҡит баһаһы диапозоны бик киң: ыңғай ҡараштан&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/2735456 Женщина и остальные]&lt;/ref&gt; ҡырҡа кирегә тиклем. Мәҫәлән, тәнҡитсе Руслан Айсин әлеге романды әҙәпһеҙлек һәм хыянатсыллыҡ апологияһы тип һанай, сөнки йәш герой Йозоф уның атаһын үлтергән кешенең фамилияһын ала һәм, тәнҡитсе фекеренсә, китап ул ваҡыттағы лагерҙар тураһындағы ысынбарлыҡты бөтә тулылығында сағылдырмай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://poistine.org/istoriya-odnogo-predatelstva|title=История одного предательства {{!}} Поистине&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2018-04-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://zvezdapovolzhya.ru/kultura-i-iskusstvo/seraya-mysh-zuleyha-ch2-03-10-2017.html Серая мышь Зулейха (ч.2)]&lt;/ref&gt;. Татар драматургы һәм йәмәғәт эшмәкәре Рабит Батулла Яхинаны татар яҙыусыһы тип атауға ҡаршы сыға, сөнки романда күрһәтелгән образдар — дөрөҫлөккә, ә татар көнкүреше һәм ғөрөф-ғәҙәттәре ысынбарлыҡҡа тап килмәй һәм бөтә татар халҡына ихтирамһыҙлыҡ сағылышы булып тора.

Шул уҡ ваҡытта Павел Басинский романды шундай һүҙҙәр менән ҡылыҡһырлай: ''«Гүзәл Яхинаның манераһы ҡаты. Ҡыҫҡа фразалар, бик аҙ деталдәр,'' ''артыҡ бер нәмә'' ''лә юҡ»''&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2015/05/25/basinsky.html Невероятное. Очевидное]&lt;/ref&gt;.

Әҙәби тәнҡитсе Галина Юзефович Гүзәл Яхинаның тексында иҫ киткес фрагменттар менән бер рәттән бушлыҡтарҙы билдәләп үтә — әлеге үҙенсәлекте ул авторҙың сценарийҙар менән мауығыу иҫәбенә индерә&lt;ref&gt;[https://meduza.io/feature/2018/05/06/guzel-yahina-vypustila-roman-o-povolzhskom-nemtse-deti-moi-s-otsylkami-k-tolkienu Гузель Яхина выпустила роман о поволжском немце «Дети мои».]&lt;/ref&gt;.

== Әҙәби премиялары ==
* 2015 — «Йыл китабы» премияһы лауреаты (&lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwQg&quot;&gt;&quot;Зөләйха күҙҙәрен аса&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;«)
* 2015 — „Ясная поляна“ премияһы лауреаты, „XXI быуат“ номинацияһы (&lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwQg&quot;&gt;&quot;Зөләйха күҙҙәрен аса&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;» романы өсөн)
* 2015 — «Ҙур китап» премияһы лауреаты — &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwQg&quot;&gt;&quot;Зөләйха күҙҙәрен аса&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;&quot; романы өсөн&lt;ref&gt;[http://www.business-gazeta.ru/article/147587/ Первую премию «Большой книги», в 3 млн рублей получила Гузель Яхина за роман «Зулейха открывает глаза»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate=2015-12-10|lang=ru|title=Стал известен лауреат премии &quot;Большая книга&quot;|url=http://www.interfax.ru/russia/484343|publisher=[[Интерфакс]]}}&lt;/ref&gt;
* 2016 — «Сирано», премияһы лауреаты, «Иң яҡшы яҙыусы» номинацияһы
* 2017 — Prix du magazine [[wikidata:Q3537592|Transfuge]] de la rentrée littéraire,, [[Франция]], [[2017 йыл|2017]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cathjack.ch/wordpress/?p=3881|title=Les prix littéraires 2017 – La récap – Ballade au fil de …|publisher=www.cathjack.ch|lang=fr|accessdate=2017-09-13}}&lt;/ref&gt;
* 2017 — «Китап Уҡыусыһы» премияһы лауреаты («Зөләйха күҙҙәрен аса» романы өсөн)
* 2018 — «Сноб» проекты премияһы лауреаты «Рәсәйҙә эшләнгән — 2018» («Балаларым минең» романы өсөн)
* 2019 — «Ҙур китап», 3-се премия («Балаларым минең» романы өсөн)&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [http://yakhina.info/ Официальный сайт Гузель Яхиной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200429150725/https://yakhina.info/ |date=2020-04-29 }}
* Гузель Яхина на сайте Instagram
* {{ЖЗ|http://magazines.russ.ru/authors/y/yahina/}}
* [http://www.sibogni.ru/content/zuleyha-otkryvaet-glaza Гузель Яхина.] Журнал «Сибирские огни»
* [https://search.rsl.ru/ru/search#q=author%3A(яхина%20гузель%20шамилевна) Гузель Яхина. Российская государственная библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=author%3A(яхина%20гузель%20шамилевна) |date=2019-11-26 }}
* [http://primo.nlr.ru/primo_library/libweb/action/search.do;jsessionid=EA93A2EC356C1AC979E8413EAE843E5D?fn=search&amp;ct=search&amp;initialSearch=true&amp;mode=Basic&amp;tab=default_tab&amp;indx=1&amp;dum=true&amp;srt=rank&amp;vid=07NLR_VU1&amp;frbg=&amp;vl%28freeText0%29=Гузель+Яхина&amp;scp.scps=scope%3A%28MAIN_07NLR%29 Гузель Яхина. Российская национальная библиотека]
* [https://catalog.loc.gov/vwebv/search?searchType=7&amp;searchId=30906&amp;maxResultsPerPage=25&amp;recCount=25&amp;recPointer=0&amp;resultPointer=0&amp; Гузель Яхина. Библиотека Конгресса США]
* [http://explore.bl.uk/primo_library/libweb/action/search.do;jsessionid=639DABD4EAA8C93E34A7F238F1614522?fn=search&amp;ct=search&amp;initialSearch=true&amp;mode=Basic&amp;tab=local_tab&amp;indx=3&amp;dum=true&amp;srt=rank&amp;vid=BLVU1&amp;frbg=&amp;tb=t&amp;vl%28freeText0%29=Гузель+Яхина&amp;scp.scps=scope%3A%28BLCONTENT%29&amp;vl%282084770704UI0%29=any&amp;vl%282084770704UI0%29=title&amp;vl%282084770704UI0%29=any Гузель Яхина.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220824133027/http://explore.bl.uk/primo_library/libweb/action/search.do;jsessionid=639DABD4EAA8C93E34A7F238F1614522?fn=search&amp;ct=search&amp;initialSearch=true&amp;mode=Basic&amp;tab=local_tab&amp;indx=3&amp;dum=true&amp;srt=rank&amp;vid=BLVU1&amp;frbg=&amp;tb=t&amp;vl(freeText0)=%D0%93%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C+%D0%AF%D1%85%D0%B8%D0%BD%D0%B0&amp;scp.scps=scope:(BLCONTENT)&amp;vl(2084770704UI0)=any&amp;vl(2084770704UI0)=title&amp;vl(2084770704UI0)=any |date=2022-08-24 }} [[Британия китапханаһы|Британская библиотека]].
* [https://les.media/articles/489421-guzel-yakhina-ya-lyublyu-prostye-chelovecheskie-istorii Гузель Яхина: «Я люблю простые человеческие истории»]
* [http://tvkultura.ru/article/show/article_id/145762/ Гузель Яхина: «Я вложила в Зулейху всё, что знаю о татарской женщине»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904050003/http://tvkultura.ru/article/show/article_id/145762 |date=2019-09-04 }}
* [https://gorky.media/intervyu/horoshaya-kniga-eto-terapiya/ «Хорошая книга — это терапия»: Читательская биография писательницы Гузели Яхиной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180416134757/https://gorky.media/intervyu/horoshaya-kniga-eto-terapiya/ |date=2018-04-16 }}
* ''Басинский П. В.'' [http://www.rg.ru/2015/05/25/basinsky.html Невероятное. Очевидное]
* «Известия»: [https://iz.ru/734513/daria-krutogolova/kazhdyi-roman-eto-eksperiment «Каждый роман — это эксперимент»]

[[Категория:XXI быуат Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ҡазанда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1977 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 июндә тыуғандар]]
[[Категория:Ҡазан дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>ghgvkplptx3ti2h8x6cfqjl0o1cetgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәрәп аты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165980</id>
    <revision>
      <id>1300756</id>
      <parentid>1278411</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T11:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34812" sha1="p18y6ejm0g8rcpj47booyfuv25a6gyk" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Яҡшы мәҡәләләргә кандидат}}
''' Ғәрәп аты'''&lt;ref&gt;{{БРЭ|статья= Арабская чистокровная порода|id= 1825601|автор= Е. И. Шемарыкин|том= 2|страницы= 144}}&lt;/ref&gt; — беҙҙең эраның IV—VII быуаттарында [[Ғәрәбстан ярымутрауы|Ғәрәп ярымутрауы]]нда сығарылған боронғо менге ат тоҡомо&lt;ref&gt;Камбегов и др. (2002).&lt;/ref&gt; Кеше килтереп сығарған иң боронғо ат тоҡомдарының береһе. «Ғәрәп аты» тигән терминды [[Яҡын Көнсығыш]]та беҙҙең эраның 1330 йылдар тирәһендә нәҫел яҙмаларында (шәжәрә, тайрала) ҡуллана башлағандар.

== Дөйөм характеристикаһы ==
[[Файл:Julgamento Árabe REFON.jpg|thumb|220px|left|Судьялар күргәҙмәлә бер йәшлек ғәрәп атын баһалай]]
Буйға бик ҙур түгел, айғырҙың мунда бейеклеге (һауыры, холка) 153,4 см тирәһе, бейәнеке — 150,6 см. Айғырҙың түш ҡоласы 178,9 см, бейәнеке — 172,9 см. Айғырҙың енсек (тояҡ) йыуанлығы 19,9 см, бейәнеке — 18,4 см. Оло малдың ауырлығы 450 кг тиклем етә.

Был йылҡы малы нәҫеленең төп билдәләре: кәүҙәһе матур, тығыҙ, ҡоро һөйәкле (һимеҙ түгел); айырып ҡарағанда — башы матур, шаҡмағыраҡ маңлайлы, морон өлөшө бер аҙ эскәрәк батып тора, бөгөлөп киткән муйынлы, йоморо кәүҙәле, оҙон, тура бейек осалы.

Ғәрәп аты йышыраҡ һоро, туры һәм ерән, сөм-ҡара төҫлө була. Һоро (көл төҫлө) ғәрәп аттарының өҫтө олоғая бара ваҡ ҡына ҡарағусҡыл таптар менән ҡаплана&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Гуревич Д.Я., Рогалев Г.Т.|год=1991|isbn=5260005732, 9785260005736|страниц=240|место=Москва|издательство=Росагропромиздат|заглавие=Словарь-справочник по коневодству и конному спорту|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/30560170|ответственный=|издание=|страницы=46|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Ҡай саҡ «сабино» тигән ала (пегий) төҫ осрай, уны ғәрәп аттарын үрсетеүселәр бөтә донъя ойошмаһы ({{lang-en|[[:de:World Arabian Horse Organisation|World Arabian Horse Organisation]]}}) ғәҙәтттә бурыл (чалый) тип йөрөтә. Һирәк-һаяҡ көмөш — туры (ҡараһыу ҡыҙыл, ҡойроғо ҡара) осрай, уны элек сал ҡойроҡло ерән (саптар, игреневый) тип тә йөрөткәндәр.

Хәҙерге ғәрәп аты ҙур башлы түгел, муйыны аҡҡоштоҡо кеүек бейек, бөгөлөп тора, күҙҙәре ҙур — таҫыр күҙле. Арҡаһы уртаса оҙонлоҡта, түш ҡоласы киң, түш һөйәге түбән була (глубокая грудь). Яҡшы үҫешкән енсектәре һәм тояҡтары бик ныҡ. Ғәрәп атының башҡа аттарҙан бер аҙ эскәрәк инеп торған башы һәм ҙур күҙҙәрҙән тыш айырмаһы — «әтәс» ҡойроҡ, уны ат төрлөсә шәп йөрөгән саҡта бик юғары итеп күтәрә.

Йорт аттары араһында ғәрәп аты оҙон ғүмерле тип иҫәпләнә. Был тоҡомло аттар 30 йәшкәсә йәшәй ала. Бейәләр ҡартайғансы түлле булып ҡала, улар йыш ҡолонлай.

Ғәҙәттә ғәрәп атының дүрт төрөн айырып йөрөтәләр&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Парфенов В.А.|заглавие=Лошади|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Издатель Балабанов И.В. Народное творчество|год=2000|страницы=35|страниц=156 с., 9 л. ил., ил., табл|isbn=5-901049-13-6;|isbn2=5-93357-008-7}}&lt;/ref&gt;:

* '''сиглави''' — ҙур булмаған, һомғол, ҡупшы атттар; башлыса һоро (көлһыу төҫөндә);
* '''кохейлан''' — ҙур ныҡлы кәүҙәле, киң күкрәкле, талымһыҙ, эшсән; башлыса һары йәки ерән төҫлө;
* '''хадбан''' — ныҡлы ябай кәүҙәле, эшсән;
* бик һайланған тоҡомло булмаған, тик был тоҡомло аттар араһында иң ҙур кәүҙәле, етеҙ, сыҙам юртаҡтар һәм [[спорт]] аттары; төҫө ерән йәки һары, һирәгерәк һоро була;
* '''кохейлан-сиглави''' — сиглавиҙың ҡупшы, һомғоллоғона кохелайндың ҙурлығы ҡатнаш төр; был төр буйға бейек һәм эшсән; төҫө — һары, һоро, ерән.

Хәҙерге заманда ат үрсетеүҙә аттарҙы шоу аттары һәм юртаҡ аттарға бүлеп йөрөтәләр.
Ғәрәп аты хәҙер донъяла киң таралған. Был төр аттар менән тоҡомсолоҡ эшен алып барыу өсөн 60 илде берләштергән Ғәрәп атын үрсетеү буйынса бөтә донъя ойошмаһы ([http://www.waho.org Всемирная организация арабского коневодства]) булдырылған.

== Был тоҡом тарихы ==
Тоҡомдоң килеп сығышы бәҙәүи ғәрәптәрҙең туҡтауһыҙ һуғыштарына бәйле, улар был аттарҙы хәрби аттар итеп ҡулланған. Ошондай махсус аҫыралған, сүллек һәм ярымсүллек шарттарында яҡшы ҡаралған аттарҙан бик ҙур булмаған, ныҡлы кәүҙәле, ҡоро һөйәкле тоҡомло ат барлыҡҡа килә. Улар сыҙам һәм шәп саба, төрлөсә йөрөш ваҡытында ла хәрәкәттәре матур.

Бик оҙаҡ ваҡыт ғәрәп аттары урындағы күсмә халыҡтарҙың төп байлығы булып торған. Уларҙы башҡа ерҙәргә, шул иҫәптән [[Европа]]ға, һатып ебәрергә рөхсәт ителмәгән, бындай енәйәт өсөн үлем язаһы янаған. Ғәрәп аттарын башҡа тоҡом аттарға ҡушырға ярамаған, шуға әллә нисә быуат буйы был тоҡом саф килеш һаҡлана.

Тәүге ғәрәп аттарын Европаға [[Тәре яуҙары|Тәре походтары]] ваҡытында алып ҡайталар. Ҙур булмаған был етеҙ һәм матур аттарҙы (ул саҡта ғәрәп аттары әлегегә ҡарағанда бәләкәйерәк булған) Европалағы аттарҙың тоҡомон (менге, екке һәм ауыр йөк ташыған атарҙы) яҡшыртыу өсөн тотоналар.

Был тоҡом бөтә донъя аттар үрсетеү эшендә бик ҙур әһәмиәткә эйә була. Ул [[Бөйөк Британия]]ла саф тоҡомло юртаҡ ат, бербер аты ([[Марокко]]), Андалузия аты ([[Испания]]) һәм лузитано тоҡомло ат ([[Португалия]]), липпица аты ([[Австрия]]), шагия аты ([[Венгрия]]), Орлов юртағы, Орлов—Ростопчин аты, стрелец аты (уның бер төрө — Терек аты)([[Рәсәй]]), шулай уҡ ауыр йөк аттары — першерон һәм булон аттары ([[Франция]]).

Ғәрәп аты — кеше килтереп сығарған иң боронғо ат тоҡомдарының береһе&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Edwards|заглавие=The Arabian|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=28|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Ул Ғәрәп ярымутрауында таралған урындағы сыҙам, еңел һөйәкле ат булған тип иҫәпләнә. Ярымутрауҙағы мәмерйәләрҙә табылған тәүге ат һүрәттәре б.э.т. 2 меңйыллыҡта эшләнгән&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Preserving the Arabian Horse in its Ancestral Land|ссылка=https://web.archive.org/web/20080804104227/http://www.saudiembassy.net/Publications/MagSpring97/horse.htm|язык=|издание=Royal Embassy of Saudi Arabia|тип=|год=2007|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;. Нәфис башлы һәм текә ҡойроҡло аттар б.э.т. XVI быуатҡа ҡараған [[Боронғо Мысыр]] сәнғәте әҫәрҙәрендә осрай&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Книга|автор=Edwards|заглавие=The Arabian|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=2|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Native Arabian Costume Horse (2668748231).jpg|мини|Ғәрәп аты күргәҙмәләр, конкурстарҙа сығыш яһағанда «кейә» торған «үҙ кейемендә»]]

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр ғәрәп аты аттарҙың айырым бер төрө — equus caballus pumpelli төрөнән килеп сыҡҡан тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Книга|автор=Bennett|заглавие=Conquerors|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=4—7|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Ләкин ҡайһы бер ғалимдар «ҡоро һөйәкле» көнсығыш сүллек аттары, хәҙерге ғәрәп аттарының ата-бабалары, йорт аттарынан (Equus ferus caballus) килеп сыҡҡан тип раҫлай, ә был тоҡомға хас тышҡы ҡиәфәте тирә-яҡ мөхит тәьҫирендә барлыҡҡа килгән, ти&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Яңыраҡ ҡына [[Польша]] һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тағы аттар менән ғәрәп аттарының митохондриаль [[ДНК]]-һын тикшеренеүҙәренән күренеүенсә, хәҙерге тоҡомдоң ун галлотөркөмдән айырмалары бар (гетероген). Хәҙерге тоҡомдоң сафлығы тураһындағы фекер һуңғы 200 йыл арауығында ғына иҫбатлана&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Głażewska, Iwona|заглавие=Speculations on the origin of the Arabian horse breed|ответственный=|издание=|место=|издательство=Livestock Science|год=2010|страницы=49—55|страниц=|isbn=1871-1413.|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ғәрәп аттарының ата-бабалары башта ҡайҙа йәшәгәнлеге тураһында төрлө фекер әйтелә. Бик күп тикшеренеүселәр «тәүге ғәрәп аты» ''Уңдырышлы ярымай'' (Египет, Көнсығыш Урта диңгеҙ буйы, Месопотамия) тип аталған өлкәнең төньяҡ сигенән килгән тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

''Уңдырышлы ярымай'' илдәрендә ат һүрәте төшөрөлгән бик боронғо тормош-көнкүреш кәрәк-яраҡтары табылыуы ошо турала һөйләй, ә Ғәрәп ярымутрауында ат һүрәттәре тик б.э.т. 1800—2000 йылдарҙа ғына күренә башлай&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Discovery at al-Magar|ссылка=https://web.archive.org/web/20180414060048/http://archive.aramcoworld.com/issue/201203/discovery.at.al-magar.htm|язык=|издание=Saudi Aramco World|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;. Ҡайһы бер ғалимдар ғәрәп атының тыуған иле тип әлеге [[Йемен]]де атай, сөнки ул заманда был яҡтарҙа яҡшы тәбиғи көтөүлектәр булған&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Arabian|ссылка=https://web.archive.org/web/20071023073344/http://imh.org/museum/breeds.php?pageid=8&amp;breed=10&amp;alpha=One|язык=|издание=International Museum of the Horse. Kentucky Horse Park.|тип=|год=2007|месяц=October|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

2010 йылда [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]ның көньяҡ-көнбайыш яғындағы Әл-Мәғәрҙә ат төшөрөлгән б.э.т. 6590-7250 йылдар тирәһендә эшләнгән әйберҙәр табылыуы был фаразды яҡлай&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Royal Embassy of Saudi Arabia|заглавие=Preserving the Arabian Horse in its Ancestral Land|ссылка=https://www.saudiembassy.net/Publications/MagSpring97/horse.htm|язык=|издание=Royal Embassy of Saudi Arabia|тип=|год=2007|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

Был яҡтарҙағы ҡырыҫ тәбиғәт, [[бәҙәүиҙәр]]ҙең күсмә мәҙәниәте был атты булдырыуҙа төп ролде уйнаған. Сүллек аттары талымһыҙ, сыҙам, ҡоролоҡ хөкөм һөргән сүллектәрҙәге шарттарға, тәүлек эсендә температура үҙгәреп тороуына яраҡлашҡан булырға тейеш&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Книга|автор=Archer|заглавие=Arabian Horse|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=2—4|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Һуғыш ваҡытында көтөүлектәр һәм һыу булмаған ерҙәрҙә бәҙәүиҙәр аттарына финик емешен ашатҡан һәм бейә һөтөн эсергән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
Бәҙәүиҙәр тормоштарын [[дөйә]] һәм [[Йорт аты|аттар]]һыҙ күҙ алдына ла килтерә алмаған. Ғәрәп атын улар яугир дуҫтары итеп тәрбиәләгән — улар йылғыр, сыҙам, аҡыллы&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. Күп осраҡта дошманға һөжүм итеү йәшерен булғанлыҡтан, бәҙәүиҙәр һуғыш ваҡытында бейәләрҙә сапҡан, сөнки бейәләр тынысыраҡ, артыҡ тауышланып бармай, кешнәп яугирҙарҙың урынын һатмай&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Йылҡыларҙы ат ҡараҡтарынан йәшерер һәм тәбиғәт ҡазаһынан ҡурсалау өсө иң ҡиммәтле аттарын төнгөлөккә бәҙәүиҙәр үҙ сатырҙарына индергән&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Schofler|заглавие=Daughters of the Desert|ссылка=https://www.usef.org/errors/not-found|язык=|издание=Equestrian Magazine|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Төрҙәренең килеп сығышы ===
Быуаттар буйына бәҙәүиҙәр һәр бер аттың килеп сығышын телдән генә һөйләгәндәр. Иң саф ғәрәп атын Асил (аҫыл) тип йөрөткәндәр, уларҙы «аҫыл» булмаған аттар менән ҡушыу тыйылған. Бейәләр һыбай йөрөү, ат үрсетеү өсөн дә тәғәйенләнгәс, айырыуса ҡиммәтле тип һаналған, аттарҙың нәҫеле бейәләр нәҫеле буйынса тикшерелгән. Бәҙәүҙәр алашаларға ышанмаған, айғырҙарҙан яҡшы хәрби ат тәрбиәләүе ауыр тип иҫәпләгән. Шуға күрә айғырҙарҙы һайлағанда уларға талаптар бик ҡаты булған&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Тоҡомдоң саф килеш һаҡланыуы бәҙәүиҙәр өсөн бик мөһим булған. Улар телегонияға ышанған. Улар фекеренсә, бейә ҡасан да булһа «саф тоҡомдан булмаған» айғырға ҡушылһа, үҙе лә, уның һуңынан булған бөтә нәҫеле лә ошо айғыр тарафынан бысранған, тип иҫәпләнгән&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Ваҡыт уҙыу менән был тоҡом аттарҙың бер нисә төрө барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=The Horse of the Bedouin|ссылка=https://web.archive.org/web/20101119191913/http://alkhamsa.org/education/education/the-bedouin-horse.html|язык=|издание=Al Khamsa Organization|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt; һәм нәҫел бейә яҡлап тикшерелә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Derry|заглавие=Bred for Perfection|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=104—105|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. 

Ғәрәп аттарын үрсетеүселәрҙең Америка ассоциацияһы мәғлүмәтәренә ҡарағанда, башта был тоҡомда биш төр булған: кехейлан, сеглави, абеян, хамдани һәм хадбан&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Horse of the Desert Bedouin|ссылка=http://www.arabianhorses.org/discover/arabian-horses/#Horse%20of%20the%20Desert%20Bedouin|язык=|издание=Arabian Horse Association|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;. XX быуат уртаһынан башлап ғәрәп аттарын үсетеү менән шөғөлләнгән яҙыусы Карл Расаван өс төр генә ғәрәп аты бар тип иҫәпләгән: Кехилан, Сеглави һәм Муники&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Хәҙерге заман митохондриаль ДНК тикшеренеүҙәре хәҙерге бер үк төр бейәләрҙән килеп сыҡҡан ғәрәп аттарының боронғо өләсәләренең бер төрлө генә булмауын күрһәтә.&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Bowling|заглавие=A pedigree-based study of mitochondrial d-loop DNA sequence variation among Arabian horses|ответственный=|издание=|место=|издательство=Animal Genetics|год=|страницы=1|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.

«Ғәрәп аты» тигән терминды Яҡын Көнсығышта тәүге тапҡыр беҙҙең эраның 1330 йылдар тирәһендә нәҫел яҙмаларында (шәжәрә, тайра) ҡуллана башлағандар&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Lewis, Barbara S.|заглавие=Egyptian Arabians: The Mystique Unfolded|ссылка=https://web.archive.org/web/20060508005004/http://www.pyramidarabians.com/news/articles/arabianmystique.html|язык=|издание=Arabians. Pyramid Arabians.|тип=|год=2006|месяц=Май|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt; &lt;gallery caption=&quot; Ғәрәп аты төрлө илдәрҙең почта маркаларында&quot; class=&quot;center&quot;&gt;.
Файл: Stamp of Kyrgyzstan 087.jpg|[[Ҡырғыҙстан]] ([[1995]])
Файл: Stamp of Kyrgyzstan 092.jpg|Ҡырғыҙстан (1995)
Файл: Stamp of Moldova md445.jpg|[[Молдова]] ([[2002]])
&lt;/gallery&gt;

== Рәсәйҙә һәм Советтар Союзында ғәрәп аты ==
Тәүге тапҡыр [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]]гә ғәрәп атын [[Иван Грозный|Иван IV]] ваҡытында алып киләләр. Был аттар Орлов юртағын һәм стрелец аттарын булдырыуҙа ҡатнашҡан. Ғәрәп аттары дон, кабарда, ҡарабах, делибоз һәм башҡа тоҡомло аттарҙы яҡшыртыу өсөн ҡулланылған .

Ғәрәп аттарын Рәсәйгә XIX быуатта күберәк алып килә башлайҙар. Айғырҙарҙы менге аттарын, хәрби һәм һунар аттарын яҡшырытыу өсөн ҡулланғандар. XIX быуат уртаһында Рәсәй империяһындағы 50-гә яҡын йылҡы заводында ғәрәп айғырҙары тоҡомсолоҡ өсөн тотолған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.goldmustang.ru/magazine/konevodstvo/7403.html|title=Искушение резвостью|publisher=www.goldmustang.ru|accessdate=2019-08-14}}&lt;/ref&gt;.

XIX быуат аҙағында Яҡын Көнсығыш буйлап күп сәйәхәт иткән граф Сергей Александрович Строганов йылҡы заводына нигеҙ һала, уның өсөн бер нисә бик шәп ат һатып ала. Строгановтың [[Кавказ Минераль Һыуҙары]]нда урынлашҡан йылҡы заводы Терек йылҡы заводының башланғысы булып тора. Был завод илебеҙҙәге ғәрәп аттарын үрсетеү заводтары араһында иң алдынғыһы тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=|заглавие=Арабская лошадь [Уникальный сборник наиболее значимых трудов об арабской лошади, одной из самых красивых конских пород. В книгу вошли исследования князя Щербатова, С.А. Строганова, княгини О.А. Щербатовой и О.А. Балакшина.] : [Сб.]|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Центрполиграф|год=2003|страницы=|страниц=379 с., [40] л. ил.; 24|isbn=5-9524-0348-4|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.

1930—1940 йылдарҙа ат заводтарына Европала (Франция, Англия, Польша, Германия) һатып алынған аттарҙы алып киләләр. Был аттар «урыҫ ғәрәп аты» н булдырыу өсөн ҡулланыла. Улар яҡшы тоҡомло, шул уҡ ваҡытта эшкә талымһыҙ, сөнки 1930 йылдарҙан алып бөтә ғәрәп аттары ла [[ипподром]]дарҙа өйрәтелә һәм сабыштарҙа ярым тоҡомло аттар менән бергә һынап ҡарала. Ғәрәп аттары өсөн сабыштар айырым йүнәлеш булараҡ тик 1960 йылдарҙа ғына индерелә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Балакшин О.А., Князева Г.А. (ред.)|заглавие=Арабская лошадь в СССР: дополнение к Государственной племенной книге чистокровных арабских лошадей|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Колос|год=1979|страницы=|страниц=208|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.

Илебеҙҙәге йылҡы үрсетеү заводтарында революцияны [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. С. Хрущев]]ҡа [[Асуан гидроузелы|Асуан һыуһаҡлағысын]] төҙөшкән өсөн Ғ.Ә.Насер бүләк иткән Асуан (Раафат) (Назир — Юсрия) яһай. Асуанды заводта тоҡомсолоҡта ҡулланыуҙан 249 ҡолон алына. Унан тыуған 70 бейә менән 30 айғыр тоҡомсолоҡҡа йүнәлтелә. Халыҡ-ара аукциондарҙа Асуандың тоҡомонан 150 ат сит илдәргә һатыла, уның нәҫеленән булған аттар донъялағы барлыҡ ҡитғаларҙа ла тоҡомсолоҡ эшендә ҡулланыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kdvorik.ru/kks/index.php3?mag=63:1:2002&amp;a=298|title=Журнал &quot;Коневодство и конный спорт&quot; :: Об арабском коневодстве России|publisher=www.kdvorik.ru|accessdate=2019-08-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105072310/http://www.kdvorik.ru/kks/index.php3?mag=63:1:2002&amp;a=298 |date=2020-11-05 }}&lt;/ref&gt;.

1960 йылдарҙан башлап ғәрәп аттарын сит илгә сығарыу башлана, ә Бөтә донъя ғәрәп аттарын үрсетеү ойошмаһы (ВОАК, Всемирная организация арабского коневодства, WAHO) 1978 йылда Рәсәй тоҡомсолоҡ китабын танығас, «урыҫ ғәрәп атына» һорау арта. Бынан һуң үткән ике тиҫтә йыл Рәсәйҙә тыуған аттар өсөн алтын быуат була, улар донъя чемпионы исемдәрен яулай, төрлө ат сабыштарында еңеүсе була, улар донъя аукциондарында әллә күпме миллионға һатыла. 1975 йылда тыуған һары айғыр (гнедой) Песняр (Набег — Песня) АҠШ-ҡа 1 млн [[доллар]]ға, уның атаһы Амураттан 1977 йылда тыуған Менес (Набег — Метрополия) АҠШ-ҡа тағы ла ҡыйбатыраҡ хаҡҡа — $2,4 млн долларға биреп торола. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа тыуған бик күп ғәрәп аттары Европа һәм донъя кимәлендә үткән күргәҙмәләрҙә чемпион була, АҠШ-та, башҡа илдәрҙә, хатта Берләшкән Ғәрәп Әмирлегендә йылҡы заводтарында теләп файҙаланыла.

Бөгөн ғәрәп аттарын сабыштарҙа, билдәле арауыҡҡа сабыштарҙа, шулай уҡ һәүәҫкәр ат спортында һәм һыбай йөрөү өсөн ҡулланалар

[[Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3599 stamp (Arab Horse (Mare) and Dressage).jpg|thumb|200px| СССР-ҙа сыҡҡан почта маркаһында ғәрәп аты ([[1968 йыл]]).]]
Ғәрәп аттары сабышын Мәскәү, Пятигорск, Краснодар һәм Павловск ипподромдарында күреп була. Төп приздар Пятигорск ипподромында уйнатыла. Улар араһында Ҙур Бөтә Рәсәй призы (Дерби) һәм Өс йәшлек бейәләр өсөн ҙур приз (ОКС) да бар.

== Легендалар ==
Ғәрәп аттары тураһында бик күп мифтар һәм легендалар бар. Шуларҙың береһендә былай тип һөйләнә: сүллек буйлап оҙаҡ сәйәхәт ҡылғандан һуң, Мөхәммәт, оазиста үҙ аттарының һыуһынын ҡандырып, ял итергә ебәрә. Ләкин, улар һыуға барып етеп өлгөрмәй, Мөхәммәт уларҙы кире саҡыра. Тик уның янына бары биш бейә генә кире килә. Улар ныҡ һыуһаған булһалар ҙа, хужаһына тоғролоҡ күрһәтә, шуға ла Мөхәммәт уларҙы тоҡомдо яҡшыртыу маҡсатында алып ҡала. Был биш бейәнән, Әл-Хамсә (ғәрәпсә «биш») ғәрәп аттарының «биш төрө» башланып китә тиҙәр&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Al Khamsa|заглавие=Al Khamsa The Five|ссылка=https://web.archive.org/web/20080418081554/http://www.alkhamsa.org/site/legends.html|язык=|издание=History and Legends|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;. Әл-Хамсә тигән аттар уйлап сығарылған булһалар ҙа&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор=Upton|заглавие=Arabians|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=12|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;, ҡайһы бер ат үрсетеүселәр һаман да хәҙерге бәҙәүи аттары ошо биш бейәнең нәҫеле тип бара&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Schofler|заглавие=Flight Without Wings|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=3—4|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.

Тағы бер тарих: Соломон батша Бану Азд тигән ғәрәп ҡәбиләһенә был батшаға һалым түләргә килгән саҡтарында Зад-эль-Рахеб йәки Зад-эль-Ракиб («Һыбайлыға бүләк») тигән айғырҙы бүләк итә. Был айғыр [[зебра]] һәм [[ғәзәл]]дән дә шәберәк елдерә, уның менән һунар һәр саҡ уңышлы була. Шуға күрә уны тоҡом айғыры итеп тоталар, унан ғәрәп аттары башланып китә тиҙәр&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Chamberlin|заглавие=Horse|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=166—167|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.

Тағы ла бер миф ғәрәп аттарының тарихын Ибраһим улы Исмәғил заманынан башлай&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Archer|заглавие=Arabian Horse|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=2|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Был [[Легенда|риүәйәт]] буйынса [[Ябраил]] фәрештә (Джибриль, Гавриил) ергә төшә лә Исмәғилде ҡот осҡос ҡойон менән уята. Шунан [[Исламда фәрештә|фәрештә]], йәшен болотона туҙан туҙҙырып, ямғыр ҡойоуҙы туҡтатырға ҡушҡан. Ул ойошоп, матур, уйнаҡлап торған йән эйәһенә — атҡа әйләнгән. Был ерҙе ҡабып йота алған кеүек күренгән хайуанды бәҙәүиҙәр «Ел йотоусы» тип атай башлаған&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Raswan|заглавие=The Raswan Index and Handbook for Arabian Breeders|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=6|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.

Бәҙәүиҙәр Аллаһ ғәрәп атын көньяҡ еленән хасил иткән тип һөйләй&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Sumi|заглавие=Description in Classical Arabic Poetry|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=19|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.

== Ғәрәп аттары сәнғәтендә ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Камбегов Б. Д., Балакшин О. А., Хотов В. Х. [http://www.horseworld.ru/?article=136 Лошади России: полная энциклопедия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808033830/http://www.horseworld.ru/?article=136 |date=2016-08-08 }} — {{М}}: Издательство «РИЦ МДК», 2002. — 240 с&lt;nowiki&gt;.&lt;/nowiki&gt; — ISBN 5-94079-010-0.
* Wich, Judith: «Jewels of the Desert — The Magic of Egyptian Arabians», Orienta Publications, 2008 — ISBN 978-3-9811137-0-9.

== Һылтанмалар ==
{{навигация}}
* Официальный сайт [http://www.terskarabian.com/ АО &quot;Терский племенной конный завод № 169]
* Сайт [http://www.waho.org Всемирной организации арабского коннозаводства]
* Сайт [http://www.rahba.org Российской ассоциации заводчиков лошадей арабской породы]
* Сайт [http://cmh.ru АО «Российские ипподромы»]
* Сообщество [https://vk.com/skachki_kmv Пятигорского ипподрома ВКонтакте]

{{норматив контроль}}

[[Категория:Аттар]]
[[Категория:Ат тоҡомдары]]</text>
      <sha1>p18y6ejm0g8rcpj47booyfuv25a6gyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шашҡан (ҡасаба)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172904</id>
    <revision>
      <id>1300676</id>
      <parentid>1186593</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T20:16:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9236" sha1="fzlvfaxdo2hjllhj3szkxmpqvoldijl" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Шашҡан''' ({{lang-ru|Чашкан}}) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Ырымбур өлкәһе]] [[Соль-Илецк]] ҡала округының элекке Григорьевка ауыл Советы биләмәһендәге ҡасаба.

== Географияһы ==
Шашҡан ҡасабаһы [[Соль-Илецк]] ҡала округынан көнсығыш-көньяҡ-көнсығышҡа табан туранан яҡынса 21 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Климаты ==
Климаты ҡырҡа-континенталь, һалҡын ҡырыҫ ҡышлы, йәйен эҫе, ҡыштан йәйгә күсеү осоро ҡыҫҡа, атмосфера яуым-төшөмө етерлек түгел. Ҡышын территория материктан килгән һыуыҡ һауа массаларының йоғонтоһо аҫтында була, ә йәйгеһен Ҡаҙағстандың ярымсүл яҡтарынан континенталь «эҫе» һауа килә, һөҙөмтәлә йыл һайын тиерлек ҡоролоҡ осоро күҙәтелә. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы +5,0°С. Иң һалҡын айҙарҙың уртаса айлыҡ һауа температураһы: −13,0&lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С (ғинуар, февраль). Иң эҫе уртаса айлыҡ һауа температураһы: +22,6 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С (июль). Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 339 мм. Йылы осорҙағы яуым-төшөм иң күбе булып тора (апрель-октябрь) — дөйөм алғанда168 мм тәшкил итә. һалҡын осорҙа (ноябрь-март) яуым-төшөм 153 мм самаһы була&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://fgistp.economy.gov.ru/?show_document=true&amp;doc_type=npa&amp;uin=536444040201032013072530|title=МО сельское поселение Григорьевский сельсовет Соль-Илецкого района Оренбургской области. Генеральный план. Обоснование|author=|website=Федеральная государственная информационная система территориального планирования|date=2012|publisher=}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Ҡасаба эргәлә урынлашҡан бер ҡатлы тимер юл станцияһы буйынса атама алған. Уға рәсми рәүештә атамаһын 1966 йылда бирелгән. 1932 йылда «Григорьев» МТС-ы ойошторолған булған, 1934-35 йылдарҙа уның янында ҡасаба барлыҡа килгән&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://dreev.ucoz.ru/load/toponimy_sol_ileckogo_rajona_chast_7/1-1-0-83|title=Топонимы Соль-Илецкого района. Часть 7.|author=Дреев П.Л.|date=2017|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы ==
Шашҡан атамаһын ҡасаба тимер юл станцияһынан алған булһа, уныһы үҙ сиратында ''Этшашҡан (Шашҡан)'' тигән йылғаның исемен үҙләштергән. Йылға, ысынлап та, көслө ағымлы, ташҡынлы, ярҙарынан сығып, юлындағы бар нәмәне ағыҙып алып китеүсән. Шуға ла башҡорттар уға ''эт кеүек ҡоторған, шашҡан'' мәғәнәһендә исем дә биргән тип яҙа Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында. Тора-бара атаманың тәүге — ''Эт (Ит)'' тигән өлөшө төшөп ҡалған һәм ''Шашҡан'' атамаһы ғына ҡалған.&lt;ref&gt;Поэтому станцию назвали по природным особенностям данной местности, а именно по речке Чашкан — левому притоку реки Курала́, впадающей
в Илек. Как свидетельствуют старые географические карты, в прошлом название речки было несколько другим, составным, — Ит-Чашкан. Впоследствии первая часть — Ит- была опущена, сохранилась только вторая, которая и стала названием железнодорожной станции. Первоначальное имя речки Ит-Чашкан, данное башкирами, на русский язык можно перевести словами: ит — «собака», чашкан — «бешеная», следовательно, полный перевод — речка Бешеная Собака, позже — просто Бешеная. Действительно, в весеннее время, когда становится тепло и начинается интенсивное таяние снега, талая вода со всех сторон устремляется в речку. И эта небольшая степная река внезапно и быстро превращается в бушующий водный поток, который с большим шумом и громом несётся по своему руслу, выходит из берегов и всё сметает на своём пути: валит столбы, вырывает с корнем деревья, перекатывает огромные камни и т. д. В таких случаях люди говорят: «Река взбесилась; течёт, как бешеная собака несётся» — Моисеев, Б. А.
Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки / Б. А. Моисеев; Мин-во образования и науки РФ, ФГБОУ ВПО «Оренбург. гос. пед.ун-т». — Оренбург : Изд-во ОГПУ, 2013. — 380 с. ISBN 978-5-85859-528-1;[https://dreev.ucoz.ru/load/toponimy_sol_ileckogo_rajona_chast_7/1-1-0-83 Дреев П. Л.ОЙКОНИМЫ — наименование населенных пунктов (поселений) Соль-Илецкого городского округа (до 2016 года — Соль-Илецкого района])&lt;/ref&gt;

Әйткәндәй, Этшашҡан атамаһы юғалмаған, һаман да йылға исемендә лә&lt;ref&gt;[http://verum.wiki/index.php?item=rpv:96663 Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Том 12. Нижнее Поволжье и Западный Казахстан. Выпуск 2. Урало-Эмбинский район / под ред. З. Г. Марковой. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 150 с.]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, уның менән бәйле күренештәрҙә лә (мәҫәләп, Этшашҡан ярлауы) һаҡланып килә&lt;ref&gt;[http://www.gm4.ru/pril/pos/akbulak/itchash.html Итчашканский обрыв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200116104553/http://gm4.ru/pril/pos/akbulak/itchash.html |date=2020-01-16 }}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
2002 йылда даими рәүештә йәшәүселәр 633 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 80 %) , 2010 йылда ла —633&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://orenstat.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/orenstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/|автор=|заглавие=Численность и размещение населения Оренбургской области. Статистический сборник|год=2012|язык=|издание=Оренбургстат|тип=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Моисеев Б. А. Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки / Б. А. Моисеев; Мин-во образования и науки РФ, ФГБОУ ВПО «Оренбург. гос. пед.ун-т». — Оренбург : Изд-во ОГПУ, 2013. — 380 с. ISBN 978-5-85859-528-1

[[Категория:Соль-Илецк районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>fzlvfaxdo2hjllhj3szkxmpqvoldijl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шашҡан (станция)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172906</id>
    <revision>
      <id>1300675</id>
      <parentid>1186592</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T20:16:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9821" sha1="7t1kvsq1c07proqdinf6dl3h9ccajxg" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Шашҡан''' ({{lang-ru|Чашкан}}) — тимер юл станцияһы. [[Рәсәй]] [[Ырымбур өлкәһе]] [[Соль-Илецк ҡала округы]] территорияһында (элекке Григорьевка ауыл Советы) урынлашҡан.

== Географияһы ==
Станция [[Соль-Илецк]] ҡала округы үҙәгенән туранан яҡынса 22 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Климаты ==
Станциялағы һауа торошо Соль-Илецк районына хас. Климаты ҡырҡа-континенталь, һалҡын ҡырыҫ ҡышлы, йәйен эҫе, ҡыштан йәйгә күсеү осоро ҡыҫҡа, атмосфера яуым-төшөмө етерлек түгел. Ҡышын территория материктан килгән һыуыҡ һауа массаларының йоғонтоһо аҫтында була, ә йәйгеһен Ҡаҙағстандың ярымсүл яҡтарынан континенталь «эҫе» һауа килә, һөҙөмтәлә йыл һайын тиерлек ҡоролоҡ осоро күҙәтелә. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы +5,0°С. Иң һалҡын айҙарҙың уртаса айлыҡ һауа температураһы: −13,0&lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С (ғинуар, февраль). Иң эҫе уртаса айлыҡ һауа температураһы: +22,6 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С (июль). Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 339 мм. Йылы осорҙағы яуым-төшөм иң күбе булып тора (апрель-октябрь) — дөйөм алғанда168 мм тәшкил итә. һалҡын осорҙа (ноябрь-март) яуым-төшөм 153 мм самаһы була&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://fgistp.economy.gov.ru/?show_document=true&amp;doc_type=npa&amp;uin=536444040201032013072530|title=МО сельское поселение Григорьевский сельсовет Соль-Илецкого района Оренбургской области. Генеральный план. Обоснование|author=|website=Федеральная государственная информационная система территориального планирования|date=2012|publisher=}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Станция Ырымбур-Ташкент тимер юлы төҙөлөшө ваҡытында 1903-1904 йылда төҙөлгән, ҡасабаның иһә нигеҙләнгән ваҡыты 1906 йылдан да алдараҡ түгел.Инженерҙар Шашҡан станцияһын Григорьевканан ситтә төҙөргә мәжбүр булған, сөнки казактар ул ауылда ҡалырға риза булмаған, ныҡышып, ҡырғыҙ-ҡайсаҡ далаһы сигендәрәк, казактарға бирелгән ерҙең иң ситендә ер биреүҙе һораған&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://dreev.ucoz.ru/load/toponimy_sol_ileckogo_rajona_chast_7/1-1-0-83|title=Топонимы Соль-Илецкого района. Часть 7.|author=Дреев П.Л.|date=2017|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы ==
Башта станцияны эргәлә Григорьевка ауылы исеме менән атап йөрөткәндәр һәм был ҙур уңайһыҙлыҡтар тыуҙырған. Рәсмиләштерергә кәрәк булғас, казактар ул атаманы ҡалдырыуға ҡаршы булған һәм эргәләге йылғаның исеменән ''Этшашҡан (Шашҡан)'' тигән исем биргән.Йылға, ысынлап та, сығынсаҡ - көслө ағымлы, яҙҙарын ташып, ярҙарынан сығып, юлындағы осраған бер нәмәне ағыҙып алып китеүсән. Шуға ла башҡорттар уға ''эт кеүек ҡоторған, шашҡан'' мәғәнәһендә исем дә биргән, тип яҙа Ырымбурҙың топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында. Йылдар үтеү менән атаманың тәүге — ''Эт (Ит)'' тигән өлөшө төшөп ҡалған һәм ''Шашҡан'' атамаһы ғына ҡалған.&lt;ref&gt;Поэтому станцию назвали по природным особенностям данной местности, а именно по речке Чашкан — левому притоку реки Курала́, впадающей в Илек. Как свидетельствуют старые географические карты, в прошлом название речки было несколько другим, составным, — Ит-Чашкан. Впоследствии первая часть — Ит- была опущена, сохранилась только вторая, которая и стала названием железнодорожной станции. Первоначальное имя речки Ит-Чашкан, данное башкирами, на русский язык можно перевести словами: ит — «собака», чашкан — «бешеная», следовательно, полный перевод — речка Бешеная Собака, позже — просто Бешеная. Действительно, в весеннее время, когда становится тепло и начинается интенсивное таяние снега, талая вода со всех сторон устремляется в речку. И эта небольшая степная река внезапно и быстро превращается в бушующий водный поток, который с большим шумом и громом несётся по своему руслу, выходит из берегов и всё сметает на своём пути: валит столбы, вырывает с корнем деревья, перекатывает огромные камни и т. д. В таких случаях люди говорят: «Река взбесилась; течёт, как бешеная собака несётся» — Моисеев, Б. А. Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки / Б. А. Моисеев; Мин-во образования и науки РФ, ФГБОУ ВПО «Оренбург. гос. пед.ун-т». — Оренбург : Изд-во ОГПУ, 2013. — 380 с. ISBN 978-5-85859-528-1;[https://dreev.ucoz.ru/load/toponimy_sol_ileckogo_rajona_chast_7/1-1-0-83 Дреев П. Л.ОЙКОНИМЫ — наименование населенных пунктов (поселений) Соль-Илецкого городского округа (до 2016 года — Соль-Илецкого района])&lt;/ref&gt;

Этшашҡан атамаһы ла юғалмаған, һаман да йылға исемендә лә&lt;ref&gt;[http://verum.wiki/index.php?item=rpv:96663 Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Том 12. Нижнее Поволжье и Западный Казахстан. Выпуск 2. Урало-Эмбинский район / под ред. З. Г. Марковой. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 150 с.]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, уның менән бәйле күренештәрҙә лә (мәҫәләп, Этшашҡан ярлауы) һаҡланып килә&lt;ref&gt;[http://www.gm4.ru/pril/pos/akbulak/itchash.html Итчашканский обрыв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200116104553/http://gm4.ru/pril/pos/akbulak/itchash.html |date=2020-01-16 }}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
2002 йылда даими йәшәгән халыҡ һаны 210 кеше (урыҫтар - 39%, ҡаҙаҡтар-49%) , 2010 йылда 168&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://orenstat.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/orenstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/|автор=|заглавие=Численность и размещение населения Оренбургской области. Статистический сборник|год=2012|язык=|издание=Оренбургстат|тип=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Моисеев Б. А. Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки / Б. А. Моисеев; Мин-во образования и науки РФ, ФГБОУ ВПО «Оренбург. гос. пед.ун-т». — Оренбург : Изд-во ОГПУ, 2013. — 380 с. ISBN 978-5-85859-528-1

[[Категория:Ырымбур өлкәһе]]
[[Категория:Соль-Илецк районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>7t1kvsq1c07proqdinf6dl3h9ccajxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәймөхәмәтова Гөлнара Зиннәтнур ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175397</id>
    <revision>
      <id>1300683</id>
      <parentid>1299421</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T22:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10118" sha1="duy4kpsj8zxc9468c6eqh3mim8blr2o" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәймөхәмәтова Гөлнара Зиннәтнур ҡыҙы''' (ижади псевдонимы ''Гөл Мирһаҙый'' — ''Гуль Мирхади'' — ''Гөл Мирһади''; [[23 апрель]] [[1971 йыл]]) — [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 2010 йылдан «Балтач таңнары» район гәзите хәбәрсеһе, 2017 йылдан — район мәҙәниәт һарайы директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар һәм 2011 йылдан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. 

== Биографияһы ==
Гөлнара Зиннәтнур ҡыҙы Шәймөхәмәтова 1971 йылдың 23 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Балтас районы]] [[Түбәнге Ҡарыш]] ауылында тыуған.

1988 йылда күрше [[Үрге Ҡарыш]] ауылындағы урта мәктәпте көмөш миҙал менән тамамлай&lt;ref name=&quot;ЦБС&quot;&gt;[https://lib-baltach.ru/2017/01/474/ Централизованная библиотечная система муниципального района Балтачевский район Республики Башкортостан. Шаймухаметова Гульнара Зиннатнуровна (Гуль Мирхади – Гөл Мирһади)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523072529/https://lib-baltach.ru/2017/01/474/ |date=2021-05-23 }}{{ref-ru}}{{V|23|05|2021}}&lt;/ref&gt; һәм шул уҡ йылда [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]на&lt;ref&gt;2000 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]&lt;/ref&gt; уҡырға инә. 

Юғары һөнәри белем алғандан һуң ун йыл дауамында Үрге Ҡарыш урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эшләй&lt;ref name=&quot;ЦБС&quot; /&gt; һәм артабан да мәғриф өлкәһендә эшмәкәрлеген дауам итә. «Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. 

2010 йылдан 2010 йылдан «Балтач таңнары» район гәзите хәбәрсеһе. [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың Журналистар союздары ағзаһы. 

2017 йылдан — район мәҙәниәт һарайы директоры&lt;ref&gt;[https://baltachevo.bashkortostan.ru/about/suborg/1155/ Муниципальный район Балтаческий район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Муниципальное автономное учреждение «Районный Дворец культуры». Руководитель: Шаймухаметова Гульнара Зиннатнуровна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523104924/https://baltachevo.bashkortostan.ru/about/suborg/1155/ |date=2021-05-23 }}{{ref-ru}}{{V|23|05|2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.picuki.com/media/2206423602778527731 Знаменитые земляки. Шаймухаметова Гульнара Зиннатнуровна (Гуль Мирхади – Гөл Мирһади) – писатель, автор популярных песен.]{{ref-ru}}{{V|23|05|2021}}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Гөлнара Шәймөхәмәтова, шағир һәм яҙыусы булараҡ, әҙәби ижад менән әүҙем шөғөлләнә, әҫәрҙәрен «Гөл Мирһади» псевдонимы менән дә уҡыусыға еткерә. Уның шиғри һәм сәсмә ижад өлгөләре Башҡортостан Республикаһының башҡортса сыҡҡан [[«Ағиҙел» журналы|«Ағиҙел»]] һәм [[татар теле]]ндәге «Тулпар» журналдарында, татар телендәге республика гәзиттәре [[«Кызыл таң» гәзите|«Кызыл таң»]] һәм [[Өмөт (гәзит)|«Өмет»]]тә, [[Асҡын районы]] үҙәге [[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]] ауылында [[башҡорт теле]]ндә сығып килгән «Йәнтөйәк» район-ара ижтимағи-сәйәси гәзитендә, «Балтач таңнары» район гәзитендә, шулай уҡ [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Яр Саллы]] ҡалаһында нәшер ителгән «Мәйдан» журналында баҫылған. Һуңғыһында [[2016 йыл]]да яҙыусының «Килмешәк» повесы, «Бумеранг» һәм «Олы кыз» хикәйәләре урынлаштырыла&lt;ref&gt;[http://maydan.tatar/authors/gol-mirhadi/ «Мәйдан» журналы. Рәсми сайт. Авторлар. Гөл МИРҺАДИ]{{ref-tt}}{{V|23|05|2021}}&lt;/ref&gt;. «Килмешәк» повесы беренсегә 2006 йылда уҡ «Тулпар» журналында донъя күрә, 2010 йылда был баҫма «Чүплек» повесын нәшер итә&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/390 Литературная карта Республики Башкортостан: Шаймухаметова Гульнара Зиннатнуровна. Сайт Национальной библиотеки имени А.-З.Валиди Республики Башкортостан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523104322/http://libmap.bashnl.ru/node/390 |date=2021-05-23 }}{{ref-ru}}{{V|23|05|2021}}&lt;/ref&gt;.

Ҡәләм оҫтаһының күп кенә шиғырҙарына композиторҙар йыр ижад иткән.

Әҙип [[2011 йыл]]дың [[18 март]]ында [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағза итеп ҡабул ителә&lt;ref&gt;[https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D2%BB%D1%8B_%D0%AF%D2%99%D1%8B%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D1%8B_%D0%B0%D2%93%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B#%D0%A8 Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзалары]&lt;/ref&gt;.

== Китаптары ==
* Уйларым-сәйләннәрем: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2019. {{ref-tt}}
* Адашкан сер: Хикәйәләр // Повестар. — Өфө: Китап, 2014 {{ref-tt}}
* Алмалы үләннәрем: Шиғырҙар // Йырҙар. — Өфө: Китап, 2006. {{ref-tt}}

== Ҡаҙаныштары ==
* «Йыл уҡытыусыһы — 2001» республика конкурсы еңеүсеһе&lt;ref name=&quot;ЦБС&quot; /&gt;.
* 11 бала тәрбиәләүсе Шәймөхәмәтовтар ғаиләһе [[Волга буйы федераль округы]]ның  2018 йылда [[Мордовия Республикаһы]]ның баш ҡалаһы [[Саранск]]иҙа уҙғарылған «Успешная семья Приволжья» конкурсының «Доброе сердце» номинацияһында еңеүсе була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [http://libmap.bashnl.ru/node/390 Литертурная карта Республики Башкортостан: Шаймухаметова Гульнара Зиннатнуровна. Сайт Национальной библиотеки имени А.-З.Валиди Республики Башкортостан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523104322/http://libmap.bashnl.ru/node/390 |date=2021-05-23 }}
* [https://lib-baltach.ru/2017/01/474/ Централизованная библиотечная система муниципального района Балтачевский район Республики Башкортостан. Шаймухаметова Гульнара Зиннатнуровна (Гуль Мирхади – Гөл Мирһади)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523072529/https://lib-baltach.ru/2017/01/474/ |date=2021-05-23 }}
* [https://www.picuki.com/media/2206423602778527731 Знаменитые земляки. Шаймухаметова Гульнара Зиннатнуровна (Гуль Мирхади – Гөл Мирһади) – писатель, автор популярных песен.]
* [http://maydan.tatar/authors/gol-mirhadi/  «Мәйдан» журналы. Рәсми сайт]

[[Категория:Уҡытыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:XXI быуат журналистары]]
[[Категория:Шағирҙар]]
[[Категория:Яҙыусылар]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>duy4kpsj8zxc9468c6eqh3mim8blr2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәсәнов Миңдехан Нәсибулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176439</id>
    <revision>
      <id>1300639</id>
      <parentid>1243501</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T15:54:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15186" sha1="n2bwu7rg6fc3zy5av9s81urv7ynb83j" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хәсәнов Миңдехан Нәсибулла улы''' ([[1922]]-[[1965]], июль) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан. Ҡыҙылармеец Миңдехан Нәсибулла улы 63-сө гвардия дивизияһының 188-се гвардия уҡсылар полкында, артабан — 196-сы уҡсылар дивизияһының 863-сө уҡсылар полкында хеҙмәт итә. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944) менән бүләкләнгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1106209608/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D1922%26static_hash%3Df955bc976181c8e04546f0e4cc6c6e15v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1106209607 Память народа. Хасанов Миндихан Насибуллинович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Миңдехан Нәсибулла улы Хәсәнов [[1922 йыл]]да БАССР-ҙың [[Мәсәғүт кантоны]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]]) Тирмән ауылында тыуған. Инәһенең исеме — Сафура.

Тирмән ете йыллыҡ мәктәбен тамамлаған.

[[1941 йыл]]дың 5 декабрендә Салауат районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

Ҡыҙылармеец Миңдехан Нәсибулла улы Хәсәнов [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша: 63-сө гвардия дивизияһының 188-се гвардия уҡсылар полкында, артабан — 196-сы уҡсылар дивизияһының 863-сө уҡсылар полкында хеҙмәт итә. 

«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944) менән бүләкләнгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1106209608/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D1922%26static_hash%3Df955bc976181c8e04546f0e4cc6c6e15v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1106209607 Память народа. Хасанов Миндихан Насибуллинович]&lt;/ref&gt;.

Миңдехан Нәсибулла улы Хәсәнов 43 йәшендә вафат булған. Тирмән ауылында ерләнгән.

== Хәрби хеҙмәте ==
Хәсәнов Миңдехан Нәсибулла улы 196-сы Ҡыҙыл Байраҡлы Гатчин уҡсылар дивизияһының 863-сө уҡсылар полкында хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1106209608/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D1922%26static_hash%3Df955bc976181c8e04546f0e4cc6c6e15v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1106209607 Память народа. Хасанов Миндихан Насибуллинович]&lt;/ref&gt;.

'''Тарихи белешмә''': '''196-сы дивизия''' [[1942 йыл]]дың июне — сентябре Дон йылғаһының ҙур бөгөлө эргәһендә Калач ҡалаһы янында дошман менән алыша, Плесистовский утары янында оборона тота.
7 сентябрҙә ҡамауға эләгә һәм һәләкәт кисерә: дивизиянан ни бары 500 кеше генә тере ҡала. Дивизия командиры Д. В. Аверин, дивизия байрағын һаҡлап, ҡулына ҡорал тотоп, һәләк була. Байраҡты замполит И. С. Желамский алып сыға.

[[1943 йыл]]дың ғинуары — июлендә Ленинград ҡалаһын обороналай.

[[1943 йыл]]дың авгусында Синявинские бейеклеге өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнаша.

[[1943 йыл]]дың 28 авгусында сержант Хәсәнов Миңдехан 267-се запас полкынан 78-се запас полкка күсерелә, 14/3655 командаға, мина ротаһының 3-сө взводына эләгә.

'''Тарихи белешмә''':
[[1943 йыл]]дың декабре — [[1944 йыл]]дың мартында Ораниенбаум плацдармында аяуһыҙ һуғышҡанға, Гатчин ҡалаһын азат иткән өсөн, дивизияға «Гатчинский» исеме бирелә.

[[1944 йыл]]дың 1 февралендә 63-сө гвардия дивизияһының 188-се гвардия уҡсылар полкы ефрейторы Хәсәнов Миңдехан Нәсибулла улы 4174-се һанлы еңел яралылар госпиталенән сыға.

'''Тарихи белешмә''':
'''196-сы дивизия''' [[1944 йыл]]дың марты — апреле Псков ҡалаһын алыу өсөн һуғыша.

[[1944 йыл]]дың мартында, Ленинград фронты 42-се Армия составында Псков ҡалаһы йүнәлешендәге яуҙа ҡатнашып, Миңдехан Нәсибулла улы Хәсәнов ҡаһарманлыҡ өлгөһө күрһәтә.
{{цитата|[[1944 йыл]]дың 7 мартында 1-се батальондың пулемёт расчёты командиры старшина Хәсәнов Миңдехан Нәсибулла улы, Жидилов бор ауылы өсөн барған һуғышта пулемётынан ут асып, 11 дошман һалдатын юҡ итте. 1922 йылғы, башҡорт, ВКП (б) ағзалығына кандидат, Салауат районы хәрби комиссариаты тарафынан  саҡырылған. 1944 йылдың 9 марты, 14/н бойороғона ярашлы, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә &lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31198565/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D1922%26static_hash%3Df955bc976181c8e04546f0e4cc6c6e15v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Память народа. Хасанов М. Н.]&lt;/ref&gt;.|}}

Ҡыҙылармеец Хәсәнов Миңдехан Нәсибулла улы, ҡаты яраланыу сәбәпле, госпиталгә оҙатыла. [[1944 йыл]]дың 26 апрелендә 1170-се эвакогоспиталдән 81-се эвакогоспиталгә эләгә. 1944 йылдың 1 июнендә ҡыҙылармеец 81-се хирургик госпиталенән 928-се эвакогоспиталгә оҙатыла&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1106209608/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D1922%26static_hash%3Df955bc976181c8e04546f0e4cc6c6e15v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1106209607 Память народа. Хасанов Миндихан Насибуллинович]&lt;/ref&gt;.

'''196-сы дивизия'''ла [[1944 йыл]]дың майы — 17 июне фронт резервында һуғыш күнекмәләре ойошторола.

[[1944 йыл]]дың 26 июленән '''196-сы дивизия''' Прибалтикаға күсә һәм 1-се Удар армияһының 12-се Гвардия уҡсылар корпусы составына инә.

[[1944 йыл]]дың сентябрь-октябре Рига йүнәлешендә һәм Рига ҡалаһын азат итеү һуғыштарында ҡатнаша.

[[1944 йыл]]дың октябре — [[1945 йыл]]дың майы Рига ҡултығы районында һәм Тукумс ҡалаһы өсөн көрәшә, фашист Германияһының Курлянд группировкаһын ҡоралһыҙландыра&lt;ref&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/196-%D1%8F_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F_(2-%D0%B3%D0%BE_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F)]&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1106209608/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D1922%26static_hash%3Df955bc976181c8e04546f0e4cc6c6e15v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1106209607 Память народа. Хасанов Миндихан Насибуллинович][[]]&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Хәсәнов Миңдехан Нәсибулла улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Салаватский район, т. 9, 2004 ISBN 5-295-03394-5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Салауат районы]] Тирмән ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Ғаиләһе ==
Хәсәнов Миңдехан Нәсибулла улы менән ҡатыны Бүләк Рәхимҡол ҡыҙы 10 балаға ғүмер бирә.

Әмерхан (1946), Люциә (1948), Ғилемхан (1949), Миңдебай (1951), 

Сәлимхан (1953), Фәсилә (1954), Мөхәмәткилде (1959), 

Мөхәррәм (1961), Фәғилә (1962), Фатима (1964).

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Псков]]

== Сығанаҡтар ==

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1106209608/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D1922%26static_hash%3Df955bc976181c8e04546f0e4cc6c6e15v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1106209607 Память народа. Хасанов Миндихан Насибуллинович]
* [https://1418museum.ru/heroes/30212767/ Дорога памяти. Хасанов Миндихан Н.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624204219/https://1418museum.ru/heroes/30212767/ |date=2021-06-24 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:1922 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1965 йылда вафат булғандар]]</text>
      <sha1>n2bwu7rg6fc3zy5av9s81urv7ynb83j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хромов Сергей Петрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179762</id>
    <revision>
      <id>1300629</id>
      <parentid>1172458</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T14:17:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10149" sha1="5zjibqyas73o115829yucert2ln4fdl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хромов Сергей Петрович''' ({{OldStyleDate3|22.8.1904}}, Бронницы, Мәскәү губернаһы, [[Рәсәй империяһы]] — [[29 апрель]] [[1977 йыл]], [[Мәскәү]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-метеорологы һәм климатологы, география фәндәре докторы, профессор (1938), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1975), инженер-майор (1943 йылдан).

== Биографияһы ==
Сергей Петрович Хромов 1922 йылда 1-се Мәскәү гимназияһын тамамлай һәм [[Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]на уҡырға инә. Уны 1928 йылда гидрометеорология һөнәре буйынса тамамлай&lt;ref name=&quot;мгу&quot;&gt;{{Cite web|author=Е.К. Семенов|title=Хромов С.П.|url=http://www.geogr.msu.ru/about/rank/element.php?ELEMENT_ID=876&amp;IBLOCK_ID=4&amp;SECTION_ID=0|publisher=Сайт Географического факультета МГУ|accessdate=2019-12-15}}&lt;/ref&gt;. 1924 йылдан уҡыу менән бер рәттән Дәүләт геофизика институтының обсерваторияһында техник булып, ә 1926—1946 йылдарҙа — Мәскәү өлкә һауа торошо бюроһында (хәҙерге Гидрометүҙәк) эшләй&lt;ref name=&quot;аа&quot;&gt;{{Cite web|title=Сергей Петрович Хромов (1904-1977)|url=http://www.aari.aq/persons/xromov/xromov_ru.html|publisher=Сайт ГОСУДАРСТВЕННЫЙ НАУЧНЫЙ ЦЕНТР РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ АРКТИЧЕСКИЙ И АНТАРКТИЧЕСКИЙ НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИЙ ИНСТИТУТ|accessdate=2019-12-15}}&lt;/ref&gt;. 1937 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡламайынса уға физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһе бирелә&lt;ref name=&quot;мгу&quot; /&gt;.

Ҡыҙыл Армия институтында эшләй. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында армия өсөн мөһим әһәмиәткә эйә булған эш алып бара. Хромов хәрби метеорологтар әҙерләү эшендә әүҙем ҡатнаша, фронт метеохеҙмәте тәжрибәһен өйрәнеү һәм уның эшендә ярҙам ойоштороу өсөн бер нисә тапҡыр фронтҡа сыға{{Sfn|Московский университет в Великой Отечественной войне|2020|с=133}}.

1946 йылдан [[Санкт-Петербург|Ленинградта]], унда 1946—1953 йылдарҙа [[Ленинград дәүләт университеты]]ның география факультетында метеорология һәм климатология кафедраһы мөдире була, бер үк ваҡытта Арктика институтында һәм А. Ф. Можайский исемендәге Хәрби-инженерлыҡ академияһында эшләй. Кире [[Мәскәү]]гә ҡайтҡандан һуң 1953 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның география факультетында метеорология һәм климатология кафедраһы мөдире булып эшләй (вазифаһында 1973 йылға тиклем була).

1977 йылдың 29 апрелендә Мәскәүҙә вафат була. Ваганьково зыяратында ерләнгән (11 уч.)&lt;ref&gt;''[[Артамонов Михаил Дмитриевич (ғалим)|Артамонов М. Д.]]'' Ваганьково. — {{М.}}: Моск. рабочий, 1991. — С. 176.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;аа&quot;&gt;{{Cite web|title=Сергей Петрович Хромов (1904-1977)|url=http://www.aari.aq/persons/xromov/xromov_ru.html|publisher=Сайт ГОСУДАРСТВЕННЫЙ НАУЧНЫЙ ЦЕНТР РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ АРКТИЧЕСКИЙ И АНТАРКТИЧЕСКИЙ НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИЙ ИНСТИТУТ|accessdate=2019-12-15}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Совет синоптик метеорология һәм климатология мәктәбенә нигеҙ һалыусы, һауа торошо хеҙмәте практикаһына фронт метеохеҙмәте тәжрибәһен ғәмәлгә индерә.

Һауа торошона, дөйөм атмосфера әйләнешенә, тропик метеорологияға, поляр өлкәләрҙең һәм дөйөм алғанда планетабыҙҙың климатына арналған яҡынса 150 хеҙмәт авторы&lt;ref name=&quot;мгу&quot;&gt;{{Cite web|author=Е.К. Семенов|title=Хромов С.П.|url=http://www.geogr.msu.ru/about/rank/element.php?ELEMENT_ID=876&amp;IBLOCK_ID=4&amp;SECTION_ID=0|publisher=Сайт Географического факультета МГУ|accessdate=2019-12-15}}&lt;/ref&gt;. Беренсе ватан «Метеорология һүҙлеге» (1955) (үҙенең ҡатыны, шулай уҡ метеоролог, Лидия Ивановна Мамонтова менән авторҙашлыҡта) төҙөй.

40 фән кандидатының ғилми етәксеһе, һуңынан уларҙан 12 кеше докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref name=&quot;мгу&quot;&gt;{{Cite web|author=Е.К. Семенов|title=Хромов С.П.|url=http://www.geogr.msu.ru/about/rank/element.php?ELEMENT_ID=876&amp;IBLOCK_ID=4&amp;SECTION_ID=0|publisher=Сайт Географического факультета МГУ|accessdate=2019-12-15}}&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер хеҙмәттәре:

* Введение в синоптический анализ. Изд. ГУГМС. 1935.
* Основы синоптической метеорологии, Л., 1948.
* Атмосферная циркуляция и погода на пути «Оби» в плавании 1956—1957 гг. // Труды САЭ. — 1959.- Т. 5. — С. 27-83.
* К 75-летию Тура Бержерона // Метеорология и гидрология. 1966. N 8.
* Метеорология и климатология для географических факультетов, 2 изд., Л., 1968.
* 100 лет нашей службы погоды // Метеорология и гидрология. 1972. N 10.
* Солнечные циклы и климат // Метеорология и гидрология. — 1973. — N 9. — C. 93-110.
* (соавт. Мамонтова Л. И.) Метеорологический словарь. Издание третье, переработанное и дополненное. — Л. Гидрометеоиздат, 1974. — 568 с.
* (соавт. Петросянц М. А.) Метеорология и климатология. М., 1994.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Калесник С. В. К пятидесятилетию С. П. Хромова // Известия ВГО. — 1954. — Т. 86. — Вып. 4, — С. 357—358.
* Бугаев В. А., Джорджио В. А. Сергей Петрович Хромов (к 60-летию со дня рождения) // Метеорология и гидрология. — 1964. — № 8. — С. 55-57.
* Сергей Петрович Хромов (к 70-летию со дня рождения) // Метеорология и гидрология. — 1974. — № 8. — С. 119
* Памяти Сергея Петровича Хромова // Вестник Московского университета. 1977. — № 4. — C. 121.
* Хромов С. П. (к 100-летию со дня рождения) // Метеорология и гидрология. — 2004. — № 9. — С. 117—118.
* {{Китап|автор=|издательство=Издательство Московского университета|тираж=1000|isbn=978-5-19-011499-7|серия=|страниц=632|страницы=133|том=|год=2020|место=М.|часть=|издание=4-е, переработанное и дополненное|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Московский университет в Великой Отечественной войне|ссылка часть=|ref=Московский университет в Великой Отечественной войне}}

== Һылтанмалар ==
* [https://search.rsl.ru/ru/search#q=author:(хромов%20сергей%20петрович) Некоторые работы на сайте РГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=author:(хромов%20сергей%20петрович) |date=2019-11-26 }}
[[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:География фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1977 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:29 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:1904 йылда тыуғандар]]
[[Категория:4 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>5zjibqyas73o115829yucert2ln4fdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181573</id>
    <revision>
      <id>1300601</id>
      <parentid>1287582</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="177083" sha1="dlfazi0881jhi90m9sd4wlex9etj9ta" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе (ВДНХ)''' (1939—1959 йылдарҙа: 9июня2024г. замечано скопление полицаев недобитых террористического типа с ракетно ядерным оружием массового убийства. Уничтожить выблядков полицаев раздавив их танками и их семьи недобитков..
Их натыренное имущество сжечь заживо.


— '''Бөтә союз ауыл хужалығы күргәҙмәһе (ВСХВ)''', 1959—1991 йылдарҙа — '''СССР халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе (ВДНХ СССР)''', йылдың 1992—2014 йылдарҙа— '''Бөтә рәсәй күргәҙмәләр үҙәге (ВВЦ)''') — [[Мәскәү]] ҡалаһының Төньяҡ-Көнсығыш административ округы Останкинский районындағы күргәҙмә комплексы, ҡаланың ҙурлығы буйынса икенсе күргәҙмә комплексы. Донъяның 50 иң ҙур күргәҙмәләр үҙәгенә инә.. Йыл һайын ВДНХ-ны 30 миллион ҡунаҡ килеп ҡарай. 2019 йылдың 1 авгусында күргәҙмә 80 йыллыҡ юбилейын билдәләне.

Территорияһы менән ВДНХ (2014 йылдан) «Останкино» паркы һәм Төп ботаника баҡсаһы менән берләштерелгән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mosday.ru/news/item.php?287957|title=ВВЦ объединили с Останкинским парком и Ботаническим садом - Собянин|publisher=http://mosday.ru/|accessdate=2015-02-21}}&lt;/ref&gt;), Уларҙың дөйөм майҙаны яҡынса 700 гектар тәшкил итә: 240,2 гектар — ВДНХ майҙаны, 75,6 гектар — «Останкино» паркы майҙаны, 361 гектар — Төп ботаника баҡсаһы майҙаны, 9,5 гектар — «Эшсе һәм колхозсы» музей-күргәҙмә үҙәге һәм Төп инеү урыны аркаһы алдындағы майҙан. Күргәҙмә биләмәһендә бик күп архитектура шедеврҙары урынлашҡан — ВДНХ-ның 49 объекты мәҙәни мираҫ ҡомартҡылары тип танылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vdnh.ru/about/|title=О ВДНХ|publisher=vdnh.ru|accessdate=2019-03-21|archive-date=2019-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319222921/http://vdnh.ru/about/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ВВЦ объединили с Останкинским парком и Ботаническим садом — Собянин|url=http://mosday.ru/news/item.php?287957|accessdate=2018-08-26}}&lt;/ref&gt;.

Совет заманында булдырылған был ҡомартҡылар төрлө осорҙа өҫтөнлөк иткән архитектура йүнәлеше ҡомартҡыһы булып тора. Скульптор Вера Игнатьевна Мухинаның һәм архитектор Борис Михайлович Иофандың «Эшсе һәм колхозсы» монументы, «СССР халыҡтары дуҫлығы» һәм «Таш сәскә» фонтандары, Украина ССР-ы, Үзбәк ССР-ы, 32-се «Йыһан» павильондары ВДНХ-ның иң сағыу һәйкәлдәре иҫәбенә инә.

== Тарихы ==

=== 1935—1939: Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһен проектланыуы һәм төҙөлөшөнөң тәүге этабы ===
1934 йылда ил етәкселеге совет власының 20 йыллығына ҡарата ауыл хужалығында үткәрелгән коллективлаштырыуҙың ыңғай яҡтарын сағылдырыусы юбилей күргәҙмәһен ойоштороу идеяһы тыуҙы. Ауыл хужалығы күргәҙмәһен булдырыу тураһында иғлан 1935 йылдың 11-17 февралендә Мәскәүҙә үткән Бөтә Союз ударник-колхозсылар съезында яһала. Съезд эшенең һуңғы көнөндә СССР-ҙың игенселек халыҡ комиссары Михаил Чернов 1937 йылда Мәскәүҙә Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһен ойоштороу тураһындағы тәҡдимде ҡарауға индерә. Съезда ҡатнашыусылар «социалистик ауыл хужалығы ҡаҙаныштарын Бөтә Союз күргәҙмәһендә сағылдырырға» тигән ҡарар ҡабул итеп, был тәҡдимде бер тауыштан хупланы. Шул уҡ көндө СССР Халыҡ комиссарҙары Советы һәм ВКП(б) Үҙәк комитетының «Мәскәүҙә Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһен ойоштороу тураһында» ҡарары ҡабул ителә, уға ярашлы күргәҙмә 1937 йылдың 1 авгусында асылырға тейеш була{{sfn|Зиновьев|2014|с=13—14}}{{sfn|Выставочные ансамбли|2006|с=153}}.

[[Файл:Chernov Mikhail Aleksandrovich.jpg|мини|200пкс|М. А. Чернов — 1935—1937 йылдарҙа Баш күргәҙмә комитеты рәйесе]]
Игенселек халыҡ комиссариаты һәм Мәскәү Советы ҡарар ҡабул ителгәс тә буласаҡ күргәҙмәгә биләмә һайлай башланы. Күргәҙмә комплексын урынлаштырыуҙың бер нисә альтернатив варианты ҡаралды — Марфин (Дмитров шоссеһы янында), Сокольники (парк артында), «Красная Пресня» мәҙәниәт һәм ял паркы, Лужнецк яры, Ленин тауҙары (Воробьёвы горы). Игенселек халыҡ комиссариаты структураһына ингән, ул ваҡытта ауыл хужалығы фәненең төп үҙәге булған һәм күргәҙмәнең әҙер экспонатын үҙе күрһәтә алған Тимирязев ауыл хужалығы академияһының уҡыу ҡаласығын уратып алған территорияға өҫтөнлөк бирелгән. Был участканы һайлауҙы бер нисә алдынғы архитектор хуплап сыҡты — [[Щусев, Алексей Викторович|Алексей Щусев]], [[Фомин, Иван Александрович|Иван Фомин]], [[Колли, Николай Джемсович|Николай Колли]], [[Иофан, Борис Михайлович|Борис Иофан]], [[Кондрашов, Борис Алексеевич|Борис Кондрашов]]. Күргәҙмә биләмәһенең өҫтөнлөгө итеп уның магистраль транспорт юлдары янында урынлашыуы, шулай уҡ һаҙланған участканы үҙ эсенә алған һәм ауыл хужалығы алымдарын күрһәтергә мөмкинлек биргән ландшафт төрлөлөгө билдәләнде{{sfn|Зиновьев|2014|с=14—16}}{{sfn|Рогачёв|2014|с=299—303}}.

Күргәҙмәне үткәреү өсөн һайланған урынды иҫәпкә алып, 1935 йылдың майында Мәскәү советының архитектура-планлаштырыу оҫтаханаһы етәксеһе профессор Борис Кондрашов генераль пландың һәм павильондарҙың эскиз проектына бөтә Союз конкурсы программаһын әҙерләй. Берәүһен ябыҡ, икенсеһен уға параллель рәүештә шул уҡ программа менән бергә махсус саҡырылған архитекторҙар һәм проект ойошмалары араһында эшләү күҙ уңында тотолғайны. Унда теләгән һәр кем ҡатнаша алды.{{sfn|Выставочные ансамбли|2006|с=153}}. Ябыҡ конкурста ҡатнашыуға Мәскәүҙән күренекле архитекторҙарын — [[Жолтовский, Иван Владиславович|Иван Жолтовский]]ҙы, Ивана Фоминды, Алексей Щусевты, [[Бархин, Григорий Борисович|Григорий Бархинды]], [[Мельников, Константин Степанович|Константин Мельниковты]], [[Голосов, Илья Александрович|Илья Голосовты]], Борис Иофанды, [[Фридман, Даниил Фёдорович|Даниил Фридманды]], Николая Коллиҙы, шулай уҡ [[Санкт-Петербург|Ленинградтан]], [[Киев]]тан һәм [[Харьков]]тан берешәр архитектура оҫтаханаһы архитекторҙары саҡырылды; проект тәҡдимдәрен сағыштырма баһалау өсөн «эталон» контроль проекты конкурс программаһы авторы Борис Кондрашовҡа башҡарырға ҡуштылар{{sfn|Рогачёв|2014|с=300—305}}.

Программала буласаҡ күргәҙмә биналарының исемлеге билдәләнде. Улар ике төркөмгә бүленде. Беренсе төркөмгә биш бина ҡарай ине: күргәҙмәнең төп бинаһы — Партия фәне, техникаһы һәм сәйәсәте һарайы, ауыл хужалығы машиналарын күрһәтеү бинаһы, тракторҙар һәм автомобилдәр күрһәтеү бинаһы, ауыл хужалығын химиялаштырыу һәм ауыл хужалығын электрлаштырыу бинаһы. Икенсе төркөмгә — ҡалған күргәҙмә биналары. Проекттан биналарҙың композицион берҙәмлеге, шулай уҡ уларҙы халыҡ ағымын тигеҙ бүлеү өсөн уңайлы урынлаштырыу талап ителде{{sfn|Рогачёв|2014|с=296—297}}.

Программа менән танышҡас, конкурсанттар буласаҡ күргәҙмә урынын һайлауға дәғүәләр белдерҙе, уның төп етешһеҙлектәре араһында — оҙонлоҡҡа һуҙылған, дөрөҫ булмаған формалы участка, етмәһә, уны бер нисә ҙур урамдың трассаһы киҫеп үтә, шулай уҡ халыҡты (10 мең кешегә тиклем) күсереүгә ҙур сығымдар талап ителде. Күргәҙмә комплексын урынлаштырыуҙың бер нисә альтернатив вариантын ҡарап, Мәскәү ҡала Советы ҡарамағындағы 4-се архитектура-планлаштырыу оҫтаханаһының (етәксеһе — Григорий Бархин) Мәскәүҙең төньяҡ өлөшөн планлаштырыу менән шөғөлләнгән белгестәр конкурс программаһын үҙгәртергә һәм күргәҙмәне Останкин усадьбаһы паркынан көнсығышҡа табан урынлаштырырға тәҡдим итте. Был участканың өҫтөнлөгө бер нисә: эргәһенән Ярославль шоссеһы үткән, Алексеевка ауылы (XX быуат башынан алып ҡала эсенә ингән) биләмәһе, Останкин урман паркының бер өлөшө һәм «ташланған» ерҙәре сағыштырмаса тигеҙ булған һәм халыҡ тығыҙ ултырмаған — төҙөлөш уңайлы булырын күрһәткән{{sfn|Рогачёв|2014|с=300—305}}.

4-се оҫтахананың тәҡдиме СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1935 йылдың 17 авгусындағы 1821-се «Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһе тураһында»ғы ҡарары менән раҫлана. Ошо уҡ ҡарар менән Төп күргәҙмә комитеты төҙөлә, һәм уға күргәҙмә төҙөлөшөн ойоштороу буйынса бурыстар йөкмәтелә. Комитет составына Михаил Чернов (рәйес), [[Коросташевский, Исаак Ефимович|Исаак Коросташевский]] (төҙөлөш буйынса урынбаҫар), [[Муралов, Александр Иванович|Александр Муралов]], [[Калманович, Моисей Иосифович|М. И. Калманович]], [[Марголин, Лев Соломонович|Л. С. Марголин]] и [[Булганин, Николай Александрович|Н. А. Булганин]] инде. [[Олтаржевский, Вячеслав Константинович|Вячеслав Олтаржевский]] күргәҙмәнең баш архитекторы итеп тәғәйенләнде{{sfn|Зиновьева|2014|с=16}}{{sfn|Зиновьев|2014|с=19}}. Яңы күргәҙмәне ойоштороуға йәлеп ителгәндәрҙең күбеһенең Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы һәм һөнәрселек-сәнәғәт күргәҙмәһендә эшләү тәжрибәһе була: мәҫәлән, төҙөлөш мөдире Исаак Коросташевский 1923 йылғы күргәҙмәлә ошондай уҡ вазифа биләгән, Вячеслав Олтаржевский 1923 йылда баш архитектор Алексей Щусевтың урынбаҫары булған; беренсе этабында Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһен төҙөүҙең беренсе этабында төҙөлөш менән М. Е. Шефлер — 1923 йылда Главвыставком рәйесе етәкселек иткән, 1923 йылда уны [[Брагин, Абрам Григорьевич|Абрам Брагин]] — 1923 йылғы күргәҙмәнең баш директоры булып эшләгән{{sfn|Зиновьев|2014|с=19}}{{sfn|Выставочные ансамбли|2006|с=153}}.

[[Файл:Vyacheslav Oltarzhevsky True.jpg|мини|200пкс|В. К. Олтаржевский — 1935—1938 йылдарҙа күргәҙмәнең генераль планы авторы һәм баш архитекторы.
''1920-се йылдар'']]
Күргәҙмә комитетының беренсе ултырышында күргәҙмәнең генераль планына ябыҡ конкурс үткәрергә һәм проектты 1935 йылдың 1 ноябренә тиклем тапшырыу мотлаҡ тигән ҡарар ҡабул ителә. Коросташев рәйеслегендәге бәйге комиссияһына 11 коллективтың эше килә. Беренсе коллектив — Моссоветтың 4-се оҫтаханаһы (архитекторҙар Г. Б. Бархин, [[Бархин, Михаил Григорьевич|М. Г. Бархин]], Г. К. Пьянков, [[Алхазов, Албури Магомедович|Албури Алхазов]]), икенсеһен Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенең проектлау бүлеге (Вячеслав Олтаржевский, Р. Л. Подольский, Н. В. Алексеев, [[Борецкий, Александр Борисович|А. Б. Борецкий]], [[Олтаржевский, Дмитрий Георгиевич|Д. Г. Олтаржевский]]), өсөнсөһө — 2-се оҫтахана (Л. С. Теплицкий и Я. Л. Эстрин), дүртенсе проектты [[Синявский, Михаил Исаакович|М. И. Синявский]] (1-се оҫтахана), бишенсеһе — В. И. Печенев-Василевский (Ленинград), ҡалғандары — СССР рхитектура академияһы аспиранттары. Беренсе бригада — В. С. Андреев, В. А. Захаров, А. В. Тарасенко, И. Г. Таранов; икенсеһе — Н. Н. Звегильский, М. Я. Климентов, А. И. Попов-Шаман, Г. К. Яковлев; өсөнсөһө — П. А. Александров, А. А. Кабаков, Л. К. Комарова, П. Г. Стенюшин; дүртенсеһе — Б. А. Иванов, Л. В. Мелеги, Ю. А. Сутягин, В. М. Таушканов, Р. Н. Троцкий; бишенсеһе — К. К. Барташевич, Н. Д. Белоусов, А. И. Диденко, К. К. Трилисов; алтынсыһы — Б. А. Важдаев, А. Г. Волков, М. Ф. Оленев һәм С. Н. Шевердяев{{sfn|Рогачёв|2014|с=305—306}}{{sfn|Зиновьев|2014|с=21—29}}{{sfn|Выставочные ансамбли|2006|с=173}}. Конкурс комиссияһы еңеүсене билдәләй алманы — тәҡдим ителгән роектар теге йәки был етешһеҙлектәргә эйә ине һәм В. К. Олтаревский етәкселегендәге Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы етештереү кооперативының проектлау бүлегенә башҡа конкурс проекттарынан уңышлы тәҡдимдәрҙе иҫәпкә алған генераль пландың яңы проектын әҙерләргә ҡушылды. Күргәҙмәнең тарихын өйрәнеүсе А. А. Зиновьев фекеренсә, «ҙур иҫәп буйынса ябыҡ конкурс үткәреү фикация булды», ә «еңеүсе алдан билдәләнгәйне инде»{{sfn|Зиновьев|2014|с=312}}.

Олтаржевский йәнә бер нисә тапҡыр күргәҙмә павильондарының үҙгәреүсән титуллы исемлегенә таянып проектты эшкәрткән. Генераль пландың һуңғы варианты СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән 1936 йылдың 21 апрелендә раҫлана. Сметаларҙы һәм техник проектты әҙерләү ваҡыты 1936 йылдың 1 июненә билдәләнә. Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы ғәскәрҙәрен төҙөү 1937 йылда — Октябрь революцияһының XX йыллығында тамамланырға тейеш була; күргәҙмәне тантаналы асыу 1937 йылдың 6 июленә — СССР Конституцияһы көнөнә планлаштырыла{{sfn|Зиновьев|2014|с=29}}{{sfn|Рогачёв|2014|с=305—306}}. 1936 йылдың майында генераль план нигеҙендә Төп күргәҙмә комитеты күргәҙмәлә павильондарҙы урынлаштырыуҙың һуңғы схемаһын һәм ете төп бүлекте үҙ эсенә алған күрһәтеү программаһын раҫлай:
* ауыл хужалығын социалистик яңыртыу һәм колхоз ҡоролошоноң еңеүе;
* республикаларҙың, крайҙарҙың, өлкәләрҙең социалистик ауыл хужалығы;
* совхоздар;
* ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу;
* иген һәм техник культуралар;
* социалистик малсылыҡ;
* халыҡ ижадын һәм күмәк художестволы үҙешмәкәрлек ҡаҙаныштарын күрһәтеү{{sfn|Зиновьев|2014|с=33}}.

1935 йылдың сентябрендә, генераль план раҫланғанға тиклем, буласаҡ күргәҙмә биләмәһендә топографик эҙләнеүҙәр үткәрелә һәм эшселәр, келәт биналары өсөн барактар төҙөлә башлай. Биләмә 1936 йылдың йәйендә төҙөкләндерелә башлай. Шул уҡ йылдың сентябренә төп павильондарҙың авторҙары билдәләнде — [[Щуко, Владимир Алексеевич|Владимир Щуко]], [[Гельфрейх, Владимир Георгиевич|Владимир Гельфрейх]] (Төп павильон), Вячеслав Олтаржевский («Механизация» һәм Административ павильон), [[Таций, Алексей Александрович|А. А. Таций]] (Украина павильоны), М. К. Шалашвили (Кавказ аръяғы павильоны), С. Н. Полупанов (Урта Азия павильоны), [[Левинсон, Евгений Адольфович|Евгений Левинсон]] (РСФСР-ҙың Ленинград өлкәһе һәм Төньяҡ-Көнсығышы]]), [[Жуков, Анатолий Фёдорович|Анатолий Жуков]] (64-се «Оптика» — Курск, Воронеж һәм Тамбов өлкәләре павильоны), [[Кокорин, Виктор Дмитриевич|В. Д. Кокорин]] («Зерно» — Мәскәү өлкәһе павильоны), [[Француз, Исидор Аронович|Иcидор Француз]] (Алыҫ Көнсығыш крайы павильоны) һ. б. Барлыҡ проекттарҙы архитекторҙар [[Алабян, Каро Семёнович|Каро Алабян]], Владимир Гельфрейх, Борис Иофан и [[Крюков, Михаил Васильевич (архитектор)|Михаил Крюков]] ҡатнашлығындағы эксперт комиссияһы алдан ҡараған{{sfn|Зиновьев|2014|с=36—41}}.

Күргәҙмәне асыуға уны ул ваҡытта был урында булмаған тейешле ҡала инфраструктураһы менән тәьмин итеү талап ителде. Моссовет 1936 йылдың 1 июненә күргәҙмәгә — һыу үткәргесен, ә 1937 йылдың 1 июленә — канализацияны үткәрергә тейеш була. Шулай уҡ киләсәктә асыласаҡ күргәҙмә менән транспорт бәйләнешен камиллаштырырға — ҡала автобусы, троллейбус һәм трамвай маршрутт[[Ярославль шоссе]]һын һәм и [[ Крестов юл үткәргесен]] киңәйтергә кәрәк ине {{sfn|Рогачёв|2014|с=314—315}}.

Ҡоролмаларҙы сәнәғәт ысулы менән эшләнгән ағас элементтарҙан йыйғандар; тәүҙә бөтә балта эштәрен 1936 йылдың ноябренә тамамлау планлаштырылған. Павильондар һалыу һәм территорияны төҙөкләндереү буйынса эштәрҙе ойоштороу ҡәнәғәтләнерлек түгел ине: проектлаусылар ҡабул ителгән графиктан күпкә артта ҡалды, ә әҙер проекттар оҙаҡ ваҡыт Төп күргәҙмә комитеты тарафынан раҫланманы: Мәскәү архитекторҙары төҙөлөш менән шөғөлләнеүе арҡаһында республика павильондарында милли архитектура стилдәрен ҡулланыуҙың етерлек булмауы айырым проблема булып торҙо, төҙөлөш сей урман эшләнмәләрен ҡулланып бойомға ашырылды, күп кенә төҙөлөш бригадалары кәрәкле тәжрибәгә эйә түгел ине, шуға бәйле әҙер павильондарҙы ла ҡабаттан һүтеп ҡорорғп тура килде. Күргәҙмә хеҙмәткәрҙәре активы йыйылышында Исаак Коросташевский павильондарҙы, айырыуса төп инеү урыны биҙәлешен тәнҡитләне{{sfn|Рогачёв|2014|с=317, 320—321}}. 1937 йылдың февраленә күргәҙмә павильондарының әҙерлеге уртаса 60-70 % тәшкил итә, уларҙы художестволы биҙәү буйынса эштәр башланып ҡына тора; ҡайһы бер ҡоролмалар төҙөлә башламаған да була. Шуның менән бәйле 1937 йылдың февралендә Халыҡ Комиссарҙары Советы күргәҙмәне асыу ваҡытын 1937 йылдың 15 авгусына күсерә, ә шул уҡ йылдың апрелендә Халыҡ комиссарҙары советы һәм ВКП (б) Үҙәк Комитетына ярашлы, күргәҙмәне асыу 1938 йылдың 1 авгусына тиклем кисектерелә{{sfn|Зиновьев|2014|с=40}}{{sfn|Выставочные ансамбли|2006|с=169}}.

1937 йылдың июленә Төп павильон, Белорус һәм Украина ССР-ы, Кавказ аръяғы республикалары павильондары, павильондары, шулай уҡ «Механизация» павильоны һалына. [[1937 йыл]]дың 5 авгусында СССР Халыҡ комиссарҙары советының ҡарары сыға, уға ярашлы күргәҙмә планына [[Тажикстан]], [[Төркмәнстан|Төркмән]] һәм [[Ҡырғыҙ]] ССР-ы, [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] һәм [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ы]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]-ҙың Көнбайыш өлкәләре, шулай уҡ [[Курск]], [[Воронеж]] һәм [[Тамбов]] өлкәләренә арналған өҫтәмә павильондар индерелә{{sfn|Рогачёв|2014|с=326}}.

1937 йылдың йәйендә Наркомзем (Игенселек халыҡ комиссариаты) хеҙмәткәрҙәре ҡулға алына, улар араһында күргәҙмә комитеты ағзалары — [[Гайстер, Арон Израилевич|Арон Гайстер]], [[Збарский, Яков Бенционович|Яков Збарский]], [[Калманович, Моисей Иосифович|Моисей Калманович]] та була; шул ваҡытта уҡ ВКП (б)-ның Ростокин РК бюроһының Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе төҙөлөшөндәге (күбеһе нигеҙһеҙ ғәйепләү була) күп етешһеҙлектәре һанап кителгән «Ауыл хужалығы күргәҙмәһен төҙөүгә килтерелгән зыян эҙемтәләрен бөтөрөү тураһында»ғы йәшерен ҡарары сыға. 1937 йылдың октябрендә — халыҡ комиссары вазифаһынан Михаил Чернов, 1938 йылдың ғинуарында Исаак Коросташевский нарком вазифаһынан бушатыла һәм ҡулға алына. Оҙаҡламай уларҙың барыһы ла иң юғары яза сараһына хөкөм ителә һәм атып үлтерелә{{sfn|Зиновьев|2014|с=48—55}}. Игенселек наркомы (халыҡ комиссары) һәм Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенең Төп күргәҙмә комитеты рәйесе вазифаһына Роберт Эйхе тәғәйенләнә, әммә ул да бер нисә айҙан ҡулға алына; комитет рәйесе итеп РСФСР-ҙың иген һәм малсылыҡ совхоздары халыҡ комиссары [[Юркин, Тихон Александрович|Тихон Юркин]] тәғәйенләнә{{sfn|Никологорская|2013|с=86}}{{sfn|Выставочные ансамбли|2006|с=174—175}}.

=== 1938—1939: Тамырынан үҙгәртеп ҡороу ===
[[Файл:&quot;вход на ВСХВ 1939 года в 2009 году&quot;.jpg|мини|250пкс|Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенең төп инеү урыны (хәҙер — Төньяҡ инеү урыны) тәүге инеү урынында төҙөлгән. Архитекторы Л. М. Поляков. 1939]]
1938 йылдың яҙында матбуғатта күргәҙмәнең баш архитекторы Олтаржевскийға ҡарата ғәйепләүҙәр күренә башлай — уны ғәйепләүҙә павильондарҙың архитектураһын хәл иткәндә киткән иҫәп хаталарын, комплекстың уңышһыҙ, «байрамсалығы һәм сағыулығы булмаған» генераль планын иҫәпкә алғандар (көнсөлдәр хатта унда йәшерен билдәне — йәнәһе лә, архитектор православие тәреһе рәүешендәге павильондар ҡуйылған тип иҫбат иткәндәр); Олтаржевскийҙың күптән түгел Америкала оҙайлы командировкала булғанын (1924—1935), унан һуң төҙөлөштә ул йыш ҡына инглиз телендә һөйләшкәнен иҫенә төшөрәләр{{sfn|Зиновьев|2014|с=56}}{{sfn|Никологорская|2013|с=80—83}}. 1938 йылдың июлендә Олтаржевский &quot;Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә булдырылған Советтарға ҡаршы ҡоротҡос ойошма&quot;ла ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алына һәм Воркутаға һөргөнгә ебәрелә{{sfn|Никологорская|2013|с=86}}.

Мәскәүҙе реконструкциялау генераль планы авторҙарының береһе, ул ваҡытта ҡаланың баш архитекторы вазифаһын биләгән [[Чернышёв, Сергей Егорович|Сергей Чернышёв]] күргәҙмәнең баш архитекторы була. Николай Жуков Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенең баш архитекторы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Чернышёвтың башҡа проекттар буйынса эше күп булыуы сәбәпле, Жуков ысынында күргәҙмәнең баш архитекторы вазифаһын үтәгән{{sfn|Зиновьев|2014|с=53, 55—56}}{{sfn|Рогачёв|2014|с=328—329}}. Олтаржевскийҙы ҡулға алғандан һуң әҙер павильондарҙың күбеһенең архитектураһы тотош уңышһыҙ тип, ә ҡайһы бер ҡаралтыларҙы тормошҡа ашырыу — «зыянлы» тип таныла. Жуков фекеренсә, Мәскәү өлкәһе павильоны — «декоратив-перәникле», Белоруссия павильонын бай амбар менән сағыштырырлыҡ, ә Украина ССР-ы павильонын «ҙур кенәз поместьеһындағы таҙа ат һарайы» тип атаған. Һөҙөмтәлә Төп инеү урынын, «Мәскәү өлкәһе», «Көньяҡ-Көнсығыш», «Механизация», «Украина ССР-ы», «Төньяҡ игенселеге», «Себер» һәм башҡа павильондарын һүтергә һәм яңынан төҙөргә ҡарар ителә; шулай уҡ
[[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|Белорус ССР-ы]], [[Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы|Ҡаҙаҡ ССР-ы]] һәм Кавказ аръяғы республикалары павильондары әһәмиәтле үҙгәртеүҙәр кисерә. 57 ҡоролмала фундаменттар, 25-ендә — ҡыйыҡтар, 15-ендә — иҙәндәр алмаштырыла. Үҙәк аллея үҙәге тирәләй ҡуйырға ҡарар иткән «Механизация» (архитектоҙар [[Андреев, Виктор Семёнович|Виктор Андреев]], [[Таранов, Иван Георгиевич|Иван Таранов]], [[Быкова, Надежда Александровна|Надежда Быкова]]) яңы павильонына урын бушатыу өсөн ошонда торған «Главтабак», «Главмясо», «Главконсерв» һәм «Главкондитер» сауҙа павильондарын күсерергә тура килә. «Механизация» павильоны урынлашҡан урынды Иосиф Сталиндың 25 метрлыҡ тимер-бетон һәйкәлен ҡороу өсөн бирелә. Тоталь үҙгәртеп ҡороуға һәм ҡайһы бер павильондарҙың торошон үҙгәреүгә ҡарамаҫтан, Олтаржевский төҙөгән Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенең генераль планы үҙгәрешһеҙ тиерлек ҡала{{sfn|Рогачёв|2014|с=330—331}}{{sfn|Зиновьев|2014|с=58}}. Күргәҙмә биләмәһен йәшелләндереү проектын [[Долганов, Виталий Иванович|Виталия Долганов]], [[Прохорова, Милица Ивановна|Милица Прохорова]], [[Коржев, Михаил Петрович|Михаил Коржев]], Ю. С. Гриневицкий, И. П. Кычаков составындағы архитекторҙар коллективы әҙерләгән&lt;ref name=&quot;Иванов&quot;&gt;{{cite web|author=Иванов В. И.|title=Долганов Виталий Иванович|url=http://www.gardener.ru/gap/person/page35.php|publisher=Gardener.ru}}&lt;/ref&gt;.

Күргәҙмәне асыу ваҡытына — 1938 йылдың 1 авгусына — эштәрҙе тамамлау мөмкин түгеллеге асыҡлана{{sfn|Рогачёв|2014|с=330—331}}{{sfn|Зиновьев|2014|с=58}}. 1938 йылдың 21 авгусында СССР-ҙың Юғары Советы махсус «Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе тураһында закон» ҡабул итә, һәм күргәҙмәне асыу көнөн йәнә 1939 йылдың 1 авгусына күсерә. Закондың инеш өлөшөндә етешһеҙлектәр — күргәҙмәлә ҡатнашыусыларҙы һайлап алыу системаһының булмауы, төҙөлөш эштәренең тамамланмауы һәм ҡайһы бер ҡоролмаларҙың уңышһыҙ хәл ителеүе билдәләнә; ҡарар сығарыусы өлөшө БР Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығына һәм СССР Наркомсовхозына Бөтә Рәсәй ауыл хужалығын ойоштороуҙағы етешһеҙлектәрҙе кисекмәҫтән төҙәтергә ҡушты{{sfn|Рогачёв|2014|с=331}}. 1938 йылдың ноябрендә игенселек наркомы итеп, тиҙҙән Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенең Төп күргәҙмә комитетын етәкләүсе [[Бенедиктов, Иван Александрович|Иван Бенедиктов]] тәғәйенләнә. 1938 йылдың 28 декабрендә күргәҙмәнең яңы директоры итеп [[Цицин, Николай Васильевич|Николай Цицин]], ә төҙөлөш начальнигы итеп (Эске эштәр халыҡ комиссариатынан) А. А. Усиевич ҡуйыла{{sfn|Зиновьев|2014|с=60}}.

=== 1939—1941: Беренсе Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе ===
[[Файл:Павильон Центральных промышленных областей ВСХВ, 1955 год.jpg|200пкс|мини|Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе (ВСХВ). Үҙәк сәнәғәт өлкәләре павильоны, 1955]]
[[Файл:Павильон Мороженое ВСХВ 1955.jpg|200пкс|мини|Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе. «Мороженое» павильоны, 1955]]
[[Файл:Рабочий и колхозница, фото 1983 года.jpg|мини|200пкс|«Эшсе һәм колхозсы» статуяһы]]
Күргәҙмә 1939 йылдың 1 авгусында тантаналы асылды. Вячеслав Молотов йыйылыусыларға сәләмләү һүҙе менән мөрәжәғәт итеп, «күргәҙмә ун йылға йомғаҡ яһай, уның нигеҙендә крәҫтиән массалары яңғыҙ хужалыҡтан ҙур колхоз хужалығына тулыһынса боролдо» тине{{sfn|Зиновьев|2014|с=62}}. Тантаналы өлөш һуңында Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһен асыуға махсус ижад ителгән композитор [[Дунаевский, Исаак Осипович|Исааком Дунаевским]] яҙған «Славься, Родина обильная» тигән яңы йыр башҡарылды{{sfn|Никологорская|2013|с=122—123}}.

Күргәҙмә 136 гектар майҙанды биләгән тотош күргәҙмә ҡалаһынан ғибәрәт, унда 250 төрлө ҡаралты, быуалар каскады, парктар, тәжрибә участкалары урынлашҡан. Күргәҙмәгә инеү урыны төньяҡта урынлашҡан (төньяҡ инеү урынындағы арка беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған), уның алдына аҙаҡ күсерелгән [[Мухина, Вера Игнатьевна|Вера Мухинаны]]ң «Эшсе һәм колхозсы» скульптураһы ҡуйылған. Арка артында күргәҙмәнең Төп павильоны менән Административ майҙан урынлашҡан. Өс майҙанлы төп аллея күргәҙмәнең үҙәге булып тора. Тәүгеһе Колхоздар майҙаны, унда союздаш республикалар һәм РСФСР-ҙың өлкәләре павильондары урынлашҡан, ә майҙандың үҙәген фонтан биҙәй; һәр павильон янында бағышланған төбәгенә хас үҫемлектәр ултыртыла. Артабан Иосиф Сталин һәйкәле торған Механизация майҙаны һәм тармаҡ павильондары урынлашҡан. Уларҙың композиция үҙәген бөгөнгө көндәргә тиклем яңынан тергеҙелгән көйө һаҡланған «Космос» тип аталған 32-се «Механизация» павильоны биләй. Өсөнсө майҙаны — Быуа майҙаны, унда күргәҙмәнең экспозициялы өлөшө ял зонаһы менән алмашынған{{sfn|Рогачёв|2014|с=334—338}}.

Тәүге йылда күргәҙмә 86 көн эшләне һәм 25 октябрҙә ябылды. Был ваҡыт эсендә уға 5 миллиондан ашыу кеше - көнөнә уртаса 60 мең кеше килде{{sfn|Рогачёв|2014|с=341}}. Төҙөлөштөң тәүге көндәрендә өҙөлөүҙәр булыуына ҡарамаҫтан, ансамблде ойоштороуҙа ҡатнашҡан архитекторҙар хөкүмәт наградаларын алды. С. Е. Чернышёв - [[Ленин ордены]]на, К. С. Алабян, С. А. Дадашев, В. С. Андреев, А. А. Тациялар, М. А. Усейнов — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була; «Почёт Билдәһе» орденын Н.П. Былинкин, В. Г. Гельфрейх, Е. А. Персоналсон, С. Н. Полупанов, С. А. Сафарян һәм Д. Н. Чечулин алды{{sfn|Рогачёв|2014|с=334}}.

1940 йылғы миҙгелгә күргәҙмә бер төркөм үҙгәрештәр кисерә. Ҡаҙаҡ ССР-ы, РСФСР-ҙың үҙәк өлкәләре павильондары төҙөкләндерелә, «Хлопок» һәм «Шелководство» павильондары өлөшләтә реконструкциялана. Яңы союздаш республикаларҙың экспозициялары барлыҡҡа килде: «Арктика» павильоны Карел-Фин ССР-ына бирелгән, ә Балтик буйы Советтар Союзына ҡушылғандан һәм [Эстонская Советская Социалистическая Республика|Эстон]], [[Латвийская Советская Социалистическая Республика|Латвия]] һәм [[Литовская Советская Социалистическая Республика|Литва]] ССР-ын ойошторғандан һуң, уларҙың экспозицияһы өсөн «МОПР» павильоны («Физкультура һәм спорт» исеме аҫтында һаҡланған) бирелгән - был артабан һәр өс республиканың һәр ҡайһыһы өсөн айырым павильондар төҙөү ҡаралғанын аңлата{{sfn|Рогачёв|2014|с=341—342}}.

1940 йылда күргәҙмә 5 ай эшләй, унда 4,5 миллион кеше килә&lt;ref&gt;{{книга|часть=Выставка достижений народного хозяйства|заглавие=Российский гуманитарный энциклопедический словарь|место=Москва — Санкт-Петербург|издательство=Владос — Филологический факультет СпбГУ|год=2002|том=1|страницы=397|isbn=5-691-00675-4}}&lt;/ref&gt;.

1941 йылғы күргәҙмә 1 июлдә, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғандан һуң күп тә үтмәҫтән ябыла. Июнь аҙағынан уҡ ҡайһы бер сәнәғәт һәм ауыл хужалығы экспонаттары һатыла башлай; ҡайһы бер ҡиммәттәр хәрби һәм партия ойошмаларына тапшырыла. 1941 йылдың октябрендә Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе хеҙмәткәрҙәренең бер өлөшө Омскиға (Игенселек халыҡ комиссариаты урынлашҡан урынға) эвакуациялана, икенселәре фронтҡа китә - уларҙың 123-ө һәләк була. Китапхананы, фотолабораторияны һәм Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе архивын - Силәбегә, малдары Подольск районының «Быково» совхозына күсерелә. Буш торған павильондары хәрби-ремонт заводы цехтары, келәттәр һәм казармалар итеп ҡулайлаштырыла; павильондарҙың береһендә (хәҙерге 442-се) разведка һәм контрразведка мәктәбе урынлаша. Бомбалар яһау һөҙөмтәһендә ҡайһы бер күргәҙмә ҡоролмалары етди емерелә һәм һуңынан һүтелә; тейешле һаҡһыҙ ҡалған күп кенә павильондар боҙолоуға һәм таланыуға дусар ителә{{sfn|Зиновьев|2014|с=74—75}}{{sfn|Рогачёв|2014|с=342}}&lt;ref name=&quot;ОВДНХ&quot;&gt;{{cite web|url=http://vdnh.ru/about/history/otkrytie-vskhv/|title=Открытие ВСХВ|publisher=ВДНХ|accessdate=2015-04-19}}&lt;/ref&gt;.

1945 йылда махсус комиссия күргәҙмәнең архитектура ҡоролмаларын тикшерә, уның барышында төп конструкцияларҙың, павильондарҙың көпләүҙәренең сереүе һәм бәшмәк менән зарарланыуы, фундаменттарҙың һәм ҡыйыҡтарҙың емерелеү процестары асыҡлана; ҡаралтыларҙың бер өлөшө емерелеү сигендә була. Һуғыштан һуң тәүге йылдарында һаҡланып ҡалған айырым павильондарға мәктәп уҡыусылары экскурсияға килә башлай; 1945 йылда күргәҙмә биләмәһендә ваҡытлыса экспозиция - һимертелгән мал һәм ҡош-ҡорт күргәҙмәһе асыла. Ләкин, дөйөм алғанда, күргәҙмә комплексы ташландыҡ хәлгә килә{{sfn|Зиновьев|2014|с=75—76}}{{sfn|Рогачёв|2014|с=342}}.

Беренсе Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе ҡаралтыларының ҙур булмаған өлөшө әлегә тиклем һаҡланған: Төп инеү урыны (хәҙерге Төньяҡ инеү урыны), «Әрмән ССР-ы» (хәҙерге 13-сө, «Һаулыҡ һаҡлау», павильоны), «Әзербайжан ССР-ы» (хәҙерге «Әзербайжан»), (хәҙерге 26-сы «Транспорт» павильоны), «МОПР» (хәҙерге 32-се, «Космос» павильоны) «Физкультура һәм спорт» павильоны), «Май бирә торған культуралар» (30-сы Микробиологик сәнәғәт павильоны) «Механизация» (хәҙер — «Космос»), «Мазель мәҙәниәттәре», «Мәскәү (хәҙерге — , Тула һәм Рязань өлкәләре» (хәҙерге — «Иген» павильоны), «РСФСР-ҙың Ленинград һәм Төньяҡ-Көнсығыш өлкәләре» (хәҙерге — 64-се «Оптика» павильоны), 311-се «Шелководство» павильоны, «Колхозный клуб», киоск Азсовхозтрест киоскыһы һәм Зелёный театр{{sfn|Зиновьева|2014|с=136—250}}{{sfn|Зиновьев|2014|с=339—349}}.

{{начало скрытого блока|Павильоны и другие объекты первой ВСХВ}}
{{кол|2}}
# Главный вход{{sfn|Зиновьева|2014|с=21}}
# Главный павильон
# Павильон «Дальний Восток»
# Павильон «Ленинград и Северо-Восток РСФСР»
# Павильон «Поволжье»
# Павильон «Северный Кавказ и Крым»
# Павильон «Сибирь»
# Павильон «Советская Арктика» с палаткой папанинцев
# Павильон «Центральные области»
# Павильон Азербайджанской ССР
# Павильон Армянской ССР
# Павильон Башкирской АССР
# Павильон Белорусской ССР
# Павильон Грузинской ССР
# Павильон Казахской ССР
# Павильон Киргизской ССР
# Павильон Курской, Воронежской и Тамбовской областей
# Павильон Московской, Тульской и Рязанской областей
# Павильон Таджикской ССР
# Павильон Татарской АССР
# Павильон Туркменской ССР
# Павильон Узбекской ССР
# Павильон Украинской ССР
# «Ветполиклиника»
# Дорожный павильон
# Животноводческие постройки
# Манеж
# Оранжерея субтропических культур
# Павильон «Печать»
# Павильон «Юные натуралисты»
# Павильон «Агролесомелиорация»
# Павильон «Ветеринария» и «Искусственное осеменение»
# Павильон «Виноградарство и виноделие»
# Павильон «Гидроэлектростанция»
# Павильон «Животноводство»
# Павильон «Зерно»
# Павильон «Картофель и овощи»
# Павильон «Консервы»
# Павильон «Кролиководство»
# Павильон «Лён, конопля и новолубяные культуры»
# Павильон «Ликёр»
# Павильон «Масличные культуры»
# Павильон «Механизация»
# Павильон «Мясо»
# Павильон «Нефть»
# Павильон «Охота и звероводство»
# Павильон «Пиво»
# Павильон «Пчеловодство»
# Павильон «Рыбная промышленность»
# Павильон «Садоводство»
# Павильон «Сахарная свёкла»
# Павильон «Собаководство»
# Павильон «Табак»
# Павильон «Технические культуры и лекарственные растения»
# Павильон «Торф»
# Павильон «Хладопром»
# Павильон «Хлопок»
# Павильон «Чай-кондитер»
# Павильон «Шелководство»
# Раздел «Новое в деревне»
# Сахарный завод
# Восточный ресторан
# Главный ресторан
# Детское кафе
# Зелёный театр
# Кафе № 1
# Кафе № 2
# Кинотеатр № 1
# Кинотеатр № 2
# Концертная эстрада
# Монумент товарища Сталина
# Фонтан «Колос» на пруду
# Чайная-столовая
# Чайхана
# Административная площадь
# Главная аллея
# Площадь Колхозов
# Площадь Механизации
# Мичуринский сад
# Участок открытого грунта
# Участок юннатов
# Зона отдыха — Парк культуры имени Ф. Дзержинского
# Управление выставки
# Пруды
{{конец кол}}
{{конец скрытого блока}}

=== 1948—1954: ВСХВ-ны реконструкциялау һәм үҙгәртеү ===
[[Файл:All-Union Agricultural Exhibition (VSKhV). Badge. 1954.png|мини|200пкс|«Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе» эмблемаһы менән билдә. [[1954 йыл]]]]
1947 йылда ауыл хужалығы министры Бенедиктов күргәҙмә эшен тергеҙеү тәҡдиме менән сығыш яһай һәм СССР Министрҙар Советына тейешле ҡарар проектын индерә. 1948 йылдың 25 октябрендә СССР Министрҙар Советы Бөтә Рәсәй халыҡ хужалығы күрәҙмәһенең эшен 1950 йылдан ҡайтанан тергеҙергә ҡарар итә. 1950 йылдан алып 1954 йылға тиклем 1939 йылдың туҙған комплексы күләмле үҙгәртеп ҡорола. Реконструкцияға архитектура академигы, профессор, Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күрәҙмәһенең баш архитекторы Анатолий Жуков һәм скульптор, Берлинда «Воин-освободитель»н һәм Сталинградта (Волгоград) [[Родина-мать]] һындарын ижад итеүсе  - [[Вучетич, Евгений Викторович|Евгений Вучетич]] етәкселек итә. 1950 йылда Вучетич киткәндән һуң, Александр Пекарев Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы ғәскәрҙәренең баш скульпторы була&lt;ref&gt;А. В. Пекарев // «Московский художник» 17 января 1979, № 3 (818)&lt;/ref&gt;. Архитекторҙар А. С. Коробов, Г. М. Слепых, Р. А. Яҡубова, А. О. Колесниченко, Н. И. Коблов һәм А. М. Светлицкий, инженерҙар И. В. Бордуков, М. И. Баяшов, М. И. Силич һәм А. С. Смирнов ҡатнашлығында, архитекторҙар [[Жуков, Анатолий Фёдорович|Анатолий Жуков]] һәм [[Кликс, Рудольф Ригольдович|Рудольф Кликс]] эшләй. Күргәҙмәне асыу тантанаһы 1954 йылдың 1 авгусында була һәм, шул ваҡыттан алып, Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе йыл һайын ҡышҡы тәнәфестән һуң үҙ эшен яңынан башлай, көҙҙөң тәүге айҙарын да үҙ эсенә алып, яҙ һәм йәй дауамында асыҡ була{{sfn|Рогачёв|2014|с=343—344}}.

Күргәҙмәнең архитектура йөҙө үҙгәрҙе. Ғәйәт ҙур төҙөлөш эштәре башҡарылды, күргәҙмәнең майҙаны һиҙелерлек артты - 207 гектарға тиклем. Төҙөлөшкә 50 миллион дана кирбес, 200 мең кубометр урман, 14 мең тонна металл тотонолған. Балтик буйы республикалары павильондары төҙөлә. Павильондарҙың күбеһе монументаль рәүештә ҡайтанан төҙөлгән — улар һуғыштан һуңғы Сталин ампиры стилендә хәл ителгән. Павильондар һарайҙарҙы һәм ҡорамдарҙы хәтерләтә башлаған.

29 республика һәм зона павильондарында СССР крайҙары һәм республикалары тулы күләмдә күрһәтелгән&lt;ref&gt;{{статья|автор = Архитектор В. Ступин|заглавие = Об архитектуре Всесоюзной сельскохозяйственной выставки|издание = Архитектура СССР|тип = Журнал|место = М.|издательство = Государственное издательство литературы по строительству и архитектуре|год = 1954|номер = 9|страницы = 1—17}}&lt;/ref&gt;. Һәр павильонда теплица урынлаштырылғн махсус зал булып, унда һәр республиканың үҫемлектәре һәм тәбиғәте менән танышырға мөмкин ине.

Беҙҙең көндәргә тиклем «Үзбәк ССР-ы» (хәҙер ул «Мәҙәниәт» тип атала) һәм Николай Гоголь әҫәрҙәрендә төшөрөлгән Украина образы сағылдырылған «Украина ССР-ы», 5-се «Латвия ССР-ы» (1959 йылдан - «Физика»). Архитекторҙар А. Я. Айварс, В. И. Закис, [[Плуксне, Карлис|К. Я. Плуксне]] павильондары үҙ йөҙөн юғалтмаған тиерлек.

Дөйөм алғанда, күргәҙмәне художестволы биҙәүҙә иң тәүҙә «реалистарҙан реалисыраҡ» Василий Яковлев тәҡдим иткән Мәскәү мәктәбе ҙур роль уйнаны{{sfn|Рогачёв|2014|с=345}}.

Дөйөм алғанда, капиталь ҡоролмалар төҙөү тенденцияһы өҫтөнлөк итте. Бер нисә бинаны проектлау йәш архитекторҙарға йөкмәтелде. Улар араһында - оранжереялы 8-се «Йәш натуралистар», «Сәскәләр», «Китап» (26-сы павильон), «Мамыҡ» павильондары, өлгөлө колхоз ҡаралтылары. «Һыу хужалығы» һәм «Ер эшкәртеү» павильондарының әйҙәүсе архитекторы {{comment|Пётр Ревякин|Ревякин, Пётр Петрович}}, «Етен, киндер һәм башҡа ҡабыҡлы культуралар» — [[Павлов, Леонид Николаевич (архитектор)|Леонид Павлов]], «Алтын башаҡ» төп ресторанының баш архитекторы — А. В. Ефимов булды. {{comment|Лев Кардашев|Кардашев, Лев Алексеевич}} [[Карел-Фин Совет Социалистик Республикаһы|Карел-Фин ССР-ы]] павильоны фронтонында ағас скульптура эшләне{{sfn|Зиновьева|2014|с=160—168}}{{sfn|Зиновьев|2014|с=345}}{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=80—81}}.

=== 1958—1986: Күргәҙмәне эшкәртеү — СССР ВДНХ-һы ===
[[Файл:Borisov-trenikhin-4.jpg|мини|слева|СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең (ВДНХ) план-картаһы. Фрагмент. 1966 йылда нәфис почта конверттары стилистикаһында павильондар иконаһы булдырыла.&lt;br&gt; Рәссам: А. В. Борисов]]
1956 йылда күргәҙмәне Ауыл хужалығы һәм Сәнәғәт күргәҙмәләренә бүлеү тураһында ҡарар ҡабул ителә (ысынбарлыҡта ул элеккесә берҙәм булып ҡала). 1958 йылдың  28 майында СССР Министрҙар Советы ауыл хужалығы, сәнәғәт һәм төҙөлөш (Фрунзе яры буйында) күргәҙмәләрен СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенә (СССР ВДНХ) берләштереү тураһында ҡарар ҡабул итә. Хәҙер күргәҙмәне дөйөм, сәнәғәт һәм транспорт, ауыл хужалығы, төҙөлөш бүлектәренә бүлеү күҙ уңында тотолғайны. 1959 йылдың 16 июнендә күргәҙмә асыла. Шул уҡ йылдың 12 декабрендә ВДНХ исемен йөрөткән метро станцияһы ла барлыҡҡа килә{{sfn|Рогачёв|2014|с=354}}.

[[Файл:Allunionsausstellung (1980).jpg|мини|250пкс|«Йыһан» павильоны. ''1980 йылғы фото''.]]
1959 йылдан башлап һәм айырыуса 1963-1967 йылдарҙа күргәҙмә үҙгәртеп ҡорола, был 1955 йылдан алып төҙөлөштәге сталин ампиры «артыҡлыҡтар» менән көрәштең башланыуы менән бәйле була. 1959 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе һәм ошонда уҡ урынлашҡан сәнәғәт күргәҙмәһе СССР  Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенә (ВДНХ) берләштерелә, һәм ошо сәбәп арҡаһында яйлап өлкә, ә 1964 йылда, 1963 йылғы ҡарарға ярашлы, республика павильондары ла тармаҡ павильондары итеп үҙгәртелә. Ә 1967 йылда СССР Бөйөк Октябрҙең 50 йыллығын байрам итеүгә әҙерләнә һәм был юбилейға күргәҙмәне заманлаштырырға ҡарар итә. Республикаларҙың бөтә элекке павильондарынан тиерлек уларҙы ослаусы гербтары алына, ә эстәре йә ябылған, йә эстәге биҙәге бөтөрөлгән. Колхоздар майҙанында элекке 11-се «Ҡаҙаҡ ССР-ы. Металлургия» (металл ҡумта менән ябылһа ла, уның фасады һаҡланып ҡала), 13-сө «Әрмән ССР-ы. Һаулыҡ һаҡлау», 14-се «Әзербайжан ССР-ы. Хисаплау техникаһы» (2010-сы йылдарҙа уның тәүге күренеше кире ҡайтарыла) павильондары төҙөкләндерелә, ә 15-се «Волга буйы. Радиоэлектроника һәм элемтә» павильоны 1959 йылға яңыртып ҡорола; «Грузин ССР-ы» павильоны емертелә; 

«Алыҫ Көнсығыш» павильоны 1959 йылда «Совет китабы» тип үҙгәртелә. Үҙәк аллеяның ансамбле һүтелә, уның урынында 1967 йылдың мартында «СССР-ҙың Почёт таҡтаһы» асыла. Үҙәк аллеяла «Тажик ССР-ы», «Төркмән ССР-ы», «Татар АССР-ы», «Башҡорт АССР-ы», «Кырғыҙ ССР-ы» һәм «Үҙәк өлкәләр» республика һәм край павильондары (улар араһында «Свинарка и пастух» фильмын төшөргәндәр) һүтелә. «Механизация майҙаны» булараҡ билдәле булған сәнәғәт майҙанында ике ҙур «Совхоздар» (ул саҡта «Транспорт») һәм «Иген» (ул саҡта «Еңел сәнәғәт») павильондары һүтелде. Ике яңы быяла, 20-се «Химия сәнәғәте» һәм 57-се оҙон, павильон яңыртылған СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенә тура килеп торһон өсөн, түңәрәк күлде квадрат формалы итеп үҙгәртеп ике тапҡыр ҙурайтыу  күҙаллана. Һуңғы егерме йыл эсендә комплекс дүрт павильонын: 1939 йылда «Урал» (профессиональ-техник белем), 1954 йылда «Туңдырма» павильондары, «Һунар» һәм 1936—1954-сы йылдарҙағы иң элгәрге — «Ветеринария» павильондарын юғалтты{{sfn|Рогачёв|2014|с=356—359}}.

1960 йылда Мәскәүҙә Бөтә донъя күргәҙмәһен үткәреү планлаштырылған. Күргәҙмә тамамланғас, ВДНХ уның бушаған павильондарына күсергә  тейеш булған.  Проекттарҙың береһе буйынса Бөтә донъя күргәҙмәһе ВДНХ биләмәһендә үткәрелергә тейеш ине, был осраҡта уның элекке ҡаралтылары һүтелер ине. Әммә һөҙөмтәлә совет етәкселеге күргәҙмәне СССР-ҙа үткәреүҙән баш тарта, ул Монреаль ҡалаһында үткәрелә. ВДНХ комплексында уның тураһында 70-се «Мәскәү» павильоны ғына хәтерләтә, Бөтә донъя күргәҙмәһе тамамланғас, ул һүтелә, шунан Мәскәүгә күсерелә һәм яңынан ВДНХ-ға йыйыла{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=50—51}}.

1963 йылдың 18 апрелендә КПСС Үҙәк комитеты һәм СССР Министрҙар Советы СССР ВДНХ-ның эшен үҙгәртеп ҡороу тураһында ҡарар ҡабул итә. Был ҡарарҙың төп моменты булып беренсе пункт торҙо:
{{цитата|… күргәҙмәнең тармаҡ павильондарында союздаш республикаларҙың сәнәғәт, төҙөлөш һәм ауыл хужалығы үҫешендәге ҡаҙаныштарын күрһәтеү, ә республикаларҙың дөйөм ҡаҙаныштарын күрһәтеү… союздаш республикаларҙың павильондарын бөтөрөп, уларҙы Күргәҙмәнең Үҙәк павильонында тупларға.}}

1965 йылда реконструкция проектын тормошҡа ашырыу башлана. Һөҙөмтәлә күргәҙмәлә яңы ҡаралтылар - 20-се «Химия сәнәғәәте», 57-се павильондар һәм башҡалар барлыҡҡа килде. Шул уҡ ваҡытта һүтелгән павильондарҙан ташландыҡ урындар ҙа тороп ҡалды. Хәҙер күргәҙмә тармаҡ принцибы буйынса ойошторола. Төрлө павильондарҙы СССР халыҡ хужалығының төрлө өлкәләре тәҡдим итте. Әммә был ансамблдең архитектура бөтөнлөгөнә ҙур зыян килтерҙе. Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе мәскәүҙәр өсөн ял итеү урындарының береһенә әүерелде. Күргәҙмә Дзержинский исемендәге Үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркына, шулай уҡ Рәсәй Фәндәр академияһының Н. В. Цицин исемендәге Төп ботаника баҡсаһына йәнәш урынлашҡан. Бөтәһе бергә ҙур ял итеү комплексы булдырылды. 1977 йылда Октябрь революцияһының 60 йыллығын байрам итеү сиктәрендә, элекке республика павильондарында республикаларға арналған экспозициялар ваҡытлыса урынлаштырыла. 1986 йылда «Моспроект-4» Мәскәү мәҙәниәт, һаулыҡ һаҡлау һәм спорт объекттарын проектлау ғилми-тикшеренеү институты (МНИИП) проекты буйынса архитекторы [[Боков, Андрей Владимирович|Андрей Боков]], [[Виноградский, Игорь Михайлович|Игорь Виноградский]]) СССР ВДНХ-ның сираттағы реконструкцияһы башлана, әммә ул ғәмәлгә ашырылмай тиерлек{{sfn|Зиновьева|2014}}{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=53}}.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot; style=&quot;font-size:85%;&quot; caption=&quot;Рәссам Анатолий Викторович Борисовтың СССР ВДНХ-һына арналған эштәре, 1960-сы йылдар аҙағы&quot;&gt;
Borisov-trenikhin-3.jpg|Плакат «ВДНХ-ның үҙәк павильоны» 
Borisov-trenikhin-10.jpg|«СССР халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе» буклет тышлығының макеты. 
Borisov-trenikhin-11.jpg|«Малсылыҡтың мал аҙығы базаһы». «СССР ВДНХ» реклама буклетынан.
Borisov-trenikhin-12.jpg|«Ауыл хужалығы төҙөлөшө». Буклеттан.
Borisov-trenikhin-5.jpg|«Илебеҙ ауыл хужалығы культураларының иң яҡшы сорттарын игенселек павильондарында ҡарағыҙ» плакаты
Borisov-trenikhin-14.jpg|«СССР Фән академияһының «Йыһан» павильоны. «СССР ВДНХ-һы» буклетының тышлығы
&lt;/gallery&gt;

=== 1990—2013: Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге ===
[[Файл:&quot;Площадь промышленности ВВЦ&quot;.JPG|мини|200пкс|Сәнәғәт майҙанында «Восток» ракета-йөрөтөүсенең күсермәһе]]
[[Файл:Tupolev TU-154 Aeroflot CCCP-85005, Moscow, VDNKh, Russia PP1109003318.jpg|мини|200пкс|Ту-154 СССР-85005, 2005]]
[[Файл:&quot;Самолёт ЯК-42 на ВВЦ&quot;.JPG|мини|200пкс|Як-42 СССР-42304, 2009]]
1992 йылдың 23 июнендә Рәсәй Федерацияһы президенты указы һәм Рәсәй Хөкүмәте ҡарары менән СССР ВДНХ-һы «Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге» дәүләт акционерҙар йәмғиәте тип үҙгәртелә. 1990-сы йылдар уртаһында һәм аҙағында Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгендәге экспозицияларҙың күбеһе бөтөрөлә, ә күп кенә павильондар келәттәргә һәм магазиндарға ҡуртымға тапшырыла&lt;ref&gt;[https://www.forbes.ru/news/68066-tri-vitse-mera-moskvy-voshli-v-sovet-direktorov-vvts «Три члена правительства Москвы вошли в совет директоров ВВЦ»] [[forbes.ru]] от 20.05.2011&lt;/ref&gt;. Шуның менән бергә аттракциондар паркы эшләне, ә Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге элеккесә ял итеү урыны ине. «Йыһан» павильоны экспозицияһын тәшкил иткән экспонаттар айырыуса ҙур юғалтыу тип иҫәпләнә. Улар араһында - тәүге совет яһалма юлдаштарының макеттары бар ине{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=53}}{{sfn|Рогачёв|2014|с=359}}.

[[Ту-154]] һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә иң билдәле ошо типтағы самолёт һәм лайнерҙың берҙән-бер һаҡланып ҡалған тәжрибә өлгөһө (СССР-85005, 1968 йылда сығарылған борт номеры) - элекке «Авиация һәм космонавтика» павильоны алдында ҡырҡ йылға яҡын торған ер өҫтө музейы ла ошо уҡ яҙмышҡа дусар булды. Асылғандан алып самолёт-музейға бер нисә миллион кеше килде, пилоттар кабинаһына инеү рөхсәт ителде һәм лайнер штурвалы артында ултырып ҡарарға мөмкин ине. 2008 йылдың 13 сентябрендә самолёт металл һыныҡтарына бысылды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.russia.ru/video/tu154vvc/|title=Конец Ту-154|publisher=www.russia.ru|accessdate=2019-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321093136/http://www.russia.ru/video/tu154vvc/|archivedate=2019-03-21|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321093136/http://www.russia.ru/video/tu154vvc/ |date=2019-03-21 }}&lt;/ref&gt; (Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең матбуғат хеҙмәте раҫлауынса, ''«һүтелде һәм сығарылды», шаһиттар раҫлауынса, «ВДНХ-ла самолётты юҡҡа сығарҙылар... төнгө ҡараңғынан файҙаланып һүтмәнеләр, алып китмәнеләр, йыйыштырманылар, атап әйткәндә, ял көнөндә, көндөҙ халыҡтың күпләп ағылған мәлендә емерҙеләр, күптәр өсөн ВДНХ символы булып торған нәмәне емерҙеләр»''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.realto.ru/journal/?id=7063&amp;id_sect=229|title=Realto.ru - база недвижимости в Москве и Подмосковье: аренда, покупка, продажа квартир в Москве, квартиры и недвижимость в новостройках, недвижимость и цены.|publisher=www.realto.ru|accessdate=2019-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/arch/15sep2008/russia/index.html ] // newsru.com, 15.09.2008&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.topnews.ru/news_id_22724.html|title=На ВВЦ уничтожили советские самолеты|website=Рейтинг ТОПНьюс|date=2008-09-15|deadlink=да|accessdate=2008-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080918003240/http://www.topnews.ru/news_id_22724.html|archivedate=2008-09-18}}&lt;/ref&gt;). Һылтауы - 2008 йылдың яҙында Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең матбуғат секретары Олег Гладышев самолёттарҙы һүтеү мөмкинлеген кире ҡаҡһа ла, «Фән, мәғариф һәм инновациялар ҡалаһы» исемле офис-күңел асыу үҙәген төҙөү өсөн майҙан бушатылды&lt;ref name=&quot;dni_ru_tu154&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dni.ru/society/2008/9/15/149134.html|title=На ВВЦ разбили Ту-154|publisher=Дни ру|accessdate=2019-03-21}}&lt;/ref&gt;. Самолётты юҡ итеү Рунетта ҡот осҡос кире реакция тыуҙырҙы&lt;ref name=&quot;dni_ru_tu154&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsmsk.com/article/15Sep2008/tu154.html На ВВЦ уничтожили Ту-154. При большом скоплении народа самолёт разрушен бульдозером] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080918011339/http://www.newsmsk.com/article/15Sep2008/tu154.html |date=2008-09-18 }} // newsmsk.com 15.9.2008&lt;/ref&gt;. Як-42 (борт номеры СССР-42304) һәм «Восток» ракета йөрөтөүсеһенең макетын да шул уҡ яҙмышты көтә, тигән имеш-мимештәр булды&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080918072244/http://news.mail.ru/society/2019076/et В Москве уничтожен знаменитый Ту-154] // «Вести. Ru», 15.09.2008&lt;/ref&gt;.

Самолётты юҡ иткәндән һуң, Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге начальнигы урынбаҫары Алан Кудинов Ту-154 урынына Sukhoi Superjet 100 ҡуйыласағын хәбәр итте, әммә компанияның йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса директоры Ольга Каюкова «Хәбәрҙәр»  корреспонденттарына Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгендә SSJ урынлаштырыу буйынса бер ниндәй ҙә һөйләшеүҙәр алып барылмауын белдерҙе. Политехник музейҙың генераль директоры Г. Григорян Ту-154 самолётын юҡ итеү айҡанлы түбәндәге комментарий бирҙе: «Минеңсә, бындай кимәлдәге мәҙәниһеҙлек һәм кешеләргә тупаҫ мөнәсәбәт күрһәтеү йәмәғәтселек тарафынан етди кире баһаланырға, шелтәләнергә тейеш»&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.vesti-moscow.ru/rnews.html?id=38054 Крушение символов]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Вести-Москва, 15.09.08&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Moscow Russia Park.jpg|мини|Вид с колеса обозрения, 2012]]
2008 йылда Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге етәкселеге күргәҙмә биләмәһендә 1 млн м² коммерция күсемһеҙ милкен төҙөү пландары хаҡында белдергәйне, ләкин яңы етәкселек 2009 йылдың майында был пландарҙан баш тартыуы тураһында белдерҙе&lt;ref&gt;[http://city-fm.ru/news/?id=334932 Руководство ВВЦ отказывается от строительства миллиона квадратных метров офисов на своей территории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202222658/http://city-fm.ru/news/?id=334932 |date=2013-12-02 }}&lt;/ref&gt;.

2008-2011 йылдарҙа Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең мәҙәниәт йортонда «Донъя розаһы» сектаһы урынлашҡан. Уның тренингтарына һөҙөмтәлә үҙ-үҙенә ҡул һалыусы моделдәр Руслана Коршунова һәм Анастасия Дроздова йөрөгән була&lt;ref&gt;[https://www.newsweek.com/disconcerting-new-answers-models-suicide-67659 Newsweek. «Disconcerting New Answers In Model’s Suicide» By Peter Pomerantsev 05.01.2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://iz.ru/news/498252 «Роза Мира» закрылась после самоубийства модели. Тренинговый центр, подозреваемый в доведении до самоубийства топ-модели Русланы Коршуновой, прекратил работу после проверки следствия 24.08.2011]&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың октябрендә Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең баш архитекторы, «Восток» ракета йөрөтөүсеһенең макеты һүтелмәйәсәк, унан да бигерәк — уны капиталь ремонтлау планлаштырыла, тип ышандырҙы&lt;ref&gt;[http://www.inauka.ru/fact/article90285.html Макет ракеты на ВВЦ может повторить судьбу ТУ-154?]&lt;/ref&gt;. 2010 йылда ракета макеты үҙ урынына ҡайтарыла. Реконструкция барышында 1969 йылдың 20 сентябрендә ҡуйылған ракетаның 1985 йылғы шундай уҡ ракетаға алмаштырылыуы асыҡлана&lt;ref&gt;[http://www.vkt.ru/index.php?mod=news&amp;id=107 Реконструированный макет ракеты-носителя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515144949/http://www.vkt.ru/index.php?mod=news&amp;id=107 |date=2013-05-15 }}&lt;/ref&gt;.

2010-2011 йылдарҙа Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең үҫеш концепцияһын сағылдырған макет тәҡдим ителгәйне, ләкин тарихсылар һәм йәмәғәтселек яғынан ул хәҙер ҡайһы бер эшләмәгән объекттарҙы һүтергә планлаштырыу һәм 1930—1950-се йылдарҙа архитектор Жолтовский проекты буйынса төҙөлгән элекке «Ауылдағы яңылыҡ» бүлеген тәнҡитләне.

2011 йыл башында федераль властар күргәҙмә комплексын реконструкциялау өсөн инвесторҙар таба. Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге биләмәһен үҫтереү менән шөғөлләнергә ризалашҡан «Европа» сауҙа-күңел асыу комплексы хужалары Год Семёнович Нисанов менән Зарах Бинсионович Илиев була улар. Шул саҡта Рәсәй Хөкүмәте улар тәҡдим иткән күргәҙмә үҙәген комплекслы реконструкциялауҙы, шулай уҡ Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең тарихи өлөшөнән ситтә йәйелдереү күҙалланған яңы төҙөлөштө: ҡунаҡхана комплексын, аквапаркты, океанариумды, бассейнды, роллердром, скалодром (ҡаяға үрмәләү) үҙ эсенә алған концепцияны хупланы. Ер аҫты парковкалары ойоштороу өсөн яҡынса 200 мең м² майҙан биреү планлаштырыла. Сығымдар 60 миллиард һумға баһаланды&lt;ref name=&quot;urbaneconomics.ru&quot;&gt;[http://www.urbaneconomics.ru/publications/?mat_id=760 Москва станет единственным хозяином ВВЦ. Известия, 13 мая 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926015705/http://www.urbaneconomics.ru/publications/?mat_id=760 |date=2015-09-26 }}&lt;/ref&gt;.

Күргәҙмә үҙәген реконструкциялауға әҙерләү һәм милеккә, ергә милек менән бәйле проблемаларҙы хәл итеү өсөн, 2011 йылдың майында Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең директорҙар советын беренсе вице-премьер [[Шувалов, Игорь Иванович|Игорь Шувалов]] етәкләне, ләкин ярты йылдан, президент [[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]тың федераль чиновниктар дәүләт ҡатнашлығындағы компанияларҙа вазифалар биләй алмай тигән бойороғона ярашлы, был постан китә&lt;ref name=&quot;rbcdaily.ru&quot;&gt;[http://www.rbcdaily.ru/market/562949984226430 Реконструкцией ВВЦ займется заместитель Собянина. РБК daily, 02.07.2012]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 30 сентябренән Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең директорҙар советы рәйесе вазифаһын Иҡтисади үҫеш министрлығының милек мөнәсәбәттәре департаменты башлығы Алексей Уваров башҡарҙы. Шул саҡта «Украина» ҡунаҡханаһы етәксеһе Алексей Микушко Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге Дәүләт акционер йәмғиәте (ГАО ВВЦ)  генераль директоры була (ул да Нисанов һәм Илиевтыҡы). 2011 йылдың декабрендә Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең директорҙар советы рәйесе итеп Георгий Боос тәғәйенләнде, әммә 2012 йылдың июнь аҙағында уҡ Игорь Шувалов менән кәңәшмәлә уны күргәҙмә үҙәге етәкселегенән ситләтергә һәм яңы директорҙар советын тәғәйенләргә ҡарар ителә&lt;ref name=&quot;rbcdaily.ru&quot;/&gt;.

2012 йылдың 3 октябрендә «Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге» дәүләт акционерҙар йәмғиәте акционерҙары йыйылышында компания директорҙары советының яңы составын раҫланы. Рәсәй Федерацияһы вәкилдәре сифатында уға «Киев майҙаны» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе Год Нисанов, Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең генераль директоры Алексей Микушко, «Баркли» Корпорацияһының директорҙар советы рәйесе  [[Казинец, Леонид Александрович|Леонид Казинец]], Дәүләт милке менән идара итеү буйынса федераль агентлыҡ етәксеһе урынбаҫары Дмитрий Пристансков һәм Мәскәү мэрының милек-ер мөнәсәбәттәре буйынса урынбаҫары Наталья Сергунина индерелә. «Вымпел-Коммуникациялар» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең вице-президенты Павел Бородин Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең бойондороҡһоҙ директоры булды. Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең директорҙар советы рәйесе итеп Наталья Сергунина һайланды&lt;ref&gt;[http://rbcdaily.ru/market/562949984852812 Стройбат для ВВЦ. РБК daily, 04.10.2012]&lt;/ref&gt;.

=== 2013—2018: Тарихи күренешенең һәм исеменең кире ҡайтыуы, масштаблы реконструкция, яңы үҫеш концепцияһы ===
[[Файл:Фонтан «Дружба народов» на ВДНХ, Москва 3.jpg|мини|Халыҡтар дуҫлығы фонтаны]]
[[Файл:ВДНХ Павильон 5 Физика бывший Латвийский 1.JPG|мини|344x344пкс|5-се «Латвия ССР-ы» &lt;br&gt; (1959 йылдан - «Физика») павильоны|альт=]]

2012-2013 йылдарҙа «Карусель» телеканалының байрамы икенсе һәм өсөнсө тапҡыр уҙғарылды&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.karusel-tv.ru/news/5514|title=Жаркое начало лета от канала «Карусель»|website=www.karusel-tv.ru|accessdate=2020-09-10}}&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың ноябрендә РФ Президенты Указы менән «Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге дәүләт корпорацияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте акцияларының 69,75 %-ы Мәскәү Хөкүмәтенә тапшырылды, шул уҡ ваҡытта ул акционерҙар йәмғиәтенең 100 % милексеһе лә. 2014 йылдың март аҙағында бөтә юридик процедуралар тамамланды, Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге мэрҙың иҡтисади сәйәсәт һәм милек-ер мөнәсәбәттәре мәсьәләләре буйынса урынбаҫары Наталья Сергунина етәкселегендә Мәскәү Хөкүмәтенең ер-мөлкәт комплексы идаралығына күсте. Өҫтәүенә реконструкция штабын Мәскәү мэры [[Собянин, Сергей Семёнович|Сергей Собянин]] үҙе етәкләне.

2014 йылдың 4 апрелендә күргәҙмә комплексы менән Мәскәү Хөкүмәте командаһы етәкселек итә башланы, генераль директор итеп Владимир Погребенко тәғәйенләнде&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/business/news/2014/04/08/n_6068453.shtml|title=Погребенко возглавил ВВЦ|publisher=Газета.Ru|accessdate=2019-10-14}}&lt;/ref&gt;. Күргәҙмә үҙәге биләмәһен үҫтереү буйынса тәү сираттағы сараларҙы тормошҡа ашырыуға ҡала Хөкүмәте 3 миллиард һум күләмендә субсидия бүлде&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mosday.ru/news/item.php?299675|title = Москва выделила более 3 млрд рублей на первоочередные меры по развитию и восстановлению территории ВДНХ|author = Ольга Зеневич |work=mosday.ru/|date = 03.06.2014 |publisher=mosday.ru}}&lt;/ref&gt;. Күргәҙмә 2014 йылдың 14 майында тарихи исемен — ВДНХ — үҙенә кире ҡайтарҙы&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.rostur.ru/segodnya/10935/index.shtml|title = ВВЦ переименовали в ВДНХ|author = Пресс-служба ОАО «ГАО ВВЦ»|work = Туризм в России|date = 14 мая 2014 года|publisher = ООО «Развитие»}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://izvestia.ru/news/570980|title = ВДНХ, как много в этом звуке!..|author = Александр Проханов|work = Известия|date = 18 мая 2014|publisher = ОАО «Газета Известия»}}&lt;/ref&gt;. Сергей Собянин мәскәүҙәргә «Әүҙем граждан» порталында Күргәҙмәнең тарихи исемен тергеҙеү өсөн тауыш бирергә тәҡдим итте, мэрҙың тәҡдиме хупланды&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.echo.msk.ru/blog/ag_mos/1370542-echo/|title = Москвичи выбрали назначение легендарных павильонов ВДНХ|author = Официальный блог «Активный Гражданин»|work =Активный гражданин|date=2014-07-31|publisher=Эхо Москвы}}&lt;/ref&gt;.

Апрель-май айҙарында күргәҙмә биләмәләренән үҙаллы биләү юлы менән ҡуйылған бөтә законһыҙ ҡаралтылар, верандалар, реклама конструкциялары, палаткалар, ларёктар һәм ҡоймалар бөтөрөлдө. Бөтәһе 300-гә яҡын ваҡытлыса һәм законһыҙ ҡаралты һүтелде. Күргәҙмәнән 10 мең тонна сүп-сар сығарылды. Бер үк ваҡытта майҙансыҡта 1000 берәмек төҙөлөш техникаһы һәм 6000 эшсе эшләне. Күпселек павильондарҙағы сауҙа нөктәләре алынды, ә павильондар күргәҙмәләр, музейҙар, лекция залдары һәм Мәскәү өсөн яңы форматтағы төрлө экспозициялар итеп йыһазландырыла башлаған. Бынан тыш, «Останкино» паркы ВДНХ-ға ҡушылды, уларҙың дөйөм майҙаны 315,8 гектар тәшкил итте&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kievskiy.org/about/info/news/2841/|title=Сергей Собянин: Парк «Останкино» присоединен к ВДНХ для создания единой зелёной территории|publisher=www.kievskiy.org|accessdate=2019-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014124540/http://www.kievskiy.org/about/info/news/2841/ |date=2019-10-14 }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ тулыһынса тиерлек («Останкино» паркынан Каменск быуалары аша сығыуынан тыш) һаҡлағыс ҡойманан азат ителде һәм ВДНХ менән Төп Ботаника баҡсаһы араһында сик асылды, элек Күргәҙмә территорияһынан Ботаника баҡсаһына йәшерен үтеп инеү өсөн файҙаланылған урындарҙа йәйәүлеләр өсөн тоташтырыу юлдары барлыҡҡа килде.

2014 йылдың апрелендә башланған ВДНХ комплексындағы эштәр Мәскәүҙә йәмәғәт арауығын төҙөкләндереү буйынса ҙур проектҡа әүерелде&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.rg.ru/2014/04/09/vdnh-site.html|title = Куда поедет колесо|author = Елена Петешова|work=Российская газета|date = 09.04.2014|publisher=Российская газета}}&lt;/ref&gt;.

ВДНХ комплексында Рәсәй ғалимдарының иң билдәле эшкәртмәләренә арналған «Рәсәй үҙе эшләй!» экспозицияһы менән Политехник музей үҙ ишектәрен асты. Горький исемендәге парктан ВДНХ комплексына «Буран» йыһан карабы макеты күсерелде&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.echo.msk.ru/blog/day_video/1354324-echo/|title = Как «Буран» перевозили из Парка Горького на ВДНХ|author = редакция|work = Эхо Москвы|date = 06 июля 2014|publisher = Радиостанция «Эхо Москвы»}}&lt;/ref&gt;, где впоследствии открылся интерактивный музей&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2015/08/31/buran.html|title=На ВДНХ открылся еще один интерактивный космический музей|publisher=Российская газета|accessdate=2019-10-14}}&lt;/ref&gt;. «Рәсәй үҙе эшләй» политехник музейының экспозицияһы 2014-2020 йылдарҙа ВДНХ-ның 26-сы павильонында урынлашҡайны һәм, 6 йыл эшләгәндән һуң, 2020 йылдың мартында ябылды&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://polymus.ru/ru/museum/|title=О музее|website=Политехнический музей|access-date=2021-11-26}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Павильон №34 «Космос» (2020).jpg|мини|34-се «Йыһан» павильоны (2020)]]
[[Файл:VDNKh Ice rink.jpg|мини|слева|250пкс|ВДНХ-ла һырғалаҡ (2016)]]
[[Файл:Главная аллея ВДНХ (2020).jpg|мини|ВДНХ-ның төп аллеяһы (2020)]]
Территория буйлап машиналарҙың хәрәкәте һиҙелерлек сикләнде. ВДНХ-ның өстән бер өлөшө - йәйәүлеләр өсөн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/public-space/144351-vdnh|title=Треть территории ВДНХ стала пешеходной|date=2014-05-22|publisher=The Village|accessdate=2019-10-14}}&lt;/ref&gt;. Йәй көнө ВДНХ-ла әүҙем ял итергә яратыусылар өсөн велосипедты һәм роликты прокатҡа биреү пункттары, велопарковкалар ойошторолған&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://vdnh.ru/faq/|title = FAQ. Ответы на вопросы|author = ВДНХ|work = ВДНХ|date = декабрь 2014|publisher = ОАО «ВДНХ»}}&lt;/ref&gt;.

Күргәҙмә биләмәһе күпселек йәһәттән лотоктарҙан һәм иҫкергән дөйөм туҡланыуҙан азат ителгән. Үҙәк аллеяла кафе-мангалдар һәм ҡапҡылап сығыу урынына заманса тиҙ туҡланыу павильондары асылды, туңдырма һәм һалҡын эсемлектәр һатыу буйынса күп һанлы нөктәләр ҡуйылды, 64-се «Оптика» һәм 66-сы «Мәҙәниәт» павильондары араһындағы майҙаны 1,3 мең м² булған асыҡ фудкорт (ресторан ихатаһы) эшләй башланы. Күп кеше ҡатнашҡан саралар үткәргәндә күргәҙмәлә гастрономик фестивалдәр ойошторола.

2014 йылдың 1 авгусына ВДНХ-ның 75 йыллығына күргәҙмә павильондарында аварияға ҡаршы һәм кисектергеһеҙ реставрация эштәре башҡарылды. 48 бинала һәм объектта, шул иҫәптән архитектура ҡомартҡыларында - «Үҙәк», «Халыҡ мәғарифы», «Химия», «Йәш натуралистар», «Һаулыҡ», «Микробиология», «Геология», «Йыһан», «Йыһан», «Йорт ҡуяндарын үрсетеү», «Иген», «Тәбиғәтте һаҡлау», «Оптика», «Мәҙәниәт», «Карелея», «Атом энергияһы» павильондарында, Йәшел театрҙа, Төп һәм Көньяҡ инеү урындарында эштәр тамамланды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/picture-story/161735-vdnh|title=Как прошло празднование 75-летия ВДНХ|date=2014-08-04|publisher=The Village|accessdate=2019-10-14}}&lt;/ref&gt;.

27-се «Физкультура һәм спорт» павильонының тышҡы яғы (фасад) төҙөкләндерелде, павильон эргәһендә спорт майҙансығы яңынан тергеҙелде һәм тренажёрҙары менән фитнес-үҙәк йыһазландырылды. Ошо биләмәлә Ҡулса юлы һәм Мичурин баҡсаһы араһында дүрт майсансыҡтан торған комплекс: ике мини-футбол һәм ике баскетбол-волейбол майҙансыҡтарынан торған комплекс, шулай уҡ бау паркы төҙөлдө. 20х40 метр ҙурлығындағы мини-футбол майҙандары Рәсәй Футбол Союзы сертификацияһын үткән яһалма газондар менән йыһазландырылған.

Хатта 30 йылдан ашыу өндәшмәгән «Совет мәҙәниәте» 66-сы павильоны фонтандары яңынан төҙөлдө, уларҙы асыу тантанаһы 1 августа үтте. 1967 һәм 1959 йылдарҙа металл фальшфасадтар менән ҡапланған 14-се «Хисаплау техникаһы» һәм 15-се «Радиоэлектроника һәм элемтә» павильондарҙың тарихи фасадтары асылды.

ВДНХ-ның 75 йыллығына арналған «Илдең төп күргәҙмәһе» юбилей экспозицияһына әҙерлек барышында 1-се «Үҙәк» павильонында ҡабаттан Евгений Вучетичтың «Совет халҡына - тыныслыҡ байраҡсыһына - Дан!» горельефы табылды. Горельеф 50 йылдан ашыу тамашасыларға күрһәтелмәгән. 2015 йылдың декабрендә уны реставрациялау тамамланды

[[Файл:Дворец госуслуг &quot;Мои документы&quot; на ВДНХ (2020).jpg|мини|ВДНХ -ла «Минең документтарым» дәүләт хеҙмәттәре һарайы (2020)]]
Үҙәк павильондағы «һаҡлағыстарҙа» шулай уҡ Александр Герасимовтың үҙенсәлекле рәсеме табылды. 1953 йылда Герасимов етәкселегендәге авторҙар коллективы 6,75×11 м киндергә майлы буяу менән төшөргән уны. Унан башҡа, рәсемде [[Горелов, Гавриил Никитич|Гавриил Горелов]], Н. Денисовский, Н. Дрючик, Р. Зенькова, А. Папикян ижад иткән. Картинала 1935 йылдың 11-17 февралендә үткән икенсе Бөтә Союз колхозсылар һәм хеҙмәт ударниктары съезы делегаттары һүрәтләнгән. Тап ошо съезда крәҫтиәндәр һәм эшселәр ВКП(б) ҮК-нан һәм СССР Хәрби Комиссарҙары Советынан 1937 йылда Мәскәүҙә Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһен ойоштороуҙарын һорай.

2014 йылдың ноябренән алып ҡышҡы осорҙа (ноябрь аҙағынан марттың тәүге декадаһына тиклем, һауа шарттарына ҡарап) Халыҡтар дуҫлығы майҙанынан алып «Таш сәскә» фонтанына тиклем донъяла иң ҙур яһалма боҙло һырғалаҡ эшләй&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Самый большой искусственный каток в мире открывается на ВДНХ|author = Клим Санаткин|url = http://www.1tv.ru/news/social/272696|work = Первый канал|date = 27 ноября 2014}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title = Кто такие ледовары и зачем точить коньки: всё о жизни главного катка страны|url = https://www.mos.ru/news/item/20305073|work = Официальный сайт мэра Москвы|date = 29 января 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180501224841/https://www.mos.ru/news/item/20305073/ |date=2018-05-01 }}&lt;/ref&gt;. Инфраструктура объекттары менән һырғалаҡ биләмәһе 57300  м² биләй, ә боҙ ҡатламының майҙаны 20510  м² тәшкил итә. 2014-2015 йылдарҙағы ҡышҡы миҙгелдә һырғалаҡ «Рәсәй Рекордтар китабы»на индерелде. Ул Яңы йылды ҡаршы алыу урындарының береһе булды.

2014 йылдың 1 авгусынан 3-нә тиклем күргәҙмә 75 йыллыҡ юбилейын билдәләне, өс көндә биләмәгә 3 миллион кеше килде&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/1360915|title=Праздник в честь 75-летия ВДНХ посетили рекордные 3 млн человек|publisher=ТАСС|accessdate=2019-10-14}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылда яңы киңлектәр - «Москвариум» океанография һәм диңгеҙ биологияһы үҙәге&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.1tv.ru/news/2015-08-04/14036-5_avgusta_na_vdnh_otkryvaetsya_moskvarium_samyy_bolshoy_v_evrope_tsentr_okeanografii|title=5 августа на ВДНХ открывается Москвариум — самый большой в Европе Центр океанографии. Новости. Первый канал|accessdate=2019-10-14}}&lt;/ref&gt;, «Рәсәй - минең тарихым» тарихи паркы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mskagency.ru/materials/2518248|title=С.Собянин и патриарх Кирилл открыли парк русской истории на ВДНХ (дополнение)|publisher=www.mskagency.ru|accessdate=2019-10-14}}&lt;/ref&gt;, «Ҡала фермаһы» күңел асыу-мәғариф үҙәге, Шахмат клубы һәм башҡалар асылды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/parks-news/214965-vdnh|title=На ВДНХ открывается шахматный клуб|date=2015-05-20|publisher=The Village|accessdate=2019-10-14}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылда ВДНХ-ны үҫтереүҙең яңы концепцияһын тормошҡа ашырыуға нигеҙ һалынды, уға ярашлы биләмә ете зонаны: «Музей ҡалаһы» күргәҙмәләр киңлеге менән Үҙәк аллея, аттракциондар паркы, «Белем паркы» мәғариф кластеры, ландшафт паркы, һөнәрҙәр паркы, ЭКСПО зонаһы һәм «Останкино» паркын берләштерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/realty/articles/2019/04/07/798505-kak-izmenitsya-vdnh|title=Реконструкция на 100 млрд рублей. Как изменится ВДНХ|author=Ведомости|date=2019-04-08|publisher=www.vedomosti.ru|accessdate=2019-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://moslenta.ru/city/kazhdyi-stanet-pervym-i-edinstvennym-vo-vsei-rossii.htm|title=«Территория без ограничений»|publisher=moslenta.ru|accessdate=2019-10-14}}&lt;/ref&gt;.

2016 һәм 2017 йылдарҙа Үҙәк аллеяның партер зонаһында ВДНХ сәскәлектәр реставрациялана. Сәскәлектәргә 1950 йылдарҙағы тарихи ҡиәфәте ҡайтарылған, тап шул ваҡытта биләмәнең ландшафт сиселеше СССР-ҙа ғына түгел, бөтә донъяла баҡса-парк сәнғәте шедевры булып иҫәпләнгән. Бөтә сәскәлектәр һәм ҡыуаҡтар 1930-1950 йылдар аҙағындағы тарихи эскиздар буйынса ойошторолған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://icmos.ru/news/54464-vozrozhdennye-tsvetochnye-partery-vdnkh-otmecheny-premiey-moskovskaya-restavratsiya-2017|title=Возрожденные цветочные партеры ВДНХ отмечены премией «Московская реставрация — 2017»|publisher=icmos.ru|accessdate=2019-10-14}}&lt;/ref&gt;. Ул саҡта 2 миллион самаһы сәскә, 18 мең ҡыуаҡлыҡ һәм йөҙләгән яңы ағас ултыртылды.

2016 йылдың 3 мартында Мәскәүҙең Арбитраж суды ҡарары менән ВДНХ-ла төп инеү аркаһынан уңда урынлашҡан аттракцион һүтеп алына. Улар менән бергә 20 йыл самаһы ВДНХ-ның төньяҡ инеү урыны янында торған «Мәскәү-850» күҙәтеү ҡуласаһы алынды&lt;ref&gt;[https://touch.news.mail.ru/economics/25016744/?frommail=1 Судебные приставы 3 марта демонтируют колесо обозрения на ВДНХ]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Согласно информации от АО «ВДНХ»: {{Cite web|url=http://vdnh.ru/news/na-vdnkh-nachalas-protsedura-demontazha-nezakonnogo-parka-attraktsionov/|title=На ВДНХ началась процедура демонтажа незаконного парка аттракционов|publisher=vdnh.ru|accessdate=2016-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310035036/http://vdnh.ru/news/na-vdnkh-nachalas-protsedura-demontazha-nezakonnogo-parka-attraktsionov/ |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:VDNH joy-wheel.jpg|мини|Мәскәүҙең 850 йыллығы исемендәге тәгәрмәс]]

2016 йылдың майында ВДНХ Венецияла XIV Архитектура биенналеһендә (Venice Biennale of Architecture) ҡатнашҡан Рәсәй павильоны темаһы булды. Экспозиция V.D.N.H. Urban Phenomenon атамаһын алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/3000224|title=Выставка недостижимого хозяйства|date=2016-05-30|publisher=Коммерсант}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылда ВДНХ комплексында биләмәне төҙөкләндереүҙең икенсе этабы башланды. Уның дөйөм майҙаны 200 гектар тәшкил иткән, реставрация эштәренең майҙаны - 210 мең м². «Таҙа күк» программаһына ярашлы 130 километр инженер коммуникациялары алмаштырылды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mos.ru/news/item/29768073/|title=Возрождение ВДНХ: какой станет главная выставка страны|date=2017-10-02|publisher=Сайт Москвы|accessdate=2019-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014124543/https://www.mos.ru/news/item/29768073/ |date=2019-10-14 }}&lt;/ref&gt;. 2018 йылдың йәйендә Үҙәк аллеяны төҙөкләндереү эштәре тамамланды. Бында йәнә һигеҙ ҡырлы туҫтаҡтарҙан торған 14 фонтан эшләй башланы, Төньяҡ һәм Көньяҡ розарийҙар тергеҙелде. Ландшафт паркының беренсе сираты асылды. 30 йыллыҡ тәнәфестән һуң «Алтын башаҡ» фонтаны эшләй башланы. Уртаһында фонтан күтәрелгән Каменский быуаһы ла оҙаҡ ваҡыт эсендә тәүге тапҡыр тәртипкә килтерелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mos.ru/mayor/themes/19299/4879050/|title=На ВДНХ запустили фонтаны главной аллеи и исторический «Колос»|date=2018-07-15|publisher=Сайт Москвы|accessdate=2019-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014124540/https://www.mos.ru/mayor/themes/19299/4879050/ |date=2019-10-14 }}&lt;/ref&gt;.

=== 2018 — хәҙерге ваҡыт: «ВДНХ-ны тергеҙеү» программаһын артабан тормошҡа ашырыу ===
2018 йылдың сентябрендә «ВДНХ» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры (Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең структураһының идара итеүсеһе) итеп Сергей Юрьевич Шогуров тәғәйенләнде&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/3752467|title=Генеральным директором ВДНХ назначен Сергей Шогуров|website=www.kommersant.ru|date=2018-09-25|access-date=2021-11-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vedomosti.ru/realty/articles/2018/09/25/781965-vdnh?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=desktop|title=ВДНХ возглавит бывший военный|website=Ведомости|access-date=2021-11-02}}&lt;/ref&gt;.

2018 йылда ВДНХ-ла ЭКСПО зонаһын үҫтереү проектының инвесторы билдәләнде. Асыҡ конкурс йомғаҡтары буйынса ул «Ташир» компаниялар төркөмө булды. ЭКСПО-кластер составына өс күргәҙмә павильоны һәм уға ярҙамсы инфраструктура (кафе, ресторан, магазиндар һәм башҡалар) ингән. Планда үҙгәртеп ҡороу мөмкинлеге булған заманса күргәҙмә һәм концерт залдары, халыҡ-ара таможня-келәт терминалы һанап кителгән. Комплекс биналарын ябыҡ йәйәүлеләр галереяһы үҙ-ара  тоташтырырға тейеш&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://investmoscow.ru/calendar-of-events/2018-01/09/opredelen-investor-proyekta-razvitiya-zony-ekspo-na-vdnkh/|title=Определен инвестор проекта развития зоны ЭКСПО на ВДНХ|publisher=investmoscow.ru|accessdate=2019-10-14}}{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Пруд вечером (2020).jpg|мини|Киске быуа (2020)]]

2018 йылдың 28 декабренән 29-ына ҡарай төндә отель төҙөү маҡсатында Белорус скверы ҡырҡылды, 122 ағас һәм 310 ҡыуаҡ киҫелде&lt;ref&gt;[https://newizv.ru/news/city/29-12-2018/i-plevat-im-na-deputatov-belorusskiy-skver-na-vdnh-vyrubili-za-tri-chasa Белорусский сквер на ВДНХ вырубили за три часа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181229105340/https://newizv.ru/news/city/29-12-2018/i-plevat-im-na-deputatov-belorusskiy-skver-na-vdnh-vyrubili-za-tri-chasa |date=2018-12-29 }}&lt;/ref&gt;. 26 декабрҙә Мәскәү ҡалаһының Тәбиғәттән файҙаланыу һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау департаменты, ҡырҡыу өсөн кәрәкле документтар бирелмәне һәм проект ҡаралманы, тип хәбәр итте&lt;ref&gt;[https://news2.ru/user_images/218954/n2_1546072184.jpg Письмо Департамента природопользования и охраны окружающей среды города Москвы за № ДАиООС 05-18-13804/18 от 26.12.2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181229220439/https://news2.ru/user_images/218954/n2_1546072184.jpg |date=2018-12-29 }}&lt;/ref&gt;. 2021 йылдың яҙына ҡарата эштәр алып барылмай. 

2018 йылда «Йыһан» павильонында «Космонавтика һәм авиация» үҙәге асылды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20180412/1518509250.html|title=Открытие центра «Космонавтика и авиация» на ВДНХ|date=20180412T2016+0300Z|publisher=РИА Новости|accessdate=2019-10-14}}&lt;/ref&gt;, «Техноград» белем биреү-ял итеү комплексы эшләй башланы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mos.ru/mayor/themes/15299/4979050/|title=Супермаркет профессий: на ВДНХ открылся образовательный комплекс «Техноград»|date=2018-09-03|publisher=Сайт Москвы|accessdate=2019-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014125514/https://www.mos.ru/mayor/themes/15299/4979050/ |date=2019-10-14 }}&lt;/ref&gt;, яңыртылған 71-се «Атом энергияһы» павильонында флагман Дәүләт хеҙмәттәре һарайы урынлашты &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mos.ru/mayor/themes/1299/5258050/|title=На ВДНХ открылся Дворец государственных услуг «Мои документы»|date=2018-12-18|publisher=Сайт Москвы|accessdate=2019-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014125511/https://www.mos.ru/mayor/themes/1299/5258050/ |date=2019-10-14 }}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың ғинуарында яңыртылған 9-сы «Йәш техниктар» павильонында Әкиәттәр театры асылды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tvc.ru/news/show/id/152380|title=Собянин пригласил детей посетить «Театр сказок» на ВДНХ|publisher=ТВ Центр - Официальный сайт телекомпании|accessdate=2019-10-14}}&lt;/ref&gt;, февралдә махсус йыһазландырылған бинала «Гараж» музейының оҫтаханалары һәм арт-резиденциялары урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/kultura/6089587|title=Музей «Гараж» в Москве открыл мастерские для художников на ВДНХ|publisher=ТАСС|accessdate=2019-10-14}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың апрелендә 13-сө «Һаулыҡ һаҡлау» павильяһы (элекке «Әрмән ССР-ы») Көнсығыш Дәүләт музейына тапшырылды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rewizor.ru/museums-exhibitions/news/gosudarstvennyy-muzey-vostoka-otkryvaet-masshtabnuu-ekspozitsiu-na-vdnh/|title=Новости — Государственный музей Востока открывает масштабную экспозицию на ВДНХ|publisher=РЕВИЗОР.РУ|accessdate=2019-10-14}}&lt;/ref&gt;, ә майҙа яңыртылған 58-се «Игенселек» павильонында (элекке «Украина ССР-ы») - тарихҡа, кириллица яҙмаһының хәҙергеһенә һәм киләсәгенә арналған заманса музей-ағартыу һәм белем биреү майҙансығы — «Һүҙ» яҙманы тикшереү үҙәге асылды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mos.ru/mayor/themes/1299/5672050/|title=Старинные книги и тематические спектакли: на ВДНХ открылся центр славянской письменности «Слово»|date=2019-05-24|publisher=Сайт Москвы|accessdate=2019-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601070645/https://www.mos.ru/mayor/themes/1299/5672050/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;, һуңғыһы унда Рерихтар ғаиләһенең картиналар коллекцияһын урынлаштырған.

2019 йылда Шогуров етәкселегендә «Халыҡтар дуҫлығы» һәм «Таш сәскә» фонтандарын төҙөкләндереү тамамланды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mos.ru/mayor/themes/5299/5619050/|title=Фонтаны «Дружба народов» и «Каменный цветок» на ВДНХ открыли после реставрации|date=2019-04-30|publisher=Сайт Москвы|accessdate=2019-10-14}}&lt;/ref&gt;. 2019 йылдың 30 апрелендә ВДНХ-ның йәйге юбилей миҙгеле асылды һәм күргәҙмәнең 80 йыллығы уңайынан байрам сараларына старт бирҙе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mosday.ru/news/item.php?1874532|title=Старт юбилейного лета ВДНХ: запуск фонтанов и концерт симфонического оркестра Москвы Русская филармония|publisher=mosday.ru|accessdate=2019-10-14}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылда ВДНХ-ла йәмәғәт электр транспорты йөрөй башланы.

2020 йылда [[Пандемия COVID-19|пандемия COVID-19]] менән бәйле ВДНХ сараларының күләмле онлайн-программаһы эшләй башланы һәм ВДНХ-ның награда материалдары порталы - 1939 йылдан алып һанлы архив документтарының тәүге онлайн-ресурсы асылды&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mos.ru/news/item/85195073/|title=Москвичи выбрали онлайн-программу мероприятий ВДНХ|website=Сайт Москвы|date=2021-01-14|access-date=2021-11-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102123534/https://www.mos.ru/news/item/85195073/ |date=2021-11-02 }}&lt;/ref&gt;.

2020 йылда 75-се павильонда тажзәхмәт сирлеләрҙе урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнгән ваҡытлыса госпиталь асыла. 27 марттан 1 июнгә тиклем ВДНХ биләмәһе Сергей Собянин ҡабул иткән изоляция саралары сиктәрендә ирекле йөрөү өсөн ябыла.

2021 йылда Шогуров етәкселегендә бер нисә яңы проект тормошҡа ашырылды. 7-се павильонда «Союзмультпарк» мультимедиа үҙәге, 53-54-се павильондарҙа - Рәсәй физкультура-спорт йәмғиәтенең айырым тәғәйенләнештәге Гараж музейы, 26-сы павильонда Мәскәүҙең Транспорт музейы асылды. Үҙәк аллеяла 1954 йылғы тарихи ҡиәфәтен ҡайтарыуға өлгәшелгән Ҡаҙағстан Республикаһының сауҙа-күргәҙмә үҙәген асыу планлаштырыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:nhIH207-cskJ:https://tass.ru/interviews/12016539+&amp;cd=1&amp;hl=uk&amp;ct=clnk&amp;gl=de|title=Гендиректор ВДНХ: очередной этап программы возрождения выставки успешно завершен - ТАСС|website=webcache.googleusercontent.com|access-date=2021-11-02}}&lt;/ref&gt;.

«ВДНХ-ны тергеҙеү» программаһы тормошҡа ашырыла башлағандан алып 20-гә яҡын музей-күргәҙмә киңлеге асылды, Ландшафт паркы булдырылды, 49 мәҙәни мираҫ объектының 26-һына комплекслы фәнни реставрация үткәрелде, 325 гектарҙан ашыу майҙандағы биләмә тәртипкә килтерелде&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.rambler.ru/moscow_city/46919042-gendirektor-vdnh-ocherednoy-etap-programmy-vozrozhdeniya-vystavki-uspeshno-zavershen/|title=Гендиректор ВДНХ: очередной этап программы возрождения выставки успешно завершен|website=Рамблер/новости|access-date=2021-11-02}}&lt;/ref&gt;.

== Архитектураһы һәм биҙәлеше ==
{{См. также|Список павильонов и сооружений на ВДНХ}}
Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе симметрия принциптарын өҫтөнлөклө файҙаланып төҙөлгән биналар комплексынан тора. Павильондарҙың күпселеге 1950-1954 йылдарҙа төҙөлгән. Шул уҡ ваҡытта ҡоролмаларҙың бер өлөшө 1939 йылғы күргәҙмә осоронан бирле һаҡланған, ә бер өлөшө 1954 йылдан һуң төҙөлгән. Күргәҙмәнең үҙәгендә ике параллель аллея - Төп һәм Үҙәк аллеялары бар. Күсәрҙә ике - Халыҡтар дуҫлығы һәм Сәнәғәт майҙандары урынлашҡан. Күргәҙмәнең тантаналы инеү урыны Тыныслыҡ проспекты һәм «ВДНХ» метро станцияһы яғынан ойошторолған һәм 1951-1954 йылдарҙа төҙөлгән арка менән билдәләнгән. Арканан һуң аллея күргәҙмәнең Үҙәк павильонына килтерә, уның алдына Ленин һәйкәле ҡуйылған. Үҙәк павильон артында Халыҡтар дуҫлығы майҙаны һәм күргәҙмәнең иң билдәле иҫтәлекле урындарының береһе булған «Халыҡтар дуҫлығы» фонтаны урынлашҡан. Майҙанда һәм уның дауам итеүсе аллеяла башта союздаш республикалар йәки РСФСР төбәктәре экспозициялары өсөн төҙөлгән павильондар (әммә тармаҡ принцибына күскәндә уларҙың тематикаһы үҙгәргән, һәм законлыҡ боҙолған) урынлашҡан. Украина ССР-ы павильоны аллея перспективаһын тамамлай. Артабан Сәнәғәт майҙаны урынлашҡан, унда Советтар Союзы сәнәғәтенең төрлө тармаҡтарына арналған павильондар урынлашҡан. Майҙандың уртаһына «Восток» ракета йөрөтөүсеһенең макеты урынлаштырылған, ә уның тирәләй - авиация техникаһы өлгөләре: Як-42 самолёты, Ми-8 транспорт-десант вертолёты һәм Су-27 истребителе. Күргәҙмәнең төп үҙәгенән ситтә күләме буйынса бәләкәйерәк, башҡа тармаҡтарға арналған павильондар урынлашҡан.

Сәнәғәт майҙанынан төньяҡ-көнсығышҡа табан малсылыҡ ҡаласығы урынлашҡан, уның павильондары тере малды күрһәтекән ауыл хужалығы малдарын тергеҙеүгә арналған. Малсылыҡ ҡаласығы павильондары комплексы ла ҙур булмаған архитектура ансамблен барлыҡҡа килтерә; атап әйткәндә, 41-се «Мал аҙығы» һәм 43-сө «Йылҡысылыҡ» павильондары бер майҙанда симметриялы тора. Малсылыҡ ҡаласығындағы ҡайһы бер павильондарҙың үҙенсәлекле биҙәге - фасадтарҙа ауыл хужалығы малдары төшөрөлгән барельефтар. Күргәҙмәнең көнбайыш өлөшөндә «Игенселек» бүлеге павильондары урынлашҡан. Тамашалар ҡоролмалары, сауҙа һәм йәмәғәт туҡланыуы павильондары күргәҙмә территорияһы буйлап бер тигеҙ бүленгән{{sfn|Рогачёв|2014|с=347—396}}{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=166—177}}.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Moscow. VDNKh. Main Gate P5293168 2350.jpg|Төп инеү урынының аркаһы 
Файл:&quot;Главный павильон ВДНХ&quot;.JPG|Төп павильон
Файл:Pavillion Kirgizia VDNKh 01.jpg|«Кырғыҙстан» павильоны (тәүҙә «Эстония ССР-ы»)
Файл:&quot;Павильон Украины на ВВЦ&quot;.JPG|«Украина» павильоны
&lt;/gallery&gt;

Күпселек ҡаралтыларҙың архитектура ҡиәфәте уларҙы төҙөгән ваҡытта Советтар Союзында өҫтөнлөк иткән стилгә ярашлы һаҡланған. 1939 йылда төҙөлгән биналар, күп осраҡта, ар-деко стилендә хәл ителгән, ә 1951-1954 йылдарҙа - Сталин ампиры стилендә төҙөлгән, шул уҡ ваҡытта республика павильондарында йыш ҡына республикаларға хас этник мотивтар ҡулланылған. Павильондарҙы биҙәгәндә аныҡ ҡына ҡағиҙәләр булманы, ләкин уларҙың күбеһе төп фасадты күрһәтеп торған портиклы тура дүртмөйөш рәүешендә төҙөлә. Республика павильондарында башта уҡ республика гербтары һәм уларҙың атамалары ике телдә - рус һәм республика телендә урынлаштырылғайны, ләкин улар күргәҙмә тармаҡ принцибына күскәндән һуң һүтелде. Әлеге ваҡытта күргәҙмә павильондарының бер өлөшө йәнә СССР-ҙың элекке республикаларына ҡарай, ләкин уларҙың ҡайһы берҙәре элеккеһенә тура килмәй: мәҫәлән, элекке 68-се «Себер» павильоны хәҙер Әрмәнстандыҡы, ә элекке 4-се «Эстония ССР-ы» павильоны - Ҡырғыҙстандыҡы. Мәҫәлән, «Йәш натуралистар», «Тәмәке», «Тәбиғәтте һаҡлау», «Мәҙәниәт» («Үзбәк ССР-ы») кеүек павильондар күргәҙмәлә ғәҙәти булмаған архитектура сиселеше менән айырылып тора. Павильондарҙың бер өлөшө 1960-сы йылдарҙа реконструкцияланған йөҙө танымаҫлыҡ булып үҙгәрә. Ғәҙәттә, был яңы фасадты иҫкеһе өҫтөнән ҡороуҙан ғибәрәт булған (иҫкеһе һаҡланып ҡала алған). «Металлургия» (элекке Ҡаҙаҡ ССР-ы павильоны), «Һаулыҡ һаҡлау» (Әрмән ССР-ының элекке павильоны), «Иҫәпләү техникаһы» (элекке Әзербайжан ССР-ы павильоны) тәүге торошона тиклем тергеҙелде, «Радиоэлектроника һәм элемтә» (элекке Волга буйы павильоны), «Газ сәнәғәте» (элекке «Картуф һәм йәшелсә» павильоны), «Электрификация» (элекке «Малсылыҡ») павильоны ошондай үҙгәрештәр кисерҙе. Яңы фасадтар инде совет модернизмы стилендә биҙәлде{{sfn|Зиновьев|2014|с=75—76}}{{sfn|Рогачёв|2014|с=347—382}}. Күргәҙмә павильондарының бер өлөшө 1960-1980 йылдарҙа уҡ, совет модернизмы стилендә төҙөлгән. Улар араһында - 74-се павильон — «Түңәрәк панорама» кинотеатры (1959 йыл), 20-се «Химия сәнәғәте» (1967 йыл),22-се «Емеш-йәшелсәселек» (1971 йыл), 29-сы «Сәскәселек һәм йәшелләндереү» (1971 йыл), 7-се «Орлоҡ» (1978 йыл), 37-се «Ҡошсолоҡ» (1968 йыл), 46-сы «Иҡтисад һәм агросәнәғәт комплексын ойоштороу» (1967 йыл), Профсоюздарҙың күргәҙмә үҙәге (1987 йыл){{sfn|Рогачёв|2014|с=396}}{{sfn|Зиновьева|2014|с=141—230}}&lt;ref name=archi&gt;{{cite web |url=https://archi.ru/russia/70485/modernistskie-pavilony-vdnh|title=Модернистские павильоны ВДНХ|date=2016-09-15|author=Денис Есаков, Анна Броновицкая|publisher=Архитектура России|accessdate=2018-04-04}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Moscow VDNKh Space Pavilion asv2018-08 img2.jpg|«Йыһан һәм машиналар эшләү» (тәүҙә «Механизация») павильоны)
Файл:&quot;ВВЦ - павильон № 20 Химическая промышленность&quot;.jpg|«Химия сәнәғәте» павильоны
Файл:&quot;ВВЦ - павильон № 19&quot;.jpg|2015 йылда һүтелгән төп күрһәтеү-һынау иҫәпләү үҙәге
Файл:VDNKh Pavilion No 26 Transport.jpg|«Транспорт» павильоны. 2021 йылдан - Мәскәүҙең Транспорт музейында фонд майҙансыҡтарының береһе сифатында файҙаланыла, 2014-2020 йылдарҙа Политехник музейҙың бер өлөшө 
&lt;/gallery&gt;

Постсовет йылдарында павильондарҙың бер өлөшө: 2015 йылда һүтелгән «Ресурстарҙы һаҡлау» (төҙөлөп бөтмәгән), Төп күрһәтеү-һынау иҫәпләү үҙәге (1966 йыл, архитектор Игорь Виноградский) юғала&lt;ref name=ГДИВЦ&gt;{{cite web |url=http://www.mskagency.ru/materials/2537055?block_mode=iframe|title=Павильон «Атомная энергия» появится на ВДНХ не позднее 2019 г.|date=2016-03-17|publisher=Агентство городских новостей «Москва»|accessdate=2018-04-06}}&lt;/ref&gt;, «Һунар һәм йәнлекселек» павильоны (1939 йыл, архитекторы И. М. Петров) 2005 йылдың июнендә (1939 йыл, архитекторы И. М. Петров){{sfn|Рогачёв|2014|с=385—386}}; 2008 йылда «Ветеринария» павильоны янған.

== ВСХВ-ВДНХ архитектураһының йоғонтоһо ==
[[Файл:Експоцентр.jpg|мини|200пкс|слева|ВДНХ-ның төп павильоны УССР]]
[[Файл:上海展览馆1.jpg|мини|200пкс|Шанхай күргәҙмә үҙәге (элекке Совет-ҡытай дуҫлығы йорто)]]
Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы һәм ҡаҙаныштары күргәҙмәһе архитектураһының уға туранан-тура ҡарамаған биналарға һәм ҡоролмаларға йоғонто яһауының бер нисә миҫалы бар. 1930-сы йылдарҙа Большая Сухаревская майҙанында (ул ваҡытта Колхоз исемен йөрөтә ине) Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенең «алыҫтағы ҡапҡаларын» символлаштырған ике башня төҙөлгән. Башняларҙың береһе 1990-сы йылдарҙа һүтелә, әммә ҡалғанында күргәҙмәнең беренсе эмблемаһы - «Тракторсы һәм колхозсы» скульптураһы, шулай уҡ һуғыштан һуң яңыртылған күргәҙмәне асҡанда урынлаштырылған «1954» һандары төшөрөлгән барельеф һаҡлана{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=202}}.
[[Файл:Павильон №51 «Мясная промышленность» (бывший «Главмясо»).jpg|мини|51-се «Ит сәнәғәте» павильоны (элекке «Главмясо»)]]
1954 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе асылғандан һуң, оҡшаш бәләкәйерәк күләмдәге күргәҙмәләр союздаш республикаларҙың һәм ҡайһы бер өлкә үҙәктәренең баш ҡалаларында барлыҡҡа килә. Шуларҙың иң ҙуры - 1958 йылда асылған һәм башта «УССР-ҙың халыҡ хужалығында алдынғы тәжрибә күргәҙмәһе» тип йөрөтөлгән Киевтағы (хәҙер - Украинаның Экспоцентры) Украина ССР-ы ВДНХ (УРСР Халыҡ хужалығында алдынғы ҡаҙаныштар күргәҙмәһе). Ул үҙенең күләме буйынса Мәскәүҙәге бөтә Союз күргәҙмәһенән бер ҙә ҡалышмай, һәм уның менән байтаҡ архитектура оҡшашлыҡтары бар. Атап әйткәндә, Сталин ампиры стилендәге төп павильон Бөтә Союз күргәҙмәһенең Төп павильоны өлгөһөндә төҙөлгән. 32-се «Йыһан» павильонына оҡшаш стилдә «Механизация» павильоны төҙөлгән{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=208—209}}.

1954-1955 йылдарҙа Шанхайҙа Совет-ҡытай дуҫлығы йорто (хәҙерге Шанхай күргәҙмә үҙәге) төҙөлгән. Проекттың авторы - ВСХВ-ла ла эшләгән совет архитекторы  [[Андреев, Виктор Семёнович|Виктор Андреев]]. Ул бинаны, шул иҫәптән күргәҙмәнең Төп павильонының архитектура ҡиәфәтенә лә таянып, Сталин ампиры стилендә биҙәгән. Тәүге йылда бинала Советтар Союзының мәҙәниәт, ауыл хужалығы һәм сәнәғәттәге ҡаҙаныштарына арналған күргәҙмә эшләгән, унда 10 меңгә яҡын экспонат иҫәпләнгән{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=210—211}}.

== Ландшафт паркы ==
[[Файл:Останкинский - ВДНХ воздушная тропа.jpg|слева|мини|ВДНХ Ландшафт паркында һауа һуҡмағы]]
[[Файл:Останкинский Ландшафтный парк ВДНХ.jpg|слева|мини|ВДНХ Ландшафт паркында «Экосистемалар экспозицияһы» зонаһы]]
Парк күргәҙмәнең төньяҡ-көнбайыш территорияһын биләй һәм Йәшел театр менән «Ҡала фермаһы» араһында урынлашҡан. Паркты төҙөкләндереү 2015-2017 йылдарҙа ВДНХ биләмәһен комплекслы яңыртыу сиктәрендә башланды. Арауыҡ концепцияһының авторы - француз архитекторы Мишель Пена&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.vk.com/video-18517041_456241140|title=#Люди ВДНХ — Мишель Пена — Видео {{!}} ВКонтакте|website=m.vk.com|accessdate=2021-01-26}}&lt;/ref&gt;.

87 гектарҙан ашыу майҙанда ҡырағай тәбиғәттән кеше ҡулдары менән барлыҡҡа килтерелгән тәбиғәткә күсеүҙе символлаштырған бер нисә тематик зона: «Ботаника тәбиғәте», «Күңел асыу тәбиғәте», «Ҡырағай тәбиғәт», «Фәндәр һәм сәнғәттәр тәбиғәте» һәм «Үрсетелеүсе тәбиғәт» урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://vdnh.ru/events/landshafty-vdnkh/|title=Ландшафты ВДНХ|website=vdnh.ru|accessdate=2021-01-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://official.vdnh.ru/~PGmbr|title=Ландшафтный парк с пляжем и грушами откроют летом на ВДНХ|website=official.vdnh.ru|accessdate=2021-01-26}}&lt;/ref&gt;.

Рәсәй Фәндәр академияһының Н. В. Цицин исемендәге Төп ботаника баҡсаһынан алыҫ түгел «Ботаника тәбиғәте» зонаһында «Экосистемалар экспозицияһы» - Каменские быуаһы ярындағы төрлө экосистема үҫемлектәре менән: ҡатнаш урмандар, төрлө болон үләндәре һәм яр буйы биләмәләре буйында урынлашҡан баҡса төҙөлә.

«Күңел асыу тәбиғәте» зонаһында быуалар эргәһендә ағас түшәлгән, япмалы һәм ятыу урындары булған пляж төҙөкләндерелгән, шулай уҡ ағастар һәм ҡыуаҡтарҙан (туй, шыршы, алмағас, йүкә һәм башҡалар) яһалған шахмат таҡтаһы рәүешендәге йәшел лабиринт ултыртылған.

Шереметьев имәнлегендә урынлашҡан «Кырағай тәбиғәт» зонаһында төнөн яҡтыртыу ҡорамалдары ҡуйылған 474 метр самаһы оҙонлоҡтағы һәм ер өҫтөнән иң ҙур бейеклектәге 6,5 метрлыҡ һауа һуҡмағын төҙөнөләр&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mos.ru/news/item/61736073/|title=Осень в «Моем районе»: на ВДНХ открылась воздушная экотропа|website=Сайт Москвы|date=2019-09-06|accessdate=2021-01-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028175940/https://www.mos.ru/news/item/61736073/ |date=2020-10-28 }}&lt;/ref&gt;. Уның эргәһендә ағастарҙа француз рәссамы Седрик Ле Борндың «Ҡоштар» арт-композицияһы ҡуйылды&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.m24.ru/articles/festival/20072017/146989|title=Художник Седрик ле Борн украсил ВДНХ светящимися птицами. И это очень красиво|website=m24.ru|accessdate=2021-01-26}}&lt;/ref&gt;. Уларҙың бейеклеге яҡынса 3,5 метр һәм тутыҡмай торған ҡорос  селтәрҙән эшләнгән.

«Фән һәм сәнғәт тәбиғәте» зонаһында Василий Кандинскийҙың абстракт һүрәттәре стилендә төшөрөлгән «Баҫыуҙарҙың ҙур картинаһы» сәскәлеге ултыртылған&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://moscowseasons.com/news/tsvetniki-s-kartin-kandinskogo-bolee-44-tysiach-iarkikh-rastenii-vysadili-na-vdnkh/|title=Цветники с картин Кандинского: более 44 тысяч ярких растений высадили на ВДНХ|website=moscowseasons.com|accessdate=2021-01-26}}&lt;/ref&gt;[[Кандинский, Василий Васильевич|.]] Бында төҫө һәм фактураһы буйынса айырылып торған һәм ошо рәүешле сағыу геометрик һүрәт барлыҡҡа килтергән 44 меңдән ашыу үҫемлек ултыртылған. Йәшел театр эргәһендә был зонала шулай уҡ өс ял итеү урыны: уйындар залы (өҫтәл уйындары өсөн өҫтәлдәр майҙансығы - ҡытай шашкаһы, го һәм шахмат), уҡыу залы (өҫтәлле һәм эскәмйәле асыҡ платформа) һәм театр залы (иппровизацияланған сәхнәле һәм бер нисә тамашасы рәте менән ҙур булмаған амфитеатр) төҙөлдө.

«Культивациялы тәбиғәт» зонаһында «Йыһан» павильоны артында һоло, тары, көмөш фацелия ултыртылды һәм «эко» стилендә балалар майҙансығы төҙөлдө. Электән булдырылған Мичурин баҡсаһында яңыртыу сиктәрендә өҫтәмә рәүештә 1700 емеш ағас һәм ҡыуаҡ, шуның араһында 14-тән ашыу сортлы 800 алмағас ултыртылды. Бөйөк Святитель Василий Великий ҡорам-часовняһы эргәһендә шул уҡ зонала сирингарий - сирень баҡсаһы урынлашҡан.

2021-2022 йылдарға паркта 300 метрлыҡ һуҡмаҡтан торған Мебиус таҫмаһы формаһындағы төрлө тойоу ағзаларына тәьҫир иткән - күреү, ишетеү, еҫ һиҙеү, тәм һиҙеү ағзаларына тәьҫир иткән «Биш хис-тойғо баҡсаһы»н асыу күҙаллана&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mos.ru/news/item/62725073/|title=«Лента Мебиуса» и сад пяти чувств: на ВДНХ появится новый ландшафтный аттракцион|website=Сайт Москвы|date=2019-09-25|accessdate=2021-01-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412130657/https://www.mos.ru/news/item/62725073/ |date=2021-04-12 }}&lt;/ref&gt;.

== СССР ВСХВ — ВДНХ-һы наградалары ==
{{main|Медали ВДНХ}}

{{кратное изображение
 |зона=right
|заголовок=Икенсе дәрәжә аттестат - ВДНХ смотрында ҡатнашыусыға. Минималист эстетикаһы
 |направление=horizontal
 |изобр1=Borisov-trenikhin-8.jpg
 |ширина1=150
 |подпись1=Тышы
|изобр2= Borisov-trenikhin-9.jpg
 |ширина2=250
 |подпись2=Эске яғы
}}

{{кратное изображение
 |зона=right
|заголовок=СССР ВДНХ-нда ҡатнашыусы таныҡлығы 
 |направление=horizontal
 |изобр1=Svid-VDNH-Out.jpg
 |ширина1=250
 |подпись1=Тышҡы күренеше
|изобр2= Svid-VDNH-In.jpg
 |ширина2=250
 |подпись2= Эске күренеше
}}
Иң яҡшы эш күрһәткән бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһее ҡатнашыусылары күргәҙмә комитеты тарафынан күргәҙмә миҙалдары менән бүләкләнгән:
* 1939-1940 йылдар - «Социалистик ауыл хужалығы алдынғыһы» тигән ҙур һәм бәләкәй алтын, ҙур һәм бәләкәй көмөш миҙалдары менән;
* 1954 йылдан - «Социалистик ауыл хужалығындағы уңыштары өсөн» тигән ҙур һәм бәләкәй алтын, ҙур һәм көмөш миҙалдар менән. Күргәҙмәлә ҡатнашыусылар «Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнашыусы» һәм «Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә йәш ҡатнашыусы» билдәләре менән билдәләнгән.

СССР ВДНХ-һын ойошторғандан һуң, күргәҙмәлә ҡатнашыусыларға «СССР ВДНХ-нда ҡатнашыусы» танытмаһы бирелгән. СССР ВДНХ-ның Баш комитеты лауреаттарҙы бүләкләгән:
* 1959-1962 йылдарҙа - «СССР-ҙың халыҡ хужалығындағы уңыштары өсөн» ҙур һәм бәләкәй алтын, ҙур һәм бәләкәй көмөш миҙалдары;
* 1963-1986 йылдарҙа - «СССР-ҙың халыҡ хужалығындағы уңыштары өсөн» алтын, көмөш һәм бронза миҙалдары;
* 1987 йылдан - ике дәрәжә «СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе лауреаты» (1992 йылдан алып - Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге) миҙалдары менән.

1999 йылда күргәҙмәлә ҡатнашыусылар «Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе — Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенә 60 йыл» миҙалы менән наградлана.

== Мәҙәниәттә сағылышы ==

=== Күргәҙмә кинематографта ===
Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы ғәскәрҙәре комплексының асылыуы һәм масштабтары шул тиклем ҙур ине, хатта күп рәссамдар, композиторҙар һәм режиссёрҙар үҙҙәренең эштәрендә күргәҙмәне мәңгеләштерергә ынтылды. Тәүге тапҡыр ул кинотаҫмаға 1939 йылда төшөрөлгән «Подкидыш» фильмына инә, унда фильмдың геройҙары баҫтырышыу сәхнәһендә Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенең төп майҙандары һәм аллеялары буйлап йөрөй. 1940 йылда сыҡҡан «Яҡты юл» фильмының финалында режиссёр Г. В. Александров һәм композитор И. О. Дунаевский төп геройҙарҙы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенә алып килә. Героиня Кремль машинаһында елдерә һәм, икһеҙ-сикһеҙ совет иле өҫтөнән осоп һәм «Эшсе һәм колхозсы» скульптураһын урап осоп, 1939 йылғы күргәҙмәгә ингән урындан «Механизация» павильоны аркаһы аша үтеп һәм мөһабәт «Сталин» скульптураһын урап үтеп, мөғжизәле рәүештә «Мамыҡ» павильонына эләгә. Һәм фильмдың ахыры ла [[Мухина, Вера Игнатьевна|Вера Мухина]]ның «Эшсе һәм колхозсы» скульптураһы эргәһендә тамамлана{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=190}}.

1941 йылда [[Пырьев, Иван Александрович|Иван Пырьев]]тың «Свинарка и пастух» фильмы төшөрөлә, унда төп геройҙар Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһендә осраша һәм бер-береһенә ғашиҡ була. Ә [[Хренников, Тихон Николаевич|Тихон Хренников]]тың «Мәскәү тураһында йыр»ы (ул «Баҡсасылыҡ» павильонында йырлана) Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе менән тығыҙ бәйле йырҙарҙың береһенә әүерелә. 1945 йылда «Эшсе һәм колхозсы» скульптураһы [[Юткевич, Сергей Иосифович|Сергей Юткевич]]тың «Һаумы, Мәскәү!» фильмында кадрға эләгә{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=191}}

1957 йылда [[Кулиджанов, Лев Александрович|Лев Кулиджанов]] һәм [[Сегель, Яков Александрович|Яков Сегель]]дең «Мин йәшәгән йорт» фильмындағы эпизодтарҙың береһендә Төньяҡ ҡапҡа аркаһы күренә; фильмдың һуғышҡа тиклемге осоронда ул ҡапҡа булмағанына иғтибар итергә кәрәк{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=192}}.

[[Михалков, Никита Сергеевич|Никита Михалков]]тың «Биш кис» (1978 йыл) фильмының башында кадрҙа 32-се «Йыһан» һәм «Карел-Фин ССР-ы» (фильм төшөрөлгән осорҙа — «Целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәте һәм урман химияһы сәнәғәте» павильондары интерьеры, ә фильм ғәмәлгә ашырылған осорҙа - «Фән» павильоны), ә фильмдың ике геройының да өйөндә күргәҙмә ҡатнашыусыһы таныҡлығы стенала эленеп тора{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=193}}. Күргәҙмәнең бер нисә павильоны 2012 йылда [[Андрианов, Алексей Владимирович|Алексей Андрианов]]тың «Шпион» фильмына кадрға эләкте, шул уҡ ваҡытта «ҡулланыусылар кооперацияһы» павильоны Выборг тимер юл вокзалы ролен үтәй{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=195}}.

Күргәҙмә сит ил киноһында ла кадрға эләккән. ВДНХ-ның «Рус йорто» 1990 йылғы Фред Скеписи фильмында Мәскәү халыҡ-ара китап күргәҙмәһен уҙғарыу урыны итеп кәүҙәләндерелә һәм кадрға «Химия сәнәғәте» павильоны эләгә{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=193—194}}.

Күргәҙмәнең ҙур булмаған фрагменттары «Русский сувенир» (1960), «Я купил папу» (1962), «Большая перемена» (1973), «Дача» (1973), «Нейлон 100 %» (1973), «Приехали на конкурс повара» (1977), «Куда он денется!» (1981), «Прорва» (1992), «НЕбо в алмазах» (1999), «День выборов» (2007), «Стиляги» (2008) фильмдарында кадрға эләккән{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=195}}.

=== Күргәҙмә филателияла ===
{{main|:Commons:Выставка достижений народного хозяйства в филателии}}
Күргәҙмәгә арналған байтаҡ почта маркалары тураһында «Викисклад»та айырым мәҡәлә бар.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:The Soviet Union 1939 CPA 678 stamp (Sheep Farming).jpg|СССР-ҙың 1939 йылғы Маркаһы: Һарыҡсылыҡ
Файл:Stamp of USSR 1784.jpg|СССР-ҙың 1954 йылғы маркаһы: Механизация павильоны
Файл:Stamp of USSR 1818.jpg|СССР-ҙың 1955 йылғы маркаһы: РСФСР павильоны
Файл:1959 CPA 2359.jpg|СССР-ҙың 1959 йылғы маркаһы: Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең 30 йыллығы 
&lt;/gallery&gt;

== Транспорты ==
* Күргәҙмә эргәһендә трамвай, автобус, электробус маршруттары үтә, шул иҫәптән «ВДНХ-Төньяҡ» (2018 йылда ябылған, диспетчер һәм ашхана ғына һаҡланған) һәм «ВДНХ-Көньяҡ» станциялары урынлашҡан.
* 1958 йылдың 1 майында күргәҙмә районында метрополитен станцияһы, 2004 йылдың 20 ноябрендә «Күргәҙмә үҙәге» (төп инеү урыны) һәм «Сергей Эйзенштейн урамы» (төньяҡ инеү урыны) монорельс станцияһы асыла.
* Күргәҙмә биләмәһе буйлап экскурсия маршруттарында йөрөтөү өсөн совет заманында махсус эшләнгән күп тәҙрәле СВАРЗ-ТБЭС троллейбустары, һуңыраҡ ике- һәм өс секциялы тәҙрәһеҙ РАФ-980/979 һәм бер һәм ике секциялы РАФ-2203 3407/9225/9226 микроавтобуслы автопоездар файҙаланылған.
* 2016 йылдың ноябренән туранан-тура  Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе аша үтеүсе һәм бер нисә туҡталышы булған «ВДНХ» һәм «Ботаника баҡсаһы» метро станциялары араһында 533-сө ҡала автобус маршруты ойошторолған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://moslenta.ru/trans/vdnhavtobus-27-11-2016.htm|title=По территории ВДНХ пустили автобусы|publisher=МОСЛЕНТА|accessdate=2019-03-21}}&lt;/ref&gt;.
* ВДНХ биләмәһе буйлап аҙ һыйҙырышлы электробустар менән хеҙмәтләндерелгән бушлай К ҡулса маршруты үтә.

== Етәкселәре ==
* Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең генераль директоры (2004 йылдың 23 июленән &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://realty.interfax.ru/ru/news/articles/20297/|title=ВВЦ возглавил бывший губернатор Сахалина Иван Малахов|publisher=realty.interfax.ru|accessdate=2019-03-21}}&lt;/ref&gt;2009 йылдың 19 мартына тиклем) - Магомед Мусаев, сәйәсмән [[Абдулатипов Рамазан Гаджимурад улы]]ның кейәүе. Магомед Мусаев Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгендә 1998 йылда генераль директорҙың беренсе урынбаҫары вазифаһында эшләй башлай&lt;ref&gt;{{Статья|издание=Коммерсантъ|заглавие=Кадры|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/492750}}&lt;/ref&gt;. Магомед Мусаев начал работать в ВВЦ в 1998 году в должности первого заместителя генерального директора&lt;ref&gt;{{Статья|издание=Коммерсантъ|заглавие=У Всероссийского выставочного центра перебрали крышу|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/1140635}}&lt;/ref&gt;.
* Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең генераль директоры (2009-2010 йылдарҙа) — [[Малахов, Иван Павлович]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/public-space/142239-golunov-o-vvts|title=Выставка достижений стихийного капитализма: Иван Голунов о наследии ВВЦ|date=2014-04-10|publisher=The Village|accessdate=2019-03-21}}&lt;/ref&gt;, 2010 йыл аҙағына тиклем Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең директорҙар советын Аҡ йорт аппараты башлығының элекке урынбаҫары, финансист Кирилл Андросов етәкләне.
* Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең генераль директоры (2011-2014 йылдарҙа) - Алексей Микушко, Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәген реконструкциялауҙа төп инвесторҙар - Год Нисанов һәм Зарах Илиевтарҙың аффилирланған кешеһе&lt;ref&gt;{{Статья|издание=Коммерсантъ|заглавие=На ВВЦ сменилось руководство|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/2447885}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/1786050|title=У ВВЦ сменилась команда|date=2011-09-30|publisher=Коммерсантъ|accessdate=2019-07-05}}&lt;/ref&gt;. Был осорҙа ВДНХ-ны федераль ҡарамағынан баш ҡалаға тапшырыу буйынса Рәсәй Хөкүмәтендә әүҙем ҡатнаша башланы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vm.ru/interview/729746-sergej-sobyanin-vozrodili-glavnuyu-vystavku-strany|title=Сергей Собянин: Возродили главную выставку страны|publisher=Вечерняя Москва|accessdate=2019-11-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/1145603|title=Собянин: 90% москвичей поддержали идею переименовать ВВЦ в ВДНХ|publisher=ТАСС|accessdate=2019-11-09}}&lt;/ref&gt;, Һуңыраҡ күргәҙмәнең эше һәм уны реконструкциялау өсөн яуаплы, «Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге»нең директорҙар советының әллә ҡасандан бирле ағзаһы  [[Шувалов, Игорь Иванович|Игорь Шувалов]] 2011 йылдың майында ул был вазифаны Рәсәй Хөкүмәтенең (Медведев осоро) беренсе вице-премьеры вазифаһын да биләп, «Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге»нең директорҙар советы рәйесе итеп һайланды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/info/5229929|title=Биография Игоря Шувалова|publisher=ТАСС|accessdate=2019-07-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|издание=Коммерсантъ|заглавие=ВВЦ получил главный экспонат|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/1580842}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/business/news/2011/05/20/naznachenie_shuvalova_glavoj_sovdira_vvc_ne_protivorechit|title=Игорь Шувалов избран в совет директоров ВВЦ|author=Ведомости|date=2011-05-20|publisher=www.vedomosti.ru|accessdate=2019-07-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/spetsproekt/281085-ne-mesto-dlya-biznesa-zachem-moskva-vozrozhdaet-vdnkh|title=Не место для бизнеса: зачем Москва возрождает ВДНХ {{!}} Спецпроект|date=2015-02-27|publisher=Forbes.ru|accessdate=2019-07-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|издание=Коммерсантъ|заглавие=Игорь Шувалов встал в экспозицию|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/1643749}}&lt;/ref&gt;. Чиновниктарға вазифаларын бергә алып барыуҙы тыйғандан һуң, «Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге»нең директорҙар советы рәйесе Шуваловты алмаштырып, Шуваловҡа буйһоноусы һәм һуңғараҡ эштән сығарылған Георгий Боос, баш ҡала мэрының элекке урынбаҫары, Собянин менән Шувалов араһындағы килешеү һөҙөмтәһендә, баш ҡала мэрының экс-урынбаҫары Наталья Сергунина тәғәйенләнгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bfm.ru/news/155449|title=Игорь Шувалов покидает пост председателя совета директоров ВВЦ|author=BFM.ru|publisher=BFM.ru - деловой портал|accessdate=2019-07-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/georgiy_boos_smenil_igorya_shuvalova_i_vozglavil_vvts-136846/|title=Георгий Боос сменил Игоря Шувалова и возглавил ВВЦ|author=TV Rain Inc|date=2011-12-28|publisher=tvrain.ru|accessdate=2019-07-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://og.ru/news/2012/07/09/62311|title=ВВЦ сменила Бооса|date=2012-07-09|publisher=Общая Газета|accessdate=2019-07-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703134707/https://og.ru/news/2012/07/09/62311 |date=2019-07-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2014/07/03/vdnh.html|title=Музей Маяковского хотят разместить на ВДНХ|publisher=Российская газета|accessdate=2019-07-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/07/02/sovet/|title=Совет директоров ВВЦ возглавит заместитель Собянина|publisher=lenta.ru|accessdate=2019-07-05}}&lt;/ref&gt;.
* ВДНХ-ның генераль директоры (2014 йылдан 2015 йылға тиклем) - Владимир Погребенко; ВДНХ-ны реконструкциялау буйынса штабты мэр  [[Собянин, Сергей Семёнович|Сергей Собянин]] етәкләне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mk.ru/moscow/article/2014/04/08/1010799-upravlyat-vdnh-budet-komanda-pravitelstva-moskvyi.html|title=Управлять ВДНХ будет команда правительства Москвы|publisher=www.mk.ru|accessdate=2019-07-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/sobytiya/obshchestvo/278663-gendirektor-vdnkh-podavlyayushchuyu-chast-torgovtsev-i-shalmanov-my-otsy|title=Гендиректор ВДНХ: «Подавляющую часть торговцев и „шалманов“ мы отсюда вымели» {{!}} Новости|date=2015-01-27|publisher=Forbes.ru|accessdate=2019-07-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stroi.mos.ru/news/mer-moskvy-vozglavil-shtab-po-vosstanovleniu-vvc|title=Мэр Москвы возглавил штаб по восстановлению ВВЦ|publisher=stroi.mos.ru|accessdate=2019-07-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703124446/https://stroi.mos.ru/news/mer-moskvy-vozglavil-shtab-po-vosstanovleniu-vvc |date=2019-07-03 }}&lt;/ref&gt;.
* ВДНХ-ның генераль директоры (2015 йылдан 2018 йылдың сентябренә тиклем) - Екатерина Владимировна Проничева, Федераль именлек хеҙмәте генералы Владимир Проничевтың ҡыҙы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/21/09/2018/5ba508349a7947662e79f229|title=Собянин назначил новое правительство Москвы|publisher=РБК|accessdate=2019-03-21}}&lt;/ref&gt;, коммерция директоры - Дмитрий Александрович Бабкин&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://official.vdnh.ru/leaders/|title=Руководство ВДНХ|publisher=official.vdnh.ru|accessdate=2019-03-21}}&lt;/ref&gt;.
* ВДНХ-ның генераль директоры (2018 йылдың сентябренән) - Сергей Юрьевич Шогуров&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/amp/e7f7a22932/realty/articles/2018/09/25/781965-vdnh|title=ВДНХ возглавит бывший военный|publisher=www.vedomosti.ru|accessdate=2019-03-21}}&lt;/ref&gt;, Рәсәй Федерацияһының Иҫәп палатаһында, Мәскәүҙең Милек департаменты етәксеһенең элекке урынбаҫары, Күсемһеҙ милек объекттарын файҙаланыуҙы контролдә тотоу буйынса дәүләт инспекцияһының элекке башлығы, «Мәскәү ҡалаһының 2 класлы дәүләт советнигы»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2018/09/24/reg-cfo/sobianin-sformiroval-novoe-pravitelstvo-moskvy.html|title=Собянин сформировал новое правительство Москвы|publisher=Российская газета|accessdate=2019-03-21}}&lt;/ref&gt;; Коммерция директоры - Тимур Зельдич, дәүләт инспекцияһында Сергей Шогуровтың элекке беренсе урынбаҫары.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Всероссийская сельскохозяйственная и кустарно-промышленная выставка]]
* [[Сталинская архитектура]]
* [[Всероссийские промышленные выставки]] Российской Империи
* [[Всемирная выставка]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|ref=Нефёдов, Коробьина|автор=Нефёдов П., Коробьина И.|заглавие=Путеводитель по ВДНХ|место=М.|издательство=ABCdesign|год=2014|страниц=240|isbn=978-5-4330-0033-9}}
* {{книга|автор=Зиновьев А. Н.|заглавие=Ансамбль ВСХВ: Архитектура и строительство|место=М.|год=2014|страниц=408|isbn=978-5-9903159-2-1|ref=Зиновьев}}
* {{книга|автор=Рогачёв А. В.|заглавие=Великие стройки социализма|место=М.|издательство=Центрполиграф|год=2014|страницы=295—396|страниц=480|isbn=978-5-227-05106-6|ref=Рогачёв}}
* {{книга|автор=Зиновьева О. А.|заглавие=Восьмое чудо света. ВСХВ–ВДНХ–ВВЦ|место=М.|издательство=Центрполиграф|год=2014|страниц=352|isbn=978-5-227-05083-0|ref=Зиновьева}}
* {{книга|заглавие=Выставочные ансамбли СССР. 1920—1930-е годы: материалы и документы|ответственный=Отв. ред. В. П. Толстой|место=М.|издательство=Галарт|год=2006|страниц=468|isbn=978-5-269-01050-2|ref=Выставочные ансамбли}}
* Скляров А. Г. Награды выставок. Российская империя — СССР — Российская Федерация. — Воронеж, 2004. — 112 с.
* Боев В. А. История награждений главной выставки страны. ВСХВ — ВДНХ, 2007. — 126 с.
* {{книга|автор=Никологорская О. А.|заглавие=Олтаржевский|место=М.|издательство=Молодая Гвардия|год=2013|серия=[[Жизнь замечательных людей]]|страниц=224|isbn=978-5-235-03629-1|ref=Никологорская}}
* [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/44372-vsesoyuznaya-selskohozyaystvennaya-vystavka-putevoditeli Всесоюзная Сельскохозяйственная Выставка. Путеводители.]
* [https://svyazepoh.ru/izdatelskie-proekty/pavilon-vdnkh-zemledelie-ukrainskaya-ssr-istoriya-sozdaniya-i-kompleksnaya-restavratsiya.html ВДНХ. Павильон «Земледелие»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203172241/https://svyazepoh.ru/izdatelskie-proekty/pavilon-vdnkh-zemledelie-ukrainskaya-ssr-istoriya-sozdaniya-i-kompleksnaya-restavratsiya.html |date=2020-02-03 }} («Украинская ССР»). История создания и комплексная реставрация / авт.-сост. М. В. Евстратова, В. М. Покачалов. — М.: Фонд «Связь Эпох», 2018. — 144 с.: ил.

== Һылтанмалары ==
{{Навигация}}
* {{official|vdnh.ru|ВДНХ}}
* ''Павел Нефедов''. [http://www.archnadzor.ru/?p=1328 ВСХВ-39] // Архнадзор. 21 октября 2008
* [https://web.archive.org/web/20150924072557/http://www.photo-moskva.ru/Metro_VDNH_VVC_02.htm Метро ВДНХ (Выставка Достижений Народного Хозяйства)]
* [http://retromosfoto.ucoz.ru/index/0-160 ВСХВ — ВДНХ — ВВЦ] // retromosfoto.ucoz.ru
* [https://www.km.ru/fotopress/kak-vyglyadela-vdnh-istoricheskie-foto-glavarhiva Как выглядела ВДНХ: исторические фото] [[Главное архивное управление города Москвы|Главмосархива]] // [[KM.RU]]
* {{Cite web |author=Дмитрий Чистопрудов |url=http://chistoprudov.livejournal.com/182924.html |title=ВДНХ. Вторая жизнь |publisher=[[Живой Журнал|ЖЖ]] |date=2016-03-13 |accessdate=2019-05-11}}
* {{Cite web |author=Андрей Свинчуков |url=http://blog.svinchukov.ru/2013/01/14/vdnx-krupnym-planom/ |title=ВДНХ крупным планом |publisher=blog.svinchukov.ru |date=2013-01-14 |accessdate=2019-05-11}}
* [https://www.1tv.ru/news/2019-04-30/364442-v_moskve_posle_globalnoy_rekonstruktsii_zarabotali_znamenitye_fontany_vdnh В Москве после глобальной реконструкции заработали знаменитые фонтаны ВДНХ] // Первый канал, 30 апреля 2019
* [https://lenta.ru/articles/2019/07/28/vdnh/ Это место в Москве стало символом победы над врагом, космосом и советским прошлым] — 1 августа 2019, в день 80-летия ВДНХ, откроется музей Выставки // [[Лента. Ру]], 28 июля 2019
* [https://moslenta.ru/city/vystavka-adaptirovalas-k-kazhdoi-novoi-epokhe.htm Красные флаги, Гагарин и первый рейв Союза: редкие фотографии Главной выставки СССР] // moslenta.ru
* [https://moslenta.ru/istoriya/pobeda-kolkhoznogo-stroya.htm «Победа колхозного строя». Забытые моменты истории Главной выставки страны] // moslenta.ru
* [https://rg.ru/2021/02/28/reg-cfo/kak-vdnh-pytaiutsia-prevratit-v-unikalnyj-kompleks-ne-imeiushchij-analogov-v-mire.html Как ВДНХ пытаются превратить в уникальный музейный, выставочный и развлекательный комплекс, не имеющий аналогов в мире] // rg.ru
* [https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:nhIH207-cskJ:https://tass.ru/interviews/12016539+&amp;cd=1&amp;hl=uk&amp;ct=clnk&amp;gl=de Гендиректор ВДНХ: очередной этап программы возрождения выставки успешно завершен] // tass.ru

{{ВС}}
{{Сады и парки Москвы}}

[[Категория:Рәсәйҙең күргәҙмә үҙәктәре]]
[[Категория:Бөтә Рәсәй күргәҙмәләре]]
[[Категория:Сталин архитектураһы]]
[[Категория:Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе]]
[[Категория:Мәскәүҙең баҡсалары һәм парктары]]
[[Категория:ГУЛАГ төҙөлөштәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]</text>
      <sha1>dlfazi0881jhi90m9sd4wlex9etj9ta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бикбулатов Зиннәт Төхвәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181889</id>
    <revision>
      <id>1300606</id>
      <parentid>1250795</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T12:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1300606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7733" sha1="4de0n4ifytkou2popeq7r3rlujm77fg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бикбулатов Зиннәт Төхвәт улы''' ({{lang-ru|Бикбулатов Зиннат Тухватович}}; [[18 май]] [[1939 йыл]] — [[8 июль]] [[2026 йыл]]) — анатом-ғалим, йәмәғәтсе. Медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1990). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1999).

== Биографияһы ==
Зиннәт Төхвәт улы Бикбулатов 1939 йылдың 18 майында [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] [[Ейәнсура районы]]ның [[Этҡол (Ейәнсура районы)|Этҡол]] (Юлдаш) ауылында тыуған. Башланғыс кластарҙы үҙ ауылында уҡый һәм 7-се синыфҡа Абзан мәктәбенә бара. Ике йыл колхозда эшләгәс, [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты|Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия интернаты]]на 8-се класҡа ебәрәләр. [[1959 йыл]]да тамамлай.

Бала сағы тураһында: {{Цитата|Мин — һуғыш һәм унан һуңғы йылдарҙағы барлыҡ ауырлыҡты күреп үҫкән ябай ауыл малайы... Атайымды хәтерләмәйем дә... Йәшем еткәс уҡырға бара алманым: өҫтөмә кейем, уҡыу кәрәк-ярағтары алырға аҡса юҡ. Әммә күңелем менән белем алырға кәрәклеген аңлай инем. Профессор булам, тигән уй башыма инеп тә сыҡманы. Ә бына техникум йә институт бөтөрмөн, тигән хыял булды...|}} — тип яҙылған Нургөл Шәрипованың «Һәр ваҡыт белем алырға ынтылдым» тигән интервьюһында («Йәшлек» гәзите, 11 февраль, 2022 йыл, № 6 (11365).

Новосибирск дәүләт медицина институтын тамамлай (1968), 1972 йылдан шунда эшләй. Новосибирск медицина институтында кеше анатомияһы кафедраһы ассистенты, өлкән уҡытыусыһы һәм доценты булып эшләй; 1980—1989 -йылдарҙа СССР Медицина фәндәре академияһы Себер бүлексәһенең Физиология ғилми-тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр, һуңынан эксперименталь һәм клиник лимфология ғилми лабораторияһы мөдире. 1982 йылдан СССР Медицина фәндәре академияһының Себер бүлексәһе физиология институты лабораторияһы мөдире ([[Новосибирск]]), 1989—2013 йылдарҙа Урал дәүләт физик культура институтының ([[Силәбе]]) анатомия һәм физиология кафедраһы мөдире.

Фәнни эшмәкәрлеге лимфа системаһының миокард инфаркты функцияларын өйрәнеүгә&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01007277135 Морфофункциональное исследование лимфатических узлов в нормальных условиях гемодинамики и при венозном застое [Текст] : Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата медицинских наук. (140002)]&lt;/ref&gt; һәм веноз ҡан һәм лимфа лимфа йөрөшө боҙолғанда лимфа системаһы функцияларын өйрәнеүгә арналған. Бикбулатов З. Т. туҡымаларҙың зарарланыу сиктәрен (миокард инфаркты, аяҡ-ҡул гангренаһы, бүҫер ҡыҫылған ваҡытта, туңыу һәм бешеү кимәле һәм башҡалар) билдәләү өсөн прибор уйлап таба. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы. Биш фән кандидаты, өс фән докторы әҙерәлй

Эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше: спорт һәм физкультураның медицина-биологик һәм педагогик проблемалары; 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. .

Өйләнгән, улы һәм ҡыҙы медицина өлкәһендә эшләй.

Ғалим һәм йәмәғәтсе 2026 йылдың 8 июлендә Силәбе ҡалаһында вафат була&lt;ref&gt;{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=8 июля 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-07-08/ushel-iz-zhizni-uchenyy-predsedatel-bashkirskogo-tsentra-chelyabinskoy-oblasti-4658699|title=Ушел из жизни ученый, председатель Башкирского центра Челябинской области|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-0-08}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы рәйесе (1995—1997).

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999);
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1999);
* СССР ВДНХ-ның алтын миҙалы (1984);
* 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы (2005);
* Академик В. Н. Воробьев исемендәге премия лауреаты

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82935}}{{V|13|02|2022}}
* [http://www.delomir.ru/zdorove-i-sport/meditsina/3982-vrach-uchenyj-obshchestvennyj-deyatel.html Врач, ученый, общественный деятель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220213170251/http://www.delomir.ru/zdorove-i-sport/meditsina/3982-vrach-uchenyj-obshchestvennyj-deyatel.html |date=2022-02-13 }}

== Сығанаҡтар ==
* Энциклопедия. Башкирская республиканская гимназия-интернат № 1 имени Рами Гарипова. Уфа. Башкирская энциклопедия. 2014. стр. 220.
* [http://bashenc.online/ru/articles/82935/ Бикбулатов Зиннат Тухватович]
* [https://ufa-gid.com/encyclopedia/bikbulat_zt.html Бикбулатов Зиннат Тухватович]
* [https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/10770/ Бикбулатов Бикбулатов, Зиннат Тухватович]
* «Йәшлек» гәзите, 11 февраль, 2022 йыл, № 6 (11365</text>
      <sha1>4de0n4ifytkou2popeq7r3rlujm77fg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғизәтуллина Рәшиҙә Хәй ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182206</id>
    <revision>
      <id>1300731</id>
      <parentid>1287012</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T09:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8561" sha1="phm1gpyyepe0hbu1jbudzjwlb9katpr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғизәтуллина Рәшиҙә Хәй ҡыҙы''' ([[15 март]] [[1957 йыл]] — мәғәриф өлкәһе ветераны, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1994). Бөрйән ағинәйҙәр ҡоро етәксеһе. Бөрйән «Кәрәҙ» биҙәү-ҡулланма сәнғәте халыҡ клубы етәксеһе. 2016 йылдан Башҡорт Википедияһы ирекмәне.

== Биографияһы ==
Рәшиҙә Хәй ҡыҙы Ғизәтуллина 1957 йылдың 15 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Аҫҡар]] ауылында тыуған.

1972 йылда [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]]ндә һигеҙ класс тамамлай.
 
1972—1976 йылдарҙа [[Белорет педагогия колледжы|Белорет педагогия училищеһы]]нда уҡый һәм махсус урта һөнәри белем ала.

1977—1981 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның башланғыс класс уҡытыусылары әҙерләү бүлегендә уҡый.

Диплом буйынса махсус һөнәре: башланғыс кластар уҡытыусыһы. Өҫтәмә квалификацияһы: Башҡортостан мәҙәниәте һәм тарихы уҡытыусыһы.

Хеҙмәт эшмәкәрлеге [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының мәғариф системаһында үтә.

1994 йылда «Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» исеме бирелә.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 2009 йылда Бөрйәндә «Кәрәҙ» биҙәү-ҡулланма сәнғәте клубын ойоштора. 2015 йылдан ойошма «Кәрәҙ» биҙәү-ҡулланма сәнғәте халыҡ клубы исемен йөрөтә.
* 2014 йылдан алып коммерцияға ҡарамаған «Ағинәй» төбәк-ара мәҙәни, социаль, рухи үҫеш йәмәғәт ойошмаһының Бөрйән районындағы филиалы етәксеһе итеп һайлана.

== Конкурстарҙа, фестивалдәрҙә, байрамдарҙа ҡатнашыуы ==
* «Башҡортостандың мәҙәни баш ҡалаһы» республика марафоны (2014);
* «Башҡорт балы — Бөрйән даны» халыҡ-ара этнофестивале (2014, 2016, 2017);
* Инвалидтар араһында Спартакиада (2016);

== Уның тураһында матбуғат ==
* [https://bashgazet.ru/articles/bash-ort-donya-y/2020-07-14/d-r-yuldan-bar-an-t-r-n-zi-enle-atyn-678406 Дөрөҫ юлдан барған тәрән зиһенле ҡатын] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220322001210/https://bashgazet.ru/articles/bash-ort-donya-y/2020-07-14/d-r-yuldan-bar-an-t-r-n-zi-enle-atyn-678406 |date=2022-03-22 }}
* [http://kuglib.ru/news/oramatuj_b_rj_n_erend/2018-06-27-3768 «Ҡораматуй» Бөрйән ерендә]
* [https://burzyanrdk.ru/kollektivy/narodnye/narodnyj-klub-narodnogo-tvorchestva-po-loskutnomu-shityu-k-r/ «Кәрәҙ» биҙәү-ҡулланма сәнғәте халыҡ клубы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121104116/https://burzyanrdk.ru/kollektivy/narodnye/narodnyj-klub-narodnogo-tvorchestva-po-loskutnomu-shityu-k-r/ |date=2022-01-21 }}
* [https://ru.wikinews.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81:_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D3%A9%D0%BB%D3%99%D1%81%D3%99%D0%B9%D2%99%D3%99%D1%80_%D2%A1%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%83_%D0%B2%D0%B0%D2%A1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BA_%D2%AF%D1%82%D0%BA%D3%99%D1%80%D3%99 Вики-өләсәйҙәр ҡурсаланыу ваҡытын нисек үткәрә]
* [https://kurultai.ru/ba/content/2075-edinyj-reestr-obektov-nematerialnogo-kulturnogo-naslediya-narodov-rb-popolnyaetsya/  Бөрйән районында сергетыш эшләү технологияһы]
* [https://bashkizi.bashkortostan102.ru/category-40/817-donyabya-inen-ot.html ДОНЪЯБЫҘҒА ИНҺЕН ҠОТ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220630135757/https://bashkizi.bashkortostan102.ru/category-40/817-donyabya-inen-ot.html |date=2022-06-30 }}
* [https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2020-02-28/k-yauyn-alyrly-k-rg-m-733375 Күҙ яуын алырлыҡ күргәҙмә!]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://yanshishma.com/articles/-n-re-bar-y-ere-bar/2019-09-13/oramalar-oray-in-y-r-326467 Ҡорамалар ҡорай инәйҙәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230126214807/https://yanshishma.com/articles/-n-re-bar-y-ere-bar/2019-09-13/oramalar-oray-in-y-r-326467 |date=2023-01-26 }}
* [https://burzyanrdk.ru/kollektivy/narodnye/narodnyj-klub-narodnogo-tvorchestva-po-loskutnomu-shityu-k-r/ Клуб народного творчества по лоскутному шитью «Кәрәҙ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121104116/https://burzyanrdk.ru/kollektivy/narodnye/narodnyj-klub-narodnogo-tvorchestva-po-loskutnomu-shityu-k-r/ |date=2022-01-21 }}
* [https://kurultai.ru/ba/content/2075-edinyj-reestr-obektov-nematerialnogo-kulturnogo-naslediya-narodov-rb-popolnyaetsya/ Башҡортостан халыҡтарының матди булмаған мәҙәни мираҫ объекттары исемлеге тулылана]

== Мәҡәләләре һәм сығыштары ==
* [https://bspu.ru/files/100438 Милли педагогик форум. «Башҡорт һәм сит телдәрҙә ор /өр тамырлы һүҙҙәрҙең уртаҡлығы»]
* [https://bash.bashgazet.ru/kulturarb/6879-urayy-yuty-n-yu-n-yuty-kn-yu.html Ҡурайы юҡтың өнө юҡ, өнө юҡтың көнө юҡ.]{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://file.magzdb.org/magz/%D0%90%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C%20(%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA.)/%D0%90%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C%202011%20%E2%84%96%2004.pdf  «Урал батыр» эпосында йога тәғлимәте.]{{Недоступная ссылка|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://tamasha-rb.ru/articles/common_material/2022-03-02/sergetyshty-sere-2711914  СЕРГЕТЫШТЫҢ СЕРЕ]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.kiskeufa.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=4753 КЕШЕЛЕКТЕҢ ИҢ БОРОНҒО ЮЛДАШЫ УЛ ТАШТАР]
* [https://haibh.ru/articles/common_material/2021-08-23/ta-y-la-ut-yal-yn-tura-ynda-2475419 Тағы ла ут-ялҡын тураһында]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=HwzTu3r-i1s Выступления Вики-бабушек БашВики на Вики-конференции в Москве. 2017]

== Китаптары ==
* {{китап |автор=Р. Х. Ғизәтуллина |заглавие=Йәншишмә ҡайҙан башлана?  |ответственный= |ссылка=https://wikisource.org/w/index.php?title=File%3ARashida_kniga.pdf&amp;page=1 |место=Өфө |издательство=Китап |год=2013 |том= |страниц=184 |страницы= |isbn=978-5-295-05880-6 |ref= }}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1994)
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа!» миҙалы (2020)

== Һылтанмалар ==
* [https://vk.com/photo-145595241_457239172]
* [https://vk.com/photo-145595241_457239185]
* [https://vk.com/photo-145595241_457239186]
* [https://vk.com/photo-145595241_457239174]
* [https://vk.com/photo-145595241_457239191]
* [https://vk.com/photo-145595241_457239187]
[[Категория:Уҡытыусылар]]</text>
      <sha1>phm1gpyyepe0hbu1jbudzjwlb9katpr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хлебников Олег Никитьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183362</id>
    <revision>
      <id>1300619</id>
      <parentid>1285675</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T13:36:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20983" sha1="c0ub39fdh28tmggsnu2vmu6xx6d7d5m" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хлебников Олег Никитьевич''' ([[9 июль]] [[1956 йыл]], [[Ижевск]], УАССР) — урыҫ шағиры, публицист, журналист.   [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (1980). Физика-математика фәндәре кандидаты (1983). «Новая газета» баҫмаһының баш мөхәррир урынбаҫары.

== Биографияһы ==
Олег Никитьевич Хлебников 1956 йылдың 9 июлендә [[Ижевск]] ҡалаһында инженер ғаиләһендә тыуа. Мәктәптә уҡыған сағында уҡ, 17 йәшендә, 1973 йылда  «Комсомольская правда» гәзитендә тәүге шиғыры (18 һәм 27 октябрь һанында) баҫылып сыға. [[М. Т. Калашников исемендәге Ижевск дәүләт техник университеты|Ижевск механика институтының]]  математика факультетында уҡығанда ул Удмурт нәшриәтенең «Апрель» (1975) һәм «Родники» (1976) коллектив йыйынтыҡтарында шиғырҙарын баҫтырып сығара; Борис Слуцкий рецензияһында шағирҙың талантлы булыуын билдәләй&lt;ref&gt;«Комсомольская правда», 15 февраля 1975&lt;/ref&gt;, Удмуртия Яҙыусылар союзы ҡарамағында  «Йәйғор» әҙәби студияны етәкләй. Йәш яҙыусыларҙың  VII  Бөтә Союз кәңәшмәһендә һәм социалистик илдәрҙең йәш әҙиптәренең беренсе кәңәшмәһендә  ҡатнаша.  1978 йылда институтты тамамлай, 1980 йылдан башлап — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[1983 йыл]]да [[кибернетика]] буйынса  кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.  1985 йылда  Юғары әҙәби курстарҙы тамамлай. 1991—1995 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙә Яҙыусылар союзы секретары була. [[Франция]] һәм [[Дания]]ла тәржемәләрҙә нәшер ителә. Переделкинола йәшәй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://magazines.russ.ru/druzhba/2016/8/kuda-nas-vyvezet-krivaya.html|title=Журнальный зал: Дружба Народов, 2016 №8 - Олег ХЛЕБНИКОВ - Куда нас вывезет кривая?&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2017-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190705011134/http://magazines.russ.ru/druzhba/2016/8/kuda-nas-vyvezet-krivaya.html|archivedate=2019-07-05}}&lt;/ref&gt;.

[[2014 йыл]]дың мартында ҡайһы бер башҡа фән һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре менән бергә [[Ҡырым]]да Рәсәй властарының сәйәсәте менән риза булмауын белдерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/news/2014/03/13/97897-obraschenie-initsiativnoy-gruppy-po-provedeniyu-kongressa-intelligentsii-171-protiv-voyny-protiv-samoizolyatsii-rossii-protiv-restavratsii-totalitarizma-187-i-pismo-deyateley-kultury-v-podderzhku-pozitsii-vladimira-putina-po-ukraine-i-krymu|title=Обращение инициативной группы по проведению Конгресса интеллигенции «Против войны, против самоизоляции России, против реставрации тоталитаризма» и письмо деятелей культуры в поддержку позиции Владимира Путина по Украине и Крыму|publisher=[[Новая газета]]|lang=ru|date=2014-03-13|accessdate=2017-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730123028/https://www.novayagazeta.ru/news/2014/03/13/97897-obraschenie-initsiativnoy-gruppy-po-provedeniyu-kongressa-intelligentsii-171-protiv-voyny-protiv-samoizolyatsii-rossii-protiv-restavratsii-totalitarizma-187-i-pismo-deyateley-kultury-v-podderzhku-pozitsii-vladimira-putina-po-ukraine-i-krymu|archivedate=2017-07-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730123028/https://www.novayagazeta.ru/news/2014/03/13/97897-obraschenie-initsiativnoy-gruppy-po-provedeniyu-kongressa-intelligentsii-171-protiv-voyny-protiv-samoizolyatsii-rossii-protiv-restavratsii-totalitarizma-187-i-pismo-deyateley-kultury-v-podderzhku-pozitsii-vladimira-putina-po-ukraine-i-krymu |date=2017-07-30 }}&lt;/ref&gt;.

; Журналист эше

* «Огонек» журналы, әҙәбиәт бүлеге мөдире (1988—1991)
* «Русская виза» журналы 
** мөхәррирҙәш (1992 йылдан)
** баш мөхәррире (1994 йылдан)
* «Новая газета»
** мәҙәниәт бүлеге мөдире
** сығарыусы мөхәррир
** баш мөхәррир урынбаҫары
** хәҙерге заман тарихы бүлегенең шеф-мөхәррире

Ҡатыны — шағирә һәм журналист Анна Саед Юдковный-Шах (Данцигер)&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=q1XQCgAAQBAJ&amp;pg=PT303&amp;lpg=PT303&amp;dq= Владимир Алейников «Очищающий СМОГ»]&lt;/ref&gt;.

== Бүләктәре ==

* Горький исемендәге «Иң яҡшы беренсе китабы өсөн» премияһы  ([[1978]]).
* Әҙәби  «Венец» премияһы (2011).&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/moscow/2011/12/22/927368.html Литературную премию «Венец» получили Русаков, Хлебников и Солонович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714155630/http://www.rosbalt.ru/moscow/2011/12/22/927368.html |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;
* «Дети Ра» журналы премияһы (2012).&lt;ref&gt;[http://www.detira.ru/laureaty.htm Лауреаты премии журнала «Дети Ра» за 2012 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619093132/http://www.detira.ru/laureaty.htm |date=2012-06-19 }}&lt;/ref&gt;
* «Ватаныбыҙ мәҙәниәтенә индергән ижади  өлөшө өсөн» Яңы Пушкин премияһы (2013).&lt;ref&gt;[http://www.pushkin-premia.ru/index.php?id=504 Новая Пушкинская премия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714171937/http://www.pushkin-premia.ru/index.php?id=504 |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;
* Польша Республикаһы ҡаҙаныштары Алтын Тәреһе (2014)&lt;ref&gt;[http://moskwa.msz.gov.pl/ru/p/moskwa_ru_a_ru/news/0____________________________________________________________________________________________ В Посольстве РП состоялась торжественная церемония вручения ордеров и государственных наград] // Посольство Республики Польша в Москве, 31 июля 2014&lt;/ref&gt;.
* «Парабола» премияһы (2018)&lt;ref&gt;[[Российская Газета]]: [https://rg.ru/2018/10/30/reg-cfo/iurij-butusov-nagrazhden-premiej-parabola.html Юрий Бутусов награжден премией &quot;Парабола&quot;]&lt;/ref&gt;.

== Шиғыр китаптары ==

* {{Китап|автор=Олег Хлебников|заглавие=Наедине с людьми|ссылка=|место=М.|издательство=«[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]»|год=1977|страниц=32|тираж=18000|серия=Молодые голоса}}
* {{Китап|автор=Олег Хлебников|заглавие=Город: Повесть в стихах. — [Худож. В. П. Чувашов]|ссылка=|место=[[Ижевск]]|издательство=[[Удмуртия (издательство)|Удмуртия]]|год=1981|страниц=128|тираж=10000}}
* {{Китап|автор=Олег Хлебников|заглавие=Письма прохожим: Книга стихов|ссылка=|место=М.|издательство=[[Современник (издательство)|Современник]]|год=1982|страниц=78|тираж=20000|серия=Новинки &quot;Современника&quot;}}
* {{Китап|автор=Олег Хлебников|заглавие=Местное время: Поэма, стихи. — [Худож. [[Жутовский, Борис Иосифович|Б.И. Жутовский]]]|ссылка=|место={{М}}|издательство=«[[Советский писатель (издательство)|Советский писатель]]»|год=1986|страниц=133|тираж=10000}}
* {{Китап|автор=Олег Хлебников|заглавие=Железная дорога: Повесть в стихотворениях. — [Худож. [[Брусиловский, Анатолий Рафаилович| А.Р. Брусиловский]]]|ссылка=|место=Ижевск|издательство=«Удмуртия»|год=1989|страниц=120|тираж=5000}}
* {{Китап|автор=Олег Хлебников|заглавие=Наземный переход|ссылка=|место=М.|издательство=«[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]»|год=1989|страниц=173|isbn=5-235-00515-7|серия=Восхождение|тираж=20000}}
* {{Китап|автор=Олег Хлебников|заглавие=На краю века: Стихи и повести в стихах, 1990-1996|ссылка=|место=Ижевск|издательство=«Удмуртия»|год=1996|страниц=120|isbn=5-7659-0705-9|тираж=500}}
* {{Китап|автор=Олег Хлебников|заглавие=Жёсткий диск|ссылка=|место=М.|издательство=«[[Советская Россия (издательство)|Русская книга]]»|год=2002 (вступ. ст. [[Щекочихин, Юрий Петрович|Ю. Щекочихина]], послесл. [[Рассадин, Станислав Борисович|С. Рассадина]])|страницы=365. — портр.; в пер|серия=Поэтическая Россия|тираж=3000}}
* {{Китап|автор=Олег Хлебников|заглавие=Инстинкт сохранения|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=[[Зебра Е]]|год=2008|том=|страницы=|страниц=480|серия=|isbn=978-5-94663-576-9|тираж=3000}}
* {{Китап|автор=Олег Хлебников|заглавие=Люди страстной субботы: Книга новых стихов, 2008-2009|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=[[Арт Хаус медиа]]|год=2010|том=|страницы=|страниц=109|серия=|isbn=978-5-902976-61-5|тираж=650}}
* {{Китап|автор=Хлебников О. Н.|заглавие=На небесном дне|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=[[Время (издательство)|Время]]|год=2013|том=|страницы=|страниц=128|серия=|isbn=978-5-9691-0826-4|тираж=1000}}
* {{Китап|автор=Олег Хлебников|заглавие=Крайний: Книга новых стихов|место=М.|издательство=Арт Хаус медиа|год=2016|том=|страниц=188|серия=|isbn=978-5-902976-97-4|тираж=500}}
* {{Китап|автор=Олег Хлебников|заглавие=Заметки на биополях: Книга о замечательных людях и выпавшем пространстве|место={{М}}|издательство=Время|год=2018|том=|страниц=287|isbn=978-5-9691-1723-5|серия=Серия &quot;Диалог&quot;|тираж=1000}}
* {{Китап|автор=Анна Саед-Шах Олег Хлебников|заглавие=Навсегда|место={{М}}|издательство=Время|год=2019|том=|страниц=158|серия=|isbn=978-5-9691-1866-9|тираж=1000}}

== Диссертациялары ==

* ''Хлебников О. Н.'' Определение надежности проектов сложных объектов при наличии размытых оценок параметров: диссертация кандидата технических наук: 01.01.10. — Ижевск, 1982. — 165 с.: ил. + Прил. (30 с.).

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* ''Борис Слуцкий''. Высоким стать. // «Комсомольская Правда». — {{М.}}, 1975. 18 фев.
* ''Банк Н.'' «За что поэтом наречен…». // «Нева». — Л., 1979. № 8. — С. 184—192
* ''Александр Шкляев''. Небо над головой. // Горизонт. — Ижевск. 1980. — С. 197—199
* ''Марк Соболь''. Наедине с людьми. // «Комсомольская Правда». — 1981. 4 апр.
* ''Зоя Богомолова''. Песня над Чепцой и Камой. // М., — 1981. — С. 331—335
* ''Сергей Чупринин''. Разговор с эпиграфом: Олег Хлебников, или Уроки Повествовательности. // Москва лит. М., 1985. — С. 169—173
* ''Кулаков В.'' Всё вспомнить. // «Литературное обозрение», № 3. — 1988. — С. 57 — 59.
* ''В. И. Чулков'' Не только о стихах. // Ижевск: «Удмуртская правда», 1989. — 6 сент.
* Удмуртская Республика: Энциклопедия. — Ижевск, — 2000. — С. 726
* Писатели и литературоведы Удмуртии: Литературный справочник. // Ижевск, 2006. — С. 116
* ''Евтушенко Е''. Центр и окраины: о стихах Олега Хлебникова. // Новая газета, № 52. — М., 2006.
* ''Даниил Чикония''. Земная прогулка Олега Хлебникова. // «Знамя» N 5, 2009. — С. 211-213. (Рец. на кн.: Хлебников, Олег. Инстинкт сохранения: собр. стихов / О. Хлебников. - М.: Зебра Е. Новая газ., 2008)
* ''Шилин Андрей'' Сохранение современности. «Литературная газета» №43 (6195), 2008.
* ''Степанов Е''. Диалоги о поэзии. Олег Хлебников. // Вест-Консалтинг. М., — 2012. — С. 86 — 88
* ''Ольга Денисова''. Лауреат Новой пушкинской премии. // Ижевск, «Удмуртская правда», 2013
* ''Александр Карпенко''. [http://www.zinziver.ru/publication.php?id=16708 Рецензия на книгу Олега Хлебникова &quot;Крайний&quot;. Зинзивер № 7 (87), 2016]
* [http://www.ng.ru/poetry/2016-05-12/5_annenkov.html ''Арсений Анненков''. Рецензия на книгу Олега Хлебникова «Крайний». «Независимая газета», 12.05.2016]
* ''Д. И. Черашняя'' &quot;Крайний&quot; в ответе за всё: (о двенадцатой книге стихов Олега Хлебникова). — Вестник Удмуртского университета. Серия: История и филология. — 2017. — Т. 27, вып. 6. — С. 942-961. (Литературоведение).

== Һылтанмалар ==

* {{ЖЗ|http://magazines.russ.ru/authors/h/hlebnikov/}}
* [http://reading-hall.ru/autor.php?id=1790 Олег Хлебников в «Читальном зале»]
* [https://catalog.loc.gov/vwebv/search?searchType=7&amp;searchId=24884&amp;maxResultsPerPage=25&amp;recCount=25&amp;recPointer=0&amp;resultPointer=0&amp; Олег Хлебников. Библиотека Конгресса США]
* [http://explore.bl.uk/primo_library/libweb/action/search.do;jsessionid=D233BFF53584E8F33FDFC78228C56D49?fn=search&amp;ct=search&amp;initialSearch=true&amp;mode=Basic&amp;tab=local_tab&amp;indx=1&amp;dum=true&amp;srt=rank&amp;vid=BLVU1&amp;frbg=&amp;tb=t&amp;vl%28freeText0%29=%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%B3+%D0%A5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2&amp;scp.scps=scope%3A%28BLCONTENT%29&amp;vl%282084770704UI0%29=any&amp;vl%282084770704UI0%29=title&amp;vl%282084770704UI0%29=any Олег Хлебников в]{{Недоступная ссылка|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Британия китапханаһы|Британской  библиотеке]]
* [https://search.rsl.ru/ru/search#q=author%3A(%D1%85%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B3) Олег Хлебников. Российская государственная библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=author%3A(%D1%85%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B3) |date=2019-11-26 }}.
* [http://primo.nlr.ru/primo_library/libweb/action/search.do?fn=search&amp;ct=search&amp;initialSearch=true&amp;mode=Basic&amp;tab=default_tab&amp;indx=1&amp;dum=true&amp;srt=rank&amp;vid=07NLR_VU1&amp;frbg=&amp;vl%28freeText0%29=%D0%A5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2+%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%B3&amp;scp.scps=scope%3A%2807NLR%29 Олег Хлебников. Российская национальная библиотека]
* [http://catalog.unatlib.org.ru/cgi-bin/1/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=SKRK&amp;P21DBN=SKRK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=1&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=Хлебников%2C%20Олег%20Никитич Олег Хлебников. Национальная библиотека Удмуртской республики.].
* [http://www.novayagazeta.ru/data/?auth=404&amp;sb_a=1 Новая газета (архив статей)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110908044957/http://www.novayagazeta.ru/data/?auth=404&amp;sb_a=1 |date=2011-09-08 }}
* [http://www.svoboda.org/content/transcript/380624.html Поэт, заместитель главного редактора «Новой газеты» Олег Хлебников]. [[Азатлыҡ радиоһы|Радио «Свобода»]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=DT0R7IVAeWI Олег Хлебников: &quot;Средний поэт не нужен&quot;. Беседу ведет Владимир Семенов]
* [https://newizv.ru/news/culture/22-07-2017/oleg-hlebnikov-chtob-popast-na-etot-karnaval-v-ochered-za-smertyu-ya-stoyal-f4f6011a-e5a1-4e20-97d4-6c121fca2811?id=oleg-hlebnikov-chtob-popast-na-etot-karnaval-v-ochered-za-smertyu-ya-stoyal-f4f6011a-e5a1-4e20-97d4-6c121fca2811&amp;published_date=22-07-2017&amp;rubric=culture&amp;type=NewsItem Олег Хлебников: &quot;Чтоб попасть на этот карнавал, в очередь за смертью я стоял&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807192055/https://newizv.ru/news/culture/22-07-2017/oleg-hlebnikov-chtob-popast-na-etot-karnaval-v-ochered-za-smertyu-ya-stoyal-f4f6011a-e5a1-4e20-97d4-6c121fca2811?id=oleg-hlebnikov-chtob-popast-na-etot-karnaval-v-ochered-za-smertyu-ya-stoyal-f4f6011a-e5a1-4e20-97d4-6c121fca2811&amp;published_date=22-07-2017&amp;rubric=culture&amp;type=NewsItem |date=2022-08-07 }}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Физика-математика фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Рәсәй журналистары]]
[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:XXI быуат шағирҙары]]
[[Категория:XX быуат шағирҙары]]
[[Категория:СССР шағирҙары]]
[[Категория:Рәсәй шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1956 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:Юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>c0ub39fdh28tmggsnu2vmu6xx6d7d5m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яруллин Сибәғәт Әсҡәдулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183570</id>
    <revision>
      <id>1300701</id>
      <parentid>1291028</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T06:38:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8930" sha1="3mbdv9ydr5knrnl1rujmvhxufbytbtv" xml:space="preserve">{{ФШ|Яруллин}}
{{Ук}}
'''Яруллин Сибәғәт Әсҡәдулла улы''' (31.05.[[1951 йыл|1951]]—10.04.[[2014 йыл|2014]]) — баянсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ культура-ағартыу училищеһын тамамлаған. Башҡорт дәүләт филармонияһы баянисы&lt;ref&gt;[https://vk.com/topic-1615186_23982078 Знаменитые кигинцы]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Сибәғәт Әсҡәдулла улы Яруллин [[1951 йыл]]дың [[31 май]]ында [[БАССР]]-ҙың [[Ҡыйғы районы]]ндағы [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]] ауылы янында урынлашҡан [[Шүләмә]] ауылында &lt;!-- хәҙер был ауыл бөткән --&gt;күп балалы ғаиләлә тыуған. Ауыл мәктәбендә башланғыс белем алған.

[[1961 йыл]]да ғаилә [[Туғыҙлы]] ауылына күсеп килә. [[1967 йыл]]да Туғыҙлы һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлай. Мәктәптә уҡыған йылдарында уҡ тыумыштан идеаль ишетеү һәләтенә эйә, гармунда һәм баянда оҫта уйнаған Сибәғәтулла урындағы барлыҡ мәҙәни сараларҙың уртаһында була&lt;ref&gt;[http://kigi-kultura.ru/?p=1756 Яруллин Сибагатулла Аскадуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220528121124/http://kigi-kultura.ru/?p=1756 |date=2022-05-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Тормош һәм хеҙмәт юлы ==
1967 йылда Яруллин Сибәғәтулла Ҡыйғы район Мәҙәниәт йортона баянсы булып эшкә килә. [[Ғималетдин Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры]]нда спектаклдәрҙе музыкаль яҡтан биҙәү эшендә әүҙем хеҙмәттәшлек итә.

[[1974 йыл]]да Сибәғәт Яруллин [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы|Өфө дәүләт филармонияһы]]нда концертмейстер-аккомпаниатор сифатында эш башлай. Күренекле йырсы Рамаҙан Йәнбәков менән уңышлы эшләй.

[[1977 йыл]]да Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы [[Мәҙәниәт һәм сәнғәт|культура-ағартыу техникумы]]ның&lt;ref&gt;{{БЭ2013|87154}}&lt;!-- Башҡорт мәҙәниәт һәм сәнғәт республика колледжы --&gt;&lt;/ref&gt; халыҡ инструменттары факультетын баян класы буйынса тамамлай, «үҙешмәкәр халыҡ инструменттары оркестры етәксеһе» һөнәренә эйә була.

[[1977 йыл|1977]]-[[1981 йыл]]дарҙа Ҡыйғы район Мәҙәниәт йорто методисы вазифаһында эшләй.

[[1981 йыл]] аҙағында ҡабаттан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы|Башҡорт дәүләт филармонияһы]]на килә, һәм унда 35 йыл эшләй. Ижади эшмәкәрлеге дауамында билдәле йырсылар Фәриҙә Ҡудашева, Мәғәфүр Хисмәтуллин, Зәки Мәхмүтов, Филүс Гәрәев, Илфаҡ Смаҡов, Әзхәт Үрәзмәтов һ. б. менән эшләй. Филармония артистары менән бөтә СССР биләмәләрендә була, талантына юғары баһа ала.

Яруллин — импровизатор һәм кәрәкле аккомпаниатор. Музыкант баянсы булараҡ иҫ киткес һөнәри мөмкинлеккә: юғары уйнау техникаһы, яҡшы музыкаль хәтергә, зауыҡҡа эйә була. Уға халыҡсан уйнау манераһы хас, халыҡ мелосын яҡшы белгән, теге йәки был әҫәрҙе башҡарғанда халыҡ фольклорына оҫта таянған.

Эстрада, халыҡ көйҙәрен дә, классик әҫәрҙәрҙе лә, донъя халыҡтары көйҙәрен дә еренә еткереп башҡарҙы. Уның яңғыҙ сығыштарын тамашасы бик яратып ҡабул итте.

1995—2002 йылдарҙа Сибәғәтулла Әсҡәдулла улы «Абаға» эстрада төркөмөнә етәкселек итә. Был төркөм бай репертуарлы үҙенсәлекле сатира һәм юмор театры булараҡ тамашасы күңелен яулай. Сибәғәтулла Әсҡәдулла улы үҙен теләһә ниндәй сәхнә эпизодының лейтмотивын эләктереп алып дауам итеүсе виртуоз-импровизатор булып танылды.

Яруллин Сибәғәт популяр артистом Фәдис Ғәниев, халыҡ бейеүҙәрен башҡарыусылар Мөхәммәт Иҙрисов һәм Зөлфиә Ҡудашева һәм Азамат Тимеров менән тығыҙ бәйләнештә эшләне.

Яруллин Сибәғәт Әсҡәдулла улын хөкүмәт концерттарына һәм байрам сараларына саҡырылды. Мәскәүҙә ойошторолған «Һабантуй» байрамдарында ҡатнашты.

Уның ижади биографияһы [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]], БР Мәҙәниәт министрлығы, Ҡыйғы муниципаль районы, «Башҡортостандың мәҙәни донъяһы» сайттарында сағылдырыла&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2016-06-01/vidnye-deyateli-kultury-bashkortostana-sibagatulla-yarullin-k-65-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-muzykanta-2237388 Видные деятели культуры Башкортостана: Сибагатулла Яруллин (К 65-летию со дня рождения музыканта)]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ([[1981 йыл|1981]])
* БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт Грамотаһы ([[1989 йыл|1989]])&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2016-06-01/vidnye-deyateli-kultury-bashkortostana-sibagatulla-yarullin-k-65-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-muzykanta-2237388 Видные деятели культуры Башкортостана: Сибагатулла Яруллин (К 65-летию со дня рождения музыканта)]&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

== Һылтанмалар ==
* [https://www.bashinform.ru/news/culture/2016-06-01/vidnye-deyateli-kultury-bashkortostana-sibagatulla-yarullin-k-65-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-muzykanta-2237388 Видные деятели культуры Башкортостана: Сибагатулла Яруллин (К 65-летию со дня рождения музыканта)]
* [https://vk.com/topic-1615186_23982078 Знаменитые кигинцы]
* [http://kigi-kultura.ru/?p=1756 Яруллин Сибагатулла Аскадуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220528121124/http://kigi-kultura.ru/?p=1756 |date=2022-05-28 }}
* [https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/instrumentalnaya-muzyka/bayan/view/playlist/id/141 Яруллин Сибагат. Музыкальная коллекция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220817153932/https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/instrumentalnaya-muzyka/bayan/view/playlist/id/141 |date=2022-08-17 }}
* {{БЭ2013|87154}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:31 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ҡыйғы районында тыуғандар]]
[[Категория:10 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:2014 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Башҡорт мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>3mbdv9ydr5knrnl1rujmvhxufbytbtv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаймөхәмәтов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184666</id>
    <revision>
      <id>1300669</id>
      <parentid>1149687</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T19:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6716" sha1="gpihcnvvowk7y76lliyjuy3npx1xmaa" xml:space="preserve">'''Шаймөхәмәтов''' — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

'''Шаймөхәмәтова''' — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

== Билдәле йөрөтөүселәр ==
* [[Шәймөхәмәтов Хажмөхәмәт Баймөхәмәт улы]] ([[1902 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия [[рядовой]]ы&lt;ref name=&quot;Шаймухаметов Х. Б.&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50841442/ Память народа. Шаймухаметов Хазимухамет Баймухаметович]&lt;/ref&gt;, гвардия ҡыҙылармеецы&lt;ref name=&quot;ШАЙМУХАМЕТОВ&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/33-lichnyj-sostav-divizii/bukva-sh/2146-shajmukhametov-khazimukhamet-bajmukhametovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ШАЙМУХАМЕТОВ Хазимухамет Баймухаметович]&lt;/ref&gt;.
* [[Шәймөхәмәтов Мөфтәхетдин Бәҙретдин улы]]  ([[27 июль]] [[1911 йыл]] — [[14 сентябрь]] [[1979 йыл]]) — хеҙмәт алдынғыһы, 1937—1963 йылдарҙа [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]] операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959).
* [[Шаймөхәмәтов Фәнил Сафуан улы]]  ([[21 март]] [[1957 йыл]]) — педагог, рәссам-график. Республика балалар сәнғәт мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы. 1991 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2015). 

----
* [[Шәймөхәмәтова Гөлнара Зиннәтнур ҡыҙы]]  (ижади псевдонимы ''Гөл Мирһаҙый'' — ''Гуль Мирхади'' — ''Гөл Мирһади''; [[23 апрель]] [[1971 йыл]]) — [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 2010 йылдан «Балтач таңнары» район гәзите хәбәрсеһе, 2017 йылдан — район мәҙәниәт һарайы директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар һәм 2011 йылдан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. 
* [[Шәймөхәмәтова Людмила Николаевна]]  ([[12 ноябрь]] [[1951 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең музыка белгесе, педагог, сәнғәт фәндәре докторы (2001), профессор (2001), Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2001).  «Проблемы музыкальной науки» һәм «Креативное обучение в Детской музыкальной школе» журналдарының баш мөхәррире&lt;ref name=&quot;kreativ&quot;&gt;[http://lab-ms.narod.ru/biblioteka/katalog/izdaniya/nauchno-metodicheskii_vestnik_kreativnoe_obuchenie_v_dmsh/ «Креативное обучение в Детской музыкальной школе». Сайт Лаборатории музыкальной семантики.]&lt;/ref&gt;, музыкаль семантика фәнни өлкәһендәге йүнәлеште ойштороусыларҙың береһе&lt;ref name=&quot;vved&quot;&gt;''Холопова В. Н.'' [http://symplex.ru/item.php?id=811 Введение. Июнь 2005.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107132444/http://symplex.ru/item.php?id=811 |date=2014-01-07 }} // Теория музыкального содержания: Уч. пособие.— 1-е изд.— СПб.: Планета Музыки, 2006.— ISBN 5-8114-0600-2&lt;br&gt;«…Своё направление развито Лабораторией музыкальной семантики под руководством профессора Л. Н. Шаймухаметовой…»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саввина Л. В. [http://dissercat.com/content/zvukoorganizatsiya-muzyki-xx-veka-kak-obekt-semiotiki Звукоорганизация музыки XX века как объект семиотики]. Диссертация на соискание учёной степени доктора искусствоведения; Саратовская государственная консерватория (академия) имени Л. В. Собинова, 2009.&lt;br&gt;«В настоящее время получает всестороннее развитие одна из составных частей семиотики музыкальная семантика, в частности, данная проблема широко разрабатывается лабораторией музыкальной семантики Уфимского института искусств им. 3. Исмагилова, которым руководит доктор искусствоведения, профессор Л. Шаймухаметова».&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kazanc&quot;/&gt;,  Музыкаль семантика лабораторияһы ғилми етәксеһе&lt;ref name=&quot;trudi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kazanc&quot;&gt;''Казанцева Л. П.'' [http://mvastracons.ru/old/Kamerton_7/kamerton_7_14.html Научные чтения по музыкальному содержанию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928043928/http://mvastracons.ru/old/Kamerton_7/kamerton_7_14.html |date=2013-09-28 }} // [[Астраханская государственная консерватория]]. Журнал «Камертон», № 7. (автор — доктор искусствоведения, профессор)&lt;br&gt;''«В наше время проблематика музыкального содержания привлекает к себе многих исследователей. Однако, пожалуй, наиболее плодотворно она развивается в трех реально существующих научных школах — Москвы, Уфы (в „Лаборатории музыкальной семантики“) и Астрахани-Волгограда».''&lt;/ref&gt;.

{{Фамилиялаштар исемлеге}}</text>
      <sha1>gpihcnvvowk7y76lliyjuy3npx1xmaa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ябай һандарҙың таралыуы тураһында теорема</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185742</id>
    <revision>
      <id>1300699</id>
      <parentid>1300109</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T04:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20003" sha1="o1plg4p10tanzq043swhphof7johfov" xml:space="preserve">'''Ябай һандарҙың таралыуы тураһында теорема''' ({{lang-ru|Теорема о распределении простых чисел}}) — [[Һандарҙың аналитик теорияһы|һандарҙың аналитик теорияһының]] [[ябай һан|ябай һандарҙың]] таралыуының асимптотикаһын тасуирлаусы теоремаһы, ул [[ябай һандарҙың таралыу функцияһы]] &lt;math&gt;\pi(n)&lt;/math&gt; (&lt;math&gt;[1;n]&lt;/math&gt; киҫегендәге ябай һандар һаны) &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; ҙурайыу менән &lt;math&gt;\frac{n}{\ln n}&lt;/math&gt; кеүек арта тип раҫлай, йәғни:
: &lt;math&gt; n\to \infty&lt;/math&gt; &lt;math&gt; \frac{\pi(n)}{n/\ln n} \to 1&lt;/math&gt;.

Тупаҫ итеп әйткәндә, был, 1-ҙән &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;-ға тиклем осраҡлы ғына һайланған һандың ябай һан булыу ихтималлығы яҡынса &lt;math&gt;\frac{1}{\ln n}&lt;/math&gt;-ға тигеҙ тигәнде аңлата.
Шулай уҡ был теорема &lt;math&gt;k&lt;/math&gt;-сы &lt;math&gt;p_k&lt;/math&gt; ябай һанын һүрәтләү өсөн эквивалентлы рәүештә әйтеп бирелергә мөмкин: ул
: &lt;math&gt; p_k \sim k\ln k, \quad k\to\infty &lt;/math&gt; тип раҫлай
(бында һәм артабан &lt;math&gt;f\sim g&lt;/math&gt; яҙыуы функцияларҙың аргументы сикһеҙлеккә ынтылғанда &lt;math&gt;f/g \to 1&lt;/math&gt; тигәнде аңлата).

Ябай һандарҙың таралыуын [[интеграль логарифм]] функцияһы анығыраҡ һүрәтләй. [[Риман гипотезаһы]] үтәлгәндә дөрөҫ&lt;ref&gt;[https://dx.doi.org/10.4213/book231 Совр. пробл. матем., 2008, выпуск 11. — с. 30-31]&lt;/ref&gt;
: &lt;math&gt;\pi(n)=\operatorname{Li}(n)+O(\sqrt{n}\ln n)&lt;/math&gt; &lt;math&gt;x\rightarrow\infty&lt;/math&gt; саҡта.

== Тарихы ==
Ябай һандарҙың урынлашыуында статистик законлылыҡты беренсе булып [[Гаусс, Карл Фридрих|Гаусс]] абайлай. Ул Энке Иоганн Францҡа хатында (1849), 1792 йәки 1793 йылда уҡ, «тик эмпирик яҡтан, ябай һандарҙың тығыҙлығы «яҡынса логарифмға кире пропорциональ дәүмәлгә яҡын» булыуын күрҙем», тип хәбәр итә{{sfn |Дербишир|2010|с=178—179. }}. Был ваҡытҡа тиклем, Фелкель һәм Георг Вега төҙөгән ябай һандар таблийаһына нигеҙләнеп, Адриен Мари Лежандр (1796 йылда) [[ябай һандарҙың таралыу функцияһы]] &lt;math&gt;\pi(x)&lt;/math&gt; (''x''-тан ҙур булмаған ябай һандар һаны) :
: &lt;math&gt;\pi(x) \sim \frac{x}{\ln(x)-B}&lt;/math&gt; аңлатмаһы менән яҡынайыуы мөмкин, тип фаразлайЮ
бында &lt;math&gt;B \approx 1{,}08366.&lt;/math&gt; Гаусс телгә алынған хатында Лежандр формулаһын тәнҡитләй һәм, эвристик фекерләү ҡулланып, икенсе яҡынса функцияны — [[интеграль логарифм]]ды тәҡдим итә:
: &lt;math&gt;\mathrm{Li}(x)=\int_2^x \frac{1}{\ln x} \, dx&lt;/math&gt;
Ләкин Гаусс был гипотезаһын бер ерҙә лә баҫтырып сығармай. Ике яҡынлау ҙа, Лежандрҙың да, шулай уҡ Гаустың да, &lt;math&gt;\pi(x)&lt;/math&gt; һәм &lt;math&gt;x / \ln(x)&lt;/math&gt; функцияларының, юғарыла күрһәтелгән, бер үк күҙалланған асимптотик эквивалентлығына килтерә, шулай ҙа Гаусс яҡынлауы, әгәр хатаны баһалағанда функциялар сағыштырмаһы урынына уларҙың айырмаһын ҡарағанда, яҡшыраҡ булып сыға.

[[Чебышёв, Пафнутий Львович|Чебышёв]] үҙенең ике хеҙмәтендә, [[1848]] һәм [[1850 йыл]]дарҙа&lt;ref&gt;''Ахиезер Н. И.'' П. Л. Чебышёв и его научное наследие.&lt;/ref&gt;,
: {{EF|:|&lt;math&gt;\frac{\pi(x)}{x/\ln x} \qquad&lt;/math&gt; |ref=1 }} сағыштырмаһының [[өҫкө сикләнмә|өҫкө]] M һәм [[аҫҡы сикләнмә|аҫҡы]] m сикләнмәләре
&lt;math&gt;0{,}92129 \leqslant m \leqslant M \leqslant 1{,}10555&lt;/math&gt; сиктәре эсендә, шулай уҡ, ''әгәр'' (1) сағыштырмаһының сикләнмәһе булһа, ул 1-гә тигеҙ тип иҫбатлай. &lt;!-- Сказать ли, что он также показывает, что единственной точной до x/ln² x формулой может быть формула с1 ? --&gt; Аҙағыраҡ (1881) [[Сильвестр, Джеймс Джозеф|Дж. Дж. Сильвестр]] сикләнмә өсөн рөхсәт ителгән интервалды 10 %-тан 4 %-ҡа тиклем тарайта.

[[1859 йыл]]да Бернхард Римандың, (Леонард Эйлер ысын аргумент функцияһы булараҡ индергән) [[Римандың дзета-функцияһы|'''ζ'''-функцияһын]] комплекслы өлкәлә ҡараусы, һәм уны ябай һандарҙың таралыуы менән бәйләүсе хеҙмәте барлыҡҡа килә. Был хеҙмәттең идеяһын үҫтереп, [[1896 йыл]]да Жак Адамар һәм де ла Валле Пуссен бер үк ваҡытта һәм бер-береһенә бәйһеҙ ябай һандарҙың таралыуы тураһында теореманы иҫбат итәләр.

Ахыр килеп, [[1949 йыл]]да комплекслы анализды ҡулланмаған Эрдеш—Сельберг иҫбатлауы барлыҡҡа килә.

== И5батлау барышы ==

=== Чебышёвтың пси-функцияһын терминдарын үҙгәртеп формулировкалау ===
Фекерләүҙең дөйөм башланғыс этабы булып ябай һандарҙың таралыу законын,
: &lt;math&gt;
\psi(x)=\sum_{p^k \le x} \log p,   \qquad \qquad (*)
&lt;/math&gt; тип билдәләнгән Чебышёвтың пси-функцияһы терминдарында үҙгәртеп формулировкалау тора,
икенсе төрлө әйткәндә, Чебышёвтың пси-функцияһы ул [[Мангольдт функцияһы]] [[Арифметик функция|суммаһы]]:
: &lt;math&gt;
\psi(x)=\sum_{n\le x} \Lambda(n), \qquad
\Lambda(n)=
\begin{cases} 
\log p, &amp; n=p^k, \, k\ge 1, \quad p \,\text{is a prime} \\
0, &amp; \text{otherwise}.
\end{cases} 
&lt;/math&gt;

Тап ошонан сығып ҡарағанда, ябай һандарҙың таралыуының асимптотик законы
{{рамка}}
: &lt;math&gt;
\psi(x)\sim x, \quad x\to \infty.
&lt;/math&gt;
{{конец рамки}} тиң булып сыға.

Был шунан килеп сыға, логарифм &lt;math&gt;[1,n]&lt;/math&gt; киҫегенең ҙур өлөшөндә «даими тиерлек», ә квадраттарҙың, кубтарҙың, һәм башҡаларҙың (*) суммаһына өлөшө иҫәпкә алмаҫлыҡ бәләкәй; шуға күрә бөтә ҡушылыусы логарифмдар &lt;math&gt;\ln p&lt;/math&gt; яҡынса &lt;math&gt;\ln x&lt;/math&gt;-ҡа тигеҙ, һәм &lt;math&gt;\psi(x)&lt;/math&gt; функцияһы асимптотик үҙен &lt;math&gt;\pi(x) \cdot \ln x&lt;/math&gt; функцияһы кеүек тота.

=== Классик фекерләүҙәр: Римандың дзета-функцияһына күсеү ===
[[Эйлер тождествоһы|Эйлерр тождествоһынан]] күренеүенсә,
: &lt;math&gt;
\zeta(s)=\prod_p \frac{1}{1-p^{-s}},
&lt;/math&gt;
Мангольдт функцияһына ярашлы [[Дирихле рәте]] («сығарыусы функция»), дзета-функцияның минус логарифмик сығарылмаһына тигеҙ:
: &lt;math&gt;
\sum_n \Lambda(n) n^{-s} = - \frac{\zeta'(s)}{\zeta(s)}.
&lt;/math&gt;

Бынан тыш, &lt;math&gt;a^s/s&lt;/math&gt; функцияһынан 0-дән уңда урынлашҡан вертикаль тура һыҙыҡ буйлап интеграл &lt;math&gt;a&gt;1&lt;/math&gt; булғанда &lt;math&gt;2\pi i&lt;/math&gt;-гә тигеҙ һәм &lt;math&gt;0&lt;a&lt;1&lt;/math&gt; булғанда 0-гә тигеҙ. Шуға күрә, уң һәм һул яғын &lt;math&gt;\frac{1}{2\pi i} x^s/s&lt;/math&gt;-ға ҡабатлағанда һәм (ыҡсым — үҙ булмаған интегралдар шартлы ғына йыйыла!) &lt;math&gt;ds&lt;/math&gt; вертикаль тура һыҙығы буйынса интегрираллау һул яғында &lt;math&gt;n\leqslant x&lt;/math&gt; менән теүәл &lt;math&gt;\Lambda(n)&lt;/math&gt; суммаһын ҡалдыра. Икенсенән, [[вычет тураһында төп теорема|вычет тураһында теоремаларҙы]] ҡулланыу һул яғын вычеттар суммаһы күренешендә яҙырға мөмкинлек бирә; дзета-функцияның һәр нуленә 1-гә тигеҙ булған вычеты менән уның логарифмик сығарылмаһының беренсе тәртиптәге полюсы ярашлы, ә &lt;math&gt;s=1&lt;/math&gt; нөктәһендә беренсе тәртиптәге полюсҡа — &lt;math&gt;(-1)&lt;/math&gt;-гә тигеҙ булған вычеты менән беренсе тәртиптәге полюс ярашлы.

Был программаны ҡәтғи тормошҡа ашырыу&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://people.reed.edu/~jerry/361/lectures/rvm.pdf |title=Sketch of the Riemann--von Mangoldt explicit formula |access-date=2009-11-15 |archive-date=2010-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100707114227/http://people.reed.edu/~jerry/361/lectures/rvm.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; Римандың асыҡ формулаһын&lt;ref&gt;{{MathWorld|urlname=ExplicitFormula|title=Explicit Formula}}&lt;/ref&gt; табырға мөмкинлек бирә:
: &lt;math&gt;
\psi(x) =x-\sum_{{\rho: \, \zeta(\rho)=0, \atop 0&lt;\operatorname{Re}(\rho)&lt;1}}\frac{x^\rho}{\rho} - \log(2\pi) -\frac{1}{2}\log(1-x^{-2}). \qquad \qquad (**)
&lt;/math&gt;
Бында ҡушыу &lt;math&gt;\rho&lt;/math&gt; дзета-функцияһының &lt;math&gt;0&lt;\operatorname{Re}(s)&lt;1&lt;/math&gt; [[кризис һыҙат]]ында ятҡан нулдәре буйынса алып барыла, &lt;math&gt;-\log(2\pi)=-\frac{\zeta'(0)}{\zeta(0)}&lt;/math&gt; ҡушылыусыһы нулдә &lt;math&gt;\frac{x^s}{s}&lt;/math&gt; полюсына, ә &lt;math&gt;-\log(1-x^{-2})/2&lt;/math&gt; ҡушылыусыһы — дзета-функцияның «тривиаль» тип аталған &lt;math&gt;s=-2,-4,-6,\dots&lt;/math&gt; нулдәренә яуап бирә.

Дзета-функцияның кризис һыҙатынан ситтә тривиаль булмаған нулдәренең булмауы эҙләнгән раҫлауға килтерә &lt;math&gt;\psi(x)\sim x&lt;/math&gt; 
 
((**) формулаһында сумма &lt;math&gt;x&lt;/math&gt;-ҡа ҡарағанда яйыраҡ үҫәсәк). Бынан тыш, [[Риман гипотезаһы]] &lt;math&gt;\psi(x)&lt;/math&gt;-тың &lt;math&gt;x&lt;/math&gt;-тан, һәм, ярашлы рәүештә, &lt;math&gt;\pi(x)&lt;/math&gt;-тың &lt;math&gt;x/\ln x&lt;/math&gt;-тан мөмкин булған тайпылыуҙарына «оптималь» баһа биреүгә килтерә.

=== Элементар иҫбатлау: Эрдеш-Сельбергтың тамамлауы ===
Логарифмлағандан һуң түбәндәге күренештә яҙылыусы [[арифметиканың төп теоремаһы]]
: &lt;math&gt;
\ln n = \sum_{p,k: \, p^k|n} \ln p
&lt;/math&gt;
шул рәүешле [[арифметик функция|арифметик функциялар]] һәм [[Дирихле төргәге]] терминдарында түбәндәгесә  формулировкалана
: &lt;math&gt;
\ln = \Lambda * \mathbf{1},
&lt;/math&gt;
бында &lt;math&gt;\ln&lt;/math&gt; һәм &lt;math&gt;\mathbf{1}&lt;/math&gt; — ярашлы рәүештә арифметик функциялар, аргумент  логарифмы һәм тождестволы берәмек.

[[Мёбиус функцияһы#Мёбиус әйләндереүе|Мёбиус әйләндереүҙәре]] формулаһы &lt;math&gt;\mathbf{1}&lt;/math&gt;-ҙе уң яҡҡа күсерергә мөмкинлек бирә:
: &lt;math&gt;
\Lambda= {\ln} * \mu, \qquad \qquad (**)
&lt;/math&gt;
бында &lt;math&gt;\mu&lt;/math&gt; — Мёбиус  функцияһы.

(**) һул яғының [[Арифметик функция суммаһы|суммаһы]]  — эҙләнгән &lt;math&gt;\psi&lt;/math&gt;  функцияһы. Уң яғында Дирихле  гиперболаһы  формулаһын ҡулланыу төргәк суммаһын &lt;math&gt;\sum\limits_k L\left(\frac{n}{k}\right) \mu(k)&lt;/math&gt; суммаһына ҡайтарып ҡалдырырға  мөмкинлек бирә, бында &lt;math&gt;L&lt;/math&gt; — логарифм суммаһы. [[Эйлер-Маклорен формулаһы|Эйлер-Маклорен формулаһын]] ҡулланыу &lt;math&gt;L(n)&lt;/math&gt;-ды түбәндәгесә яҙырға мөмкинлек бирә
: &lt;math&gt;L(n)=n\ln n - n + \frac{1}{2} \ln n + \gamma + o(1),&lt;/math&gt;
бында &lt;math&gt;\gamma&lt;/math&gt; — [[Эйлер даимиһы]]. Ҡулайлы һайлап алынған ''F'' функцияһы өсөн (атап әйткәндә, &lt;math&gt;F(x)=x-\gamma-1&lt;/math&gt;) был аңлатманан &lt;math&gt;\sum\limits_k F\left(\frac{n}{k}\right)&lt;/math&gt; күренешендәге ҡушылыусыларҙы айырып алып, һәм ҡалдыҡты ''R'' аша тамғалап, Мёбиус  әйләндереүе арҡаһында табабыҙ
: &lt;math&gt;\Lambda = F + \sum\limits_k R\left(\frac{n}{k}\right) \mu(k).&lt;/math&gt;
 
&lt;math&gt;F(x)\sim x&lt;/math&gt; булғанлыҡтан, икенсе ҡушылыусы &lt;math&gt;o(x)&lt;/math&gt; күренешендә булыуын тикшерергә ҡала. [[Аскер леммаһы|Аскер леммаһын]] ҡулланыу был мәсьәләне &lt;math&gt;M(x)=o(x)&lt;/math&gt; раҫлауын тикшереүгә ҡайтарып ҡалдырырға мөмкинлек бирә, бында &lt;math&gt;M(x)=\sum\limits_{n\leqslant x} \mu(n)&lt;/math&gt; — [[Мертенс функцияһы]], Мёбиус функцияһы суммаһы.

Аҫ эҙмә-эҙлелектә Мёбиус функцияһы суммаларының бәләкәйлеге &lt;math&gt;1/n&lt;/math&gt;  функцияһына ҡулланылған әйләндереү формулаһынан килеп сыға.

Артабан, арифметик функциялар  алгебраһында  Мёбиус  функцияһы (мультипликатив операция-төргәк менән) беренсе тәртиптәге «дифференциаль тигеҙләмә»не ҡәнәғәтләндерә
: &lt;math&gt;\mu'=-\mu*\Lambda,&lt;/math&gt;
бында &lt;math&gt;f'(n)=f(n)\cdot \ln n&lt;/math&gt; — был алгебрала дифференциаллау (Дирихле рәттәренә күсеү уны ғәҙәттәге функцияны  дифференциаллауға әйләндерә). Шуға күрә ул икенсе тәртиптәге тигеҙләмәләрҙе лә ҡәнәғәтләндерә
: &lt;math&gt;\mu''= \mu*(\Lambda*\Lambda - \Lambda').&lt;/math&gt;
Был тигеҙләмәне «урталаштырыу» һәм, &lt;math&gt;\Lambda_2=\Lambda*\Lambda+\Lambda&lt;/math&gt; функцияһының суммаһы  асимптотикаһы &lt;math&gt;\Lambda&lt;/math&gt; суммаларының асимптотикаһынан яҡшыраҡ баһаланыуы, &lt;math&gt;\frac{M(x)}{x}&lt;/math&gt; сағыштырмаһын был сағыштырманың урта ҡиммәттәре аша баһаларға мөмкинлек бирә. Бындай баһа «аҫ эҙмә-эҙлелек буйынса бәләкәй» булыу менән бергә эҙләнгән &lt;math&gt;M(x)=o(x)&lt;/math&gt;  баһаһын алырға мөмкинлек бирә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Дзета-функция Римана]]
* [[Постулат Бертрана]]
&lt;!-- * [[Теорема Тао об арифметических прогрессиях простых]] — наверное, всё же далековато… --&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

=== Классик хеҙмәттәр ===
* ''Jacques Hadamard''. [http://archive.numdam.org/ARCHIVE/BSMF/BSMF_1896__24_/BSMF_1896__24__199_1/BSMF_1896__24__199_1.pdf Sur la distribution des zéros de la fonction &lt;math&gt;\zeta(s)&lt;/math&gt; et ses conséquences arithmétiques]. ''Bull. Soc. Math. France'', № 24 (1896), 199—220.
* ''Charles de la Vallée Poussin''. Recherces analytiques sur la théorie des nombres premiers. ''Ann. Soc. Sci. Bruxells'', 1897.
* ''Чебышёв П. Л.'' Об определении числа простых чисел, не превосходящих данной величины, 1848.
* ''Чебышёв П. Л.'' О простых числах, 1850.
* {{Статья | автор=Bernhard Riemann. |заглавие=Űber die Anzahl der Primzahlen unter einer gegebenen Grösse | ссылка=http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/People/Riemann/Zeta/ | год=1859 | издание=Monatsberichte der Berliner Akademie }}

=== Хәҙерге заман әҙәбиәте ===
* {{книга|автор=Дербишир, Джон.
  |заглавие=Простая одержимость. Бернхард Риман и величайшая нерешенная проблема в математике 
  |издательство=Астрель |год=2010 |страниц=464 |isbn=978-5-271-25422-2 |ref=Дербишир }}
* ''Диамонд Г.'' [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=rm&amp;paperid=4716&amp;option_lang=rus Элементарные методы в изучении распределения простых чисел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180707062248/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=rm&amp;paperid=4716&amp;option_lang=rus |date=2018-07-07 }}, [[УМН]], 45:2(272) (1990), 79-114.
* ''Постников А. Г., Романов Н. П.'' [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=rm&amp;paperid=8019&amp;option_lang=rus Упрощение элементарного доказательства А. Сельберга асимптотического закона распределения простых чисел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015070155/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=rm&amp;paperid=8019&amp;option_lang=rus |date=2022-10-15 }}, [[УМН]], 10:4(66) (1955), с. 75-87
* ''Erdős, P.'' Démonstration élémentaire du théorème sur la distribution des nombres premiers. Scriptum 1, Centre Mathématique, Amsterdam, 1949.
* ''Selberg, A.'' An Elementary Proof of the Prime Number Theorem, Ann. Math. 50, 305—313, 1949.

== Һылтанмалар ==
* {{MathWorld|urlname=PrimeNumberTheorem|title=Prime Number Theorem}}

{{Внешние ссылки}}
[[Категория:Һандар теорияһы]]
[[Категория:Логарифмдар]]
[[Категория:Ябай һандар тураһында теоремалар]]
[[Категория:Карл Фридрих Гаусс]]</text>
      <sha1>o1plg4p10tanzq043swhphof7johfov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эйно Лейно</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185862</id>
    <revision>
      <id>1300688</id>
      <parentid>1275872</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T01:06:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41590" sha1="0o7hpw8voz5sj7h3axgyyim3a2hhki0" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Эйно Лейно''' ({{Lang-fi|Eino Leino}}, ысын исеме — '''Армас Эйнар Леопольд Леннбум''' ({{Lang-fi|Armas Einar Leopold Lönnbohm}}) ; [[6 июль]], [[1878 йыл|1878]], Палдамо, Бөйөк Финляндия кенәзлеге — [[10 ғинуар]], [[1926 йыл|1926]], [[Туусула]], [[Финляндия]]) — [[Фин теле|фин]] шағиры, [[Проза|прозаик]], драматург, тәржемәсе, фин әҙәби теленең реформаторы. 1880-1910 йылдар осорондағы фин сәнғәтендәге «алтын быуат»тың күренекле вәкиле 

70-тән ашыу китап һәм Дантеның  «Божественная комедия» әҫәренең беренсе фин тәржемәһе авторы.

== Биографияһы ==

=== Килеп сығышы һәм балалыҡ йылдары ===
[[1878 йыл|1878 йылдың 6 июлендә]] Палтаниеминың (Палтамо улусы) Хевеле йортонда өлкән ер төҙөүсе Андерс Алинбум һәм уның ҡатыны Анна Эмилия ғаиләһендә тыуған. Ул ғаиләлә етенсе бала һәм иң кесе улдары була. Ғаиләлә бөтәһе 10 бала булған. Атаһы Лейно башта, сығышы менән фаразланыуынса, [[XVIII быуат|XVIII быуатта]] Липериға күскән Туусниемилағы Мустонендарҙың боронғо ырыуына ҡараған&lt;ref&gt;[http://suku.genealogia.fi/archive/index.php/t-3542.html Родословная] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204171023/http://suku.genealogia.fi/archive/index.php/t-3542.html |date=2021-02-04 }}&lt;/ref&gt;. Әсәһенең ата-әсәһе [[Сортавала]] ҡалаһы янындағы Туокслахти усадьбаһының хужалары була, әсәһе яғынан ҡартатаһы — армия капитаны Карл Хенрик Кюрениус, уның нәҫелендә сиркәү хеҙмәтселәре лә, хәрбиҙәр ҙә була. Әсәһе яғынан Лейноның өләсәһе Эмилия Катарина Швиндт Кексгольм (хәҙер [[Приозерск]]) полковнигы-тажлы фогттың ҡыҙы була.

Күп балалы ғаиләлә кинйә бала айырым хәлдә була. Уның бала сағы өлкәндәр араһында яңғыҙлыҡта үтә. Бала саҡтан уның иң төп юлдашы китаптар һәм фантазиялар донъяһы була. Уның өлкән ағаһы Казимир Лейно был ваҡытҡа инде билдәле мәҙәниәт эшмәкәре булып киткән була. Казимир Лейноны бөйөк киләсәк көткән кеүек тойола, әммә ул фажиғәгә әүерелә, аҙаҡ Эйно ла шул уҡ хәлгә тарый.

Лейноның тормошҡа ҡарашы һәм ижадына ата-әсәһенең ваҡытһыҙ үлеме арҡаһында барлыҡҡа килгән яңғыҙлыҡ һәм етемлек тойғоһо ныҡ йоғонто яһай. Атаһы [[1890 йыл]]да, Эйно 12 йәшендә саҡта, ә әсәһе — [[1895 йыл]]да, Лейно университетҡа уҡырға ингәс, вафат була. Әсәһенең үлеме уны шундай эмоциональ ныҡ йәрәхәтләй, Лейноның был йәрәхәтен хатта бер ниндәй ҙә мөхәббәт мөнәсәбәттәре лә дауалай алмаған.

=== Мәктәп йылдары ===
Кешеләрҙән айырымланып тороу Лейноның иң көслө тормош ҡараштарының береһе була. Бер урындан икенсе урынға даими күсенеү, уҡыу арҡаһында интернаттарҙы һәм үҙе уҡыған ҡалаларҙы йыш алмаштырыуҙар уның бөтә ғүмере буйына дауам итә. Каяаниҙа ул мәктәптә уҡый башлай, унан [[Оулу|Оулуҙағы]] лицейға күсә, ә һуңынан Хямеенлинндағы ағаһы Оскари Леннбомға күсә, бында ун алты йәшендә өлгөргәнлек аттестатына имтихан тапшыра .

Синыфташтарынан йәшерәк булһа ла, Эйно Лейно, бәхәсһеҙ интеллектуаль лидер булып сыға. Ул мәктәптең «Стрела» гәзите мөхәррире була, ә инде өлкән кластарҙа уҡығанда, Юхан Рунеберг әҫәрҙәрен [[Фин теле|фин теленә]] тәржемә итә. Уның мәктәптәге иптәше Ю. Э. Зидбек йәш Лейноның социаль позицияһын түбәндәгесә һүрәтләй: &lt;blockquote&gt;
»Ул үҙ иптәштәре менән ғәжәйеп рәүештә килешә белгән һәм ысынында уға бөтөнләй яҡын булмаған кешеләр араһында ла үҙен уңайлы тойған&quot;.
&lt;/blockquote&gt; Һуңғараҡ тормош юлы дауамында уның менән осрашҡан күп кенә кешеләр ҙә шундай уҡ фекерҙе әйтә.

=== Йәшлеге ===
[[Файл:Pekka-Halonen,Eino-Leino-19-v.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/Pekka-Halonen%2CEino-Leino-19-v.jpg/180px-Pekka-Halonen%2CEino-Leino-19-v.jpg|справа|мини|244x244пкс|Эйно Лейно, Халонен Пекки һүрәте (1897)]]
Лейноның студент йылдары Хельсинки Император Александр университетында башлана, әммә әҙәбиәт донъяһы тиҙ арала күп яҡлы талантлыҡҡа эйә булған Лейноны үҙенә ылыҡтыра. Уҡыу туҡтатыла, һәм инде [[1896 йыл]]да ул «Песни марта» һәм «Баллада о большом дубе» исемле ике шиғырҙар йыйынтығын сығара. Бынан һуң шиғри әҫәрҙәре бер-бер артлы сыға башлай, бер үк ваҡытта ул яңы әҙәби жанрҙарҙы ла үҙләштерә.

1898 йылда егерме йәшлек Эйно үҙенең шағир, тәнҡитсе һәм Финляндияның әҙәби тормошонда ҙур роль уйнаған, театр етәксеһе булған ағаһы Казимир Лейно менән бергә — «Наше время» журналын аса. Был журнал ул ваҡыттағы Финляндияның мәҙәни тормошонда уникаль күренеш була. Ул милли һәм тел мәсьәләләрен тикшереү өсөн булдырылмай һәм журналдың әҙәби программаһы ла булмаған була. Журналдың маҡсаты-мәҙәниәт һәм сәнғәт тормошо тураһында мәғлүмәт, анализ һәм комментарийҙар тупланған материалдарҙы баҫтырыу. Ул сит илдәрҙән һуңғы яңылыҡтарҙы   хәбәр итә. Журналдың маҡсаты ярайһы уҡ амбициялы, һөҙөмтәһе лә юғары кимәлдә була. Әммә Финляндияла был хәл журналға бер ҡасан да оҙон ғүмер гарантияһын бирә алмай. Бер йылдан журнал ябыла, һәм ағалы-ҡустылы Лейноларға бурыстарын түләргә тура килә.

[[1899 йыл]]да Эйно Лейно мәҙәниәт проблемалары буйынса «Päivälehti» гәзитендә мәҡәләләр баҫтыра башлай, ә [[1904 йыл]]да был гәзиттең вариҫы булған «Хельсингин Саномат» гәзитендә даими театр тәнҡитсеһе була. Был вазифала ул реформатор энтузиазмы менән теләһә ниндәй эшкә лә әүҙем тотона. Фин театры ғүмерҙә булмаған дәрт дауылы үҙәгенә әйләнә. Йәш театр тәнҡитсеһе Фин театрына нигеҙ һалыусы һәм  уның 1872 йылдан алып етәксеһе булған Каарло Бергбумға аяуһыҙ була. Ҡайһы берҙә Лейноның рецензиялары маҡсатлы рәүештә бик тәнҡитле буһа ла, Лейноның Фин театры үҫешенә дөйөм ҡарашы аныҡ була.

1904 йылда Лейно «Хельсингин Саномат» гәзите колонкаһының даими авторы була, һәм ошо ваҡыттан алып уның исеме тулыһынса киң тамашасы аңына инә. Был этап Лейноның мәҙәниәт өлкәһендәге тәнҡитсе булараҡ дебютын аңлата. Ул сәнғәт һәм фән өлкәһендә абруйлы кешеләр менән айырыуса ихтирамһыҙ мөрәжәғәт итә. Яҙыусылар ҙа, сәйәсмәндәр ҙә, ғилми донъя вәкилдәре лә уның тәнҡите аҫтына эләгә. Шуға күрә Лейноға нейтраль ҡараш көндән-көн ҡатмарлыраҡ була бара. Уны дошман һәм конкурент итеп күргән кешеләр күп була. Лейно шулай итеп юғары дәрәжәлә халыҡ алдындағы ҙур фигураға әйләнә.
[[Файл:Eino_Leino_Helkavirsiä.png|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/Eino_Leino_Helkavirsi%C3%A4.png/180px-Eino_Leino_Helkavirsi%C3%A4.png|справа|мини|321x321пкс|''Helkavirsiä'' йыйынтығының бите ; Carlstedt биҙәгән]]
Иртә ижад осоронда Лейно фин мифик шиғриәтенән, иң тәүҙә «[[Калевала|Калевале]]&lt;nowiki/&gt;»нан, ҙур илһам ала. Был йәһәттән ул үҙ ваҡытының художество ағымы менән бәйле булып, әҙәбиәттә неоромантизмдың иң эре милли ижадсыһы булып китә. Хәҙерге заман мифтарын ижад итеүҙең сағыу миҫалы булып [[1903 йыл|1903 йылда]] донъя күргән ''Helkavirsiä'' (төрлө тәржемәләрҙә Песни Троицына дня / Вознесенские песни / Псалмы Святого четверга) әҫәре тора. Унда автор фин халыҡ ижадын һәм европа әҙәби новацияларын яңы, һоҡланғыс синтезлауға өлгәшә. ''Helkavirsiä'' әҫәрендә хәҙерге заман кешеһенең хис-тойғолары һәм интеллектуаль эҙләнеүҙәре тәрән һәм мәңгелек мифик аң менән тоташа. Был шиғырҙарында уҡыусыны уның бигерәк тә аңлатмалары булмаған, әммә кеше психикаһының иң көсһөҙ, һиҙгер һәм хәүефле ҡатламдарына ҡағылған яңы образлылығы хайран ҡалдыра. Был яңылыҡ шул тиклем иҫ киткес була, хатта тәнҡитселәрҙең күбеһенә тәнҡит өсөн бәйләнерлек әйбер табылмай. Был йыйынтыҡтың әһәмиәтен бары тик бик аҙҙар ғына аңлай.

''Helkavirsiä'' йыйынтығы күп йәһәттән Лейно ижадына үҙенсәлекле асҡыс булып тора. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм хәҡиҡәт эҙләү проблемалары уның һәр бер шиғырына үтеп инә. Йәнә һәм йәнә кеше төп тормош мәсьәләләре алдында тора: ул нисек үлемгә, мөхәббәткә, башҡа кешеләргә ҡарай? Башҡаларҙың мәнфәғәттәрен сикләмәйенсә, кеше үҙ-үҙен сағылдырыу процесына ниндәй тәрәнлектә инергә мөмкин?

=== Беренсе никахы һәм ижади күтәрелеше ===
''Helkavirsiä'' әҫәре Лейно томошондағы «буржуаз» осорҙоң иң ҡыҙыу һәм шул уҡ ваҡытта иң ҡыҫҡа ғүмерле башы була. [[1902 йыл]]да Лейно үҙенең фатир хужабикәһенең ҡыҙы Фрея Шульцҡа, тәржемәсеһе һәм коммерция эш башҡарыусыһы, экзотик матурлыҡҡа эйә һәм көслө темпераментлы ҡатынына, ғашиҡ була. Был мөхәббәт уның өсөн ҡеүәтле ижади стимул була. 1905 йыл — Лейно тормошоноң һәм ижадының ҡайнар осоро. Лейно «Зимняя ночь» тигән шиғырҙар йыйынтығын сығара, ул шағирға яңы триумф алып килә һәм уның бөтмәҫ-төкәнмәҫ яңырыу мөмкинлектәрен күрһәтә. Был йыйынтыҡты Лейно [[1905 йыл|1905 йылдың 10 сентябрендә]] өйләнгән Фреяһына бағышлай. Үҙенең беренсе йортон буржуаз стилендә диңгеҙ буйындағы ҙур фатирҙа төҙөй, ә киләһе йылдың декабрендә ғаиләлә Лейноның берҙән-бер балаһы булған ҡыҙы Эйя Хелка тыуа.

Өйләнеүҙән һәм «Зимняя ночь» йыйынтығы баҫылып сығыуҙан тыш, шул уҡ йылда Лейно «День в Хельсинки» проза әҫәрен, «Сватовство Вяйнямейнена», «Пенти Пяккенен», «Меч лешего», «Король Лидии» һәм «Мейрам» пьесаларын яҙа. Бынан тыш, ул матбуғатта «Теему»псевдонимы аҫтында 110 мәҡәлә баҫтырып сығара. Ул осорҙоң ҡатмарлы сәйәси хәле был жанрҙа ижад итеү өсөн бай материал бирә. [[1905 йыл]]дың көҙөндә [[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙәге]]&lt;nowiki/&gt;революцион эшмәкәрлек дөйөм забастовкаға килтерә. Лейноның 1905 йылғы мәҡәләләренең күбеһе сәйәси көрәшкә ҡағыла. Уларҙың объекттары булып башлыса урыҫ деспотизмы һәм «Суометар» гәзите яҡлы боронғо финдарҙың килешеү сәйәсәте тора. Лейно асыҡтан-асыҡ йәш финдарға ҡарай, һәм ул пассив ҡаршылыҡ күрһәтеү яҡлы була.

Революциянан һуң нығынған тормош шағирҙы прозаға мөрәжәғәт итергә мәжбүр итә. [[1906 йыл]]да уның «Теему» псевдонимы аҫтында быға тиклем баҫтырылған мәҡәләләре проблематикалары менән бәйле һәм үҙәк властың русификаторлыҡ башланғыстары осорона арналған трилогияһы сыға башлай : «Туомас Витикка» (1906), «Яна Рентю» (1907) һәм «Олли Суурпяя» (1908). Трилогия артынан өс пьесаһы: «Лалли» (1907), «Мауну Таваст» (1908) һәм «Епископ Туомас» (1909) — сыға. Был һөҙөмтәле ижади осорҙо яҡшы тамамлаусы булып уның «Заморозки» (1908) шиғырҙар йыйынтығы һәм [[:ru:Гёте,_Иоганн_Вольфганг_фон|И. В. Гётеның]] «Ифигения в Тавриде» пьесаһының Лейно фин теленә тәржемәһе  тора.

Ғаилә идиллияһы оҙаҡҡа һуҙылмай. Лейно буржуаз йәшәү рәүешенә өйрәнә алмай, һәм 1908 йылдың яҙында уҡ ир менән ҡатын айырылыша. Бынан һуң Лейно даими мөнәсәбәттәр һәм ныҡлы ғаиләле йорт булдыра алмай. Ғүмере буйына уға даими рәүештә үҙе менән иң кәрәкле әйберҙәрҙе алып «китеү» хас була. Дуҫы Отто Манниненға яҙған хатында ([[1 июль]], [[1908 йыл]])ул былай тип яҙа:«Китапханамдан һәм ҡағыҙҙан тыш, барыһын да ҡалдырҙым һәм ҡулымдағы бер сумаҙан менән сығып киттем».

Ҡыҙын ташлаған өсөн ҡайғы һәм ғәйеп тойғоһо Лейноны ҡалған бөтә ғүмере буйынса эҙәрлекләй. Ул бөтә көсө менән ҡыҙы тураһында хәстәрлек күрергә тырыша, сөнки уның элекке ҡатыны етди рәүештә ҡыҙы менән шөғөлләнергә теләмәй.Шулай ҙа ҡыҙы менән Лейноның осрашыуҙары һирәк була, атаның балаһына финанс ярҙамы ла етерлек булмай.

Күп кенә ағалы-ҡустылы-һеңлеле Лейноларҙы күңел көсһөҙлөгө йонсота. Лейно үҙе лә ваҡыт-ваҡыт үҙенең психикаһы төҙөлөшөн ауыр йөк булараҡ кисерә. Асыҡ аралашыусы әңгәмәсе менән бер рәттән, башҡаларға оҡшамаған, кешеләр алдында ҡурҡыу упҡынына эләккән, ҡайһы берҙә уларға ҡарата нәфрәт тойған шағир ҙа йәшәй уның йәнендә. Ҡыҙының яҙмышын ул ғаиләһенең ауыр сиренең мираҫы менән бәйләй һәм уның бик иртә һәләк булыуынан ҡурҡа. Әммә Эйя Хелка Лейно [[1987 йыл|1987 йылда,]] 82 йәшендә генә, бер вариҫ та ҡалдырмай, вафат була.

=== Өлгөргәнлек ===
[[Файл:Eino-Leino-1978.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/Eino-Leino-1978.jpg/200px-Eino-Leino-1978.jpg|слева|мини|200x200пкс|Финляндия почта маркаһында Эйно Лейно, 1978]]
Ғаиләнең тарҡалыуы, һис шикһеҙ, Лейноның айырылышҡанға тиклем шағирә Л. Онерва менән бәйләнеше арҡаһында килеп сыға, уның менән мөнәсәбәттәре Лейноның вафатына тиклем дауам итә. Улар араһындағы мөнәсәбәттәр дәррәү һәм дәртле башланып китеп, ниндәйҙер кимәлдә уларҙың икеһен дә хәлһеҙләндерә, әммә ваҡыт үтеү менән тыныслана һәм дуҫлыҡҡа әүерелә.

Лейно Һәм Онерва [[Рим|Римда]] ([[1908 йыл|1908]]—[[1909 йыл|1909]]) үткәргән йыл ҡайғылы ғауға ҡуптара, сөнки улар икеһе лә никахта торһа ла, үҙ-ара мөнәсәбәттәрен бер кемдән дә йәшермәй. Әммә был дәрт никахҡа әүерелмәй ҡала. Улар икеһе лә үтә тынғыһыҙ була һәм бер-береһе өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алырға әҙер булмай. Ике экстраординар кешеләр союзы оҙон ғүмерле булмай. Улар икеһе лә бер-береһенә ваҡыт-ваҡыт бирә алған абсолют табыныуҙар һәм һөйкөмлөлөк эҙләй. Икеһе лә һуңыраҡ ([[1913 йыл|1913 йылда]]) никахҡа инә: Лейно дирижер Роберт Каянустың ҡыҙы арфистка Айно Каянусҡа өйләнә, Ә Л. Онерва йәш композитор Лееви Мадетойяға иргә  сыға. Онерваның никахы Мадетойяның вафатына тиклем дауам итә.

[[1908 йыл|1908 йыда]] Лейно, тыуған [[Финляндия]]һын мәңгелеккә ташлап, [[Европа]]ға сығып китергә йыйына. Сығыуы Лейноның Финляндия мәҙәни тормошонда яңынан күренекле урын биләүе арҡаһында киләһе йылдың яҙына тиклем генә дауам итә. Гәзит биттәре уның киҫкен мәҡәләләре һәм шиғырҙары менән тулыландырыла, әҙәби ярышташ булып киткән элекке дуҫтары «Соль земли» (1911) пьесаһында карикатуралы һүрәтләнә, унда «Суометар» яҡлы яҙыусы  Майлу Талвио һәм В. А. Коскенниеми образдарын танырға мөмкин. Лейноның  заман тураһында дүрт романдан торған яңы серияһы барлыҡҡа килә, ул [[Капитализм|капиталистик]] донъяның сәнғәтте һәм рухи ҡиммәттәрҙе хурлауын күрһәткән «Раб труда», «Раб денег», «Раб женщины» и «Раб счастья» (1911—1913).) романдарын яҙа.

Бер нәмә лә Лейноны туҡтата алмаған кеүек күренә был осорҙа. Үҙенең финанс хәлен тотороҡландырыу өсөн ул [[1912 йыл]]да ил буйлап сәфәр ҡыла. Уның сығыштары уңышҡа өлгәшә, әммә аҡса алып килмәй. «Хелка» театрын ойоштороуҙың амбициялы идеяһы ла уңышһыҙ була (1912). Тамашасылар уның «[[:ru:Калевала|Калевалы]]&lt;nowiki/&gt;» сәхнә версияһын ҡабул итергә әҙер булмай, был пьеса буйынса спектакль бары тик Сеурасаари утрауындағы асыҡ һауа театрында ғына бер нисә тапҡыр күрһәтелә. Актер Аарне Орьятсало менән берлектә ойошторолған сәфәре өҙөлгәс, Лейноның әҙәби турнелары [[1915 йыл]]да тамамлана. Л Онерва яҙыуынса, «Лейно Хельсинкиға өсөнсө класта, күңел бушлығына бирелеп һәм ҡойроғон ҡыҫып, буш сумаҙан һәм кисет менән, был сәфәрҙә күп яңы фрак жилеттарын, күлдәктәрен юғалтып, кире ҡайта&quot;.

=== «Воскресенье» журналы ===
Лейно күңел асыу йорттарына йыш йөрөй башлай, сөнки ижади эш дәртләндереүҙе талап итә. Ул үҙ көсөн вайымһыҙ тарата. Яҙыусы [[Данте Алигьери|Дантеның]] «Божественная комедия» әҫәренең фин теленә күп хеҙмәт талап иткән тәржемәһе өҫтөндә эшләй. Өҫтәүенә, ул ҡабаттан журналистика менән дә шөғөлләнә башлай. 1915 йылдың аҙағында  Лейно «Воскресенье» журналына нигеҙ һала, журнал 1918 йылда ябылғанға тиклем уның баш мөхәррире булып ҡала. Журнал дөйөм гуманистик йүнәлештә эшләй, уның яҡлылар араһында төрлө сәйәси, дини һәм фәлсәфәүи ҡараштарҙың вәкилдәре була. Улар араһында теософия вәкилдәре лә була, һуңыраҡ улар Лейноны үҙ идеяларын сағылдырыусы тип атарға яраталар.

«Суннунтай» редакцияһы Лейно өсөн йорт була. Уның әҫәрҙәре ҙур тиҙлек менән журналда күренә башлай. Ул ''Helkavirsiä'' (1916) йыйынтығының икенсе өлөшөн һәм «Перед Лицом Всемогущества» (1917) проза фәлсәфәүи-эстетик әҫәрен тамамлай. Бынан тыш, ул хайуандар тураһында «Мишка» (1914), «Мости» (1916), «Окунь и золотые рыбки» (1918) тигән бер нисә хикәйә яҙа.

=== Айно Каллас менән романы ===
Элеккесә кеүек үк, Лейноның продуктлылығы бөйөк дәрт менән оҙатылып барған. Эстон дипломатының ҡатыны яҙыусы Айно Калласҡа һөйөүе, башҡа мөхәббәттәре кеүек үк, ныҡ дәртле һәм үтә ауыр була, һәм ,Онерва менән булған мөнәсәбәттәре менән сағыштырып ҡарағанда, ул тағы ла ҙурыраҡ ғауға тыуҙыра. Был бәйләнеш 1916 йылдан 1919 йылға тиклем дауам итә. Лейноның «Песни герцога Юхана и Катарины Ягеллоники» (1918) шиғырҙар йыйынтығы, Калластың көндәлектәре, шулай уҡ Лейноның Айно Калласҡа яҙған хаттары хәҙерге көндә әҙәби ҡомартҡылар булып иҫәпләнә. Лейно үҙенең дәртенә тулыһынса бирелә алған, әммә ул яңынан үҙенә тейеш ҡатынға ғашиҡ булмай этләнгән.

=== Граждандар һуғышы осоро ===
Айно Калласҡа булған һөйөүенә ҡарағанда, Лейно тормошона граждандар һуғышы нығыраҡ йоғонто яһай. Йәш финдар яҡлы журналист булараҡ, Лейно күп йылдар финдарҙы үҙ аллы сәйәсәт үткәреүгә илһамландыра, шуға күрә бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң башланған граждандар һуғышы уға ныҡ насар тәьҫир итә, уны аяҡтан йыға, Лейно унан аяҡҡа баҫа алмай. Һуғыш ваҡытында Лейно ҡыҙылдар тарафынан баҫып алынған [[Хельсинки|Хельсинкиҙа]] йәшәй һәм төрлө телдәрҙәге гәзиттәрҙе уҡып, ҡалала йәшәүсе [[Урыҫтар|урыҫтарҙан]] интервью алып, ваҡиғалар барышын асыҡларға тырыша. Был хәл Лейноның бер үк ваҡытта ике һуғышсан яҡты ла аңламауы менән ҡатмарлана. Ахыр сиктә, ул «аҡтар» яғындағыларҙа европа мәҙәниәтен һаҡлаусыларҙы күрә башлай. Һуғыштан һуң Лейно ижадында төрлө панегирик шиғырҙар барлыҡҡа килә — элекке тәнҡит күҙәтеүсеһе хәҙер «уң» һәм «һул»дарға ысын баһаһын бирә.

[[1921 йыл|1921 йылда]] Лейно, Ханна Лайтиненға өйләнеп, тағы никахҡа инә. Әммә был союз ике өмөтһөҙ кешенең берҙәмлек тураһындағы хыялын ғына кәүҙәләндерә, шунлыҡтан баштан уҡ уңышһыҙлыҡҡа тарый, һәм ул оҙаҡҡа һуҙылмай.

=== Һуңғы йылдары ===
Тормош әхлаҡи һәм физик яҡтан да ҡатмарлыраҡ була бара. Күп ваҡытын Лейно дауаханаларҙа үткәрә, сәләмәтлеге яҡшырған осорҙа уның таныштары яҙыусыла идеялар менән тулы элекке Лейноны күрә. Был осорҙоң шиғриәтендә иҫке темаларға кире ҡайтыу күҙәтелә.  «Иллюстрированная книга моей жизни» (1925) мемуарҙарының беренсе өлөшө булараҡ уйланылған китабы Лейно тормошоноң иллюстрацияһы булған һуңғы ҙур әҙәби әҫәре булып тора.

Эйно Лейно [[Туусула]] (Nuppulinna районында «Riitahuhta» йортонда) [[1926 йыл|1926 йылдың]] [[10 ғинуар|10 ғинуарында]] вафат була. Ни бары 47 йыл ғына йәшәһә лә, уның ғүмере яҡшы үткән тип иҫәпләргә мөмкин. Лейно үҙенең тәүге шиғырын «Хямеен Саномат» гәзитендә ун ике йәшендә баҫтыра, һәм ижады 35 йыл буйына дауам итә. Был ваҡыт эсендә ул 80-дән ашыу үҙенсәлекле әҫәр, бик күп тәнҡит мәҡәләләре, эссе, гәзит баҫмалары баҫтырып сығара. Быға ҙур тәржемә эштәрен дә өҫтәргә мөмкин.

Яҡын дуҫы Бертель Грипенберг Лейноны фин әҙәбиәтенең иң күренекле шағиры тип ҡылыҡһырлай:&lt;blockquote&gt;&quot;Эйно Лейно, бәлки, ысынлап та даһи тип атарлыҡ берҙән-бер фин авторы булғандыр, әгәр был һүҙ аҫтында уны даими тултырып торған рухи байлығын, фекерләүенең күп яҡлылығын, үҙ өҫтөндә тырышмайынса ғына ла күп эшләргә һәләтлелеген, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, эшмәкәрлеккә һыуһауын күҙ алдында тотһаҡ»&lt;/blockquote&gt; Максим Горький бәләкәй халыҡтың дадонъяға ҙур шағирҙы бирә ала икәнлеген Лейно миҫалында күрһәтә.

Лейноны дәүләт иҫәбенә ерләйҙәр. Уның нәшриәтсеһе ун алты томлыҡ «Һайланма әҫәрҙәр»ен баҫтырып сығара башланы. Л. Онерва уның биографияһын яҙыуға тотона, ә тиҙҙән һәйкәл төҙөү проекты ла барлыҡҡа килә.

== Хәтер ==

* Палтаниемиҙа Эйно Лейноның йорт-музейы урынлашҡан, уның прообразы булып шағирҙың Каяаниҙағы тыуған йорто була. Шунда уҡ уның ата-әсәһе һәм өс апаһы ерләнгән.
* [[Хельсинки|Хельсинкиҙағы]] һәйкәле. Скульпторы — Лаури Леппянен.
* Лейно тыуған Палтамолағы һәйкәле.
* Э. Портреты Лейно урынлаштырылған [[Репин Илья Ефимович|И. Е. Репиндың]] «Фин күренекле кешеләре» картинаһындағы Э. Лейно портреты (хәҙер картина «Атенеум» музейы нда һаҡлана); портретҡа этюд —  «Пенаты»музейында һаҡлана).
* [[1956 йыл]]дан алып Финляндия әҙәбиәтендә Эйно Лейно Премияһы башлыса шағирҙарға тапшырыла.
* [[2016 йыл]]да Финляндияла яҙыусының вафатына туғыҙ йыл тулыу айҡанлы 1 миллион дана тираж менән 2 евро номиналындағы иҫтәлекле тәңкә сығарыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://en.numista.com/catalogue/pieces86837.html|title=2 Euro Eino Leino|author=|date=|work=|publisher=en.numista.com|accessdate=2016-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әҫәрҙәре ==

=== Шиғри йыйынтыҡтары ===

* Maaliskuun lauluja (изд. Otava, 1896)
* Tarina suuresta tammesta y. m. runoja (изд. WSOY, 1896)
* Yökehräjä (изд. Otava, 1897)
* Sata ja yksi laulua (изд. Otava, 1898)
* Tuonelan joutsen (näytelmäruno, изд. Otava, 1898)
* Ajan aalloilta (изд. WSOY, 1899)
* Hiihtäjän virsiä (изд. Otava, 1900)
* Kivesjärviläiset (kertova runoelma, изд. Otava, 1901)
* Pyhä kevät (изд. Otava, 1901)
* Kangastuksia (изд. Otava, 1902)
* [http://www.sci.fi/~alboin/helkavirsia/helkavirsia1.htm Helkavirsiä] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221220221058/http://www.sci.fi/~alboin/helkavirsia/helkavirsia1.htm |date=2022-12-20 }} / ''Троицын көнө йырҙары'' / ''Вознесенск йырҙары'' (тәржемәлә. Соломещ Ильяһы) / ''Изге кесаҙна псаломдары'' (тәржемәлә. Элеонора Иоффе), (изд. Otava, 1903)
* Simo Hurtta. Runoja isonvihan ajoilta (изд. Otava, 1904)
* Talvi-yö (изд. Otava, 1905)
* Turjan loihtu (näytelmäruno, Emil Vainio, 1907)
* Halla (изд. Otava, 1908)
* Tähtitarha (Kirja, 1912)
* Painuva päivä (Kirja, 1914)
* Elämän koreus (Kirja, 1915)
* Helkavirsiä. Toinen sarja. (Otava, 1916)
* Karjalan kuningas (runonäytelmä, Kirja, 1917)
* Leirivalkeat (Kirja, 1917)
* Vapauden kirja (runovalikoima, Kirja, 1918)
* Bellerophon (runotarina, Ahjo, 1919)
* Juhana Herttuan ja Catharina Jagellonican lauluja. Nil nisi mors. (Ahjo, 1919)
* Lemmen lauluja (runovalikoima, Kirja, 1919)
* Simo Hurtta. Runoja isonvihan ajoilta, toinen sarja (Otava, 1919)
* Ajatar. Tietovirsiä (Otava, 1920)
* Kodin kukka ja uhrikuusi (runotarina, Ahjo, 1920)
* Syreenien kukkiessa (Minerva, 1920)
* Vanha pappi (kertomaruno, Otava, 1921)
* Pajarin poika. Karjalaisia kansantaruja. (Otava, 1922)
* Puolan paanit. Karjalaisia kansantaruja. (Otava, 1922)
* Helkavirsiä 1-2 (yhteislaitos, Otava, 1924)
* Shemeikan murhe. Uusia runoja. (Gummerus, 1924)

=== Проза әҫәрҙәре ===

* Kaunosielu (Otava, 1904)
* Päivä Helsingissä. Pilakuva. (Otava, 1905)
* Seikkailijatar. Venäläinen kertomus. (Karisto, 1913)
* Mesikämmen. Joulutarina vanhoille ja nuorille (Kirja, 1914)
* Pankkiherroja. Kuvaus nykyaikaisesta suomalaisesta liike-elämästä (Kirja, 1914)
* Musti. Eläintarina (Karisto, 1916)
* Alla kasvon kaikkivallan. Mystillinen trilogia. (Karisto, 1917)
* Ahven ja kultakalat. Tarina syvyyksistä. (Ahjo, 1918)
* Helsingin valloitus. Muistelmia ja vaikutelmia (Minerva, 1918)
* Vöyrin sotakoulu. Haastatteluja ja historiikkia (Minerva, 1918)
* Elina. Murroskauden kertomus (Minerva, 1919) &lt;small&gt;(2. painos nimellä Punainen sankari)&lt;/small&gt;

==== Романдары ====

* Tuomas Vitikka (Otava, 1906)
* Jaana Rönty (Otava, 1907)
* Olli Suurpää (Otava, 1908)
* Työn orja (Yrjö Weilin, 1911)
* Rahan orja (Yrjö Weilin, 1912)
* Naisen orja (Kirja, 1913)
* Onnen orja (Kirja, 1913)
* Paavo Kontio. Lakitieteen tohtori (Kirja, 1915)
* Kolme lähti, kaksi palasi. Tarina kieltolain Suomesta (Minerva, 1926)

==== Повестары ====

* Päiväperhoja. Pieniä tarinoita (Eero Erkko, 1903)
* Nuori nainen. Neljä kertomusta (Yrjö Weilin, 1910)

=== Пьесалары ===

* Johan Wilhelm (Wesanderin kirjakauppa, 1900)
* Sota valosta (Otava, 1900)
* Naamioita (näytelmiä, Otava, 1905)
* Naamioita, toinen sarja (näytelmiä, Otava, 1907)
* Naamioita, kolmas sarja (näytelmiä, Vihtori Kosonen, 1908)
* Naamioita, neljäs sarja (näytelmiä, Vihtori Kosonen, 1909)
* Naamioita, viides sarja (näytelmiä, Vihtori Kosonen, 1909)
* Kalevala näyttämöllä (näytelmiä, Yrjö Weilin, 1911)
* Naamioita, kuudes sarja (näytelmiä, Yrjö Weilin, 1911)

=== Киносценарийҙары ===

* ''Kesä'' (Лето), 1915 (Режиссеры Kaarlo Halme)

=== Башҡа эштәре һәм мәҡәләләре ===

* Suomalainen näyttämötaide 19 2/4 02 (tutkielma, Eero Erkko, 1902)
* Suomalaisia kirjailijoita. Pikakuvia (Otava, 1909)
* Suomalaisen kirjallisuuden historia (Yrjö Weilin, 1910)
* Elämäni kuvakirja. Erään aikansa lapsen muistoja, mielialoja ja mietelmiä. (muistelmateos, Otava, 1925)

== Мауығыуы ==
Йәш сағында көслө шахматсы була. 1906 йылда хельсинки шахмат клубы чемпионатында еңә.

Уның партияһы һаҡланған:

'''Эйно Лейно — Йон Лиллья,''' Хельсинки, 1904 йыл.

1. e4 c5 2. Кf3 e6 3. d4 cd 4. c3 dc 5. Се2 cb 6. С:b2 сb4+ 7. Кbd2 Кf6 8. 0-0 с: d2 9. Ф: d2 к: e4 10. Фf4 Кf6 11. Са3 Кд5 12. Фд3 Фf6 13. Сd6 Кс6 14. Крх1 e5 15. Са3 Кf4 16. Лае1 Фд6 17. К:e5 к: e5 18. Ф: f4 d6 19. Сb5+ Сd7 20. Ф4 Крд8 21. Л: e5 de 22. Л1, '''аҡтар еңә'''.&lt;ref&gt;[http://www.jukkajoutsi.com/leino.html Kirjailija Eino Leino pelasi shakkia kerhotasolla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191824/http://www.jukkajoutsi.com/leino.html |date=2016-03-04 }} Jukka Joutsi, Jukkajoutsi.com, 9.3.2012 Viitattu 10.7.2013.&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|заглавие=[[Сто замечательных финнов|Сто замечательных финнов. Калейдоскоп биографий]]|оригинал=100 suomalaista pienoiselämäkertaa venäjäksi|ответственный=Ред. Тимо Вихавайнен (''Timo Vihavainen''); пер. с [[финский язык|финск.]] И. М. Соломеща|место=[[Хельсинки]]|издательство=Общество финской литературы (''Suomalaisen Kirjallisuuden Seura'')|год=2004|том=|страницы=|страниц=814|серия=|isbn=951-746-522-X|тираж=}}. — [http://www.kansallisbiografia.fi/pdf/kb_ru.pdf Электронная версия] {{Тикшерелгән|03|03|2016}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Литература Финляндии
* Премия Эйно Лейно
[[Категория:Псевдоним аҫтында билдәле булған әҙиптәр]]
[[Категория:Фин яҙыусылары]]
[[Категория:Фин шағирҙары]]
[[Категория:XX быуат тәржемәселәре]]
[[Категория:XIX быуат тәржемәселәре]]
[[Категория:Рәсәй империяһы тәржемәселәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат драматургтары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы драматургтары]]
[[Категория:XIX быуат драматургтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]]
[[Категория:XX быуат яҙыусылары]]
[[Категория:XIX быуат яҙыусылары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Рәсәйҙең XX быуат шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:1926 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:10 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1878 йылда тыуғандар]]
[[Категория:6 июлдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>0o7hpw8voz5sj7h3axgyyim3a2hhki0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғайсаров Ғөзәйер Ғайсар улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188327</id>
    <revision>
      <id>1300722</id>
      <parentid>1292010</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T08:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18621" sha1="hx4knvc0r3de496dzm01i46dshn0l3e" xml:space="preserve">{{Ук}}
''' Ғайсаров Ғөзәйер Ғайсар улы''' (23 февраль [[1914 йыл]] — [[1990 йыл]])— [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ҡатнашыусы, сержант, III дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры&lt;ref&gt; [https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat42157146/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%93%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%B8%D1%80%26middle_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1914%26static_hash%3D9a10e6d1e64ec1496a098b55b20173c8v1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Память народа. Гайсаров Гузаир Гайсарович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғөзәйер Ғайсар улы Ғайсаров 1914 йылдың 23 февралендә Илсекәй ауылында мулла ғаиләһендә тыуған, Илсекәй башланғыс мәктәбендә белем алған.

Һуғышҡа тиклем [[Асҡын районы]]нда тракторсылар курсында уҡый һәм колхозда механизатор булып эшләй.

== Хәрби хеҙмәте ==
Ғөзәйер Ғайсаров 1942 йылдың башында Үзбәкстандың Бохара өлкәһе Сурхандаръя округы Шурчин районы биләмәһендә десантсылар курсын үтә, әммә механизаторҙарға бронь булғанлыҡтан, Башҡортостанға ҡайтарыла. «Халыҡ хәтере» сайтында Ғ. Ғ. Ғайсаров Үзбәкстандың Шурчин РВК-нан хәрби хеҙмәткә алынған тигән мәғлүмәт тә бар
&lt;!--Донесение о безвозвратных потерях
Дата рождения: __.__.1918
Место рождения: Башкирская АССР, Салават-Юлаевский р-н, д. Ильиникова
Дата призыва: Шурчинский РВК, Узбекская ССР, Бухарская обл., Сурхан-Дарьинский окр., Шурчинский р-н
Воинское звание: мл. сержант
Последнее место службы: 182 сд
Дата выбытия: 18.02.1944
Причина выбытия: убит
Первичное место захоронения: Ленинградская обл., Старорусский р-н, д. Кузнецово --&gt;&lt;ref&gt;
[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53224098/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%93%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%B8%D1%80%26middle_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1914%26static_hash%3D9a10e6d1e64ec1496a098b55b20173c8v1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1502502625 Память народа. Гайсаров Гузаир Гайсарович]&lt;/ref&gt;.

[[1942 йыл]]дың 10 июлендә БАССР-ҙың [[Ҡыйғы районы|Ҡыйғы район]] хәрби комиссариаты тарафынан
[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]на саҡырыла.

1942 йылдың июлендә 1-се Удар армияһының 143-сө әрме запас уҡсылар полкы составында хәрби хеҙмәтен башлай һәм унда 1943 йылдың мартына тиклем көсөргәнешле алыштарҙа ҡатнаша.

;Тарихи белешмә

1-се Удар армия '''Төньяҡ-Көнбайыш фронты''' составында
−1942 йылдың мартынан 1943 йыл аҙағына тиклем дауам иткән Старорусск операцияһында,

−1944 йыл февралендә '''Волхов фронты''' составында Ленинград-Новгород һөжүм итеү операцияһында,

−1944 йылдың апрель-июнь айҙарында '''2-се Балтик буйы фронты''' составында,

−1944 йылдың июль-авгусында '''3-сө Балтик буйы фронты''' составында Псков-Остров операцияһында,

−1944 йылдың сентябренән 1945 йылдың ғинуарына тиклем Тарту һәм Рига һөжүм итеү операцияларында ҡатнаша.'''

Сержант Ғайсаров Ғөзәйер 33-сө уҡсылар дивизияһының 143-сө армия запас уҡсылар полкы (АЗСП) составында 1943 йылдың мартынан [[1944 йыл]]дың 8 авгусына тиклем һуғыштарҙа ҡатнаша, пулемётсылар отделениеһы командиры була. Өс тапҡыр яралана.
  
Уны хатта һәләк булған тип тә иҫәпләйҙәр. Ерләнгән урыны: Ленинград өлкәһе, Старорусск районы, Кузнецов ауылы тип документтарға ла яҙып ҡуйыла.

263-сө эвакогоспиталдә дауалана.

Һуңғы хеҙмәт иткән урындары: 1944 йылдың 3 авгусынан 9 декабргә тиклем 33-сө уҡсылар дивизияһының 82-се уҡсылар полкында хеҙмәт итә&lt;ref&gt; [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1502502625/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%93%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%B8%D1%80%26middle_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1914%26static_hash%3D9a10e6d1e64ec1496a098b55b20173c8v1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1502502625 Память народа. Гайсаров Гузаир Гайсарович]&lt;/ref&gt;.

[[1944 йыл]]дың 9 декабренән һуғыш тамамланғанға тиклем Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов исемле Ровно 6-сы гвардия уҡсылар дивизияһы
(1944 йылдың 1 апреленән 1-се Украин фронты, 13-сө армия, 27-се уҡсылар корпусы составында) сафында Берлинды штурмлауҙа ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://www.pobeda1945.su/division/13562?ysclid=ldj40vybbj34726620 143- АЗСП] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230130185105/http://www.pobeda1945.su/division/13562?ysclid=ldj40vybbj34726620 |date=2023-01-30 }}&lt;/ref&gt;

СССР Юғары Советы Президиумының [[1945 йыл]]дың 25 сентябрь Бойороғона ярашлы, Ғайсаров Ғөзәйер Ғайсар улы демобилизациялана.
Тыуған ауылы Илсекәйгә әйләнеп ҡайта. Колхозда эшләй. Тракторсы, комбайнёр була. Башташ бригадаһы һөт-тауар фермаһы мөдире, келәттә моторист булып эшләй. Балта оҫтаһы Ғөзәйер ауылдаштарына йорттар, ҡапҡалар төҙөй. Кешеләр менән яҡшы аралашҡан, ихлас кеше булған.

Ғөзәйер Ғайсар улы Ғайсаров [[1990 йыл]]да вафат була. Тыуған ауылы зыяратында ерләнгән.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* III дәрәжә Дан ордены (№ 177/н 26.06.1944)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]]
* «Ленинградты азат иткән өсөн» миҙалы
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81410327/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%93%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%B8%D1%80%26middle_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1914%26static_hash%3D9a10e6d1e64ec1496a098b55b20173c8v1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1502502625 Память народа. Гайсаров Гузаир Гайсарович]&lt;/ref&gt;
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1511225240/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%93%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%B8%D1%80%26middle_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1914%26static_hash%3D9a10e6d1e64ec1496a098b55b20173c8v1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;]&lt;/ref&gt;

== Ғаиләһе ==
Ғайсаров Ғөзәйер Ғайсар улы ике тапҡыр өйләнә. Тәүге ҡатыны — күрше Ҡарағолдан Хәмиҙуллина Зәйтүнә Заһиҙулла ҡыҙы. Был никахтан ҡыҙы Сәғиҙә (1947) һәм улы Сулпан тыуа.

Икенсе ҡатыны Урмансы ауылы ҡыҙы Рамазанова Рафиға Ямалетдин ҡыҙы менән никахынан һигеҙ бала: Илгизәр, Зөфәр, Зәғәфәр, Рәфисә, Ансар, Рәфинә, Гөлгөнә, Илдар тыуа.

Зөфәр ауыл хужалығы институтының механика факультетын тамамлай, Рәфисә менән Ансар математика уҡытыусыһы һөнәренә эйә була. Илдар — юғары белемле иҡтисадсы. Ҡалған балалары урта махсус һөнәри белемгә эйә була.

Ғайсаров Ғөзәйер Ғайсар улының ул-ҡыҙҙары үҙ һөнәре буйынса эшләне һәм эшләй, йәмғиәтебеҙҙә лайыҡлы абруй ҡаҙанған.
  

== Хәтер ==
Ғайсаров Ғөзәйер Ғайсар улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Салаватский район, т. 9, 2004 ISBN 5-295-03394-5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Салауат районы]] [[Башҡорт Илсекәйе]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ''Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г.'' На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988
* ''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), с. 13 «Дизайн», 2015
* ЦАМО Ленинградский ВПП Опись: 530167 Дело: 42809

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81410327/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%93%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%B8%D1%80%26middle_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1914%26static_hash%3D9a10e6d1e64ec1496a098b55b20173c8v1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1502502625 Память народа. Гайсаров Гузаир Гайсарович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1502502625/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%93%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%B8%D1%80%26middle_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1914%26static_hash%3D9a10e6d1e64ec1496a098b55b20173c8v1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1502502625 Память народа. Гайсаров Гузаир Гайсарович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat42157146/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%93%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%B8%D1%80%26middle_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1914%26static_hash%3D9a10e6d1e64ec1496a098b55b20173c8v1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Память народа. Гайсаров Гузаир Гайсарович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat41855890/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%93%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%B8%D1%80%26middle_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1914%26static_hash%3D9a10e6d1e64ec1496a098b55b20173c8v1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Память народа. Гайсыров Гузаир Гайсырович]
* [http://www.pobeda1945.su/division/13562?ysclid=ldj40vybbj34726620 143- АЗСП] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230130185105/http://www.pobeda1945.su/division/13562?ysclid=ldj40vybbj34726620 |date=2023-01-30 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>hx4knvc0r3de496dzm01i46dshn0l3e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Изге Һомай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188844</id>
    <revision>
      <id>1300659</id>
      <parentid>1230232</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T17:25:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <origin>1300659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5288" sha1="pkfcgmefk64e9ninpbyyl6d8nfivuix" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Homa.JPG|мини|Һомай ҡош. {{Б.э.т.}} &lt;span&gt;500 йыл тирәһе&lt;/span&gt; [[Персеполь|Персеполь,]] Иран]]
[[Файл:Nadir_Divan-begi_Madrasa.jpg|мини|&lt;small&gt;[[Үзбәкстан]]&lt;/small&gt; &lt;small&gt;ҡалаһы [[Бохара|Бохарала]] Нодир-Диван мәҙрәсәһе порталында Һомай мифик ҡош һүрәте төшөрөлгән мозаика&lt;/small&gt; ]]
[[Файл:Emblem_of_Uzbekistan.svg|слева|мини|Үзбәкстан гербында  Һомай ҡош һүрәте]]
[[Файл:Homa_Persepolis_Iran.JPG|мини| &lt;small&gt;{{Б.э.т.}}[[Персеполь]], [[Иран]]. Был колонналарҙағы һындар ғәҙәттә Һомай ҡоштоң һүрәте тип һанала.&lt;ref name=&quot;BM&quot;&gt;{{Citation|newspaper=Curtis|editor2-last=John|edition=Tallis|editor-last=Nigel}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;]]

'''Изге Һомай''' ({{lang-fa| هما‎|’huma’}}, ''murg-i-humay’un-bal'' - «бәхетте алдан иҫкәртеүсе ҡош») — иран һәм ғәрәп мифологияһында, шулай уҡ [[Урта Азия|Урта Азияның]]  ғәрәпләштерелгән халыҡтары мифологияһында - тылсымлы ҡош. Бер үк ваҡытта хума/һомай термины емтек менән туҡланыусы ҡоштар — сиптар йәки грифтар тип билдәләнгән ҡоштарҙың төрөн аңлата{{Sfn|Черемисин|1995}}.

== Тылсымлы ҡош ==
Иран һәм ғәрәп текстарына ярашлы, Һомай ҡош — тылсымлы феникс ҡош, мәңге тере ҡош. Һомай үҙенең күләгәһе менән ҡаплаған кеше батша була, тип иҫәпләнгән. Фарсы телендәге Хумаюн йәки Хумоюн/Хумаюн исемдәре «бәхетле, хөрмәт ителгән (августейший)» тигәнде аңлата&lt;ref&gt;''Елисеева Л. А.'' [http://mifolog.ru/mythology/item/f00/s03/e0003178/index.shtml Хумай]&lt;/ref&gt;.

Урта Азияның ғәрәпләштерелгән мифологияһында Һомай «ҡояш һомайы», «бәхет һомайы» тип иҫәпләнә. Һомайғошто үлтергән кеше ҡырҡ көн эсендә үлә тигән риүәйәт булған.

Саул Менделевич Абрамзон гипотезаһына ярашлы, әкиәти Һомайғош генетик яҡтан Умай образы - төрки халыҡтарҙың боронғо ҡатын-ҡыҙҙар илаһы менән бәйле{{sfn|Черемисин|1995|с=}}.

Башҡорт халҡының «Урал батыр» һәм «Аҡбуҙат» эпостарында Һомай аҡҡош ҡыҙ, күк йөҙөнөң - ҡоштар батшаһы Самрауҙың һәм күк һылыуҡайы Ҡояштың ҡыҙы булараҡ һүрәтләнә&lt;ref&gt;''Шакурова Ш. Р.'' [http://uic.bashedu.ru.srv0.viphost.ru/encikl/hhhh/humay.htm Хумай]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

Изге ҡош атамаһының варианттары: Һомайя, Һомай, Һума, Һомо&lt;ref&gt;[https://www.bestiary.us/khumajja Хумайя], bestiary.us&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Үзбәкстан Гербы
* Гамаюн
* Феникс
* [[Һомай]]
* Снежный гриф (Кумай)
* Сәмреғош

== Әҙәбиәт ==
* {{статья|автор=[[Черемисин, Дмитрий Владимирович|Черемисин Д. В.]] |заглавие=К изучению ирано-тюркских связей в сфере мифологии |автор издания= | ссылка= |издание=Аборигены Сибири: проблемы изучения исчезающих языков и культур: Тез. докл. Междунар. науч. конф |ответственный= |место =Новосибирск |издательство =РАН СО, Институт филологии, Институт истории и археологии |год=1995 |том=1 |номер= |страницы=342—345 |страниц=396 |серия= |isbn= |ref=Черемисин}}

== Һылтанмалар ==
* [http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/861-khumaj Хумай — статья в Башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка}}
* [http://mirckazok.ru/view_post.php?id=4178 Хумай-птица. Башкирская сказка] (mirckazok.ru)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Ғәрәп мифологияһы|Заттар}}

[[Категория:Фольклор]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса мифологик персонаждар]]
[[Категория:Иран мифологияһында мифик заттар]]
[[Категория:Төрки мифологияһында мифик заттар]]</text>
      <sha1>pkfcgmefk64e9ninpbyyl6d8nfivuix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Черногорияла транспорт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191814</id>
    <revision>
      <id>1300664</id>
      <parentid>1262637</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T17:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21421" sha1="h1wlcwqs9d692crsi60ih0ew10gr1g7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''[[Черногория]]ла''' '''[[транспорт]]''' һауа, [[Тимер юл транспорты|тимер юл]], автомобиль юлы һәм диңгеҙ транспортына бүленә.

== Һыу транспорты ==
Илдең иң ҙур порты — Бар. Ул 5 миллион тоннаға тиклем йөк ҡабул итә ала. Унан [[Италия]]ның Бари һәм Анкона ҡалаларына паромдар йөрөй.
Башҡа порттары — Котор, Рисан, Тиват һәм Зеленика (Котор ҡултығы).

Берҙән-бер [[судно]]лар йөрөй алырлыҡ йылға — Тара, уны туристар ағып төшөү өсөн ҡуллана.

== Автомобиль юлы транспорты ==
[[Файл:Montenegro_all_roads.svg|мини|Черногорияның автомобиль юлдары: &lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;автотрассалар&lt;/span&gt;, ғәмәлдәгеләре &lt;span style=&quot;color:#0066cc&quot;&gt;магистраль юлдар&lt;/span&gt; һәм &lt;span style=&quot;color:#ffcc33&quot;&gt;төбәк юлдары&lt;/span&gt;]]
Юлдарҙың дөйөм оҙонлоғо 5277 км тәшкил итә, шуларҙың 1729 км юлға асфальт һалынған.

Черногория юлдарының төрҙәре:

* '''Автотрассалар''' — әлеге ваҡытта бер генә автотрасса — Белград — Бар трассаһын төҙөү бара. Ул Черногорияның Бар портын һәм [[Сербия]]ның [[баш ҡала]]һы [[Белград]]ты тоташтырасаҡ (165 км; контракт эштәренең хаҡы 809 млн [[евро]] тәшкил итә. Төҙөлөш 2012 йылда Сербия яғынан башлана, ә 2015 йылдың 11 майында — Черногориянан; төҙөлөштө [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙың China Road and Bridge Group и China Poly Group Corporation компаниялары Exim Bank of China финанс ярҙамы менән алып бара&lt;ref&gt;[https://mdrealty.ru/2021/02/13/kitaj-zainteresovan-v-stroitelstve-trassy-v-chernogorii/ Китай заинтересован в строительстве трассы в Черногории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327084408/https://mdrealty.ru/2021/02/13/kitaj-zainteresovan-v-stroitelstve-trassy-v-chernogorii/ |date=2022-03-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://aif.ru/politics/opinion/kitayskaya_gramota_sotrudnichaya_s_knr_rossiya_ne_dolzhna_zabyvat_o_vygode Китайская грамота] // «[[Аргументы и факты]]&lt;nowiki/&gt;» № 34, 25.08.2021&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[21 апр,https://ru.euronews.com/2021/05/07/montenegro-in-chinese-trap Черногория: в китайской долговой ловушке?] // [[Euronews]], 8 мая 2021 ([https://www.youtube.com/watch?v=UAHGmutsXIs видео])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tass.ru/opinions/11196953 Долговая яма Черногории. Китайский вариант] // [[ТАСС]], 21 апр 2021&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://telegraf.com.ua/mir/europa/5661572-kitay-gotov-zabrat-zemli-chernogorii-za-dolgi-kak-takoe-vozmozhno.html Китай готов забрать земли Черногории за долги: как такое возможно?] … [https://rus.azattyq.org/a/31321834.html Долг Черногории перед Китаем. Подгорица в ожидании европейского рефинансирования] … [https://iz.ru/1150246/nataliia-portiakova/obshchaia-podgoritca-vykupit-li-es-chernogoriiu-iz-dolgov-kitaiu Общая Подгорица: выкупит ли ЕС Черногорию из долгов Китаю] &lt;/ref&gt;. Уның бер өлөшө — Бар — Боляре автотрассаһы (Матешевонан алып Колашин, Смоковец, [[Подгорица]] эргәһендәге участкалар)&lt;ref&gt;[https://montenegro4all.com/avtomagistral-bar-bolyare/ Автомагистраль Бар — Боляре] // Montenegro4all&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/3196290.html Участок трассы Бар-Боляре в Черногории от Смоковаца до Матешево должен быть завершен к концу 2021 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027182315/https://regnum.ru/news/3196290.html |date=2021-10-27 }} // ИА REGNUM, 19 февраля 2021&lt;/ref&gt;. Икенсе автотрасса, Адриатик — Ионий автотрассаһының Черногорск участкаһын төҙөү күҙаллана.

* '''Магистраль юлдар''' ҙур ҡалаларҙы йәки иҡтисади төбәктәрҙе тоташтыра. Черногория магистраль юлдарының байтаҡ өлөшө Европа маршруттарына ҡарай, төбәктә номер яҙылған '''M''' хәрефе менән билдәләнә. Ғәҙәттә улар — өҫтәмә һыҙатлы асфальт түшәлгән бер һыҙатлы ике яҡлы юлдар. Боролош радиусы арҡаһында хәрәкәттең максималь тиҙлеге сәғәтенә 80 саҡрымға тиклем тәшкил итә, һыҙаттың киңлеге 3 метрға тиклем тәшкил итә.

* '''Төбәк юлдары''' — төбәк үҙәктәре араһындағы юлдар, башҡа төбәк юлдары, магистраль юлдар йәки башҡа илдәрҙең юлдары менән тоташтыра. Ғәҙәттә асфальт түшәлә, әммә һыҙаттың киңлеге һәм боролоу [[радиус]]ы магистраль юлдарҙағыға ҡарағанда бәләкәйерәк, шунлыҡтан максималь тиҙлек түбән. Төбәктәрҙә номерлы '''R''' хәреф менән билдәләнә.
* '''Урындағы юлдар''' — [[ауыл]]дар араһындағы юлдар. Сифаты рельефҡа бәйле: асыҡтан-асыҡ бысраҡ та, тигеҙ булмаған юлдар ҙа, төбәк юлдарына оҡшаш сифатлы юлдар ҙа бар.

[[Файл:A_road_tunnel_in_Montenegro,_near_the_Ostrog_Monastery_(September,_2018).jpg|мини|444x444пкс|Острог монастыры янында туннель, 2018 йылдың сентябре]]
Юлдар категорияһы 2016 йылдың ғинуарында ҡайтанан ҡарала&lt;ref name=&quot;sllist01162&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sluzbenilist.me/pregled-dokumenta-2/?id={92DB30EC-86F4-4128-93C8-AD93B550EF41}|title=Pravilnik o kategorizaciji državnih puteva|language=sr|date=2016-01-05|website=www.sluzbenilist.me|publisher=Official Gazette of Montenegro|access-date=14 February 2018}}&lt;/ref&gt;, ҡайһы бер осраҡтарҙа статусы сифатҡа тура бирмәй. Магистраль юл өлгөһө тип Колашин — Матешево — Андриица юлы иҫәпләнә, уның участкалары сифаты буйынса Шавник — Жабляк төбәк юлына ҡарағанда насарыраҡ.

Подгорицаны һәм яр буйындағы ҡалаларҙы тоташтырыусы юлдарҙың сифаты Созински тоннелен төҙөү һәм Сетинье, Будва һәм Бар янында күп һанлы юл ремонты арҡаһында һиҙелерлек яҡшыра. Мәҫәлән, Созинский туннеле Подгорицанан Барға тиклем юлды ярты сәғәткә тиклем ҡыҫҡарта һәм сәфәрҙәрҙе хәүефһеҙерәк итә. Төньяҡта Подгорица — Колашин юлының [[Сербия]]ға илткән Морач каньоны аша һалҡын көндәрҙә хәүефле тип иҫәпләнә: альтернатива сифатында 2015 йылда төҙөлә башлаған Бар — Боляре автотрассаһы ҡарала.

Мөһим транзит юлы булараҡ Адриатик-Ион трассаһының Черногория участкаһын төҙөү көтөлә. Подгорица — Гусин юлын төҙөү тәҡдим ителә, ул Албанияның төньяҡ-көнбайышы аша үтә (Грабом — Вермос) һәм Гусин менән Плавҡа юлды кәм тигәндә ярты сәғәткә ҡыҫҡартырға мөмкинлек бирә.

Вериг күперен төҙөү көтөлә, ул Котор ҡултығын һәм Адриатик шоссены тоташтырасаҡ.

=== Магистраль юлдар ===
Магистраль юлдар ҙур ҡалаларҙы йәки иҡтисади төбәктәрҙе тоташтыра. Черногорияның күпселек магистраль юлдары европа маршруттарына, төбәктә хәреф менән билдәләнә '''M''' номеры менән.
Ғәҙәттә был асфальтланған бер һыҙатлы ике яҡлы юлдар, йыш ҡына өҫтәмә һыҙатлы. Максималь хәрәкәт тиҙлеге боролоу радиусы арҡаһында сәғәтенә 80 км тәшкил итә, һыҙаттың киңлеге 3 м тәшкил итә.

Черногория территорияһы аша түбәндәге Европа автомагистралдәре үтә:

* {{Табличка-eu|65}}, {{Табличка-eu|80}} — '''M-1''', '''M-1.1''', '''M-2''' һәм '''M-5''' (Дебели-Бриег — Петровац (Черногория) — Сутоморе — [[Подгорица]] — Колашин — Беране — Рожае — Сербия менән сик) юлдары. Дебели-Бриег — Петровац участкаһы Адриатик шоссеһының Черногорск участкаларының береһе булып тора.
* {{Табличка-eu|762}} — '''M-4''' һәм '''M-3 юлдары''' (Албания менән сик — Божай — Тузи — [[Подгорица]] — Даниловград — Никшич — Плужине — Шчепан-Поле — {{Босния һәм Герцеговина флагы}} Босния һәм Герцеговина менән сик)
* {{Табличка-eu|763}} — '''M-2 юлы''' (Биело-Поле — Сербия менән сик)
* {{Табличка-eu|851}} — '''M-1 юлы''' (Сутоморе — Бар (Черногория) — Круте — Улцинь — Сукобина — Албания менән сик). Петровац — Улцинь участкаһы — Андриатик шоссеһының Черногорск участкаларының береһе.

Черногория магистралдәре исемлеге&lt;ref name=&quot;sllist0116&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sluzbenilist.me/pregled-dokumenta-2/?id={92DB30EC-86F4-4128-93C8-AD93B550EF41}|title=Pravilnik o kategorizaciji državnih puteva|language=sr|date=2016-01-05|website=www.sluzbenilist.me|publisher=Official Gazette of Montenegro|access-date=14 February 2018}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;&quot;
!Билдәләмәһе
!Маршрут
|-
|M-1
| Дебели-Бриег — Мелина (M-12) — Липци (M-8) — Котор (R-1) Кртолск (M-11) сиселеше — Будва (M-10) — Петровац (M-2) — Сутомор (M-1.1) — Бар — Улцин (R-22) — Владимир (R-15) — Сукобин
|-
|M-1.1
|Сутоморе (M-1) — Созинский тоннеле — Вирпазар (M-2 менән бәйләнеш)
|-
|M-2
|Петровац (M-1) — Вирпазар (M-1.1 һәм R15) — Голубовци — [[Подгорица]] (M-3 һәм M-4) — Биоче (R-13) — Миоскавец (R-21) — Колашин (R-13) — Мойковац (R-10) — Слиперач күпере (R-11) — Рибаревина (M-5) — Биело-Поле — Бар күпере
|-
|M-3
|{{Босния һәм Герцеговина флагы}} Шчепан-Поле — Плужине (R-16) — Ясеново-Поле (M-6) — Вир (R-7) —Никшич (M-7) — Церово (R-23) — Даниловград (R-14) — Подгорица (M-2 һәм M-10)
|-
|M-4
|Подгорица (M-2) — Тузи — Божай
|-
|M-5
|Рибаровина (M-2) — Беране (R-2) — Бидимля (R-12) — Калаче (R-12) — Рожае (R-5) — Зелени күпере (R-6) — Драченовац
|-
|M-6
| Ранче — Трлица (R-11) — Плевля (R-3 һәм R-18) — Джурджевич-Тара (R-10) — Жабляк Вирак (R-20) — Пошченск-Край (R-16) — Шавник (R-20) — Ясен-Поле (M-3)
|-
|M-7
|Никшич (M-3) — Риджани (R-17) — Вилуси (M-8 һәм M-9) — {{Босния һәм Герцеговина флагы}} Илийин-Брдо
|-
|M-8
|Липци (M-1) — Грахово — Вилуси (M-7)
|-
|M-9
|Вилуси (M-7) Петровичтар — {{Босния һәм Герцеговина флагы}} Делеуша
|-
|M-10
|Подгорица (M-3) — Цетине (R-1) — Будва (M-1)
|-
|M-11
|Лепетани (M-1 паромы) — Тиват — Кртолск (M-1)сиселеше
|-
|M-12
|Мелине (M-1) — Петиевичи — {{Босния һәм Герцеговина флагы}} Ситницаһы
|}

=== Төбәк юлдары ===
Черногорияның төбәк юлдары исемлеге түбәндә килтерелә&lt;ref name=&quot;sllist0116&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sluzbenilist.me/pregled-dokumenta-2/?id={92DB30EC-86F4-4128-93C8-AD93B550EF41}|title=Pravilnik o kategorizaciji državnih puteva|language=sr|date=2016-01-05|website=www.sluzbenilist.me|publisher=Official Gazette of Montenegro|access-date=14 February 2018}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;&quot;
!Билдәләмәһе
!Маршруты
|-
|R-1
|Цетине (M-10) — Чекане (R-17) — Негуши — Крстац — Троице — Котор (M-1)
|-
|R-2
|Беране (M-5) — Буча (R-24) — Андриевица (R-19) — Мурино (R-9) — Плав — Гусине — Грнчар
|-
|R-3
|Плевля (M-6) — Даевица-Хан (R-4) — {{Босния һәм Герцеговина флагы}} Металька
|-
|R-4
|Даевица-Хан (R-3) — Чемерно
|-
|R-5
|Рожае (M-5) — /{{Флаг Косова}} Кула
|-
|R-6
|Мост зелени (M-5) — Вуча
|-
|R-7
|Вир (M-3) — {{Босния һәм Герцеговина флагы}} Крстац
|-
|R-8
|Ресна (R-17) — Грахово — {{Босния һәм Герцеговина флагы}} Нудо
|-
|R-9
|Мурино (R-2) — /{{Флаг Косова}} Белуха
|-
|R-10
|Джурджевича-Тара (M-6) — Мойковац (M-2)
|-
|R-11
|Слиепац-Күпер (M-2) — Томашево — Павино-Поле — Трилица (M-6)
|-
|R-12
|Бидимля (M-5) — Стенице — Калаче (M-5)
|-
|R-13
|Биоче (M-2) — Матешево (R-19) — Колашин (M-2)
|-
|R-14
|Даниловград (M-3) — Чево (R-17)
|-
|R-15
|Вирпазар (M-2) — Острос — Владимир (M-1)
|-
|R-16
|Плужине (M-3) — Трса — Пошченски-Край (M-6)
|-
|R-17
|Чекане (R-1) — Ресна (R-8) — Чево (R-14) — Риджани (M-7)
|-
|R-18
|Плевля (M-6) — Градац — Шула
|-
|R-19
|Матешово (R-13) — Андриевица (R-2)
|-
|R-20
|Вирак (M-6) — Тушина (R-21) — Шавник (M-6)
|-
|R-21
|Миоска (M-2) — Семоль — Боан — Тушина (R-20)
|-
|R-22
|Улцин (M-1) — Ада-Боян
|-
|R-23
|Церово (M-3) — Богетичи — Глава-Зете — Даниловград — Спуж — Рогами
|-
|R-24
|Буча (R-2) — Лубницаға
|}

== Тимер юлдар ==
Дөйөм оҙонлоғо 250 км тәшкил итә, колеяһы — 1435 мм. Тар колеялы юлдар юҡ.

=== Башҡа илдәр менән бәйләнеш ===
* {{Сербия}} [[Сербия]]: йөрөй, шул уҡ колеяны, электрлаштырылған юлдар
* {{Албания}} [[Албания]]: йөрөй, йөк поездары ғына
* {{Хорватия}} [[Хорватия]]: юҡ
* {{Босния һәм Герцеговина флагы}} [[Босния һәм Герцеговина]]: юҡ

=== Структураһы ===
Төп тимер юлы — 1976 йылда асылған Белград-Бар юлы. Мала йылғаһы аша күпер, донъялағы иң бейек тимер юл күпере һәм оҙонлоғо 6,2 км булған Созин тоннеле юлдың үҙенсәлеге булып тора. Был юлдың өстән бер өлөшө Черногорияла туннелдәр һәм [[күпер]]&lt;nowiki/&gt;ҙәр аша үтә. 1990-сы йылдарҙа илдәге иҡтисади һәм сәйәси хәл арҡаһында юл торошо насарая, шуның һөҙөмтәһендә 2006 йылда Биоче янында тимер юл һәләкәте була һәм 47 кешенең ғүмере өҙөлә. Юлда ремонт эштәре алып барыла.


Оҙонлоғо 56,6 км булған Никшич-Подгорица тимер юлы 1948 йылда тар колеялы тимер юлы булараҡ төҙөлә һәм 1965 йылда киң колеялы итеп үҙгәртелә. 1992—2012 йылдарҙа Никшич боксит рудниктарынан йөк ташый. 2006—2012 йылдарҙа ҡайтанан үҙгәртеп ҡорола һәм электрлаштырыла һәм пассажир поездары йөрөй башлай. Максималь тиҙлеге — 75 — 100 км/сәғ.

[[Тирана]]ға илткән Подгорица — Шкодер тимер юлы күбеһенсә йөк ташыу өсөн файҙаланылған. 1997 йылда Албаниялағы юлдың бер өлөшө емерелә, 2002 йылда бәйләнеш тергеҙелә. Юл участкалары 2009 йылдан ремонтлана, ремонт хаҡы 9,7 млн [[евро]] тәшкил итә.

== Һауа бәйләнеше ==
Черногорияла ике эре халыҡ-ара [[аэропорт]] эшләй. Улар Подгорицала (TGD) һәм Тиватала (TIV). Ике аэропорт та 2006 йылда асыла: Подгорицала шулай уҡ яңы пассажирҙар терминалы сафҡа индерелә. 2017 йылда ике аэропортта ла пассажирҙар ағымы 2184857 кеше тәшкил итә, өҫтәүенә, тап ошо йылда һәр аэропортта пассажирҙар һаны 1 миллион кешенән артып китә&lt;ref name=&quot;Airports&quot;&gt;{{Cite web|title=Airports of Montenegro|url=http://www.montenegroairports.com/eng/index2.php?a=4&amp;pinfo=1pinfo&amp;o=0&amp;ms=3|website=montenegroairports.com}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220304120546/http://www.montenegroairports.com/eng/index2.php?a=4&amp;pinfo=1pinfo&amp;o=0&amp;ms=3 |date=2022-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ Берана, Жабляк һәм Никшич аэропорттары бар, әммә эске рейстар өсөн ҡулланыла һәм ҙур [[Самолёт|самолет]]тар ҡабул итеү өсөн яраҡлаштырылмаған. Ульцинь аэропортының осоу-ултырыу һыҙаты үләнле.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Черногорияла автомобиль номерҙары индексы]]
* {{нп3|Hrvatske ceste||en|}} — [[Хорватия|хорватская]] [[государственная компания]] в соответствии с положениями хорватского Закона об общественных дорогах Хорватия.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.montenegrotravelservice.com Montenegro Travel Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225072414/http://montenegrotravelservice.com/ |date=2021-02-25 }}
* [http://www.montenegro-car-rent.com/montenegro-road-map.html Road Map of Montenegro] // montenegro-car-rent.com

{{Европа по темам 2|Транспорт|цвет=Черногория}}


[[Категория:Черногорияла транспорт]]</text>
      <sha1>h1wlcwqs9d692crsi60ih0ew10gr1g7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәкимов Ризуан Ғәлимйән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199566</id>
    <revision>
      <id>1300633</id>
      <parentid>1288431</parentid>
      <timestamp>2026-07-08T15:03:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10764" sha1="f91g287xufo46piyimhblrj3dv7iwx3" xml:space="preserve">{{фш|Хәкимов}}
{{Ук}}
'''Хәкимов Ризуан Ғәлимйән улы''' ({{lang-ru|Хакимов Ризван Галимьянович}}[[26 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[йыр]]сы, композитор. «Нәфисә» эстрада йыр театры етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы (), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2025), [[Дүртөйлө районы]]ның почётлы гражданы (2019).

== Биографияһы ==
Ризуан Ғәлимйән улы Хәкимов 1954 йылдың 26 декабрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]] [[Исмаил (Дүртөйлө районы)|Исмаил]] ауылында тыуған. Бала сағынан йырларға һәм музыка ҡоралдарында уйнарға ярата, 10-сы синыфҡа тиклем музыка мәктәбендә уҡый, тынлы инструменттар бүлеген тамамлай һәм оркестрҙа сығыш яһай. Үҙе тураһында композитор&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=Ризуан Хәкимовҡа ни булған? Йырлауҙан туҡтайым, ти|url=https://shahrichalli.ru/news/kich-bgen-irtg/rizvan-hkimovka-ni-bulgan-yirlaudan-tuktyiym-di|work=Шәһри Чаллы|date=2016-10-26|publisher=shahrichalli.ru|accessdate=2025-05-27}}&lt;/ref&gt;:
{{Цитата|Ғаиләлә  ете  бала үҫтек. Атай бик иртә гүр эйәһе булды. Миңа һигеҙ йәш ине ул саҡта Ул фин һуғышында яраланған булған. Уны ауыл халҡы бик ярата ине. Ас балаларга рөхсәтһеҙ ашлыҡ биргәне өсөн бер йыл ултырып та ҡайткан. Беҙ эш  менән үҫтек. Дүртенсе синыфтан комбайнсы ярҙамсыһы  булып эшләнем. Бәләкәйҙән үк нәрҫәлер уйлап сығарырға, ойошторорға яраттым.}}

Армия хеҙмәтенән һуң Өфө транспорт техникумында уҡый. Техникумды тамамлағас, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына ситтән тороп уҡырға инә. Вәлит Илембәтов һәм Рәмил Сурағолов, [[Гөлфиә Юнысова]], [[Яҡуп Ҡолмой]], [[Абдулхаҡ Игебаев]] менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә, уларҙың шиғырҙарына йырҙар яҙа&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|title=Автор-башҡарыусы һәм композитор Ризуан Хәкимов|url=https://chishme.ru/articles/common_material/2020-02-04/avtor-bashkaruchy-m-kompozitor-rizvan-h-kimov-138268|work=Шишмә|date=2020-02-04|accessdate=2025-05-27}}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
Ризуан Хәкимов армияла хеҙмәт иткән ваҡытта «Илама, ярһыма» тигән беренсе йырын ижат итә.
Музыка менән профессиональ рәүештә шөғөлләнеүҙе 1980-се йылдар аҙағында композиторлыҡ һәм башҡарыу һәләттәре менән айырылып торған ҡатыны Нәфисә менән ижади тандемда башлай. Халыҡ күңелен яулап алған «Илама, ярһыма», «Моңдар ҡайтһын ауылға», «Әйтмә һин ауыр һүз» йырҙары бик тиҙ арала популяр булып китә. Ҡатыны менән бергә Ризуан Ғәлимйән улы «Мөғжизә» ансамбленә нигеҙ һала, төркөм ил буйлап гастролдәрҙә йөрөгән һәм иң күп тамашасы йыйыусыларҙың береһе була. Төркөм шулай уҡ яңы һәләттәр асыу үҙәге булып тора. Ансамблгә йәш талантлы башҡарыусылар килә. [[Радик Юлъякшин]] («Элвин Грей») әлеге төркөмдә дүрт йыл эшләп китә, үҙен танытҡан «Ашҡына ғүмер» йырын Альбина Хәкимова менән дуэтта башҡара&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Татар һәм башҡорт эстрадаһының танылған йырсылары Ризуан Хәкимовтың йырҙарын үҙ репертуарына индерә: [[Салауат Фәтхетдинов]], [[Хәниә Фәрхи|Хәния Фәрхи]], Зәйнәп Фәрхетдинова, Зөфәр Билалов, [[Фәдис Ғәниев]], [[Айҙар Ғәлимов]], [[Ришат Төхвәтуллин]] һәм башкаларҙың репертуарында Хәкимовтарҙың йырҙары төп урынды ала. 2002 йылда Нәфисә фәжиғәле рәүештә һәләк була, Ризуан Хәкимов ҡатыны иҫтәлегенә «Нәфисә» эстрада-йыр театры төҙөй&lt;ref name=&quot;дэ&quot;&gt;{{Cite news|title=Ризван Хакимов|url=https://enc.durtulicbs.ru/index.php/component/content/article/3638-khakimov-rizvan-galim-yanovich?catid=118&amp;Itemid=104|work=Дюртюлинская энциклопедия|accessdate=2025-05-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250527060149/https://enc.durtulicbs.ru/index.php/component/content/article/3638-khakimov-rizvan-galim-yanovich?catid=118&amp;Itemid=104 |date=2025-05-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Дискография ==
Популяр йырҙары: «Әйтмә һин ауыр һүҙ», «Беҙҙең ғүмер», «Һандуғас моңо», «Сәғәт теле», «Кеше ғүмере», «Әллә ниндәй яҙмыш булды», «Ағым һыуы»,
«Яҙмыш», «Өҙгәләнә йәнем», «Ауыр саҡтарҙы уйлама», «Иҫмәле, ел» ([[Альбина Хәкимова]] башҡара), «Моңдар ҡайтһын ауылға» ([[Айҙар Ғәлимов]] репертуарында),
«Илама, ярһыма» ([[Радик Юлъякшин]], [[Фәдис Ғәниев]] репертуарында), «Әйтегезсе, ромашкалар», «Әйтмә һин ауыр һүҙ!», «И, Хоҙай, иҫәнлек бир», «Балаларға фәтиха», «Әллә ниҙәр әйтер инем һиңа» (икеһе лә [[Хәния Фәрхи]] репертуарынан), «Күңелдә яҙҙар әле», «Уртаҡлаш кешенең ҡайғыһын», «Аллаға шөкөр!», «Көтмә, һин, көтмә, үпкәләмә» (икеһе лә [[Салауат Фәтхетдинов]] репертуарынан)&lt;ref&gt;[https://erlar.ru/taxonomy/term/11 Ризуан Хәкимов (композитор).] Татар йырҙары&lt;/ref&gt;.

=== Альбом ===
* «Хәлдәрең нисек тип һорама» (Нәфисә Хәкимова иҫтәлегенә)

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башкортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре ()
* Дүртөйлө районының почётлы гражданы (2019)
* Татарстандың атҡаҙанған артисы ()
* Башҡортостан Республикаһының халык артисы (2025)&lt;ref&gt;[https://intertat.tatar/news/rizvan-xakimovka-maktauly-isem-birelgan-5871244 Ризуан Хәкимовҡа маҡтаулы исем бирелгән.] [[Интертат]], 18.02.2025&lt;/ref&gt;

== Шәхси тормошо ==
Ҡатыны йырсы, педагог Нәфисә (2002 йылдың июлендә юл һәләкәтендә вафат була), ҡыҙҙары Илнара, Альбина&lt;ref&gt;[https://saba-rt.ru/news/radio-ham-tv-yanalilari/rizvan-hkimov-narkoman-eget-arkasyinda-balalaryim Ризуан Хәкимов: «Наркоман егет арҡаһында балаларым әсәһеҙ ҡалды»]&lt;/ref&gt;. Илнара финанс-иҡтисад институтын тамамлай, Альбина сәнғәт институтын тамамлап, «Нәфисә» йыр театрында эшләй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://shahrichalli.ru/news/kich-bgen-irtg/rizvan-hkimovka-ni-bulgan-yirlaudan-tuktyiym-di Ризуан Хәкимовҡа ни булған? Йырлауҙан туҡтайым, ти]
* [https://24smi.org/celebrity/121789-rizvan-khakimov.html Ризван Хакимов]
* [https://enc.durtulicbs.ru/index.php/component/content/article/3638-khakimov-rizvan-galim-yanovich?catid=118&amp;Itemid=104 Дюрюлинская энциклопедия Ризван Хакимов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250527060149/https://enc.durtulicbs.ru/index.php/component/content/article/3638-khakimov-rizvan-galim-yanovich%3Fcatid%3D118%26Itemid%3D104 |date=2025-05-27 }}
* [https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2025-02-19/rizuan-h-kimov-bash-ortostandy-haly-artisy-4127499 Ризуан Хәкимов — Башҡортостандың халыҡ артисы]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://kiziltan.ru/articles/kultura/2025-02-18/rizvan-h-kimov-halyk-artisty-4127100  «Кызыл таң» гәзите Ризуан Хәкимов — Башҡортостандың халыҡ артисы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250319070217/https://kiziltan.ru/articles/kultura/2025-02-18/rizvan-h-kimov-halyk-artisty-4127100 |date=2025-03-19 }}
* [https://chishme.ru/articles/common_material/2020-02-04/avtor-bashkaruchy-m-kompozitor-rizvan-h-kimov-138268 Автор-башҡарыусы һәм композитор Ризуан Хәкимов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250125161830/https://chishme.ru/articles/common_material/2020-02-04/avtor-bashkaruchy-m-kompozitor-rizvan-h-kimov-138268 |date=2025-01-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:Татарстандың атҡаҙанған артистары]]</text>
      <sha1>f91g287xufo46piyimhblrj3dv7iwx3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Советтарҙың Бөтә Башҡорт съезы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201342</id>
    <redirect title="Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы" />
    <revision>
      <id>1300623</id>
      <timestamp>2026-07-08T13:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>[[Советтарҙың Бөтә Башҡорт съезы]] битенең исемен [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы]] тип, йүнәлтеү өҫтөнән Баныу алыштырҙы: хата</comment>
      <origin>1300623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="49eseo46mpj6efl2jbm3qicai7310uh" xml:space="preserve">#перенаправление [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы]]</text>
      <sha1>49eseo46mpj6efl2jbm3qicai7310uh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-07-09</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201343</id>
    <revision>
      <id>1300666</id>
      <timestamp>2026-07-08T18:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Front Judes Church Chinnathurai Tamil Nadu crop Mar24 A7C 10007.jpg</comment>
      <origin>1300666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="ct0drixmoz90dplc2cd2a2rzmncxamu" xml:space="preserve">Front Judes Church Chinnathurai Tamil Nadu crop Mar24 A7C 10007.jpg</text>
      <sha1>ct0drixmoz90dplc2cd2a2rzmncxamu</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>