Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2479</id>
    <revision>
      <id>1300767</id>
      <parentid>1300753</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:43:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ижади эшмәкәрлеге */</comment>
      <origin>1300767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25930" sha1="2gcev79n4d2vzz7p3ligsngg420yahh" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан» (1932), «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер» (1934), «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ» (1936), «Кәкүк», «Бәхет ҡошо» (нәҫер), «Еңелмәҫ батырҙар» (очерк) «Аҡыҡ бөртөктәре» (очерк).

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлап ебәрә. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref&gt;Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе&lt;/ref&gt;. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҫерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә уның «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», 1935 йылда «Еңелмәҫ батырҙар» һәм «Аҡыҡ бөртөктәре» художестволы очерктары баҫылып сыға. Очерктарҙа Башҡортостандың [[Урал аръяғы]]нда ауыр тәбиғәт шарттарында, сиҙәм ерҙәрҙе күтәреп, иген үҫтреүсе совхоз эшселәренең тормошо, көрәше кәүҙәләнә&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
* [https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2023-01-17/i-g-to-rolo-bild-e-3109072 Һәҙиәгә тоғролоҡ билдәһе]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>2gcev79n4d2vzz7p3ligsngg420yahh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300800</id>
      <parentid>1300767</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башланғыс ижады */</comment>
      <origin>1300800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25934" sha1="pc3lhtgy605xdh2lip5ohtidi8pi6e2" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан» (1932), «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер» (1934), «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ» (1936), «Кәкүк», «Бәхет ҡошо» (нәҫер), «Еңелмәҫ батырҙар» (очерк) «Аҡыҡ бөртөктәре» (очерк).

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлап ебәрә. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref&gt;Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе&lt;/ref&gt;. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҫерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын уңышлы ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», 1935 йылда «Еңелмәҫ батырҙар» һәм «Аҡыҡ бөртөктәре» художестволы очерктары баҫылып сыға. Очерктарҙа Башҡортостандың [[Урал аръяғы]]нда ауыр тәбиғәт шарттарында, сиҙәм ерҙәрҙе күтәреп, иген үҫтреүсе совхоз эшселәренең тормошо, көрәше кәүҙәләнә&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
* [https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2023-01-17/i-g-to-rolo-bild-e-3109072 Һәҙиәгә тоғролоҡ билдәһе]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>pc3lhtgy605xdh2lip5ohtidi8pi6e2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300801</id>
      <parentid>1300800</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:25:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* 30-сы йылдарҙағы ижады */</comment>
      <origin>1300801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26669" sha1="6cvhvz7zu9h73cdp5bvle84mp8s2cuy" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан» (1932), «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер» (1934), «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ» (1936), «Кәкүк», «Бәхет ҡошо» (нәҫер), «Еңелмәҫ батырҙар» (очерк) «Аҡыҡ бөртөктәре» (очерк).

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлап ебәрә. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref&gt;Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе&lt;/ref&gt;. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҫерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын уңышлы ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», 1935 йылда «Еңелмәҫ батырҙар» һәм «Аҡыҡ бөртөктәре» художестволы очерктары баҫылып сыға. Очерктарҙа Башҡортостандың [[Урал аръяғы]]нда ауыр тәбиғәт шарттарында, сиҙәм ерҙәрҙе күтәреп, иген үҫтреүсе совхоз эшселәренең тормошо, көрәше кәүҙәләнә&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;:
{{Цитата|Һәҙиә Дәүләтшинаның бөтә яҙғандары ике китапҡа һыя, әммә был китаптарҙан тыш башҡорт совет әҙәбиәтенең формалашыу һәм үҫеү юлдарын күҙ алдына килтереү мөмкин түгел. Яҙыусы өлгәшкән оло ҡаҙаныш  — реалистик хикәйәләү оҫталығы  - башҡорт прозаһына профессианаль төҫ бирҙе, хикәйә, повесть, роман кеүек әҙәби жанрҙарҙың донъя әҙәбиәтендәге эстетик асылына яҡынайтты. (Тимерғәле Килмөхәмәтов)}}

=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
* [https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2023-01-17/i-g-to-rolo-bild-e-3109072 Һәҙиәгә тоғролоҡ билдәһе]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>6cvhvz7zu9h73cdp5bvle84mp8s2cuy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300802</id>
      <parentid>1300801</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T06:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* 30-сы йылдарҙағы ижады */</comment>
      <origin>1300802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26671" sha1="4z6sq73pojw8tw0q1u4q80trfuhdkys" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан» (1932), «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер» (1934), «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ» (1936), «Кәкүк», «Бәхет ҡошо» (нәҫер), «Еңелмәҫ батырҙар» (очерк) «Аҡыҡ бөртөктәре» (очерк).

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлап ебәрә. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref&gt;Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе&lt;/ref&gt;. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҫерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын уңышлы ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», 1935 йылда «Еңелмәҫ батырҙар» һәм «Аҡыҡ бөртөктәре» художестволы очерктары баҫылып сыға. Очерктарҙа Башҡортостандың [[Урал аръяғы]]нда ауыр тәбиғәт шарттарында, сиҙәм ерҙәрҙе күтәреп, иген үҫтреүсе совхоз эшселәренең тормошо, көрәше кәүҙәләнә&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;:
{{Цитата|Һәҙиә Дәүләтшинаның бөтә яҙғандары ике китапҡа һыя, әммә был китаптарҙан тыш башҡорт совет әҙәбиәтенең формалашыу һәм үҫеү юлдарын күҙ алдына килтереү мөмкин түгел. Яҙыусы өлгәшкән оло ҡаҙаныш  — реалистик хикәйәләү оҫталығы  — башҡорт прозаһына профессианаль төҫ бирҙе, хикәйә, повесть, роман кеүек әҙәби жанрҙарҙың донъя әҙәбиәтендәге эстетик асылына яҡынайтты. (Тимерғәле Килмөхәмәтов)}}

=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
* [https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2023-01-17/i-g-to-rolo-bild-e-3109072 Һәҙиәгә тоғролоҡ билдәһе]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>4z6sq73pojw8tw0q1u4q80trfuhdkys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡадиров Ғабдрахман Фәйзрахман улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2481</id>
    <revision>
      <id>1300759</id>
      <parentid>1011112</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:09:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6369" sha1="ttlx6xwtrsish5w52yl04gy62m9qhnm" xml:space="preserve">[[Файл:KadirovGabdr.jpg|275px|thumb|upright|Ғабдрахман Ҡадиров ]]
{{Ук}}
{{фамилиялаш|Ҡадиров}}
'''Ҡадиров Ғабдрахман Фәйзрахман улы''' ([[27 ғинуар]] [[1941 йыл]] — [[31 июль]] [[1993 йыл]]) — [[Башҡортостан]]да йәшәгән билдәле [[СССР|совет]] спортсыһы, мотоциклда боҙҙа уҙышыу буйынса алты тапҡыр донъя чемпионы. Мотоспорт буйынса СССР‑ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1965), халыҡ‑ара категориялы судья (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1993). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1991). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1969).

== Биографияһы ==
Ғабдрахман Фәйзрахман улы Ҡадиров 1941 йылдың 27 ғинуарында [[Мәскәү]] өлкәһенең Шатура ҡалаһында тыуған. Уның атаһы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк була. Әсәһе ғүмер буйы ташсы-төҙөүсе булып эшләй, улар 1946 йылдан Архангельск өлкәһе «Ҡыҙыл маяҡ» балыҡсылыҡ колхозында, артабан [[Башҡортостан]]дың [[Туймазы районы]] [[Илсембәт]] ауылында, 1948 йылдан [[Белорет]] ҡалаһында йәшәй.

1951 йылдан Ғабдрахман Ҡадиров [[Өфө]]лә йәшәй. 7-се, 27-се һәм 23-сө мәктәптә, Өфө авиация техникумында уҡый.
Юғары белемде Ленинградтағы П. Лесгафт исемендәге физик культура институтында ала.

Донъя чемпионы исемдәрен ул 1966 йылда — Мәскәү, 1968 йылда — Өфө, 1969 һәм 1971 йылдарҙа — Инцель ([[Германия]]), 1970 һәм 1974 йылдарҙа Несше ([[Швеция]]) ҡалаларында яулай. Ер йөҙөндә спортта бындай юғары ҡаҙаныштарға башҡа бер кемдең дә өлгәшкәне юҡ.

Артабанғы йылдарҙа Ғабдрахман Ҡадиров үҙен яҡшы тренер һөм ярыштар судьяһы итеп тә күрһәтә. Боҙҙа мотоциклда уҙышыу буйынса халыҡ-ара ярыштарҙа Башҡортостандан берҙән-бер судья ул булған.

Мотоцикл спортын үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары һәм шәхси уңыштары өсөн мотоуҙышсы [[«Почёт Билдәһе» ордены]] һәм «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградлана.

1993 йылдың 31 июлендә вафат була, Өфөлә ерләнгән.

Спортсының ҡатыны — Башҡортостандың популяр эстрада йырсыһы [[Нәзифә Ҡадирова]].

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Мотоспорт буйынса СССР‑ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1965)
* Халыҡ‑ара категориялы судья (1991)
* Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1993)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1991)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1969)

== Китаптары ==
* Я выбираю лёд. Уфа, 1974; 
* Трудные кольца спидвея. М., 1976.

== Хәтер ==
* [https://www.bashinform.ru/news/1551009-vydayushchemusya-sportsmenu-bashkortostana-gabdrakhmanu-kadyrovu-80-let/ Выдающемуся спортсмену Башкортостана Габдрахману Кадырову сегодня исполнилось бы 80 лет. ИА «Башинформ», 27 января 2021 года]{{ref-ru}}{{V|27|01|2021}}   
* 2016 йылдан [[Башҡортостан (киностудия)|«Башҡортостан» киностудияһында]] режиссёр Радик Килмәмәтов билдәле совет мотоуҙышсыһына арналған ҡыҫҡа метражлы фильм төшөргән. Уның «Башҡортостандың йөҙ исеме» проекты сиктәрендәге презентацияһы 2019 йылдың 29 ғинуарында [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]нда уҙа&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1258880/ Өфөләрҙе «Беренсе чемпион Ғабдрахман Ҡадиров» фильмының премьераһына саҡыралар. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019 йыл, 9 ғинуар]{{V|15|01|2019}}&lt;/ref&gt;. 
* Өфөлә Ғабдрахман Ҡадиров исемендәге спортклуб (техник спорт төрҙәре үҙәге) эшләй.
* 1993—1997 йылдарҙа Өфөлә спидвей буйынса Ҡадиров мемориалы үткәрелә.
* Өфөлә спортсы йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Ҡадиров исеме Өфө урамдарының береһенә бирелгән. 
,

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Башҡортостан календары. 2006 йыл. Автор: [[Йәмил Буранғолов]].
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 43 с. ISBN 5-295-02294-3.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|85079}} {{V|27|01|2021}}   

[[Категория:Башҡортостан спортсылары]]</text>
      <sha1>ttlx6xwtrsish5w52yl04gy62m9qhnm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ubuntu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3835</id>
    <revision>
      <id>1300806</id>
      <parentid>1061408</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:39:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2303" sha1="b7vt5ds3r8z4shsfk4vpny9y800ijff" xml:space="preserve">[[Файл:Ubuntu 12.04.png|250px|thumb|right|Ubuntu 12.04 LTS (Precise Pangolin)]]

'''Ubuntu''' (әйтелеше: «убу́нту») – иң таралған [[Linux]] дистрибутивтарының береһе.

Зулу теленән тәржемә иткәндә &quot;убунту&quot; һүҙе &quot;кешелеклелек&quot; тигәнде аңлата. Ubuntu [[Debian]] GNU/Linux проектынан килеп сыҡҡан. (Беренсе Ubuntu сығарылышы – [[2004]] йылдың 20 октябре)

Аҙаҡҡы Ubuntu сығарылышы - 2010 йылдың 10 октябрендәге 10.10 (Maverick Meerkat) өлгөһө. 
Ғәҙәттә 6 ай һайын яңы өлгөһө сыға.
Ubuntu-ның төп ойошторыусоһы һәм спонсоры — Марк Шаттлворҫтың Canonical Ltd ойошмаһы.
Күп телле, түләүһеҙ. 
Эшләүе өсөн 256 мегабайт RAM һәм дискта 3 Гигабайт буш урын кәрәк.

Дистрибутив:
* OpenOffice.org офис пакеты, 
* Mozilla Firefox [[Бөтә Донъя Селтәре|Интернет]] браузеры 
* GIMP Графика мөхәррирләүсеһе.

Live-CD ([[Компьютер]]ға ҡуймайынса эшләргә була) технологияһы менән ойошторолған.

== Варианттары ==

Был [[Linux]] дистрибутивтың үҙ варианттары ла сыға башланы - Xubuntu, Runtu, һ.б.
* [http://www.ubuntume.com UbuntuME (Möselman Edition)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411104744/http://www.ubuntume.com/ |date=2021-04-11 }} тураһында ла әйтергә кәрәк. Был йыйынтыҡта мосолмандар өсөн бик күп программалар бар.

== Ubuntu тураһында ==
* [http://www.ubuntu.com/ www.ubuntu.com]
* [http://www.ubuntu.ru/ www.ubuntu.ru]
* [http://cdimage.ubuntu.com/daily-live/current/ download ubuntu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222222806/http://cdimage.ubuntu.com/daily-live/current/ |date=2011-02-22 }}
{{башланғыс}}

{{|bs}}
{{|de}}
{{|hr}}
{{|it}}
{{|ml}}
{{|tt}}
{{|uk}}

[[Категория:Linux]]
[[Категория:Компьютер]]</text>
      <sha1>b7vt5ds3r8z4shsfk4vpny9y800ijff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыпсаҡ-Асҡар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9909</id>
    <revision>
      <id>1300778</id>
      <parentid>1283912</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T19:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19439" sha1="6bajziuyyt0gvrbgdyv3n3rgrlskx9n" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 |статус                   = Ауыл
 |русское название         = Ҡыпсаҡ-Асҡар    
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Кипчак-Аскарово}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 |lat_deg                  = 53 |lat_min = 56 |lat_sec = 7
 |lon_deg                  = 55 |lon_min = 3 |lon_sec = 40
 |регион                   = Башҡортостан
 |регион в таблице         = Башҡортостан
 |вид района               = 
 |район                    = Әлшәй районы
 |район в таблице          = 
 |вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 |поселение                = Ҡыпсаҡ-Асҡар ауыл Советы (Әлшәй районы)
 |поселение в таблице      = 
 |внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 
 |население                = {{ Население | Кипчак-Аскарово | тс }}
 |год переписи             = {{ Население | Кипчак-Аскарово | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |милли состав      = башҡорттар
 |конфессиональный состав  = 
 |этнохороним              = 
 |почтовый индекс          = 452114
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 
 |цифровой идентификатор   = 80202831001
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Ҡыпсаҡ-Асҡар''' ({{lang-ru|Кипчак-Аскарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әлшәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 656 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452114, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80202831001.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 20 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 20 км

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* 120501-се квартал ({{lang-ru|квартал 120501}})
* 120707-се квартал ({{lang-ru|квартал 120707}})
* 120708-се квартал ({{lang-ru|улица 120708}})
* Гагарин урамы ({{lang-ru|улица Гагарина}})
* Күгенәев урамы ({{lang-ru|улица Кугенеев}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}})
* Низамов урамы ({{lang-ru|улица Низамова}})
* Күл урамы ({{lang-ru|улица Озерная}})
* Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|улица Салавата Юлаева}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/002/000047.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 31 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәттәре буйынса [[башҡорттар]] 100 %) тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1906 йыл||1020||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1165||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||859||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||827||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||772||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||749||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||656||324||332||49,4||50,6
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Тарихы ==
[[Ҡыпсаҡ-Асҡар ауыл Советы (Әлшәй районы)|Ҡыпсаҡ‑Асҡар ауыл Советы]] үҙәге. Район үҙәгенән һәм [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнсығышҡа табан 20 ксаҡрым алыҫлыҡта [[Дим]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға 1664 йылда [[Нуғай даруғаһы]] Яйыҡ‑Ҫыбы‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Ҡыпсаҡ улусы Асҡар ауылы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл документтарҙа XVIII быуат башында күренә , уға тиклем,1795 йылда, 42 йортта 325 кеше йәшәгәнлеге теркәлә. 1865 йылда 150 йортта — 1041 кеше. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. [[Октябрь революцияһы|Октябрь революцияһына]] тиклем 2 мәсет, 2 мәҙрәсә булған. 1924 йылда башланғыс мәктәп асыла, 1935 йылда ете йыллыҡ мәктәпкә үҙгәртелә, 1970 йылда яңы типовой урта мәктәп һалына. Халҡы: 1906 йылда — 1020 кеше; 1920 йылда — 1165 кеше; 1939 йылда — 859 кеше; 1959 йылда — 827 кеше; 1989 йылда — 772 кеше; 2002 йылда — 749 кеше; 2010 йылда — 656 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, «Әхирәттәр» башҡорт халыҡ фольклор ансамбле, китапхана, мәсет бар&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/92033/ Башҡорт Википедияһы. Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://alshei.bashkortostan.ru/presscenter/news/101240/ Муниципальный район Альшшеевский район РБ / Кипчак-Аскаровцы отпраздновали 255-летие села{{ref-ru}} ]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Ауыл тарихы буйынса бер нисә риүәйәт бар.
Бер вариант:
{{Цитата|Бер йылға булған. Шул йылғаның ике яғында ауыл ултырған. Береһенең исеме — Ҡыпсаҡ, икенсеһе — Асҡар. Ике исем уңайһыҙ. Бер аҡһаҡал: «Ағай-эне, бер ауылға ике исем уңайһыҙ, бер исемен генә ҡалдырайыҡмы, әллә бөтөнләй яңы исем ҡушабыҙмы?» — ти икән.Береһе — Ҡыпсаҡ, икенсеһе — Асҡар исемен ҡушайыҡ, ти торғас һуғышып китәләр. Өлкән аҡһаҡал:«Талашмағыҙ, берегеҙгә лә ҡыйын булмаҫ өсөн, ауылға Ҡыпсаҡ-Асҡар исемен ҡушабыҙ», — ти&lt;ref&gt;{{китап |автор= Әхмәт Сөләймәнов|заглавие=«Аҡмулланың биргән мең ҡәүеме фольклоры» I том |место=Өфө  |издательство= «Аэрокосмос и ноосфера»|год=2006 й |страницы=24—26-сы б.б. }}&lt;/ref&gt;.  
}}

Риүәйәттәрҙә ауыл 500 йыл элек һалынған боронғо ауыл икәнлеге күрһәтелә. [[Вафа Әхмәҙиев]]тың хиәйәләүе буйынса Ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһенең өҙөктәре бар. «1426 йыл. Дәште-Ҡыпсаҡ — хан ингән урын. Дәште-Ҡыпсаҡ, Хорезм, Ҡыпсаҡ һәм Ҡарағай Ҡыпсаҡ — бер ҡандан булған хандар. Ҡарағай Ҡыпсаҡтан быуындар бәйләнеше өлкән Эткенәгә, унан Сураҡҡа, уның улы — Ҡарабайға, унан — Үкәшкә барып тоташа. Уның артынан беҙҙең заман менән бәйле мосолман исемдәре килә».&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/424 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 424.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220414173140/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/424 |date=2022-04-14 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ уҡығыҙ ==
* Тыуған яғым, мине ғәфү ит… (асыҡ хат)&lt;ref&gt;[http://albina-xalisova.ucoz.net/documents/sbornik_2020.pdf.pdf 155 — 157-се биттәр РЕСПУБЛИКАНСКИЕ
КИЕКБАЕВСКИЕ ЧТЕНИЯ. Сборник материалов Республиканской научно-практической конференции «ХII Киекбаевские чтения», посвященной Международному дню родного языка, письменности и культуры и
Году башкирского языка. г. Стерлитамак, 21 февраля 2020 г.]&lt;/ref&gt;

=== Тауҙары ===
[[Сатыртау]], [[Сусаҡтау]], Күктимер тауы, Күсембәт тауы, Эткенәй тауы

=== Йылғалары ===
[[Дим]], Таҡ

=== Күлдәре ===
Аҡкүл, Кирбес күле, Йөҙболан күле, Бүреауыҙ күле

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Абыҙгилдина Ғәшиә Баязит ҡыҙы]] (4.05.1910—22.12.1994), театр актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1963). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949).
* [[Арыҫланов Ғата Арыҫлан улы]] (1914—2001), театр актёры, эстрада артисы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1956).
* [[Дәүләтша Игесәков]] (1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
* [[Яхъя Килдеғолов]] (1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
* [[Юлдаш Рәхмәтуллин]] (1786—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
* [[Моҡай Сапҡынов]] (1784—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
* [[Сәғҙәткирәева Миңлегөл Байғужа ҡыҙы]] ([[10 май]] [[1946 йыл]]) — физика‑математика фәндәре докторы (2005), профессор. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006).
* [[Ғайса Әхмәтов]] (1784—?) — хәрби эшмәкәр. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашыусы.
* [[Әхмәтов Заҡуан Зөфәр улы]] (25.04.1956—10.11.2021), [[Филология|филолог]], [[уҡытыусы]], [[мәғариф]] һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1995—2001 йылдарҙа район]мәғариф бүлеге етәксеһе; 2004—2016 йылдарҙа район хакимиәте башлығы урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостандың мәғариф отличнигы.
* [[Хәйруллина Минзәлә Ғәйнетдин ҡыҙы]] (1961) — театр артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004).

== Әҙәбиәт ==
* {{китап |автор=Бәҙретдинова Таһинур Зөфәр ҡыҙы, Шәйхетдинов М.Ә.|заглавие=Ҡыпсаҡ-Асҡар тарихы  |место=Өфө  |издательство= «Матбуғат донъяһы»|год=2017 й |страницы=183. }}

=== Матбуғатта ===
* [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]. 16 ғинуар 2015 [https://ye102.ru/articles/kl/2015-01-16/s-n-tk-ashi-g-lg-n-534562 Сәнғәткә ғашиҡ Гөлгөнә]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [[Юлдаш (радио)|Юлдаш]]. 19 марта 2019[https://bash.news/yuldash/atajsal/89237-lshj-rajony-ypsaasar-auyly-39579  Әлшәй районы Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208050829/https://bash.news/yuldash/atajsal/89237-lshj-rajony-ypsaasar-auyly-39579 |date=2022-12-08 }}
* [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|Башҡортостан ҡыҙы]]. 23 ноябрь 2021 [https://bashkizi.ru/articles/be-e-tyshly-ta/2021-11-23/d-erg-auazdash-e-al-yn-2593714 «Дәүергә ауаздаш һүҙең ҡалһын…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809011005/https://bashkizi.ru/articles/be-e-tyshly-ta/2021-11-23/d-erg-auazdash-e-al-yn-2593714 |date=2022-08-09 }}

=== Сайтта ===
* 31 ғинуар 2022йыл[https://www.bashkortostan.ru/presscenter/news/426837/ Официальный портал Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

=== Видеофильмдар ===
* 2017 июнь 11 — Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылы юбилейы [http://kipchak.spalshey.ru/novosti/2017-iyun-11-ҡypsaҡ-asҡar-auyly-yubilejy-yubilej-sela-kipchak-askarovo/ Сельское поселение Кипчак-Аскаровский сельсовет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330111421/http://kipchak.spalshey.ru/novosti/2017-iyun-11-%D2%A1ypsa%D2%A1-as%D2%A1ar-auyly-yubilejy-yubilej-sela-kipchak-askarovo/ |date=2023-03-30 }}
* Миңзәлә Муллағолова. Әлшәй районы, Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылы. Йыр. Етегән-2020.{{YouTube|3IpDty95uiQ|logo=1}}
* ТОРМОШ. Әлшәй районының Кыпсаҡ-Асҡар ауылы. 27 декабрь, 2021 йыл{{YouTube|IqIIVNI-N2U|logo=1}}
* Сусаҡтау ҡалҡыулығы (Башҡортостан, Кыпсаҡ-Асҡар ауылы) 28.07.2021{{YouTube|7EuR5IURvds|logo=1}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|92033}}{{V|16|04|2022}}
* [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан]
* [http://ufagen.ru/places/alsheevskiy/kipchak-askarovo.html Кипчак-Аскарово на портале «Генеалогия и Архивы»]
* {{китап |автор= Әхмәт Сөләймәнов|заглавие=«Аҡмулланың биргән мең ҡәүеме фольклоры» I том |место=Өфө  |издательство= «Аэрокосмос и ноосфера»|год=2006 й |страницы=146—148-се б.б. }}
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]
* [https://alshei.bashkortostan.ru/presscenter/news/101240/ Муниципальный район Альшшеевский район РБ / Кипчак-Аскаровцы отпраздновали 255-летие села{{ref-ru}} ]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
{{Әлшәй районы ауылдары}}

[[Категория:Әлшәй районы ауылдары]]
[[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>6bajziuyyt0gvrbgdyv3n3rgrlskx9n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2-се Этҡол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10286</id>
    <revision>
      <id>1300805</id>
      <parentid>1283961</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T07:37:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23423" sha1="hn5b2ydz48641gjphsz2gdltrh0zsxq" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{БМ|Этҡол}}
'''2-се Этҡол''' ({{lang-ru|Иткулово 2-е}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009 йыл]]дың 1 ғинуарына халыҡ һаны 1727 кеше булған&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
[[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206840005

ОКТМО коды — 8060644010

== Исеменең килеп сығышы ==
Башта ''Айытғужа'' атамаһын йөрөткән. Ауылға нигеҙ һалған Алдар батыр Иҫәнгилдиндың ағаһы тархан Айытҡужа Иҫәкәев хөрмәтенә ҡушылған. Хәҙерге Икенсе Этҡол исеме XVIII быуат башынан тархан Айытҡужа улы ''Этҡол'' антрононимын алған&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =88 }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ ''Нуғай Бөрйән'' исеме аҫтында билдәле&lt;ref name=&quot;Усманова&quot;&gt;Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5 163 бит&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
[[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһы]]ның Таулы, Рәжәп, Саҡмағош уң ҡушылдыҡтарында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8} 69-70 биттәр}}&lt;/ref&gt;.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]]): 37 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 84 км

== Тарихы ==
[[Файл:Село Второе Иткулово Баймакского района. Вид с горы.jpg|thumb|Икенсе Этҡол ауылы. Ауыл мәсете.]]
XVIII быуат башында Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә ауылға нигеҙ һалғандар, башта Алдар батыр Иҫәнгилдиндың ағаһы Айытҡужа Иҫәкәевтың исемен йөрөткән, һуңынан — уның улы тархан Этҡол Айытғужин исеме менән йөрөтөлә башлай&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Икенсе Этҡол ауылы (Үрге Этҡол) Бөрйән улусының 6-сы кантоны 3-сө йорто составында булған&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Тәүге тапҡыр Этҡол ауылы Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы составында 1763 йылда телгә алына&lt;ref name=&quot;Усманова&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.
[[File:Древнее захоронение в Баймакском районе, д. 2-е Иткулово.jpg|thumb|Тамғалы таш. Боронғо зыярат ҡалдыҡтары. Баймаҡ районы Икенсе Этҡол ауылы тирәһендә]]
1816 йылда 88 йәшлек Этҡол Айытғужин Этҡол ауылында йәшәгән. Этҡолдың улдары һәм ейәндәре билдәле: өлкән улы Байҡый (1766 йылғы), уның улдары — Сөләймән, Дауыт, Таулыҡай, Мөхәмәтзаман. 1815 йылда Байҡый балалары һәм һәм туғандарының балалары Әйүп, Йосоп, Яҡум менән яңы булдырылаған Моҡас ауылына күсә. Этҡолдың кесе улы Солтанғол иртә донъя ҡуя, унан улы Балхия ҡала (1784 йылғы). Балхияның улдары — Баһауетдин һәм Ишмырҙа. Этҡол ейәне Балхия Солтанғолов менән йәшәй&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

[[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда Этҡол ауылынан 15-се башҡорт полкы составында [[Париж]]ға тиклем барып етәләр: урядник Баязит Әлимбәтов, рядовойҙар Мөхәмәтғәли Ниәтшин, Мөкмин Әбделсәлимов, Сәйетбаттал Ирмәков (бөтәһе лә көмөш миҙалдар кавалерҙары). 1806—1807 йылдарҙа [[Франция]]ға ҡаршы [[Пруссия]] һәм [[Польша]] территорияһындағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар: рядовойҙар Хәйризаман Ирғәлин, Әйүп Солтанғолов, Баҡтыбай Ирмәков. 1828—1829 йылғы урыҫ-төрөк һуғышында ҡатнашалар: Буранғол Рафиҡов, Әбделғариф Әбделмәжитов һәм Мөхәмәтғәли Килдиғужин&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Этҡолдар малсылыҡ менән шөғөлләнәләр, [[Байым (Баймаҡ районы)|Байым]], [[Исхаҡ (Баймаҡ районы)|Исхаҡ]], [[Ниғәмәт]], [[Сәйетбаттал]] ауылдары халҡы менән Бутара, Салажа, Әликәй, Ҡашҡа-Айғыр буйлап Сереккүлгә һәм [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһына]] тиклем [[Урал]] тауҙарына барып еткәндәр. 1839 йылда 116 йорттан 88 арба йәйләүгә сыға. Ауылда 707 кеше йәненә 480 йылҡы, 1100 һыйыр, 400 һарыҡ булған. 1843 йылда 88 бот ужим һәм 984 бот ярауай иген сәсәләр, төрлө кәсеп менән шөғөлләнәләр. Ауылда ике мәсет булған. Аҙна һайын баҙар ойошторола, 1885 йылда баҙарҙа 6 даими һатыу иткән лавка була&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

XIX быуат башынан утарҙарға сығыу тыйылғанға күрә, Этҡол ауылы халҡы яңы ауылдарға нигеҙ һала. 1812 йылда 17 ғаилә [[Ағиҙел]] йылғаһы буйында Яҡшығол ауылына нигеҙ һала (Бөрйән районы)&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

'''Совет осоро'''

ХХ быуат башынан хәҙерге исемен йөрөтә.
Совет осоронда 2-се Этҡол ауылы «Урал» агрокомплекс хужалығының үҙәк усадьбаһы була. Бында ағас әҙерләү буйынса «Мәтим» артеле һәм урман хужалығы урынлашҡанref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Республикала билдәле шәхестәр [[Байымов Берйән Сафа улы|Б. С. Байымов]], [[Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы|Ш. Ш.Ғәбдиев]], [[Ибраһимов Ғәйнислам Дәүләтбай улы|Ғ.Д.Ибраһимов]], [[Иҫәнбаев Мазһар Насип улы|М. Н.Иҫәнбаев]], [[Рәхимов Ришат Рәшит улы|Р. Р.Рәхимов]], [[Хәлилов Зыя Ишбулды улы|З. И.Хәлилов]], [[Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы|Х. Х. Әлмөхәмәтов]] 2-се Этҡол ауылында тыуған.

'''Бөгөнгөһө'''
 
Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Мәҙәниәт йортонда төрлө ижади коллективтар булдырылған: «Йәнтөйәк» фольклор ансамбле; «Йәйғор», «Дарман», «Атайсал» вокаль ансамблдәре; «Әхирәттәр», «Шатлыҡ», «Аҡ ҡайын» бейеү ансамблдәре, «Сыбалайыр» ҡубыҙсылар ансамбле&lt;ref&gt;[https://itkulovo-club.ru/category/tvorcheskie-kollektivy/ Ижади коллективтар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220424104257/https://itkulovo-club.ru/category/tvorcheskie-kollektivy/ |date=2022-04-24 }}&lt;/ref&gt;. &quot;Ағинәйҙәр&quot; ойошмаһы бихисап йөкмәткеле, файҙалы саралар. кисәләр үткәрә. халыҡ йолаларын. ғөрөф-ғәҙәттәрен тергеҙеү буйынса ҙур эш башҡара. Ағымдағы йылда (2022) ойошма &quot;Урал батыр&quot; эпосы - башҡорт халҡының рухи ҡомартҡыһы&quot; исҽмлҽ проҽкт буйынса эш башланы&lt;ref name=&quot;Урал батыр&gt;[https://hakmar.ru/articles/m-ni-t/2022-02-09/ikense-et-ol-auyly-a-in-y-rene-ural-batyr-eposy-bash-ort-hal-yny-ruhi-omart-y-y-is-ml-pro-kty-esh-bashlany-2686828 Икенсе Этҡол ауылы ағинәйҙәренең «Урал батыр» эпосы — башҡорт халҡының рухи ҡомартҡыһы&quot; исҽмлҽ проҽкты]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||858||416||442||48,5||51,5
|-
| 1920 йыл 26 август||615||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||2039||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||1003||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||1034||534||500||51,6||48,8
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||1012||513||499||50,7||49,3
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||853||433||420||50,8||49,2
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
; Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда [[бөрйән]] ырыуы [[башҡорттар]]ы йәшәй (100 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
Ырыу аралары: ''бүре, таулы, ҡыя, таҙым, ҡырғыҙ, татар, көҙән, көсөк, маңҡа, серәкәй, монаш, секәнәй, аратор''&lt;ref name=&quot;Усманова&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ер-һыу атамалары ==
'''Тауҙар исемдәре'''
— Көрәй тауы;&lt;br&gt;
— Әсебейек;&lt;br&gt;
— Ҡыҙҙар тауы;&lt;br&gt;
— Иген тауы&lt;br&gt;

'''Күл-йылғалар исемдәре''':

— Сарҙаҡ күле;&lt;br&gt;
— Мәтем йылғаһы;&lt;br&gt;
— Таулы йылғаһы;&lt;br&gt;
— Киндеркүл

== Былар ҡыҙыҡлы ==
[[Файл:Д. 2-е Иткулово Баймакского района Башкортостана. Здесь был записан башкирский эпос &quot;Урал-батыр&quot;.jpg|thumb|«Урал батыр» эпосын сәсәндәр Ғ.Арғынбаҽв һәм Х.Әлмөхәмәтовтан яҙып алған урында доға ҡылыу.]]
— 1910 йылда сәсән Мөхәмәтша Буранғолов «Урал батыр» ҡобайырын 2 — сҽ Этҡол ауылынан алыҫ булмаған урында сәсәндәр Ғ.Арғынбаҽв һәм Х.Әлмөхәмәтовтан яҙып ала. Эпос өс өлөштән, туғыҙ бүлҽктән тора&lt;ref name=&quot;Урал батыр&gt;&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Байымов Берйән Сафа улы]] (7.02.1948—26.11.2004), ғалим-фольклорсы, әҙәби тәнҡитсе, яҙыусы һәм журналист. Филология фәндәре кандидаты (1993). [[Сәғит Мифтахов]] исемендәге премия лауреаты (1987).
* [[Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы]] — (912.1898—5.07.1979), башҡорт шағир-импровизаторы. Беренсе донъя, Граждандар, 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һуғыштарында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
* Иҫәнбаев И. Н. — БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре;
* [[Иҫәнбаев Мазһар Насип улы]] — иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре докторы (1987), профессор (1989), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Башҡортостан Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы ([[2002 йыл]]дан).
* [[Камалова Лира Шәрип ҡыҙы]] — [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], Этҡолда уҡыған.
* Ҡотлоғужина Зәкиә Рәхмәт ҡыҙы (4.03.1922—28.10.2005), БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966);
* [[Мостафин Урал Сабирйән улы]] (17.01.1951), хеҙмәт ветераны, [[Шиғриәт|шағир]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 2014 йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Баймаҡ районы]]ның [[Батыр Вәлид]] исемендәге (2002) һәм [[Сәғит Агиш]] исемендәге әҙәби премиялар лауреаты (2011).
* [[Муллағолова Әнисә Муса ҡыҙы]] (5.03.1963), ғалим—әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист. Филология фәндәре кандидаты, доцент. [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш»]] радиоһы хеҙмәткәре. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы.
* Мәжитов Г. М. — Мәскәүҙәге Еңеү парадында ҡатнашыусы;
* [[Рәхимов Ришат Рәшит улы]] — ҡурайсы, педагог, композитор. 1998 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982).
* [[Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы]] (1976), [[фән|ғалим]]-[[Филология|филолог]], 2002 йылдан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (2002), доцент (2005). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2020).
* Сирғәлин И. И. — БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре;
* Таңғатаров И. — хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор;
* Хәйретдинов Борис Мөхәммәт улы (10.03.1948), педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, яҙыусы һәм шағир, йырҙар авторы, йәмәғәт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Бөтә Союз үҙешмәкәр сәнғәт ижады смотры (1985) һәм райондың [[Батыр Вәлид]] исемендәге премия (2003) лауреаты.
* [[Хәлилов Зыя Ишбулды улы]] (13.06.1963—10.04.2004), ҡурайсы, йырсы БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Ҡурайсылар Союзы ағзаһы (1999).
* Хәлитов Динар Дидар улы (18.08.1959), архитектор, дәүләт эшмәкәре. 2017 йылдан Башҡортостан Республикаһының Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы (2004). Рәсәйҙең почётлы архитекторы (2010)&lt;ref&gt;[http://enc.rusoil.net/index.php/person/110-persona/kh/1491-khalitov-dinar-ditarovich Энциклопедия УГНТУ — Халитов Динар Дитарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190817155033/http://enc.rusoil.net/index.php/person/110-persona/kh/1491-khalitov-dinar-ditarovich |date=2019-08-17 }}{{ref-ru}}{{V|17|08|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы]] — сәсән;
* [[Тажетдинов Илшат Азамат улы]] —  ([[20 май]] [[1969 йыл]]) —  дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре. Иҡтисад фәндәре докторы, доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2019);
* [[Тажетдинов Азамат Әғзәм улы]]  (12 декабрь 1938 йыл — 2015 йыл) — Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2013). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты (2005);
* Тажетдинов Нур Азамат улы — Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе, Сибай ҡалаһының почетлы гражданины

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Ленин урамы ({{lang-ru|Ленина улица}})
* Урманлы урам ({{lang-ru|Лесная улица}})
* Революция урамы ({{lang-ru| Революционная улица}})
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru| Мира улица}})
* Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru| Салавата Юлаева улица}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/006/000068.html Улицы]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* {{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =95 }}
* {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}
* Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5
* [https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Башкирской АССР]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|96384}}
* [https://www.komandirovka.ru/cities/vtoroe_itkulovo_bash._r./ Село Второе Иткулово, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}}{{V|17|08|2019}}
* [https://itkulovo-club.ru/ 2-се Этҡол мәҙәниәт йорто сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220424105834/https://itkulovo-club.ru/ |date=2022-04-24 }}
* [https://rbsmi.ru/news/khal_yna_dan_yyrlany/ Халҡына дан йырланы]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
{{Баймаҡ районы ауылдары}}
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:XVIII быуатта нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>hn5b2ydz48641gjphsz2gdltrh0zsxq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишбирҙе (Баймаҡ районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10287</id>
    <revision>
      <id>1300777</id>
      <parentid>1229922</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T18:41:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ауылдың арҙаҡлы шәхестәре */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8711" sha1="7xvi6rmqpnzu261fj0e37oteb3b9xga" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{БМ|Ишбирҙе}}
'''Ишбирҙе''' ({{lang-ru|Ишберда}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 666 кеше&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453677, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206828001.
== Тарихы ==
Ауыл Советы үҙәге. Ауылда [[түңгәүер]] ырыуы башҡорттары йәшәй.
Тораҡ пунктына яҡынса 1770-се йылдарҙа нигеҙ һалынған. Беренсе күсеп килеүсе, йорт старшинаһы ярҙамсыһы Ишбирҙе (1768 йылғы, шәжәрә буйынса Тулыбай улы) исеме менән аталған&lt;ref name=&quot;Сельские советы&quot;&gt;Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с.&lt;/ref&gt;.
Тулыбай — Хәсән улы, уның улдары: Этҡол, Ҡыуат, Айса, Ҡотлобулат, Тулыбай, Юлдыбай, Биҡҡол. Ошо исемдәрҙең күбеһе артабанғы нәҫелдәргә фамилия булып китә. Ауылға нигеҙ һалыусылар сығышы менән Ҡыуат ауылынан икәне билдәле&lt;ref&gt;Сельские советы&lt;/ref&gt;. 

Төп шөғөлдәре — малсылыҡ, урман эшкәртеү, күмер яндырыу, дегет эшләү, тал ҡабығын эшкәртеү һәм солоҡсолоҡ.

[[1930 йыл]]да Салауат исемендәге колхоз ойошторола, 1947 йылда Салауат исемендәге сәнәғәт артеленә үҙгәртелә. 1968 йылдан Баймаҡ урман сәнәғәт хужалығына (леспромхоз) әүерелә. Эшмәкәрлектең төп йүнәлештәре — ағас, пиломатериалдар, райондың ялан зонаһы хужалыҡтары һәм халҡы өсөн утын әҙерләү&lt;ref&gt;Сельские советы&lt;/ref&gt;. 
Бында хәҙерге ваҡытта Баймаҡ урман хужалығының урмансылығы бар&lt;ref&gt;Сельские советы&lt;/ref&gt;. 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||638||325||313||50,9||49,1
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
Йылайыр йылғаһы буйында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;&quot;&gt;Сельские советы&lt;/ref&gt;.	
* Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ]]): 56 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 97 км

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* З. Биишева урамы — {{lang-ru| З. Биишевой улица}}
* Йылайыр урамы — {{lang-ru|Зилаир улица}}
* Ишбирҙе урамы — {{lang-ru| Ишберда улица}}
* К. Минһажев урамы — {{lang-ru| К. Мингажева улица}}
* Йәштәр урамы — {{lang-ru| Молодежная улица}}
* Салауат Юлаев урамы — {{lang-ru| Салавата Юлаева улица}}
&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/006/000082.html Улицы]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Ауылдың арҙаҡлы шәхестәре ==
* [[Мөхәмәтшина Фәүзиә Миҙхәт ҡыҙы]] (15.06.1953) — журналист, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998).
* Маликов Х. М. — билогия фәндәре кандидаты;
* [[Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы|Иҙелбаев М. Х.]] — филология фәндәре докторы, [[БДУ]] профессоры;
* Биҡҡолов В. Т. — физика-математика фәндәре кандидаты, [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|СДПИ]] доценты;
*  [[Бикҡолов Төхвәт Шәһибал улы]] (1936—2017), [[иҡтисад]]сы, дәүләт һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1990—1997 йылдарҙа Баймаҡ районы һәм [[Баймаҡ]] ҡалаһы дәүләт һалым инспекцияһы начальнигы, 1997—2000 йылдарҙа Баймаҡ районы хакимиәте башлығы урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1982), [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1993).
* Иҙелбаева Ф. М. — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре;
* Иҙелбаева Р. Х. — БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (Иҫке Сибай);
* [[Маликова Гүзәл Хәсән ҡыҙы|Маликова Г. Х.]] — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы ([[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]);
* Хәсәнов М. И. — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (Стәрлетамаҡ филармонияһы).

== Шулай уҡ уҡығыҙ ==
* [[Ишбирҙе мәктәбе (Баймаҡ районы)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978—5—295—04683—4{{ref-ru}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Баймаҡ районы ауылдары}}

[[Категория:Баймаҡ районы ауылдары]]
[[Категория:Баймаҡ районының бөткән тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:1770 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>7xvi6rmqpnzu261fj0e37oteb3b9xga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡоҙғон-Әхмәр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10698</id>
    <revision>
      <id>1300772</id>
      <parentid>1118634</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T17:52:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10204" sha1="rqjmtf3dg64qm1yr0hfzzg34qj2kkb4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡоҙғон-Әхмәр''' ({{lang-ru|Кузгун-Ахмерово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Белорет районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 275 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. Почта индексы — 453520, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80211807005.
 
== Тарихы ==
1795 йылда ''Буғанаҡ'' йылғаһы буйында урынлашҡан Ҡоҙғон-Әхмәрҙә 35 йортта 203 кеше йәшәгән. Х рәүиз ауылда 440 кеше, шул иҫәптән ике керҙәш һәм 72 хужалыҡ булыуын күрһәтә. Совет осорондағы беренсе халыҡ иҫәбен алыу 451 кешене һәм 92 хужалыҡты теркәгән.

Тәүге төпләнеүсенең улы Иштәүләт Әхмәров бында 1767-1835 йылдарҙа йәшәгән.

Ауыл кешеләре араһынан Әбделмәжит Абдулһәйеров һәм Йосоп Нуғаев 14-се башҡорт полкы составында Парижды алыуҙа ҡатнашҡан һәм «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары менән бүләкләнгән.

Халыҡтың төп шөғөлө - ярым күсмә малсылыҡ. Йәй һайын 65 ихатанан 50 ғаилә Тайһуйған, Аҡкөсөк Ҡалым Алған, Көйәҙе, Һүренйәк буйҙарына йәйләүгә сыға. Уларҙың 300 аты, 118 һыйыры, 100 һарығы, 19 кәзәһе, 9 солоғо була. Уларҙан кемдер йыл һайын яҙғыһын 80 бот иген сәскән&lt;ref&gt;{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана}} стр.109&lt;/ref&gt;.

Әхмәр Ҡатай ауылы тип аталған ауылдан барлыҡҡа килгән. Ҡатай ауылы үҙ сиратында Нуғай даруғаһына (Нугайская дорога) ҡараған. Бынан тыш, ошо ауыл исеме ҙур биләмәгә улус исеме биргән, тип яҙа ошо ауыл аҡһаҡалы ''Фәрит Шәйәхмәтов'' үҙенең ауыл тарихы тураһындағы китабында. 

Ошо ауыл Ҡатай улусының баш ауылы булып торған.Тарих фәндәре докторы, профессор [[Ирек Аҡманов]] архив документтарынан [[1733 йыл]]да батшабикә [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаға]] башҡорттарҙың мөрәжәғәтен (челобитная) табып алып, [[Ватандаш]] журналының 2005 йылғы 6-сы һанында баҫтырып сығарған. Урыҫ теленә  тәржемәсе лә билдәле: “Переводил переводчик Мустафа Турчинов” тип күрһәтелгән. Был мөрәжәғәттә башҡорттар батшанан яҡлау һорайҙар, ерҙәрен тартып алмауҙы, динде ҡыҫмауҙы, төрлө йәберләүҙәрҙән ҡурсалауҙы үтенәләр.

Был мөрәжәғәткә башҡорттарҙың 4 даруғаһының 22 улусынанн 38 кешенең ҡултамғаһы араһында  “Нагайской дороги деревни Китай Жанбек Оскавылов тамгу свою приложил” тип билдәләнгән. Профессор Ирек Аҡманов үҙенең иҫкәрмәһендә “Деревня Китай имеется в виду Катайская волость” тип аңлата. Был Ҡатай ауылында йәшәгән беҙҙең ҡанбаба булған, тип һанай Ф. Шәйәхмәтов.

Ҡатай ауылы [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел йылғаһының]] уң яҡ ярын биләй. Уң яҡ яры буйлап ултырғандар Ҡатай улусына, һул яҡ яры буйлап ултырғандар ут күрше Күбәләк улусына ҡараған.

Ул дәүерҙә Ҡатай улусына старшиналар Дауыт Йәналин, ә Күбәләк улусына Байым тархан етәкселек иткән. 

Башҡорттарҙың был мөрәжәғәтенәнән һуң да хәл үҙгәрешһеҙ ҡала. Өҫтәүенә, 1734 йылдың май айында Рәсәй батшаһы яҡлауы һәм хуплауы нигеҙендә Ырымбур хәрби-политик экспедицияһы ойошторола. Был экспедиция Башҡортостанға ноябрь айында килеп төшә. Экспедицияны сенаттың оберсекретары [[Кирилов Иван Кириллович|И.К. Кирилов]] етәкләй.

Экспедициянан һуң аҫаба башҡорт ерҙәрен күпләп таратыуҙар башлана.

Ябай халыҡ 1739-1740 йылдарҙа үткән [[Ҡараһаҡал]] етәкселегендәге яуҙа ҡатнаша. Батша хөкүмәте был яуҙы аяуһыҙ баҫтыра. Башҡорт ауылдары күпләп яндырыла, халҡын тотоп аталар, аҫалар, һөргөнгә ебәрәләр, йәберләйҙәр.Ҡараһаҡал етәкселегендәге яуҙан һуң Ҡатай улусы үҙәге булған Ҡатай ауылы ла яндырыла. Халыҡ төрлө-төрлө яҡҡа ҡасып китергә мәжбүр була. Ҡатай ауылының төп халҡы Ағиҙел йылғаһының уң яҡ яры буйлап өҫкә табан 5-6 саҡрымға барып ултыра.

Әхмәр тигән кеше үҙенең улдарын, балаларын, яҡын туған-тыумасаларын алып Нур йылғаһының үрге ағымына, хәҙерге [[Отнурок]] биҫтәһенән төньяҡҡа табан бер асыҡ, ҡалҡыу урынға барып урынлаша &lt;ref&gt;Римма Солтанова. Мәғрур Кирәлегә терәлеп. - &quot;Башҡортостан&quot;, 2018, 21 сентябрь&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://belormuseum.ru/news/kuzgun-axmerovo/ Кузгун-Ахмерово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220526150523/https://belormuseum.ru/news/kuzgun-axmerovo/ |date=2022-05-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||275||151||124||54,9||45,1
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]): 9 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Белорецк): 7 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы|Ғәли Хәмзин]] (12.06.1950—15.11.2009), йырсы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1988), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1997).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|1|06|2019}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} {{V|1|06|2019}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8358-o-on-khm-r-beloret-r-nynda-y-auyl}} {{V|1|06|2019}}
* [https://www.komandirovka.ru/cities/kuzgun-ahmerovo/ Деревня Кузгун-Ахмерово, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}} {{V|1|06|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Белорет районы ауылдары}}

[[Категория:Белорет районы ауылдары]]</text>
      <sha1>rqjmtf3dg64qm1yr0hfzzg34qj2kkb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбүбәкер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13870</id>
    <revision>
      <id>1300788</id>
      <parentid>1285616</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:37:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10412" sha1="f13y5ehgq1v8o0hv738oyhoatowguud" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Әбүбәкер
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Әбүбәкер
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 51 | lat_min = 52 | lat_sec = 5
  |lon_deg = 57 | lon_min = 57 | lon_sec = 59
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Хәйбулла районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = {{ Население | Абубакирово | тс }}
  |иҫәп алыу йылы       = {{ Население | Абубакирово | г }}
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453809
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34758 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80255850002
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}
{{бм|Әбүбәкер (мәғәнәләр)}}
'''Әбүбәкер''' ({{lang-ru|Абубакирово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Хәйбулла районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 640 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453809, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80255850002. Ауыл Ташлы йылғаһы буйында урынлашҡан.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||640||307||333||48,0||52,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]]): 18 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]]): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сара): 74 км

== Ауыл тарихы ==
Әбүбәкер Хоҙайназаров [[1771 йыл]]да тыуған, есаул (1816 йылдағы ревизия буйынса Аҡназар ауылында йәшәгән) хаҡлы ялға сыҡҡас, йәйләү ерҙәрендә яңы ауыл нигеҙләргә рөхсәт ала.
Әбүбәкерҙең улдары Ғәбделмөмин һәм Ғәбделхаҡим уның менән бергә иң тәүге күскенселәр була. Тағы ла уның ағаһы хаҡлы ялдағы йөҙ башы Ҡалмағол Хоҙайназаровтың балалары, [[Ҡаҙырша]] ауылынан Билаловтар; Ҡолсомбай ауылынан Сынбулатов менән Балдыбаевтар. Артабан Һыҙғы ауылынан Әлибаев һәм Аҡиловтың ғаиләләре күсеп килә. 1859 йылда Әбүбәкер ауылы [[Ырымбур губернаһы]] Ырымбур өйәҙе Үҫәргән кантоны Хәйбулла ауыл общинаһының 4-се йортона инә.

[[1859 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда 26 йорт хужалығы иҫәптә була һәм 190 кеше йәшәгән. Ауылда йәшәүселәр араһында: Фәтхулла, Ғәбделсәлих, Рәхимулла, Юлмөхәмәт Хоҙайназаров; Мөхәмәтҡулы Балдыбаев; Абдулнасип, Баймөхәмәт, Әлмөхәмәт, Рахматулла Синбулатов; 1786 йылғы Байсар Билалов улдары менән. Теүәлбай Аҡназаров менән Ғәлиҙең улдары Аҡназаровтар, Хәсән менән Хөсәйен Теүәлбаев тип яҙыла. 1859 йылда Хөсәйен Теүәлбаев ауыл старостаһы була.&lt;ref&gt;[http://magzdb.org/num/2152439 Рахимов. Р. История башкирских деревень Хайбуллинского района.// Ватандаш, 1998 г., № 9. Стр. 18-42.]{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

«Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» тигән китапта ауыл тураһында ошондай яҙма бар: Орск өйәҙе, 2-се стан, No 773 Абубакирово ауылы, Турат йылғаһы эргәһендә, иҫке һыҙыҡлы тракттың уң яғында һәм Орскиҙан Үрге Уралға тиклем һул почта тракты араһында урынлашҡан. Өйәҙ ҡаласығынан 107 верста алыҫлыҡта, стан ҡаласығынан 57 верста, хужалыҡтар һаны 28, йәшәүселәр һаны: ирҙәр 91 кеше, ҡатын-ҡыҙҙар 88 кеше.&lt;ref&gt; Список населенных мест. Часть II. Оренбургская губерния. 1866.-Уфа: Китап, 2006.-260 с.&lt;/ref&gt;

== Урамдары ==
* Ашҡаҙар урамы ({{lang-ru|Ашкадарская (улица)}})
* Зәки Вәлиди урамы ({{lang-ru|З.Валиди (улица)}})
* Мәжит Ғафури урамы ({{lang-ru|М.Гафури (улица)}})
* Тау аҫты урамы ({{lang-ru|Подгорная (улица)}})
* Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|С.Юлаева (улица)}})
* Ташлы урамы ({{lang-ru|Ташлы (улица)}})
* Юрий Гагарин урамы ({{lang-ru| Ю.Гагарина (улица)}}).&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/048/000030.html Улицы]
&lt;/ref&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Билалов Вәлиулла Мөхәрләм улы]] (1883—1941) — мәғрифәтсе.

== Матбуғатта ==
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. 13 ноябрь 2021. Әбүбәкерҙәр парадҡа сыҡты&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-11-13/b-b-ker-r-parad-a-sy-ty-2581923]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Сайттар ==
* Әбүбәкер ауылының күп функциялы клубы&lt;ref&gt;https://club-abubakir.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220330093645/https://club-abubakir.ru/ |date=2022-03-30 }}&lt;/ref&gt;
* 

== Видеояҙмалар ==
* Әбүбәкер&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=w10mXzJ1hxI&lt;/ref&gt;
* Әбүбәкер ауылында Яңы йыл. 2017 йыл&lt;ref&gt;{{YouTube|9VJGfac4U48|logo=1}}&lt;/ref&gt;

== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Хәйбулла районы ауылдары}}

[[Категория:Хәйбулла районы ауылдары]]</text>
      <sha1>f13y5ehgq1v8o0hv738oyhoatowguud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үрге Аташ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13932</id>
    <revision>
      <id>1300781</id>
      <parentid>1290014</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6229" sha1="3gy0qtti19lo1ex4kmkjlkhsc98yn3p" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Үрге Аташ''' ({{lang-ru|Верхний Аташ}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә  халыҡ һаны 474 кеше була&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452204, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80256815002.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||474||238||236||50,2||49,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Саҡмағош]]): 26 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Имәнлеҡул]]): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 93 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Басиров Хәйҙәр Фәйзрахман улы]] (25.06.1939), матбуғат ветераны. 1975—2002 йылдарҙа [[Саҡмағош районы]]ның «Игенсе» гәзите мөхәррире. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989), [[Вәзих Исхаҡов]] (2007) һәм [[Ғилемдар Рамазанов]] (2015) исемендәге премиялар лауреаты&lt;ref&gt;[http://chekmagush-cbs.ru/index.php?newsid=1944 Чекмагушевская центральная межпоселенческая библиотека. Официальный сайт — Басыров Хайдар Файзрахманович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813140646/http://chekmagush-cbs.ru/index.php?newsid=1944 |date=2020-08-13 }}{{ref-ru}}{{V|21|06|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Бәхтизин Әхтәм Мөсәлим улы]] (21.01.1897—16.08.1943), [[Беренсе донъя һуғышы|беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]], 1921—1922 йылдарҙа Урта Азияла баҫмасыларҙы юҡ итеүҙә, Хәсән күле буйындағы 1938 йылғы совет‑япон ҡораллы конфликтында, 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. Полковник (1939). 1‑се, 2‑се, 3‑сө һәм 4‑се дәрәжә Изге Георгий тәреләре, ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1918, 1940) һәм 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1943) ордендары кавалеры.
* [[Гәрәев Заһит Хажи улы]] (1896—?) — хәрби хеҙмәткәр. Хәрби фәндәр кандидаты (1943).
* [[Исаев Ғәбделбарый Низаметдин улы]] (28.01.1907—13.11.1983), [[Ислам|мосолман]] дин әһеле, дин белгесе, мәғрифәтсе. 1975-1980 йылдарҙа * * [[Зөлфиә Шакирова]] (5.06.1965), [[йыр]]сы, композитор. 1990 йылдан Ғабдулла Туҡай исемендәге Татар дәүләт филармонияһы, 1995 йылдан — «Илһам» театр‑студияһы солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының]] (2022) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ (2012) артисы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|25|12|2020}}   
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{V|25|12|2020}}   

== Һылтанмалар == 
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14238-rge-atash-sa-ma-osh-r-nynda-y-auyl}} {{V|11|01|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Саҡмағош районы ауылдары}}

[[Категория:Саҡмағош районы ауылдары]]</text>
      <sha1>3gy0qtti19lo1ex4kmkjlkhsc98yn3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һары туманаҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15181</id>
    <revision>
      <id>1300783</id>
      <parentid>413393</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T23:07:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2256" sha1="15uzaqmktonctodoq0sb4cyjwrus7pa" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Һары туманаҡ
| image file = Bupleurum rotundifolium1 eF.jpg
| image descr = {{bt-ruslat| Һары туманаҡ |Bupleurum rotundifolium|}} —  &lt;br /&gt; Сәскә атыусы үҫемлектең дөйөм күренеше 
| regnum = Үҫемлектәр 
| divisio = [[Ябыҡ орлоҡлолар]]
| classis = [[Ике өлөшлөләр]]
| ordo = [[Сатыр сәскәлеләр]]
| familia = [[Сатырлылар]]
| genus = '''Володушка'''
| latin = {{btname|Bupleurum|[[L.]]}}
| section name = Синоним
| section text = &lt;center&gt;{{btname|Buprestis|[[Spreng.]]}}&lt;/center&gt;
| wikispecies = Bupleurum
| commons = Category:Bupleurum
| itis = 29604
| ncbi =46366
}}
[[Файл:Bupleurum gibraltaicum MHNT.BOT.2013.22.47.jpg|thumb|''Bupleurum gibraltaicum'']]

'''Һары туманаҡ''' ({{lang-ru| Володу́шка}}, {{lang-la|Bupleúrum}}) — [[сатырлылар]] ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 150 см-ға етә. Июль айында һары сәскә ата, орлоғо августа өлгөрә.
== Таралыуы ==
Нигеҙҙә [[ҡайын]], [[уҫаҡ]], һәм [[ҡарағай]]-ҡайын ҡатнаш урмандарында үҫә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек.
== Әҙәбиәт ==
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Neves, S. S. &amp; M. F. Watson. Phylogenetic relationships in Bupleurum (Apiaceae) based on nuclear ribosomal DNA ITS sequence data // Ann. Bot. — Oxford: 2004. — В. 93. — С. 379—398. {{ref-en}}
== Һылтанмалар ==
* {{GRIN|genus|1795|}}
* {{EOL|62205|{{V|10|2|2010}}}}
* {{IPNI|39752|{{btname|Bupleurum|L.}}|}}
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00014/77000.htm}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Буплейрум}}
* [http://flower.onego.ru/annual/bupleuru.html ''Володушка'']{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в Энциклопедии декоративных садовых растений</text>
      <sha1>15uzaqmktonctodoq0sb4cyjwrus7pa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыңғырау сәскә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25100</id>
    <revision>
      <id>1300779</id>
      <parentid>526236</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:31:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10705" sha1="ifuygjj4ps8qxsud0tvy4ubmwm6o1p1" xml:space="preserve">{{таксон
| image file = Campanula latifolia2.jpg
| image descr = [[Ҡыңғырау сәскә]] — &lt;br /&gt;[[типик төр]] ырыуы — ҡыңғырау сәскәләр.
| regnum = Үҫемлектәр
| latin = Campanula
| author = [[L.]]
| rang = Род
| wikispecies = Campanula
| commons = Category:Campanula
| itis = 34472
| ncbi = 40568
| grin = 1989
| ipni = 5633
| eol = 38107
| children = &lt;center&gt;[[#Виды|'''Виды''' см. текст]]&lt;/center&gt;
}}

'''Ҡыңғырау сәскә''' ({{lang-lat|Campánula}}) — [[ҡыңғырау]]ға оҡшап торған күк, зәңгәр [[сәскә]]ле күп йыллыҡ [[үҫемлек]].

== Төрҙәре ==
&lt;div style=&quot;background:rgb(232,242,255); max-height:150px;overflow:auto&quot;&gt;
{|
|- valign=top align=left
|
* {{bt-latrus|Campanula abietina|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula adsurgens|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula affinis|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula alliariifolia|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula alpestris|aut=|Колокольчик приальпийский}}
* {{bt-latrus|Campanula alpina|aut=|Колокольчик альпийский}}
* {{bt-latrus|Campanula alsinoides|aut=|Колокольчик альзиновидный}}
* {{bt-latrus|Campanula americana|aut=|Колокольчик американский}}
* {{bt-latrus|Campanula aparinoides|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula ardonensis|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula argyrotricha|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula arvatica|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula aucheri|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula autraniana|aut=[[Albov]]|txt=|Колокольчик Отрана}}
* {{bt-latrus|Campanula barbata|aut=|Колокольчик бородатый}}
* {{bt-latrus|Campanula baumgartenii|aut=|Колокольчик Баумгартена}}
* {{bt-latrus|Campanula beauverdiana|aut=|Колокольчик Бове}}
* {{bt-latrus|Campanula bellidifolia|aut=|Колокольчик маргаритколистный}}
* {{bt-latrus|Campanula betulifolia|aut=|Колокольчик берёзоволистный}}
* {{bt-latrus|Campanula bononiensis|aut=L.|Колокольчик болонский}}
* {{bt-latrus|Campanula caespitosa|aut=|Колокольчик дернистый}}
* {{bt-latrus|Campanula calaminthifolia|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula californica|aut=|Колокольчик калифорнийский}}
* {{bt-latrus|Campanula carpatica|aut=|Колокольчик карпатский}}
* {{bt-latrus|Campanula cashmeriana|aut=|Колокольчик кашмирский}}
* {{bt-latrus|Campanula celsii|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula cenisia|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula cervicaria|aut=L.|Колокольчик жёстковолосистый|Колокольчик олений}}
* {{bt-latrus|Campanula chamissonis|aut=|Колокольчик Шамиссо}}
* {{bt-latrus|Campanula cochleariifolia|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula collina|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula colorata|aut=|Колокольчик окрашенный}}
* {{bt-latrus|Campanula crenulata|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula dichotoma|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula divaricata|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula elatines|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula elegans|aut=|Колокольчик стройный}}
* {{bt-latrus|Campanula ephesia|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula erinus|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula excisa|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula exigua|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula filicaulis|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula formanekiana|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula fragilis|aut=|Колокольчик ломкий}}
* {{bt-latrus|Campanula gansuensis|aut=L.|Колокольчик гангский}}
* {{bt-latrus|Campanula garganica|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula gelida|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula glomerata|aut=L.|Колокольчик скученный|Колокольчик сборный}}
* {{bt-latrus|Campanula grossekii|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula hemschinica|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula hercegovina|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula heterophylla|aut=|Колокольчик разнолистный}}
* {{bt-latrus|Campanula imeretina|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula incurva|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula isophylla|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula jacobaea|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula kachethica|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula kantschavelii|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula kemulariae|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula khasiana|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula kolenatiana|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula komarovii|aut=|Колокольчик Комарова}}
* {{bt-latrus|Campanula laciniata|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula lactiflora|aut=|Колокольчик молочноцветковый}}
* {{bt-latrus|Campanula lanata|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula lasiocarpa|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula latifolia|aut=[[L.]]|txt={{тип}}&lt;ref&gt;[http://www.bgbm.org/scripts/asp/IAPT/ncugentry.asp?name=Campanula NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0. Entry for ''Campanula'' L.] {{V|22|11|2009}}&lt;/ref&gt;|Колокольчик широколистный}}
* {{bt-latrus|Campanula latiloba|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula lingulata|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula linifolia|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula longistyla|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula lusitanica|aut=|Колокольчик лузитанский}}
|
* {{bt-latrus|Campanula lyrata|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula macrorhiza|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula macrostyla|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula makaschvilii|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula medium|aut=|Колокольчик средний}}
* {{bt-latrus|Campanula michauxioides|aut=|Колокольчик Мишо}}
* {{bt-latrus|Campanula mirabilis|aut=[[Albov]]|txt=|Колокольчик удивительный}}
* {{bt-latrus|Campanula moesiaca|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula mollis|aut=|Колокольчик мягкий}}
* {{bt-latrus|Campanula morettiana|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula oblongifolia|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula ochroleuca|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula olympica|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula orbelica|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula oreadum|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula orphanidea|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula parryi|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula patula|aut=L.|Колокольчик раскидистый}}
* {{bt-latrus|Campanula pelviformis|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula peregrina|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula persicifolia|aut=L.|Колокольчик персиколистный}}
* {{bt-latrus|Campanula petraea|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula petrophila|aut=[[Rupr.]]|txt=|Колокольчик камнелюбивый}}
* {{bt-latrus|Campanula phrygia|aut=|Колокольчик фригийский}}
* {{bt-latrus|Campanula phyctidocalyx|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula piperi|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula portenschlagiana|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula poscharskyana|aut=|Колокольчик Пожарского}}
* {{bt-latrus|Campanula prenanthoides|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula primulifolia|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula pulla|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula punctata|aut=|Колокольчик точечный}}
* {{bt-latrus|Campanula pyramidalis|aut=|Колокольчик пирамидальный}}
* {{bt-latrus|Campanula raddeana|aut=|Колокольчик Радде}}
* {{bt-latrus|Campanula raineri|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula ramosissima|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula rapunculoides|aut=L.|Колокольчик рапунцелевидный|Колокольчик репчатовидный}}
* {{bt-latrus|Campanula rapunculus|aut=L.|txt=|Колокольчик рапунцель|Колокольчик репчатый}}, или Рапунцель
* {{bt-latrus|Campanula reiseri|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula reuteriana|aut=|Колокольчик Рейтера}}
* {{bt-latrus|Campanula rhomboidalis|aut=|Колокольчик ромбовидный}}
* {{bt-latrus|Campanula rotundifolia|aut=L.|Колокольчик круглолистный}}
* {{bt-latrus|Campanula rupestris|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula sarmatica|aut=|Колокольчик сарматский}}
* {{bt-latrus|Campanula sartorii|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula saxatilis|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula saxifraga|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula scabrella|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula scouleri|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula sibirica|aut=L.|Колокольчик сибирский}}
* {{bt-latrus|Campanula spicata|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula spruneriana|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula stevenii|aut=|Колокольчик Стевена}}
* {{bt-latrus|Campanula stricta|aut=|Колокольчик сжатый}}
* {{bt-latrus|Campanula strigosa|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula teucrioides|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula takesimana|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula thessela|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula thrysoides|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula tomentosa|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula tommasiniana|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula trachelium|aut=L.|Колокольчик крапиволистный}}
* {{bt-latrus|Campanula trautvetteri|aut=|Колокольчик Траутфеттера}}
* {{bt-latrus|Campanula tridentata|aut=|Колокольчик трёхзубый}}
* {{bt-latrus|Campanula uniflora|aut=|Колокольчик одноцветковый}}
* {{bt-latrus|Campanula versicolor|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula vidalii|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula violae|aut=|}}
* {{bt-latrus|Campanula waldsteiniana|aut=|Колокольчик Вальдштейна}}
* {{bt-latrus|Campanula zoysii|aut=|}}
|}
&lt;/div&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Колокольчик, растения из семейства колокольчиковых}}
* {{статья|автор = Дремлюга Н. Г.|заглавие = Історія дослідження систематики роду Campanula L.|издание = Український ботанічний журнал|год = 2009|том = 66|номер = 6|страницы = 805—813|ссылка = http://www.nbuv.gov.ua/portal/Chem_Biol/UBJ/2009_6/bot_6_5.pdf}}

== Һылтанмалар ==
{{wiktionary|колокольчик}}
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/7933-y-yrau-s-sk}}
* [http://flower.onego.ru/other/campcnul.html Колокольчик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160829023515/http://flower.onego.ru/other/campcnul.html |date=2016-08-29 }} на сайте ''Энциклопедия декоративных садовых растений'' {{V|1|11|2009}}


{{botanics-stub}}

[[Категория:Ҡыңғырау сәскәһымаҡтар]]</text>
      <sha1>ifuygjj4ps8qxsud0tvy4ubmwm6o1p1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әрмәнстан гимны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59641</id>
    <revision>
      <id>1300795</id>
      <parentid>1243152</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T03:35:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3771" sha1="4svdpgaazsu79j1fw7h9x7vu6u1hh43" xml:space="preserve">{{Гимн
|исем            = Մեր Հայրենիք&lt;br /&gt;
|башҡортса исеме = Беҙҙең Ватан&lt;br /&gt;
|ил              = [[Рәсем:Flag of Armenia.svg|25px]][[Әрмәнстан]]
|текст авторы    = Микаел Налдбандян
|композитор      = Берсег Каначян
|рәсем           = 
|рәсем киңлеге   = 
|имҙа            = 
|аудиофайл       = Mer Hayrenik instrumental.ogg
}}

Әрмәнстан Республикаһының Дәүләт гимны-&quot;Мер һайрених&quot;(Микаел Надбандян һүҙ. Берсег Каначян муз.) композицияһынан тора һәм Әрмән Республикаһының дәүләт символы. Ул композиция 1991 й. 1 июнендә ӘР Юғары Советы Бойороғо менән ҡабул ителде.&lt;ref&gt;[http://www.president.am/ru/state-symbols/ Әрмәнстан Дәүләт символдары тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180709153752/http://www.president.am/ru/state-symbols/ |date=2018-07-09 }}&lt;/ref&gt;

{| style=&quot;background:none;&quot; class=&quot;toccolours&quot;
|-
! bgcolor=&quot;#D90012&quot;| &lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Гимн Тексты&lt;/span&gt;
! bgcolor=&quot;#0033A0&quot;| &lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;МФА транскрипцияһы&lt;/span&gt;
! bgcolor=&quot;#F2A800&quot;| &lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Башҡорт теленә тәржемә&lt;/span&gt;
|-
|&lt;poem&gt;Մեր Հայրենիք, ազատ անկախ,
Որ ապրել է դարեդար
Յուր որդիքը արդ կանչում են
Ազատ, անկախ Հայաստան։&lt;/poem&gt;
|&lt;poem&gt;[mɛɹ hɑjɾɛnikʰ ɑzɑt ɑnkɑχ]
[voɹ ɑpɾɛl ɛ dɑɾɛdɑɹ]
[juɹ voɾdikʰə ɑɾd kɑnt͡ʃʰum ɛn]
[ɑzɑt ɑnkɑχ hɑjɑstɑn]&lt;/poem&gt;
|&lt;poem&gt;Беҙҙең азат Ватаныбыҙ 
Йылдар буйы йәшәгән 
Балаларын саҡыра бит 
Ирекле Һайастанға.&lt;/poem&gt;
|- 
|
|- 
|&lt;poem&gt;Ահա եղբայր քեզ մի դրոշ,
Որ իմ ձեռքով գործեցի
Գիշերները ես քուն չեղայ,
Արտասուքով լվացի։&lt;/poem&gt;
|&lt;poem&gt;[ɑhɑ jɛʁbɑjɹ kʰɛz mi dɾoʃ]
[voɹ im d͡zɛrkʰov goɾt͡sˀɛt͡sʰi]
[giʃɛɾnɛɾə jɛs kʰun t͡ʃʰɛʁɑj]
[ɑɾtɑsukʰov ləvɑt͡sʰi]&lt;/poem&gt;
|&lt;poem&gt;Бына һиңә ағам байраҡ 
Үҙ ҡулым менән тектем
Төндәр буйы йоҡламайса 
Йәштәремде ҡойҙом мин.&lt;/poem&gt;
|- 
|
|- 
|&lt;poem&gt;Նայիր նրան՝ երեք գոյնով,
Նուիրական մեր նշան
Թող փողփողի թշնամու դեմ
Թող միշտ պանծայ Հայաստան։&lt;/poem&gt;
|&lt;poem&gt;[nɑjiɹ nɾɑn jɛɾɛkʰ gujnov]
[nviɾɑkɑn mɛɹ nʃɑn]
[tʰoʁ pʰoʁpʰoʁi tʰʃnɑmu dɛm]
[tʰoʁ miʃt pɑnt͡sˀɑ hɑjɑstɑn]&lt;/poem&gt;
|&lt;poem&gt;Ҡара әле ул өс төҫтә, 
Унда изге тамғабыҙ
Дошмандарға балҡып торһон 
Мәңге булһын Һайастан!&lt;/poem&gt;
|- 
|
|- 
|&lt;poem&gt;Ամենայն տեղ մահը մի է
Մարդ մի անգամ պիտ մեռնի,
Բայց երանի՝ որ յուրր ազգի
Ազատության կը զոհվի։&lt;/poem&gt;
|&lt;poem&gt;[ɑmɛnɑjn tɛʁ mɑhə mi ɛ]
[mɑɾd mi ɑngɑm pit mɛrni]
[bɑjt͡sʰ jɛɾɑni voɹ juɹ ɑzgi]
[ɑzɑtutʰjɑn kəzohvi]&lt;/poem&gt;
|&lt;poem&gt;Эргәбеҙҙә әжәл генә
Кеше бер генә үлер
Халыҡ өсөн башын һалған 
Изге булыр мәңгегә.&lt;/poem&gt;
|}

== Һылтанмалар ==

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
{{Азия по темам|гимны|Гимн}}
[[Категория:Илдәр буйынса гимндар]]
[[Категория:Әрмәнстан]]</text>
      <sha1>4svdpgaazsu79j1fw7h9x7vu6u1hh43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өйәлге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66652</id>
    <revision>
      <id>1300799</id>
      <parentid>1296601</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:27:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7691" sha1="73xgyfcjylnk1h5eui96c4xokgpvzs7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Өйәлге''' — {{lang-ru|Уелги́}}&lt;ref name=&quot;СНГОСНГ&quot; /&gt; [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы күл.

== Этимологияһы ==
Күлдең атамаһы буйынса бер нисә фараз йәшәп килә. Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә:&quot;Уелги, озеро, Кунашакский район.
При объяснении происхождения топонима допускается, что «уелги» и «уелды» одного корня и однозначны (см. Увильды), а поэтому топоним Уелги по своему происхождению и значению должен быть аналогичен Уелдекул. Любопытно отметить, что среди местного населения сохранилось предание о внезапном появлении этого озера и название Уелги осмысливается как «провальное»&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Йәғни, топонимдар белгесе ике күлдең атамаһын ([[Уйылды (күл)|Уйылды]]) тамырҙаш тип һанай һәм «уйылыу» һүҙенән барлыҡҡа килгән тип фараз итә. Ихтимал, күл атамаһы Уйылғы булғандыр һәм ваҡыт уҙыу менән нәҙек формаға күсеп, «Өйәлге» рәүешен алғандыр. Урындағы халыҡ телендә иһә ул тап Өйәлге булып йөрөй һәм тамырында «өйөлөү» һүҙе ята тип аңлата&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }} Ссылка на статью о районе в журнале [[Ватандаш]]]&lt;/ref&gt;

Шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә «өйәләү» һүҙе лә бар, «өйәҙәү» һүҙенең диалект формаһы ул. Өйәҙәү — салҡан йығылып, тора алмай аҙапланып ятыуҙы аңлата&lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 69-сы бит&lt;/ref&gt;

== Географияһы ==
Күлдең көньяҡ-көнбайыш ярында — [[Ҡәнзәфәр (Силәбе өлкәһе)|Ҡәнзәфәр ауылы]], төньяҡ ярынан 1 км алыҫлыҡта — кеше йәшәмәгән Өйәлге ауылы, көнсығышында — 2 һунарсылыҡ хужалығы һәм һыу ҡыуыу ҡоролмаһы, көньяҡта — тирмән.

Өйәлге көньяҡ ярынан ҡылымыҡ аша [[Ҡоншаҡ (күл)|Ҡоншаҡ күле]] менән тоташҡан. Көньяҡ ярынан 2 км алыҫлыҡта — район үҙәге урынлашҡан [[Ҡоншаҡ]] ауылы.

Силәбегә тиклем алыҫлығы — 80 км, Екатеринбургҡа — 164 км.

Координаттары: 55°47′7″N 61°33′22″E&lt;ref&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/uelgi/ Озеро Уелги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190516152319/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/uelgi |date=2019-05-16 }}&lt;/ref&gt;

== Тасуирламаһы ==
Өйәлге Урал аръяғы тигеҙлегендәге соҡорло ({{lang-ru|котловина}}) күлдәр тибындағы, сөсө һыулы күл.

* Һыу көҙгөһө майҙаны — 60,3 км²&lt;ref name=&quot;ГВР&quot; /&gt;.
* Һыу күләме — 138,7 миллион кубометр.
* Минераллылығы — 3339,3 мг/л.
* Уртаса тәрәнлеге — 2,3 м, максималь тәрәнлеге — 3,2-3,8 метр ([[1969]] йылғы мәғлүмәт буйынса күлдең максималь тәрәнлеге 7 метрға еткән)&lt;ref&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/uelgi/ Озеро Уелги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190516152319/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/uelgi |date=2019-05-16 }}&lt;/ref&gt;.
* Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 10*5км
* Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 170м&lt;ref&gt;[http://reki-ozera.ru/109277-uelgi.html Озеро Уелги]&lt;/ref&gt;

== Флораһы һәм фаунаһы ==
Күл яры буйлап — [[ҡамыш]] өйкөмдәре (бигерәк тә төньяҡ-көнсығыш ярының һаҙлыҡлы урындарында күпләп баҫҡан).

Һыуында [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]], [[карп]], [[алабуға]], [[сабаҡ|аҡ сабаҡ]], [[алабалыҡ]], [[суртан]], гольян тереклек итә.

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|refs=
&lt;ref name=&quot;СНГОСНГ&quot;&gt;{{СНГОСНГ|391|Уелги́}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ГВР&quot;&gt;{{ГВР|195842|Уелги}}&lt;/ref&gt;
}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf Ссылка на статью о районе в журнале [[Ватандаш]]]
* [http://yuzhnyj-ural.ru/obekty/ozera-juzhnogo-urala/130-ozero-uvildy.html Справочная статья. Озеро Увильды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }}
* [https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/chelyabinsk/lakes/30559 Озеро Уелги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250811030839/https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/chelyabinsk/lakes/30559 |date=2025-08-11 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 416, 418-се биттәр/ Иш; Ишле
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Ҡоншаҡ районы ]]</text>
      <sha1>73xgyfcjylnk1h5eui96c4xokgpvzs7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡазан даруғаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69967</id>
    <revision>
      <id>1300761</id>
      <parentid>620753</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:15:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3294" sha1="7gumge61mz93w0m189beafcesoh2r0r" xml:space="preserve">{{Төҙөкләндереүгә}}
[[Файл:Ufimskie Darugi.jpg|thumb|250px|Өфө провинцияһын һәм Башҡортостанды даруғаларға бүлеү. Ырымбур губернаһы ланскарталары&quot; картаһы. Красильников, 1755 йыл]]
'''Ҡазан даруғаһы''' — [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостандағы]] элекке административ берәмек.

== Тарих ==
[[XVI быуат]] аҙағында Өфө өйәҙе, [[XVIII быуат]] башында [[Өфө провинцияһы]], [[1744]] йылдан [[Ырымбур губернаһы]] составына ингән.

[[XVII быуат]] аҙағында төньяҡ-көнсығышта [[Уҫы даруғаһы]], көньяҡ-көнсығышта һәм көньяҡта — [[Нуғай даруғаһы]], көнбайышта һәм төньяҡ-көнбайышта [[Ҡазан өйәҙе]] менән сиктәш була. 1725—1726 йылдарҙа Ҡазан даруғаһы 12 башҡорт улусы (7,8 меңдән ашыу хужалыҡ), 1775 йылда 18 улус ([[Байлар]], [[Бүләр]], [[Гәрә]], [[Дыуанай]], [[Йылан]], [[Йәлдәк]], [[Йәнәй]], [[Ҡаңлы]], [[Ҡаршын]], [[Ҡыпсаҡ]], [[Ҡырғыҙ]], [[Ҡыр-Йылан]], [[Надир]], [[Ҫарылы-Мең]], [[Гәрә|Урман-Гәрә]], [[Һеңрән]], [[Шәмшәҙе]], [[Юрмый]]) ингән.

Өйәҙҙәргә бүленгәндән һуң 1781 йылдан Ҡазан даруғаһы Боғорослан өйәҙе, [[Бөгөлмә өйәҙе]], [[Бөрө өйәҙе]]нең бер өлөшө, [[Бәләбәй өйәҙе]], [[Сергиевск өйәҙе]]нең бер өлөшө ойошторола.

[[Идара итеүҙең кантон системаһы]] индерелгәс, Ҡазан даруғаһы тамам бөтөрөлә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Себер даруғаһы]]
* [[Нуғай даруғаһы]]
* [[Уҫы даруғаһы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/7476-azan-daru-a-y|автор=[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әсфәндиәров Ә. З.]]}}
* Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе. /Баш мөхәррир Р. З.Шәкүров — [[Өфө]]: «Башҡорт энциклопедияһы» дәүләт ғилми нәшриәте, [[1997]].
* Рычков Пётр Иванович: «Топография Оренбургская» СПб., 1762 стр.96
* [http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/ponyatie_doroga/ponyatie_doroga.php Понятие «дорога» в истории Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090620044811/http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/ponyatie_doroga/ponyatie_doroga.php |date=2009-06-20 }}

[[Категория:Башҡортостандың тарихи административ берәмектәре һәм территориялары]]</text>
      <sha1>7gumge61mz93w0m189beafcesoh2r0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәров Ҡасим Закир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71043</id>
    <revision>
      <id>1300797</id>
      <parentid>1011100</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:09:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4831" sha1="ptb1btkdc7g8slwvk827eqh7qlhh5bc" xml:space="preserve">{{Учёный
 |Имя                  = Әхмәров Ҡасим Закир улы
 |Изображение          = Ахмеров Касим Закирович.jpg
 |Ширина               = 150px
 |Описание изображения = 
 |Дата рождения        = 7.11.1900
 |Место рождения       = [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]]&lt;ref name=&quot;Х&quot;&gt;Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Борай районы}}.&lt;/ref&gt; [[Борай]] ауылы
 |Дата смерти          = 11.2.1969
 |Место смерти         = {{ВафатБулыуУрыны |Өфө}}
 |Гражданство          = {{Российская империя}} → {{USSR}}
 |Научная сфера        = [[тел белеме]]
 |Место работы         = 
 |Учёная степень       = {{Учёная степень|доктор|филологических наук}}
 |Учёное звание        = профессор
 |Альма-матер          = [[Рәсүлиә мәҙрәсәһе]]
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Награды и премии     = 
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}
{{фамилиялаш|Әхмәров}}
'''Әхмәров Ҡасим Закир улы''' ([[7 ноябрь]] [[1900 йыл]] — [[11 февраль]] [[1969 йыл]]) — башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).

== Биографияһы ==
Ҡасим Закир улы Әхмәров 1900 йылдың 7 ноябрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе&lt;ref name=&quot;Х&quot; /&gt; [[Борай]] ауылында тыуған.

1919 йылда «[[Рәсүлиә мәҙрәсәһе|Рәсүлиә]]» мәҙрәсәһен тамамлай.

1928 йылда Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәтендә эшләй башлай.

1938—1969 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, тел бүлеге мөдире булып эшләй.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Ҡасим Әхмәровтың башҡорт тел ғилеме өлкәһендәге эшмәкәрлеге Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәтендә эшләгән сағында башлана. Уның ғилми хеҙмәттәре башҡорт яҙмаһын һәм орфографияһын, хәҙерге башҡорт теленең синтаксисын өйрәнеүгә арналған.

Ҡ. З. Әхмәров — русса-башҡортса (1948), башҡортса-русса (1958) һүҙлектәрҙе, башҡорт теленең орфографик һүҙлеген (1942) төҙөүселәрҙең береһе. 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, уҡытыу-методика эштәре, шулай уҡ башҡорт теленән урта мәктәптәр, педагогия училищелары өсөн дәреслектәр авторы.

== Хеҙмәттәре ==
* Башҡорт телендә ябай һөйләм синтаксисы. — Өфө, 1957.
* Башҡорт телендә теҙмә ҡушма һөйләм синтаксисы. — Өфө, 1960.
* Башҡорт яҙыуы тарихынан: Башҡорт әҙәби теленең алфавиты һәм орфографияһы тарихы. — Өфө, 1972.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы|З. Г Ураксин]]. Касим Закирович Ахмеров. // Вопросы башкирского языкознания. — Уфа, 1973.
== Әҙәбиәт ==
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 34-35 с. ISBN 5-295-02294-3.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/17631-khm-rov-asim-zakir-uly}}{{V|6|11|2020}}

[[Категория:Башҡортостан ғалимдары]]
[[Категория:Рәсүлиә мәҙрәсәһе шәкерттәре]]
[[Категория:Башҡорт теле белгестәре]]
[[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]]
[[Категория:Төркиәтселәр]]</text>
      <sha1>ptb1btkdc7g8slwvk827eqh7qlhh5bc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>10 июль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71501</id>
    <revision>
      <id>1300768</id>
      <parentid>1300655</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T17:21:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31981" sha1="q8jdxcz7ga9mlmntmqqc0gmk9k6tbpv" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
'''10 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 191-се ([[кәбисә йыл]]ында 192-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 174 көн ҡала.

&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Багамы}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мавритания}}: Армия көнө.
* {{Флагификация|Монголия}}: Дәүләт флагы көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби дан көнө. [[Рәсәй империяһы]] армияһының Полтава һуғышында шведтарҙы ҡыйратыуы (1709). 
* {{Флагификация|Уругвай}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Натто (соя борсағынан әҙерләнгән ашамлыҡ) көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Беларусь}}: Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1925]]: [[СССР]]-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән [[Советтар Союзы]]ның Телеграф агентлығы — [[ТАСС]] ойошторола.
* [[1930]]: Мәскәү дәүләт китапхана институты (хәҙер Мәскәү дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты) асыла.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Мальцев Михаил Васильевич]] (1910—19.10.1972), [[Нефть|нефтсе]], [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]], хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1940—1949 йылдарҙа «Туймазанефть» тресының геология бүлеге начальнигы. Туймазы, Серафимовка, Баулы нефть ятҡылыҡтарын, Ырымбур газ ятҡылығын асыуҙа ҡатнашыусы. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1966). [[СССР]]-ҙың 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Сталин премияһы лауреаты (1946). [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1960) ордены кавалеры. 
* [[Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы]] (1910—7.05.2004), хәрби хеҙмәткәр, хужалыҡ эшмәкәре. 1941 йылдан СССР-ҙың дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәре, шул иҫәптән [[ФСБ|Башҡорт АССР-ы Именлек министрлығының]] [[Яңауыл районы|Яңауыл]] һәм [[Баҡалы районы]]ндағы бүлектәре начальнигы; 1954—1970 йылдарҙа [[Дәүләкән районы]] «Дәүләкән» совхозы директоры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Оргин Константин Петрович]] (1910—5.10.1964), хужалыҡ эшмәкәре. 1958 йылдан [[Күмертау районы]]ның «Башкируголь» колхозы рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). 
* [[Әхтәмов Хәсән Баһҙый улы]] (1925—30.05.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
* [[Ғисмәтуллин Рәүил Ғөбәй улы]] (1935—2007), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге колхоздың элекке баш агрономы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1974). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Мораптал]] ауылынан.
* [[Андреева Лидия Николаевна]] (1945), ғалим-[[Физик химия|физик-химик]]. 1968 йылдан хәҙерге Нефть-химия эшкәртеү институты хеҙмәткәре, 1986 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Нефть химияһы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Химия фәндәре докторы (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылынан.
* [[Чигрин Иван Дмитриевич]] (1945—25.04.1999), ғалим-[[тарих]]сы. 1973 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан тарих факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1995 йылдан яңы һәм иң яңы тарих кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1994), профессор. (1996). СССР юғары мәктәбе отличнигы (1988). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] Немец-Волынск ауылынан (1960-сы йылдарҙа бөткән).
* [[Хасанова Эльмира Рәмил ҡыҙы]] (1985), [[спорт]]сы. [[Шахмат]] буйынса халыҡ-ара гроссмейстер (2008), халыҡ-ара мастер (2001), ФИДЕ (Халыҡ-ара шахмат федерацияһы) мастеры, 1999). [[Венгрия]]ла ([[Будапешт]], 2005) һәм [[Украина]]ла (Алушта ҡалаһы, 2007) халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе, һәүәҫкәрҙәр араһында [[Ер|донъя]] чемпионатының көмөш призёры (1997), [[Европа]] чемпионаттарының бронза призёры (1999—2003). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ҡолбарисов Фәтих Әкрәм улы]] (1921—7.10.1981), [[театр]] артисы. 1941—1981 йылдарҙа хәҙерге [[Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]] актёры. [[Татар АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1968) һәм Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1958). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Сабай (Мишкә районы)|Сабай]] ауылынан.
* [[Әхмәтйәнов Камил Минһажетдин улы]] (1921—19.07.2016), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, сик буйы ғәскәрҙәренең диңгеҙ частәре, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]], профсоюз һәм ДОСААФ органдары хеҙмәткәре. 1953—1965 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Белорет]] ҡала комитеты инструкторы, 1967—1979 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]] тимер юл цехының профсоюз комитеты рәйесе урынбаҫары. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Белорет ҡалаһы һәм [[Белорет районы]]ның почётлы ветераны. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Үрге Урал]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхтәриев Заһит Рәхимйән улы]] (1926), йөҙйәшәр, сауҙа тармағы, партия һәм урындағы башҡарма органдар, [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[ Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Ҡоҙаш (Борай районы)|Ҡоҙаш]] ауылынан.
* [[Рыжов Алексей Андреевич]] (1931—2022), инженер-механик-[[фән|ғалим]]. 1955—2013 йылдарҙа «Мотор» ғилми-производство предприятиеһының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1958 йылдан төп конструктор, 1962 йылдан баш конструктор урынбаҫары, 1983 йылдан баш конструктор, 1989 йылдан — баш конструктор—генераль директор, 1992 йылдан — генераль конструктор, 2000 йылдан — баш консультант, бер үк ваҡытта 1987—2013 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995), техник фәндәр докторы (1997). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1975) һәм атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1995). [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] (1988), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (1999) лауреаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1985) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры.
* [[Исламаев Исламғол Исламаевич]] (1936—26.08.2017), [[мәғариф]] хеҙмәткәре. 1971—1997 йылдарҙа [[Нефтекама]]ның 1-се урта мәктәбе директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1970), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1997).
* [[Малухин Павел Матвеевич]] (1936—?), [[спорт]]сы. 1960—1962 йылдарҙа [[саңғы спорты]] буйынса [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], 1961 йылда — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы; 1963 йылдан — тренер, шул иҫәптән 1964 йылдан саңғы спорты буйынса СССР-ҙың йәштәр йыйылма командаһы тренеры. Республика категорияһындағы судья (1969). Саңғыла ярышыу буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1960), Почётлы спорт мастеры (1996, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балаҡатай районы]] үҙәге [[Яңы Балаҡатай]] ауылынан.
* [[Рогов Иван Андреевич]] (1936—2016), Башҡортостандың хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]]нан.
* [[Власова Наталья Александровна]] (1956), терапевт-ғалим. 1991 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2008), профессор (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2012). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  
* [[Малабаева Тәнзилә Хибәтулла ҡыҙы]] (1956), [[Педагогика|педагог]]. 1995—2015 йылдарҙа [[Мәләүез]] ҡалаһының хәҙерге [[Кинйә Арыҫланов исемендәге 9-сы башҡорт гимназияһы]] директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы мәғариф хеҙмәткәре, [[Мәләүез районы]]ның һәм Мәләүез ҡалаһының почётлы гражданы (2021). Сығышы менән ошо райондың [[Кинйәбай (Мәләүез районы)|Кинйәбай]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Бойчев Игорь Николаевич]] (1927—14.07.1999), [[Инженерлыҡ эше|инженер-технолог]]. 1949 йылдан [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең инженер-технологы, өлкән инженер-технологы, 1952 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1956 йылдан — бүлек, 1961 йылдан — цех начальнигы, 1966 йылдан — директорҙың «М-412» двигателдәрен етештереү буйынса урынбаҫары, 1988—1990 йылдарҙа инженер-конструктор. [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1974). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. 
* [[Фәтхуллин Әшрәф Әхмәт улы]] (1927—26.12.2004), [[тау]]сы. 1950—1982 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]]ның Сибай карьеры машинисы, бригадиры һәм мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), СССР-ҙың почётлы горнягы (1967). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Алкснэ Арнольд Эдуардович]] (1932—21.11.1998), [[фән|ғалим]]-геолог. 1967—1978 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. Геология-[[минералогия]] фәндәре докторы (1981), профессор (1986).
* [[Крохалев Леонид Петрович]] (1937), [[Рәсәй Федерацияһы]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре.
* [[Сабина Людмила Владимировна]] (1947), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1965—2005 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] [[Яңы Ергән]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1988—1995 йылдарҙа — директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991). Сығышы менән ошо райондың [[Подольск (Хәйбулла районы)|Подольск]] ауылынан.
* [[Хәкимов Марат Нурый улы]] (1952), [[ФСБ|дәүләт именлеге органдары]] ветераны, подполковник (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2009). Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1977) һәм Рәсәйҙең 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2000) менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Үрге Этҡол|Этҡол]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Бирюков Владимир Павлович]] (1888—18.06.1971), [[Урал]]ды өйрәнеүсе [[тарих]]сы, лексикограф, [[археология|археолог]], фольклорсы, 30-ҙан артыҡ китап һәм брошюра авторы, [[1955]] йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡурған өлкәһе]] Далматов районының Першин ауылынан.
* [[Ғәҙелшин Хәмит Ғабдулла улы]] (1923—10.01.2000), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, элемтәсе. Полковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бишбүләк районы]]ның [[Айыт (Бишбүләк районы)|Айыт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кузьмин Иван Максимович]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1956—1984 йылдарҙа «Октябрьскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы капиталь ремонтлау цехы эшсеһе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Никитинка (Туймазы районы)|Никитинка]] ауылынан.
* [[Пучкин Петр Егорович]] (1928—?), нефтсе. 1949—1988 йылдарҙа [[Туймазы]] [[геология]]-эҙләнеү контораһы быраулаусыһы, өлкән [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], партия начальнигы, вышка монтажлау цехы инженеры, контора директоры урынбаҫары. [[СССР]] нефть сәнәғәтенең почётлы нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Федоровка районы]]ның Семиндяев ауылынан.
* [[Боруленков Пётр Егорович]] (1933—17.11.2014), инженер-[[Технология|технолог]], йәмәғәтсе. 1956—1989 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1970 йылдан — Нефтехимия производстволары заводы директоры. 1973—1975 йылдарҙа ҡала советы депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1978), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1984), СССР нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәтенең иң яҡшы рационализаторы (1983). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]] Уразов ауылынан.
* [[Зәйнуллин Зәки Лотфулла улы]] (1933—4.03.2021), инженер-ғалим, 1952—1988 йылдарҙа хәрби хеҙмәткәр, полковник, яҙыусы һәм йәмәғәтсе. Техник фәндәр докторы (1985). [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] Яҙыусылар союзы ағзаһы (1994 йылдан), республиканың [[Ғаяз Исхаҡи]] һәм Һаҙи Атласи исемендәге премиялары лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Стәрлебаш районы]]ның [[Стәрлебаш]] ауылынан.
* [[Ырыҫбаева Рәхимә Ғаяз ҡыҙы]] (1938), [[Малсылыҡ|малсы]], күп [[бала]]лы әсә. 1962—1994 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Степной» совхозы һауынсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1982), 2-се (1981) һәм 3-сө  дәрәжә (1977) [[«Әсәлек даны» ордены|«Әсәлек даны»]] ордендары кавалеры. Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Әлки районы]] Садиҡ ауылынан.                                                                                        
* [[Аллағолова Ырыҫбикә Рәхимйән ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1970 йылдан Хәйбулла районы мәктәптәре, шул иҫәптән [[Сиҙәм (Хәйбулла районы)|Сиҙәм]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1984 йылдан — директоры; 1998—2004 йылдарҙа район хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. 2007 йылдан Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының район ойошмаһы рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) һәм Башҡортостан Республикаһының (1996) атҡаҙанған уҡытыусыһы. Рәсәйҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Ҡаҙырша]] ауылынан.
* [[Ғәликәев Әхмәтмөнир Һәүбән улы]] (1948), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. 1981—2008 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның [[Хор капеллаһы]], музыка үҙәге директоры, филармония директоры урынбаҫары, администраторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шишмә районы]]ның [[Йәрми (Шишмә районы)|Йәрми]] ауылынан.
* [[Минһажев Әнис Ғилемйән улы]] (1948), хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, отставкалағы милиция полковнигы. 1993—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]] Эске эштәр министрлығының Дәүләт автоинспекцияһы идаралығы, 1995—2002 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала эске эштәр идаралығы начальнигы. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы (1998).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Әбдиев Нәзир Закир улы]] (1934—16.06.2009), [[йыр]]сы (лирик‑драматик тенор). 1965–1994 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ артисы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Бүләкәй (Ҡырмыҫҡалы районы)|Бүләкәй]] ауылынан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1765]]: Пётр Багратион, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби эшмәкәре, генерал, кенәз, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] геройы.  
* [[1830]]: Камиль Жакоб Писсарро, [[Франция]] рәссамы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1835]]: Генрик Венявский, [[Польша]] [[музыка]]нты, композитор, полонез һәм мазуркалар авторы.
* [[1855]]: Аграфена Крюкова, [[Рустар|рус халыҡ]] [[әкиәт]]тәрен һөйләүсе, әкиәт һәм былиналар йыйыусы. 
* [[1856]]: [[Никола Тесла]], физик-инженер, уйлап табыусы.
* [[1890]]: Вера Инбер, [[СССР]] шағиры, яҙыусы, [[тәржемә]]се, [[Журналистика|журналист]].
* [[1895]]: Карл Орф, [[Германия]] композиторы, [[Педагогика|педагог]].
* [[1905]]: Лев Кассиль, СССР яҙыусыһы. Сталин премияһы лауреаты (1951). 
* [[1920]]: Владимир Балашов, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1955).
* [[1920]]: Оуэн Чемберлен, [[АҠШ]] [[Физика|физигы]], атом бомбаһын эшләүселәрҙең береһе, 1959 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1925]]: [[Мәхәтхир Мөхәмәт]], [[Малайзия]]ның дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 2018 йылдан илдең премьер-министры.
* [[1970]]: Джейсон Орандж, [[Англия]] [[йыр]]сыһы, [[Гитара|гитарист]], йырҙар авторы, актёр, «Take That» төркөмөнең элекке ағзаһы.
* [[1970]]: Джон Симм, Англия актёры.
* [[1980]]: Джессика Симпсон, АҠШ йырсыһы, актриса, телетапшырыуҙар алып барыусы, дизайнер.
* [[1985]]: Марио Гомес, [[Германия]] [[футбол]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1938]]: [[Ғабдулла Амантай]], башҡорт балалар яҙыусыһы; әҙәбиәт, фольклор өйрәнеүсе; йәмғиәт эшмәкәре. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Булат Ишемғол]], башҡорт совет яҙыусыһы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1938]]: [[Ғисмәтуллин Абдулла Төхфәтулла улы|Ғисмәтуллин Абдулла (Ғабдулла) Төхфәтулла улы]], ғалим, совет дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан халыҡ мәғәрифе комиссары, Башҡорт АССР-ы Үҙәк статистика идаралығы етәксеһе. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Ғөбәй Дәүләтшин]], дәүләт эшмәкәре һәм яҙыусы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Вәлиулла Мортазин-Иманский]], [[БАССР]]-ҙың халыҡ (1922) һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1935) артисы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Төхфәт Йәнәби]], башҡорт совет шағиры, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]], башҡорт йырсыһы, композитор, [[БАССР]]-ҙың халыҡ артисы (1929). Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[2007]]: [[Әхмәт Лотфуллин]], [[СССР]]-ҙың (1989) һәм РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы (1982), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1966), Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1982).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{commonscat|10 July}}
{{Дерево статей|10 июль}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж10]]
[[Категория:10 июль]]</text>
      <sha1>q8jdxcz7ga9mlmntmqqc0gmk9k6tbpv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300770</id>
      <parentid>1300768</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T17:38:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32929" sha1="9gbnu8a81gtf8xdppe38y3630tnp3hc" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
'''10 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 191-се ([[кәбисә йыл]]ында 192-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 174 көн ҡала.

&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Багамы}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мавритания}}: Армия көнө.
* {{Флагификация|Монголия}}: Дәүләт флагы көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби дан көнө. [[Рәсәй империяһы]] армияһының Полтава һуғышында шведтарҙы ҡыйратыуы (1709). 
* {{Флагификация|Уругвай}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Натто (соя борсағынан әҙерләнгән ашамлыҡ) көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Беларусь}}: Һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1925]]: [[СССР]]-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән [[Советтар Союзы]]ның Телеграф агентлығы — [[ТАСС]] ойошторола.
* [[1930]]: Мәскәү дәүләт китапхана институты (хәҙер Мәскәү дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты) асыла.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Мальцев Михаил Васильевич]] (1910—19.10.1972), [[Нефть|нефтсе]], [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]], хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1940—1949 йылдарҙа «Туймазанефть» тресының геология бүлеге начальнигы. Туймазы, Серафимовка, Баулы нефть ятҡылыҡтарын, Ырымбур газ ятҡылығын асыуҙа ҡатнашыусы. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1966). [[СССР]]-ҙың 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Сталин премияһы лауреаты (1946). [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1960) ордены кавалеры. 
* [[Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы]] (1910—7.05.2004), хәрби хеҙмәткәр, хужалыҡ эшмәкәре. 1941 йылдан СССР-ҙың дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәре, шул иҫәптән [[ФСБ|Башҡорт АССР-ы Именлек министрлығының]] [[Яңауыл районы|Яңауыл]] һәм [[Баҡалы районы]]ндағы бүлектәре начальнигы; 1954—1970 йылдарҙа [[Дәүләкән районы]] «Дәүләкән» совхозы директоры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Оргин Константин Петрович]] (1910—5.10.1964), хужалыҡ эшмәкәре. 1958 йылдан [[Күмертау районы]]ның «Башкируголь» колхозы рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). 
* [[Әхтәмов Хәсән Баһҙый улы]] (1925—30.05.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
* [[Ғисмәтуллин Рәүил Ғөбәй улы]] (1935—2007), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге колхоздың элекке баш агрономы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1974). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Мораптал]] ауылынан.
* [[Андреева Лидия Николаевна]] (1945), ғалим-[[Физик химия|физик-химик]]. 1968 йылдан хәҙерге Нефть-химия эшкәртеү институты хеҙмәткәре, 1986 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Нефть химияһы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Химия фәндәре докторы (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылынан.
* [[Чигрин Иван Дмитриевич]] (1945—25.04.1999), ғалим-[[тарих]]сы. 1973 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан тарих факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1995 йылдан яңы һәм иң яңы тарих кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1994), профессор. (1996). СССР юғары мәктәбе отличнигы (1988). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] Немец-Волынск ауылынан (1960-сы йылдарҙа бөткән).
* [[Хасанова Эльмира Рәмил ҡыҙы]] (1985), [[спорт]]сы. [[Шахмат]] буйынса халыҡ-ара гроссмейстер (2008), халыҡ-ара мастер (2001), ФИДЕ (Халыҡ-ара шахмат федерацияһы) мастеры, 1999). [[Венгрия]]ла ([[Будапешт]], 2005) һәм [[Украина]]ла (Алушта ҡалаһы, 2007) халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе, һәүәҫкәрҙәр араһында [[Ер|донъя]] чемпионатының көмөш призёры (1997), [[Европа]] чемпионаттарының бронза призёры (1999—2003). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ҡолбарисов Фәтих Әкрәм улы]] (1921—7.10.1981), [[театр]] артисы. 1941—1981 йылдарҙа хәҙерге [[Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]] актёры. [[Татар АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1968) һәм Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1958). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Сабай (Мишкә районы)|Сабай]] ауылынан.
* [[Әхмәтйәнов Камил Минһажетдин улы]] (1921—19.07.2016), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, сик буйы ғәскәрҙәренең диңгеҙ частәре, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]], профсоюз һәм ДОСААФ органдары хеҙмәткәре. 1953—1965 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Белорет]] ҡала комитеты инструкторы, 1967—1979 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]] тимер юл цехының профсоюз комитеты рәйесе урынбаҫары. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Белорет ҡалаһы һәм [[Белорет районы]]ның почётлы ветераны. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Үрге Урал]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхтәриев Заһит Рәхимйән улы]] (1926), йөҙйәшәр, сауҙа тармағы, партия һәм урындағы башҡарма органдар, [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[ Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Ҡоҙаш (Борай районы)|Ҡоҙаш]] ауылынан.
* [[Рыжов Алексей Андреевич]] (1931—2022), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1955—2013 йылдарҙа «Мотор» ғилми-производство предприятиеһының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1958 йылдан төп конструктор, 1962 йылдан баш конструктор урынбаҫары, 1983 йылдан баш конструктор, 1989 йылдан — баш конструктор—генераль директор, 1992 йылдан — генераль конструктор, 2000 йылдан — баш консультант, бер үк ваҡытта 1987—2013 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995), техник фәндәр докторы (1997). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1975) һәм атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1995). [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] (1988), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (1999) лауреаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1985) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры.
* [[Исламаев Исламғол Исламаевич]] (1936—26.08.2017), [[мәғариф]] хеҙмәткәре. 1971—1997 йылдарҙа [[Нефтекама]]ның 1-се урта мәктәбе директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1970), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1997).
* [[Малухин Павел Матвеевич]] (1936—?), [[спорт]]сы. 1960—1962 йылдарҙа [[саңғы спорты]] буйынса [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], 1961 йылда — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы; 1963 йылдан — тренер, шул иҫәптән 1964 йылдан саңғы спорты буйынса СССР-ҙың йәштәр йыйылма командаһы тренеры. Республика категорияһындағы судья (1969). Саңғыла ярышыу буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1960), Почётлы спорт мастеры (1996, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балаҡатай районы]] үҙәге [[Яңы Балаҡатай]] ауылынан.
* [[Рогов Иван Андреевич]] (1936—2016), Башҡортостандың хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]]нан.
* [[Власова Наталья Александровна]] (1956), терапевт-ғалим. 1991 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2008), профессор (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2012). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  
* [[Малабаева Тәнзилә Хибәтулла ҡыҙы]] (1956), [[Педагогика|педагог]]. 1995—2015 йылдарҙа [[Мәләүез]] ҡалаһының хәҙерге [[Кинйә Арыҫланов исемендәге 9-сы башҡорт гимназияһы]] директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы мәғариф хеҙмәткәре, [[Мәләүез районы]]ның һәм Мәләүез ҡалаһының почётлы гражданы (2021). Сығышы менән ошо райондың [[Кинйәбай (Мәләүез районы)|Кинйәбай]] ауылынан. 
* [[Минғолов Шамил Григорьевич]] (1956), [[нефть|нефтсе]]-инженер-ғалим. «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының элекке начальнигы. Техник фәндәр докторы (2015). Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, яғыулыҡ-энергетика комплексының почетлы хеҙмәткәре, [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһының почётлы гражданы (2016). Сығышы менән [[Төркмән Совет Социалистик Республикаһы|Төркмән ССР-ының]] Хатаб ауылынан.                 }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Бойчев Игорь Николаевич]] (1927—14.07.1999), [[Инженерлыҡ эше|инженер-технолог]]. 1949 йылдан [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең инженер-технологы, өлкән инженер-технологы, 1952 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1956 йылдан — бүлек, 1961 йылдан — цех начальнигы, 1966 йылдан — директорҙың «М-412» двигателдәрен етештереү буйынса урынбаҫары, 1988—1990 йылдарҙа инженер-конструктор. [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1974). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. 
* [[Фәтхуллин Әшрәф Әхмәт улы]] (1927—26.12.2004), [[тау]]сы. 1950—1982 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]]ның Сибай карьеры машинисы, бригадиры һәм мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), СССР-ҙың почётлы горнягы (1967). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Алкснэ Арнольд Эдуардович]] (1932—21.11.1998), [[фән|ғалим]]-геолог. 1967—1978 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. Геология-[[минералогия]] фәндәре докторы (1981), профессор (1986).
* [[Крохалев Леонид Петрович]] (1937), [[Рәсәй Федерацияһы]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре.
* [[Сабина Людмила Владимировна]] (1947), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1965—2005 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] [[Яңы Ергән]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1988—1995 йылдарҙа — директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991). Сығышы менән ошо райондың [[Подольск (Хәйбулла районы)|Подольск]] ауылынан.
* [[Хәкимов Марат Нурый улы]] (1952), [[ФСБ|дәүләт именлеге органдары]] ветераны, подполковник (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2009). Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1977) һәм Рәсәйҙең 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2000) менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Үрге Этҡол|Этҡол]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Бирюков Владимир Павлович]] (1888—18.06.1971), [[Урал]]ды өйрәнеүсе [[тарих]]сы, лексикограф, [[археология|археолог]], фольклорсы, 30-ҙан артыҡ китап һәм брошюра авторы, [[1955]] йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡурған өлкәһе]] Далматов районының Першин ауылынан.
* [[Ғәҙелшин Хәмит Ғабдулла улы]] (1923—10.01.2000), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, элемтәсе. Полковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бишбүләк районы]]ның [[Айыт (Бишбүләк районы)|Айыт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кузьмин Иван Максимович]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1956—1984 йылдарҙа «Октябрьскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы капиталь ремонтлау цехы эшсеһе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Никитинка (Туймазы районы)|Никитинка]] ауылынан.
* [[Пучкин Петр Егорович]] (1928—?), нефтсе. 1949—1988 йылдарҙа [[Туймазы]] [[геология]]-эҙләнеү контораһы быраулаусыһы, өлкән [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], партия начальнигы, вышка монтажлау цехы инженеры, контора директоры урынбаҫары. [[СССР]] нефть сәнәғәтенең почётлы нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Федоровка районы]]ның Семиндяев ауылынан.
* [[Боруленков Пётр Егорович]] (1933—17.11.2014), инженер-[[Технология|технолог]], йәмәғәтсе. 1956—1989 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1970 йылдан — Нефтехимия производстволары заводы директоры. 1973—1975 йылдарҙа ҡала советы депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1978), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1984), СССР нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәтенең иң яҡшы рационализаторы (1983). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]] Уразов ауылынан.
* [[Зәйнуллин Зәки Лотфулла улы]] (1933—4.03.2021), инженер-ғалим, 1952—1988 йылдарҙа хәрби хеҙмәткәр, полковник, яҙыусы һәм йәмәғәтсе. Техник фәндәр докторы (1985). [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] Яҙыусылар союзы ағзаһы (1994 йылдан), республиканың [[Ғаяз Исхаҡи]] һәм Һаҙи Атласи исемендәге премиялары лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Стәрлебаш районы]]ның [[Стәрлебаш]] ауылынан.
* [[Ырыҫбаева Рәхимә Ғаяз ҡыҙы]] (1938), [[Малсылыҡ|малсы]], күп [[бала]]лы әсә. 1962—1994 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Степной» совхозы һауынсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1982), 2-се (1981) һәм 3-сө  дәрәжә (1977) [[«Әсәлек даны» ордены|«Әсәлек даны»]] ордендары кавалеры. Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Әлки районы]] Садиҡ ауылынан.                                                                                        
* [[Аллағолова Ырыҫбикә Рәхимйән ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1970 йылдан Хәйбулла районы мәктәптәре, шул иҫәптән [[Сиҙәм (Хәйбулла районы)|Сиҙәм]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1984 йылдан — директоры; 1998—2004 йылдарҙа район хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. 2007 йылдан Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының район ойошмаһы рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) һәм Башҡортостан Республикаһының (1996) атҡаҙанған уҡытыусыһы. Рәсәйҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Ҡаҙырша]] ауылынан.
* [[Ғәликәев Әхмәтмөнир Һәүбән улы]] (1948), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. 1981—2008 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның [[Хор капеллаһы]], музыка үҙәге директоры, филармония директоры урынбаҫары, администраторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шишмә районы]]ның [[Йәрми (Шишмә районы)|Йәрми]] ауылынан.
* [[Минһажев Әнис Ғилемйән улы]] (1948), хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, отставкалағы милиция полковнигы. 1993—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]] Эске эштәр министрлығының Дәүләт автоинспекцияһы идаралығы, 1995—2002 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала эске эштәр идаралығы начальнигы. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы (1998).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Әбдиев Нәзир Закир улы]] (1934—16.06.2009), [[йыр]]сы (лирик‑драматик тенор). 1965–1994 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ артисы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Бүләкәй (Ҡырмыҫҡалы районы)|Бүләкәй]] ауылынан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1765]]: Пётр Багратион, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби эшмәкәре, генерал, кенәз, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] геройы.  
* [[1830]]: Камиль Жакоб Писсарро, [[Франция]] рәссамы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1835]]: Генрик Венявский, [[Польша]] [[музыка]]нты, композитор, полонез һәм мазуркалар авторы.
* [[1855]]: Аграфена Крюкова, [[Рустар|рус халыҡ]] [[әкиәт]]тәрен һөйләүсе, әкиәт һәм былиналар йыйыусы. 
* [[1856]]: [[Никола Тесла]], физик-инженер, уйлап табыусы.
* [[1890]]: Вера Инбер, [[СССР]] шағиры, яҙыусы, [[тәржемә]]се, [[Журналистика|журналист]].
* [[1895]]: Карл Орф, [[Германия]] композиторы, [[Педагогика|педагог]].
* [[1905]]: Лев Кассиль, СССР яҙыусыһы. Сталин премияһы лауреаты (1951). 
* [[1920]]: Владимир Балашов, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1955).
* [[1920]]: Оуэн Чемберлен, [[АҠШ]] [[Физика|физигы]], атом бомбаһын эшләүселәрҙең береһе, 1959 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1925]]: [[Мәхәтхир Мөхәмәт]], [[Малайзия]]ның дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 2018 йылдан илдең премьер-министры.
* [[1970]]: Джейсон Орандж, [[Англия]] [[йыр]]сыһы, [[Гитара|гитарист]], йырҙар авторы, актёр, «Take That» төркөмөнең элекке ағзаһы.
* [[1970]]: Джон Симм, Англия актёры.
* [[1980]]: Джессика Симпсон, АҠШ йырсыһы, актриса, телетапшырыуҙар алып барыусы, дизайнер.
* [[1985]]: Марио Гомес, [[Германия]] [[футбол]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1938]]: [[Ғабдулла Амантай]], башҡорт балалар яҙыусыһы; әҙәбиәт, фольклор өйрәнеүсе; йәмғиәт эшмәкәре. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Булат Ишемғол]], башҡорт совет яҙыусыһы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1938]]: [[Ғисмәтуллин Абдулла Төхфәтулла улы|Ғисмәтуллин Абдулла (Ғабдулла) Төхфәтулла улы]], ғалим, совет дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан халыҡ мәғәрифе комиссары, Башҡорт АССР-ы Үҙәк статистика идаралығы етәксеһе. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Ғөбәй Дәүләтшин]], дәүләт эшмәкәре һәм яҙыусы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Вәлиулла Мортазин-Иманский]], [[БАССР]]-ҙың халыҡ (1922) һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1935) артисы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Төхфәт Йәнәби]], башҡорт совет шағиры, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[1938]]: [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]], башҡорт йырсыһы, композитор, [[БАССР]]-ҙың халыҡ артисы (1929). Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* [[2007]]: [[Әхмәт Лотфуллин]], [[СССР]]-ҙың (1989) һәм РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы (1982), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1966), Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1982).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{commonscat|10 July}}
{{Дерево статей|10 июль}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж10]]
[[Категория:10 июль]]</text>
      <sha1>9gbnu8a81gtf8xdppe38y3630tnp3hc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>11 июль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71502</id>
    <revision>
      <id>1300771</id>
      <parentid>1246478</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T17:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1300771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30919" sha1="7sbvojscjwn7dg5vjcias6xf9rmul08" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 192-се ([[кәбисә йыл]]ында 193-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 173 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Ер]]ҙә йәшәүсе [[халыҡ]]тар көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Шоколад]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Китай}}: [[Диңгеҙ]] көнө.
* {{Флагификация|Монголия}}: Халыҡ революцияһы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: Сәхнә яҡтыртыусы хеҙмәткәрҙәр (светооператорҙар) көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1613]]: Рус батшалығында [[Романовтар]] нәҫеле идара итә башлай.
* [[2011]]: [[Благовар районы]]нда Һарайлы ауылында [[Ҡәнзәфәр бей исемендәге «Ҫарайлы» башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге]] ойошторола.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Самарин Павел Григорьевич]] (1930—3.10.2012), хеҙмәт алдынғыһы. 1962–1992 йылдарҙа [[Башнефть|«Башнефть» берекмәһенең]] «Южарланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы, насос станцияһы машинисы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1985), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1969), почётлы нефтсеһе (1985) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1981). [[Ленин ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡалтасы районы]]ның 1960-сы йылдар аҙағында бөткән Демидовка ауылынан. 
* [[Хәзиев Ғәлимйән Мөхәмәтша улы]] (1930), хеҙмәт алдынғыһы. 1949—1994  йылдарҙа «[[Татнефть]]» берекмәһенең Әлмәт быраулау эштәре идаралығы быраулаусы һәм мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). [[Татарстан|Татар АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1981), СССР-ҙың (1981) һәм ТАССР-ҙың (1985) почётлы нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Исмаил (Туймазы районы)|Исмаил]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Булавкин Вячеслав Васильевич]] (1940—9.10.2007), [[фән|ғалим]]-инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1986 йылдан [[Мәскәү]] ҡалаһындағы хәҙерге «Техномаш» ғилми-производство берекмәһе генераль директорының ғилми эштәр буйынса урынбаҫары — баш технологы, 1991 йылдан — генераль директор урынбаҫары — башҡарма директор, 1992 йылдан — генераль директор, бер үк ваҡытта 1987 йылдан Мәскәү техник университеты уҡытыусыһы, 1996 йылдан «Машприбор» кадрҙар әҙерләү институтының ике тәғәйенләнешле юғары технологиялар кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1996). СССР Министрҙар Советы премияһы (1991), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһының ике тапҡыр (1998, 1999) лауреаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1976) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Архангел (Архангел районы)|Архангел]] ауылынан. 
* [[Викторов Виталий Васильевич]] (1960), ғалим-анестезиолог-реаниматолог, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 2002 йылдан  [[Өфө]]ләге 17-се ҡала балалар клиник дауаханаһының баш табибы, 2003—2011 йылдарҙа Өфө ҡала хакимиәтенең һаулыҡ һаҡлау идаралығы начальнигы; 2012 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның Дипломдан һуң белем биреү институты директоры. Медицина фәндәре  докторы (2002), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Һыуыҡҡул-Михайловка]] ауылынан. 
* [[Рузанов Владимир Александрович]] (1960), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], хужалыҡ эшмәкәре. «Востокнефтезаводмонтаж» йәмғиәтенең баш инженер урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.
* [[Погодин Василий Николаевич]] (1965), [[спорт]]сы. Пауэрлифтинг буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1998). [[Ауыр атлетика]] буйынса СССР Хәрби-Һауа көстәре чемпионы (1988), үҫмер спортсылар араһында [[РСФСР]] беренселеге еңеүсеһе (1985). Рәсәй кубогын яулаусы (1998). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Иҙрисова Айгөл Илдус ҡыҙы]] (1995), спортсы. Шашка буйынса 2017 йылғы [[Ер|донъя]] чемпионатының бронза призёры, [[Европа]]ның 2016 йылғы чемпионы, халыҡ-ара гроссмейстер (2016). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Эйдинов Семён Григорьевич]] (1911—23.01.1983), хор дирижёры, [[Педагогика|педагог]] һәм музыка-йәмәғәт эшмәкәре. 1942—1982 йылдарҙа [[Магнитогорск]] музыка училищеһы (хәҙер — консерватория)  директоры, бер үк ваҡытта 1944—1983 йылдарҙа хор капеллаһының художество етәксеһе һәм баш дирижёры. Магнитогорск Хор йәмғиәтен ойоштороусы һәм 1958—1983 йылдарҙа уның идара рәйесе. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1976) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1958). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1967) ордендары кавалеры. Магнитогорск ҡалаһының почётлы гражданы (1971). Сығышы менән [[Өфө]]нән.
* [[Исхаҡов Илдар Әхмәҙулла улы]] (1946), техник-[[Геология|геолог]], хужалыҡ эшмәкәре. 2002—2005 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең генераль директоры, 2005—2010 йылдарҙа «Геофизика» ғилми-производство фирмаһы директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]] Тау академияһының мөхбир ағзаһы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған геологы (2002), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған  нефтсеһе (1997), Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Ютазы районы]] Ютазы ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хажин Вәкил Исмәғил улы]] (1946), [[мәғариф]] һәм юғары мәктәп ветераны, [[фән|ғалим]]-педагог-методист. 2000—2011 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты]] директорының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта 2005 йылдан [[башҡорт теле]] һәм телмәр мәҙәниәте кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре кандидаты (1989). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2006), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).
* [[Егорова Наталья Николаевна]] (1956), ғалим-гигиенист. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 1997 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр һәм Рәсәй Медицина фәндәре академияһы Башҡортостан Фәнни үҙәгенең — [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] Медицина фәндәре бүлегенең ғилми секретары. Медицина фәндәре докторы (2000). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан.
* [[Садиҡова Фәриҙә Вәли ҡыҙы]] (1956), ғалим-селекционер, педагог. 1992 йылдан Өфө урман хужалығы техникумы директоры, артабан уҡыу-тәжрибә хужалығы (лимонарий) мөдире; бер үк ваҡытта 2008 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре кандидаты (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урман белгесе (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы урман хеҙмәткәре (2007). 
* [[Живитченко Эдуард Вячеславович]] (1961), [[Журналистика|журналист]]. 1986 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1985 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының «Ленинский путь» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары, 1991—2001 йылдарҙа [[Ишембай]] ҡалаһының «Восход» — [[Торатау (гәзит)|«Торатау»]] газите мөхәррире, 2005 йылдан Ишембай ҡалаһындағы «Полиграфсервис» йәмғиәтенең генераль директоры, 2013 йылдан Салауат ҡалаһының [[Выбор (гәзит)|«Выбор»]] гәзитенең сығарыусы мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (1999), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1991). Сығышы менән Салауат ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Климов Владимир Яковлевич]] (1892—9.09.1962), [[СССР]]-ҙың авиация двигателдәре конструкторы, [[СССР]] Фәндәр Академияһы академигы (1953), инженер-авиация хеҙмәте генерал-майоры (1944). 1935 йылдан 26-сы Рыбинск мотор заводының һәм, предприятие [[Өфө]]гә күсерелгәс, 1941-1946 йылдарҙа ошо заводтың баш конструкторы. СССР-ҙың икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1946-1950). Ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1940, 1957), СССР Дәүләт премиялары лауреаты (1941, 1943, 1946, 1949). Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан.
* [[Французова Ольга Ивановна]] (1927—30.09.2019), табип, йәмәғәтсе. 1951 йылдан Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы 8-се дауаханаһының акушер-гинекологы, 1958—2002 йылдарҙа — 1-се гинекология бүлеге мөдире. [[Өфө]]нөң бер нисә саҡырылыш ҡала Советы  депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы, [[РСФСР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Өфө ҡалаһы [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районының]] почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең Похвистнев районынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бадрин Валентин Александрович]] (1932), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1950 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Йәнгел» совхозының [[ветеринария]] фельдшеры, ветеринария технигы, зоотехнигы һәм мал ҡараусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1973). Сығышы менән [[Вологда]] ҡалаһынан. 
* [[Булгакова Дилә Хәмзә ҡыҙы]] (1937), шағир, прозаик. 1997 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы]] Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* [[Ваһапова Вәсилә Шәрифйән ҡыҙы]] (1942), [[фән|ғалим]]-[[Анатомия|анатом]]. 1968 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989—2000 йылдарҙа педиатрия факультеты деканы, 1993 йыл]ан кеше анатомияһы кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1991). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2002), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2012). 
* [[Ураҙбахтин Радик Хәмзә улы]] (1957), [[спорт]]сы, [[Педагогика|педагог]]. [[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел ҡалаһының]] Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры, [[көрәш]] буйынса халыҡ-ара класлы судья. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.
* [[Аҡназарова Гөлназ Вәкил ҡыҙы]] (1962), [[бейеү]]се, балетмейстер, [[Муниципаль район|муниципаль хеҙмәткәр]]. 1988 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1988—1990 йылдарҙа вуздың студенттар клубы директоры һәм «Ирәндек» халыҡ бейеү ансамленең художество етәксеһе; 1993 йылдан Сибай бейеү ансамбле бейеүсеһе, художество етәксеһе; 2003 йылдан Сибай дәүләт филармонияһының художество етәксеһе; 2005—2016 йылдарҙа [[Сибай]] ҡалаһы хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған артисы]] (1997). [[Рамаҙан Өмөтбаев]] исемендәге премия лауреаты (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылынан.
* [[Сөләймәнов Хәлит Хәмзә улы]] (1962), [[мәғариф]] өлкәһе һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 1983 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры; 1998 йылдан — район хакимиәтенең мәғариф идаралығы начальнигы; 2000—2007 йылдарҙа район хакимиәте башлығы урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2003). Сығышы менән ошо райондың [[1-се Этҡол]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Нәҡиев Әғлә Рахман улы]] (1908—4.06.1973), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1952—1959 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы директоры; 1961—1964 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 5-се саҡырылыш (1959—1963) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Әлшәй районы]]ның [[Ниғмәтулла]] ауылынан.
* [[Зөлфәр Хисмәтуллин]] (1923—6.04.1983), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яҙыусыһы. 1964 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1973). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бобрик Борис Фёдорович]] (1933—21.07.2013), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1994—2003 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1987). [[СССР]]-ҙың 7‑се саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1973) һәм ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1968, 1981) ордендары кавалеры. [[Дәүләкән]] ҡалаһы һәм [[Дәүләкән районы|районының]] почётлы гражданы (2002).
* [[Әхмәров Рим Нәжми улы]] (1933), инженер, [[нефть|нефтсе]], партия органдары хеҙмәткәре. 1956 йылдан «Ишембайнефть» производство идаралығы эшсеһе, быраулаусы ярҙамсыһы, мастер, инженер һәм өлкән инженер; 1962 йылдан КПСС-тың [[Ишембай]] ҡала комитетының 2-се секретары, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире урынбаҫары, КПСС-тың [[Сибай]] ҡала комитетының 1-се секретары; 1981 йылдан «Башнефть» берекмәһе Ғилми-тикшеренеү секторының баш инженеры, начальнигы. Рәсәйҙең Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Петров Мефодий Иванович]] (1948—26.10.2008), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]], партия, профсоюз һәм урындағы башҡарма органдары хеҙмәткәре, үҙешмәкәр композитор. 1972 йылдан [[Дүртөйлө районы]] [[Йәрмиә]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры; 1981 йылдан Крупская исемендәге колхоздың партия ойошмаһы секкретары, 1990 йылдан — профком рәйесе, колхоз рәйесе урынбаҫары; 1995—2008 йылдарҙа [[Миәҙәк]] ауыл хакимиәте башлығы. «Шонанпыл»  («Йәйғор») мари халыҡ фолькор ансамблен ойоштороусы һәм уның художество етәксеһе, 100—ҙән артыҡ йыр авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән ошо райондың Миәҙәк ауылынан.
* [[Саитова Татьяна Васильевна]] (1948), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1968—2003 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозы һауынсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән ошо райондың Тамаковка ауылынан.
* [[Фазылов Марат Әхкәм улы]] (1948), юрист. 1977 йылдан Ғафури район халыҡ суды судьяһы, рәйесе; 1985—2010 йылдарҙа Башҡортостан Юғары суды судьяһы. Рәсәйҙең (2006) һәм Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Һунаршин Хатмулла Хәбиб улы]] (1929), хеҙмәт ветераны. 1946—1989 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның «Сибай» совхозы механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. 
* [[Казаков Валерий Петрович]] (1934—6.08.2010), ғалим-физик‑химик. СССР (1990) һәм Рәсәй (1991) Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, химия фәндәре докторы (1983), профессор (1986). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984). II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (2002).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мостафин Айрат Харис улы]] (1959), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2015). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Асҡар Абдразаҡов]] (1969), [[опера]] [[йыр]]сыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994), халыҡ-ара ижади конкурстар лауреаты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805]]: Пётр Каратыгин, [[Рәсәй империяһы]] актёры, [[драма]]тург һәм [[педагогика|педагог]], [[водевиль|водевилдәр]] авторы.
* [[1819]]: [[Антал Регули]], [[Венгрия]] лингвисы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1825]]: Габриэл Сундукян, [[Әрмәнстан]] [[проза|яҙыусыһы]], драматург.
* [[1885]]: Роже де ла Френе, [[Франция]] рәссамы.
* [[1890]]: Пятрас Вайчюнас, [[Литва]] [[шиғриәт|шағиры]], драматург һәм [[тәржемә]]се.
* [[1895]]: Павел Беспощадный, [[СССР]] шағиры, [[Ленин ордены|Ленин]] һәм ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.
* [[1910]]: Сергей Вернов, [[фән|ғалим]]-[[Физика|физик]], [[СССР]] Фәндәр академияһы академигы.
* [[1920]]: Юл Бриннер (төп исеме Юлий Борисович Бриннер), [[АҠШ]]-тың [[театр]] һәм кино актёры, сығышы менән [[Владивосток]] ҡалаһынан.
* [[1925]]: Николай Гедда (төп фамилияһы Устинов), [[Швеция]]ның [[опера]] [[йыр]]сыһы.
* [[1925]]: Маттивильда Доббс, [[АҠШ]]-тың опера йырсыһы.
* [[1935]]: Константин Ершов, СССР актёры, кинорежиссёр һәм сценарист.
* [[1940]]: Елена Камбурова, СССР-ҙың һәм [[Рәсәй]]ҙең эстрада йырсыһы, актриса, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (1995).
* [[1960]]: Джафар Панахи, [[Иран]] кинорежиссёры, сценарист.
* [[1960]]: Антон Табаков, СССР һәм Рәсәй актёры, бизнесмен һәм ресторатор.
* [[1965]]: Эдуард Радзюкевич, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры.
* [[1990]]: Каролина Возняцки, [[Дания]] [[теннис]]сыһы, [[Ер|донъяның]] элекке беренсе ракеткаһы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж11]]
[[Категория:11 июль]]</text>
      <sha1>7sbvojscjwn7dg5vjcias6xf9rmul08</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300774</id>
      <parentid>1300771</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T18:25:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1300774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31012" sha1="99bwdwmlnruwgfteid3ecdefvy6j891" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 192-се ([[кәбисә йыл]]ында 193-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 173 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Ер]]ҙә йәшәүсе [[халыҡ]]тар көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Шоколад]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Китай}}: [[Диңгеҙ]] көнө.
* {{Флагификация|Монголия}}: Халыҡ революцияһы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: Сәхнә яҡтыртыусы хеҙмәткәрҙәр (светооператорҙар) көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1613]]: Рус батшалығында [[Романовтар]] нәҫеле идара итә башлай.
* [[2011]]: [[Благовар районы]]нда Һарайлы ауылында [[Ҡәнзәфәр бей исемендәге «Ҫарайлы» башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге]] ойошторола.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Самарин Павел Григорьевич]] (1930—3.10.2012), хеҙмәт алдынғыһы. 1962–1992 йылдарҙа [[Башнефть|«Башнефть» берекмәһенең]] «Южарланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы, насос станцияһы машинисы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1985), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1969), почётлы нефтсеһе (1985) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1981). [[Ленин ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡалтасы районы]]ның 1960-сы йылдар аҙағында бөткән Демидовка ауылынан. 
* [[Хәзиев Ғәлимйән Мөхәмәтша улы]] (1930), хеҙмәт алдынғыһы. 1949—1994  йылдарҙа «[[Татнефть]]» берекмәһенең Әлмәт быраулау эштәре идаралығы быраулаусы һәм мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). [[Татарстан|Татар АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1981), СССР-ҙың (1981) һәм ТАССР-ҙың (1985) почётлы нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Исмаил (Туймазы районы)|Исмаил]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Булавкин Вячеслав Васильевич]] (1940—9.10.2007), [[фән|ғалим]]-инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1986 йылдан [[Мәскәү]] ҡалаһындағы хәҙерге «Техномаш» ғилми-производство берекмәһе генераль директорының ғилми эштәр буйынса урынбаҫары — баш технологы, 1991 йылдан — генераль директор урынбаҫары — башҡарма директор, 1992 йылдан — генераль директор, бер үк ваҡытта 1987 йылдан Мәскәү техник университеты уҡытыусыһы, 1996 йылдан «Машприбор» кадрҙар әҙерләү институтының ике тәғәйенләнешле юғары технологиялар кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1996). СССР Министрҙар Советы премияһы (1991), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһының ике тапҡыр (1998, 1999) лауреаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1976) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Архангел (Архангел районы)|Архангел]] ауылынан. 
* [[Викторов Виталий Васильевич]] (1960), ғалим-анестезиолог-реаниматолог, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 2002 йылдан  [[Өфө]]ләге 17-се ҡала балалар клиник дауаханаһының баш табибы, 2003—2011 йылдарҙа Өфө ҡала хакимиәтенең һаулыҡ һаҡлау идаралығы начальнигы; 2012 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның Дипломдан һуң белем биреү институты директоры. Медицина фәндәре  докторы (2002), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Һыуыҡҡул-Михайловка]] ауылынан. 
* [[Рузанов Владимир Александрович]] (1960), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], хужалыҡ эшмәкәре. «Востокнефтезаводмонтаж» йәмғиәтенең баш инженер урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.
* [[Погодин Василий Николаевич]] (1965), [[спорт]]сы. Пауэрлифтинг буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1998). [[Ауыр атлетика]] буйынса СССР Хәрби-Һауа көстәре чемпионы (1988), үҫмер спортсылар араһында [[РСФСР]] беренселеге еңеүсеһе (1985). Рәсәй кубогын яулаусы (1998). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Иҙрисова Айгөл Илдус ҡыҙы]] (1995), спортсы. Шашка буйынса 2017 йылғы [[Ер|донъя]] чемпионатының бронза призёры, [[Европа]]ның 2016 йылғы чемпионы, халыҡ-ара гроссмейстер (2016). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Эйдинов Семён Григорьевич]] (1911—23.01.1983), хор дирижёры, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1942—1982 йылдарҙа [[Магнитогорск]] музыка училищеһы (хәҙер — консерватория) директоры, бер үк ваҡытта 1944—1983 йылдарҙа хор капеллаһының художество етәксеһе һәм баш дирижёры. Магнитогорск Хор йәмғиәтен ойоштороусы һәм 1958—1983 йылдарҙа уның идара рәйесе. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ артисы (1976) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1958). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1967) ордендары кавалеры. Магнитогорск ҡалаһының почётлы гражданы (1971). Сығышы менән [[Өфө]]нән.
* [[Исхаҡов Илдар Әхмәҙулла улы]] (1946), техник-[[Геология|геолог]], хужалыҡ эшмәкәре. 2002—2005 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең генераль директоры, 2005—2010 йылдарҙа «Геофизика» ғилми-производство фирмаһы директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]] Тау академияһының мөхбир ағзаһы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған геологы (2002), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған  нефтсеһе (1997), Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Ютазы районы]] Ютазы ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хажин Вәкил Исмәғил улы]] (1946), [[мәғариф]] һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре, педагог-методист-[[фән|ғалим]]. 2000—2011 йылдарҙа  [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты]] директорының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта 2005 йылдан [[башҡорт теле]] һәм телмәр мәҙәниәте кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре кандидаты (1989). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2006), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).
* [[Егорова Наталья Николаевна]] (1956), гигиенист-ғалим. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 1997 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр һәм Рәсәй Медицина фәндәре академияһы Башҡортостан Фәнни үҙәгенең — [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] Медицина фәндәре бүлегенең ғилми секретары. Медицина фәндәре докторы (2000). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан.
* [[Садиҡова Фәриҙә Вәли ҡыҙы]] (1956), селекционер-ғалим, педагог. 1992 йылдан Өфө урман хужалығы техникумы директоры, артабан уҡыу-тәжрибә хужалығы (лимонарий) мөдире; бер үк ваҡытта 2008 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре кандидаты (1997). Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урман белгесе (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы урман хеҙмәткәре (2007). 
* [[Живитченко Эдуард Вячеславович]] (1961), [[Журналистика|журналист]]. 1986 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1985 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының «Ленинский путь» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары, 1991—2001 йылдарҙа [[Ишембай]] ҡалаһының «Восход» — [[Торатау (гәзит)|«Торатау»]] газите мөхәррире, 2005 йылдан Ишембай ҡалаһындағы «Полиграфсервис» йәмғиәтенең генераль директоры, 2013 йылдан Салауат ҡалаһының [[Выбор (гәзит)|«Выбор»]] гәзитенең сығарыусы мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (1999), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1991). Сығышы менән Салауат ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Климов Владимир Яковлевич]] (1892—9.09.1962), [[СССР]]-ҙың авиация двигателдәре конструкторы, [[СССР]] Фәндәр Академияһы академигы (1953), инженер-авиация хеҙмәте генерал-майоры (1944). 1935 йылдан 26-сы Рыбинск мотор заводының һәм, предприятие [[Өфө]]гә күсерелгәс, 1941-1946 йылдарҙа ошо заводтың баш конструкторы. СССР-ҙың икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1946-1950). Ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1940, 1957), СССР Дәүләт премиялары лауреаты (1941, 1943, 1946, 1949). Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан.
* [[Французова Ольга Ивановна]] (1927—30.09.2019), табип, йәмәғәтсе. 1951 йылдан Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы 8-се дауаханаһының акушер-гинекологы, 1958—2002 йылдарҙа — 1-се гинекология бүлеге мөдире. [[Өфө]]нөң бер нисә саҡырылыш ҡала Советы  депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы, [[РСФСР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Өфө ҡалаһы [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районының]] почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең Похвистнев районынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бадрин Валентин Александрович]] (1932), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1950 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Йәнгел» совхозының [[ветеринария]] фельдшеры, ветеринария технигы, зоотехнигы һәм мал ҡараусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1973). Сығышы менән [[Вологда]] ҡалаһынан. 
* [[Булгакова Дилә Хәмзә ҡыҙы]] (1937), шағир, прозаик. 1997 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы]] Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* [[Ваһапова Вәсилә Шәрифйән ҡыҙы]] (1942), [[фән|ғалим]]-[[Анатомия|анатом]]. 1968 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989—2000 йылдарҙа педиатрия факультеты деканы, 1993 йыл]ан кеше анатомияһы кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1991). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2002), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2012). 
* [[Ураҙбахтин Радик Хәмзә улы]] (1957), [[спорт]]сы, [[Педагогика|педагог]]. [[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел ҡалаһының]] Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры, [[көрәш]] буйынса халыҡ-ара класлы судья. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.
* [[Аҡназарова Гөлназ Вәкил ҡыҙы]] (1962), [[бейеү]]се, балетмейстер, [[Муниципаль район|муниципаль хеҙмәткәр]]. 1988 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1988—1990 йылдарҙа вуздың студенттар клубы директоры һәм «Ирәндек» халыҡ бейеү ансамленең художество етәксеһе; 1993 йылдан Сибай бейеү ансамбле бейеүсеһе, художество етәксеһе; 2003 йылдан Сибай дәүләт филармонияһының художество етәксеһе; 2005—2016 йылдарҙа [[Сибай]] ҡалаһы хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған артисы]] (1997). [[Рамаҙан Өмөтбаев]] исемендәге премия лауреаты (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылынан.
* [[Сөләймәнов Хәлит Хәмзә улы]] (1962), [[мәғариф]] өлкәһе һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 1983 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры; 1998 йылдан — район хакимиәтенең мәғариф идаралығы начальнигы; 2000—2007 йылдарҙа район хакимиәте башлығы урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2003). Сығышы менән ошо райондың [[1-се Этҡол]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Нәҡиев Әғлә Рахман улы]] (1908—4.06.1973), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1952—1959 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы директоры; 1961—1964 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 5-се саҡырылыш (1959—1963) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Әлшәй районы]]ның [[Ниғмәтулла]] ауылынан.
* [[Зөлфәр Хисмәтуллин]] (1923—6.04.1983), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яҙыусыһы. 1964 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1973). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бобрик Борис Фёдорович]] (1933—21.07.2013), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1994—2003 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1987). [[СССР]]-ҙың 7‑се саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1973) һәм ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1968, 1981) ордендары кавалеры. [[Дәүләкән]] ҡалаһы һәм [[Дәүләкән районы|районының]] почётлы гражданы (2002).
* [[Әхмәров Рим Нәжми улы]] (1933), инженер, [[нефть|нефтсе]], партия органдары хеҙмәткәре. 1956 йылдан «Ишембайнефть» производство идаралығы эшсеһе, быраулаусы ярҙамсыһы, мастер, инженер һәм өлкән инженер; 1962 йылдан КПСС-тың [[Ишембай]] ҡала комитетының 2-се секретары, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире урынбаҫары, КПСС-тың [[Сибай]] ҡала комитетының 1-се секретары; 1981 йылдан «Башнефть» берекмәһе Ғилми-тикшеренеү секторының баш инженеры, начальнигы. Рәсәйҙең Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Петров Мефодий Иванович]] (1948—26.10.2008), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]], партия, профсоюз һәм урындағы башҡарма органдары хеҙмәткәре, үҙешмәкәр композитор. 1972 йылдан [[Дүртөйлө районы]] [[Йәрмиә]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры; 1981 йылдан Крупская исемендәге колхоздың партия ойошмаһы секкретары, 1990 йылдан — профком рәйесе, колхоз рәйесе урынбаҫары; 1995—2008 йылдарҙа [[Миәҙәк]] ауыл хакимиәте башлығы. «Шонанпыл»  («Йәйғор») мари халыҡ фолькор ансамблен ойоштороусы һәм уның художество етәксеһе, 100—ҙән артыҡ йыр авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән ошо райондың Миәҙәк ауылынан.
* [[Саитова Татьяна Васильевна]] (1948), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1968—2003 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозы һауынсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән ошо райондың Тамаковка ауылынан.
* [[Фазылов Марат Әхкәм улы]] (1948), юрист. 1977 йылдан Ғафури район халыҡ суды судьяһы, рәйесе; 1985—2010 йылдарҙа Башҡортостан Юғары суды судьяһы. Рәсәйҙең (2006) һәм Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Һунаршин Хатмулла Хәбиб улы]] (1929), хеҙмәт ветераны. 1946—1989 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның «Сибай» совхозы механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. 
* [[Казаков Валерий Петрович]] (1934—6.08.2010), ғалим-физик‑химик. СССР (1990) һәм Рәсәй (1991) Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, химия фәндәре докторы (1983), профессор (1986). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984). II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (2002).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мостафин Айрат Харис улы]] (1959), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2015). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Асҡар Абдразаҡов]] (1969), [[опера]] [[йыр]]сыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994), халыҡ-ара ижади конкурстар лауреаты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805]]: Пётр Каратыгин, [[Рәсәй империяһы]] актёры, [[драма]]тург һәм [[педагогика|педагог]], [[водевиль|водевилдәр]] авторы.
* [[1819]]: [[Антал Регули]], [[Венгрия]] лингвисы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1825]]: Габриэл Сундукян, [[Әрмәнстан]] [[проза|яҙыусыһы]], драматург.
* [[1885]]: Роже де ла Френе, [[Франция]] рәссамы.
* [[1890]]: Пятрас Вайчюнас, [[Литва]] [[шиғриәт|шағиры]], драматург һәм [[тәржемә]]се.
* [[1895]]: Павел Беспощадный, [[СССР]] шағиры, [[Ленин ордены|Ленин]] һәм ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.
* [[1910]]: Сергей Вернов, [[фән|ғалим]]-[[Физика|физик]], [[СССР]] Фәндәр академияһы академигы.
* [[1920]]: Юл Бриннер (төп исеме Юлий Борисович Бриннер), [[АҠШ]]-тың [[театр]] һәм кино актёры, сығышы менән [[Владивосток]] ҡалаһынан.
* [[1925]]: Николай Гедда (төп фамилияһы Устинов), [[Швеция]]ның [[опера]] [[йыр]]сыһы.
* [[1925]]: Маттивильда Доббс, [[АҠШ]]-тың опера йырсыһы.
* [[1935]]: Константин Ершов, СССР актёры, кинорежиссёр һәм сценарист.
* [[1940]]: Елена Камбурова, СССР-ҙың һәм [[Рәсәй]]ҙең эстрада йырсыһы, актриса, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (1995).
* [[1960]]: Джафар Панахи, [[Иран]] кинорежиссёры, сценарист.
* [[1960]]: Антон Табаков, СССР һәм Рәсәй актёры, бизнесмен һәм ресторатор.
* [[1965]]: Эдуард Радзюкевич, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры.
* [[1990]]: Каролина Возняцки, [[Дания]] [[теннис]]сыһы, [[Ер|донъяның]] элекке беренсе ракеткаһы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж11]]
[[Категория:11 июль]]</text>
      <sha1>99bwdwmlnruwgfteid3ecdefvy6j891</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300776</id>
      <parentid>1300774</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T18:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31932" sha1="hirojw76760msvgwnhlpvd544mz9ifp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 192-се ([[кәбисә йыл]]ында 193-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 173 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Ер]]ҙә йәшәүсе [[халыҡ]]тар көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Шоколад]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Китай}}: [[Диңгеҙ]] көнө.
* {{Флагификация|Монголия}}: Халыҡ революцияһы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: Сәхнә яҡтыртыусы хеҙмәткәрҙәр (светооператорҙар) көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1613]]: Рус батшалығында [[Романовтар]] нәҫеле идара итә башлай.
* [[2011]]: [[Благовар районы]]нда Һарайлы ауылында [[Ҡәнзәфәр бей исемендәге «Ҫарайлы» башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге]] ойошторола.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Самарин Павел Григорьевич]] (1930—3.10.2012), хеҙмәт алдынғыһы. 1962–1992 йылдарҙа [[Башнефть|«Башнефть» берекмәһенең]] «Южарланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы, насос станцияһы машинисы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1985), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1969), почётлы нефтсеһе (1985) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1981). [[Ленин ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡалтасы районы]]ның 1960-сы йылдар аҙағында бөткән Демидовка ауылынан. 
* [[Хәзиев Ғәлимйән Мөхәмәтша улы]] (1930), хеҙмәт алдынғыһы. 1949—1994  йылдарҙа «[[Татнефть]]» берекмәһенең Әлмәт быраулау эштәре идаралығы быраулаусы һәм мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). [[Татарстан|Татар АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1981), СССР-ҙың (1981) һәм ТАССР-ҙың (1985) почётлы нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Исмаил (Туймазы районы)|Исмаил]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Булавкин Вячеслав Васильевич]] (1940—9.10.2007), [[фән|ғалим]]-инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1986 йылдан [[Мәскәү]] ҡалаһындағы хәҙерге «Техномаш» ғилми-производство берекмәһе генераль директорының ғилми эштәр буйынса урынбаҫары — баш технологы, 1991 йылдан — генераль директор урынбаҫары — башҡарма директор, 1992 йылдан — генераль директор, бер үк ваҡытта 1987 йылдан Мәскәү техник университеты уҡытыусыһы, 1996 йылдан «Машприбор» кадрҙар әҙерләү институтының ике тәғәйенләнешле юғары технологиялар кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1996). СССР Министрҙар Советы премияһы (1991), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһының ике тапҡыр (1998, 1999) лауреаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1976) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Архангел (Архангел районы)|Архангел]] ауылынан. 
* [[Викторов Виталий Васильевич]] (1960), ғалим-анестезиолог-реаниматолог, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 2002 йылдан  [[Өфө]]ләге 17-се ҡала балалар клиник дауаханаһының баш табибы, 2003—2011 йылдарҙа Өфө ҡала хакимиәтенең һаулыҡ һаҡлау идаралығы начальнигы; 2012 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның Дипломдан һуң белем биреү институты директоры. Медицина фәндәре  докторы (2002), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Һыуыҡҡул-Михайловка]] ауылынан. 
* [[Рузанов Владимир Александрович]] (1960), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], хужалыҡ эшмәкәре. «Востокнефтезаводмонтаж» йәмғиәтенең баш инженер урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.
* [[Погодин Василий Николаевич]] (1965), [[спорт]]сы. Пауэрлифтинг буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1998). [[Ауыр атлетика]] буйынса СССР Хәрби-Һауа көстәре чемпионы (1988), үҫмер спортсылар араһында [[РСФСР]] беренселеге еңеүсеһе (1985). Рәсәй кубогын яулаусы (1998). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Иҙрисова Айгөл Илдус ҡыҙы]] (1995), спортсы. Шашка буйынса 2017 йылғы [[Ер|донъя]] чемпионатының бронза призёры, [[Европа]]ның 2016 йылғы чемпионы, халыҡ-ара гроссмейстер (2016). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Эйдинов Семён Григорьевич]] (1911—23.01.1983), хор дирижёры, [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1942—1982 йылдарҙа [[Магнитогорск]] музыка училищеһы (хәҙер — консерватория) директоры, бер үк ваҡытта 1944—1983 йылдарҙа хор капеллаһының художество етәксеһе һәм баш дирижёры. Магнитогорск Хор йәмғиәтен ойоштороусы һәм 1958—1983 йылдарҙа уның идара рәйесе. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ артисы (1976) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1958). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1967) ордендары кавалеры. Магнитогорск ҡалаһының почётлы гражданы (1971). Сығышы менән [[Өфө]]нән.
* [[Бикҡолов Төхвәт Шәһибал улы]] (1936—2017), [[иҡтисад]]сы, дәүләт һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1990—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] һәм [[Баймаҡ]] ҡалаһы дәүләт һалым инспекцияһы начальнигы, 1997—2000 йылдарҙа Баймаҡ районы хакимиәте башлығы урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1982), [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1993). Сығышы менән ошо райондың [[Ишбирҙе (Баймаҡ районы)|Ишбирҙе]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Исхаҡов Илдар Әхмәҙулла улы]] (1946), техник-[[Геология|геолог]], хужалыҡ эшмәкәре. 2002—2005 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең генераль директоры, 2005—2010 йылдарҙа «Геофизика» ғилми-производство фирмаһы директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]] Тау академияһының мөхбир ағзаһы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған геологы (2002), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған  нефтсеһе (1997), Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Ютазы районы]] Ютазы ауылынан.
* [[Хажин Вәкил Исмәғил улы]] (1946), [[мәғариф]] һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре, педагог-методист-[[фән|ғалим]]. 2000—2011 йылдарҙа  [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты]] директорының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта 2005 йылдан [[башҡорт теле]] һәм телмәр мәҙәниәте кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре кандидаты (1989). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2006), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).
* [[Егорова Наталья Николаевна]] (1956), гигиенист-ғалим. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылдан лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 1997 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр һәм Рәсәй Медицина фәндәре академияһы Башҡортостан Фәнни үҙәгенең — [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] Медицина фәндәре бүлегенең ғилми секретары. Медицина фәндәре докторы (2000). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан.
* [[Садиҡова Фәриҙә Вәли ҡыҙы]] (1956), селекционер-ғалим, педагог. 1992 йылдан Өфө урман хужалығы техникумы директоры, артабан уҡыу-тәжрибә хужалығы (лимонарий) мөдире; бер үк ваҡытта 2008 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре кандидаты (1997). Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урман белгесе (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы урман хеҙмәткәре (2007). 
* [[Живитченко Эдуард Вячеславович]] (1961), [[Журналистика|журналист]]. 1986 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1985 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының «Ленинский путь» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары, 1991—2001 йылдарҙа [[Ишембай]] ҡалаһының «Восход» — [[Торатау (гәзит)|«Торатау»]] газите мөхәррире, 2005 йылдан Ишембай ҡалаһындағы «Полиграфсервис» йәмғиәтенең генераль директоры, 2013 йылдан Салауат ҡалаһының [[Выбор (гәзит)|«Выбор»]] гәзитенең сығарыусы мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (1999), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1991). Сығышы менән Салауат ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Климов Владимир Яковлевич]] (1892—9.09.1962), [[СССР]]-ҙың авиация двигателдәре конструкторы, [[СССР]] Фәндәр Академияһы академигы (1953), инженер-авиация хеҙмәте генерал-майоры (1944). 1935 йылдан 26-сы Рыбинск мотор заводының һәм, предприятие [[Өфө]]гә күсерелгәс, 1941-1946 йылдарҙа ошо заводтың баш конструкторы. СССР-ҙың икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1946-1950). Ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1940, 1957), СССР Дәүләт премиялары лауреаты (1941, 1943, 1946, 1949). Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан.
* [[Французова Ольга Ивановна]] (1927—30.09.2019), табип, йәмәғәтсе. 1951 йылдан Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы 8-се дауаханаһының акушер-гинекологы, 1958—2002 йылдарҙа — 1-се гинекология бүлеге мөдире. [[Өфө]]нөң бер нисә саҡырылыш ҡала Советы  депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы, [[РСФСР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Өфө ҡалаһы [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районының]] почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең Похвистнев районынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бадрин Валентин Александрович]] (1932), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1950 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Йәнгел» совхозының [[ветеринария]] фельдшеры, ветеринария технигы, зоотехнигы һәм мал ҡараусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1973). Сығышы менән [[Вологда]] ҡалаһынан. 
* [[Булгакова Дилә Хәмзә ҡыҙы]] (1937), шағир, прозаик. 1997 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы]] Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* [[Ваһапова Вәсилә Шәрифйән ҡыҙы]] (1942), [[фән|ғалим]]-[[Анатомия|анатом]]. 1968 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989—2000 йылдарҙа педиатрия факультеты деканы, 1993 йыл]ан кеше анатомияһы кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1991). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2002), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2012). 
* [[Ураҙбахтин Радик Хәмзә улы]] (1957), [[спорт]]сы, [[Педагогика|педагог]]. [[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел ҡалаһының]] Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры, [[көрәш]] буйынса халыҡ-ара класлы судья. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.
* [[Аҡназарова Гөлназ Вәкил ҡыҙы]] (1962), [[бейеү]]се, балетмейстер, [[Муниципаль район|муниципаль хеҙмәткәр]]. 1988 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1988—1990 йылдарҙа вуздың студенттар клубы директоры һәм «Ирәндек» халыҡ бейеү ансамленең художество етәксеһе; 1993 йылдан Сибай бейеү ансамбле бейеүсеһе, художество етәксеһе; 2003 йылдан Сибай дәүләт филармонияһының художество етәксеһе; 2005—2016 йылдарҙа [[Сибай]] ҡалаһы хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған артисы]] (1997). [[Рамаҙан Өмөтбаев]] исемендәге премия лауреаты (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылынан.
* [[Сөләймәнов Хәлит Хәмзә улы]] (1962), [[мәғариф]] өлкәһе һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 1983 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры; 1998 йылдан — район хакимиәтенең мәғариф идаралығы начальнигы; 2000—2007 йылдарҙа район хакимиәте башлығы урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2003). Сығышы менән ошо райондың [[1-се Этҡол]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Нәҡиев Әғлә Рахман улы]] (1908—4.06.1973), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1952—1959 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы директоры; 1961—1964 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 5-се саҡырылыш (1959—1963) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Әлшәй районы]]ның [[Ниғмәтулла]] ауылынан.
* [[Зөлфәр Хисмәтуллин]] (1923—6.04.1983), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яҙыусыһы. 1964 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1973). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бобрик Борис Фёдорович]] (1933—21.07.2013), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1994—2003 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1987). [[СССР]]-ҙың 7‑се саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1973) һәм ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1968, 1981) ордендары кавалеры. [[Дәүләкән]] ҡалаһы һәм [[Дәүләкән районы|районының]] почётлы гражданы (2002).
* [[Әхмәров Рим Нәжми улы]] (1933), инженер, [[нефть|нефтсе]], партия органдары хеҙмәткәре. 1956 йылдан «Ишембайнефть» производство идаралығы эшсеһе, быраулаусы ярҙамсыһы, мастер, инженер һәм өлкән инженер; 1962 йылдан КПСС-тың [[Ишембай]] ҡала комитетының 2-се секретары, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире урынбаҫары, КПСС-тың [[Сибай]] ҡала комитетының 1-се секретары; 1981 йылдан «Башнефть» берекмәһе Ғилми-тикшеренеү секторының баш инженеры, начальнигы. Рәсәйҙең Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Петров Мефодий Иванович]] (1948—26.10.2008), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]], партия, профсоюз һәм урындағы башҡарма органдары хеҙмәткәре, үҙешмәкәр композитор. 1972 йылдан [[Дүртөйлө районы]] [[Йәрмиә]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры; 1981 йылдан Крупская исемендәге колхоздың партия ойошмаһы секкретары, 1990 йылдан — профком рәйесе, колхоз рәйесе урынбаҫары; 1995—2008 йылдарҙа [[Миәҙәк]] ауыл хакимиәте башлығы. «Шонанпыл»  («Йәйғор») мари халыҡ фолькор ансамблен ойоштороусы һәм уның художество етәксеһе, 100—ҙән артыҡ йыр авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән ошо райондың Миәҙәк ауылынан.
* [[Саитова Татьяна Васильевна]] (1948), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1968—2003 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозы һауынсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән ошо райондың Тамаковка ауылынан.
* [[Фазылов Марат Әхкәм улы]] (1948), юрист. 1977 йылдан Ғафури район халыҡ суды судьяһы, рәйесе; 1985—2010 йылдарҙа Башҡортостан Юғары суды судьяһы. Рәсәйҙең (2006) һәм Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Һунаршин Хатмулла Хәбиб улы]] (1929), хеҙмәт ветераны. 1946—1989 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның «Сибай» совхозы механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. 
* [[Казаков Валерий Петрович]] (1934—6.08.2010), ғалим-физик‑химик. СССР (1990) һәм Рәсәй (1991) Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, химия фәндәре докторы (1983), профессор (1986). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984). II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (2002).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мостафин Айрат Харис улы]] (1959), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2015). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Асҡар Абдразаҡов]] (1969), [[опера]] [[йыр]]сыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994), халыҡ-ара ижади конкурстар лауреаты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805]]: Пётр Каратыгин, [[Рәсәй империяһы]] актёры, [[драма]]тург һәм [[педагогика|педагог]], [[водевиль|водевилдәр]] авторы.
* [[1819]]: [[Антал Регули]], [[Венгрия]] лингвисы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1825]]: Габриэл Сундукян, [[Әрмәнстан]] [[проза|яҙыусыһы]], драматург.
* [[1885]]: Роже де ла Френе, [[Франция]] рәссамы.
* [[1890]]: Пятрас Вайчюнас, [[Литва]] [[шиғриәт|шағиры]], драматург һәм [[тәржемә]]се.
* [[1895]]: Павел Беспощадный, [[СССР]] шағиры, [[Ленин ордены|Ленин]] һәм ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.
* [[1910]]: Сергей Вернов, [[фән|ғалим]]-[[Физика|физик]], [[СССР]] Фәндәр академияһы академигы.
* [[1920]]: Юл Бриннер (төп исеме Юлий Борисович Бриннер), [[АҠШ]]-тың [[театр]] һәм кино актёры, сығышы менән [[Владивосток]] ҡалаһынан.
* [[1925]]: Николай Гедда (төп фамилияһы Устинов), [[Швеция]]ның [[опера]] [[йыр]]сыһы.
* [[1925]]: Маттивильда Доббс, [[АҠШ]]-тың опера йырсыһы.
* [[1935]]: Константин Ершов, СССР актёры, кинорежиссёр һәм сценарист.
* [[1940]]: Елена Камбурова, СССР-ҙың һәм [[Рәсәй]]ҙең эстрада йырсыһы, актриса, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (1995).
* [[1960]]: Джафар Панахи, [[Иран]] кинорежиссёры, сценарист.
* [[1960]]: Антон Табаков, СССР һәм Рәсәй актёры, бизнесмен һәм ресторатор.
* [[1965]]: Эдуард Радзюкевич, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры.
* [[1990]]: Каролина Возняцки, [[Дания]] [[теннис]]сыһы, [[Ер|донъяның]] элекке беренсе ракеткаһы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж11]]
[[Категория:11 июль]]</text>
      <sha1>hirojw76760msvgwnhlpvd544mz9ifp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡарамышев Ғәлимйән Харис улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75587</id>
    <revision>
      <id>1300766</id>
      <parentid>1198100</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T13:57:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5832" sha1="i7wpr8361olmxi7ahbh9l83918zn9ro" xml:space="preserve">{{Театральный деятель
 |Имя              = Ғәлимйән Ҡарамышев
 |Изображение      = 
 |Ширина           = 
 |Описание изображения = 
 |Имя при рождении = Ҡарамышев Ғәлимйән (Ғәлим, Әлим) Харис улы
 |Дата рождения    = 4.12.1903
 |Место рождения   = [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] [[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]] ауылы
 |Дата смерти      = 20.01.1977
 |Место смерти     = [[БАССР]] {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы 
 |Профессия        = 
 |Гражданство      = {{Рәсәй империяһы}} → {{USSR}}
 |Годы активности  = 
 |Псевдонимы       = 
 |Амплуа           = 
 |Театр            = [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]
 |Роли             = 
 |Спектакли        = 
 |Награды          = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Трудового Красного Знамени|1955}} {{!!}} {{Орден Знак Почёта|1944}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Народный артист РСФСР|1955}} {{!!}} {{Заслуженный артист РСФСР|1949}}{{!!}}{{БАССР халыҡ артисы|1940}}
{{!}}}
 |Подпись          = 
}}
{{Фамилиялаш|Ҡарамышев}}
'''Ҡарамышев Ғәлимйән (Ғәлим, Әлим) Харис улы''' ([[4 декабрь]] [[1903 йыл]] — [[20 ғинуар]] [[1977 йыл]]) — [[башҡорт]] театр актёры. [[РСФСР]]‑ҙың (1955) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1940) халыҡ артисы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1955) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Ғәлимйән Ҡарамышев, Ғәлимйән (Ғәлим, Әлим) Харис улы Ҡарамышев 1903 йылдың 4 декабрендә [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]&lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Ишембай районы}}&lt;/ref&gt; [[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]] ауылында тыуған.

1926—1927 йылдарҙа Мәскәүҙәге Дәүләт кинематография институтында уҡый.

1919—1970 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры.

== Ижады ==
Ҡарамышев сәнғәте көслө һәм сағыу комизм, тәьҫирлелек, характерҙы теүәл асып биреү менән айырылып тора. Төп репертуары сатирик йүнәлештәге киҫкен характерлы ролдәрҙән тора:
* классик рус драматургияһында — Бобчинский («Тикшереүсе»), Кочкарёв («Өйләнеү», икеһе лә — Н. В. Гоголь), Шмага («Ғәйепһеҙ ғәйеплеләр», А. Н. Островский), Серебряков («Ваня ағай», А. П. Чехов); хәҙерге заман — Незеласов («Бронепоезд 14—69», Вс. Иванов), Кокорышкин («Ябырылыу», Л. М. Леонов);
* башҡорт — Исмәғил («Ғәлиәбаныу»), Күсәрбай («Таңсулпан», [[Ҡ. Даян]]). Байтаҡ трагик образдар ижад итә: Фәхри («Ҡара йөҙҙәр», [[М. Ғафури]]ҙың шулай уҡ исемле повесы буйынса Ғ. Әмири һәм В. Ғ. Ғәлимов инсценировкаһы), Кинйәбай («Зимагорҙар», [[Мифтахов Сәғит Мифтах улы|С. М. Мифтахов]]), Пугачёв («Салауат батыр», Ф. М. Сөләймәнова). «Сыңрау торна» («Журавлиная песнь») фильм-балетында төшә (Свердловск к/ст, 1959).

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* РСФСР‑ҙың халыҡ артисы (1955)
* РСФСР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1949)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1940)
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1935)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1944).

== Хәтер ==
* Өфөлә Ҡарамышев йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

== Әҙәбиәт ==
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} {{ref-ru}} «Китап» нәшриәте, 1999, 165 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Ленина улица, 65 А''

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|85607}}{{V|03|12|2022}}  
* {{YouTube|-37z7MnFxXM|Ҡарамышевтар}}

[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт академия драма театры]]
[[Категория:Ҡарамышевтар]]
[[Категория:Маҡар мәктәбен тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>i7wpr8361olmxi7ahbh9l83918zn9ro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кинйәбай (Мәләүез районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76860</id>
    <revision>
      <id>1300769</id>
      <parentid>1011603</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T17:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1300769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1953" sha1="kkwwtn5wudu6y8lbhcj551edoiehowb" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Кинйәбай (мәғәнәләр)}}
[[File:Кинйәбай.png|thumb|Кинйәбай ауылы]]
'''Кинйәбай''' ({{lang-ru|Кинзябаево}}) — хәҙерге [[Нөгөш һыуһаҡлағысы]] урынындағы булған ауыл. 1959 йылда Нөгөш һыуһаҡлағысы төҙөлөшө башланғас, ауыл халҡы яҡын-тирә ауылдарға күсеп китергә мәжбүр була. Һыу аҫтында ҡалғанға тиклем [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] [[Йомағужа районы]]ның [[Әбет]] ауыл советына ҡарай.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем (Йомағужа): 26 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Үрге таш): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез]]): 45 км

== Ауылдан сыҡҡан билдәле шәхестәр ==
* [[Малабаева Тәнзилә Хибәтулла ҡыҙы]] (1956), [[Педагогика|педагог]]. 1995—2015 йылдарҙа [[Мәләүез]] ҡалаһының хәҙерге [[Кинйә Арыҫланов исемендәге 9-сы башҡорт гимназияһы]] директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы мәғариф хеҙмәткәре, [[Мәләүез районы]]ның һәм Мәләүез ҡалаһының почётлы гражданы (2021).
* [[Сәхәүетдинов Венер Ғәзиз улы]]


[[Категория:Мәләүез районының бөткән ауылдары]]
[[Категория:1956 йылда бөткән ауылдар]]</text>
      <sha1>kkwwtn5wudu6y8lbhcj551edoiehowb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1956 йылғы мадьяр ихтилалы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103856</id>
    <revision>
      <id>1300804</id>
      <parentid>1284707</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T07:25:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13529" sha1="h60k3r9c175u7tmvutunq0hnaczzhx1" xml:space="preserve">{{Вооружённый конфликт
|конфликт     = Венгр (мадьяр) ихтилалы&lt;br /&gt;«Ҡойон» операцияһы (Операция «Вихрь»)
|изображение  = [[File:Szétlőtt harckocsi a Móricz Zsigmond körtéren.jpg|280px]]
|заголовок  = Будапешта юҡ ителгән совет Т-34-85 танкы,&lt;br /&gt;
1956 йыл
|часть        = [[Һалҡын һуғыш]]
|место        = [[Венгрия|Венгр Халыҡ Республикаһы]]
|дата         = [[23 октябрь]] — [[9 ноябрь]] [[1956 йыл]]
|причина      = Венгр халҡының советтар яҡлы режим менән ҡәнәғәт булмауы
|итог         = Ихтилалды баҫтырыу&lt;br /&gt; [[Венгрия|Венгр Халыҡ Республикаһы]]ндағы элекке режимдың һаҡланып ҡалыуы 
|противник1   = * {{Флагификация|СССР|1955}}
** Совет армияһы
** [[КГБ]]
* {{Флаг|Венгрия|1949}} [[Венгрия|Венгр Халыҡ Республикаһы (ВХР)]]
** Венгрияның Дәүләт именлеге идаралығы
|противник2   = [[Файл:Flag of the Hungarian Revolution (1956).svg|border|22px]] Венгр баш күтәреүселәре
|командир1 = {{Флаг|СССР|1955}} [[Никита Хрущёв]]&lt;br /&gt;
{{Флаг|СССР|1955}} Иван Серов&lt;br /&gt;
{{Флаг|СССР|1955}} [[Георгий Жуков]]
|командир2 = [[Файл:Flag of the Hungarian Revolution (1956).svg|border|22px]] Имре Надь #† &lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the Hungarian Revolution (1956).svg|border|22px]] Пал Малетер #†&lt;br /&gt;
[[Файл:Flag of the Hungarian Revolution (1956).svg|border|22px]] Бела Кирай

|силы1 = {{Флаг|СССР|1955}} 31 550 хәрби хеҙмәткәр,

1130 танк,

800 орудия һәм миномет,

380 БМП һәм БТР

3860 берәмек башҡа төр техника

{{Флаг|Венгрия|1949}} 26 500 хәрби һәм махсус хеҙмәттәр хеҙмәткәре.

|силы2 = '''СССР мәғлүмәттәре буйынса:'''

15 000 — 20 000 кешенән күп түгел&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1956budapesht.html Ввод советских войск в Будапешт]&lt;/ref&gt;

'''Венгрия мәғлүмәттәре буйынса:'''

50 000 яҡын кеше
|юғалтыуҙар1 = {{Флаг|СССР|1955}} 669 һәләк булыусы, 

1251 яраланыусы,

51 хәбәрһеҙ юғалыусы,

{{Флаг|Венгрия|1949}}  53 һәлк булыусы,

289 яраланыусы&lt;ref&gt;http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf&lt;/ref&gt;
|юғалтыуҙар2 = '''Военные потери:''' 

2652 һәләк булыусы, 

13 000 яраланыусы

'''Граждандар араһындағы юғалтыуҙар:'''

348 һәләк булыусы,

6226 яраланыусы
}}
'''1956 йылғы венгр (мадьяр) ихтилалы''' — ([[23 октябрь]] — [[9 ноябрь]] [[1956]]) (коммунистик осорҙан һуң&lt;ref&gt;билдәләмәгә ярашлы [http://www.m-w.com/dictionary/communism ''communism''] Словарь ''Merriam-Webster Online Dictionary''.&lt;/ref&gt; Венгрияла '''1956 йылғы мадьяр ихтилалы''' тип йөрөтөлә, [[СССР|совет]] сығанаҡтарында '''Венгриялағы 1956 йылғы контрревоюцион бола''' тип атала) — 1956 йылдың октябрь — ноябрендә Венгриялағы [[СССР|советтар]] яҡлы режимға ҡаршы күтәрелгән һәм [[СССР|совет]] ғәскәрҙәре тарафынан баҫтырылған ҡораллы ихтилал.
 
Венгр ихтилалы [[Һалҡын һуғыш]] осороноң иң мөһим ваҡиғаларының береһе була һәм [[Советтар Союзы]]ның [[Варшава килешеүе ойошмаһы]]на ингән илдәрҙә [[коммунизм|коммунистик]] режимдарҙы ҡораллы хәрби көс ярҙамында һаҡларға әҙер булыуын күрһәтә.

== Тәүшарттар ==
[[Икенсе донъя һуғышы]]ның аҙағына тиклем Венгрия [[Өсөнсө рейх|нацистик Германия]] яғында була һәм артабан [[СССР|совет]] оккупация зонаһына эләгә. Бынан сығып, [[Гитлер]]ға ҡаршы коалицияға ингән илдәрҙең [[1947 йыл]]ғы Париж тыныслыҡ килешеүенә ярашлы, [[Советтар Союзы]] Венгрия биләмәләрендә үҙенең хәрби көстәрен тоторға хоҡуҡ ала, әммә союзниктарҙың оккупация ғәскәрҙәре Австриянан сығарылғас та, шулай уҡ был илдән китергә тейеш була. Союзниктар ғәскәре Австриянан [[1955 йыл]]да сығарыла&lt;ref&gt;{{cite web
|author=Bryan Dawson-Szilágyi.|datepublished= |url=http://www.americanhungarianfederation.org/1956/1956_hungarian_revolution.htm#begin|title=1956 Hungarian Revolution Portal - About 1956|publisher=The American Hungarian Federation|accessdate=2013-11-28|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

[[1945 йыл]]дың 4 ноябрендә Венгрияла дөйөм һайлау үткәрелә ([[:en:Hungarian parliamentary election, 1945]]). Унда тауыштарҙың 57&amp;nbsp;% ''Ваҡ милекселәрҙең бойондороҡһоҙ партияһына'' ([[урыҫ теле|урыҫса]] ''Независимая партия мелких хозяев'' һәм ни бары 17&amp;nbsp;% — коммунистарға бирелә. Коммунистик ВПТ (''Венгр хеҙмәтсәндәре партияһы — Венгерская партия трудящихся'' террор, янау (шантаж) һәм махинациялар ярҙамында [[1947 йыл]]ғы һайлау һөҙөмтәһендә берҙән-бер легаль [[сәйәсәт|сәйәси]] көскә әйләнә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://globaledge.msu.edu/countries/hungary/history|title=Hungary: History|work=globalEDGE|publisher=Michigan State University
|accessdate=2013-11-24|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|author=
|datepublished=2003
|url=http://www.rev.hu/history_of_45/ora2/index.htm
|title=Communist take-over, 1946—1949
|format=
|work=
|publisher=The Institute for the History of the 1956 Hungarian Revolution
|accessdate=2013-11-24
|lang=en
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140319084435/http://www.rev.hu/history_of_45/ora2/index.htm |date=2014-03-19 }}&lt;/ref&gt;. Вегр коммунистары үҙҙәренең оппоненттары менән көрәштә башлыса совет оккупацион ғәскәрҙәренә таяна. Мәҫәлән, 1947 йылдың 25 февралендә совет командованиеһы парламенттың популяр депутаты ''Бела Ковачты'' ҡулға ала. Ул СССР-ға алып сығыла һәм шымсылыҡ (шпионлыҡ) өсөн хөкүм ителә{{sfn|Контлер|2002|с=517—518}}.

== Иҫкәрмәләр == 
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Гордиенко А. Н. Войны второй половины ХХ века. Мн., 1998.
* {{китап |автор=Лавренов С. Я., Попов И. М. |часть=«Вихрь» в Будапеште, год 1956 |ссылка часть=http://militera.lib.ru/h/lavrenov_popov/08.html|заглавие=Советский Союз в локальных войнах и конфликтах. |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство=Астрель |год=1956 |страниц=778 |страницы=142—186 |isbn=5–271–05709–7 |ref= }}
* {{книга|автор=Контлер Л.|заглавие=История Венгрии. Тысячелетие в центре Европы|оригинал=A History of Hungary: Millenium in Central Europe|место=М.|издательство=Весь мир|год=2002|страниц=656|isbn=5-7777-0129-9|ref=Контлер}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-document/13 Венгерское восстание 1956 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402235814/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-document/13 |date=2016-04-02 }} // Альманах «Россия. XX век. Документы»
* [http://www.waronline.org/write/world-military/russian-military-abroad/hungary/ Боевой состав ВС СССР — ввод войск в Венгрию (1956 г., операция «Вихрь»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305054934/http://www.waronline.org/write/world-military/russian-military-abroad/hungary/ |date=2016-03-05 }}
* [http://www.informacia.ru/2006/news11071.htm Венгерская весна 56-го] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070921170230/http://informacia.ru/2006/news11071.htm |date=2007-09-21 }}
* [http://www.warandpeace.ru/ru/reports/view/3784/ Война и мир: Венгерский кризис 1956]
* ''В. Гаврилов.'' [http://www.flb.ru/info/38986.html Чёрный октябрь 1956-го]. &lt;!-- ''Военно-промышленный курьер''--&gt;
* ''Н. Морозов.'' Восстание из прошлого — [http://www.rusk.ru/st.php?idar=19462 Часть 1], [http://www.rusk.ru/st.php?idar=19503 Часть 2]
* ''Тамаш Краус.'' [http://scepsis.ru/library/id_931.html О венгерских рабочих советах 1956 года]
* ''К. Ерофеев.'' [http://www.moslit.ru/nn/0620/4.htm Чардаш на крови]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Рудольф Пихоя.'' [http://history.machaon.ru/all/number_07/analiti4/ice/16/index.html Кремль-Венгрия: октябрь-ноябрь 1956] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228160806/http://history.machaon.ru/all/number_07/analiti4/ice/16/index.html |date=2011-02-28 }}
* ''Холлош Э., Лайтаи В.'' [http://marxist.clan.su/load/kholodnaja_vojna_protiv_vengrii_1956/12-1-0-70 «Холодная война» против Венгрии. 1956.]
* ''В. Чекмарёв.'' [http://oper.ru/news/read.php?t=1051603575 Танковая осень в Будапеште]
* [http://militera.lib.ru/h/lavrenov_popov/33.html Доклад Особой комиссии ООН по расследованию венгерских событий]
* ''О. Филимонов.'' [http://www.polit.ru/analytics/2006/10/30/mify_vengr.html Мифы о восстании] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120914025508/http://www.polit.ru/article/2006/10/30/mify_vengr |date=2012-09-14 }}
* ''В. Середа.'' [http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2903 Будапешт: осень красного цвета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022113517/http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2903 |date=2007-10-22 }}
* ''В. Шурыгин.'' [http://shurigin.livejournal.com/82995.html Письма мёртвого капитана]
* [http://vif2ne.ru/nvk/forum/0/archive/71/71574.htm Военно-исторический форум] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926225313/http://vif2ne.ru/nvk/forum/0/archive/71/71574.htm |date=2007-09-26 }}
* ''Магид М.'' [http://shraibman.livejournal.com/195795.html Памяти восставшего Будапешта]
* [http://www.evangelie.ru/forum/t28306.html Венгерский мятеж 1956: юбилей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160929171757/http://www.evangelie.ru/forum/t28306.html |date=2016-09-29 }}. // Новая экономика, № 9-10, 2006, С. 75-103.
* ''Дж. Гранвилл (Johanna Granville).'' [http://www.scribd.com/doc/22762220/In-the-Line-of-Fire-Johanna-Granville-PDF-tmp In the Line of Fire: New Archival Evidence on the Soviet Intervention in Hungary, 1956]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Carl Beck Paper'', no. 1307 (1999): 1-41.
* [http://www.youtube.com/watch?v=iU3xY-h_uGk Hungary 1956 — документальный фильм]
* ''Евгений Музруков.'' [http://www.bratishka.ru/archiv/2013/04/2013_4_8.php Четвёртая звезда маршала Жукова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420045809/http://www.bratishka.ru/archiv/2013/04/2013_4_8.php |date=2017-04-20 }} // журнал «Братишка», апрель 2013.

{{Библиоинформация}}
[[Категория:1956 йыл]]
[[Категория:XX быуат низағтары]]
[[Категория:Ихтилалдар]]
[[Категория:Венгрия тарихы]]
[[Категория:1956 йылғы Мадьяр ихтилалы]]</text>
      <sha1>h60k3r9c175u7tmvutunq0hnaczzhx1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әсәҙуллина Әлфиә Нәжип ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116153</id>
    <revision>
      <id>1300796</id>
      <parentid>1188085</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T03:54:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5859" sha1="boal7kmnoqpsx8ji7qnnbmca0ej37c5" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Әлфиә Әсәҙуллина
| Төп исеме   = Әсәҙуллина Әлфиә Нәжип ҡыҙы			
| Рәсеме      = Әсәҙуллина Әлфиә Нәжип ҡыҙы.jpg 
| Ҡултамғаһы          = 
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Тыуыу датаһы    = 02.03.1959
| Тыуған урыны   = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТыуғанУрыны|Ауырғазы районы}} [[Үтәймулла]] ауылы  
| Вафат булыу датаһы =   
| Вафат булған урыны  = 
| Гражданлығы = {{СССР}} → {{Россия}}
| Эшмәкәрлек төрө =  [[Шиғриәт]]
|Премиялары = 
|  Наградалары = 
| Викикитапхана =
}}
{{фш|Әсәҙуллина}}
'''Әсәҙуллина Әлфиә Нәжип ҡыҙы''' ([[2 март]] [[1959 йыл]]) — [[башҡорт]] [[шиғриәт|шағиры]], 2004 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2010). Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты (2013).

== Биографияһы ==
Әлфиә Нәжип ҡыҙы Әсәҙуллина 1959 йылдың 2 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ауырғазы районы]]ның [[Үтәймулла]] ауылында тыуған. Башланғыс кластарҙа уҡығанда уҡ шиғырҙар яҙа башлай. Республика гәзит-журналдарында, район гәзите &quot;Ватан юлы&quot;нда, «Йәш көстәр» альманахында баҫыла. 1982 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]на уҡырға керә.

Бер үк ваҡытта [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә (хәҙер Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте) эш башлай. Тәүҙә корректор була. 1992 йылдан алып балалар әҙәбиәте мөхәррире. 2005 йылдан балалар әҙәбиәте редакцияһы мөдире.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Шағирә Әлфиә Әсәҙуллина «Күбәләк күлдәк ҡотлата», «Сайҡала сауҡалар», «Ҡояшҡа таж кейҙерәм», «Һанашмаҡтар», «Зоопарк килде беҙгә», «Һәр бер һөнәр кәрәкле», «Ысыҡлы ҡояш», «Хыял осошо» исемле балалар һәм өлкәндәр өсөн китаптар авторы.

== Ваҡытлы матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре һәм мәҡәләләре ==
* Тарих һөйләй әҫәрҙәре. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2017, 1 март&lt;ref&gt;Тарих һөйләй әҫәрҙәре. {{БГ}}, 2017, 1 март, {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501220230/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25510-tarih-yly-rre.html |date=2017-05-01 }}{{V|02|03|2017}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2010)
* Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премия лауреаты&lt;ref&gt;[http://culture-aurgazy.ru/2017/08/1344/ ОТДЕЛ КУЛЬТУРЫ И РАЙОННЫЙ ДВОРЕЦ КУЛЬТУРЫ АУРГАЗИНСКОГО РАЙОНА. Официальный сайт. ПРЕМИЯ ИМЕНИ ГАЛИМЗЯНА ИБРАГИМОВА]{{ref-ru}}{{V|27|08|2018}} &lt;/ref&gt;
* Хеҙмәт ветераны.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMjA5MjU/0J_QuNGB0LDRgtC10LvQuCDQt9C10LzQu9C4INCx0LDRiNC60LjRgNGB0LrQvtC5INCh0L_RgNCw0LLQvtGH0L3QuNC6LiDQky7QnS7Qk9Cw0YDQtdC10LLQsA&amp;q=%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8+%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B8+%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9 Писатели земли башкирской]. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с., стр. 61. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [http://www.kitap-ufa.ru/search/index.php?q=%D3%98%D1%81%D3%99%D2%99%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0 «Китап» нәшриәте сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410190856/http://www.kitap-ufa.ru/search/index.php?q=%D3%98%D1%81%D3%99%D2%99%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0 |date=2021-04-10 }}

[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге әҙәби премия лауреаттары]]
[[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>boal7kmnoqpsx8ji7qnnbmca0ej37c5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үрге посадтағы Жёны-мироносицы сиркәүе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134403</id>
    <revision>
      <id>1300782</id>
      <parentid>1065645</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13674" sha1="tflmil4i1hh5mfaskwaf5yv61m77nat" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Божия Матерҙың «Знамение» һәм изге Жёны-мироносицы иконаһы сиркәүе''' — [[Түбәнге Новгород|Түбәнге Новгородтың]] Үрге посадындағы беренсе мәхәллә таш сиркәүе. Боронғо рус ғибәҙәтханалар тарихындағы тәүге «карап» тибындағы ғибәҙәтхана. Ул миһрабтың һәм табыныуҙар залының, аш ашау бүлмәһенең һәм көнбайыштағы ишек өҫтөндәге саң манараһының ҡәтғи үҙәктә урынлашыуы менән характерлана&lt;ref&gt;Церковь Жен-Мироносиц, сайт [http://www.hist.nnov.ru/architect/zod1.html История Нижегородского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111217224238/http://www.hist.nnov.ru/architect/zod1.html |date=2011-12-17 }}&lt;/ref&gt; Сиркәү мәхәлләһендә Евфимий Суздальский һәм Макарий Желтоводский чудотворецтар тыуған&lt;ref&gt;[http://www.hist.nnov.ru/jchurch/info/hramsv.html Приходские храмы Нижегородского посада XVII века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430205344/http://www.hist.nnov.ru/jchurch/info/hramsv.html |date=2008-04-30 }}&lt;/ref&gt;.

Бер бинала ике сиркәү берләштерелгән: ҡышҡы сиркәү— Божия Матерь «Знамение» иконаһы хөрмәтенә һәм йәйге — Жёны мироносицы хөрмәтенә.

== Тарих ==
[[Файл:Церковь_Жен-Мироносиц._Альбом_Карелина_и_Шишкина.jpg|слева|мини|Сиркәү Ҡатын-Мироносица. Дамба лыковый яғынан күренеш. [[1870 йыл]] альбомы А. О. Карелин һәм И. И. Шишкин]]
[[XIII быуат|ХIII быуатта]] бында башта ағас сиркәү төҙөлгән була. Хәҙерге ике ҡатлы таш сиркәү 1649 йылда һалынған.
[[1805 йыл]]да Түбәнге Новгород сауҙагәре П. Переплетчиков аҡсаһына аш ашау бүлмәһенең төньяғына ике ҡатлы кирбес төкәтмә-ҡанат төҙөлә, уның аҫҡы ҡатында апостолдар Петр һәм [[Апостол Павел|Павел]], өҫкөһөндә — Евфимий Суздальский, ә аш ашау бүлмәһендә — Макарий Желтоводский хөрмәтенә. [[1848 йыл]]дағы янғындан һуң, интерьерҙың фреска һүрәттәре яңыртыла. 1894—1896 йылдарҙа сиркәү ҡанаттары киңәйтелә. М. П. Дмитриев шул саҡта уны фотоға төшөргән, был ҡиммәтле тарихи фотоны ғибәҙәтхананы ХХI быуатта тергеҙгәндә ҡулланғандар.

Революциянан һуң сиркәү ябыла, ә көмбәҙҙәре емерелә, бинала еңел сәнәғәт техникумы эшләй.

== Тергеҙеү ==
Ҡорам Түбәнге Новгород епархияһына [[1990 йыл]]да кире ҡайтарыла. 2004 йылдың июлендә уның көмбәҙҙәре ҡуйыла һәм алтын менән ялатылабилдәләнгән, төп көмбәҙ ялатып буйынса эш алып бара&lt;ref name=&quot;Золочение крестов&quot;&gt;[http://www.nne.ru/news.php?id=693 В церкви в честь Жен Мироносиц продолжаются работы по возведению куполов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051215223053/http://www.nne.ru/news.php?id=693 |date=2005-12-15 }}, [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%8F Нижегородская епархия], 15 июля 2004 года&lt;/ref&gt;. Ике тәреһен алтын менән ялатыу Свято-Троица Серафимо-Дивеево монастырының Арзамас ихатаһында алып барыла.
[[2004 йыл]]дың сентябрендә Түбәнге Новгород һәм Арзамас епискобы Георгий тарафынан яңы көмбәҙ һәм ундағы тәреләр изгеләндерелә, ә [[2006 йыл]]дың 10 октябрендә ҡыңғырау манараһына ҙур тәре ҡуйыла.

Сиркәү эргәһендә үк ҡала трамвай ҡулсаһы үтә. [[2005 йыл]]дың йәйендә ул юлдың 200 метр оҙонлоғондағы өлөшө виброизоляциялы ҡатлам менән ҡаплана&lt;ref&gt;[http://www.nta-nn.ru/news/item/?ID=82074 В Н. Новгороде возобновило работу городское трамвайное кольцо, nta-nn.ru, 31.08.2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200729/http://www.nta-nn.ru/news/item/?ID=82074 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

[[2007 йыл]]да Георгий Хаким ғибәҙәтханаға килгәс, түбәнге сиркәүҙе реконструкциялауҙың техник проектын төҙөргә ҡуша&lt;ref&gt;В Н. Новгороде будет установлен памятник [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D1%8B%D0%B5 преподобным] [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Макарию Желтоводскому] и [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%95%D0%B2%D1%84%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D1%83%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Евфимию Суздальскому][http://www.nta-nn.ru/news/item/?ID=108868 , nta-nn.ru, 26.03.2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219040008/http://www.nta-nn.ru/news/item/?ID=108868 |date=2013-12-19 }}&lt;/ref&gt;.

2008 йылдың мартында [[Түбәнге Новгород өлкәһе]] хөкүмәте был сиркәүҙе, уның территорияһын һәм Чатыгин йортон («Петр Беренсе Йорто») федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объектына әйләндереү тураһында ҡарар ҡабул итә&lt;ref&gt;[http://www.nta-nn.ru/news/item/?ID=129688&amp;v=print Нижегородское правительство утвердило границы зоны охраны церкви Жен Мироносиц и дома Петра Первого в Н. Новгороде, nta-nn.ru, 24.03.2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194435/http://www.nta-nn.ru/news/item/?ID=129688&amp;v=print |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың 31 декабрендә архиепископ Георгий литургия башҡара. Ғибәҙәт ҡылыу тамамланғас, ғибәҙәтхана игумены Василий (Данилов) хакимға Ҡотҡарыусы иконаһын бүләк итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nne.ru/news.php?id=340094|title=Архиепископ Георгий совершил литургию в нижегородском храме в честь святых Жен-Мироносиц и иконы Божией Матери «Знамение»|first=Светлана|last=Высоцкая|date=31 декабря 2009 года|publisher=Нижегородская епархия|accessdate=2010-01-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/669r0aS7g|archivedate=2012-03-14}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/669r0aS7g?url=http://www.nne.ru/news.php?id=340094 |date=2012-03-14 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың апрелендә Хаким реставрациялауҙың беренсе этабы тамамланды — ҡорам тышҡы яҡтан биҙәлде — артабан уның эсен биҙәү һәм дүрт ҡанаттағы иконостастарҙы эшләйһе ҡалды, тип әйтә. Һәр иконостас өсөн проект альбомы әҙерләнә. Июлдә Божия Матерь «Знамение» иконаһы хөрмәтенә түбән ҡанаттың иконостасын эшләй башлайҙар. Ағас иконостас ике ҡатлы буласаҡ — урындағы һәм деисус рәтендәге иконаларҙан торасаҡ һәм византия стилендә «Ковчег» оҫтаханаһы эшмәкәрҙәре тарафынан яҙыласаҡ. Сентябрҙә түбәнге ҡаттағы ҡанаттың миһрабын биҙәктәр менән биҙәү башлана.

2012 йылдың 25 ғинуарында архиепископ Георгий түбәнге ҡорамды изгеләндерә, аҙаҡтан унда оҙаҡ йылдар эсендә тәүге тапҡыр Литургия уҡый&lt;ref name=&quot;Знаменский храм&quot;&gt;{{Cite web|title=Архиепископ Георгий освятил нижний Знаменский храм церкви в честь святых Жен Мироносиц (фото)|url=http://www.nne.ru/news.php?id=344618|archiveurl=https://www.webcitation.org/669r8iNtm|archivedate=2012-03-14|last=Крапивина|first=Людмила|publisher=Нижегородская епархия|accessdate=2012-01-26}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/669r8iNtm?url=http://www.nne.ru/news.php?id=344618 |date=2012-03-14 }}&lt;/ref&gt;. 29 декабрҙә преподобный Макарий Желтоводский һәм Евфимий Суздальскийҙар хөрмәтенә Бөйөк чин менән сиркәү ҡанаты изгеләндерелә&lt;ref&gt;[http://www.nne.ru/news.php?id=346304 Митрополит Георгий в Нижнем Новгороде освятил придел храма в честь иконы Божией Матери «Знамение» и святых Жен Мироносиц]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (фото), Нижегородская митрополия, 29 декабря 2012 года&lt;/ref&gt;.

== Сиркәү башлыҡтары ==

* Протоиерей Краев Владимир Александрович (2006 йылдың 7 ноябренә тиклем&lt;ref&gt;[http://www.nne.ru/ukaz.php?id=1013 Указ № 254 от 7 ноября 2006 года]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Архиепископ Нижегородский и Арзамасский Георгий&lt;/ref&gt;)
* Иерей Галкин Сергий Геннадьевич (2006 йылдың 7 ноябре&lt;ref&gt;[http://www.nne.ru/ukaz.php?id=1014 Указ № 255 от 7 ноября 2006 года]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Архиепископ Нижегородский и Арзамасский Георгий&lt;/ref&gt; — 2008 йылдың 4 авгусы&lt;ref&gt;[http://www.nne.ru/ukaz.php?id=1857 Указ № 175 от 4 августа 2008 года]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Архиепископ Нижегородский и Арзамасский Георгий&lt;/ref&gt;)
* Игумен Василий (Данилов) (2008 йылдың 4 авгусы&lt;ref&gt;[http://www.nne.ru/ukaz.php?id=1858 Указ № 176 от 4 августа 2008 года]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Архиепископ Нижегородский и Арзамасский Георгий&lt;/ref&gt; — 2012 йылдың 16 октябре)
* Протоиерей Мельчаков Сергей Николаевич (16 октябрь, 2012 йыл&lt;ref&gt;[http://www.nne.ru/ukaz.php?id=4158 Указ № 289 от 16 октября 2012 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219050243/http://www.nne.ru/ukaz.php?id=4158 |date=2013-12-19 }}, Митрополит Нижегородский и Арзамасский Георгий&lt;/ref&gt;);
*: 2012 йылдың 6 ноябренә тиклем&lt;ref&gt;[http://www.nne.ru/ukaz.php?id=4184 Указ № 300 от 6 ноября 2012 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219050241/http://www.nne.ru/ukaz.php?id=4184 |date=2013-12-19 }}, Митрополит Нижегородский и Арзамасский Георгий&lt;/ref&gt; — өлкән рухани

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==

* [http://nne.ru/objects/hram-v-chest-svyatyh-zhen-mironosits/ Храм Знамения Божией Матери и святых Жен-Мироносиц на официальном сайте Нижегородский епархии]
[[Категория:Түбәнге Новгородтың архитектура ҡомартҡылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғибәҙәт ҡоролмалары]]
[[Категория:1649 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]</text>
      <sha1>tflmil4i1hh5mfaskwaf5yv61m77nat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбдер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134934</id>
    <revision>
      <id>1300786</id>
      <parentid>1141185</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6779" sha1="si837dm2fcwk47ogp2iyxpuv0bdlshb" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   =ауыл
 | русское название         = Әбдер
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55|lat_min = 23|lat_sec =10 
 | lon_deg                  = 61|lon_min = 4|lon_sec =5 
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 25000
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = Район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 |вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 |поселение                = Дәрүиш ауыл биләмәһе
 |поселение в таблице      = Дәрүиш ауыл биләмәһе{{!}}Дәрүиш
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 1776
 | прежние имена            = Байкамал
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 236
 | население                = {{ Население | Абдырова | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Абдырова | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 456883
 | телефонный код           = 835131
 | цифровой идентификатор   = 75206840002
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Әбдер''' (''Абдыр, Байкамал''; {{lang-ru|Абды́рова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]] ауылы. Дәрүиш ауыл биләмәһе составына керә&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/derbishevskoe-selskoe-poselenie#overlay-context=argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie Дербишевское сельское поселение. Официальный сайт Аргаяшского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402105431/http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/derbishevskoe-selskoe-poselenie#overlay-context=argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Ауылға [[табын|ҡара табын]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала&lt;ref&gt;[http://fb.bashenc.ru/MAP/ZAURALSKIE_BASHKIRY.jpg Расселение зауральских башкир в конце XIX — начале XX веков] // Башкирская энциклопедия.&lt;/ref&gt;. Тәүге нигеҙ һалыусы исеме менән аталған. Беренсе тапҡыр 1776 йылда телгә алына&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot; /&gt;. XVIII быуатта Әбдер һәм Собханғол ауылдары ҡушыла. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Күк Йүргәк улусы составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1900&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot; &gt;{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14838-ural-ar-ya-y-bash-orttary-tabl1i2|Урал аръяғы Ырымбур губернаһы башҡорттары}}&lt;/ref&gt;
|-
| 87 || 203 || 278 || 323
|}

{{ Население | Абдырова }}

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (94 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Самохужин Хәбир Шаһи улы]] (1930—1998) — Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* [[Афған һуғышында һәләк булған башҡорттар исемлеге|Ғәббәсов Рәдис Хәбрәхмән улы]] (1962—1981) — Афған һуғышында ҡатнашыусы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордны кавалеры.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Населенные пункты Башкортостана. Ч.III. Башреспублика, 1926. — Уфа: Китап, 2002.- с.400.

== Һылтанмалар ==
* {{карта|{{карта по координатам|55.38|N|61.06|E|scale=100}}}}
* [http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=abdirova&amp;id=23 Деревня Абдырова (Байкамалова)]
* {{БЭ2013|94340|Урал аръяғы башҡорттары ТАБЛ1и2}}{{V|7|06|2022}}
{{Chelyab-obl-geo-stub}}
{{Населённые пункты Аргаяшского района}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>si837dm2fcwk47ogp2iyxpuv0bdlshb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Луганщина хеҙмәтсәндәре» мемориалы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145003</id>
    <revision>
      <id>1300807</id>
      <parentid>871440</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:13:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4274" sha1="1oxh8a1hzstg00s8js0m5qzhbhaq6mw" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''«Луганщина хеҙмәтсәндәре» мемориалы''' ({{Lang-uk|Меморіал «Трудівникові Луганщини»}}) — [[1967 йыл|1967 йылда]] [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәһендә]] ҡуйылған һәйкәл.

== Дөйөм характеристикаһы ==
[[1967 йыл|1967 йылда]] Совет урамында Луганщина хеҙмәтсәндәре хөрмәтенә Бөйөк Октябрь социалистик революцияһының 50 йыллығына тура килтереп һәйкәл ҡуйыла. Мемориалдың тулы исеме — «Октябрҙең 50 йыллығы хөрмәтенә Луганщина хеҙмәтсәндәренә». Һәйкәлдең авторҙары — скульпторҙар П. Овчаренко, И. М. Чумак һәм архитектор М. Житомирский. Һәйкәл башы өҫтөнә факел тотҡан эшсе һынын кәүҙәләндерә&lt;ref name=&quot;Памятник «Труженику Луганщины»&quot;&gt;&lt;div&gt;[http://www.shukach.com/ru/node/11971 Һәйкәл «Луганщин Хеҙмәткәре»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213253/http://www.shukach.com/ru/node/11971 |date=2013-10-04 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. Скульптура мөйөшлө платформала ҡуйылған, уның өҫтөнә яҙылып ҡуйылған:
{| class=&quot;cquote&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border-collapse: collapse; border-style: none; background-color: transparent; margin-bottom: 10px;&quot;
| id=&quot;templatequote&quot; style=&quot;color:#86a2b1;font-size:40px;font-family:'Times New Roman',serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:10px 10px;&quot; valign=&quot;center&quot; width=&quot;20&quot; |«
| id=&quot;68&quot; style=&quot;padding:6px 6px;bakcground:#86a2b1;&quot; valign=&quot;center&quot; |Октябрҙең 50 йыллығына Луганщина хеҙмәтсәндәренә. 1967 йыл, ноябрь
| style=&quot;color:#86a2b1;font-size:40px;font-family:'Times New Roman',serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:10px 10px;&quot; valign=&quot;center&quot; width=&quot;20&quot; |»
|}

== Һәйкәлде реставрациялау ==
Һәйкәлде төҙөгән тәүге материал бетондан була, ул тәбиғәт факторҙары тәьҫирендә емерелә башлай. Скульптураны баҡыр ҡатламы менән көпләргә ҡарар ҡабул ителә, ә бер нисә юл-транспорт ваҡиғаһы һөҙөмтәһендә ныҡ зыянланған нигеҙен гранитҡа алмаштырырға булалар. Был эште «Луганськміськбуд» компанияһынан, ә скульптураны баҡыр менән көпләүҙе Харьков белгестәренән эшләтәләр&lt;ref name=&quot;Памятник «Труженику Луганщины»&quot;/&gt;.

Кис көнө һәйкәлде яҡтыртыу өсөн махсус яҡтыртыу ҡулайламаһы ҡуйыла. Ҡала башлығының беренсе урынбаҫары Манолис Пилавова һүҙҙәре буйынса, ҡала бюджетынан реставрация эштәре өсөн 400 мең гривна бүленгән. [[2009 йыл|2009 йылдың]] [[26 июнь|26 июнендә]] баҡыр һәйкәл яңынан асыла&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.ostro.org/lugansk/society/news/64698/ Яңыртылып асылды. Луганскиҙа «факел менән мужик»]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Халыҡ биргән исеме ===
Халыҡ һәйкәлде төрлөсә: «Факеллы ир», «Ут сығарыусы», «пироманьяк» һәм хатта «Фантомас»— тип тә атап йөрөтә&lt;ref name=&quot;Памятник «Труженику Луганщины»&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.shukach.com/ru/node/11971 Һәйкәл «Луганщин Хеҙмәткәре»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213253/http://www.shukach.com/ru/node/11971 |date=2013-10-04 }}

[[Категория:Һәйкәлдәр]]</text>
      <sha1>1oxh8a1hzstg00s8js0m5qzhbhaq6mw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡайан башняһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145349</id>
    <revision>
      <id>1300763</id>
      <parentid>1285989</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:29:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8396" sha1="o95g0v23d319dkiqyhv0bkcdq8iboo1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡайан башняһы''' ({{Lang-ar|برج كيان}}), төҙөлөү ваҡытына '''Сикһеҙлек башняһы'''  булараҡ билдәле — Дубай Марина районындағы  торлаҡ [[Үтә бейек йорттар|йорт]],  [[Дубай (ҡала)|Дубай]] ҡалаһы, [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]. [[2013 йыл]]дың 10 июнендә донъяның иң бейек 90° борош бинаһы&lt;ref&gt;&lt;div&gt;''Мартин Крохер. '' [http://www.thenational.ae/news/uae-news/dubai-marina-gets-new-twist-as-residential-tower-opens Residential new opens tower as Marina gets twist Dubai] {{ref-en}} сайтта ''thenational.ae'', 10 июнь 2013&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;div&gt;''Алексей Скобкин. '' [http://libymax.ru/?p=61545 Cayan Tower — иң бейек башня иләнгән] {{ref-ru}} сайты ''libymax.ru'', 18 июнь 2013&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;, һәм донъяла бейеклеге буйынса һигеҙенсе торлаҡ йорт булып һанала. Бейеклеге буйынса [[2015 йыл]]ға Азияла  74-се һәм  һәм донъяла 94-се булып тора.

== Тасуирламаһы ==
Үтә бейек йорттоң бейеклеге 307,3 метр тәшкил  итә&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.emporis.com/building/cayan-tower-dubai-united-arab-emirates Кайан башнялар] {{ref-en}} сайты ''emporis.com''&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 303,9 м&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=40770 Кайан башнялар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928191416/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=40770 |date=2012-09-28 }} {{ref-en}} сайты ''skyscraperpage.com''&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;),   фундаментының тәрәнлеге — 27 м&lt;ref name=&quot;e247&quot; /&gt;. 73 ҡат ер өҫтөндә һәм 7 ҡат ер аҫтында, 8 лифт,  биш кимәлле 610 автомобиль өсөн ер аҫты парковкаһы, 495 элиталы фатиры бар&lt;ref name=&quot;armag&quot;&gt;&lt;div&gt;''Кэти Герфный. '' [http://www.architectmagazine.com/design/cayan-tower-opens-in-dubai.aspx Opens Cayan in Tower Dubai] {{ref-en}} сайты ''architectmagazine.com''&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; фатирҙың хаҡы  2 миллиондан алып 3,5 миллионға тиклем дирһәм тора&lt;ref&gt;[http://oae-dubai.com/business/item/1024-opening-of-infinity-tower-worlds-tallest-‘twisted-tower’ Открытие ''Infinity Tower'' — самой высокой «витой» башни в мире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227152556/http://oae-dubai.com/business/item/1024-opening-of-infinity-tower-worlds-tallest-%E2%80%98twisted-tower%E2%80%99 |date=2014-12-27 }} {{ref-ru}} на сайте ''oae-dubai.com''&lt;/ref&gt;, уларҙың 80 %  төҙөлөштөң рәсми  тамамланыуы мәленә һатыла&lt;ref name=&quot;e247&quot;&gt;&lt;div&gt;''Параг Деулгаонкар. '' [http://www.emirates247.com/news/emirates/beyond-infinity-world-s-tallest-twisted-tower-in-dubai-gets-new-name-2013-06-11-1.509917 Beyond Infinity: world ' s name tallest in new tower gets twisted Dubai] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728183111/http://www.emirates247.com/news/emirates/beyond-infinity-world-s-tallest-twisted-tower-in-dubai-gets-new-name-2013-06-11-1.509917 |date=2013-07-28 }} {{ref-en}} сайты ''emirates247.com'', 11 июнь 2013&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. Дизайнын ''[[:ru:Skidmore,_Owings_&amp;_Merrill|Skidmore, Owings &amp; Merrill]]''  архитектура''l''&lt;ref name=&quot;armag&quot; /&gt; бюроһы башҡара: стеналары нигеҙенән алып ҡыйығына тиклем теүәл 90 градусҡа борола&lt;ref name=&quot;armag&quot; /&gt;, һәр ҡаты алдағыһына ҡарата 1,2 ° боролған&lt;ref name=&quot;e247&quot; /&gt;, бынан тыш  бүлмәләр  перфоратор менән тишкеләнгән хәрәкәтсән экрандар ярҙамында туранан-тура ҡояш нурҙарынан һаҡланған.  Бөтә коммуникациялар төҙөлөштөң «күсәрендә»  түңәрәк киҫелештә  һәм уның эргәһендә урынлашҡан һәм  шуға күрә улар теүәл вертикаль үтә һәм бинаның формаһы уларға йоғонто яһамай  &lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://archi.ru/world/49957/effektnyi-razvorot Разворот Эффектный] {{ref-ru}} сайты ''archi.ru'', 27 август 2013&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Башня 2006 йылда төҙөлә башлай. 2007 йылдың 7 февралендә яһалма ҡултыҡтағы һыу, төҙөлөш барған ерҙе баҫа, буласаҡ бейек йорттоң нигеҙе һыу аҫтында ҡала. Йөҙләп эшсе&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://gulfnews.com/news/gulf/uae/general/lucky-escape-for-100-workers-1.160417 100 for escape workers Lucky] {{ref-en}} сайты ''gulfnews.com'', 8 февраль, 2007&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; 20 метр тәрәнлектәге  котловандан ваҡытында эвакуациялана, унда һыу дүрт минут эсендә тула&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.snopes.com/photos/architecture/infinity.asp Tower Infinity Accident Flooding] {{ref-en}} сайты ''snopes.com''&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. Ошоноң менән бәйле төҙөлөш йыл ярымға туҡтап тора, тик  2008 йылдың июлендә яңынан башлана. 2013 йылдың 10 июнендә Ҡайан башняһын  лазер шоу һәм салют менән оҙатылған асыу тантанаһы үтә&lt;ref name=&quot;e247&quot;/&gt;. Ошо ваҡыттан Ҡайан, швед ''[[:ru:Turning_Torso|Turning Torso]]''  бейек бинаһын икенсе урынға ҡалдырып, донъяла иң бейек борош бина була. Асыу тантанаһында бинаның хужаһы ''Сикһеҙлек башняһынан'' ''Ҡайан башняһы'' тип атауы тураһында иғлан итә, был бейек йортҡа донъяла булмаған үҙенсәлекле исем бирергә теләүен әйтә һәм «Сикһеҙлек» атамаһы менән башнялар донъяла бер нисә тип белдерә&lt;ref name=&quot;e247&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Например, {{Тәржемәһеҙ 5|Башня Бесконечность (Республика Корея)|Башня Бесконечность||Tower Infinity}} в [[Көньяҡ Корея|Южной Корее]] и {{Тәржемәһеҙ 5|Башня Бесконечность (Австралия)|Башня Бесконечность||Infinity Tower (Brisbane)}} в [[Австралия|Австралии]].&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Список самых высоких зданий мира
** Список самых высоких жилых зданий мира
* Список самых высоких зданий ОАЭ
** Список самых высоких зданий Дубая

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20140522123154/http://www.cayan.net/projects/cayan-tower Cayan Group] {{ref-en}}
* [http://www.skyscrapercenter.com/building.php?building_id=%20464 Кайан башнялар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131209053214/http://www.skyscrapercenter.com/building.php?building_id= |date=2013-12-09 }} {{ref-en}} сайты ''skyscrapercenter.com''
* [http://www.archdaily.com/331128/in-progress-infinity-tower-som/ Кайан башнялар] {{ref-en}} сайты ''archdaily.com''
* [http://www.som.com/projects/cayan_tower Кайан башнялар] {{ref-en}} сайты ''som.com''
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>o95g0v23d319dkiqyhv0bkcdq8iboo1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әйүпов Хәмит Вәли улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145669</id>
    <revision>
      <id>1300790</id>
      <parentid>1271720</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:19:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6005" sha1="764i59w6d6m9q57s24ba2g6ukuty51h" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Әйүпов}}
'''Әйүпов  Хәмит Вәли улы''' ([[15 ғинуар]] [[1914 йыл]] — [[26 март]] [[1987 йыл]]) — ғалим-ветеринар, юғары мәктәп эшмәкәре. 1964—1983 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]нда фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1978—1985 йылдарҙа кафедра мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның VIII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Ветеринария фәндәре докторы (1969), профессор (1970). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1964) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971).

== Биографияһы ==
Хәмит Вәли улы Әйүпов [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]]&lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]]&lt;/ref&gt; [[Гәйнәямаҡ]] ауылында тыуған&lt;ref&gt;Әйүпов Хәмит Вәли улы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17222-j-pov-kh-mit-v-li-uly]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

[[1942 йыл]]да [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһындағы ветеринария институтын тамамлаған.

[[БАССР]]‑ҙың [[Бишбүләк районы]]нда баш ветеринар врач булып эшләгән.

[[1945 йыл]]дан алып Башҡортостан ғилми‑производство ветеринария лабораторияһының бүлек мөдире, [[1960 йыл]]дан башлап бер үк ваҡытта директор урынбаҫары булып та эшләгән.

[[1964]]—[[1983]] йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]нда фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта [[1978]]—[[1985 йыл]]дарҙа патофизиология, микробиология һәм вирусология кафедра мөдире лә булған.

Фәнни тикшеренеүҙәре хайуан [[гельминтология|гельминттарының]] биологик һәм эпизоотологик үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә арналған. Хәмит Вәли улы Башҡортостан биләмәләрендә паразит селәүсендәрҙең 2 яңы төрө, ер өҫтө моллюскыларының 19 төрө һәм хайуандарҙа дикроцелиоз тыуҙырыусы трематодтарҙың ваҡытлы хужалары булған ҡырмыҫҡаларҙың 3 төрөн асыҡлаған. Дикроцелиоз һәм фасциолёз булғанда хайуандарҙы гельминттарҙан таҙартыу өсөн хлорофос һәм гексахлорэтан ҡулланыу методикаһын эшләгән. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 14 уйлап табыу авторы.

[[1960]]—[[1987 йыл]]дарҙа Бөтә Союз гельминтологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе.

[[Башҡорт АССР-ы]]ның VIII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964).
* РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1974)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971).
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1986)&lt;ref&gt;Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 11.03.1986 «О награждении медалью „Ветеран труда“ трудящихся Советского района города Уфы»[http://zakon-region3.ru/1/78241/]{{Недоступная ссылка|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Фәнни хеҙмәттәре ==
* Печёночные гельминтозы сельскохозяйственных животных. Уфа, 1963 (авторҙаш)
* Меры борьбы с паразитарными болезнями сельскохозяйственных животных. Уфа, 1968 (авторҙаш).
* Дикроцелиоз животных. Уфа, 1980.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17222-j-pov-kh-mit-v-li-uly}} {{V|16|01|2019}}
* Аюпов Хамит Валеевич [https://ufa-gid.com/encyclopedia/ayupov_hv.html]
* Культиватор для выращивания хлореллы [http://www.findpatent.ru/patent/63/631119.html]
* Аюпов Хамит Валеевич — Современные методы ветеринарной обработки животных[https://search.rsl.ru/ru/record/01001025046] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220430122535/https://search.rsl.ru/ru/record/01001025046 |date=2022-04-30 }}

[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:8-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Әлшәй районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>764i59w6d6m9q57s24ba2g6ukuty51h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бөтә Башҡорт Советтар съезы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149482</id>
    <redirect title="Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы" />
    <revision>
      <id>1300803</id>
      <parentid>880879</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T07:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>2500</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот:  [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү</comment>
      <origin>1300803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="49eseo46mpj6efl2jbm3qicai7310uh" xml:space="preserve">#перенаправление [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы]]</text>
      <sha1>49eseo46mpj6efl2jbm3qicai7310uh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡәҙерғолов Мөхәммәт Нурғәле улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149874</id>
    <revision>
      <id>1300780</id>
      <parentid>1271710</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8028" sha1="3yg1c8cv8wfmotre20fc3flzz338fsr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡәҙерғолов Мөхәмәт Нурғәле улы''' ({{lang-ru|Кадыргулов Мухамет Нургалеевич}}) ([[10 март]] [[1919]] — [[16 октябрь]] [[1998]]) —  ҡурайсы, БАССР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры.

== Биографияһы ==
Мөхәмәт Нурғәле улы Ҡәҙерғолов 1919 йылдың 10 мартында [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] [[Темәс]] ауылында донъяға килгән (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]]).

Армия хеҙмәтенә алынғанға тиклем Баймаҡ районының «Ударник» колхозында бухгалтер булып эшләй. 1939 йылда хеҙмәткә алына әммә, унан ҡайтып өлгөрмәй, [[Бөйөк Ватан һуғышы|һуғыш]] башлана. 225-се (95-й) Полтава уҡсы гвардия дивизияһы сафтарында Ватанды фашистарҙан һаҡлап, көрәшә&lt;ref&gt;ИСТОРИЯ МОЕЙ СЕМЬИ В ГОДЫ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ[https://school-science.ru/3/5/32538]&lt;/ref&gt;.

1945 йылда [[сержант]] дәрәжәһендә ғәскәр сафынан сығарыла&lt;ref&gt;Кадыргулов Мухамет Нургалеевич[https://veteran1945.jimdo.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87/]{{Недоступная ссылка|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Һуғыштан яраланып, инвалид булып ҡайта. 1946 йылда [[Бөрйән районы]]ның [[Иҫке Собханғол]] ауылына ҡайтып, төпләнә&lt;ref&gt;ИСТОРИЯ МОЕЙ СЕМЬИ В ГОДЫ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ[https://school-science.ru/3/5/32538]&lt;/ref&gt;.

Һуғыштан һуң 1946 йылдан алып почта, дәүләт страховкалау инспекцияһы хеҙмәткәре булып эшләй.

Иҫке Собханғол ауылында 1969 йылда балалар музыка мәктәбе асыла. 1970 йылда ҡурай класы ойошторола һәм Мөхәмәт Нурғәле улын балалар музыка мәктәбендә уҡытырға саҡыралар. Шул йылда уҡ ул ҡурайсылар ансамблен дә ойоштора&lt;ref&gt;История школы[https://burzyan-dshi.ru/istoriya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420135236/https://burzyan-dshi.ru/istoriya |date=2019-04-20 }}&lt;/ref&gt;.

1973 йылдан — район мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе, 1974 йылдан уның директоры.

1946 йылда уҡ Мөхәмәт Нурғәле улы Иҫке Собханғол ауылында «Мәсемташ» ансамбле ойоштороп ебәрә һәм 1980 йылға тиклем уның етәксеһе, ойоштороусыһы була. Был хаҡта «Башҡортостан» республика гәзите 2016 йылда Башҡортостан­дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙ­мәт­кәре Мөхәмәт Ҡәҙерғоловтың иҫ­тәлегенә һәм райондың мәшһүр «Мәсемташ» халыҡ ансамбленә 70 йыл тулыу уңайынан үткәрелгән Ҡурай байрамы тураһындағы мәҡәләлә бына нимә яҙа: &lt;blockquote&gt;Тәүге ҡурай­сылар Зәкир Ғәбитов ([[Ғәлиәкбәр]] ауылынан), Әхмәтгәрәй Уразаев, Фәруҡ Маликов, Мөжәүир Сәйетбатталов, Ишбулды һәм Әхмәт Ҡотлобаевтар була. 1967 йылда коллективҡа «халыҡ ансамбле» исеме бирелә. «Мәсем­таш» менән йөҙгә яҡын кешенең яҙмышы бәйле&lt;/blockquote&gt;&lt;ref&gt;Мәсемемдә үҫә ҡурайым — «Башҡортостан» — 20 апрель, 2016 [http://bashgazet.ru/litiratura/22150-msememd-urayym.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420133052/http://bashgazet.ru/litiratura/22150-msememd-urayym.html |date=2019-04-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[1998]] йылдың 16 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында вафат булған һәм шунда ерләнгән.

== Ижады ==
Ҡәҙерғолов  башҡорт моңдарын  нәфислек, виртуозлыҡ, музыка орнаментикаһын оҫта ҡулланып башҡарыуы менән танылыу яулаған. Ул Башҡортостандың Урал аръяғы ҡурай уйнау классик традицияларын дауам иткән. 

Репертуарында 200-ҙән ашыу башҡорт халыҡ йыры һәм инструменталь көйҙәр, шул иҫәптән, “Алты егет”, “Ашҡаҙар”, “Бейеш”, “Буранбай”, “Ғилмияза”, “Ильяс”, “Урал”, “Шәүрә” кеүек башҡорт мәҙәниәтенең алтын хазинаһына ингән көйҙәрҙе башҡарған. &lt;ref&gt;{{БЭ2013|7521-er-olov-m-kh-m-t-nur-le-uly}}{{V|20|04|2019}}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты (Өфө, 1954). 
* &quot;Батырлыҡ өсөн&quot; миҙалы &lt;ref&gt;Архивные документы о награждении[https://veteran1945.jimdo.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87/]{{Недоступная ссылка|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
*Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
*Ватан һуғышы миҙалдары &lt;ref&gt;ИСТОРИЯ МОЕЙ СЕМЬИ В ГОДЫ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ[https://school-science.ru/3/5/32538]&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлеге ==
2010 йылдан алып Бөрйән районында Мөхәммәт Ҡәҙерғолов исемендәге призға ҡурайсылар конкурсы үткәрелә&lt;ref&gt;Мәсемемдә үҫә ҡурайым - &quot;Башҡортостан&quot; - 20 апрель, 2016 [http://bashgazet.ru/litiratura/22150-msememd-urayym.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420133052/http://bashgazet.ru/litiratura/22150-msememd-urayym.html |date=2019-04-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013|7521-er-olov-m-kh-m-t-nur-le-uly}}{{V|20|04|2019}}&lt;/ref&gt;. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
*{{БЭ2013|7521-er-olov-m-kh-m-t-nur-le-uly}}
*Мәсемемдә үҫә ҡурайым - &quot;Башҡортостан&quot; - 20 апрель, 2016 [http://bashgazet.ru/litiratura/22150-msememd-urayym.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420133052/http://bashgazet.ru/litiratura/22150-msememd-urayym.html |date=2019-04-20 }}&lt;/ref&gt;

[[Категория:Ҡурайсылар]]
[[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]]
[[Категория:Ҡурай]] 
[[Категория:Башҡортостан музыканттары]]</text>
      <sha1>3yg1c8cv8wfmotre20fc3flzz338fsr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һеңлекәш (фильм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155652</id>
    <revision>
      <id>1300785</id>
      <parentid>1278118</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T23:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14675" sha1="jobjco1ua2ly0ocwoace4bqt9u1zgh1" xml:space="preserve">{{Фильм|РусНаз=Сестрёнка|ОригНаз=Һеңлекәш|Изображение=|Размер=|Жанр=[[драма (жанр)|драма]]|Режиссёры=Александр Галибин|Продюсеры=[[Тимербулат Каримов]]&lt;br&gt;[[Михаил Курбатов]]&lt;br&gt;[[Дмитрий Фикс]]|Сценарисы=[[Айҙар Аҡманов]]&lt;br&gt;[[Мостай Кәрим]]|Төп ролдәрҙә=[[Арыҫлан Ҡырымсурин]]&lt;br&gt;[[Марта Тимофеева]]&lt;br&gt;[[Юсуф Рахметов]]&lt;br&gt;[[Ильгиза Гильманова]]&lt;br&gt;[[Сулпан Абдрахимова]]|Оператор=[[Михаил Агранович]]|Композитор=[[Илья Духовный]]|Хореограф=|Компания=Мотор Фильм Студия|Время=|Бюджет=|Сборы=|Страна={{RUS}}|Язык=[[Урыҫ теле|урыҫ]], [[башҡорт теле|башҡортса]], [[украин теле|украин]]|Год=2019|Предыдущий фильм=|Следующий фильм=|imdb_id=10366806|Сайт=}}
'''«Һеңлекәш»''' — Рәсәйҙә режиссёр [[Александр Галибин|Александр Галибин]] төшөргән [[Драма (жанр)|драма]]&lt;ref&gt;[http://www.kinometro.ru/news/show/name/release_shift_1521072019 Обзор изменений графика релизов России за неделю с 15 по 21 июля]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20190716-vasilij-lanovoj-v-krymu-zastavil-plakat-akterov Василий Лановой в Крыму заставил плакать актёров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721075353/https://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20190716-vasilij-lanovoj-v-krymu-zastavil-plakat-akterov |date=2019-07-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/2667220.html Режиссёр Федор Попов: не хочется поворачиваться спиной к соотечественникам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721075345/https://regnum.ru/news/2667220.html |date=2019-07-21 }}&lt;/ref&gt;. Киң прокатҡа сығарылған башҡорт телендәге тәүге рәсәй фильмы &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gtrk.tv/novosti/148381-film-sestryonka-byot-vse-rekordy-prosmotrov|title=Фильм «Сестрёнка» бьёт все рекорды просмотров|accessdate=2019-10-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210811085402/https://gtrk.tv/novosti/148381-film-sestryonka-byot-vse-rekordy-prosmotrov |date=2021-08-11 }}&lt;/ref&gt;.

Фильм [[Башҡортостандың халыҡ шағиры|Башҡортостандың халыҡ шағиры]] [[Мостай Кәрим|Мостай Кәримдең]] «Беҙҙең өйҙөң йәме» тигән повесына нигеҙләнеп төшөрөлгән. Прокатҡа Рәсәйҙә 2019 йылдың 19 сентябрендә, Мостай Кәримдең тыуыуына 100 йәш тулыу алдынан сығарылған. Прокатҡа сығарған компания [[The Walt Disney Company|Walt Disney]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://wdsspr.ru/soon/00404/|title=Сестрёнка - Впереди - WDSSPR|publisher=wdsspr.ru|accessdate=2019-08-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801091435/http://wdsspr.ru/soon/00404/ |date=2019-08-01 }}&lt;/ref&gt;.

Фильмды «Мотор Фильм Студия» кинокомпанияһы [[Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығы]]  һәм Мостай Кәрим исемендәге фонд ярҙамы менән төшөргәндәр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://motorfilmstudio.ru/projects/detail/35/|title=Motor studio|publisher=motorfilmstudio.ru|accessdate=2019-08-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801110131/http://motorfilmstudio.ru/projects/detail/35/ |date=2019-08-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bashinform.ru/news/1195714-film-po-povesti-mustaya-karima-radost-nashego-doma-vyydet-pod-nazvaniem-sestrenka/|title=В Башкирии Александр Галибин снимает фильм «Сестренка» по повести Мустая Карима|date=2018-08-10|publisher=www.bashinform.ru|lang=ru|accessdate=2019-08-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mustai.ru/news_items/202|title=Фильм по повести Мустая Карима «Радость нашего дома» выйдет в прокат к 100-летию писателя|publisher=mustai.ru|accessdate=2019-08-01}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылдың 18 апрелендә &quot;Һеңлекәш&quot; фильмы  «Россия – Культура» телеканалында күрһәтелә &lt;ref&gt;[https://gtrk.tv/novosti/173513-kanale-kultura-startuet-vserossiyskiy-pokaz-filma-sestrenka-my-pogovorili На канале «Культура» стартует всероссийский показ фильма «Сестренка»: мы поговорили с создателями военной драмы]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://tvkultura.ru/brand/show/brand_id/64953/ Сестренка. Х/ф]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Йөкмәткеһе ==
Картиналағы хәл-ваҡиғалар [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда бара. Һуғыш үткән украин ауылында Оксана исемле ҡыҙҙың ғаиләһендәге барыһын да фашистар үлтерә. Ҡыҙҙы башҡорт һалдаты табып ала һәм үҙ яғына оҙата. Бала бында Йәмил исемле малайҙың ғаиләһендә йәшәй башлай.  Башта Оксана башҡортса һөйләшкән ят мөхиткә өйрәнеп китә алмай,  Йәмил ағаһы һәм ауылдың башҡа малайҙары менән мөнәсәбәттә ҡатмарлыҡтар ҙа килеп тыуа. Һуғыш мәленең ауырлыҡтарын бергә кисерә-кисерә Оксана ла ысын мәғәнәһендә ошо ғаилә ағзаһына әүерелә.

== Ролдәрҙә ==
Арыҫлан Ҡырымсурин - Йәмил,  Марта Тимофеева - Оксана, Йосоп Рәхмәтов - Марат, Илгизә Ғилманова - Йәмилдең әсәһе, Сулпан Әбдрәхимова - Йәмилең өләсәһе, Рәүис Заһитов - Мансур бабай Виталий Салий - Петро, Нәжибә Искәндәрова - Фархениса, Руслан Хайсаров - Йәмилдең атаһы, Гөлназ Хайсарова - Мараттың әсәһе.

== Премьера алдынан күрһәтеүҙәр (2019) ==

* [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургта]] XXVII «Виват кино России!» фестивалендә (20-24 мая)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vecherka-spb.ru/2019/05/24/o-vojne-bez-vojny/|title=О войне без войны {{!}} &quot;Вечерний Санкт-Петербург&quot; - единственная вечерняя газета|lang=ru-RU|accessdate=2019-08-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801111835/https://vecherka-spb.ru/2019/05/24/o-vojne-bez-vojny/ |date=2019-08-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mustai.ru/news_items/324|title=«Сестрёнка» стала фильмом открытия фестиваля «Виват кино России!»|publisher=mustai.ru|accessdate=2019-08-01}}&lt;/ref&gt;.
*[[Плёс (ҡала)|Плёста]] үткәрелгән  Андрей Тарковский исемендәге XIII Халыҡ-ара кинофестивалдә  (14-21 июнь)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gorodples.ru/announces/225|title=Плёсское городское поселение - официальный портал|publisher=gorodples.ru|accessdate=2019-08-01}}&lt;/ref&gt;.
*[[Магадан|Магаданда]] үткәрелгән «Территория» фестивале (10-16 июнь)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://magadanmedia.ru/news/821618/|title=На бесплатные лекции фестиваля Территория. Магадан приглашают жителей города - MagadanMedia|publisher=magadanmedia.ru|lang=ru|accessdate=2019-08-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801111846/https://magadanmedia.ru/news/821618/ |date=2019-08-01 }}&lt;/ref&gt;.
*[[Ялта|Ялталағы]]  XXVII Халыҡ-ара «Алые паруса Артека» балалар кинофестивалендә  (1-9 июль). Фильмға «Самый добрый фильм»  номинацияһында приз, актриса Марта Тимофееваға — «Лучшая девочка-актриса» номинацияһында приз бирелә &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mustai.ru/news_items/354|title=Фильм «Сестрёнка» получил приз кинофестиваля «Алые паруса Артека»|publisher=mustai.ru|accessdate=2019-08-01}}&lt;/ref&gt;.
* [[Светлогорск (Калининград өлкәһе)|Светлогорскиҙа]] үткәрелгән «Балтийские дебюты» XVI кинофестивале (6-12 июль)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2019/07/12/reg-szfo/na-kinofestivale-baltijskie-debiuty-zriteli-ocenili-rossijskie-filmy.html|title=На кинофестивале &quot;Балтийские дебюты&quot; зрители оценили российские фильмы|publisher=Российская газета|lang=ru|accessdate=2019-08-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2019/07/13/reg-szfo/v-svetlogorske-podveli-itogi-kinofestivalia-baltijskie-debiuty.html В Светлогорске подвели итоги кинофестиваля «Балтийские дебюты»]&lt;/ref&gt;.
* [[Туапсе]] янында Бөтә Рәсәй Балалар үҙәге «Орлёнок»та   үткәрелгән XXIII Бөтә Рәсәй  Визуаль сәнғәттәр фестивалендә  (5-13 июль) күрһәтелә. Фильмға тамашасылар һөйөүе призы  һәм III дәрәжә диплом бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mustai.ru/news_items/359|title=Фильм «Сестрёнка» завоевал награды Всероссийского фестиваля визуальных искусств|publisher=mustai.ru|accessdate=2019-08-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ufa.aif.ru/culture/movie/dva_filma_iz_bashkirii_pobedili_na_vserossiyskom_festivale_iskusstv Два фильма из Башкирии победили на Всероссийском фестивале искусств]&lt;/ref&gt;.
* [[Выборг|Выборгта]] үткәрелгән «Окно в Европу» XXVII Рәсәй киноһы фестивале  (2-8 август)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oknofest.com/film/500|title=Окно в Европу 2019|publisher=oknofest.com|accessdate=2019-08-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190812110450/https://oknofest.com/film/500 |date=2019-08-12 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Волоколамск|Волоколамскиҙа]] үткәрелгән XVI Халыҡ-ара «Волоколамский рубеж» хәрби-патриотик фильмдар фестивалендә (22-27 август). Фильмға тамашасылар һөйөүе призы бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bashinform.ru/news/1346326-film-sestryenka-poluchil-priz-zritelskikh-simpatiy-na-kinofestivale-volokolamskiy-rubezh/|title=Фильм «Сестрёнка» получил приз зрительских симпатий на кинофестивале «Волоколамский рубеж»|date=2019-08-29|publisher=www.bashinform.ru|lang=ru|accessdate=2019-08-29}}&lt;/ref&gt;.
* [[Смоленск|Смоленскиҙа]] үткәрелгән XII Бөтә Рәсәй «Золотой Феникс» кинофестивалендә (7-11 сентябрь)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://directorfest.ru/program.html|title=XII Золотой Феникс. Всероссийский кинофестиваль актёров-режиссёров|publisher=directorfest.ru|accessdate=2019-08-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190830091245/http://directorfest.ru/program.html |date=2019-08-30 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Ялта|Ялтала]] үткәрелгән IV Халыҡ ара &quot;Евразийский мост&quot; кинофестивалендә күрһәтелә. Уйналған фильм  конкурсында еңә һәм &quot;Выбор крымчан&quot; тигән призға лайыҡ була  (20-24 сентябрь)

== Бүләктәр ==

*IV Халыҡ ара &quot;Евразийский мост&quot; кинофестивалендә Гран-при &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20190924/1559081908.html|title=Гран-при фестиваля &quot;Евразийский мост&quot; получил российский фильм &quot;Сестренка&quot;|accessdate=2019-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aif.ru/culture/movie/o_chem_film_sestrenka_i_kto_v_nem_sygral|title=О чем фильм «Сестренка» и кто в нем сыграл?|accessdate=2019-10-25}}&lt;/ref&gt;
* Бөтә Рәсәй Балалар үҙәге «Орлёнок»та   үткәрелгән XXIII Бөтә Рәсәй  Визуаль сәнғәттәр фестивалендә тамашасылар һөйөүе призы  һәм III дәрәжә диплом&lt;ref name=&quot;bashinf&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.bashinform.ru/news/1361425-za-13-dney-film-sestryenka-posmotreli-66-tys-chelovek-walt-disney-prodlevaet-prokat/|title=За 13 дней фильм «Сестрёнка» посмотрели 66 тысяч человек, Walt Disney продлевает прокат|accessdate=2019-10-25}}&lt;/ref&gt;
* XVI Халыҡ-ара «Волоколамский рубеж» хәрби-патриотик фильмдар фестивалендә тамашасылар һөйөүе призы&lt;ref name=&quot;bashinf&quot; /&gt;
{{Двуязычность|ru=Проект:Двуязычность/ Сестрёнка}}
== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
[https://www.youtube.com/watch?v=2QodtQ8gJG0 Трейлер фильма]</text>
      <sha1>jobjco1ua2ly0ocwoace4bqt9u1zgh1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әзербайжанда фән</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160428</id>
    <revision>
      <id>1300789</id>
      <parentid>1152200</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:06:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14765" sha1="2pfbsecfmv31r6z5tfhat2a3mcknckf" xml:space="preserve">[[Файл:İsmailiyye palace 2008.jpg|right|200px|thumb|Здание Президиума НАНА]]
'''Әзербайжанда фән— [[Әзербайжан Республикаһы]]  ғалимдары тарафынан үҫтерелгән фән йүнәлештәре.

== Тарихы ==
Яңырыу осоронда  (IX—XIV быуаттар)  гуманитар ([[Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге ]]  осоронда) һәм теүәл фәндәр (Илханлылар дәүләте]])  үҫешә. Мәҫәлән, мәктәптәрҙә һәм башҡа уҡыу йорттарында фәлсәфә, әҙәбиәт, хоҡуҡ, математика, химия, тел ғилеме, астрономия, медицина һәм башҡа фәндәр уҡытылған. 

XIX  быуатта  тәбиғи һәм техник фәндәр үҫеше башлана. XIX быуаттың икенсе яртыһында нефть сәнәғәте үҫешенә бәйле химия һәм нефть химияһы үҫешә башлай. Император Рус техник йәмғиәтенең Баҡы бүлексәһе  булдырыла.

Бөгөнгө көндә Әзербайжанда 145 фәнни ойошма, шул иҫәптән 96  фәнни институт эшләй &lt;ref&gt;[http://www.uis.unesco.org/TEMPLATE/pdf/S&amp;T/Workshops/CAsia/Almaty_10.pdf Кандидат ф.м.н. Э. М. Байрамова: «Современное состояние науки Азербайджана и пути использования её в инновационной деятельности».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100706063609/http://www.uis.unesco.org/TEMPLATE/pdf/S%26T/Workshops/CAsia/Almaty_10.pdf |date=2010-07-06 }}&lt;/ref&gt;.

== Милли фәндәр академияһы ==
Республикала төп фәнни  берекмә- Әзербайжан фәндәр академияһы (НАНА) ({{lang-az|Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası}} (AMEA))- элекке1945 йылдың  27 мартында Баҡыла  ойошторолған  Әзербайжан ССР-ы Фәндәр академияһы  вариҫы  &lt; ref&gt;[http://www.oval.ru/enc/1400.html Академия наук Азербайджанской ССР]&lt;/ref&gt;
Унан алда   1923 йылда Әзербайжанды тикшереү һәм өйрәнеү йәмғиәте  ойошторола . 1929  йылда  Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы Үҙәк Башҡарма Комиссияһы  янында Әзербайжан дәүләт фәнни- тикшеренеү институты , 1932  йылдың декабрендә  СССР Фәндәр Академияы Кавказ арты филиалының  Әзербайжан бүлеге,  1935 йылдың октябрендә  был бүлек нигеҙендә Франц Юльевич Левинсон- Лессинг етәкселегендәге  СССР Фәндәр Академияһының Әзербайжан филиалы  булдырыла. Филиал  зоология, химиия физика, тарих, геология, этнография һәм  археология, ботаника, энергетика, тупраҡты өйрәнеү секторҙарынан тора. Бер аҙҙан  айырым  геология, тарих, география, нефть һәм химия, тел һәм әҙәбиәт ғилми- тикшеренеү институттары булдырыла. Әзербайжандың тәүге геологик картаһы  төҙөлә,   вулканология һәм мезозой тарихы  буйынса тикшеренеүҙәр башлана, [[Нафталан]]да  шифалы  нефть табыла, Әзербайжан флораһы буйынса өс томдан торған йыйынтыҡ донъя күрә, Әзербайжандың географик атласы төҙөлә&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://irs-az.com/new/pdf/201512/1451130591172268407.pdf|title=НАНА|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

Әзербайжан ғалимы- химик Юсиф Мамедалиевтың хеҙмәттәре [[Икенсе донъя һығышы]] осоронда мөһим роль уйнай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://irs-az.com/new/pdf/201505/1430920453067740213.pdf|title=Академия Наук|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;. Уның башланғысы менән Шемахала  астрофизик лаборатория, Ҡулъяҙмалар институты, химия фәнни –тикшеренеү институтары   булдырыла([[Сумгайыт|Сумгаит]]).&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

2001 йылда Әзербайжан Республикаһы Президенты [[Гейдар Алиев]] Указына ярашлы  Фәндәр Академияһына  « Милли фәндәр академияһы» статусы бирелә.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://zoologiya.az/ru/news/1906|title=27 марта - День Науки в Азербайджане|publisher=zoologiya.az|accessdate=2019-06-11}}&lt;/ref&gt;

2002 йылдың  7 авгусында  Әзербайжан Республикаһы  Президенты Гейдар Алиев күрһәтмәһе буйынса  Фәндәр академияһының Нахичеван  бүлексәһе булдырыла. Уның эсенә Тарих, археология һәм этнография  институты, Сәнғәт, тел һәм әҙәбиәт институты, Тәбиғәт ресурстары институты, Ҡулъяҙмалар фонды, шулай уҡ, Батабат астрофизика обсерваторияһы инә.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=http://republic.preslib.az/ru_c6-2.html|title=Независимый Азербайджан|publisher=republic.preslib.az|accessdate=2019-06-11}}&lt;/ref&gt;

Әзербайжан Республикаһы  Президенты Илһам Алиев  указына ярашлы («Әзербайжан Милли Фәндәр Академияһы статусы тураһында,  4.01. 2003 )  Фәндәр Академияһына иң юғары дәүләт фәнни ойошмаһы статусы бирелде, уның вәкәләте киңәйтелде. Нахичеван, Гәндж, Шеки һәм  Ленкоранда Фәндәр Академияһының филиалдары булдырылды.

2015  йылда дүрт яңы институт булдырыла: молекуляр биология һәм биотехнологиялар, донъя сәйәсәте, фән тарихы, Кавказды өйрәнеү ғилеме. Физика институты янында Биофизика һәм смарт материалдар бүлеге булдырыла. Институт Кибернетика институты Идара итеү системалары институты итеп үҙгәртелә.  Информацион технологиялар институты асыла.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Академияның төп маҡсаты- республиканың социаль- иҡтисади үҫешен тиҙләтеү&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Бөгөн Әзербайжан Фәндәр Академияһында  10300  хеҙмәткәр бар. Академияла 60  мөхбир ағза,  107  ағза — корреспондент .&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Фәндәр Академияһының президенттары ==
[[Файл:Stamp of USSR 1528.jpg|left|200px|thumb|Әзербайжан Фәндәр Академияһы.  СССР почта маркаһы. [[1950]]]]

1945 йылда Әзербайжан Фәндәр Академияһының тәүге президенты итеп  Миркасимов Мир Асадулла Мир Алескер оглы һайлана.

Президент итеп барлығы 11 академик һайланған. Әлеге ваҡытта Әзербайжан Фәндәр Академияһының Президенты- академик Мехтиев Рамиз Энвер оглы (2019 йылдан), вице-президент- академик Расим Алгулиев.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://irp.science.az/?l=/news,481/lang,ru/|title=Академик Расим Алгулиев избран вице-президентом НАНА|author=Media Design|publisher=irp.science.az|lang=ru|accessdate=2019-06-11}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;40%&quot;
|-
!№
!ФИО
!годы работы
|-
| 1
| Миркасимов Мир Асадулла Мир Алескер оглы
| [[1945]]—[[1947]]
|-
| 2
| Мамедалиев Юсиф Гейдар оглы
| [[1947]]—[[1950]]&lt;br&gt;[[1958]]—[[1961]]
|-
| 3
| Алиев Муса Мирза оглы
| [[1950]]—[[1958]]
|-
| 4
| Халилов Захид Исмаил оглы
| [[1961]]—[[1967]]
|-
| 5
| Исмаилов Рустам Гаджиали оглы
| [[1967]]—[[1970]]
|-
| 6
| Абдуллаев Гасан Мамедбагир оглы
| [[1970]]—[[1983]]
|-
| 7
| Салаев Эльдар Юнис оглы
| [[1983]]—[[1997]]
|-
| 8
| Максудов Фарамаз Газанфар оглы
| [[1997]]—[[2000]]
|-
| 9
| Махмуд Керим оглы Керимов
| [[2000]]—[[2013]]
|-
|10
| Акиф Агамехти оглы Ализаде
| [[2013]]—[[2019]]
|-
|11
| Рамиз Энвер оглы Мехтиев
| [[2019]] по настоящее время
|-
|}

== Әзербайжан Фәндәр Академияһынң академиктары  ==
{|
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|
*Абасов Митат Теймур оглы
* Абдуллаев Гасан Мамедбагир оглы
* Алиев Муса Мирза оглы
* Алиев Тельман Аббас оглу
|
|
* Буниятов Зия Мусаевич
* Вагабзаде Бахтияр Махмуд оглы
* Гаджиев Акиф Джафар оглы
* Гулиев Джамиль Багатур оглы
|
|
* Исмаилов Рустам Гаджиали оглы
* Керимов Джангир Аббасович
* Керимов Махмуд Керим оглы
* Максудов Фарамаз Газанфар оглы
|
|
* Мамедалиев Юсиф Гейдар оглы
* Миркасимов Мир Асадулла Мир Алескер оглы
* Салаев Эльдар Юнис оглы
* Халилов Захид Исмаил оглы
* Шахтахтинский Тогрул Неймат оглы
|}


==Хеҙмәттәшлек ==
Әзербайжан Милли Фәндәр Академияһы төрлө илдәҙең Фәндәр Академияһы менән хеҙмәттәшлек итә.

21 мая 2019 йылдың 21 майында Әзербайжан Фәндәр Академияһы менән   [[ Рәсәй Фәндәр Академияһы]] (РАН) араһында фәнни-техник хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөлә &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://azertag.az/ru/xeber/Mezhdu_NANA_i_Rossiiskoi_akademiei_nauk_podpisano_soglashenie_o_nauchno_tehnicheskom_sotrudnichestve_VIDEO-1285423|title=Между НАНА и Российской академией наук подписано соглашение о научно-техническом сотрудничестве ВИДЕО|publisher=azertag.az|lang=ru|accessdate=2019-06-11}}&lt;/ref&gt;.
== Әзербайжан менән Башҡортостан  араһындағы фәнни бәйләнеш==
СССР осоронда Әзербайжан менән Башҡортостан араһында фәнни бәйләнештәр һиҙелерлек роль уйнай. 1930 йылдарҙан башлап, Башҡортостанда нефть ятҡылыҡтарын асыу менән,  был нефть һәм нефть химияһына бәйле була. Бынан тыш башҡорт теле һәм әҙәбиәте ғилеме буйынса тикшеренеү алып барған Башҡортостан ғалимдары Әзербайжан ғалимдары менән хеҙмәттәшлек итә, ҡайһы берҙәре фәнни дәрәжәгә диссертацияларын да  Әзербайжандың баш ҡалаһы Баҡыла яҡлай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
# ''Алимирзоев X.'' Советский Азербайджан. Образование, наука и здравоохранение. — Баку, 1970.
# ''Багирзаде А. З.'' Интеллигенция Азербайджана в годы Великой Отечественной войны. — Баку, 1989.
# ''Керимова Т.'' Из истории Национальной академии наук Азербайджана. — Баку, 2005

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20090206175730/http://csl-az.com/ruindex.html Центральная научная библиотека НАНА]
* [https://web.archive.org/web/20090226214411/http://www.dendrary.in-baku.com/ Мардакянский дендрарий НАНА]
* [http://www.ict.az Институт информационных технологий НАНА]
* [http://shao.az/SG/ Шамахинская астрофизическая обсерватория им. Н. Туси НАНА]
* [https://web.archive.org/web/20081226214020/http://www.elm.az/ru/cat.php?fid=history Официальный сайт НАНА]
* [https://web.archive.org/web/20070630072259/http://www.elm.az/ru/cat.php?fid=acmembers Список действительных членов НАНА]
* [https://zoologiya.az/ru Институт зоологии НАНА]
* [http://irp.science.az/?l=/news/lang,ru/ Институт радиационных проблем НАНА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200708131827/http://irp.science.az/?l=/news/lang,ru/ |date=2020-07-08 }}
* [http://biophysics.az/ru Институт биофизики НАНА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200429222724/http://biophysics.az/ru |date=2020-04-29 }}

{{Азербайджан в темах}}
{{Европа по темам 2|Наука|цвет=Азербайджан}}
{{Азия по темам 2|Наука|цвет = Азербайджан}}

[[Категория:Әзербайжанда фән]]</text>
      <sha1>2pfbsecfmv31r6z5tfhat2a3mcknckf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әминев Мәхмүт Шәймәрҙән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160495</id>
    <revision>
      <id>1300792</id>
      <parentid>982800</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T03:07:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7367" sha1="lrcovxqzqwgllnajiv9m16znn074j9d" xml:space="preserve">{{фамилиялаш|Әминев}}{{Ук}}
'''Әминев Мәхмүт Шәймәрҙән улы''' ([[7 ноябрь]] [[1925 йыл]] — [[27 ғинуар]] [[1984 йыл]]) — хеҙмәт алдынғыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1949—1975 йылдарҙа [[Куйбышев тимер юлы]]ның Башҡортостан бүлексәһе Бензин станцияһының вагон депоһы эшсеһе, 1961 йылдан — бригадир. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959). [[СССР]]-ҙың почётлы тимер юлсыһы (1970).

== Биографияһы ==
Мәхмүт Шәймәрҙән улы Әминев ([[рус теле]]ндәге ҡайһы бер сығанаҡтарҙа ''Махмут Шаймурданович Аминев'' яҙылышы осрай) 1925 йылдың 7 ноябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Башҡорт. Башланғыс мәктәпте тамамлай. 1940 йылдың авгусында Өфөлә парикмахер булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.

1943 йылдың ғинуарында [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, разведка ротаһында хеҙмәт итә. 1947 йылдың көҙөндә демобилизацияланғандан һуң, тыуған яғына әйләнеп ҡайта һәм 1947 йылдың октябренән Өфө ҡалаһы «Фоторәссам» артелендә парикмахер булып хеҙмәт һала.

1949 йылдың майынан, Куйбышев тимер юлы Башҡортостан бүлексәһенең Өфө ҡалаһы ситендә урынлашҡан Бензин тимер юл станцияһы вагон депоһында  цистерналарҙы пар менән таҙартыусы булып эшләй. Бензин станцияһы үҙ ваҡытында [[Өфө нефть эшкәртеү заводы|Өфө нефть эшкәртеү]] һәм нефть химияһы заводтарынан килгән нефть продукттарын ҡулланыусыларға алып барыусы беренсе һәм мөһим пункты булараҡ төҙөлә. Ун йылдан ашыу  эшләү дәүерендә Мәхмүт Әминев билдәләнгән нормаларҙы арттырып үтәү буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшә. Норма буйынса 10 цистерна урынына һәр сменала 20-21 цистернаны парлай, шуның менән нефть эшкәртеүселәрҙең яғыулыҡ-майлау материалдарын ҡулланыусыға тиҙ оҙатыуҙы тәьмин итә. Бензин станцияһында үҙләштерелгәндән һуң, яңы ысул барлыҡ тимер юл селтәрҙәрендә индерелә. Һөҙөмтәлә нефть продукттарын ташыу күләме һиҙелерлек арта.

[[СССР Юғары Советы]] Президиумының 1959 йылдың 1 авгусы Указы менән тимер юл транспортының үҫешендә ҙур уңыштары өсөн, Әминев Мәхмүт Шәймәрҙән улына, [[Ленин ордены]] һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1961 йылдың майынан Куйбышев тимер юлы Башҡортостан бүлексәһенең Бензин станцияһы вагон депоһының пропарочнаяһы мастеры ярҙамсыһы булып эшләй. [[1970 йыл]]ға Мәхмүт Шәймәрҙән улы смена мастеры була. Һәм шул вазифаһында эшләп, [[1980 йыл]]да (башҡа сығанаҡтар буйынса — 1975 йылда) хаҡлы ялға китә.

Өфө ҡалаһында йәшәй. 1984 йылдың 27 ғинуарында вафат була.

== Хәтер ==
* Илебеҙҙең иң яҡшы тимер юлсыларының исемдәре яҙылған «Хәтер китабы»на индерелгән.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[1959 йыл]]да алдынғы ысулды ентекләп эшләү һәм индереүе менән СССР халыҡ хужалығына ҙур файҙа килтергәне өсөн, Мәхмүт Әминевкә «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
* [[1970 йыл]]да ул тармаҡтың иң юғары наградаһына — «Почётлы тимер юлсы» билдәһенә лайыҡ була.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары|Герои Социалистического Труда Башкортостана]]

== Әҙәбиәт ==
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 1. А-Б. 2005. — 624 с.; ISBN 5-88185-053-X. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
* Наймушин П. На виду у народа //Герои Труда Башкирии: Очерки о Героях Социалистического Труда. Уфа, 1970.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/17359-minev-m-khm-t-sh-jm-r-n-uly}}{{V|6|11|2020}}
* {{Warheroes|id=14849|name=Махмут Шаймарданович Аминов|star=Labor|accessdate=2014-09-03}}
* [http://www.1520mm.ru/press/?p=2564 Разведчик и новатор | Пресса о железных дорогах России]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* https://web.archive.org/web/20140115103432/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/9583-aminov-makhmut-shajmardanovich

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы разведчиктары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1984 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:27 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:1925 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>lrcovxqzqwgllnajiv9m16znn074j9d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163139</id>
    <revision>
      <id>1300787</id>
      <parentid>1232642</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:32:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5967" sha1="dcr0sipc0p948ltzh4mfs64b7h40iuo" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы''' ([[5 сентябрь]] [[1954 йыл]], БАССР‑ҙың Матрай районы (хәҙер Йылайыр районы), Һабыр ауылы — [[3 ғинуар]] [[2005 йыл]], Өфө), физик. Физика‑математика фәндәре докторы (2005)&lt;ref&gt;{{БЭ2013|95830}}&lt;/ref&gt;. Башҡортостан Республикаһының Халыҡ мәғарифы отличнигы (2000); Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2005); Сибай ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге премияһы лауреаты(2010).

== Биографияһы ==
Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы 1954 йылдың 5 сентябрендә БАССР-ҙың Матрай районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы) Һабыр ауылында тыуа. [[Һабыр мәктәбе|Һабыр урта мәктәбе]]н тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт университенының физика-математика факулттына уҡырға инә. Студент йылдарында уҡ фән менән ҡыҙыҡһына башлай. 1976 йылда был уҡыу йортон тамамлағандан һуң, университетта эшкә ҡалдырыла һәм ғилми эшмәкәрлеген дауам итә. 1994 — 95 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Сибай филиалында Тәбиғи фәндәр факультеты деканы&lt;ref&gt;http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17016-bs-l-mov-salauat-sabirj-n-uly{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Әбсәләмовтың фәндәге эҙләнеүҙәре тау тоҡомдарында магнит үҙенсәлектәре формаштырыу моделдәрен әҙерләү менән бәйле. Әбсәләмов беренселәрҙән булып юғары баҫым аҫтында шыуҙырыу тәьҫиренең минералдарҙың магнетизмына йоғонтоһон өйрәнә. Ул уйлап тапҡан барий ферриты нигеҙендәге даими изотроп магниттарҙы эшләү технологияһы Октябрск ҡалаһындағы «Магнит» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә производствоға индерелә. Әбсәләмов 60‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы&lt;ref&gt;http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17016-bs-l-mov-salauat-sabirj-n-uly{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 2004 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында «Влияние разрушения горных пород при повышенном давлении на их магнитные свойства» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref&gt;https://search.rsl.ru/ru/record/01002665009 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220427123346/https://search.rsl.ru/ru/record/01002665009 |date=2022-04-27 }}&lt;/ref&gt;


Науки о Земле (геодезические, геофизические, геологические и географические науки) — Геологические науки — Петрография — Состав и свойства горных пород — Электрические и магнитные свойства — Магнитные свойства
Геофизика, геофизические методы поисков полезных ископаемых

== Ғилми хеҙмәттәре ==
* Магнитные свойства горных пород при высоких термодинамических параметрах. Саратов, 1988 (авторҙаш);

* Магнетизм горных пород при высоких термодинамических параметрах. Уфа, 1997 (авторҙаш).

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының Халыҡ мәғарифы отличнигы (2000);

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2005);

* Сибай ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге премияһы лауреаты(2010).

== Иҫкәрмәләр ==
1. http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17016-bs-l-mov-salauat-sabirj-n-uly{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

2. http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17016-bs-l-mov-salauat-sabirj-n-uly{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

3. http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17016-bs-l-mov-salauat-sabirj-n-uly{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

4. https://search.rsl.ru/ru/record/01002665009 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220427123346/https://search.rsl.ru/ru/record/01002665009 |date=2022-04-27 }}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|95830}}

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:1954 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>dcr0sipc0p948ltzh4mfs64b7h40iuo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡазан Император университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169172</id>
    <revision>
      <id>1300760</id>
      <parentid>1270932</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29211" sha1="n76cgiq5kjtzvsnapx6gpmpm4le71d4" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Ҡазан император университеты''' (1804—1917) — {{lang-ru|Императорский Казанский университет}} — Рәсәй империяһы императорының ун ике университетының береһе.

== Тарихы ==
Император университеты барлыҡҡа килеү датаһы тип  император [[Александр I|Александр I]] Раҫлау грамотаһына ҡул ҡуйған 1804 йылдың 5 декабре иҫәпләнә. Бер үк ваҡытта Император университетының университетҡа киң үҙидаралыҡ — профессорҙарҙы, декандарҙы, ректор һайлау мөмкинлеге һәм башҡа өлкәләрҙә үҙаллылыҡ биргән Ҡаҙан университеты Уставына ҡул ҡуйылған.

{{Цитата башы}}Блаженной памяти Августейшая Прабабка Наша Государыня Императрица Елизавета Петровна, шествуя по стезям великого Преобразователя России, между прочими славными подвигами благоволила основать в Казани 1758 года Гимназию и даровать ей некоторые права, незадолго пред тем Московскому Университету пожалованные. Предположив, сообразно просвещения настоящих времен, в сём самом месте учредить Университет, дабы существование сего благотворного заведения соделать навсегда неприкосновенным и даровать ему возможность к достижению важного назначения образования полезных граждан на службу Отечества и распространения в нём нужных познаний.{{Цитата аҙағы|Из Утвердительной Грамоты Казанского университета.}}
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;

Рәсәйҙең иң тәүге университеттарының береһе. Рәсми рәүештә 1814 йылда 4 бүлексә менән асылған: әхлаҡи һәм сәйәси фәндәр, физика һәм математика, табиплыҡ йәки медицина, телмәр фәндәре, шулай уҡ көнсығыш телдәре кафедраһы була. 28 профессор, 12 адъюнкт, 3 лектор һәм 3 сәнғәт уҡытыусыһы эш башлай.

Химия, математика һәм лингвистик мәктәптәре менән донъя кимәлендә танылыу алыуҙан тыш, Ҡаҙан университетының ғорурлығы, [[XIX быуат|XIX быуаттың]] тәүге яртыһында Европалағы [[шәрҡиәт]]те өйрәнеү үҙәге була (1854 йылда Ҡаҙан университетының шәрҡиәт бүлексәһе Петербург университетына күсерелә).

Раҫлағандан алып тотош ун йыл буйына университет үҙенең Уставы менән файҙалана алмай, ә гимназия директоры ''И. Ф. Яковкин'', Уставҡа һылтанып үҙ хоҡуҡтарын яҡлаған өс профессорҙы эшенән бушата — был власҡа ҡаршы сығыу тип баһалай.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Соловьевъ И. М.|издательство=Книгоиздательство типо-литографіи &quot;Энергія&quot;|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|страницы=|том=|год=1913|место=С.-Петербургъ|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Русскіе университеты въ ихъ уставахъ и воспоминаніяхъ современниковъ.|ссылка часть=|ref=}}&lt;/ref&gt;. Уға попечитель [[:ru:Румовский, Степан Яковлевич|С. Я. Румовский]] ышана һәм ҡурсалай. Университетта башлыса аҙ һанлы сит ил профессорҙары уҡыта.

Был осорҙа университет (1804—1814) Ҡаҙан гимназияһының юғары синыфтары уҡыусыларынан ғына тора. Үҙ ғалимдары булмағанлыҡтан, сит илдекеләр менән тулыландырырға тура килә: Браун, Бартельс, Литтров, Броннер һәм{{Sfn|Энциклопедический словарь братьев А. и И. Гранат|1914|страницы=126}}.

Ҡаҙан университеты статусында төп үҙгәрештәр тәүге попечителе ''С. Я. Румовский'' вафат булғандан һәм Ҡаҙан уҡыу округының яңы попечителе итеп М. А. Салтыковты тәғәйенләнгәндән һуң булған. Бөтә яманлыҡтарҙың сәбәбе Яковкин икәнен Салтыков аңлай, шул ваҡытта уҡ уның менән тәүге бәрелеш була. Михаил Александрович немец профессорҙар менән яҡынлаша, улар, ысынлап та, университет составында иң яҡшы белгестәр булған. Шуғаса университетҡа бүленгән бик күп аҡсалар ҡайҙа киткәне лә иҫәптә булмаған. 1814 йылдың башында ла мәрхүм попечитель ҡул ҡуйып өлгөргән бойороҡ буйынса Яковкин мәғариф министрлығынан байтаҡ аҡса алырға өлгөргән. Әммә был уның һуңғы тантанаһы була.

Устав ҡулланыла башлай һәм , һәм {{OldStyleDate3|5.7.1814}} тантанаһынан һуң классик университет составындағы дүрт бүлексә «тулыһынса асыла». Университетҡа Профессорҙар советы идара итә башлай.

Иң яҡшы профессорҙар булып элеккесә немецтар ҡала, әммә улар ҙа етмәй. Уҡыу башлыса латин телендә алып барыла, ә студенттар был телде лә, немец телен дә етерлек белмәй. Әммә Ҡаҙан математик мәктәбенә башланғыс һалған ''Лобачевский'' һәм ''Симонов'' кеүек профессорҙарының лайыҡлы вариҫтары булған бер нисә студент табыла. Урыҫлашҡан немец профессоры К.Фукс шулай уҡ университеттың башҡа профессорҙарынан, башта натуралист, һуңынан «терапия һәм медиктар» профессоры булараҡ айырылып сыҡҡан {{Sfn|Энциклопедический словарь братьев А. и И. Гранат|1914|страницы=127}}.

1816 йылда профессорҙарҙың үҙ белгеслегенән тыш буш торған кафедраларҙа ярты окладҡа эшләргә рөхсәт иткән ҡарар ҡабул ителә. Был лекциялар күп файҙа килтерә алмай, шулай ҙа буш торғандан яҡшыраҡ була. Салтыков осоронда университетты тамамлаған рус профессорҙары барлыҡҡа килә (Г. И. Солнцев))&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Салтыков, Михаил Александрович}}&lt;/ref&gt; студенттар һаны (1814 йыл) бик тиҙ үҫә һәм дүрт тапҡырға тиерлек арта (1819—161 кеше).

1818 М. А. Салтыков үҙ теләге менән Сит ил эштәре коллегияһында ғына ҡалыу шарты ҡуйып вазифаһын ҡалдыра һәм отставкаға китә.

1819 йылда ревизор булып ''М. Л. Магницкий'' килергә йыйынғанын һәм халыҡ мәғарифы министры итеп ''А. Н. Голицын'' тәғәйенләнеү тураһында имеш-мимештәр Михаил Александровичты тиҙләтеп отставкаға китергә мәжбүр итә.

Ревизия үткәргән университеттың М. Л. Магницкий бик насар һығымталар яһай һәм университетты ябырға кәрәк тип белдерә, әммә император Александр I бының менән ризалашмай һәм уның үҙенә был етешһеҙлектәрҙе төҙәтергә ҡуша. 1819 йылда Ҡаҙан уҡыу округы попечителе вазифаһын ҡабул итеп, Магницкий үҙенә оҡшамаған профессорҙарҙы эштән ҡыуа, хоҡуҡ профессоры һәм ректор Г. И. Солнцевты тәбиғи фәндәрҙе «Инжилдән сығып уҡытмаған өсөн» университет судына бирә.

Университет советы попечитель ҡулындағы өнһөҙ ҡоралға әүерелә. Профессор һәм кафедра кандидаттары араһында мәкер һәм аяҡ салыуҙар хөкөм һөрә. Студенттар һаны байтаҡҡа кәмей; ата-әсәләр балаларын университетҡа алып барырға теләмәй, хәрби башланғыс мәктәбен үтергә мәжбүр булған бөтә тыңлаусылар ҙа университет етәкселеге һәм полицияһы күҙәтеүе аҫтында торған.

Күп тә үтмәҫтән, 1826 йылда генерал П. Ф. Желтухин үткәргән университет ревизияһы һөҙөмтәһендә Ҡаҙан университетындағы Магницкийҙың был эшмәкәрлеге йүнәлешенең емергес булыуы рәсми рәүештә таныла. Магницкийҙы 1827 йылда [[:ru:Мусин-Пушкин, Михаил Николаевич|М. Н. Мусин-Пушкин]] алмаштыра, ул университетты ихлас яратҡан һәм үҙенә уның абруйын күтәреү бурысын ҡуйған. Уға етди ярҙамсы 1827 йылдан 1846 йылға тиклем университеттың ректоры булып эшләйәск билдәле геометр [[Лобачевский Николай Иванович|Н. И. Лобачевский]] йөҙөндә табыла.

Лобачевский ректор булған саҡта Ҡаҙан университетынан [[:ru:Зинин, Николай Николаевич|Н. Н. Зинин]], [[:ru:Бутлеров, Александр Михайлович|А. М. Бутлеров]], [[:ru:Ковалевский, Осип Михайлович|О. М. Ковалевский]], В. П. Васильев кеүек күренекле ғалимдар сыға.

[[1825 йыл]]да университеттың төп корпусы төҙөлә, ә 1830 йылда университет комплексы ансамблен: китапхана бинаһы, химия лабораторияһы, анатомик театр, астрономик обсерватория, клиникалар һәм башҡаларҙы төҙөү тамамланды.

Юғары уҡыу йорто ҙур мәғариф һәм фән үҙәгенә әйләнә.

[[1834 йыл]]дан [[:ru:Учёные записки Казанского университета|Учёные записки Казанского университета]] ғилми журналы сыға башлай.

[[1835 йыл]]да индерелгән [[Николай I]] уставы буйынса өс факультет ойошторола: философия (телмәр һәм физика-математика бүлеге), юридик һәм табиплыҡ.

1837 йылда университетта Рәсәйҙә беренсе ҡытай теле кафедраһы ойошторола&lt;ref&gt;[http://russian.people.com.cn/31517/6969230.html Триста лет китайского языка в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120818221551/http://russian.people.com.cn/31517/6969230.html |date=2012-08-18 }}&lt;/ref&gt;.

[[1844 йыл]]да Ҡаҙан университеты профессоры Карл Клаус яңы химик элемент — [[Рутений|рутенийҙы]] аса (уны Рәсәй хөрмәтенә шулай атайҙар) — был батша Рәсәйендә асылған берҙән-бер химик элемент була.

1835 йылғы университет уставы йоғонтоһонда студенттар һаны ла бик тиҙ арта. 1848 йылғы тарихи ваҡиғалар арҡаһында иһә был һан 1850-нән 309-ға тиклем төшә. Ҡырым кампанияһынан һуң студенттар һаны тағы ла арта башлай, Ҡаҙан университетында 1856 йылда 680 студент уҡый.

1835 йылдан алып Көнсығыш телдәрен бөтә университетының философия факультеттарында уҡытылған, Ҡаҙан университетында иһә был күпкә көсәйтелгән — 1837 йылда ҡытай теле кафедраһын ойошторолған, 1839 йылда фарсы һәм әрмән телдәре инә, 1842 йылдан — санскрит теле өйрәнелә башлай.

1850 йылда Санкт-Петербург университетында Шәрҡиәт факультеты асылыу менән бәйле, Ҡаҙан университетының бөтә материалдары һәм коллекцияһы тулыһынса баш ҡалаға ебәрелә.

Инде Ҡаҙан университетында Шәрҡиәт телдәре буйынса уҡытыу туҡтатылғас та, 1861 йылда ғәрәп һәм төрки-татар теле уҡытыу индерелә. Ҡаҙан университетында себер губерналарына табиптар һәм уҡытыусылар әҙерләү өсөн 50-гә тиклем ҡаҙна стипендияһы булдырыу ҡаралған булған.

[[1863 йыл]]да [[Александр II]] индергән устав буйынса дүрт факультетын ойошторолған:

* тарих-филология,
* физика-математика,
* юридик,
* медицина.

1875—1883 йылдарҙа университетта Ҡаҙан лингвистик мәктәбе формалашҡан.

1884 йылдың 1 ғинуарына — 892, 1891 йылдың 1 ғинуарына — 714, 1892 йылдың 1 ғинуарына — 737, 1893 йылдың 1 ғинуарына — 803 студент була.

Ҡаҙан университетының профессор персоналы 1893-94 уҡыу йылы башына 109 кешенән торған: 44 ординар профессор (шул иҫәптән 7 атҡаҙанған), 22 экстраординар, 39 приват-доцент.

=== XX быуат башында ===
XX быуат башында Ҡаҙан университетында бер нисә яңы клиника төҙөлгән. Быға булышлыҡ күрһәткән астроном [[:ru:Энгельгардт, Василий Павлович|В. П. Энгельгардт]] исеме бирелгән астрономик обсерватория асыла. Уҡытыусылар персоналы 200-гә тиклем арта. Студенттар һаны 2000 кешегә тиклем етә. Университет типографияһы иһә оҙайлы ваҡыт Рәсәй көнсығышына хеҙмәт күрһәтә.

Фән һәм тормош өсөн университетта булған ғилми йәмғиәттәр — химия, математика, шәрҡиәт, археология, тарих һәм этнография, лингвистика, тәбиғәтте өйрәнеүселәр йәмғиәте, , невропатолог һәм психиатрҙар йәмғиәте, юридик йәмғиәт, табиптар йәмғиәте, педагогик йәмғиәт күп көс һалған {{Sfn|Энциклопедический словарь братьев А. и И. Гранат|1914|с=130}}.

== Мосолмандарҙың уҡытылыуы ==
Ҡаҙан Император университеты эшләп килгән осор дауамында Ҡаҙан мәғариф өлкәһе империяның көнсығышында йәшәгән халыҡтар ихтыяждарына яраҡлаштырылған, һәм Ҡаҙан университеты улар менән «бөйөк урыҫ» (великорус) халҡы араһында бәйләнеш булараҡ ҡаралған. 1836 йылда Ҡаҙан медицина университетына Ырымбур мосолмандарынан 20 уҡыусы ҡабул итеү маҡсатында махсус ҡағиҙәләр эшләнә, быға тиклем улар Ҡаҙан гимназияһында курс тамамларға тейеш була; 1849 йылда был кешеләргә медицина факультетында ғына уҡырға рөхсәт бирелеүе раҫлана; 1863 йылда Ҡаҙанда ғына түгел, бүтән гимназияларҙа лә тулы курс тамамлаған мосолмандарға Ҡаҙан университетына инергә рөхсәт итәләр.

'''''Ырымбур хәрби кантонсылар батальонында уҡыған башҡорт малайҙарын шулай уҡ Ҡаҙан университетына ҡабул итеүгә әҙерләгәндәр.'''''

== Ректорҙар ==
{{Начало скрытого блока|Заголовок=Скрытый блок}}
В императорский период существования Казанского университета было 18 ректоров&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2003_1_2%2F03%2F03_1%2F |title=Казанский Университет в биографиях ректоров |accessdate=2019-04-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170101005003/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2003_1_2%2F03%2F03_1%2F |archivedate=2017-01-01 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170101005003/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2003_1_2%2F03%2F03_1%2F |date=2017-01-01 }}&lt;/ref&gt;:
* [[Яковкин, Илья Фёдорович]]&lt;ref&gt;«профессор-директор» Казанского императорского университета&lt;/ref&gt; (1805—1813)
* [[Браун, Иван Осипович]]&lt;ref&gt;Первый избранный ректор&lt;/ref&gt; (1813—1819)
* [[Солнцев, Гавриил Ильич]] (1819—1820)
* [[Никольский, Григорий Борисович]] (1820—1823)
* [[Фукс, Карл Фёдорович]] (1823—1827)
* [[Лобачевский, Николай Иванович]]&lt;ref&gt;Избран, первый ректор из выпускников университета&lt;/ref&gt; (1827—1846)
* [[Симонов, Иван Михайлович]] (1846—1854)
* [[Ковалевский, Осип Михайлович]] (1855—1860)
* [[Бутлеров, Александр Михайлович]] (1860—1863)
* [[Осокин, Евграф Григорьевич]] (1863—1872)
* [[Кремлев, Николай Александрович]] (1872—1876)
* [[Осокин, Евграф Григорьевич]] (1876—1880)
* [[Ковалевский, Николай Осипович]] (1880—1882)
* [[Булич, Николай Никитич]] (1882—1885)
* [[Кремлев, Николай Александрович]] (1885—1889)
* [[Ворошилов, Константин Васильевич]] (1889—1899)
* [[Дубяго, Дмитрий Иванович]] (1899—1905)
* [[Любимов, Николай Матвеевич]] (1905—1906)
* [[Загоскин, Николай Павлович]] (1906—1909)
* [[Дормидонтов, Григорий Фёдорович]] (1909—1917)
&lt;gallery align=center perrow=8 widths=&quot;90px&quot; &gt;
File:Яковкин Илья Фёдорович.jpg|И. Ф. Яковкин
File:Браун Иван Осипович.png|И. О. Браун
File:Portrait of Gavriil Solntsev.jpg|Г. И. Солнцев
File:Carolus Fuchs.png|К. Ф. Фукс
File:Lobachevsky 03 crop.jpg|Н. И. Лобачевский
File:Simonov Ivan Mikh-ch astronomer c1850.jpg|И. М. Симонов
File:Jozef Kowalewski 1878.png|Н. О. Ковалевский
File:Butlerov A.M.jpg|А. М. Бутлеров
File:Осокин Евграф Григорьевич.jpg|Е. Г. Осокин
File:Кремлёв Николай Александрович.jpg|Н. А. Кремлёв
File:Булич Николай Никитич.jpg|Н. Н. Булич
File:Ворошилов Константин Васильевич.jpg|К. В. Ворошилов
File:Дубяго Дмитрий Иванович.jpg|Д. И. Дубяго
File:Любимов Николай Матвеевич.jpg|Н. М. Любимов
File:Загоскин Николай Павлович.jpg|Н. П. Загоскин
&lt;/gallery&gt;
{{Конец скрытого блока}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[:ru:Казанский университет#%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 %D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4|История Казанского университета]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Казанский университет}}
* {{книга|автор= Соловьевъ И. М.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Русскіе университеты въ ихъ уставахъ и воспоминаніяхъ современниковъ.|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= С.-Петербургъ|издательство= Книгоиздательство типо-литографіи &quot;Энергія&quot;|год= 1913|том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}
* ''Сухомлинов М. И.'' Русские университеты, учреждённые в начале царствования имп. Александра I. — Спб., 1865.
* ''Эймонтова Р. Г.'' Русские университеты на грани двух эпох. — М., 1985.
* Российские университеты в XVII—XX веках. — Воронеж, 1998 — Вып.3, 1998 — Вып.5, 2000. Вып.5.
&lt;!-- * ''Петров Ф. А.'' Формирование системы университетского образования в России. Т.1. Российские университеты и Устав 1804 года. — М., 2002; Т.2. Становление системы университетского образования в первые десятилетия XIX в. М., 2002; Т.3. Университетская профессура и подготовка Устава 1835 года. М., 2003; Т.4. Российские университеты и люди 1840-х годов. Ч.1. Профессура. Ч.2. Студенчество. М., 2003.--&gt;
* [http://www.e-reading.club/bookreader.php/147639/Andreev_-_Rossiiiskie_universitety_XVIII_-_pervoii_poloviny_XIX_veka_v_kontekste_universitetskoii_istor--Evropy.html Андреев А. Ю. Российские университеты XVIII — первой половины XIX века в контексте университетской истории Европы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180710133606/http://www.e-reading.club/bookreader.php/147639/Andreev_-_Rossiiiskie_universitety_XVIII_-_pervoii_poloviny_XIX_veka_v_kontekste_universitetskoii_istor--Evropy.html |date=2018-07-10 }}
* Михайловский А. И. — Преподаватели, учившиеся и служившие в императорском Казанском университете (1804—1904 г.г.) ч. 1-ая. 1901г. [https://docs.google.com/file/d/0B0K47JLp4QpaZVlxejRQb2FQNkU/edit]
* Михайловский А. И. — Преподаватели, учившиеся и служившие в императорском Казанском университете (1865—1884 г.г.) ч. 1-ая. 1904г. [https://docs.google.com/file/d/0B0K47JLp4QpaSHRMOWFSQVRpV1k/edit]
* Михайловский А. И. — Преподаватели, учившиеся и служившие в императорском Казанском университете (1885—1903 г.г.) ч. 1-ая. 1908г. [https://docs.google.com/file/d/0B0K47JLp4QpaZVlxejRQb2FQNkU/edit]
* {{статья
 |автор    = Н. Фирсов
 |заглавие = Казанский университет
 |ссылка   = 
 |язык     = 
 |издание  = Энциклопедический словарь „Т-ва Бр. А. и И. Гранат и К”
 |тип      = энциклопедия
 |год      = 1914
 |месяц    = 
 |число    = 
 |том      = 23
 |номер    = 
 |страницы = 126—131
 |doi      = 
 |issn     = 
 |ref      = Энциклопедический словарь братьев А. и И. Гранат
}}
* История Императорскаго Казанскаго университета за первые сто лет его существования, 1804—1904 / [соч.] Н. П. Загоскина, заслуженнаго ординарнаго проф. — Казань: Типо-литогр. Имп. казанскаго университета, 1902—1904.
** [http://dlib.rsl.ru/rsl01003000000/rsl01003968000/rsl01003968842/rsl01003968842.pdf Т. 1]: Введение и ч. 1: (1804—1814). — 1902. — XLV, 567, [24] с.
** [http://dlib.rsl.ru/rsl01003000000/rsl01003968000/rsl01003968841/rsl01003968841.pdf Т. 2]: ч. 2: (1814—1819). — 1902 (обл. 1903). — 698, XVIII, VII с.
** [http://dlib.rsl.ru/rsl01003000000/rsl01003968000/rsl01003968840/rsl01003968840.pdf Т. 3]: Окончание ч. 2 и ч. 3: (1814—1819 и 1819—1827). — 1903 (обл.1904). — 594, XVI, VI с.
** [http://dlib.rsl.ru/rsl01003000000/rsl01003968000/rsl01003968839/rsl01003968839.pdf Т. 4]: Окончание ч. 3: (1819—1827). — 1904 (обл. 1906). — 692, XVIII, VIII с.

== Һылтанмалар ==
* [http://j-roots.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=156&amp;Itemid=156 Казанский Императорский университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131201730/https://j-roots.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=156&amp;Itemid=156 |date=2022-01-31 }}
* ''Аврус А. И.'' [https://web.archive.org/web/20180712183844/http://intellect-invest.org.ua/content/userfiles/files/social_history_pedagogic/material_period/Avrus_History_universities.pdf История Российских университетов]
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Ҡазан Император университеты]]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]</text>
      <sha1>n76cgiq5kjtzvsnapx6gpmpm4le71d4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡала-тау мемориалы (Мишкә районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173130</id>
    <revision>
      <id>1300764</id>
      <parentid>1267242</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4337" sha1="nvla9vziyblfrunenaux27194smneyn" xml:space="preserve">'''ҠалА-тау мемориалы (Мишкә районы)'''— [[Мишкә районы]] [[Оло Шаҙы]] ауылында урынлашҡан. Ул [[1975 йыл]]да Бөйөк Еңеүҙең 30 йыллығына арнап төҙөлгән мемориал.&lt;ref&gt;http://союзпоиск.рф/pamjat_i_gordost/memoriali/detail.php?ID=7041&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
1941-1945 й. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда баш һалған ауылдаштары хөрмәтенә төҙөлгән. [[Оло Шаҙы]] ауылынан Бөйөк Ватан һуғышына 408 ир-ат киткән. Ни бары 154 генә иҫән-һау әйләнеп ҡайтҡан, ә 254 ир-ат фронт яланында ҡалған. Ҡала-тау мемориалына алып менгән һикәлтәләр һаны  яу яланында ҡалған ауылдаштар һанына тиң. Һәр йыл 9 май, [[Еңеү көнө]], ошо Ҡалатау майҙансығында үтә. Ауыл халҡы 1975-1980 йылдарҙа тауҙың итәгенә ҡарағай, шыршы ағастары ултыртҡан.&lt;ref&gt;&quot;Йәнтөйәк&quot; район-ара ижтимағи-сәйәси гәзите. №6 (114). &quot;Ҡала-тау мемориалы&quot; https://askinskajanov-b.rbsmi.ru/articles/common_material/ala-tau-memoriali-739601/{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы, билдәле драмматург, сығышы менән Оло Шаҙы ауылынан булған Флорид Бүләков үҙенең &quot;Тайна моего аула&quot; мәҡәләһендә түбәндәгеләрҙе яҙа:
&quot;...Кала-тау и сегодня высится над аулом. Святое место, которое было огорожено стеной (кала - город, крепость). Эта гора многие века была местом паломничества. Наши старики говорили, что, взойдя на вершину кургана, можно соприкоснуться с небом и увидеть свое счастье! С горы она действительно видна почти вся!...&quot;&lt;ref&gt;https://buljakov.ucoz.ru/blog/tajna_moego_aula/2011-03-09-57&lt;/ref&gt;

== Тасуирламаһы ==
Мемориал Еңеү ордены төшөрөлгән стелланан, еҙҙән эшләнгән һалдат һәйкәленән, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан әйләнеп ҡайтмаған һалдаттар исемлегенән торған  бетондан эшләнгән хәтер таҡтаһынан һәм һуғыш ваҡытындағы ике пушканан тора. Мемориал майҙансыҡ аҡ гранит менән ҡапланған.&lt;ref&gt;http://shadu.mishkan.ru/?page_id=273 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509155132/http://shadu.mishkan.ru/?page_id=273 |date=2021-05-09 }}&lt;/ref&gt;

== Этимологияһы ==
Мемориалдың исеме ул урынлашҡан тауҙың исеменән алынған.  Элек ошо тау башынан [[Бөрө ҡалаһы]]ның уттары күренгән. Шуға ла уны &quot;Ҡала-тау&quot; тип йөрөткәндәр.&lt;ref&gt;&quot;Дружба&quot; район газетаһы. &quot;Мемориал на горе Калатау&quot; №102 от 11.09.2015&lt;/ref&gt;

== Һылтанмалар ==
*[http://союзпоиск.рф/pamjat_i_gordost/memoriali/detail.php?ID=7041&lt;br&gt; Мемориал погибшим в Великую Отечественную войну 1941-1945г.г.{{ref-ru}}]
*[http://shadu.mishkan.ru/?page_id=273 Болльшешадинский сельсовет МР Мишкинский район РБ {{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509155132/http://shadu.mishkan.ru/?page_id=273 |date=2021-05-09 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Мишкә районының иҫтәлекле урындары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан топонимияһы 2021 (Мишкә районы)]]</text>
      <sha1>nvla9vziyblfrunenaux27194smneyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡудашев Шамил Закир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173635</id>
    <revision>
      <id>1300773</id>
      <parentid>1187264</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T17:58:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6063" sha1="eiy5mgq10z531jf1rejso7hqil0l28z" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡудашев Шамил Закир улы''' ({{lang-ru|Кудашев ШамильЗакирович}}; [[26 май]] [[1952]]) — [[сәйәсәт|сәйәсмән]], [[мәғариф|уҡытыусы]], балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры&lt;ref&gt;[https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/105110/ Спортсмены подвели итоги -Наставник Кудашев Шамиль Закирович завоевал Кубок Республики по итогам сезона]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, Рәсәйҙең Почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре&lt;ref&gt;[https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/221932/ Приглашаем на зарядку с Чемпионом!]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Милләте — башҡорт.

== Биографияһы ==
Шамил Закир улы Ҡудашев 1952 йылдың 26 майында [[Ауырғазы районы]] [[Мораҙым (Ауырғазы районы)|Мораҙым]] ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1974 йылда [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]н тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1974 йылдан Ауырғазы районы Семёнкино урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләүҙән башлай.

Ауырғазы районы, 161-се Түрһәгәҙе һайлау округы буйынса ХII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы]] халыҡ депутаты итеп һайлана. [[БАССР Юғары Советы]]ның халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы була.&lt;ref&gt;{{китап |автор= |заглавие= Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв.|ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Китап |год=1994 |том= |страниц= |страницы=14 |isbn= |ref= }}&lt;/ref&gt; Тап ошо саҡырылыш депутаттары 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул итә.
 
Хаҡлы ялға сыҡҡас та йәш быуын менән эшләүен дауам итә — Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре исеменә лайыҡ булған, шахмат буйынса спорт мастерлығына кандидат, шахмат һәм спорт ориентиры буйынса республика һәм бөтә Рәсәй ярыштары еңеүсеһе һәм призеры&lt;ref&gt;[https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/221932/ Приглашаем на зарядку с Чемпионом!]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Ауырғазы районының Михайловка ауыл биләмәһе башлығы булараҡ «Мәргән уҡсы» хәрәкәтен башлап йөрөүселәрҙең береһе. Хәрәкәт ағзалары өсөн үткәрелгән семинарҙа башҡорттарҙың традицион кейемдәре, хәрби тарихы, ғөрөф-ғәҙәттәре һәм «Мәргән уҡсы» хәрәкәте хаҡында һөйләй. Хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инструктаж үткәрә, уҡтан атыу ҡағиҙәләре һәм техникаһы менән таныштыра. Ауырғазы районы клубы «Мең-Меркет» тип атала&lt;ref&gt;[https://culture-aurgazy.ru/2020/07/8200/ 7 созвездий «Мэргэн уксы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210615035653/https://culture-aurgazy.ru/2020/07/8200/ |date=2021-06-15 }}&lt;/ref&gt;

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ҡатыны менән бер ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы
* Рәсәйҙең Почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре

== Ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* {{китап |автор= |заглавие= Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв.|ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Китап |год=1994 |том= |страниц=104 |страницы=14 |isbn= |ref= }}

== Һылтанмалар ==
* [http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)]
{{Портал|Шәхестәр}}
{{Башҡорттар}}

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]</text>
      <sha1>eiy5mgq10z531jf1rejso7hqil0l28z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡамай гидростанцияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173853</id>
    <revision>
      <id>1300765</id>
      <parentid>1267243</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T13:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3424" sha1="t8xdgbdyazpofqt2k1yer6jmmhknvt9" xml:space="preserve">'''Ҡамай гидростанцияһы''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мишкә районы]] [[Ҡамай]] ауылында [[Бөрө (йылға)|Бөрө]] йылғаһы ярҙарында урынлашҡан электр станцияһы.&lt;ref&gt;https://камеево.рф/2015/04/2388/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210622165114/https://xn--80aeiawnr.xn--p1ai/2015/04/2388/ |date=2021-06-22 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Мишкә районы электрификация тарихы ҡыҙыҡлы һәм бай. Районда иң ҙур йылға Бөрө йылғаһы. Шуға күрә лә электростанцияны тик Ҡамай ауылында Бөрө ярҙарында төҙөү дөрөҫ була. Тик тәжрибәле төҙөүселәр, ҡоролмалар юҡ, ҡыҫҡаһы бер ниндәй шарттар булмай. Башҡортостанда 1940 йылға бәләкәй электростанциялар һаны ике йөҙгә барып етә. Ҡамай гидроэлектростанцияһын 1937 йылда төҙөй башлайҙар. Төҙөлөш эштәре 3,5 йыл бара. Гидротурбиналарҙы урындарҙа үҙ көстәре менән эшләйҙәр, сөнки бәләкәй электростанциялар өсөн заводтарҙа улар етештерелмәй. Ҡамай ауылы гидростанцияһына беренсе турбина тулыһынса ағастан эшләнә. Ҡамай гидростанцияһын эшләүҙә ҙур өлөш индереүселәр: Павел Леонтьевич Швецов һәм Павел Алексеевич Мошкин. Павел Швецов энергетика техникум тамамлап электростанциялар эшләү буйынса тәжрибә туплап өлгөргән йәш белгес. Һуңынан уны станцияның директоры итеп тәғәйенләйҙәр. Ул 1947 йылға тиклем эшләй. Павел Мошкин Мишкә районы Яңы Троицк ауылынан килгән оҫта. Ҡамай ГЭС төҙөү бар район өсөн ҙур ваҡиға була.&lt;ref&gt;https://vk.com/wall-23074231_1402&lt;/ref&gt;

== Бөгөнгөһө ==
Әлеге ваҡытта элекке гидроэлектростанция урынында заманса һыуһаҡлағыс төҙөлә.&lt;ref&gt;https://mishred.rbsmi.ru/articles/stroitelstvo/v-mishkinskom-rayone-prodolzhaetsya-stroitelstvo-gidrouzla/{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 2006 йылда төҙөлөш эштәре башлана. Башҡортостан Республикаһы президенты [[Мортаза Рәхимов]] Ҡамай ауылы һыуһаҡлағысына килә һәм тантаналы сарала ҡатнаша. Төҙөлөш эштәре оҙаҡҡа һуҙылһа ла, яйлап бара.&lt;ref&gt;https://www.bashinform.ru/news/138872-v-mishkinskom-rayone-nachalos-stroitelstvo-gidrouzla/ 
&lt;/ref&gt;

== Һылтанмалар ==
[[Категория:Мишкә районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан топонимияһы 2021 (Мишкә районы)]]</text>
      <sha1>t8xdgbdyazpofqt2k1yer6jmmhknvt9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әминева Светлана Әхмәт ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175184</id>
    <revision>
      <id>1300793</id>
      <parentid>1071899</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T03:11:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6942" sha1="bgmz3uvz2y0mlqfg5tovzeo0w23zjg6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әминева Светлана Әхмәт ҡыҙы''' ([[12 июль]] [[1944 йыл]]) — ветеринария табибы, [[Башҡортостан Республикаһы]] ауыл хужалығы министрлғы янындағы Ветеринария идаралығында малсылыҡ аҙыҡ-түлеге һәм сеймалы хәүефһеҙлеге буйынса дәүләт ветеринария контроле бүлеге начальнигы, [[Башҡортостан Республикаһы]] Фәндәр Академияһының малсылыҡ һәм мал аҙығы әҙерләү мәсьәләләре буйынса Ғилми советы ағзаһы&lt;ref&gt;Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Светлана Әхмәт ҡыҙы Әминева-Дәүләтшина [[1944 йыл]]дың 12 июлендә Башҡортостан Республикаһы Салауат районы Миндеш ауылында тыуған.

Салауат районы [[Ишембай]] урта мәктәбен тамамлай.

[[1963]]—[[1968]] йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның [[ветеринария]] факультетында уҡый.

== Тормош һәм хеҙмәт юлы ==
[[1968]]—[[1970]] йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] ветеринария станцияһында хеҙмәт итә.

[[1970]]—[[1978]] йылдарҙа [[Ауырғазы]] ветеринар станцияһының баш табибы һәм район ветеринар лабораторияһы директоры.

[[1978]]—[[1981]] йылдарҙа [[Башҡортостан]] ғилми-етештереү ветеринар лабораторияһының ғилми хеҙмәткәре.

[[1983 йыл]]да В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз [[Ленин]] орденлы һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы ауыл хужалығы академияһы һәм Ленин орденлы Я. Р. Коваленко исемендәге Бөтә Союз эксперименталь ветеринария ғилми-тикшеренеү институтында «Стрептококков (диплококков) свиней и меры борьбы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000793310 Аминева С. А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508152610/https://search.rsl.ru/ru/record/01000793310 |date=2021-05-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[1982 йыл]]дан [[Бүздәк районы]]ндағы Тимирязев исемендәге совхоз директоры итеп тәғәйенләнә, совхозды алдынғылар рәтенә сығара.

[[1986 йыл]]да Республика ветеринария лабораторияһы директоры.

[[1997 йыл]]дан [[Башҡортостан Республикаһы]] ауыл хужалығы министрлғы янындағы Ветеринария идаралығында малсылыҡ аҙыҡ-түлеге һәм сеймалы хәүефһеҙлеге буйынса дәүләт ветеринария контроле бүлеге начальнигы булып хеҙмәт итә.

Әминева Светлана Әхмәт ҡыҙының туранан-тура ҡатнашлығында [[Башҡортостан Республикаһы]]нда [[Кушнаренко]] һәм [[Учалы]] райондары хужалыҡтары мал туберкулёзынан, күп хужалыҡтар эре мөгөҙлө малдарҙың лейкозынан һәм башҡа киҫкен һәм хроник сирҙәрҙән ҡотҡарылды.

Һөнәри әүҙемлегенән башҡа, Светлана Әхмәт ҡыҙы Әминева бер нисә йыл рәттән [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның дәүләт имтихан комиссияһы рәйесе булды.

[[Башҡортостан Республикаһы]] Фәндәр Академияһының малсылыҡ һәм мал аҙығы әҙерләү мәсьәләләре буйынса Ғилми советы ағзаһы,

[[Башҡортостан Республикаһы]] Ветеринария хеҙмәткәрҙәре ассоциацияһы Президиумы ағзаһы итеп һайлана.

[[1988]]—[[1998]] йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]] Аграр союзы Президиумы ағзаһы була&lt;ref&gt;Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.{{ref-ru}}{{V|6|12|2020}}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Тормош иптәше Әминев Нурфәйез Ғатаулла улы менән улы Азатты һәм ҡыҙы Леонораны тәрбиәләп үҫтерҙеләр, лайыҡлы белем алырға ярҙам иттеләр.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләәктәре ==
* [[Башҡортостан Республикаһы]] Почёт Грамоталары
* Ауыл хужалығы тармағы наградалары һәм бүләктәре

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
 
== Сығанаҡтар ==
* Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.

== Һылтанмалар ==
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000793310 Аминева С. А. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508152610/https://search.rsl.ru/ru/record/01000793310 |date=2021-05-08 }}
* [https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_000793310/Аминева С. А. «Стрептококков (диплококков) свиней и меры борьбы», Москва, 1983]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.{{ref-ru}}{{V|6|12|2020}}

[[Категория:Шәхестәр:Салауат районы]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Салауат районында тыуғандар]]
[[Категория:1944 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>bgmz3uvz2y0mlqfg5tovzeo0w23zjg6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һарыҡты кем ашаған?</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177234</id>
    <revision>
      <id>1300784</id>
      <parentid>1267502</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T23:29:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13531" sha1="7b7si73wca6pjoimknxzgooua7o81gk" xml:space="preserve">{{Ук}}
''' Һарыҡты кем ашаған?''' — Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафури мәҫәле

== Мәжит Ғафури мәҫәлдәре ==
Мәжит Ғафури XX быуат башы мәҫәлдәрендә, мәғрифәтселек идеяларына ярашлы, рухи торғонлоҡҡа, әхлаҡһыҙлыҡҡа — аң-белемде, иҫкелеккә — яңылыҡты, яҡшылыҡҡа — яуызлыҡты, наҙанлыҡҡа һәм тупаҫлыҡҡа — ғилемлелекте ҡаршы ҡуйыу поэтик антитеза алымы аша бик уңышлы сағылдырыла. Ғилемлелек ҡояш образы аша символик кәүҙәләнеш таба.

Телсе ғалим Салауат Ғәлин Мәжит Ғафуриҙың мәҫәлдәренә юғары баһа бирҙе: {{цитата|Мирсәлих Биксурин, Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев, Сафуан Яҡшығолов кеүек әҙиптәрҙең бармаҡ менән генә һанарлыҡ мәҫәлдәрен иҫкә алмағанда, башҡорт әҙәбиәте тарихында Мәжит Ғафуриға тиклем мәҫәл традициялары булманы тиерлек. Шуға ла беҙ тағы Мәжит Ғафуриҙы был жанрға нигеҙ һалыусы, тип иҫәпләй алабыҙ. Дөрөҫ, шағирҙың мәҫәл мираҫы ҙур түгел, уның утыҙлап мәҫәле бар. Әммә хикмәт әҫәрҙең күплеге менән генә билдәләнмәй. Был осраҡта мәҫәл жанрының шағир ижадында ғына түгел, ә тотош әҙәбиәт тарихында әлегәсә күрелмәгән художестволы-эстетик күренеш булыуы мөһим|}}.

Шағир беренселәрҙән булып мәҫәл жанрын Рәсәй империяһының һәм башҡа илдәрҙең колониаль сәйәсәтен фашлауға йүнәлтә. Шулай уҡ социаль иҙеүҙе, ғәҙелһеҙлекте фашлай, залимдар һәм мазлумдар, йәғни көслөләр һәм көсһөҙҙәрҙең үҙ-ара мөнәсәбәттәре проблемаһын күтәреп сыға. 

1913 йылда донъя күргән «Һарыҡты кем ашаған?» «Үгеҙ менән Бүре» мәҫәлдәрендә башҡорт йәмғиәтендәге социаль тигеҙһеҙлек ҡырҡыу сағылыш таба, сәйәси төҫ ала&lt;ref&gt;''Роль творчества Мажита Гафури в развитии литературы и культуры народов России'' (к 140-летию содня рождения первого народного поэта Башкортостана Мажита Гафури): Материалы Всероссийской научно-практической конференции (г. Уфа, 2020 г.) ''Г. Х. Сәмерханова''. М. Ғафури әҫәрҙәренең идея-тематик йөкмәткеһе, 128—130 с. — Уфа: Самрау, 2020 ISBN 978-5-6044375-6-8&lt;/ref&gt;.

== «Һарыҡты кем ашаған?» мәҫәле ==
«Һарыҡты кем ашаған?» мәҫәле залимдар һәм мазлумдар донъяһын сағылдырыусы Бүре, Төлкө, Ҡуян кеүек иң сағыу аллегорик образдарҙың хәрәкәтенә нигеҙләнә&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%BC%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%20%D2%92%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%D0%B8%20%D2%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%A1%D1%82%D1%8B%20%D0%BA%D0%B5%D0%BC%20%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%3F&amp;path=wizard&amp;parent-reqid=1629562501281967-16516275302274616650-sas3-0978-dd4-sas-l7-balancer-8080-BAL-5288&amp;wiz_type=vital&amp;filmId=8243426371447287108 «Һарыҡты кем ашаған?» мәҫәле буйынса ҡурсаҡ театры сығышы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://infourok.ru/mzhit-afuri-ariti-kem-ashaan-temaina-prezentaciya-3521125.html «Һарыҡты кем ашаған?» мәҫәле буйынса презентация]&lt;/ref&gt;.
'''«Һарыҡты кем ашаған?»''' &lt;poem&gt;
{{столбцы}}
{{столбец}}
Бер аусының бер һарығы ҡырҙа ҡалған,
Эҙләп тә тапмағандар, ул юғалған.
Бер-ике көн үтеп киткәс, беҙҙең аусы:
«Бүре ашаған һарыҡты» — тип хәбәр алған.
Быны ишеткәс, аусы сикһеҙ асыуланды,
Йыртҡыстарҙың был эшенә көйҙө, янды.
«Һарыҡтың үсен алмай ҡалмамын» — тип,
Януарҙарға ошолай тип хәбәр һалды:
«Ҡыҙғанып тора инем үҙем һеҙҙе,
Асыуланһам, ҡалдырмамын берегеҙҙе
Һарығымды кем ашаһа, шул кешене
Талап ҡылам, миңә тотоп биреүегеҙҙе».
Аусыны белә урманда һәр бер януар
Был хәбәрҙе ишеткәс тә таң ҡалдылар,
«Аусыны тиҙерәк риза итәйек», тип,
Кәңәш өсөн бер урынға йыйылдылар,
Мәжлестә Төлкө — кәтип, Бүре — рәйес,
Рәйес һүҙ башлап әйтте: «Был ниндәй эш?..»
Аусының һарығын кем ашаны,
Танмайынса ошо ерҙә әйтеү тейеш.
Шул эш өсөн саҡырҙым мин бында һеҙҙе,
Асыуланһа, аусы ҡырыр һәммәбеҙҙе.
Кем ашаһа, шуны биреп ҡотолайыҡ,
Тоғролоҡтан айырмағыҙ үҙегеҙҙе»,.
Әүүәл Бүре: «Ашаманым», тине, танды,
Төлкө лә тоғролоғон һөйләп алды.
Һәммә йыртҡыс үҙҙәрен сафланылар —
Бер яҡ ситтә йыртҡыс түгел, ҡуян ҡалды,
Тине Бүре: «Ситтә тороп яңғыҙ үҙең,
Бур кешенең күҙе төҫлө ике күҙең.
Һарыҡты ашаған кеше һин түгелме?
Әйтеп ҡал, бында килеп, әйтер һүҙең!..»
Ҡуян меҫкен ҡурҡыуынан ҡалтыранды,
«Ашаусы мин түгел», — тип саҡ әйтә алды.
Шөбһәле кеше кеүек яуап биргәс,
Барса йыртҡыс: «Ашаусы шул!», — тип, ауаз һалды.
(Ашамай ҡуян һис бер ваҡытта ит),
Әйтә алманы: «Ашаған мин түгел», — тип.
«Һарыҡты ашаған сусҡа ошо икән, —
Тине Бүре, — килтерегеҙ бәйләргә еп!»
Шул сәғәт әллә ҡайҙан еп таптылар,
Ҡуяндың муйынына еп таҡтылар.
«Уҫаллығың язаһын тарт бына инде», — тип,
Аусының ауылына оҙаттылар.
Бүре төҫлө йыртҡыстарға киңдер йыһан —
Һәр ҡайҙа золом күрер меҫкен Ҡуян.
Зарарлы бәндә булып күренерһең,
Башҡаларға ҡылмаһаң да һис бер зыян.''&lt;ref&gt;Мәжит Ғафури. Әҫәрҙәр дүрт томда. I том, 496 б. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1978&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://infourok.ru/mzhit-afuri-ariti-kem-ashaan-temaina-prezentaciya-3521125.html «Һарыҡты кем ашаған?» мәҫәле буйынса презентация]
&lt;/ref&gt;
{{столбцы/конец}}&lt;/poem&gt;
&lt;/blockquote&gt;

== Мәҫәлдең төп фекере, тел үҙенсәлектәре ==
Мәжит Ғафури «Һарыҡты кем ашаған?» мәҫәлендә көслөләрҙең көсһөҙҙәр өҫтөнән хакимлығын фаш итеп, ғәҙеллек һәм тигеҙлек идеяларын яҡлап сыға. Уның мәҫәлдәрендә дөйөм кешелек етешһеҙлектәрен генә фашлау түгел, социаль мотивтар ҙа урын ала&lt;ref&gt;''Роль творчества Мажита Гафури в развитии литературы и культуры народов России'' (к 140-летию содня рождения первого народного поэта Башкортостана Мажита Гафури): Материалы Всероссийской научно-практической конференции (г. Уфа, 2020 г.) ''Г. Х. Сәмерханова''. М. Ғафури әҫәрҙәренең идея-тематик йөкмәткеһе, 128—130 с. — Уфа: Самрау, 2020 ISBN 978-5-6044375-6-8&lt;/ref&gt;.

== «Һарыҡты кем ашаған?» мәҫәлен сәхнәләштереү ==
[https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%BC%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%20%D2%92%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%D0%B8%20%D2%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%A1%D1%82%D1%8B%20%D0%BA%D0%B5%D0%BC%20%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%3F&amp;path=wizard&amp;parent-reqid=1629562501281967-16516275302274616650-sas3-0978-dd4-sas-l7-balancer-8080-BAL-5288&amp;wiz_type=vital&amp;filmId=8243426371447287108 «Һарыҡты кем ашаған?» мәҫәле буйынса ҡурсаҡ театры сығышы]

== Сығанаҡтар ==
* ''Т. Ф. Сафетдинова''. Башҡорт әҙәбиәте дәрестәрендә Мәжит Ғафуриҙың «Һарыҡты кем ашаған?» мәҫәлен өйрәнеү. −136-140 бб. — Уфа: Самрау, 2020 ISBN 978-5-6044375-6-8
* [https://infourok.ru/mzhit-afuri-ariti-kem-ashaan-temaina-prezentaciya-3521125.html «Һарыҡты кем ашаған?» мәҫәле буйынса презентация]

== Әҙәбиәт ==
* Мәжит Ғафури. Әҫәрҙәр дүрт томда. I том, 496 б. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1978
* Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 2-се том / Ғ. Хөсәйенов, Р. Байымов, Р. Бикбаев, Ә. Мирзаһитов, С. Сафуанов, З. Ураҡсин, Р. Шәкүр. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. 420—421 б. ISBN 5-295-00595-X (2-се том)
* История башкирской литературы. Т. 2: Литература советского периода (1917—1955 гг.) — Уфа: Китап, 2014. — 680 с. ISBN 978-5-295-06062-5 (т. 2)
* Мажит Гафури — первый народный поэт Башкортостана. Деятельность музеев в увековечивании имен знаменитых личностей (к 70-летию со дня открытия Мемориального дома-музея Мажита Гафури в Уфе): Материалы Всероссийской научно-практической конференции (с международным участием, г. Уфа, 21-22 марта 2018). ‒ Уфа: Самрау-Медиа, 2018. ‒ 248 с. ISBN 978-5-9500198-8-3 Г. Х. Абдрафиҡова, М. ҒАФУРИҘЫҢ БАЛАЛАР ӘҘӘБИӘТЕНӘ ИНДЕРГӘН ӨЛӨШӨ, 7-10 бб.
* ''Роль творчества Мажита Гафури в развитии литературы и культуры народов России'' (к 140-летию содня рождения первого народного поэта Башкортостана Мажита Гафури): Материалы Всероссийской научно-практической конференции (г. Уфа, 2020 г.) ''Г. Х. Сәмерханова''. М. Ғафури әҫәрҙәренең идея-тематик йөкмәткеһе, 128—130 с. — Уфа: Самрау, 2020 ISBN 978-5-6044375-6-8

== Һылтанмалар ==
* [https://nsportal.ru/shkola/rodnoy-yazyk-i-literatura/library/2015/10/04/mzhit-gafuri-harykty-kem-ashagan «Һарыҡты кем ашаған?» мәҫәле буйынса методик ҡулланма]
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%BC%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%20%D2%92%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%D0%B8%20%D2%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%A1%D1%82%D1%8B%20%D0%BA%D0%B5%D0%BC%20%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%3F&amp;path=wizard&amp;parent-reqid=1629562501281967-16516275302274616650-sas3-0978-dd4-sas-l7-balancer-8080-BAL-5288&amp;wiz_type=vital&amp;filmId=8243426371447287108 «Һарыҡты кем ашаған?» мәҫәле буйынса ҡурсаҡ театры сығышы]
* [https://mazhit-gafuri.ru/part/basni/Kto-sel-ovcu/1 Басня М. Гафури «Кто съел овцу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930163545/https://mazhit-gafuri.ru/part/basni/Kto-sel-ovcu/1 |date=2020-09-30 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}}

[[Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]]
[[Категория:Мәжит Ғафури әҫәрҙәре]]</text>
      <sha1>7b7si73wca6pjoimknxzgooua7o81gk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179888</id>
    <revision>
      <id>1300794</id>
      <parentid>1299504</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T03:33:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="267749" sha1="ka7rld3xc1h0edodwfnkntdzfkolmfb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте (геноцид)''' ({{Lang-hy|Հայոց Ցեղասպանություն}}, төр. Ermeni soykırımı — әрмән геноциды, төр. Ermeni Kırımı — әрмәндәрҙе ҡырыу; әрмән телендә Մեծ Եղեռն һүҙбәйләнеше йыш ҡулланыла [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|МФА]]: — ''Иҫ китерлек яуызлыҡ'') — [[1915 йыл]]да (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса [[1923 йыл]]ға саҡлы дауам иткән) [[Ғосман империяһы]] властары контролдә тотҡан территорияларҙа ойошторолған һәм тормошҡа ашырылған [[геноцид]]{{Sfn|Bournoutian|1994}} Геноцид физик юҡ итеү һәм граждандарҙы уларҙы һис шикһеҙ үлемгә дусар иткән насар шарттарға көсләп күсереү йәғни депортациялау{{Sfn|Саркисян|1995}}юлы менән тормошҡа ашырылған.

Әрмәндәр геноциды бер нисә стадияла: әрмән һалдаттарын ҡоралһыҙландырыу, сик буйында йәшәүсе әрмәндәрҙе депортациялау, көс ҡулланып күсереү законын ҡабул итеү, әрмәндәрҙе күпләп күсереү һәм үлтереү аша башҡарылған. Ҡайһы бер тарихсылар был яуызлыҡҡа 1890-сы йылдарҙағы үлтереүҙәрҙе, Смирналағы һуйышты һәм 1918 йылда төрөк ғәскәрҙәренең Кавказ аръяғындағы ҡанһыҙ эш итеүен дә индерә (1918—1923 йылдарҙа Ғосман империяһы һәм Әрмәнстан Республикаһы бүлеген ҡара).

Геноцидты төп ойоштороусылар [[Йәш төрөктәр]] йошмаһы лидерҙары: Мәһмәт Талаат, Әхмәт Жемаль һәм Энвер паша, шулай уҡ «Айырым ойошма» етәксеһе Бехаэддин Шакир һанала. Ғосман империяһында әрмәндәр геноциды менән бер үк ваҡытта ассирийҙар геноциды һәм понтий гректары геноциды ла алып барылған. Әрмән диаспораһының күпселек өлөшө Ғосман империяһынан ҡасҡан әрмәндәрҙән барлыҡҡа килгән.

«Геноцид» терминын үҙ ваҡытында уның авторы Рафаэль Лемкин Ғосман империяһында [[әрмәндәр]]ҙе һәм [[Өсөнсө рейх|нацистик Германия]] оккупациялаған территорияларҙа йәһүдтәрҙе күпләп үлтереүҙе билдәләү өсөн тәҡдим итә. Әрмәндәрҙе күпләп юҡ итеү (геноцид) [[Холокост]]тан һуңғы тарихта өйрәнелеү буйынса икенсе акт булып тора. [[1915 йыл|1915 йылдың 24 майҙа]] [[Антанта|союздаш илдәрҙең]] ([[Бөйөк Британия]], [[Франция]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) берлектәге Декларацияһында әрмәндәрҙе күпләп үлтереү тарихта тәүге тапҡыр кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт{{Sfn|Dadrian|2005|p=75}} тип танылды.

Хәҙерге заман [[Төркиә]]һе һәм [[Әзербайжан]] шулай уҡ, был илдәрҙең рәсми [[тарих]]намәһе геноцид фактын инҡар итә, әммә күп һанлы әрмән ҡорбандарын таный.

== Тарихи тәүшарттар ==
[[Файл:Map_of_Historical_Armenia_by_Britannica_1994.jpg|мини|370x370пкс|[[Британ энциклопедияһы|Британник]] Энциклопедияһына ярашлы, Тарихи Әрмәнстан. Ҡыҙыл-һары төҫ менән Бөйөк Әрмәнстан территорияһы, йәшел төҫ менән — Византия Әрмәнстаны йәки Кесе Әрмәнстан, миләүшә төҫ менән — Киликий Әрмәнстаны, һары төҫ менән — [[Әрмәнстан|Әрмәнстан Республикаһы]] күрһәтелгән]]
[[Әрмәндәр|Әрмән этносы]] б. э. т. VI быуатта хәҙерге замандағы көнсығыш [[Төркиә]] һәм Әрмәнстан территорияһында, үҙ эсенә [[Арарат]] тауын һәм [[Ван (күл)|Ван]] күлен алған төбәктә формалаша. Б. э. т. II быуатҡа әрмәндәр Арташес I батша власы аҫтында берләшә, Бөйөк Әрмәнстан дәүләте барлыҡҡа килә. Бөйөк Тигран II батша хакимлыҡ иткәндә уның территорияһы иң ҙур була: империя сиктәре көнбайышта [[Евфрат]], [[Урта диңгеҙ]] һәм [[Фәләстин]]ды индереп, көнсығышта [[Каспий диңгеҙе]]нә тиклем йәйрәп ятҡан була&lt;ref&gt;{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44264/Cultural-life|заглавие=Armenia}}:&lt;/ref&gt;. Б. э. IV быуаты башында Әрмәнстан дәүләт дине булараҡ [[христианлыҡ]]ты рәсми ҡабул иткән беренсе ил була. 405 йылда ғалим Месроп Маштоц беренсе әрмән алфавитын булдыра, ә V быуаттың беренсе яртыһында [[Библия|Тәүрат (Библия)]] [[әрмән теле]]нә тәржемә ителә. Христианлыҡ ҡабул итеү, бүленгәндән һәм дәүләтселеген юғалтҡандан һуң, әрмән этносын берләштергән төп фактор булып торған, ә Әрмән апостол сиркәүе милли тормоштоң мөһим институты була. 428 йылда Бөйөк Әрмәнстан юҡҡа сыға, һәм VII быуатҡа тиклем Көнбайыш Әрмәнстанда византийҙар, ә Көнсығыш Әрмәнстанда — фарсылар идара итә. VII быуат уртаһынан Әрмәнстан территорияһының күп өлөшө ғәрәптәр хакимлығы аҫтында була. 860-сы йылдарҙа [[Әрмән батшалығы]] Багратидтар династияһы власы аҫтында үҙенең бойондороҡһоҙлоғон тергеҙә. 1045 йылда Әрмәнстан баш ҡалаһын — Ани ҡалаһын яулай.1080 йылда кенәз Рубен I Киликий Әрмән дәүләтенә нигеҙ һала, 1198 йылда кенәз Левон II батша титулын ҡабул итә. 1375 йылда мысыр мәмлүктәре Киликияны баҫып ала, һөҙөмтәлә бойондороҡһоҙ әрмән дәүләте йәшәүҙән туҡтай. Артабан әрмән дәүләтселеге ҡалдыҡтары Таулы Ҡарабахта (Хамс мәликлектәре) һәм Сюникта (Зангезур) ғына һаҡланған. [[Ислам|Мосолмандар]] (ғәрәп Ғәббәсиҙәре, сәлжүктәр һәм [[Уғыҙҙар|төрки уғыҙ]], фарсылар) тарихи Әрмәнстан территорияларына күп тапҡырҙар һөжүм иткәндә, христианлыҡтан баш тартырға теләмәүсе әрмәндәрҙең илбаҫарҙарға дини ҡапма-ҡаршы тороуы, емергес һуғыштар, әрмән халҡының күпләп күсеп китергә мәжбүр булыуы был биләмәләрҙә әрмән халҡының һаны кәмеүгә килтерә.

== Ғосман империяһы халҡы һәм терминология ==
[[Файл:Armenian_population_map_1896.jpg|справа|мини|280x280пкс|Ғосман Империяһының көнсығыш өлкәләрендә (''Көнбайыш Әрмәнстан'') 1896 йылда әрмән халҡының таралып ултырыуы]]
[[XIX быуат]] аҙағында [[Ғосман империяһы]] халҡы этник яҡтан төрлө була. Унда бер нисә мосолман этносы: [[төрөктәр]], [[курдтар]], [[ғәрәптәр]], черкестар һәм башҡа Төньяҡ Кавказдан сыҡҡан халыҡтар була, христиан этностары араһында [[әрмәндәр]], гректар, болгарҙар һ. б. айырылып тора. Шулай уҡ Ғосман империяһында [[йәһүдтәр]] һәм башҡа ҡайһы бер халыҡтар вәкилдәре йәшәгән. Шул иҫәптән, бигерәк тә [[Әбделхәмит II|Ғәбделхәмит II]] солтан идара иткән осорҙа (1876—1909), юғары хөкүмәт вазифалары биләгән ғосман офицер корпусы сафында ғәрәптәр ҙә хеҙмәт итә.

[[XX быуат]] башына тиклем «төрөк» (Türk) этнонимы йыш ҡына кәмһетеү мәғәнәһендә ҡулланыла. «Төрөктәр» тип [[Кесе Азия|Анатолияның]] төрки телле крәҫтиәндәрен, уларҙың наҙанлығынан көлөү (мәҫ. ''kaba türkler'' «тупаҫ төрөктәр») маҡсатында, атағандар. XX быуат башында власҡа [[йәш төрөктәр]] килгәндән һуң, төрөк милләтсе сәйәсәте билдәлеоек ала, пантюркизм рәсми идеологияға әйләнә, ә «төрөк» этнонимы кире коннотацияһын (ҡара: «Әрмәндәрҙе ҡырыуҙы ойоштороу» бүлеге) юғалта. Шуға ҡарамаҫтан, күп кенә ғәрәптәр империяның ахырына тиклем үҙҙәрен «ғосман» тип һанаған.

Ғосман империяһы тарҡалыуы алдынан булған ваҡиғаларҙы тасуирлағанда, әгәр билдәле этник төркөмдәр булмаһа (мәҫәлән, күсмә курд ҡәбиләләре) мосолман халҡы өсөн «мосолман» йәки «ғосман» терминын ҡулланғандар, әлбиттә, ҡәтғи әйткәндә, әрмәндәр ҙә формаль рәүештә һуңғыларына индерелгән. Беренсе донъя һуғышы дәүерендә ғосман ғәскәренә солтанға буйһонған бөтә халыҡтар вәкилдәре тиерлек, шул иҫәптән әрмәндәр ҙә ингән. Аңлатыусы термин ҡулланыла империяһы Беренсе донъя һуғышы тамамланғанға тиклем, империяның дәүләт институттарын биреү өсөн башлыса «оттоман» йәки «ғосман», был атама рус тарихнамәһендә (мәҫәлән, Рус-төрөк һуғышы (1877—1878) ҡабул ителһә лә, һирәгерәк «төрөк» термины ҡулланылған.

Әрмәндәрҙе үлтереүҙә күп мосолман этностары, шул иҫәптән [[курдтар]] һәм черкестар ҡатнашҡан, әммә йыш ҡына был ғәмәлдәр вазифалы төрөктәр күрһәтмәһе нигеҙендә башҡарылған.

== Ғосман империяһында әрмән мәсьәләһе ==
[[Файл:Turkey_in_Asia,_1909.jpg|слева|мини|278x278пкс|6 әрмән виләйәте күрһәтелгән Азия Төркиәһе. 1903 йылғы карта]]
[[Ғосман империяһы]] әрмәндәре, мосолман булмағанлыҡтан, икенсе дәрәжәле кеше — [[зимми]] һаналған. Әрмәндәргә ҡорал йөрөтөү тыйылған, улар күберәк һалым түләргә тейеш булған. Христиан әрмәндәр судта шаһит булыу хоҡуғынан мәхрүм ителгән.

Әрмән халҡының 70%-ын ярлы крәҫтиәндәр тәшкил итеүгә ҡарамаҫтан, мосолман халҡы араһына ҙур коммерция талантына эйә хәйләкәр һәм уңышлы әрмән стереотибы таралған. Үҙ сиратында, байып киткән әрмәндәр мосолман халҡында даими асыулы ҡараш тыуҙырған&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Н. А. Кузнецова|заглавие=&quot;Иран в первой половине XIX века&quot;|ответственный=Ю.В.Ганковский|издание=|место=Москва|издательство=Наука|год=1983|страницы=173|страниц=265|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Әрмәндәргә ҡарата нәфрәт ҡалаларҙа хәл ителмәгән социаль мәсьәләләр һәм ауыл хужалығында ресурстар өсөн көрәш менән көсәйтелгән. Был процесс мөһәжирҙәр —[[Кавказ|Ҡавказдан]] (Кавказ һуғышы һәм 1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы) һәм яңы төҙөлгән балҡан дәүләттәренән, шулай уҡ ҡырым татарҙары, йәғни, ҡасаҡтар артыуы арҡаһында ҡатмарлашҡан. Христиандар ерҙәренән ҡыуып ебәргәнлектән, ҡасаҡтар үҙ нәфрәтен урындағы христиандарға күсергән. Әрмәндәрҙең шәхси һәм коллектив хәүефһеҙлек яҡлау мөмкинлеге дәғүәләре һәм шуның менән бергә Ғосман империяһында уларҙың хәленең насарайыуы көнсығыш проблемаһының бер өлөшөн тәшкил иткән &quot;әрмән мәсьәләһе&quot;н барлыҡҡа килтергән.

[[1882 йыл]]да Эрзерум өлкәһендә әрмәндәрҙе курд һәм башҡа күсмә ҡәбиләләрҙең талауҙарын һаҡлау маҡсатына хеҙмәт итерлек беренсе әрмән берекмәһе — «Ауыл хужалығы йәмғиәте» булдырылған. [[1885 йыл]]да, платформаһы мәғариф һәм пропаганда ярҙамында әрмән үҙбилдәләнешенә нигеҙ һалырға тейеш булған, шулай уҡ дәүләт террорына ҡаршы тороуҙы күҙ уңында тотҡан Арменакан тип аталған беренсе әрмән сәйәси партияһы булдырыла. [[:ru:1887 год|1887 йылда]] бөтә этник төркөмдәрҙең революцияла ҡатнашыуы юлы менән [[:ru:Западная Армения|төрөк Әрмәнстанын]] азат итеү һәм бойондороҡһоҙ [[Социализм|социалистик]] дәүләт барлыҡҡа килтереүҙе маҡсат итеп ҡуйған Гнчакян социал-демократик партияһы барлыҡҡа килә. Ниһәйәт, [[1890 йыл]]да [[Тбилиси|Тифлиста]] иң радикаль Дашнакцутюн партияһының беренсе съезы үтә. Партия программаһы Ғосман империяһы сиктәрендә автономия булдырыуҙы, бөтә халыҡ төркөмдәре өсөн азатлыҡ һәм тигеҙлек булдырыуҙы ҡараған, ә социаль өлөшөндә яңы йәмғиәттең төп элементтары булараҡ крәҫтиән коммуналары төҙөүгә таянған.

== 1894—1896 йылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп үлтереү ==
[[Файл:1895erzurum-victims.jpg|мини|300x300пкс|Эрзурум ҡырылышы, [[1895 йыл]]]]
1894—1896 йылдарҙа күп тиҫтә, хатта йөҙләгән мең әрмәндең ғүмерен өҙгән күпләп үлтереүҙең өс төп: Сасун ҡырылышын, [[1895 йыл]]дың көҙ һәм ҡышы империяның бөтә территорияһында әрмәндәрҙе үлтереү, [[Истанбул]]да һәм Ван районында әрмәндәрҙе ҡырыу эпизодтарын үҙ эсенә ала. Бындай яуызлыҡтың сәбәбе булып урындағы әрмәндәрҙең протесы торған. Иң ҡанлыһы һәм өйрәнелмәгәне икенсе фазаһы. Властарҙың ҡырылыш ойоштороуҙа ҡатнашыуы әлегә тиклем ҡаты бәхәстәр предмет булып тора.

Сасун (гавар) районында курд юлбашсылары әрмән халҡына күтәргеһеҙ һалым һалалар. Шул уҡ ваҡытта ғосман хөкүмәте элек курд талауҙарын иҫәпкә алып, ғәфү ителгән дәүләт һалымдарын түләүҙе талап итә. Икенсе йылға ла курдтар һәм ғосман чиновниктары әрмәндәрҙән һалым түләүҙәрен талап итә, әммә ҡаршылыҡҡа осрай. Уны баҫтырырға Дүртенсе атлы армия корпусы ебәрелә. Һөҙөмтәлә 3 меңләп кеше үлтерелә. Бөйөк Британия, [[Франция]] һәм [[Рәсәй]] тикшереү буйынса комиссия ойошторорға тәҡдим итә, әммә [[Порта]] уны кире ҡаға&lt;ref name=&quot;Bloxham-51-57&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Кинросс 606&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-219-221&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Robert Melson 59-61&quot; /&gt;.

[[Файл:“Le Rire”, Number 134, May 29, Paris, 1897.jpg|thumb|left|200px|Абдулхәмид II солтанға карикатура «Le Rire», 29 май, Париж, 1897]]
Әрмән проблемалары яйға һалынмауға ризаһыҙлыҡ белдереп, Гнчакян Социал-демократик партияһы [[1895 йыл]]дың сентябрендә ҙур демонстрация ойошторорға ҡарар итә, әммә уларҙың юлын полиция бүлә. Башланған атыштан тиҫтәләгән әрмән үлтерелә һәм йөҙәрләгәне яралана. Полиция әрмәндәрҙе тотоп ''софтар''ға — ислам уҡыу йорттары уҡыусыларына бирә, һәм улары таш бәреп туҡмап язалайҙар. Ҡырылыш 3 октябргә тиклем дауам итә&lt;ref name=&quot;Bloxham-51-57&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-221-222&quot; /&gt;. 8 октябрҙә Трабзонда мосолмандар меңләгән әрмәнде үлтерә һәм тереләй яндыра. Был ваҡиға ғосман властарының Көнсығыш Төркиәлә: Эрзинжан, Эрзурум, Гөмөшхан, Байбурт, Урфала, Битлиста әрмәндәрҙе күпләп юҡ итеү яуызлығы булып тарихҡа кергән&lt;ref name=&quot;Кинросс&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222-226&quot; /&gt;.

Дашнактар күп халыҡ йыйылған акцияларҙан туҡталып тороуға ҡарамаҫтан, [[1895 йыл]]ғы ҡырыу Истанбулдағы Оттоман банкын баҫып алыу ҡарарына килтерә. [[1896 йыл]]дың 26 авгусында Оттоман банкына баҫып инә, шартлатыу менән ҡурҡытып, европа персоналын аманат итеп ала, төрөк хөкүмәтенән вәғәҙә иткән сәйәси реформалар талап итә. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә рәсәй илселеге вәкиле һәм банк директоры Эдгар Винсент һөжүм итеүселәрҙе шәхси хәүефһеҙлек гарантиялары менән бинанан китергә күндерәләр. Әммә властар, дашнактар төркөмө банктан китеп өлгөрмәҫ элек үк, әрмәндәргә һөжүмде рөхсәт итә. Ике көн эсендә властарҙың юл ҡуйыуы арҡаһында 6 меңдән ашыу кеше үлтерелә&lt;ref name=&quot;Кинросс&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226&quot; /&gt;.

[[1894]]—[[1896 йыл]]дарҙағы ҡырыуҙың ҡорбандарын иҫәпләп бөтөү мөмкин түгел. Был осорҙа, көс ҡулланыу ваҡиғалары тамамланыуға тиклем, Төркиәлә булған лютеран миссионеры Иоһаннес Лепсиус, немец һ. б. сығанаҡтарҙы файҙаланып, түбәндәге статистика йыйған: үлтерелгәндәр — {{nobr|88 243}} кеше, бөлгөнлөккә төшөрөлгән — {{nobr|546 000}} кеше, таланған ауыл һәм ҡалалар — 2493, ислам диненә күсерелгән ауылдар — 456, мәсхәрәләнгән сиркәү һәм монастырҙар — 649, мәсетткә әйләндерелгән сиркәүҙәр — 328&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224&quot; /&gt;. Кинросс, үлтерелгәндәрҙең дөйөм һанын баһалап, 50—100 мең цифрын килтерә&lt;ref name=&quot;Кинросс&quot; /&gt;, Блоксхэм — 80—100 мең&lt;ref name=&quot;Bloxham-51&quot; /&gt;, Ованнисян — 100 меңгә яҡын&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222&quot; /&gt;, Адалян һәм Тоттен — 100 меңдән 300 меңгә тиклем&lt;ref name=&quot;Charny 287&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Totten 23&quot; /&gt;, Дадрян — 250—300 мең тиҙәр&lt;ref name=&quot;Shelton 71&quot; /&gt;, Сюни — 300 тысяч человек&lt;ref name=&quot;Looking toward Ararat 99&quot; /&gt;.

== Йәш төрөктәрҙең власҡа килеүе. Киликий ҡырылышы ==
[[Файл:Adanabodies.JPG|thumb|Адана, 1909 йыл]]
1860-сы йылдарҙа Абдулхәмид II (1876—1909) солтан хакимлығы осоронда Ғосман империяһында таралыу алған буржуаз-либераль конституцион идеялар [[йәш төрөктәр]] хәрәкәтендә сағылыш тапты. 1894 йылда «Берләшеү һәм прогресс» (Иттихад, {{lang-tr|İttihat ve Terakki}}) йәшерен йәмғиәтенең, ниндәй дин тотоуға ҡарамай, «ҡанлы» солтан режимына, деспотизм һәм тиранияға ҡаршы көрәшергә саҡырған беренсе листовкаһы тарала. Йәш төрөктәрҙең әрмән милли партиялары һәм македон азатлыҡ көрәше лидерҙары ла ҡатнашҡан II конгресында (Париж, 1907) конституцияны тергеҙеү һәм парламент саҡырыу «Декларация»һы ҡабул ителә. Ул империяның бөтә халыҡтарын Абдулхәмид режимын ҡолатыуға йүнәлтелгән дөйөм ихтилалға саҡыра&lt;ref name=&quot;осм&quot;&gt;Барышников В. Н. (отв. ред.), АКАДЕМИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ ТЕОРИИ И ИСТОРИИ ИМПЕРИЙ — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского государственного университета, 2012. — 728 с.&lt;/ref&gt;.

1908 йылдың 24 июлендә Абдулхәмид ҡайһылыр юл ҡуйыуға барырға була, 24 июлдә конституцияны тергеҙеү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. Йәш төрөктәрҙең еңеүе империяның мосолман һәм әрмән халҡын дәртләндереп ебәрә. Әммә «Берләшеү һәм прогресс» партияһын сәйәси партияға әйләндергәндә (1908 йылдың октябре), империя өсөн мөһим булған милли мәсьәлә яңы партия программаһының панғосманизм идеологияһына (ниндәй дин тотоуҙарына ҡарамаҫтан, солтандың бөтә подданныйҙары — «ғосмандар») яраҡлашҡан булыуын күрһәтә&lt;ref name=&quot;осм&quot; /&gt;.

Йәш төрөктәр халыҡтың бөтә ҡатламы араһында ла популярлығын юғалта башлай. Улар, элекке милли өлкәләрҙе автономлаштырыу вәғәҙәләренән баш тартҡанлыҡтан, милли-сәйәси көстәрҙең хуплауын да юғалта&lt;ref name=&quot;осм&quot; /&gt;. Йәш төрөктәр түңкәрелеше Төркиәлә йәшәүсе әрмән халҡы көткән һиҙелерлек ыңғай үҙгрештәр килтермәй&lt;ref name=&quot;ген&quot;&gt;[http://www.genocide.ru/enc/adana-massacre.htm АДАНСКИЕ ПОГРОМЫ 1909 // Genocide.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911090535/http://www.genocide.ru/enc/adana-massacre.htm |date=2017-09-11 }}&lt;/ref&gt;.

1909 йылдың 13 апреленә ҡаршы төндә, Абдулхәмид хуплауы менән, баш ҡала гарнизоны һалдаттарының контрреволюцион болаһы тоҡана. Шул уҡ ваҡытта [[Адана]]ла әрмән халҡын ҡырыу башлана. 2 мең әрмән үлтерелеүенә ике көн үткәненән һуң ғына властар ҡыҫылырға була. Ҡалаға килгән армия подразделениелары боласылар менән бергә ҡаланың әрмәндәр йәшәгән биләмәләренә һөжүм итә һәм тулыһынса яндыра. Бөтә [[Киликия]] буйлап, Кахраманмараш һәм Кессабҡа тиклем, погромдар ойошторола&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times. 230-233&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham 60-62&quot; /&gt;.
[[Файл:Autonomus Armenian province project 1913.png|мини|1913 йылда Рәсәй империяһы, Әрмән милли ассамблеяһы һәм Әрмән католикосаты тарафынан тәҡдим ителгән Ғосман империяһы составында Автономмялы әрмән провинцияһы]]
[[Файл:Armenian reform package in Ottoman Empire 1912-1914.png|мини|1914 йылдың 8 февралендә Ғосман империяһы һәм Рәсәй империяһы вәкилдәре ҡул ҡуйған һәм Бөйөк державалар тәғәйенләгән генераль инспекторҙар идаралығы аҫтында 2 провинция булдырыуҙы күҙ уңында тотҡан Ғосман империяһындағы әрмән реформалары Ахырғы проектына ярашлы, Төрөк Әрмәнстанын административ-территориаль бүлеү.]]

Йәш төрөктәр ысынында Абдулхәмид осоронда әрмән халҡының ерҙәрен тартып алыуҙы таный һәм был территорияларға мөһәжирҙәрҙең күсеп килеүен хуплай. Истанбул болаһын баҫтырғандан һуң, йәш төрөктәр халыҡты көсләп төрөкләштереү кампанияһын башлай һәм төрөк этник маҡсатына ярашлы булмаған ойошмаларҙы тыя. {{nobr|400 000}} мөжәһир Анатолияла урынлаша, һәм был империяла мосолмандарҙың артыуына килтерә, әйтер кәрәк, [[XIX быуат]] уртаһында мосолман булмағандар халыҡтың 56 %-ҡа яҡынын тәшкил иткән. Төрөк буржуаз революционерҙар [[Иттихат]] партияһы менән хеҙмәттәшлек итеүҙе туҡтатып, әрмән сәйәси партиялары тағы ла европа державаларына яҡлау эҙләп мөрәжәғәт итә. 1914 йылға Рәсәй төрөк властарынан Төрөк Әрмәнстанына ҡарата етди юл ҡуйыуҙарға өлгәшә. Күп йылдарға һуҙылған һөйләшеүҙәрҙән һуң, Рәсәй һәм башҡа европа державалары менән берлектә әрмән виләйәттәрендә реформалар үткәреү буйынса Килешеү төҙөлә, үҙгәрештәр алты әрмән өлкәһе һәм [[Трапезунд]] ҡалаһынан ике зона төҙөргә, һәм Порта менән үҙ-ара килешеп эшләгән европа державалары вәкилдәре тарафынан идара ителергә тейеш була.&lt;ref name=&quot;Bloxham 62-65&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;&lt;ref&gt;(''Речь идёт о [http://istmat.info/node/27316 Соглашении о проведении реформ в Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803225755/http://istmat.info/node/27316|date=2018-08-03}}, заключённом [[Гулькевич, Константин Николаевич|К. Н. Гулькевичем]] и [[Саид Халим-паша|Саид-Халимом]] 26 января 1914 года''){{sfn|Astourian|1990|p=136}}{{sfn|Sunny|2016|pp=220—221}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bloxham|2005|pp=62—65}}{{sfn|Akçam|2007|pp=97—102}}, сөнки &quot;әрмән реформалары&quot;н үткәреү буйынса бөтә башҡа килешеүҙәр — айырым алғанда, Берлин конгресының 61-се статьяһы һәм 1895 йылдың октябрендә [[Абдулхәмид II]] иғлан иткән Әрмәнстанда реформалар үткәреү тураһында Декрет — фәҡәт ҡағыҙҙа ғына ҡала һәм төрөк дәүләтенең әрмәндәргә ҡарата мөнәсәбәтен тағы ла күберәк дәрәжәлә тәрәнәйтә{{sfn|Sunny|2016|pp=220—221}}{{sfn|Dadrian|2005|pp=70—71}}{{sfn|Akçam|2007|p=43}}. Был реформалар планын әрмән дәүләтселегенә юлда беренсе аҙым икәнен һәм Оттоман империяһының ҡурҡыныс менән янауын йәш төрөктәр режимы ҡарашында әрмән мәсьәләһен тағы киҫкенләштергән. Эске эштәр министры һәм хакимлыҡ итеүсе триумвират ағзаһы Талаат-паша реформаларҙан баш тартыу маҡсатында алты көнсығыш-анатолий виләйәтенән әрмән халҡын күсереү сараларын эшләй башлай{{sfn|Роган |2018|loc=| с=65|name=}}. Төркиә менән Рәсәй араһында һуғыш хәрәкәттәре башланыр алдынан ысынында ике айлап алдараҡ, Төркиә был килешеүҙе юҡҡа сығара. {{sfn|Роган|2018|с=218}}.

== Беренсе донъя һуғышы. Әрмәндәр геноциды ==

=== Әрмәндәрҙе физик юҡ итеүҙе ойоштороу ===
{{Фоторяд|ш1=188|Mehmet Talat Pasha.jpg|ш2=170|Ismail Enver.jpg|ш3=165|Ahmed Djemal portrait Project Gutenberg eText 10338.png|текст=Йәш төрөктәр триумвираты: Мәһмәд Талаат паша, Энвер паша, Әхмәд Жәмал паша|align=left}}
[[Иттихат]] революцияһынан һуң, [[1908 йыл]]да төрөктәр алдына яңы берҙәйлек (идентичность) эҙләү мәсьәләһе килеп баҫа. Империя оттоман берҙәйлеге Ғосман империяһы халҡының төрлө төркөмдәре хоҡуҡтарын тигеҙләүсе һәм төрөктәрҙе империя халҡы статусынан мәхрүм иткән конституцияһы менән күҙҙән төшә. Бынан тыш, империя идеологияһы пантөрөклөк агрессив идеология һәм ислам доктринаһы алдында отола. Үҙ сиратында, ислам идеологияһы позициялары күрше шәһит дәүләттәре [[Иран|Персия]] барлығын һәм Иттихат лидерҙарының атеистик донъяға ҡарашын иҫәпкә алмай.

Йәш төрөктәрҙең иң абруйлы идеологы социолог һәм шағир Зия Гёкальп Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыу принциптарын аныҡ итеп әйтеп биргән. Был принциптар төрки телдәрҙә һөйләшеүсе мосолмандар йәшәгән Туранды, әйтер кәрәк, Туран территорияһы төрөк этносының бөтә ареалын индерергә тейеш була. Төрки булмаған халыҡты властан ғына түгел, хатта граждандар йәмғиәтенән дә ситләштерә торған был концепция Ғосман империяһында йәшәүсе әрмәндәр һәм башҡа этник аҙсылыҡ ҡабул итерлек булмай. Империяның төп халҡы өсөн иң уңайлы пантөрөклөк бер нисә йыл дауамында Иттихат лидерҙарының бөтәһе тиерлек төп идеология һымаҡ ҡабул ителгән. [[Әрмәндәр]], тәүге сиратта, дини ҡараштан, моғайын, хаталанып, тиңдәштереп,&lt;ref name=&quot;ref1915&quot; group=&quot;Комм&quot; /&gt;, төрөклөктө исламға ҡарағанда кәмерәк яуызлыҡ тип һанай. [[1912 йыл]]ғы Балҡан һуғышы осоронда әрмәндәрҙең күбеһе ғосманлыҡҡа, ә 8 меңдән ашыу үҙ ирке менән ҡушылыусы әрмән һалдаты — төрөк ғәскәрҙәрендә әһәмиәтле роль уйнай. Инглиз илсеһе шаһитлыҡ итеүенсә, әрмән яугирҙәре бик ныҡ ҡыйыулыҡ күрһәткән. Үҙ сиратында, Гнчак һәм Дашнакцутюн әрмән партиялары ғосмандарға ҡаршы позицияла торған. [[Тифлис]]тағы дашнактар вәкиле Төркиәгә ҡаршы операцияларҙа әрмән яҡлы отрядтарҙы туплаған, ә гнчаксы вәкилдәре Кавказдағы рәсәй штабына хәрби ярҙам тәҡдим иткән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Astourian 68-69&quot; /&gt;.
 
[[1914 йыл]]дың 2 авгусында [[Ғосман империяһы|Төркиә]] [[Германия империяһы]] менән, уның төп пункттарының береһе булып Рәсәй мосолман халыҡтарына сығыуҙы тәьмин итеү һәм әрмәндәр йәшәйалмаһын өсөн, Ғосман империяһының көнсығыш сиктәрен үҙгәртеү буйынса йәшерен герман-төрөк килешеүенә ҡул ҡуйған. Был сәйәсәт [[1914 йыл]]дың 30 октябрендә Төркиә һуғышҡа ингәндән һуң, оттоман хөкүмәте тарафынан асыҡтан-асыҡ иғлан ителә. Мөрәжәғәттә бөтә төрки раса вәкилдәренең «тәбиғи» берләшеүе тураһындағы раҫлау ярылып ятҡан&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Astourian 68-69&quot; /&gt;.
[[Файл:NY Times Armenian genocide.jpg|thumb|180px|Миллион әрмән үлтерелгән һәм ҡыуылған. [[New York Times]], 1915 йылдың 15 декабре]]
Германия менән Ғосман империяһы араһында килешеү төҙөлөү менән, христиандарҙың мөлкәтен ғәҙелһеҙ тартып алыу башлана. [[1914 йыл]]дың ноябрендә [[йыһат]] иғлан ителә, һәм был мосолман халыҡтарында христиандарға ҡаршы шовинизмды көсәйтә. Энвер һәм Жемал бойороғо буйынса, Фронттарҙа атакалар ваҡытында [[Истанбул]]дың британ һәм француз халҡы тере ҡалҡан сифатында файҙаланылған. Дошман территорияһында йәшәгән бола башлау ихтималлығы булған этник общиналарҙы файҙаланыу стратегияһы киң таралған: шулай, [[Ғосман империяһы|Төркиә]] [[Рәсәй империяһы]] мосолмандарын йыһатҡа ҡушылырға саҡыра, Бөйөк Британия һәм Ирландия Берләштерелгән короллеге ғәрәп ихтилалдарын әүҙем хуплаған, ә [[Германия империяһы]] — украин милләтселәренә ярҙам иткән. Ғосман властары Дашнакцутюнды, еңеүгә өлгәшкән осраҡта, төрөк идаралығына буйһонған әрмән районы булдырыуҙы вәғәҙәләп, Рәсәй Кавказ аръяғында йәшәүсе әрмәндәрҙең баш күтәреүен ойоштороуға ылыҡтырмаҡсы була. Әммә Дашнакцутюн вәкилдәре, һәр яҡта ҡалған әрмәндәр үҙ хөкүмәтенә тоғро ҡалырға тейеш тип белдерә&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;. Бындай баш тартыуҙан ене сыҡҡан «Тешкилят-и Махсуса|Махсус ойошма» етәксеһе Бехаэддин Шакир дашнактарҙың бер ниә лидерын атырға бойора. Фронттың икенсе яғында, министр иностранных дел Рәсәй империяһы сит илдәр министры әрмән һәм курдтарҙы Төркиәлә ихтилалдар ойоштороуҙа файҙаланырға тигән бойороҡ сығара. Кавказ наместнигы Воронцов-Дашков Илларион Иванович әрмәндәрҙе Рәсәйгә ярҙам итергә саҡыра һәм Рәсәй Төркиәнең әрмән төбәктәрен автономлаштырыу планы өҫтөндә эшләй тигән вәғәҙә бирә, әммә был вәғәҙәләр алдан уйланылған алдаҡ була: Һуғыштан һуң Хәрби-диңгеҙ һәм Ауыл хужалығы министрлыҡтарының һуғыштан һуң Ғосман империяһының әрмән халҡы күп йәшәгән райондарын көсләп ҡушыу тәҡдимдәре булыуына ҡарамаҫтан, империяның юғары етәкселеге, дөйөм алғанда, әрмән милләтселеге менән бәрелешмәҫ өсөн, был перспективаны хупламаны. Шуның өсөн хәрби мәнфәғәт аҡланған хәлдә генә рәсәй ғәскәрҙәре Анатолияға үтә алды; инглиз илсеһе Джордж Уильям Бьюкенен әйткәнсә, сит ил эштәре министры Сазонов Сергей Дмитриевич рәсәйлеләр «Эрзерумдан көнбайышҡа табан артыҡ ер баҫып алыу теләге менән янмай» тигән)&lt;ref name=&quot;holquist&quot;/&gt;. Воронцов-Дашков планы буйынса, Кавказда, Көнбайыш Төрөк Әрмәнстанында һәм Кажар Фарсыстанында урыҫтар етәкселек иткән ҡораллы әрмән отрядтары булдырыуҙы күҙ уңында тотҡан. [[1878 йыл]]да Төркиәнең Рәсәй баҫып алған территориялары әрмәндәренән, шулай уҡ Төркиәнән ҡасып килгән әрмәндәрҙән төҙөлгән биш батальон формалашҡан. Әрмән подразделениелары, төрөк территорияларындағы әрмәндәр ихтилалға күтәрелеүенә иҫәп тотоп, Төркиә сигендә урынлаштырыла. Анатолия әрмәндәре, Рәсәйҙән үҙ ирке менән килгән кешеләрҙән ярҙам алып, үҙоборонаға әҙерләнәләр. Төркиә тарафынан ҡотҡоға бирелгән Кавказ мосолмандары араһында ла шуға оҡшаш үҙойоштороу барған. Әрмәндәр һәм төрөктәр араһында низағтар, Ван ҡалаһы янындағы телеграф һыҙығында диверсия һәм [[1914]] йыл аҙағында — [[1915 йыл]] башында Битлистағы локаль бәрелештәр. Төп әрмән халҡы ғосмандарға ҡаршы сәйәсәтте хупламаған. Курдтар араһында алып барылған рәсәй агитацияһы һөҙөмтә бирмәгән. Ысынында, низағта ҡатнашҡан ҡапма-ҡаршы яҡтарҙың дошман территорияһындағы «этник ҡәрҙәштәр»ҙе яяҡлау кәрәклеге тураһындағы хәбәрҙәре урындағы халыҡты пушка ите сифатында файҙаланыуҙы битлеккә йәшерә&lt;ref name=&quot;Bloxham 71-75&quot; /&gt;.

Фарсыстанды һәм Рәсәй Кавказ аръяғын Төркиә баҫып алғандан һуң, бер нисә мең мосолмандың үҙ ирке менән ғосман ғәскәрҙәренә ҡушылыуы Рәсәй сигендә йәшәгән ир-егеттәрҙе йәлеп итеү маҡсатында ойошторолған. Шуға оҡшаш сәйәсәт Төркиә әрмәндәренә лә ҡулланылған. Күргәҙмә һымаҡ ҡаты саралар көнсығыш Анатолияның хәрби һәм регуляр булмаған формированиелары өсөн әрмәндәргә мөғәмәләһе бирелгән «ҡағиҙәгә таянған уйын» булған, урындағы тип һаналмаған теләһә ниндәй инцидентты баҫтырыу өсөн яуыз алымдар ҡулланыуҙа икеләнмәгәндәр. Әммә [[1915 йыл]]дың март аҙағына тиклем әрмәндәрҙе ҡырыу буласаҡ болаларҙы булдырмауҙы иҫкәртеү маҡсатында ойошторолған, һәм был уны артабанғы ахырғы көсләп күсереүҙәрҙән һәм Иттихат лидерҙары йәшерергә ынтылған үлтереүҙәрҙән бик ныҡ айырылған&lt;ref name=&quot;Bloxham 71-75&quot; /&gt;.

{|class=&quot;graytable&quot;
 | align=&quot;center&quot; width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Armenian Genocide Museum-Institute 7.JPG|center|270px]]
 | align=&quot;center&quot; width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Mother and child during the Great Famine of Mount Lebanon 2.jpg|center|150px]]
 | align=&quot;center&quot; width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Armenian woman kneeling beside dead child in field.png|280px]]
  |-
 |align=&quot;center&quot;|
 |align=&quot;center&quot;|
 |align=&quot;center&quot;|
 |}

=== Тәүге ҡыйралыштар ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; | '''Ғосман империяһының сит ил эштәр министры Мәһмәд Талаат паша АҠШ илсеһе Моргентау (өлкән) Генри]]'''&lt;ref name=&quot;Morgenthau 221&quot; /&gt;:&lt;br&gt;
«…беҙ әрмәндәрҙең дүрттән өлөшөнән ҡотолдоҡ инде, улар хәҙер Битлиста ла, Ванда ла, Эрзерумда ла юҡ. Әрмәндәр һәм төрөктәр араһында бер-береһен күрә алмаусанлыҡ хәҙер шулай көслө, уларҙан ҡотолоу кәрәк. Беҙ шулай эшләмәһәк, улар беҙҙә аҙағыраҡ үс аласаҡ»
|}
Йәшерен төрөк-герман хәрби килешеүе төҙөлөлөү менән, [[Иттихат]] дөйөм мобилизация иғлан итә, уның һөҙөөмтәһендә барлыҡ сәләмәт әрмән ир-егете армияға саҡырыла. Тәүге саҡырыу 20—45 йәшлектәр категорияһын, артабанғы икеһе — 18—20 һәм 45—60 йәшлектәрҙе солғай. Тиҙҙән, Беренсе донъя һуғышына инеү менән, Ғосман империяһы бер нисә фронтта хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Ғосман ғәскәрҙәренең Рәсәй һәм Фарсыстан территорияһына баҫып инеүе әрмәндәргә ҡаршы репрессиялар ареалының ҙурайыуына килтерә: 1914 йылдың нобренән 1915 йылдың апреленә тиклем 4—5 мең әрмән ауылы талана һәм дөйөм алғанда {{nobr|27 000}} әрмән һәм бик күп ассирийлылар үлтерелгән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;.

[[1915 йыл]]дың ғинуарында көнсығыш фронтта барған Һарығамыш алышында Энвер пашаның ғәскәрҙәрен урыҫ армияһы тар-мар итә. Һөҙөмтәлә ғосман армияһы Тәбриз һәм Хой ҡалаларынан алып ташлана. Рәсәй армияһының еңеүенә Рәсәй империяһында йәшәүсе әрмәндәрҙең үҙ теләге менән алышыуы күп дәрәжәлә ярҙам итте, һәм Иттихатҡа бөтә әрмәндәрҙең хыянаты тураһында пропаганда алып барыу мөмкинлеге бирҙе&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;.

Энвер, Конья архиепискобына хат ебәреп, Һарығамыш алышы осоронда төрөк әрмәндәренең лояллеге өсөн асыҡтан-асыҡ рәхмәт әйтә. Энвер хатында Сивас әрмән офицерының уның ғүмерен һаҡлап ҡалыуы тураһында ла хәбәр итә&lt;ref name=&quot;officer&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Лейтенант Ованес Агинян, который вскоре погиб на фронте&lt;/ref&gt;, который вынес его с поля боя во время панического бегства&lt;ref name=&quot;r_Kevorkian_250&quot;&gt;{{Книга:Раймонд Кеворкян:Геноцид армян: Полная история|pages=250}}&lt;/ref&gt;. Эрзерумдан Константинополгә тиклем ул шулай уҡ төрөк әрмәндәренә «ғосман хөкүмәтенә тулыһынса тоғро» булғандары өсөн рәхмәт әйтә. Әммә Константинополдә Энвер «Танин» гәзитен нәшерләүсе һәм ғосман парламенты вице-президентына еңелеү әрмән хыянаты һөҙөмтәһе булды һәм әрмәндәрҙе көнсығыш өлкәләрҙән көсләп сығарыу ваҡыты етте ти{{Sfn|Bournoutian|1994|p=47}}. Асатурян Энверҙың позицияһы үҙгәреүенпрестижын һаҡлау һәм еңелеү өсөн аҡланыу алымы ти&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;. Февралдә ғосман әрмәндәренә ғәҙәттән тыш саралар ҡулланыла. Ғосман армияһының {{nobr|100 000}}гә яҡын әрмән һалдаты ҡоралһыҙландырыла, әрмән милләтле граждандарҙың 1908 йылдан бирле рөхсәт ителгән ҡоралы тартып алына. Шаһиттар һөйләүенсә, ҡоралһыҙландырғандан һуң, әрмән хәрбиҙәрен ҡанһыҙ рәүештә муйындарынан һуйып үлтергәндәр йә тереләй күмеп язалағандар&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;.

[[Ғосман империяһы]]ндағы АҠШ илсеһе өлкән Генри Моргентау ҡоралһыҙландырыуҙы әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенең прелюдияһы тип атаған&lt;ref name=&quot;Morgenthau 302—304&quot; /&gt;. Ҡайһы бер ҡалаларҙа властар күмәк халыҡты репрессияға дусар итеү менән янаған, шулай уҡ, властар билдәләгән һандағы ҡорал килтергәнсегә тиклем, төрмәләрҙә аманат итеп йөҙәр миллионлап кешене тотҡан. Әрмәндәрҙе ҡоралһыҙландырыу кампанияһы аяуһыҙ язалар менән оҙатылған. Йыйылған ҡоралды фотоға төшөрөп, «хыянат» дәлиле сифатында Истанбулға ебәрелгән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;.

=== Әрмәндәрҙе көсләп күсереү ===
[[Файл:Instruction of the Ministery of the Interior on april 24.png|thumb|left|210px|1915 йылдың 24 апрелдә Истанбулдың әрмән интеллигенцияһын ҡулға алыуы һәм көсләп күсереүе тураһында Эске эштәр министрлығының документы]]
Әрмәндәрҙе ҡоралһыҙландырыу Ғосман империяһының әрмән халҡына ҡаршы, күмәк халыҡты, мародёрҙар бандаларынан йәки аслыҡтан һәм һыуһап үлеү ҡурҡынысы аҫтына, сүллеккә ҡыуыу кеүек системалы кампаниялар үткәреү мөмкинлеген биргән. Империяның һуғыш эсендәге сик буйы райондарынан ғына түгел, бөтә төп үҙәктәренән тиерлек көсләп күсереү&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-247-248&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 270-272&quot; /&gt;. Геноцидты ойоштороусылар империяның көнсығыш провинцияларын тулыһынса әрмәндәрҙән таҙартыу, шул иҫәптән әрмәндәрҙе был провинцияларҙа автономия дәғүәләшә алмаҫлыҡ аҙ һанда ҡалдырыу бурысы ҡуйған{{sfn|Роган|2018|с=226}}

Баштараҡ властар, яҡшы теләкле хөкүмәт, хәрби ихтыяждан сығып, әрмәндәрҙе яңы өйҙәргә күсереүҙе әҙерләй, тип алдап, сәләмәт ирҙәрҙе йыйған. Был ир-егеттәрҙе төрмәгә япҡандар, һуңынан ҡаланан сүллеккә сығарып, шунда утлы ҡоралдан атып йә сәнсеп юҡ иткәндәр. Һуңынан ҡарттарҙы, ҡатын-ҡыҙҙыһәм балаларҙы йыйып, уларға ла күсереү хәбәрен еткергәндәр. Уларҙы колоннаға теҙеп, жандармдар конвойы аҫтында ҡыуғандар. Кем юлын дауам итә алмай, хатта йөклө ҡатындарҙы ла, үлтергәндәр. Жандармдар, мөмкин тиклем оҙон маршрут һайлап, кешеләрҙе, һыуһағанлыҡтан йә астан һуңғы кеше үлгәнсе, атларға һәм шул уҡ маршруттан кире килергә мәжбүр иткәндәр&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;.

Көсләп күсереүҙең беренсе фазаһы 1915 йылдың апрель башында Сөләйманлы (Зәйтүн) һәм Дёртйол әрмәндәрен кү сереүҙән башланған. 24 апрелдә [[Истанбул]]дың әрмән элитаһы, Александретта һәм Адана әрмән халҡы ҡулға алына һәм көсләп күсерелә. [[9 май]]ҙа Ғосман империяһы хөкүмәте Кесе Азия (Анатолия) әрмәндәрен компакт йәшәгән урындарынан көсләп күсереү ҡарарын ҡабул итә. Күсерелеүсе әрмәндәр урыҫ армияһы менән хеҙмәттәшлек итеүенән ҡурҡҡанлыҡтан, көньяҡҡа күсереү ҡаралған була, әммә һуғыш ығы-зығыһында был бойороҡ үтәлмәй ҡала. Ван ихтилалынан һуң, көсләп күсереүҙең 4-се фазаһына ярашлы, сик буйында һәм Киликияла йәшәүсе бөтә әрмәндәр ҙә күсерелергә тейеш була&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 276-284&quot; /&gt;.

[[1915 йыл]]дың 26 майында Мәһмәд Талаат паша тыныс тормош осоронда хөкүмәткә ҡаршы сығыусыларға арналған «Депортация тураһындағы закон» иғлан итә. [[1915 йыл]]дың 30 майында Законды мәжлес раҫлай. Әрмәндәр аталмаһа ла, закон уларға ҡағылғаны аңлашылып торған. [[1915]] йылдың 21 июнендә, көсләп күсереүҙең һуңғы актында, Талаат Ғосман империяһының ун провинцияһында йәшәүсе «бөтә әрмәнде лә», дәүләткә файҙалы тип танылғандарын ғына ҡалдырып, көсләп һөрөргә бойора. Депортация өс принципҡа ярашлы атҡарыла: 1) &quot;ун процент принцибы&quot;на ярашлы, мосолмандар менән сағыштырғанда, төбәктә әрмәндәр 10%-тан артырға тейеш түгел, 2) көсләп күсерелгәндәрҙең өй һаны 50-нән артырға тейеш түгел, 3) көсләп күсерелгәндәргә тәғәйенләнгән урындарын үҙгәртеү тыйылған. Әрмәндәргә үҙ мәктәптәрен асыу тыйылған, әрмән ауылдары араһындағы юл бер-береһенән биш сәғәтлектән кәм булмаҫҡа тейеш. Бөтә әрмәндәрҙе лә көсләп күсереү талабы ҡуйылһа ла, сит ил граждандары был процестың шаһиты булмаһын тигәндән сығыптыр, [[Истанбул]] һәм [[Әдирнә]] ҡалаларында йәшәгән әрмән халҡының ҙур ғына өлөшө күсерелмәй ҡала. Измир ҡалаһының әрмән халҡын, әгәр әрмәндәр күсерелә ҡалһа, ҡала сауҙаһы бөлгөнлөккә төшәсәк, тип фекер йөрөткән губернатор Рәхим бей ҡотҡара. [[5 июлдә]] депортация сиктәре көнбайыш провинциялары (Анкара, Эскешәһәр]] һ. б.), Киркук, Мосул, [[Евфрат]] үҙәне һ. б. иҫәбенә киңәйтелә. [[1915 йыл]]дың 13 июлендә Талаат депортация «әрмән мәсьәләһен ахырынаса хәл итеп ҡуйыр өсөн» үткәрелде, тип иғлан итә, һәм был ысынында Ғосман империяһында әрмән проблемаһын бөтөрөүҙе аңлатҡан&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 276-284&quot; /&gt;.

=== Тәүге депортациялар ===
[[1915 йыл]]дың март уртаһында британ-француз көстәре [[Дарданелл]]ға һөжүм итә. [[Истанбул]]да баш ҡаланы Эскешәһәргә күсереү һәм урындағы халыҡты эвакуациялау буйынса әҙерлек эштәре башлана. Әрмәндәрҙең союздаштарына ҡушылыуынан ҡурҡып, Ғосман империяһы хөкүмәте Истанбул һәм Эскешәһәр араһындағы әрмән халҡын күсерергә ниәтләй. Шул уҡ ваҡытта Иттихат үҙәк комитетының бер нисә ултырышы була, һәм унда «Тәшкиләт-и Махсуса|Специальная организация» ойошмаһы башлығы Бехаэддин Шакир көнсығыш Анатолияла әрмән төркөмдәренең эшмәкәрлеген раҫлаған дәлилдәр килтерҙе. &quot;Эске дошман&quot;дың ҡурҡынысы «тышҡы дошманға» ҡарағанда кәм түгел ти Шакир. Уға киңерәк вәкәләт бирелә. Март аҙағында — апрель башында &quot;Махсус &quot; Иттихат радикаль эмиссарҙары, шул иҫәптән, артыҡ ҡанһыҙ ысул, ҡулға алыуҙар һәм язалауҙар, менән Рәшид-бей ({{lang-tr|Reşit Bey}}) ҡорал таптырған, ә һуңыраҡ әрмәндәрҙе үлтереүсе фанатикка әйләнә. Акчам Танер әрмәндәрҙе дөйөм көсләп ҡыуып сығарыу ҡарары мартта уҡ ҡабул ителгән була тигән фаразлау бар.
&lt;ref&gt;Akcam, Taner, «Armenien und der Völkermord: Die Istanbuler Prozesse und die türkische Nationalbewegung». Hamburg: Hamburger Edition, 1996. P.59&lt;/ref&gt;
, әммә Истанбулдан көсләп күсереү үткәрелмәүе ул мәлгә әрмәндәрҙең яҙмышы һуғыштың артабан нисек барышына бйле булғандыр тип фаразларға була&lt;ref name=&quot;Bloxham 78-80&quot; /&gt;.

Йәш төрөктәрҙең, депортация әрмәндәрҙең Көнсығыш фронтта лояль булмауы менән бәйле тип раҫларға маташыуына ҡарамаҫтан, әрмәндәрҙең беренсе көсләп күсерелеүе Әхмәд Жемаль паша етәкселегендә көнсығыш фронты менн күршеләш райондарҙа түгел, ә Кесе Азияның (Анатолия) үҙәгенән ([[Киликия]]{{Sfn|Роган|2018|с=271}}) [[Сүриә]]гә йүнәлтелгән. Мысыр кампанияһында еңелгәндән һуң, ул Сөләймәнле (Зәйтун) һәм Дүртөйлө әрмән халҡын потенциаль ҡурҡыныс тип таныған һәм, союздаш державаларҙың үтеп инеүе осрағын күҙ уңында тотоп, үҙенең контроле аҫтындағы территорияның этник составын үҙгәртеү маҡсатынан беренсе тапҡыр әрмәндәрҙе көсләп күсереүҙе тәҡдим итә&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 276-284&quot; /&gt;. Әрмәндәр депортацияһы 8 апрелдә быуаттар дауамында өлөшләтә бойондороҡһоҙ булған һәм төрөк властары менән ҡапма-ҡаршылыҡлы мөнәсәбәттәрҙә торған Зәйтун ҡалаһынан башлана. Был хәрәкәтте нигеҙләү маҡсатында Зәйтун әрмәндәре һәм Рәсәй хәрби штабы араһында йәшерен килешеү барлығы тураһындағы хәбәр килтерелгән, әммә Зәйтүн әрмәндәре бер ниндәй ҙә дошманлыҡ саралары күрһәтмәгән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham 82-83&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide&quot; /&gt;.

[[Файл:Armrefugees.jpg|thumb|left|300px|Дейр-эз-Зор концентрацион лагерында ҡасаҡ әрмәндәр үле ат кәүҙәһе янында]]
Ҡалаға өс мең төрөк һалдаты индерелә. Зәйтундең цйәш ирҙәренең бер өлөшө, төрөк һалдаттарына һөжүм иткән бер нисә дезертирҙы ла ҡыҫтырып, әрмән монастырына ҡаса һәм унда оборона ойоштороп, әрмән сығанаҡтарына ярашлы, монастырь яулап алынғансы, 300 һалдатын (төрөктәр майор һәм һигеҙ һалдат тип күрһәтә) юҡ итә. Әрмән яғы хәбәрҙәренән билдәле булыуынса, һалдаттарға һөжүм итеү уларҙың әрмән ауылдарында ҡылған әшәкелектәре өсөн үс алыу сараһы була. Зәйтун ҡалаһы әрмән хаҡының күпселеге боласыларҙы хупламаған, әрмән общинаһы лидерҙары боласыларға бирелергә кәңәш итә һәм хөкүмәт ғәскәрҙәренең уларҙы язаға тарттырыуына ҡамасауламай. Әммә ғосман чиновниктарының аҙ өлөшө генә әрмәндәрҙең тоғролоғон танырға әҙер була, күпселеге Зәйтун әрмәндәренең дошман менән хеҙмәттәшлек итә тип ышанған. Эске эштәр министры Талаат Константинополдәге әрмән патриархына дезертирҙарҙы тотоп биргәне өсөн әрмән халҡына рәхмәт белдерә. Әммә һуңыраҡ был ваҡиғаларҙы сит ил державалары менән дөйөм ихтилалдың өлөшө — төрөк тарихнамәһе ҡарашын нығыта. Төп әрмән халҡы ғосман армияһына ҡаршы тороуҙы хупламаһа ла, барыбер Зәйтун әрмәндәрен Дер-зор лагерына йә сүллеккә ҡыуалар, һәм унда һуңыраҡ әрмәндәрҙе йә үлтергәндәр, йә аслыҡтан әм сирҙәрҙән үлеүгә дусар итеп, ҡалдырғандар. Зәйтундан һуң, шундай уҡ яҙмыш [[Киликия]]ның башҡа ҡалаларын да көткән. Бындай депортациялар Вандағы ваҡиғаларға тиклем булған, һәм быны ғосман властары әрмәндәргә ҡаршы кампанияны нигеҙләү өсөн ҡулланғандар. Ғосман хөкүмәте башҡарған эштәр үҙ-ара тура килмәгәнсә ине, әммә ул империяның бөтә территорияһын биләмәгәйне әле&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham 82-83&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide&quot; /&gt;.

Зәйтун әрмәндәрен көсләп күсереү геноцидты ойоштороу менән бәйле мөһим мәсьәләне асыҡлай. Әрмәндәрҙең ҡайһы бер өлөшө Сүриәнән һәм Ираҡтан алыҫ урынлашҡан Коньяға — һуңынан, нигеҙҙә, әрмәндәр шунда күсерелгән. Әхмәд Жемал паша шәхсән Месопотамияны түгел, боеприпастарҙы ташыуға ҡаршылыҡ булдырмаҫ өсөн, Коньяны һайланым, тп раҫлаған. Әммә апрелдән һуң һәм Жемал юрисдикцияһы аръяғына күсерелеүсе әрмәндәрҙең бер өлөшө Коньяға оҙатыла, һәм был депортация планының 1915 йылдың апрелендә үк булғанлығына ишаралай&lt;ref name=&quot;Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide&quot; /&gt;.

=== Ван ихтилалы ===
[[Файл:Russian soldiers Sheykhalan 1915.jpg|мини|right|230px|Урыҫ һалдаттары Шейхалан ауылында тереләй яндырылғн әрмәндәрҙең ҡалдыҡтары эргәһендә, 1915 йыл]]

Һарығамыш һуғышында тар-мар ителгәндән һуң, [[Ван]] ҡалаһы төрөк яғы өсөн дә, урыҫ яғы өсөн дә мөһим стратегик ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған. [[1914 йыл]]дан, ҡалала ҙур йоғонтоға эйә булған Дашнакцутюн ойошмаһы йәшерен рәүештә күп ҡорал йыйған була. После подхода российских добровольцев под командованием Озанян Андраник Торосович етәкселегендәге үҙ теләге менән һуғышта ҡатнашҡан рәсәйлеләр Һарайға (Ван) яҡынлашҡандан һуң, ғосман властары дашнактарҙан төрөк армияһынан ҡасҡан әрмән дезертирҙарын тотоп биреүен талап итә, ҡала менән телефон бәйләнешен өҙә, урындағы халыҡты талау менән шөғөлләнә. Һөҙөмтәлә, бер яҡтан һалдаттар менән чете (мосолман бандиттары) араһында һәм икенсе яҡтан әрмән үҙоборона төркөмдәре араһында бәрелештәр тоҡана. [[1915 йыл]]дың февралендә империяла әрмәндәр күпселекте тәшкил иткән берҙән-бер өлкәнең Ван ҡалаһы губернаторы итеп, Энверҙың ҡәйнеше — көс ҡулланыуға тартымлығы менән билдәле, ҡорал тартып алыу кампанияһында әрмән халҡын ҡурҡыу аҫтында тотҡан Жәүдәт-бей тәғәйенләнә. Жәүдәт яңы ғына Фарсыстанға (Иран) уңышһыҙ походтан ҡайтҡан була, уны бер нисә мең курд һәм черкес регуляр булмаған һалдаты йәки «итсе батальондары» оҙатып йөрөй. [[1914 йыл]] аҙағында Төркиә хөкүмәте, Вн районындағы әрмәндәрҙе һәм ҡайһы бер фарсы ҡәбиләләрен Төркиәнең дошмандары ҡоралландыра, тип раҫлап, Ванда ихтилал булыу мөмкинлеген билдәләй. Вандағы әрмән лидерҙары властарҙы тынысландырырға маташа һәм Жәүдәткә буйһоноуы тураһында әйтә. [[1915 йыл]]дың март башында Жәүдәт Чатак әрмәндәренән, үлем язаһы һәм ғаиләләрен көсләп күсереү менән янап, 18 йәштән алып 45 йәшкә тиклемге бөтә ир-атты (4000 ир-егет, шулай уҡ күп һанлы дезертирҙар) армия эшселәре сифатында биреүҙе талап итә. Әрмәндәр 400 кеше генә бирә, ә ҡалғандары өсөн «иреккә сығарыу һалымы» (закон рөхсәт иткән армия хеҙмәтен үтәмәгән өсөн билдәле бер сумма аҡса түләү) түләргә тәҡдим итә, Жәүдәт был үтенесте кире ҡаға. Жәүдәт 8 кешенән торған әрмән-төрөк төркөмөн Шадах ауылына бер әрмәнде төрмәгә ултыртыу тарихын асыҡлау буйынса ебәрә. Юлда төркөмдәге бөтә дүрт әрмән дә үлтерелә. 17 апрелдә Жәүдәт &quot;итсе батальондары&quot;н Чатак әрмәндәрен ҡырырға ебәрә, әммә тәртипкә күнмәгән ғәскәр иң яҡын әрмән ауылдарына һөжүм итә&lt;ref name=&quot;Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The great game of genocide? 76-78&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham 265-267&quot; /&gt;.

Күмәк халыҡты үлтереүҙәр 19 апрелдә башлана, Ван ҡалаһы янында 2500-гә тиклем әрмән, ә яҡындағы бер нисә көндә 50 меңләп әрмән үлтерелә. Әрмәндәргә һөжүмде Иттихат ойошторғанын һуңыраҡ Вандың ике генерал-губернаторы, Ибраһим Арвас һәм Хасан Ташин таный&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot; /&gt;. Мосолмандарға, үлем менән янап, әрмәндәрҙе яҡлау тыйылған. Ван әрмәндәре, һөжүм көтөп, бер нисә аҙна дауамында ҡаланың үҙҙәре йәшәгән өлөшөн нығытҡан һәм дүрт аҙна дауамында һөҙөмтәле ҡаршылыҡ күрһәтә. Вандың әрмән өлөшө халҡы 30 мең кешенән торған, шуларҙың 1500 ҡоралланған була. Ҡоралды ваҡ һөнәрселек етештереүе (кустарный) ысулы менән эшләгәндәр. 16 майҙа, урыҫ армияһы Ванға яҡынлашҡас, төрөктәр китергә мәжбүр була. Урыҫ генералы Николаев Ванда әрмән хөкүмәтен иғлан итә. Алты аҙнанан урыҫтар, китә алырлыҡ әрмәндәрҙе үҙҙәре менән алып, сигенә&lt;ref name=&quot;Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The great game of genocide? 76-78&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham 265-267&quot; /&gt;.

Ван ваҡиғалары алдан әҙерләнгән характерҙа булмай, әрмәндәр Фарсыстанғапотенциаль ҡасыу өсөн коридорҙы һаҡларға тырышҡан, ә Жәүдәт күҙенә күренгән &quot;әрмән ихтилалы ҡурҡынысы&quot;н баҫыу маҡсатында репрессиялар ҡулланған. Уның хәрәкәте ул осорға хас булмаған. Шул уҡ ваҡытта происходили восстания курдов в районе Битлис районында курдтар ихтилалы һәм Башҡалда ассирийҙар ихтилалы ҡупҡан&lt;ref name=&quot;The great game of genocide? 76-78&quot; /&gt;.

=== Депортацияларҙың дауамы ===
[[Файл:522px-AmbassadorMorgenthautelegram.jpg|thumb|left|200px|АҠШ илсеһе Моргентау (өлкән) Генри АҠШ Дәүләт департаментына телеграммаһында (1915 йылдың 16 июле) әрмәндәрҙе юҡ итеүҙе ''«раса буйынса тамырынан ҡоротоу кампанияһы»'' тип тасуирлай]]
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:37em; max-width: 37%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Оттоман чиновнигы Сәйед Әхмәдтең Трапезундтан әрмәндәрҙе һөрөү процедураһын тасуирлауы'''&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265&quot; group=&quot;Комм&quot; /&gt;:&lt;br&gt;
Башта ғосман чиновниктары балаларын тартып алды, уларҙың ҡайһы берен Трапезундтағы америка консулы ҡотҡарырға тырышып ҡараны. Трапезунд мосолмандары әрмәндәрҙе яҡлаған өсөн үлем язаһы янауы тураһында иҫкәртелгәйне. Шунан өлкән ир-атты, улар хеҙмәттә ҡатнашырға тейеш, тип айырҙылар. Ҡатын-ҡыҙҙы һәм балаларҙы, һаҡ аҫтында һәм хәүефһеҙлек гарантиялары менән, Мосул яғына алып киттеләр, артабан ирҙәр ҡаланан сығарылды һәм алдан ҡаҙылған канауҙар янына ҡуйып атып үлтерелде. Ҡатын-ҡыҙҙарға һәм балаларға, талаусы һәм көсләүсе «четтес» һөжүмдәре ойошторолдо, ә һуңынан уларҙы үлтерҙеләр. Хәрбиҙәргә &quot;четтес&quot;тарҙың хәрәкәтенә ҡамасауламҫҡа тигән ҡәтғи бойороҡ бирелгәйне. Тартып алынған балалар ҙа шулай уҡ ҡаланан сығарылып үлтерелде. Дети на попечении Америка консулы ҡарамағындағы балалар ҙа, Сивасҡа ебәрелеү һылтауы менән, алынды һәм, кәмәләргә ултыртып диңгеҙгә сығарылды һәм сәнсеп үлтерелде, мәйеттәре ҡапсыҡтарға һалынып, диңгеҙгә ташланды. Бер нисә аҙнанан ҡайһы бер мәйеттәр Трапезунд ярҙарында табылды. Июлдә Сәйед Әхмәдкә Трапезунд әрмәндәренең 120 ир-аттан, 400 ҡатын-ҡыҙҙан һәм 700 баланан торған һуңғы конвойын оҙатыу эше ҡушыла. Башта конвойҙан бөтә ирҙәр ҙә айырып алынды, аҙаҡ Сәйед Әхмәдкә уларҙың барыһының да үлтерелеүе тураһында хәбәр итәләр. Юл буйҙарында меңәрләгән әрмән кәүҙәһе ятҡан. &quot;Четтес&quot;тарҙың бер нисә төркөмө пытались взять из конвойҙан ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы алырға маташты, әммә Сәйед Әхмәд уларға әрмәндәрҙе биреүҙән баш тартты. Юл буйында ул 200-гә яҡын баланы, улар тураһында хәстәрләргә вәғәҙә биргән мосолман ғаиләләренә биреп китте. Кемахта Сәйед Әхмәдкә әрмәндәрҙе, улар үлеп бөткәнсе, конвойларға ҡушыла. Уға әрмәндәрҙең был партияһын Эрзерумдан килгән жандармерия вәкиле Мөхәммәд Эффенди командалыҡ иткән төркөмгә ҡуша алды. Эффенди аҙаҡ Сәйед Әхмәдкә ул төркөмдөң Евфрат ярына килтерелеүен һәм, конвойҙан айырып алынып, «четтес» бандалары ҡулынан юҡ ителеүен әйтте. Матур әрмән ҡыҙҙары систематик рәүештә күмәк халыҡ алдында көсләнә, һәм һуңынан, шул иҫәптән трапезунд чиновниктары тарфынан үлтерелә ине. Сәйед Әхмәд Эрзурумда әрмәндәрҙе үлтереүҙе ойоштороусылар тип Шакир Бехаэддинды, Трапезундта — Наил бейҙе, Кемахта — Эрзинжандан парламент ағзаларын атаны. «Четтес» штабтары Кемахта урынлашҡайны.
|}
Дөйөм депортация алдан әҙерләнмәгән булһа ла, [[1915 йыл]]дың март кәңәшмәләренән һуң, Иттихат вәкилдәре әрмәндәрҙе күпләп юҡ итергә кәрәклеге тураһында агитация йәйелдерә. Ван ваҡиғалары һәм үлтерелгән 150 000 мосолман тураһындағы рәсми төрөк статистикаһы мәғлүмәттәренә (Хәлил Берктай 1915 йылда бөтә көнсығыш Анатолияла әрмәндәр 12 мең мосолманды үлтергән тип баһалай) таяныу ғосман властары өсөн шулай уҡ әрмәндәргә ҡаршы хәрәкәт атҡарыуға сәбәп була.
24 апрелдә Константинополдә 235 күренекле әрмән ҡулға алына һәм артабан һөргөнгә оҙатыла. Шуның артынса уҡ 600 әрмән, һуңынан тағы 5 мең әрмән әсирлеккә алына. Уларҙың күпселеге Истанбул янында үлтерелә. Был яуызлыҡ законға таянып эшләнмәгән, ә АҠШ илсеһе Моргентау (өлкән) Генри менән һөйләшкәндә, Талаат был ҡара эште «үҙоборона» булараҡ ҡылыҡһырлай. 30 майҙа Ғосман империяһы министрҙар советы хәрби командалыҡҡа халыҡтың ҡораллы ҡаршылығын баҫтырырға һәм хыянатта йәки шпионаж менән шөғөлләнеүҙә ғәйеплеләрҙе көс ҡулланып күсерергә рөхсәт иткән закон ҡабул ителә. Законлы төҫ бирер өсөн, һөргөнгә оҙатылғандарҙы һаҡлау һәм юғалған мөлкәтенә компенсация түләү күҙ уңында тотолорға тейеш булһа ла, ысынында иһә был шарттарҙың береһе лә үтәлмәй. Әрмәндәрҙе юҡ итеүҙә төп ролде Эрзерумда урынлашҡан һәм башлыса «четтес» — төрмәләрҙән сығарылған енәйәтселәрҙән торған йәғни {{nobr|34 000}} ағзаһы булған «Айырым ойошма» — Тәшкиләт-и Махсуса шөғөлләнгән. «Айырым ойошма» туранан-тура Талаатҡа буйһонған. Был ойошма 1914 йылдың декабрендә, әрмәндәрҙе көсләп күсереүҙең рәсми сәбәбе тип аңлатылған Ван ваҡиғаларынан ярты йыл алдараҡ, сигенеүсе урыҫ ғәскәрҙәре ҡалдырып киткән райондарҙа әрмәндәргә ҡаршы ойошторолған репрессияларҙа үҙен беренсе тапҡыр күрһәтә. Күп кешене үлтереүҙәрҙә илдең махсус хеҙмәттәре башында тороусы һәм махсус үлем эскадрондары булдырыусы Шакир Бехаэддин әүҙем ҡатнашҡан&lt;ref name=&quot;Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;see also suni&quot; group=&quot;Комм&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;роль специальной организации&quot; group=&quot;Комм&quot; /&gt;.

18 апрелдә Эрзерум янында күмәк төрөк йыйылған митингта әрмәндәрҙе хыянатта ғәйепләйҙәр һәм әрмәндәргә ярҙам иткән мосолмандарҙы ла әрмәндәр яҙмышы көтөүен иҫкәртәләр. Алдағы аҙналар дауамында Эрзерум өлкәһе әрмәндәре төрөктәрҙең һөжүме сериялары объектына әйләнә. Май уртаһында Хыныс һәм уның тирә-яғында ҡырылыш ойошторола — {{nobr|19 000}} әрмән үлтерелә. Өлкәнең башҡа ауылында йәшәгән әрмәндәр Эрзерумға көсләп күсерелә, һәм күбеһе аслыҡтан, һыу эсмәү һәм ябығып хәлһеҙләнеү арҡаһында үлә, ә ҡалғандарын Кемах тарлауығы текә битләүҙәренән йылғаға ырғытҡандар. Эрзерумдың 65 мең әрмән халҡынан күбеһе июнь — июль дауамында көсләп күсерелгән һәм Кемах тарлауығында үлтерелгән, ҡалғандары [[Алеппо]] һәм [[Мосул]]ға күсерелә, бик һирәге генә тере ҡала. Эрзерумда мөһим хәрби объекттарҙа 100-гә яҡын әрмән хеҙмәт иткән. Эрзинжан әрмәндәре лә шулай уҡ Кемах тарлауығында үлтерелә. Эрзерум өлкәһенең тағы бер ҡалаһы Байбурт әрмәндәренән башта аҡсаларын һәм, хәүеф янамаясағында ышандырып, йәш ҡыҙҙарын тартып алғандар, һуңынан уларға &quot;четтес&quot;тар һөжүм иткән. Эрзинжанға ҡасып китергә маташыусыларҙы жандармдар атып үлтергән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258&quot; /&gt;.

Орду ҡатын-ҡыҙы һәм балалары, Самсунға сығарылыу һылтауы менән, баржаларға тейәлә, һуңынан диңгеҙгә сығарыла һәм борттан ырғытыла. 1919 йылдағы трибунал барышында Трапезунд полицияһы начальнигы өлкә губернаторы бүләге сифатында йәш әрмән ҡыҙҙарын Истанбулға Иттихат лидерҙарына ебәргәнлеген таныны. Ҡыҙыл ярымай дауаханаһындағы әрмән ҡыҙҙарын Трапезунд губернаторы наложница итеп тотҡан һәм мәсхәрәләүгә дусар иткән&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86&quot; /&gt;. Көнбайыш Әрмәнстандың көньяҡ өлөшөн Жәүдәт һәм уның «итсе батальондары» (''төр.'' kesab taburi) әрмәндәрҙән таҙартҡан. Битлис әрмәндәре закон боҙмауына ҡарамаҫтан, Жәүҙәт башта уларҙан выкуп талап иткән, һуңынан уларҙың күпселеген аҫтырған. 25 июлдә ҡаланы Жәүдәт ғәскәре уратып алған, һәм ҡыҫҡа ваҡыт ҡамауҙан һуң, ҡаланың рмәндәр йәшәгән өлөшө бирелгән. Ир-ат үлтерелгән, йәш ҡыҙҙарҙы урындағы төрөктәргә һәм курдтарға биргәндәр, ҡалған әрмәндәрҙе көньяҡҡа оҙатҡандар һәм Тигр йылғаһында батырғандар. Битлиста барлығы {{nobr|15 000}} әрмән үлтерелгән, уларҙың өйҙәре төрөк һәм курд мөжәһирҙәренә бирелгән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258&quot; /&gt;.

Шул уҡ ваҡытта Битлис янындағы әрмән халҡы ла һуйылған. Битлистан һуң Жәүдәт, төрөк һәм курдтарҙың һөжүмдәренән һуң бер аҙға тыныслыҡ урынлашҡан Муш ҡалаһы районына килә. Жәүдәт өлкәгә килгәндән һуң, әрмән общинаһы лидерҙарын язалау башлана, ир-ат штыктар менән сәнсеп үлтерелә, ҡатын-ҡыҙ һәм бала-саға, ат һарайына ҡыуып керетелеп, тереләй яндырыла. Артабан Жәүдәт һәм төрөк-курд отрядтары Сасунға һөжүм итә, һәм был ҡалала йәшәгән әрмәндәр боеприпастары һәм ризығы бөткәнсе ҡаршы тора. Ҡара диңгеҙ буйындағы ҡалаларҙа әрмәндәрҙе караптарға тейәгәндәр һәм батырғандар. Протестант һәм католик конфессияларына ҡараған әрмәндәр ҙә юҡ ителгән. Харпутта, 13 мең әрмән һалдаты менән, америка миссионерҙары нигеҙ һалған Евфрат колледжы студенттары һәм уҡытыусылары үлтерелгән. Америка протестант миссионерҙары етәкселегендә Мерзифонда эшләгән Анатолия колледжы әрмәндәре лә шундай ҡот осҡос яҙмышҡа дусар ителгән. Марсовандың 12 мең әрмәненең күпселеген һөргөнгә оҙатҡандан һуң, америка илсеһе аша колледж президенты Энверҙан һәм Талааттан колледж ағзалары өсөн хәүефһеҙлек гарантияларын ала, әммә округ губернатор, гарантия тураһында белмәүгә һылтанып, ҡалған әрмәндәрҙе сүллеккә көсләп күсерә һәм улар шунда һәләк була. Католик конфессияға ҡараған Анкара әрмәндәре лә көсләп күсерелә&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258&quot; /&gt;.
&lt;!--
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:40em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Из воспоминаний Такуи Левонян, 1900 года рождения'''&lt;ref name=&quot;Adalian-81-83&quot;&gt;''Rouben Paul Adalian''. The Armenian Genocide // {{Книга:Totten, Parsons, Charny. A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts|81—83}}&lt;/ref&gt;:&lt;br&gt;От [[Палу (Элязыг)|Палу]] до Тигранакерта ([[Диярбакыр|Диарбекир]]) нас сильно мучали, и мы очень страдали. Не было воды и еды. У моей матери было что-то в сумке, она давала нам немного время от времени. Мы шли весь день, в течение 10 до 15 дней. На ногах уже не оставалось обуви. Наконец мы достигли Тигранакерта. Там мы помылись у воды, размочили немного сухого хлеба который у нас был и поели. Прошёл слух что губернатор требует от армян очень красивую 12-летнюю девочку… Ночью они пришли с фонарями ища такую девушку. Они нашли её, отобрали у рыдающей матери и сказали что вернут её потом. Позже они вернули ребёнка, почти мёртвого, в ужасном состоянии, оставив его на коленях матери. Мать громко рыдала, и конечно ребёнок, не вынеся произошедшего, умер. Женщины не могли успокоить её. Наконец женщины попытались вырыть яму с помощью орудия одного жандарма, и похоронили девочку. Там была большая стена и моя мать и несколько женщин написали на ней «Здесь похоронена Шушан».
|}
В отличие от прежних депортаций, которые не отличали невиновных с точки зрения властей армян от «виновных» в пределах местных армянских общин, депортации из [[Киликия|Киликии]] уже не делали различия между армянскими революционными и лоялистическими сообществами. Эти депортации не зависели также от близости к границе и касались всех армян Османской империи. Этим депортированным не предоставлялась еда, что означало фактическую смерть от голода. Им не обеспечивалась защита, и по дороге они подвергались грабежам и насилию нерегулярных османских сил, курдских, черкесских и других мусульманских племён, в результате чего до конечного пункта в пустыне доходило около 20 %. То же самое происходило с армянами всей Восточной Анатолии. Армяне западных провинций относительно беспрепятственно дошли до Дер Зора, где впоследствии в большинстве умерли или были убиты. Считается, что практика общего разрушения армянских общин Анатолии началась 24 апреля 1915 года, когда были арестованы и депортированы в Анкару лидеры армянской общины Константинополя. К середине июня почти все они были убиты. А к этому времени уже были почти полностью уничтожены армянские общины Битлиса и [[Эрзерум]]а. 9 июня министерство внутренних дел направило губернатору Эрзерума требование продать имущество депортированных армян, возвращение которых уже не ожидалось. В течение лета ареал депортаций расширялся, включая районы современной Сирии. Согласно плану депортаций, армяне не должны были превышать 10 % местного населения, что отражало страх младотурок перед концентрацией армян. Есть основания предполагать, что убийства до 150 000 человек в лагерях вокруг пустыни Дер Зор были совершены черкесами, чеченцами и арабами, чтобы не допустить скопления большого количества армян в одном месте&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 270-272&quot; /&gt;.

Одно из самых ярких свидетельств резни оставили четыре арабских оттоманских чиновника, перешедшие на сторону русских и впоследствии рассказавшие подробности депортации [[Сайкс, Марк|Марку Сайксу]]. Так, по словам лейтенанта Саида Ахмеда Мухтэра Аль-Бааджа, находившегося в [[Трапезунд]]е в 1915 году, он знал, что высылка армян означает резню, и ему был известен официальный приказ расстреливать дезертиров без суда. Лейтенант Саид Ахмед сообщил, что в секретном приказе вместо слова «дезертиров» было «армян», что свидетельствует о понимании центральной властью преступности своих действий и желании их скрыть&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265-2&quot; /&gt;.
 --&gt;
Әрмәндәрҙе үлтереү менән бер рәттән урлашыу һәм талау киң таралған. Сауҙагәр Мәхәмт Али ({{lang-tr|Mehmed Ali}}), Асент Мостафа һәм губернатор Трапезунд губернаторы Жемал Азми {{nobr|300 000}} алып {{nobr|400 000}} төрөк алтын фунтына (ул осорҙа {{nobr|1 500 000}} АҠШ доллары) тиң әрмән байлығын үҙләштергән. Алепполағы америка консулы Вашингтонға: Төркиәлә «талауҙың гигант схемаһы» йәйелдерелгән тип доклад яһай. Трапезундтағы консул Трапезундтағы Иттихат комиссарының өйө талауҙан килгән өлөштөң алтыны һәм башҡа ҡиммәтле таштары менән тулған тип хәбәр иткән&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86&quot; /&gt;.

[[Файл:Armenianmothermourning.jpg|thumb|right|250px|Әрмән әсә биш балаһының мәйете янында]]

Йәй ахырына империялағы әрмән халҡының күп өлөшө үлтерелгән була. Ғосман властары был яуызлыҡты йәшерергә маташһа ла, Европаға барып етә алған ҡасаҡтар Төркиәлә әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте барғанын еткерәләр. 27 апрелдә әрмән [[католикос]]ы АҠШ һәм Италияға һуйышты туҡтатыу буйынса ҡыҫылыуҙарын үтенә. Союздаш державалар төрөк һәм курдтарҙың әрмәндәрҙе үлтереүҙәрен асыҡтан-асыҡ ғәйепләне, әммә һуғыш шарттарында уларҙың яҙмышын еңеләйтеү буйынса бер ни ҙә эшләй алманы. Был яуызлыҡты рәсми рәүештә тикшергәндән һуң, Бөйөк Британияла «Отношение к армянам в Османской империи» тип исемләнгән документтар китабы баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;The treatment of Armenians in the Ottoman Empire&quot; /&gt;, Европала һәмАҠШ-та ҡасаҡтарға ярҙамға аҡса йыя башлайҙар. Үҙәк һәм көнбайыш Анатолия әрмәндәрен юҡ итеү 1915 йылдың авгуынан һуң да дауам иткән&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-565-567&quot; /&gt;.

Рәсәй властары һәм йәмәғәтселеге ҡасаҡтарға (тәүҙә фәҡәт христиандарға ғына, ә 1916 йылдың яҙынан — мосолмандарға ла) гуманитар ярҙам күрһәтергә тырышып ҡарай, бының өсөн башында генерал Михаил Тамамшев торған махсус ведомство ойошторолған. Бөтә Рәсәй ҡалалар союзы булышлығы менән рәсәй армияһы оккупациялаған территорияларҙа ашханалар селтәре ойошторолған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан хәрби фекерләү өҫтөнлөк ала — шулай, 1916 йылдың авгусында года командующий Рсәй империяһының Кавказ армияһы командиры (1914—1918)генерал Юденич Николай Николаевич әрмән ҡасаҡтарына ташлап киткән тыуған ерҙәренә ҡайтыуҙы тыя: «Төркиәлә беҙ яулаған ерҙәргә халыҡтың ҡайтыуы иртәрәк, сөнки был төбәктәрҙе аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү былай ҙа бик ҡатмарлы»; ҡалғн халыҡ армия ихтыяжын өсөн тылда ауыл хужалығы хеҙмәтенә йәлеп ителә. Һуңғараҡ оккупацияланған райондарҙың генерал-губернаторы генерал Пешков шулай уҡ 1916 йылдың авгусында төрөк һөжүме башланыр алдынан Ван, Битлис һәм Муш ҡалаларынан Басенға һәм Игдирға 50 мең әрмәнде күсереү тәжрибәһен иҫләп (эвакуациянан һуң, рәсәй властары күскенселәрҙе аҙыҡ-түлек һәм медикаменттар менән тәьмин итеү көрсөгөнә терәлгәйне), асыҡтан-асыҡ был тыйыуҙы «кәрәкмәгән паника һәм ҡорбандар»ға барып етмәһен өсөн, тип нигеҙләгән. 1915 йылдың яҙында Юденич, аҙыҡ-түлек проблемаһы менән бәйле, шулай уҡ, әрмәндәр менән бергә 4-се казак корпусын ризыҡ менән тәьмин итеү бурысын ҡуйып, курдтар ташлап киткән Алашкерт, Диядин һәм Баязетҡа казактарҙы күсереүҙе тәҡдим итә. Һәм был граждандар адинистрацияһы һүҙҙә хуплау тапһа ла, тормошҡа ашмай ҡала. Башҡа фронттарҙағы кеүек, рәсәй армияһы, хәрби хәлдән сығып, урындағы халыҡты көсләп күсерергә мәжбүр булған: шулай, Эрзерум янындағы ун саҡрым оҙонлоғондағы фронт буйы зонаһынан 10 меңдән ашыу әрмән туранан-тура ҡала районына күсерелә, һәм был аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙе тағы ла ҡатмарлаштыра. Әрмән халҡы 1915йылдың июнендә Арарат отряды командующийы генерал-майор Николаев Андрей Михайловичтың курдтарға Ван янына ҡайтырға рөхсәт биреүе менән риза булмай. Рәсәй властары әрмән халҡы күсенеүенең хәрби һәм гуманитар маҡсатын уйлағанынан тыш, генерал-губернатор Пешков бөтә әрмәнде лә Ван күленән көнсығышҡа, ә курдтарҙы — көньяҡҡа күсереүҙе күҙ уңында тотҡан масштаблы акцияны планлаштырған; [[Трабзон|Трапезунда]] һәм Эрзерум райондарында һуғышҡа тиклем йәшәгән әрмәндәргә генә рөхсәт ителгән; төрлө милләт халыҡтарын айырым йәшәтеү маҡсатында апартеид режимы булдырыу тәҡдим ителгән. Хәйер, был план да шулай уҡ тормошҡа ашырылмай ҡалған&lt;ref name=&quot;holquist&quot;&gt;{{статья|автор= Peter Holquist.|заглавие= The Politics and Practice of the Russian Occupation of Armenia, 1915—February 1917|ответственный = Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark|издание= A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire|место= Oxford|издательство= Oxford University Press|год= 2011|страницы= 151—174}}&lt;/ref&gt;.

=== Әрмәндәргә медицина эксперименттары яһау ===
[[Файл:Nød i Armenia - fo30141712130022 302.jpg|thumb|270px]]
Оттоман әрмәндәрен юҡ итеүҙе аҡлау сифатында биологик нигеҙләү файҙаланылған. Әрмәндәрҙе «хәтәр микробтар» тип атап, уларға мосолмандар менән сағыштырғанда түбәнерәк статус бирелгән. Был сәйәсәттең төп пропагандисы, беренсе булып көсләп күсерелеүселәрҙең аяҡтарына даға ҡағыуҙы тәҡдим иткән доктор Рәшид Мәһмәт, Диярбакыр губернаторы булған. Рәшид шулай уҡ, Христосты язалағанға оҡшатып, әрмәндәрҙең ҡул-аяҡтары киреп ҡаҙаҡлауҙы ла ҡулланған&lt;ref name=&quot;Dictionary of Genocide-21-22&quot; /&gt;. Рәсми төрөк энциклопедияһы ''төр.'' Türk Ansiklopedisi 1978 йылда Рәшидты «бик шәп патриот» тип ҡылыҡһырлай&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide-126-148&quot; /&gt;.

Мәғҡул (приемлемый) көнкүреш шарттары һәм медикаменттар булмауы төрөк армияһында һәр унынсы һалдаттың ғүмерен ҡыйған эпидемиялар таралыуға килтерә. Өсөнсө армия табибы Сәлим Тәүфиҡ ''төр.'' Tevfik Sağlam тимгелле тиф йәки ҡарамыҡҡа (сыпной тиф) ҡаршы вакцина эшләп сығарыу өсөн центральной больнице Эрзинжан үҙәк дауаханаһында әрмән һалдаттарында һәм хәрби училищелар кадеттарында эксперименттар үткәргән, һәм уларҙың күпселеге вафат булған. Ситләтелгән дәлилдәр был эксперименттарҙа Шакир Бехаэддин ҡатнашыуына күрһәтә. Эксперименттарҙа пациенттарға тиф йоҡторолған ҡан һалдыртыусы Истанбул медицина мәктәбе профессоры Хәмди Суат Акнар ''төр.'' Hamdi Suat Aknar ҡатнашҡан. Һуғыш тамамланғандан һуң, истанбул трибуналы был эште ҡарағанда, Хәмди Суат, «киҫкен психоз» мире асыҡланыу сәбәпле, медицина мәктәбе клиникаһына мәжбүри дауаныуға һалына&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77&quot; /&gt;.

Бөгөн Төркиәлә Хәмди Суат төрөк бактериологияһына нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә, һәм Истанбулда уның йорт-музейы бар. Уның эксперименттарын Оттоман ҡораллы көстәре баш санитар инспекторы Сөләймән Нуман ({{lang-tr|Süleyman Numan}}) хуплай. Эксперименттар Төркиәләге немец врачтарының һәм бер нисә төрөк табибының протесына алып килә. Уларҙың береһе Жемал Хәйдар ({{lang-tr|Cemal Haydar|}}), эксперименттар барышын күргәнлектән, [[1918 йыл]]да эске эштәр министрына асыҡ хатында уларҙы «ҡырағай» һәм «фәнни енәйәт» тип атаған. Хәйдарҙы Эрзинжандағы Ҡыҙыл ярымай дауаханаһының баш табибы доктор Сәләхетдин хуплай, властарға медицина эксперименттары үткәреүҙе ойоштороуҙа ғәйеплеләрҙе эҙләүҙә ярҙам итеүҙәрен үтенеп мөрәжәғәт итә . Оборона министрығы үҙен ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаҡһа ла, Хәйдар һәм Сәләхетдин күрһәтеүҙәрен раҫлаған. Хәйдар медицина эксперименттары һөҙөмтәһендә йөҙәрләгән әрмән үлтереүеүен ҡабатлап әйтә, Сәләхетдиндең ғаризаһынан уны өндәшмәҫкә күндереү маҡсатынд баҫым яһағандары күренә. Күсеү осороноң сәйәси буталсыҡлығы һөҙөмтәһендә эксперимент уҙғарыусылар язанан ҡотолоп ҡала. Хәмди Суат һуңыраҡ үҙенең «судҡа тарттырылған енәйәтселәр менән тәжрибә үткәреп» тикшеренеү һөҙөмтәләрен баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77&quot; /&gt;.

1919—1920 йылдарҙа Төрөк хәрби трибуналы үткәргән тикшереү һөҙөмтәһендә, Трапезундтың санитар-гигинеа хеҙмәттәре һәм һаулыҡ һаҡлау департаменты етәксеһе Али Сейб ({{lang-tr|Ali Saib}}) тарафынан әрмән балаларын һәм йөклө әрмән ҡатындарын ағыулау факттары билдәле була. Ағыуҙы ҡабул итергә баш тартҡандарҙы уны йоторға мәжбүр иткәндәр йәки диңгеҙгә батырғандар. Көсләп күсерелгәндән һуң, Месопотамия лагерҙарына барып еткән тере әрмәндәрҙе Сейб, морфий йә ағыулы матдәләрҙең үлемесле дозаһын ҡаҙап, үлтергән. Француз һәм төрөк шаһиттары дауаханаларҙа һәм мәктәптәрҙә балаларҙы ағыулау факттарын раҫлаған. Сейб балаларҙы шулай уҡ мобиль пар мунсаларында ({{lang-tr|Etüv|}}) артыҡ эҫе пар ҡулланып үлтергән&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 77-80&quot; /&gt;.

=== Әрмәндәрҙең оборонаһы ===
Антиохия янындағы [[Муса тауы]] районында йәшәгән әрмән халҡы, ҡыйралышты алдан һиҙенеп, [[1915 йыл]]дың июлендә властарҙан тауға ҡасып китә һәм унда ете аҙна дауамында ғосман ғәскәрҙәренең атакаларын кире ҡағып, уңышлы оборона ойоштора. 4 меңгә яҡын кешене француз судноһы ҡотҡара һәм [[Порт-Саид]]ҡа алып сыға. Оборона тотоусыларҙың бер өлөшө Француз әрмән легион сафына баҫа һәм [[1918 йыл]]да Арар янында төрөктәргә ҡаршы һуғышҡанда айырыуса батырлыҡ күрһәтә. Муса тауы (Муса-даг) оборонаһы тураһында Франц Верфелдең «Сорок дней Муса-Дага» тигән киң билдәле китабында яҙылған&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267&quot; /&gt;.

Ойошҡан ҙур ҡпршылыҡ күрһәтеү тағы ла Урфа үҙоборонаһында&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-618-621&quot;&gt;{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=618—621}}&lt;/ref&gt;, Муш&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-345-349&quot;&gt;{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=345—349}}&lt;/ref&gt;, Сасун үҙоборонаһында (1915) һәм [[Ван алышы]]нда күренә.

=== Төрөктәрҙең һәм немецтарҙың әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенә ҡаршы сығыштары ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-right: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Теодор Рузвельт&lt;ref name=&quot;Letters of Theodore Roosevelt&quot; /&gt;, АҠШ президенты (1901—1909):'''&lt;br&gt;
«Әрмәндәрҙе биләгән ҡот осоу, — атҡарылған факт. Байтаҡ дәрәжәлә был ул халыҡтың һуңғы дүрт йыл дауамында пацифизм сәйәсәте яҡлы булыуы һөҙөмтәһе. … әрмән ҡырылышы — был һуғыштың иң ҙур енәйәте, һәм Төркиәгә ҡаршы сығыш яһай алмайбыҙ икән, тимәк — беҙ уларҙы уҙындырабыҙ тигән һүҙ
|}.
Әрмәндәргә ярҙам иткәне өсөн үлем язаһы ҡаралғанлыҡтан, мосолмандар яғынан әрмәндәргә ярҙамды өйрәнеүе ҡыйынлаша, һәм шуның өсөн дә ярҙам йәшерен башҡарылған. Шуға ҡарамаҫтан, әрмән балаларын төрөк ғаиләләре тәрбиәләп үҫтереүе, шулай уҡ әрмән халҡын үлтереүҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан ғосман чиновниктарының протест күрһәтеү осраҡтары күп булған. [[Алеппо]] ҡалаһы башлығы Мәһмәд Жәләл бей Әрмәндәрҙе көсләп күсереүгә ҡаршы сыға, «әрмәндәр һаҡлана һәм йәшәү хоҡуғы — һәр бер кешенең тәбиғи хоҡуғы» ти, һәм әрмән халҡына ҡаршы йүнәлтелгән теләһә ниндәй репрессияларҙы тыя. Шулай уҡ Смирна губернаторы Рәхми бей һәм Әдирнә (Адрианополь) губернаторы Хажи Адил бей был яуызлыҡтан баш тарта. Жәләл бей [[1915 йыл]]дың июнендә ҡала менән идара итеүҙән ситләтелә. Дер-Зор сүллегендә урынлашҡан концентрацион лагерь командиры Али Суэд Бей, әрмәндәрҙең яҙмышын еңеләйтергә тырышҡаны өсөн, вазифаһынан алына, һәм уның урынына әрмәндәргә ҡарата сиктән тыш ҡәбәхәтлек ҡылған Зәки бей тәғәйенләнә. Йәш төрөктәр лидерҙарының береһе Әхмәд Жемал паша үҙенең мемуарҙарында әрмәндәргә ҡаршы атҡарлыған енәйәттәрҙән ҡото осоуы һәм уларҙың яҙмышын еңеләйтергә тырышыуы тураһында яҙған, әммә тарихсылар уның һүҙҙәрен шикләнеп ҡабул итә&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271&quot; /&gt;.

Төрөктәргә союздаш булған немец яғы вәкилдәре күп осраҡта әрмәндәргә ҡаршы репрессияларға юл ҡуйҙылар. Немец илсеһе барон фон Вангенһайм, консулдары ентекле мәғлүмәт еткереп торһа ла, ваҡ-төйәк боҙоуҙарға ҡарата ғына протест белдергән. Фон Вангенһаймдан ҡала өсөнсө немец илсеһе граф фон Вольф-Меттерних Иттихаттың ғәмәлдәрен әрмәндәрҙе юҡ итеүгә йүнәлтелгән шовинизм тип баһалаған. Немец миссионеры Иоһаннес Лепсиус [[1915 йыл]]да Истанбулға барған, әммә уның Энверҙан әрмәндәрҙе ҡурсалау үтенестәре яуапһыҙ ҡалған. [[Германия]]ға ҡайтҡас, Лепсиустың Төркиәләге әрмәндәрҙең хәленә йәмәғәтселек фекерен йүнәлтергә тырышыуы уңышҡа өлгәшмәй. Фельдмаршал фон Гольце эргәһендә хеҙмәт иткән доктор Армин Вегнер ҙур фотографиялар архивы йыя. Уның төрөк конвойы алып китеп барған әрмән ҡатынының фотоһы әрмәндәргә ҡаршы геноцид символына әүерелде. [[1919 йыл]]да Вегнер [[АҠШ]] президенты Вильсонға әрмәндәрҙе юҡ итеү тураһында ентекләп яҙа. Мартин Нипаж ({{lang-de|Martin Niepage}}), Алеппо техник мәктәбенең немец преподавателе, 1916 йылда сыҡҡан китабында әрмәндәрҙе ҡырағайҙарса үлтереүҙәр тураһында яҙған&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271&quot; /&gt;.

{|class=&quot;graytable&quot;
 |+
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:Armeniagen6a.jpg|center|200px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:Morgenthau336.jpg|center|200px]] 
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:Marcharmenians.jpg|center|200px]]
 | align=&quot;center&quot; | [[File:Russian soldiers Sheykhalan 1915.jpg|center|200px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 |-
 | align=&quot;center&quot; | Үлтерелгән әрмәндәрҙең ҡалдыҡтары (1918 йылда&lt;br&gt;АҠШ илсеһе (өлкән) Генри Моргентауҙың китабында баҫылған фотография 
 |
 | align=&quot;center&quot; | Алеппола юҡ ителгән әрмәндәр&lt;ref name=&quot;The Independent, 27-03-1920&quot; /&gt;
 | align=&quot;center&quot; | Ҡораллы һаҡ аҫтында&lt;br&gt;әрмәндәр колоннаһы хәрәкәт итә. 1915 йылдың апреле
 | align=&quot;center&quot; | Урыҫ һалдаттары әрмән ауылы Шейхаланда, 1915 йыл. Был фотография 1917 йылда Тифлиста баҫылып сыҡҡан «Ҡасаҡтар альбомы »нда табылған 62 фотоның береһе.
 |
 |}

=== Әрмән халҡын юҡ итеү буйынса төп райондар картаһы. Концентрацион лагерҙар ===
[[Файл:Armenian Genocide Map-ru.svg|thumb|800px|center]]

== 1918—1923 йылдарҙа Ғосман империяһы һәм Әрмәнстан Республикаһы ==
Мудрос тыныслыҡ килешеүе шарттары буйынса, союздаш державалар төрөктәрҙе мотлаҡ язаларға һәм әрмәндәрҙе бүләкләргә тейеш булған. Британия, стратегик юлдарҙы контролгә алыуҙы, хәрби әсирҙәрҙе азат итеүҙе һәм төрөк ғәскәрҙәренең Кавказ аръяғынан китеү мәсьәләһе буйынса ныҡышып, алты әрмән виләйәтенән төрөк ғәскәрҙәрен сығарыу талабын был виләйәттәрҙә на право союзников ввести в эти «бола сығыу осрағында» союздаштар ғәскәр индереү хоҡуғына эйә булыуы менән алмаштырырға ризалашты. Шуға ҡарамаҫтан, [[Антанта|союзные страны]] составындағы союздаш илдәр килешеүҙең был пунктын үтәргә йыйынманылар. Эриван губернаһынан эвакуацияланғанда, нимә алып була, шуны: аҙыҡ-түлек запасын, йорт хайуандарын, эш ҡоралдарын, кейем-һалым, йорт йыһаздары (мебель), хатта ишектәрҙе, тәҙрәләрҙе һәм тимер юл шпалдарын талап алдылар.[[1918 йыл]]дың декабрендә әрмән армияһы Александрополь ҡалаһын яулағанда, тимер юлда бер локомотив йә тимер юл вагоны ла булмай. Зима [[1918]]—1919 йылдарҙағы ҡыш миҙгелендә аҙыҡ-түлеге, кейеме һәм медикаменттары булмаған Әрмәнстанда кеше күпләп ҡырыла. Аслыҡ һәм һыуыҡта тере ҡалғандар тимгелле тиф ҡорбаны булды. Һөҙөмтәлә {{nobr|200 000}} әрмән, йәғни Әрмәнстан халҡының 20%-ы вафат булды. [[1919 йыл]]да 1000 кешегә: тыуыу — 8,7, үлеү — 204,2 кеше тәшкил итә. Ғосман армияһының сигенгән саҡта Әрмәнстанды талауын тарихсылар геноцидтың дауамы тип баһалай&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-304-313&quot; /&gt;.

Төрөк әрмәндәрен ҡыуыу һәм юҡ итеү процесы завершился серией военных кампаний в [[1920 йыл]]да Киликияға ҡабаттан ҡайтҡан ҡасаҡтарҙы үлтереү һәм Ататөрк Мостафа Кәмал командалығындағы ғәскәрҙәрҙең Смирнала әрмән кварталын ҡырыуы һымаҡ хәрби кампаниялар серияһы булып тамамланды, һуңынан, көнбайыш державалар баҫымы аҫтында, тере ҡалғандарға күсеп китергә рөхсәт бирелде. Смирналағы иң һуңғы компакт йәшәүсе әрмән общинаһын юҡ итеү менән, Төркиәләге әрмән халҡы үҙенең тарихи тыуған илендә ғәмәлдә йәшәүен тамамланы. Тере ҡалған ҡасаҡтар, бер нисә тиҫтә илдә әрмән диаспораһы булдырып, донъя буйлап таралды&lt;ref name=&quot;Rouben Paul Adalian:The Armenian Genocide&quot; /&gt;.

== Бәхәсле мәсьәләләр. Демография, сроктар һәм «ахырғы ҡарар» ҡабул итеү ==

=== Төркиәнең әрмән халҡы ===
Сәйәси яҡтан нимә өҫтөн тип билдәләнеүҙән сығып ҡарағанда, ҡорбандар һаны иң бәхәсле мәсьәләләрҙең береһе булып тора. Баһалау ситләтегән билдәләргә һәм шаһиттар күрһәтмәләренә нигеҙләнгәнлектән, ҡорбандар һанын теүәл иҫәпләү мөмкин түгел. Ғосман империяһындағы әрмән халҡы иҫәбе шундай билдәләрҙең береһе булып тора.

Әрмән мәсьәләһе килеп тыуған мәлдән, мосолман халҡы араһында әрмәндәр бары тик әһәмиәте аҙ булған аҙсылыҡ тәшкил иткәнен күрһәтеүҙән башлап әрмәндәрҙең Төркиәләге демографик абруйы сәйәси мәсьәләгә әйләнде. [[1864]]—[[1866 йыл]]дарҙа Тәнзимәт реформалары ышығында Эрзерум виләйәте, элекке Әрмәнстан губернаторлығы муташәрифтәр ({{lang-tr|Mutasarrıf}}) идара иткән ете өлөшкә бүленә. Эрзерум виләйәте территорияларының бер өлөшө Диарбаҡыр иленә (провинция) бирелә. Шуға ҡарамаҫтан, әрмәндәр виләйәттең әһәмиәтле генә өлөшөн тәшкил итә, һәм 1878 йылда Эрзерум виләйәте, уның составынан тоташ райондар алыныу һәм башҡа райондарҙы ҡушыу юлы менән 4 ил барлыҡҡа килә: Эрзерум, Ван, Хаккяри һәм Муш. [[1886 йыл]]да Порта Әрмән ҡалҡыулығын вағыраҡ административ берәмектәргә бүлә. [[1895 йыл]]да райондарҙы яңынан үҙгәртеп ҡороу ойошторола, 8 виләйәт 6 яңы административ берәмеккә берләштерелә. Демографик иҫәп алып барғанда, Ғосман хөкүмәте төрөктәрҙе, туркомандарҙы, курдтарҙы, ҡыҙылбаштарҙы, езидтарҙы һ. б. бергә иҫәпләһә лә, ортодоксаль (Әрмән апостол сиркәүе) әрмәндәрҙе католик һәм протестант әрмәндәрҙән, гректар һәм сүриәлеләрҙән айырған&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-265-267&quot; /&gt;.

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-right: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |'''Профессор Израэль Чарни&lt;ref name=&quot;Барсегов-623&quot; /&gt;:'''&lt;br&gt;
«Әрмәндәрҙе сәйәси юҡ итеү күп яҡлап иғтибарҙы йәлеп итә, шул иҫәптән, ҡанһыҙ XX йөҙйыллыҡта күп кешене үлтереүҙең иртә өлгөһө булды, һәм уны күптәр Холокостың «репетицияһы» тип таный».
|}
Ғосман империяһының [[1844 йыл]]ғы халыҡ йәниҫәбе буйынса, Азия Төркиәһендә {{nobr|2 000 000}} әрмән була. [[1867 йыл]]ғы Парижда ойошторолған Бөтә донъя күргәҙмәһендә империя етәкселеге Кесе Азияла {{nobr|2 000 000}} әрмән һәм европа Төркиәһендә {{nobr|400 000}} әрмән булыуын билдәләне. Әрмән патриархаты мәғлүмәттәренә ярашлы, 1878 йылда Ғосман империяһында {{nobr|3 000 000}} әрмән: {{nobr|400 000}} — европа Төркиәһендә, {{nobr|600 000}} — көнбайыш Кесе Азияла, {{nobr|670 000}} — Сивас, Трапезунд, Кайсери һәм Диарбаҡыр виләйәттәрендә, Әрмән ҡалҡыулығында {{nobr|1 330 000}} әрмән булған. [[1881]]—[[1893 йыл]]дарҙағы рәсми йәниҫәптә әрмәндәр һаны киҫкен {{nobr|1 048 143}} кәмей. Карс һәм Ардагандағы [[1878 йыл]]ғы юғалтыуҙарҙы иҫәпләгәндә лә, әрмәндәр һанының шул дәрәжәлә кәмеүен фәҡәт цифрҙар менән манипуляция тип кенә аңлатып була. Ғосман хөкүмәтенең йыл һайын теркәлгән яҙмаһында (ежегодник) мосолман булмаған ирҙәр түләгән 1882 йыл һалымы ({{lang-tr|Salname}}) {{nobr|462 870}} төрөк фунты күләмендә иҫәпләнгән булған, әммә шул уҡ ежегодникка ярашлы, Төркиәнең министрҙар советы был һалым килеме ике тапҡырға артыҡ булыр тип көткән, һәм ошо факт та ситләтеп мосолман булмаған халыҡтың ике тапҡыр кәмеүен раҫлай. Рәсми йәниҫәп элек әрмәндәр йәшәгән ҡалаларҙа әрмәндәрҙең булмауын күрһәткән. [[1907]]—[[1908 йыл]]дарҙағы ғосман йәниҫәбе шул уҡ һорауҙар тыуҙыра. Шул йәниҫәпкә ярашлы, армянское население Эрзерум, Битлис һәм Ван ҡалаларының әрмән халҡы, 1894—1896 йылдарҙағы ҡырылышҡа ҡарамаҫтан, шул уҡ күләмдә булған. Раймонд Кеворкян, демографик мәғлүмәттәрҙе енлекләп өйрәнеп, был йәниҫәп әрмән халҡын ысын иҫәпләүгә оҡшамаған, бары тик алдағы йәниҫәп мәғлүмәтен ҡабаталау булған тигән һығымта яһай. [[1912 йыл]]да әрмән патриархияһы Ван, Битлис, Элязыг, Диарбаҡыр һәм Эрзерум виләйәттәрендә әрмән һанын {{nobr|804 500}} кеше тип баһалай. [[1914 йыл]]да патриархия теүәлерәк иҫәпләү башҡара — империя территорияһында {{nobr|1 845 450}} әрмән була. Әрмән халҡының миллиондан ашыу кешегә кәмеүен фәҡәт 1894—1896 йылдарҙағы күп һанда кеше үлтереү, әрмәндәрҙең Төркиәнән ҡасыуы һәм көслөк менән ислам динен ҡабул иттереү менән генә аңлатып була. Бынан тыш, әрмәндәр йәшәгән барса тораҡ пункттарға ла, әгәр ҙә уларҙы курд ҡәбиләләре үҙ ҡулында тотһа, патриархия иҫәпселәре инә алмағанлыҡтан, йәниҫәп тулы булмаған. Диарбаҡыр виләйәте миҫалында һәйбәт аңлашыла: рәсми мәғлүмәт буйынса, әрмән халҡы  {{nobr|73 226}} кеше, патриархия иҫәпләүенә ярашлы — {{nobr|106 867}}, ә 1915 йылдың яҙында виләйәттән {{nobr|120 000}} рмән көсләп күсерелгән. Рәсми ғосман статистикаһы 1915 йылда империяла {{nobr|1 295 000}} әрмәән йәшәй тип баһалай&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278&quot; /&gt;.

«Британника»ға ярашлы, 1 миллиондан алып 3,5 миллионға тиклем тигән билдәләү бар&lt;ref name=&quot;britannica-armenian-massacres&quot; /&gt;. Хәҙерге заман күҙлегенән Ғосман империяһында әрмән халҡы һаны {{nobr|1 500 000}} &lt;ref name=&quot;Erik Jan Zürcher&quot; /&gt;{{Sfn|Bournoutian|1994|p=47}}  {{nobr|2 500 000}}&lt;ref name=&quot;Lise Noël&quot; /&gt; кеше тәшкил иткән.

=== Ҡорбандар иҫәбе ===
[[Файл:Геноцид армян.jpg|thumb|right|300px|Әрмән етемдәре ҡар өҫтөндә приютҡа ҡабул итеү сиратын көтә. Фото Армин Вегнер фотоһы]]
[[Файл:Near East relief american flour sacks and the Armenians in syria.png|300 px|right|thumb|Ҡасаҡ әрмән балаларының он ҡапсығынан тегелгән кейеме]]
Әрмән халҡының дөйөм һанын нигеҙ итеп алып, ҡорбандар иҫәбен конкрет билдәләү мөмкин (ҡара [[#Армянское население Турции]])&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272&quot; /&gt;. Ҡорбандар иҫәбен баһалауға йоғонто яһаусы тағы бер параметр булып әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенең дауамлылығы тора: хәҙерге баһалар тулы булмаған 1915 йыл&lt;ref name=&quot;eoe-54-1&quot; /&gt; һәм 1915 йылдан алып 1923 йылға тиклемгеосорҙо ала&lt;ref name=&quot;Rummel 224—225&quot; /&gt;.

1915 йылдың 28 сентябрендә Диярбаҡыр губернаторы Рәшид бей Талаатҡа телеграммаһында өлкәнән {{nobr|120 000}} әрмәнде һөрҙөм типяҙа, ә рәсми ғосман статистикаһы ике тапҡыр кәмерәк һандар күрһәткән булған&lt;ref name=&quot;Suny, Göçek, Naimar, 136-137&quot; /&gt;. 1915 йылдың авгусында Энвер-паша Эрнсту Якхҡа ({{lang-de|Ernst Jackh}}) һәләк булған {{nobr|300 000}} әрмән тураһында хәбәр итә. Иоһаннес Лепсиусҡа ярашлы, 1 миллионға яҡын әрмән үлтерелгән, 1919 йылда Лепсиус үҙенең баһаһын яңынан ҡарны  — {{nobr|1 100 000}} кеше. Уның мәғлүмәттәре буйынса, Кавказ аръяғына [[1918 йыл]]да ғосмандар баҫып ингән ваҡытта ғына было убито от 50-нән алып 100 меңгә тиклем әрмән үлтерелә. «Немецкий союза помощи» ({{lang-de|Deutscher Hilfsbund}} Deutscher Hilfsbund für christliches Liebeswerk im Orient) вәкиле Иоһанн Вильһельм Эрнст Зоммер (''ингл.'' Johann Wilhelm Ernst Sommer) көсләп күсереүселәр һанын {{nobr|1 400 000}} тип, ә тере ҡалғандарҙың — {{nobr|250 000}} тип баһаланы&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272&quot; /&gt;. 1915 йылдың 20 декабрендә [[Алеппо]]лағы Германия консулы Рёсслер рейхсканцлерға, әрмән халҡының дөйөм һаны 2,5 миллион тип алынһа, һәләк булыусылар һаны {{nobr|800 000}}, хатта шунан да күберәк булыуы ихтимал тигән. Бер үк ваҡытта, әрмән халҡының һанын 1,5 миллион тип алғанда, һәләк булыусылар һанын пропорциональ рәүештә кәметергә кәрәк (йәғни, һәләк булыусылар иҫәбе {{nobr|480 000}} булыуы ихтимал)&lt;ref name=&quot;armenocide.com-1915-12-20-DE-001&quot; /&gt;.

Лепсиусҡа ярашлы, {{nobr|250 000}}-нән алып {{nobr|300 000}} әрмән көслөк менән мосолманға әйләндерелгән, һәм был империяның ҡайһы бер мосолман лидерҙарының протесына килтерҙе. Кютахья мөфтөйө әрмәндәрҙе мосолманға әүерелдереү исламға ҡапма-ҡаршы тип иғлан итә. Дингә ышанмаған Йәш төрөктәр лидерҙарына ислам диненә күсереү дини мәғәнәгә эйә булмаған, әммә әрмән оҡшашлығын (идентичность) ҡаҡшатыу, әрмәндәр яғынан автономия йә бойондороҡһоҙлоҡ талаптарын күтәреп сығырлыҡ нигеҙҙе бөтөрөү — әрмәндәр һанын кәметеү кеүек сәйәси маҡсаттан сығып тормошҡа ашырылған&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272&quot; /&gt;.

Ҡорбандар иҫәбенең хәҙерге заман баһаһы {{nobr|200 000}} алып (ҡайһы бер төрөк сығанаҡтары&lt;ref name=&quot;Zuercher 115&quot; /&gt; һәм Стенфорд Шоу  «History of the Ottoman Empire and modern Turkey» хеҙмәтенең беренсе баҫмаһында&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;)  {{nobr|2 000 000}}-дан артыҡ әрмән (ҡайһы бер әрмән сығанаҡтары&lt;ref name=&quot;Zuercher 115&quot; /&gt; һәм Рудольф Руммель&lt;ref name=&quot;Rummel 224—225&quot; /&gt;) юҡ ителгән ти. Рональд Сюни бер нисә йөҙҙән алып 1,5 миллионға тиклем баһалау диапозонын атай&lt;ref name=&quot;Looking toward Ararat-114&quot; /&gt;. «Энциклопедия Османской империи» фекеренсә, иң консерватив баһалар ҡорбандар һанын {{nobr|500 000}} ти, ә әрмән ғалимдарының баһаһы иң күбе — 1,5 миллион&lt;ref name=&quot;eoe-54-2&quot; /&gt;. «Энциклопедия Британника»ға ярашлы, {{nobr|600 000}}-ҙән алып {{nobr|1 500 000}} әрмән һәләк булған&lt;ref name=&quot;britannica-armenian-massacres&quot; /&gt;, Гюнтер Леви {{nobr|642 000}}&lt;ref name=&quot;Guenter Lewy 240&quot; /&gt;, Эрик-Ян Цюрхер  {{nobr|600 000}}-дән {{nobr|800 000}}-гә тиклем тип баһалай&lt;ref name=&quot;Zuercher 115&quot; /&gt;, Роджер Смит «миллиондан ашыу» тип атай&lt;ref name=&quot;Roger Smith 8&quot; /&gt;, «Энциклопедия геноцида» 1,5 миллион әрмән юҡ ителгән тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Rouben Paul Adalian 1999&quot; /&gt;, Рудольф Руммелгә ярашлы, {{nobr|2 102 000}} әрмән юҡ ителгән&lt;ref name=&quot;Таблица 10.2&quot;/&gt; (шуларҙан {{nobr|258 000}} — Ғосман империяһынан ситтә йәшәүселәр). Дуглас Говардҡа ярашлы, тарихсыларҙың күпселеге ҡорбандар һанын {{nobr|800 000}}-ҙән алып {{nobr|1 000 000}}-ға тиклем диапозонда тип баһалай&lt;ref name=&quot;Douglas Arthur Howard 83&quot; /&gt;. Ричард Ованнисян фекеренсә, һуңғы осорға тиклем иң таралған баһалау цифраһы {{nobr|1 500 000}}, әммә һуңғы ваҡытта Төркиәнең сәйәси баҫымы һөҙөмтәһендә был баһа кәмеү яғына яңынан ҡарала&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271&quot; /&gt;. Армен Марсубянға ярашлы, тарихсыларҙың күпселеге ҡорбандар һанын 1-ҙән алып 1,5 миллионға тиклем кеше тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Marsoobian-135&quot; /&gt;. Профиль энциклопедиялар түбәндәге баһаны бирә: «Encyclopedia of Genocide» — 1918 йылға 1 миллионға тиклем&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of genocide, 61&quot;&gt;{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|61|volume=1}}&lt;/ref&gt;, «Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity» — 1,2 миллион тирәһе&lt;ref name=&quot;Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide&quot; /&gt;, «Dictionary of Genocide» — һәләк булғандар 1 миллиондан кәм түгел, әммә 1,5 миллионға яҡын&lt;ref name=&quot;Totten 19&quot;&gt;{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|19}}&lt;/ref&gt;, Оксвордская энциклопедия экономической истории — 1,5 миллион һәләк булған{{sfn|Mokyr|2003|p=157}}.

=== «Ахырғы ҡарар»ҙы ҡабул итеү ===
Төркиәлә йәшәгән әрмән халҡын юҡ итеү ҡарары ҡабул ителгән ваҡыт икенсе бәхәсле мәсьәлә булып тора. Был проблеманы ҡараусы тарихсылар  (Холокосты ҡараусы тарихсыларға оҡшап), ике төркөмгә бүленә: төрөктәр әллә ҡасанан әрмәндәрҙе юҡ итеү планын уйҙарында йөрөткән ти «интенционалистар», ә [[XIX быуат]] аҙағы — [[XX быуат]] башы ваҡиғалары [[1915 йыл]]да әрмәндәрҙе күпләп үлтереүҙең репетицияһы булған, һәм «функционалистар» ваҡиғалар осраҡлы характерлы һәм Беренсе донъя һуғышы осоронда әрмән ҡурҡынысы тураһындағы күҙаллауҙар тәьҫире аҫтында барлыҡҡа килгән тип иҫәпләй. «Интенционалист» Ваагн Дадрян, мәҫәлән, бының сәбәбе үҙгәрештәргә буйһонмаусан догмаға ҡоролған ислам динендә тип иҫәпләй. Дадрян, муллалар әрмәндәргә ҡаршы йыһатҡа саҡырғандан һуң, үлтереүҙәр йышыраҡ осраҡта йома намаҙынан һуң ойошторолған тигән фекерҙе нигеҙләй. Уның оппоненттары, мосолмандарҙың әрмәндәрҙе ҡотҡарыу осраҡтарын килтереп, һәм Ғосман империяһында әрмәндәргә ҡаршы репрессиялар илдең, дини закондарҙың төп роль биләүенән баш тартып, модернизация юлына баҫҡан дәүерҙән — Тәнзимәт осоронан һуң башланған тип билдәләй. «Функционалистар», мәҫәлән, Рональд Григор Сюни һәм Дональд Блоксхэм, әрмән общинаһын юҡ итеү сәбәптәрен Ғосман империяһының Һарығамыш янында тар-мар ителеү эҙемтәһендә күрә. «Функционалистар»ҙың ҡарашын анализлағандан һуң, башҡа тикшеренеүсе, Асатурян, геноцид идеялары  социаль дискриминация һәм өҫтөнлөклө төркөмгә хас коллектив мифтар нигеҙендә өлгөрә ти. Шуға ҡарамаҫтан, тикшеренеүселәр араһында «ахырғы ҡарар» Ван ҡалаһындағы 1915 йылғы ихтилалдан һуң барлыҡҡа килгәндер тигән консенсусҡа ҡайтып ҡала. Был бәхәстә Ғосман империяһының бөтә тарихы әрмәндәрҙе юҡ итеү прелюдияһы ул, тип иҫәпләүсе Әрмәнстан тарихсылары, һәм әрмән общинаһын маҡсатлы юҡ итеүҙе бөтөнләй кире ҡағыусы Төркиә тарихсыларының күпселеге һуңғы сиктәге позицияны биләй&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Сюни, Ab Imperio&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham-69-71&quot; /&gt;.

Ричард Ованнисян: «1894 йылдан 1922 йылға тиклемге осорҙо 1890-сы йылдарҙа Абдулхәмидтең Ғосман империяһында әрмәндәр йәшәүен булдырмауҙы өҙлөкһөҙ көс менән туҡтатырға тырышыуының маҡсаты 1915 йылғы йәш төрөктәрҙекенә ҡарағанда бөтөнләй икенсе була. Ҡамауҙа ҡалған солтан иҫке тәртипте һаҡларға файҙаһыҙ тырышыуында күпләп әрмәндәрҙе ҡырыуға тотонған булһа, йәш төрөктәр иһә статусты юҡҡа сығарыу һәм унда әрмәндәргә урын булмаҫҡа тейешле яңы тәртип урынлаштырыу һәм иҫәптең яңы системаһын төҙөү маҡсатында әрмәндәрҙе юҡҡа сығарыу сәйәсәтен (геноцид) тормошҡа ашырған»&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226&quot; /&gt;.

== Мәҙәни мираҫты юҡҡа сығарыу ==
{{Фоторяд|ш1=200|Armenian monastery of s apostles in moush.jpg|ш2=175|Arakelots12.jpg|текст=Изге Апостолдар Монастыры, Муш ҡалаһы,&lt;br&gt; XX быуат башы һәм 2010 йыл фотографияһы|align=left}}
Әрмән халҡын юҡ итеү әрмән мәҙәни мираҫын юҡ итеү кампанияһы менән оҙатылған. Әрмәр һәйкәлдәре һәм сиркәүҙәре шартлатылған, зыяраттар баҫыуға әйләндерелеп һөрөлгән һәм кукуруза һәм бойҙай сәселгән, ҡалаларҙың әрмән кварталдары емертелгән йәки уларҙа, исемдәре үҙгәртелеп, төрөк һәм курд халҡы йәшәй башлаған&lt;ref name=&quot;Jones-157&quot; /&gt;.

Беренсе донъя һуғышына тиклем Төркиәлә әрмән сиркәүенең 30 епархияһы булған, әммә әрмән халҡын юҡҡа сығарғандан һуң, Константинополь патриархатлығы ҡарамағында берҙән-бер епархия тороп ҡалған&lt;ref name=&quot;Americana&quot;&gt;Armenian church /Encyclopedia Americana: Ankara to Azusa / Scholastic Library Pub., 2005 V.2 p.338-339 ISBN 0717201384, 9780717201389 {{oq|en|There are one or more Armenian dioceses in nearly every country having Armenian communities. Before World War I there were some 30 dioceses in Turkey alone, but with the extermination and expulsion of the Armenian population only one diocese remains. It is under the authority of the patriarchate in Istanbul.}}&lt;/ref&gt;.  [[1914 йыл]]да әрмән Константинополь Патриархатына 2549 мәхәллә, шул иҫәптән 200-ҙән ашыу монастырь һәм 1600 сиркәү ҡараған&lt;ref name=&quot;Kévorkian and Paboudjian&quot; /&gt;. Геноцид сәйәсәте үткәреү һәм этник таҙартыуҙар осоронда бик күп әрмән архитектураһы һәйкәлдәре емертелде. Күп ҡорамдар емертелде, тағы ла күберәк өлөшө мәсеттәргә һәм Каруан һарайҙар итеп үҙгәртелде. 1960 йылға тиклем төрөк сәйәсәте Төркиә территорияһында әрмәндәр йәшәгәнлеген раҫлаусы тарихи мәғлүмәтте планлы юҡҡа сығарыуға йүнәлтелде. Бары 1960-сы йылдарҙа ғына ғалимдар әрмән рухи мираҫын һәйкәлдәрен теркәү һәм ҡотҡарыу мәсьәләһен күтәреп сыға. 1974 йылда Төркиәлә ғалимдар тарафынан 913 әрмән сиркәүе һәм монастыры тиңләштерелә (идентифицированы). Был һәйкәлдәрҙең яртыһынан күбеһе беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән, ә ҡалған  252-һе емертелгән һәм тик 197-һенең торошон ғына яҡшыраҡ тип әйтеп була&lt;ref name=&quot;Robert Bevan&quot; /&gt;.

[[1980]]-се йылдар аҙағында һәм [[1990]]-сы йылдар башында британ тарихсыһы һәм яҙыусыһы Уильям Далримпл әрмән тарихи һәйкәлдәрен емереү дауам иткәнен раҫлаған миҫалдар таба. Күп һәйкәлдәр ер тетрәүҙәренән һәм властар иғтибарһыҙлығынан, шулай уҡ сиркәүҙәр аҫтында йәшертелгән әрмән хазиналарын эҙләүсе крәҫтиәндәр ғәмәлдәренән ҡаҡшай, аңлы рәүештә емертеү осраҡтары ла бар. Элегерәк француз тарихсыһы  Дж. М. Тьерри Ван ҡалаһындағы әрмән сиркәүенең планын тергеҙергә маташҡаны өсөн ситтән тороп өс айлыҡ хеҙмәткә хөкөм ителгән була. Ул шулай уҡ 1985 йылда властар Ошкаванкала әрмән сиркәүен емерергә теләгәнен, ләкин урындағы халыҡ уны ашлыҡ һаҡлау урыны итеп ҡулланыуын дауам итергә теләгәнен белдерә һәм уны һаҡлап алып ҡала. Уильям Далримпл фекеренсә, әрмән һәйкәлдәрен емереү төрөк рәсми кешеләренә һөжүм итеүсе әрмән милләтселәре терроры башланғандан һуң, шәбәйҙе тип билдәләй&lt;ref name=&quot;Robert Bevan&quot; /&gt;.
[[Файл:Geographical distribution of placenames of Armenian origin.svg|thumb|left|370px|Төркиәнең исемдәре үҙгәртелгән топонимдары картаһы]]

Уильям Далримплға ярашлы, әрмән мираҫын юҡҡа сығарыуҙың сағыу миҫалы — 1915 йылдан 1960-сы йылдар аҙағына тиклем кешеләргә инергә тыйылған Карс ҡалаһы янында урынлашҡан биш сиркәүҙән торған Хцконк монастырь комплексы. Шаһиттар күрһәтеүенсә, монастырь регуляр армия частары тарафынан динамит ярҙамында шартлатыла, күнекмәләр яһағанда, комплекс бинаһына хатта атырға ла рөхсәт ителгән. Тарихсы монастырҙы барып күргәндә, стеналары емертелеүгә дусар ителгән XI быуат Изге Саргис сиркәүе генә ҡалған була. Икенсе миҫал итеп һарайға әйләндерелгән ярым емерек Варагаванк сиркәүен атарға була. Ерзинжа эргәһендәге IX быуат базиликаһы транспорт инеп йөрөһөн өсөн стенаһында ҙур тишек яһалған келәткә әйләндерелгән була. Эдессалағы әрмән соборы (хәҙер Шанлыурфа) 1915 йылда янғын депоһы итеп үҙгәртеп ҡорола, ә  1994 йылда, мәсеткә кәрәкмәгән христиан ҡоролмаларын емереп, уны мәсет итеп үҙгәртәләр. 1987 йылда Европа парламенты Төркиәне архитектура һәйкәлдәрен һаҡлау шарттрарын яҡшыртырға саҡыра. Бөтә донъя һәйкәлдәр фонды ла шуға оҡшаш тәҡдим менән мөрәжәғәт итһә лә, сикләнгән уңышҡа өлгәшә тип әйтер кәрәк. Халыҡ-ара баҫым һөҙөмтәһендә Вн күле буйында урынлашҡан Изге Тәре (Ахтамар) Сиркәүе тергеҙелә&lt;ref name=&quot;Robert Bevan&quot; /&gt;.

Төркиәлә әрмәндәрҙе юҡ теү сәйәсәте башҡарылғандан һуң, әрмән исемдәре төрөк атамалары менән алмаштырыла. Әрмән мәҙәни һәйкәлдәре йә емертелә, йә бөтөнләй яраҡһыҙға әйләндерелә. Әрмәнстан тураһында хәтерҙе юҡҡа сығарыу ынтылышы «Әрмән яйлаһы» географик атамаһын «Көнсығыш Анатолия» тип үҙгәртеүҙә лә сағыла&lt;ref&gt;George J. Andreopoulos / Genocide: Conceptual and Historical Dimensions / University of Pennsylvania Press, 1997 p.127(pp.265) ISBN 0812216164, 9780812216165&lt;blockquote&gt; In Turkey, Armenian place-names were changed, and Armenian cultural monuments were obliterated or allowed to fall into disrepair. Attempts to eliminate the memory of Armenia included change of the geographical expression «Armenian plateau» to «Eastern Anatolia»&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Немезида» операцияһы ==
[[Файл:Jemal morgue.jpg|thumb|250px|Әхмәд Жемал паша кәүҙәһе. 1922 йылдың 25 июлендә [[Тифлис]]та үлтерелә]]
[[1919 йыл]]да Дашнакцутюндың [[Бостон]]да үткән IX съезында әрмәндәрҙе үлтереүҙә ҡатнашҡан йәш төрөктәр лидерҙарын юҡ итеү ҡарары сығарыла. Операция боронғо грек үс алыу алиһәһе исемен ала — «Немезида». Заговорсылар төркөмөн башлыса геноцидтан ҡотолған һәм үҙ ғаиләләренең һәләк булыуы өсөн ҙур тәүәккәллек менән үс алырға ҡарар иткән әрмәндәр тәшкил иткән.

Операцияның иң билдәле ҡорбаны Ғосман империяһының эске эштәр министры һәм ғосман триумвираты ағзаларының береһе Мәһмәд Талаат паша була. Талаат, йәш төрөктәрҙең башҡа лидерҙары менән бергә 1918 йылда Германияға ҡаса, әммә днако был обнаружен и убит Согомон Тейлирян уны таба һәм 1921 йылдың мартында [[Берлин]]да үлтерә. Тейлирян ҡулға алынғанда йәмәғәтселек фекере уға ҡаршы була, әммә суд процесында әрмән халҡын күпләп үлтереү мәғлүмәттәре иғлан ителгәндән һуң, йәмәғәтселек фекере үҙгәрә. Ахырҙа «триумвират хөкүмәте ҡылған ғәмәлдәрҙән кисергән ғазаптар арҡаһында ваҡытлыса аҡылын юйыу» сәбәпле, енәйәт ҡылырға мәжбүр булған тип, Тейлирянды аҡлайҙар&lt;ref name=&quot;Totten-320&quot; /&gt;.

== 1919—1920 йылдарҙа Төрөк хәрби трибуналы ==
[[1918 йыл]]да Ғосман империяһы тар-мар ителгәндән һуң, Мудрос тыныслыҡ килешеүендә еңеүсе илдәр Төркиә хөкүмәтенән хәрби әсирҙәргә һәм әрмәндәргә енәйәт ҡылғандарҙы язаларуҙы талап итәләр. Иң тәү сиратта британ хәрби әсиҙәренә аяуһыҙ мөнәсәбәт өсөн, тик һуңынан ғына әрмәндәрҙе юҡ иткән өсөн язалауҙы талап итеүҙе ныҡышҡан Британия үҙенә бер айырым позицияла торған. Трибунал эше башланғанда, Иттихат ойошмаһының төп етәкселәре — Мәһмәд Талаат паша, Энвер паша, Әхмәд Жемал паша, Бехаэддин Шакир, доктор Селаникли Нәзим бей, Бәдри Осман һәм Жемал Азми — Төркиәнән ситкә ҡасып киткән.

Ғәйепләүгә ярашлы, көсләп күсереүҙәр хәрби ихтыяж йәки дисциплинар сәбәптәр арҡаһында барлыҡҡа килмәгән, ә [[Иттихат]] үҙәк комитеты тарафынан алдан уйланылған була, һәм уларҙың эҙемтәләре Ғосман империяһының ({{lang-tr|Memaliki Osmaniyenin hemen ee tarafnda}}) барлыҡ ерендә лә тойолоп торған. Дәлилләүҙәрҙе трибунал нигеҙҙә шаһиттар күрһәтмәләренән түгел, ә документтарҙан алған. Трибунал әрмәндәрҙе ойошҡан үлтереү Иттихат ({{lang-tr|taktil cinayeti}}) лидерҙары тарафынан ойошторолғанын раҫланған факт тип таба. Трибунал судта ҡатнашмаған Энверҙы, Жемалды, Талаат һәм доктор Нәзим бейҙе ғәйепле тип таба һәм уларҙы үлем язаһына тарттыра. Судта ҡатнашҡан өс ғәйепләнеүсе аҫып үлтереү үлем язаһына тарттырыла&lt;ref name=&quot;Armenian Genocide, court-martial of perpetrators&quot; /&gt;.

== Төрөк республикаһы һәм әрмән мәсьәләһе ==
{| &quot;Төркиә премьер-министры '''Тансу Чиллер. 1994 йылдың сентябре'''&lt;ref name=&quot;Identity Politics in the Age of Genocide-115&quot; /&gt;:&lt;br&gt;«Төрөк властары «әрмән мәсьәләһе» буйынса үҙ позицияларын әйтеп бирергә теләмәйҙәр тигән фекер дөрөҫ түгел. Беҙҙең позиция үтә лә асыҡ. Бөгөн һис шикһеҙ, тарихи факттар сағылышында әрмән дәғүәләре нигеҙһеҙ һәм иллюзор булып тора.  Һәр осраҡта ла әрмәндәр геноцидҡа дусар ителмәне».
|}
Төркиә республикаһы барлыҡҡа килгәс, сәйәси һәм интеллектуаль элита әрмән общинаһын юҡ итеүҙән йә реакцион-шовинистик сығыштарҙа һәм әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙа етәксе ролен үтәгән кешеләрҙән ары йөрөү ихтыяжын тойманы. Сәйәси элита нигеҙҙә күптәре әрмәндәрҙе юҡ итеүҙә шәхсән ҡатнашҡан һәм әрмәндәрҙе һәм гректарҙы көсләп күсереүҙән ҙур килем алған төбәк лидерҙары һәм ҡәбилә башлыҡтары менән коалицияла торған [[Иттихат]]тың элекке функционерҙарынан булған. Әрмән мәсьәләһен тикшереүгә ҡуйыу был коалицияны юҡҡа сығарыр ине&lt;ref name=&quot;Renewal and Silence&quot; /&gt;. [[1927 йыл]]дың октябрендә Республика партияһы съезында Мостафа Кәмал бер нисә көн дауамында төрөк милләте бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көөрәш аша төрөк милләте барлыҡҡа килгәне тураһында һөйләгән. Кәмал тексы рәсми төрөк тарихы сифатында ҡабул ителгән һәм дәүләт тарафынан изге хөрөфәтле (сакральный) йәки тейелгеһеҙ тип ҡаралған. Төркиәнең енәйәти ҡануниәте тарихтың кәмалса  фаразлауҙы тәнҡитләүҙе енәйәт тип атай, һәм шуның өсөн төрөк йәмғитәендә дебаттар мөмкин түгел&lt;ref name=&quot;Fatma Müge Göçek-42-52&quot; /&gt;. Рәсми статистика буйынса, [[1927 йыл]]да Төркилә {{nobr|77 400}} әрмән йәшәгән. Лозанна тыныслыҡ килешеүенә ярашлы, [[Төркиә]] әрмәндәргә хәүефһеҙлек гарантиялары, ирекле үҫергә һәм башҡа милли аҙсылыҡтарға биргән кеүек ҡайһы бер льготалар бирергә риза булып ҡул ҡуйған. Әммә был килешеүҙең положениелары үтәлмәгән. Төркиә әрмәндәре илдән ҡасып китеүен һәм йотолоуын дауам иткән. «Закон о фамилиях», принятый [[21 июня]] [[1934 йыл]]дың 21 июнендә ҡабул ителгән «Фамилиялар тураһында закон» гректарҙан, йәһүдтәрҙән һәм әрмәндәрҙән традицион фамилияларынан баш тартырға һәм яңы төрөк фамилияларын ҡабул итеүҙе талап иткән. Икенсе донъя һуғышы осоронда Төркиәлә бик күп сауҙагәрҙәрҙе — гректарҙы, йәһүдтәрҙе һәм әрмәндәрҙе бөлгөнлөккә төшөргән һайланма Мөлкәт һалымы (Варлык вергиси — Налог на имущество) ҡабул ителгән&lt;ref name=&quot;Киреев&quot; /&gt;.

Һуңғы йылдарҙа Төркиәлә академик фән, төрөк интеллектуалдарыы, матбуғат һәм граждандар йәмғиәте әрмән мәсьәләһен тикшереүгә сығара, һәм был милләтселәрҙең һәм төрөк хөкүмәтенең ҡаршылығына килтерә. Әрмән гәзите мөхәррире Грант Динк, яҙыусылар Орхан Памух һәм Әлиф Шәфәҡ, нәшриәтсе Раһип Зараколу «төрөксөлөктө» мәсхәрәләүҙә ғәйепләнде, Динк һәм Зараколу хөкөм ителде. [[2007 йыл]]ың 19 ғинуарында Грант Динк  17 йәшлек төрөк милләәтсеһе ҡулынан һәләк булды. Истанбулда уны һуңғы юлға оҙатҡанда тиҫтәләгән мең төрөк, плакаттарға «Беҙ бөтәбеҙ ҙә әрмән, беҙ бөтәбеҙ ҙә Гранттар» тип яҙып, демонстрация ойошторҙо. Шул уҡ ваҡытта төрөк йәмғиәтенең бер өлөшө Динкты үлтереүсене милли герой тип ҡабул итте&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide-306-316&quot; /&gt;.

== Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте (геноцид) тормошҡа ашырылыуын иҫбатлау ==
{{main|Доказательства геноцида армян}}
{{also|Турецкий военный трибунал 1919—1920 годов}}
[[Файл:Rafael de Nogales Mendez.png|thumb|150px|Рафаэль де Ногалес Мендес (1879—1936), ғосман армияһында хеҙмәт иткән [[Венесуэла]] офицеры, үҙенең китабында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу тураһында яҙған&lt;ref name=&quot;Rafael de Nogales&quot; /&gt;]]
Әрмәндәргә ҡаршы кампания системалы һәм үҙәкләштерелгән характерҙа булыуы файҙаһына иҫбатлауҙар төрөк булмаған шаһиттарҙың (консулдар, хәрбиҙәр, шәфҡәт туташтары, уҡытыусылар, миссионероҙар) дәлилдәре, төрөк чиновниктарынан һәм тере ҡалған әрмәндәрҙән алынған мәғлүмәттәр һөйләй. Маҡсатҡа ярашлы йүнәлештә әрмәндәрҙе юҡ итеүҙе ойошороу 1919—1920 йылдарҙа эшләгән Төрөк хәрби трибуналының йәш төрөктәр лидерҙарын йомғаҡлау ғәйепләүенә яҙылды. Хәҙерге көнгә тиклем төрөк архивтарынан әрмәндәрҙе маҡсатлы юҡ итеүҙе раҫлаусы документтар тәҡдим ителмәгән, һәм был күренеш документтарҙы юҡ итеү менән йәки бөгөн Төркиәлә хөкөм һөргән цензура менән бәйле булыуы ихтимал. 1920 йылда баҫылып сыҡҡан «Талаат телеграммалары» дәлилләнмәгән һәм ялған тип иҫәпләнә. Оригиналы Телеграммаларҙың төп нөсхәһе юҡ, әммә  Дадрян үткәргән анализ был телеграммаларҙың йөкмәткеһе йәш төрөктәрҙе фашлаусы процесс материалдары менән ситләтелгән дәлилдәр аша иҫбатлана. Әрмәндәр ташлап китергә мәжбүр ителгән территорияларға (ойошторолған ярҙам һәм планлаштырылған күсереү булмаһа, үҙҙәре теләгәндән генә Киликияға һәм Көнбайыш Әрмәнстанға килеп етеүе мөмкин булмаҫ ине) Фракия йә [[Болгария]] мөһәржирҙәре урынлаштырыла, һәм ошо факт та әрмәндәрҙе юҡ итеү программаһында бик юғары рәсми даирәләрҙең ҡатнашлығын иҫбатлаусы дәлил булып тора&lt;ref name=&quot;Naimark-XVI&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://novostik.com/vatikan-raskryl-zasekrechennye-dokumenty-o-genocide-armyan-zverstva-turok-shokiruyut/ Ватикан раскрыл засекреченные документы о Геноциде армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020161408/https://novostik.com/vatikan-raskryl-zasekrechennye-dokumenty-o-genocide-armyan-zverstva-turok-shokiruyut/ |date=2021-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

Төркиә Президенты [[Рәжәп Тайип Эрдоған]] 2019 йылда Төркиә теләгән бер ваҡытта 1915 йылғы ваҡиғаларҙы өйрәнеү өсөн архивтарҙы асырға әҙер тип хәбәр итте&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/турция/турция-готова-открыть-архивы-для-изучения-событий-1915-года/1461421|title=https://www.aa.com.tr/ru/турция/турция-готова-открыть-архивы-для-изучения-событий-1915-года/1461421|publisher=www.aa.com.tr|accessdate=2020-02-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.milliyet.com.tr/siyaset/askeri-arsivlerimizi-acmaya-haziriz-2048718|title='Askeri arşivlerimizi açmaya hazırız'|author=player-inline {display: inline-block;padding-bottom: 56 25%;position: relative;width: 100%;z-index: 5;} player-box {height: 100%;left: 0;position: absolute;top: 0;width: 100%;}$ ready{quarkPlayer = new QuarkPlayer, bufferLength:5, autoPlay: false, subTitles: false, showAds: true, showNotification: false|publisher=Milliyet|lang=tr|accessdate=2020-02-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eIm62OsO42E|title=Cumhurbaşkanı Erdoğan'dan Fransa'ya '1915 Olayları' Tepkisi!|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;

== Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (геноцидты) инҡар итеү ==
Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (әрмәндәргә ҡарата геноцидты) инҡар итеү ғәҙәттә айырым кешеләр йәки ойошмалар ойошторған геноцидты башҡа төрлө кире ҡағыуҙарынан айырмаһы, уны академик яҡтан респектабелле һәм сәйәси нигеҙләнгән тип һанап, Төрөк Республикаһын рәсми һәм һәр яҡлап хуплау булғанлыҡ менән бәйле&lt;ref name=&quot;diff&quot; group=&quot;Комм&quot; /&gt;. Төрөк республикаһы әрмәндәргә ҡарата геноцидты инҡар итеү пиар-кампанияларына маҡсатына байтаҡ аҡса түгә һәм төрөк позицияһының дөрөҫлөгөн тәьмин иткән университеттарға иғәнәләр бирә. Төрлө парламенттар йәки хөкүмәттәр геноцидты таныу буйынса сираттағы тикшереү үткәреү мәсьәләһен күтәреп сыҡһа, Төркиә уларға дипломатик һәм сауҙа санкциялары һәм үҙ илендәге аҙсылыҡ тәшкил иткән халыҡтарға репрессиялар менән янай. Төркиә территорияһында ҡасандыр әрмәндәр йәшәгәнлегенең физик эҙҙәрен юҡ итер өсөн, илдә системалы рәүештә әрмән архитектураһы һәйкәлдәре емерелә&lt;ref name=&quot;Totten 21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloxham-221, 228&quot; /&gt;.

Инҡар итеүселәр түбәндәге раҫлауҙар модификацияһының ғәҙәттә береһе ҡабатлана&lt;ref name=&quot;Totten 21&quot; /&gt;:
* Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу бер ҡасан да булмаған;
* әрмәндәрҙең һәләк булыуы уларҙы һуғыш хәрәкәттәре барған ерҙән күсергәндә аслыҡтан һәм сирҙәрҙән һаҡланмау арҡаһында килеп сыҡҡан;
* йәш төрөктәр әрмәндәрҙе ҡырыуға маҡсатлы сәйәсәт үткәрмәгән;
* әрмәндәрҙең һәләк булыуы Ғосман империяһында барған граждандар һуғышы эҙемтәһе булған, был ваҡиға шулай уҡ төрөктәр ҙә күп ҡырылған.

== Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенең мәҙәниәттә сағылышы ==
[[Файл:Суренянц, «Попранная святыня», 1895.jpg|thumb|right|180px|Вардгес Акопович Суренянц, «Тапалған иң мөҡәддәс нәмә», 1895 йыл]]
1915 йылғы ваҡиғалар тураһында ''«Ғазапланған Әрмәнстан»'' (1919)тигән беренсе картинанан бары 15 минутыҡ ҡына өҙөк һаҡланған. «Минең халҡым ҡайҙа?» ({{lang-en|Where Are My People?}}, продюсеры Майкл Акопян) исемле беренсе документаль фильм ваҡиғаларҙың 50 йыллығына арналып 1965 йылда сыға. XX һәм XXI быуаттар сигендә бер нисә документаль фильм сыға: «Күҙгә күренмәгән Холокост» ({{lang-en|The Hidden Holocaust}}) иң һәйбәте. Иң билдәле фотографияларҙы немец Ҡыҙыл тәреһенән Армин Вегнер һәм АҠШ консулы Лесли Девис төшөргән&lt;ref name=&quot;Hagopian&quot; /&gt;. Төрөк республикаһы төрөк әрмәндәрен ҡырыу тураһында фильмдар төшөрөргә маташыуға кәртә ҡуя&lt;ref name=&quot;Dinah Shelton&quot; /&gt;. Ауыҙ-тел ижади традицияһы ҡырыуҙы тасуирлаған хикәйәләргә н геҙләнеп йырҙар ижад иткән, һәм улар геноцидты иҫбатлаусы дәлил булып тора&lt;ref name=&quot;Jonathan McCollum&quot; /&gt;. Музыкант әрмәндәрҙән торған System of a Down америка рок-төркөмө ижады йыш ҡына әрмәндәргә ҡарата геноцид тематикаһына ҡағыла. XIX быуат аҙағында уҡ әрмән рәссамы Вардгес Акопович Суренянц бер нисә картинаһын Көнбайыш Әрмәнстанда әрмәндәрҙе ҡырыуға арнаған&lt;ref name=&quot;Костина&quot; /&gt;. Аршиль Горкиҙың күп картиналары башынан үткән иҫтәлектәре нигеҙендә яҙылған&lt;ref name=&quot;Stephen Feinstein 108&quot; /&gt;.

1915 йылда һәләк булған алдынғы әрмән шағирҙарының береһе Сиаманто булған. Икенсе ҙур шағир Даниел Григорьевич Варужан шулай уҡ 24 апрелдә ҡулға алынған, һуңыраҡ, 19 августа, язалап үлтерелгән. Егише Чаренц Карс ҡалаһында тыуған һәм 1915 йылда ҡаршылыҡ хәрәкәте составында ҡот осҡос хәлдәрҙе башынан үткәргән Егише Чаренцтың күп шиғырҙары ҡырыуҙың дәһшәтле хәлдәрен тасуирлай. Әрмәндәр геноциды темаһына яҙылған иң билдәле әҙәби әҫәр — Франц Верфелдең «Муса тауында ҡырҡ көн» романы.

[[Ливан]]дағы Антелиас ҡалаһында әрмән католикосаты территорияһында 1950-се йылдарҙа төҙөлгән часовня — әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙың беренсе хәтер һәйкәле. 1965 йылда католикосат территорияһындағы Эчмиадзин монастырында күп хачкарҙарҙан торған геноцид ҡорбандарына бағышлап ҡуйылған һәйкәл һалына. 1990 йылда сүриә Дер Зор сүллегендә иҫтәлекле часовня төҙөлә, һәм бөгөнгө көнгә тиклем ул әрмәндәрҙе ҡырған урында ҡуйылған берҙән-бер һәйкәл булып тора&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of genocide, 102-104&quot;&gt;{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|102-104|volume=1}}&lt;/ref&gt;. [[1967 йыл]]да, әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙың 50 йыллығынан һуң ике йыл үтеүгә Совет Әрмәнстанында күп халыҡ ҡатнашҡан санкцияланмаған демонстрациялар үткәнлектән, [[Ереван]]да Цицернакаберд («Ҡарлуғас ҡәлғәһе») ҡалҡыулығыында мемориаль комплекс төҙөлөшө тамамлана. Бөгөн Цицернакаберд әрмәндәрҙең табыныу урыны булып тора һәм йәмәғәтселек фекере уны әрмән геноцидына бағышланған универсаль һәйкәл тип ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of genocide, 102-104&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Totten, 21&quot;&gt;Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, ISBN 0-313-34642-9, p. 21.&lt;/ref&gt;.

== Юридик яғы ==

=== Әрмәндәргә ҡарата геноцидты халыҡ-ара хоҡуҡи таныу ===
[[Файл:Nations recognising the Armenian Genocide.svg|thumb|400x400px|right|Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен геноцид тип рәсми рәүештә таныған дәүләттәр картаһы. Асыҡ-йәшел төҫ менән геноцидты өлкәләр йәки муниципалитеттар кимәлендә таныған дәүләттәр күрһәтелгән]]
[[Файл:Vladimir Putin, Tsitsernakaberd memorial complex RA.jpg|thumb|250px|[[Владимир Владимирович Путин]] 2013 йылда геноцид хәтеренә урынлаштырылған мемориаль комплекста.&lt;br&gt;«Рәсәй һәр ваҡыт әрмән халҡының ғазабын һәм һәләкәтен үҙенеке кеүек ҡабул итте. Әрмән халҡына ҡарата геноцид ҡорбандары алдында баштарыбыҙҙы түбән эйәбеҙ»&lt;ref&gt;Запись Путина книге почетных посетителей Музея-института геноцида армян в 2001 году// [http://noev-kovcheg.ru/mag/2013-23-24/4236.html Армяно-российская встреча на высшем уровне: хроника визита], Ноев Ковчег, декабрь 2013 года&lt;/ref&gt;]]

Союздаш илдәрҙең (Бөйөк Британия, Франция һәм Рәсәй империяһы) [[1915 йыл]]дың 24 майындағы берлектәге Декларацияһында әрмәндәрҙе ҡырыу беренсе танылған кешелеккә ҡаршы енәйәт тип билдәләнә&lt;ref name=&quot;Уголовное право России-753&quot; /&gt;:
{{Начало цитаты}}''Төркиәнең кешелеккә һәм цивилизацияға ҡаршы яңы енәйәттәре танылғанлыҡтан, Союздаш дәүләттәр хөкүмәттәре Юғары Портаны был енәйәттәре өсөн Ғосман хөкүмәтенең бөтә ағзаларының, шулай уҡ был ҡыйралышҡа йәлеп ителгән бөтә агенттарының шәхсән яуаплылығы тураһында иҫкәртәбеҙ.''
{{Конец цитаты|источник=[[1915]] йылдың 24 майы. Франция, Бөйөк Британия һәм Рәсәйҙең берлектәге декларацияһы}}
Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен таныу АҠШ әрмән лоббист ойошаларының төп маҡсаты &lt;!-- ANCA--&gt;, һәм таныуҙың үҙенән башҡа,&lt;!--так в источнике. «ANCA is much more vocal on demands for territory and reparations from Turkey than is the Assembly, however.» — в каком году? --&gt; Төркиәгә территориаль дәғүәләр һәм репарация түләү талаптары ҡуйылды. Геноцидты таныуға өлгәшеү маҡсатында, әрмән лоббистары парламентарийҙарҙы һәм йоғонто яһай алырлыҡ кешеләрҙе үҙ яғына йәлеп итә, төрлө илдәрҙең хөкүмәттәренә баҫым яһай, йәмәғәтселек тарафынан был мәсьәләнең киң яҡтыртылыуын ойоштора, был мәсьәлә менән шөғөлләнеүсе институттар (Зорян институты, Әрмән милли институты) булдырылған&lt;ref name=&quot;Heather Gregg 19&quot; /&gt;. Әрмән [[диаспора]]һы тулыһынса тиерлек геноцид ҡорбандарының туранан-тура тоҡомдарынан тора, һәм уларҙың Төркиәнең баҫымына ҡаршы торорлоҡ етерлек матди ресурстары бар&lt;ref name=&quot;Bloxham-223-224&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|223-224}}&lt;/ref&gt;.

[[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] өс тапҡыр: (1916&lt;ref name=&quot;usa-1916&quot; /&gt;, 1919&lt;ref name=&quot;usa-1919&quot; /&gt;, 1920&lt;ref name=&quot;usa-1920&quot; /&gt;)  йылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп ҡырыу тураһында [[резолюция]] ҡабул итә.

Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (Геноцид армян) Европарламент (1987&lt;ref name=&quot;EuroParliament 1987&quot; /&gt;, 2000&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2000&quot; /&gt;, 2002&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2002&quot; /&gt;, 2005&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2005&quot; /&gt;, 2015&lt;ref name=&quot;europarlament_15_04_2015&quot;&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1906585 Европарламент призвал Турцию признать геноцид армян] // ТАСС, 15 апреля 2015 года&lt;/ref&gt;), Көньяҡ Африка илдәре парламенттары коалицияһы (Меркосур)&lt;ref&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.382/current_category.5/affirmation_detail.html South American Parliamentarians Coalition (MERCOSUR)], November 19, 2007&lt;/ref&gt;, [[Организация Объединённых Наций|БМО]]-ның Милли аҙсылыҡты дискриминациялауға юл ҡуймау һәм уларҙы һаҡлау Рамочный  конвенцияһы буйынса ярҙамсы комиссияһы&lt;ref name=&quot;CPDPM 1985&quot; /&gt;, Латин Америкаһы парламенты (2015) таный&lt;ref&gt;[http://www.panorama.am/ru/politics/2015/08/01/armenian-genocide/ Парламент Латинской Америки — Parlatino — признал Геноцид армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924084709/http://www.panorama.am/ru/politics/2015/08/01/armenian-genocide/ |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Цицернакаберд.jpg|thumb|left|Польша Премьер-министры Дональд Туск «Цицернакаберд»та&lt;ref name=&quot;panarmenian.net-45445&quot; /&gt;]]

Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте (Геноцид армян) донъяның күп илдәре һәм йоғонто яһай алырлыҡ халыҡ-ара ойошмалар тарафынан танылды һәм ғәйепләнде. Әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙы беренсе булып [[Уругвай]] парламенты ғәйепләп сыҡты&lt;ref name=&quot;HRR 1965&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;UL 2004&quot; /&gt; (1965). Әрмәндәрҙе ҡырыуҙы шулай уҡ рәсми рәүештә [[Франция]] ''[[геноцид]]'' (халыҡ-ара ҡануниәткә ярашлы&lt;ref name=&quot;un-genocide&quot; /&gt;) һәм хөкөм итте (1998&lt;ref name=&quot;FNAL 1998&quot; /&gt;, 2000&lt;ref name=&quot;FSL 2000&quot; /&gt;, 2001&lt;ref name=&quot;FL 2001&quot; /&gt;, 2006&lt;ref name=&quot;génocide arménien&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-6043368&quot; /&gt;, 2012&lt;ref name=&quot;lenta.ru-24.01.2012-france&quot; /&gt;), [[Бельгия]]&lt;ref name=&quot;BSR 1998&quot; /&gt;, [[Нидерланды]]&lt;ref name=&quot;NPR 2004&quot; /&gt;, [[Швейцария]]&lt;ref name=&quot;SHCNCR 2003&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;A perfect injustice 14&quot; /&gt; — Швейцарияның Милли советы (Швейцария Федераль йыйылышының түбәнге палатаһы), [[Швеция]]&lt;ref name=&quot;A perfect injustice 14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;echo.msk-663181&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk-100311&quot; /&gt;, [[Рәсәй]]&lt;ref name=&quot;pravoteka-79044&quot; /&gt;, [[Польша]]&lt;ref name=&quot;PPR 2005&quot; /&gt;, [[Ливан]] (2000)&lt;ref name=&quot;Lebanon_Parliament_Resolution&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.161/current_category.7/affirmation_detail.html Lebanon Parliament Resolution, May 11, 2000]&lt;/ref&gt;, [[Италия]]&lt;ref&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.172/current_category.7/affirmation_detail.html Italy Chamber of Deputies Resolution, November 16, 2000]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://armeniangenocide100.org/ru/states/ Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426162110/http://armeniangenocide100.org/ru/states/ |date=2015-04-26 }}&lt;/ref&gt;, [[Литва]]&lt;ref name=&quot;LARD 2005&quot; /&gt;, [[Греция]]&lt;ref name=&quot;GHRPR 1996&quot; /&gt;, [[Словакия]]&lt;ref name=&quot;SR 2004&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nrsr.sk&quot; /&gt;, [[Кипр Республикаһы]]&lt;ref name=&quot;CHRR 1982&quot; /&gt;,[[Аргентина]] (2 закон, 5 резолюция)&lt;ref name=&quot;Affirmation.297&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Affirmation.374&quot; /&gt;, [[Венесуэла]]&lt;ref name=&quot;VNAR 2005&quot; /&gt;,
[[Чили]]&lt;ref name=&quot;rian-66798950&quot; /&gt;, [[Канада]] (1996&lt;ref name=&quot;CHCR 1996&quot; /&gt;, 2002&lt;ref name=&quot;CSR 2002&quot; /&gt;, 2004&lt;ref name=&quot;CHCR 2004&quot; /&gt;)&lt;ref name=&quot;A perfect injustice 14&quot; /&gt;, [[Ватикан]]&lt;ref name=&quot;VCC 2000&quot; /&gt;, [[Боливия]] (2014)&lt;ref&gt;[http://www.genocide-museum.am/rus/01.12.2014-Bolivia.php Боливия признает и осуждает Геноцид армян] (+ фото документа). Музей-институт Геноцида армян, 01.12.2014&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Официальный сайт МИД Армении. [http://www.mfa.am/hy/press-releases/item/2014/11/30/bolivia_genocide/ Բոլիվիայի խորհրդարանի երկու պալատներն ընդունեցին Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և դատապարտման վերաբերյալ օրինագիծ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205061349/http://www.mfa.am/hy/press-releases/item/2014/11/30/bolivia_genocide/ |date=2014-12-05 }} (Обе палаты парламента Боливии приняли законопроект о признании и осуждении Геноцида армян){{ref-hy}}&lt;/ref&gt;,
[[Австрия]] (2015)&lt;ref name=&quot;Austria&quot;&gt;[http://www.parlament.gv.at/PAKT/PR/JAHR_2015/PK0383/index.shtml Полный текст] заявления парламента Австрии на её официальном сайте, 22.04.2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20150422/1060214464.html Парламент Австрии признал геноцид армян в Османской империи], РИА Новости, 22.04.2015&lt;/ref&gt;, [[Люксембург]] (2015)&lt;ref&gt;[http://news.am/rus/news/265613.html Парламент Люксембурга признал Геноцид армян] (+ фото документа), ИА News.am, 06.05.2015&lt;/ref&gt;, [[Бразилия]] (2015)&lt;ref&gt;[http://panarmenian.net/rus/news/192982/ 24-ой страной, признавшей Геноцид армян, стала Бразилия]&lt;/ref&gt;, [[Парагвай]] (2015)&lt;ref&gt;[http://odd.senado.gov.py/archivos/file/Proyecto%20de%20Declaracion%20%28Interes%20de%20esta%20HCS%20y%20reconoce%20el%20Genocidio%20Armenio%29.pdf Proyecto de Declaracion (Interes de esta HCS y reconoce el Genocidio Armenio)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020161401/http://odd.senado.gov.py/archivos/file/Proyecto%20de%20Declaracion%20(Interes%20de%20esta%20HCS%20y%20reconoce%20el%20Genocidio%20Armenio).pdf |date=2021-10-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.am/rus/news/293389.html Сенат Парагвая признал Геноцид армян]&lt;/ref&gt;, [[Германия]] (2016)&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20160602/1441975378.html Бундестаг признал геноцидом преступления против армян в 1915 году]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, [[Чехия]] (2017)&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/2268194.html Чехия «выполнила долг»: парламент страны признал Геноцид армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901152828/https://regnum.ru/news/2268194.html |date=2017-09-01 }}&lt;/ref&gt;, [[Португалия]] (2019)&lt;ref&gt;[https://news.am/rus/news/509563.html Парламент Португалии признал Геноцид армян], ИА News.am, 26.04.2019&lt;/ref&gt;, [[АҠШ]]&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/us-news/2021/apr/24/joe-biden-armenian-genocide-recognition, Biden becomes first US president to recognise Armenian genocide, The Guardian, 2021]&lt;/ref&gt; (в 35 штатах на уровне закона)&lt;ref&gt;[http://www.armenian-genocide.org/current_category.11/affirmation_list.html Список штатов США, признавших геноцид армян] — Armenian National Institute&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Арег Галстян. [http://golosarmenii.am/article/27502/chto-budet--esli-vse-50-shtatov-priznayut-genocid Что будет, если все 50 штатов признают геноцид?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413222236/http://golosarmenii.am/article/27502/chto-budet--esli-vse-50-shtatov-priznayut-genocid |date=2015-04-13 }} // Голос Армении, 13.04.2015&lt;/ref&gt;, [[Латвия]]&lt;ref&gt;[https://www.delfi.lv/news/national/politics/saeima-deklaracija-atzist-un-nosoda-osmanu-imperijas-laika-istenoto-armenu-genocidu.d?id=53169427 Saeima deklarācijā atzīst un nosoda Osmaņu impērijas laikā īstenoto armēņu genocīdu, Sanita Upleja, Delfi, 2021]&lt;/ref&gt; хөкөм итте.

Ғосман империяһында әрмәндәрҙе ҡырыу бер нисә халыҡ-ара ойошмаһы тарафынан ҡаралды. 1984 йылда «Халыҡтарҙың даими трибуналы» Ғосман империяһының ғәмәлдәрен [[геноцид]] тип таныны&lt;ref name=&quot;Permanent Peoples' Tribunal&quot;&gt;April 16, 1984. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.66/current_category.5/affirmation_detail.html Permanent Peoples' Tribunal, Verdict of the Tribunal]&lt;/ref&gt;. 1997 йылда Геноцидты тикшереү халыҡ-ара ассоциацияһы ла шуға оҡшаш һығымтаға килде &lt;ref&gt;[http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf The Armenian Genocide Resolution Unanimously Passed By The Association of Genocide Scholars of North America] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721083219/http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf |date=2011-07-21 }}, The Armenian Genocide Resolution was unanimously passed at the Association of Genocide Scholars’ conference in Montreal on June 13, 1997.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.genocide-museum.am/eng/21.03.2009.php Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide], website of the IAGS, March 7, 2009 «that the Armenian Genocide is not an allegation, a personal opinion, or a point of view, but rather a widely documented fact supported by an overwhelming body of historical evidence.»&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Association of Genocide Scholars&quot;&gt;June 13, 1997. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.69/current_category.5/affirmation_detail.html The Association of Genocide Scholars]&lt;/ref&gt;. 2000 йылдың 8 июнендә «The New York Times» һәм «The Jerusalem Post» гәзиттәрендә Беренсе донъя һуғышы осоронда 126 Холокосты тикшереүсенең (шулар араһында  Бауэр Иегуда, Чарни Израэль һәм Эли Визель) әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте томошҡа ашырылғаны бәхәсһеҙ тигән раҫлауы баҫылды&lt;ref name=&quot;Statement_by_126_Holocaust_Scholars&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.21/current_category.3/affirmation_detail.html Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers] // [[The New York Times]] и [[The Jerusalem Post]], June 8, 2000&lt;/ref&gt;. 2001 йылда ярашыу буйынса берлектәге төрөк-әрмән комиссияһы «Күсеү осорондағы ғәҙел хөкөм мәсьәләләре буйынса Халыҡ-ара үҙәк»кә 1915 йылғы ваҡиғалар геноцид булыу-булмауын бойондороҡһоҙ тикшереп, баһа биреү буйынса мөрәжәғәт итә. 2003 йылдың башында МЦППП, 1915 йылғы ваҡиғалар геноцид тигәндең бөтә билдәләмәләренә тап килә һәм был терминды ҡулланыу тулыһынса аҡлана тигән баһа бирҙе&lt;ref name=&quot;International Center for Transitional Justice&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.244/current_category.5/affirmation_detail.html International Center for Transitional Justice (ICTJ) Report Prepared for TARC]&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 28 октябрендә АҠШ-тың Вәкилдәр палатаһы әрмән халҡына ҡарата геноцидты таныу тураһында резолюция ҡабул итә&lt;ref name=&quot;СШАпризн1&quot;&gt;[https://www.bbc.com/russian/news-50219411 В США приняли резолюцию о признании геноцида армян в Османской империи], BBC, 28.10.2019&lt;/ref&gt;. Вәкилдәр палатаһы Резолюцияһы АҠШ формаль рәүештә әрмәндәргә ҡарата геноцидты таный тигәнде аңлата. Ул на вступает в силу без одобрения Сенат һәм АҠШ президенты хуплауынан башҡа үҙ көсөнә инә&lt;ref name=&quot;СШАпризн2&quot;&gt;[https://www.bbc.com/russian/features-50228936 Почему в США признали геноцид армян: геополитика и лоббисты], BBC, 29.10.19 {{oq|ru|Принятая в Палате представителей резолюция формально означает, что США признали геноцид армян. Она вступает в силу без одобрения Сената и президента США.}}&lt;/ref&gt;. Резолюция тәҡдим итеү (рекомендательный) характерында&lt;ref name=&quot;СШАпризн1&quot; /&gt;, АҠШ-тың геноцидты таныуы, бик ҙур несмотря на огромное символик мәғәнәле булыуына ҡарамаҫтан, дәүләт департаменты һәм америка дипломаттары позицияларына мотлаҡ йоғонто яһамай&lt;ref name=&quot;СШАпризн2&quot; /&gt;. Вәкилдәр палатаһынан артынса уҡ, 2019 йылдың 12 декабрендә АҠШ Сенаты бер тауыштан XX быуат башында Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙы геноцид тип таныу тураһында шуға оҡшаш резолюция ҡабул итә&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/ru/сенат-сша-признал-геноцид-армян-в-османской-империи/a-51649509 Сенат США признал геноцид армян в Османской империи] // Deutsche Welle, 12.12.2019&lt;/ref&gt;. 2021 йылдың 24 апрелендә  АҠШ президенты Джо Байден әрмән халҡына ҡарата геноцидты рәсми рәүештә таныны&lt;ref&gt;{{cite web|title=Statement by President Joe Biden on Armenian Remembrance Day|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/04/24/statement-by-president-joe-biden-on-armenian-remembrance-day/|website=whitehouse.gov|date=APRIL 24, 2021}}&lt;/ref&gt;.

Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтен (геноцидты) таныуы Төркиәнең Евросоюзға инеүенең мотлаҡ шарты булмаһа ла, әммә ҡайһы бер авторҙар, Европа союзы ағзалығына ынтылғанда, Төркиәгә быны башҡарырға тура киләсәк, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk-4290524&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mk.ru-76188&quot; /&gt;.

==== Инҡар итеүҙең криминаллашыуы ====
[[File:The Genocide Word by Raphael Lemkin.ogv|«Геноцид» термины авторы Рафаэль Лемкин терминдың килеп сығыуы тураһында һәм әрмән геноциды тураһында, (CBS News)]] 
[[Швейцария]]ла бер нисә кеше (төрөктәр) әрмәндәрҙе юҡ итеүҙе (геноцидты) инҡар иткән өсөн суд тарафынан хөкөмгә тарттырылды&lt;ref name=&quot;panarmenian-54518&quot;&gt;PANARMENIAN.net. 1 октября 2010. [http://www.panarmenian.net/rus/world/news/54518/ 150 дней тюремного заключения и 30 тысяч франков — так швейцарский суд наказал турок за отрицание Геноцида армян]&lt;/ref&gt;. [[2006 йыл]]дың октябрендә Францияның Милли йыйылышы Валери Буайе тәҡдим иткән Франция таныған геноцидтарҙы инҡар итеүҙе енәйәт тип таныу закон проекты ҡабул итте&lt;ref name=&quot;génocide arménien&quot;/&gt;; 1 йылға иректән мәхрүм итеү һәм {{nobr|45 000 евро}} штраф ҡараған закон проекты&lt;ref name=&quot;newsarmenia.ru-20111222-42585122&quot; /&gt;, 2011 йылдың 22 декабрендә ҡабаттан ҡабул ителде, ә 2012 йылдың 23 ғинуарында Сенат был ҡарарҙы раҫланы&lt;ref name=&quot;ntv.ru-263754&quot; /&gt;. Төркиә француздарҙың геноцидты инҡар итеү законын ғәйепләне&lt;ref name=&quot;lenta.ru-24.01.2012-reply&quot; /&gt;. Бер төркөм француз депутаттары ҡабул ителгән закондың ярашлы булыуы тураһында Франция Конституцион советына белешеү (запрос) бирҙе, һәм шундай яуап алды: танылған геноцид факттарын инҡар иткән өсөн яза тәҡдим иткән закон кешенең үҙ фекерен әйтеп бирә алыу һәм аралашыу конституцион хоҡуғына ҡул һуҙыу була&lt;ref name=&quot;BBC-120228&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gazeta.ru-4016413&quot; /&gt;. Конституцион советы ҡарарына яуап итеп, Николя Саркози министрҙарҙан закондың яңы редакцияһын эшләүҙе талап итте&lt;ref name=&quot;BBC-120221&quot; /&gt;.

2013 йылдың 17 декабрендә Кеше хоҡуҡтары буйынса европа суды (ЕСПЧ) швейцар суды асыҡтан-асыҡ әрмәндәргә ҡарата геноцидты инҡар иткәне өсөн Дога Перинчекты хөкөм итеүҙе кешенең үҙ фекерен әйтеп бирә алыу һәм аралашыу конституцион хоҡуғын боҙоу тип тапты, һәм Перинчекка бер ниндәй ҙә аҡсалата компенсация бирелмәне&lt;ref name=&quot;European_Court_of_Human_Rights&quot;&gt;[http://ria.ru/world/20131217/984705617.html ЕСПЧ: Швейцария нарушила права по делу об отрицании геноцида армян] // РИА Новости, 17.12.2013&lt;/ref&gt;. Ҡарарға айырым аңлатмала судтың Ҙур палатаһы суд геноцидтың криминаллашыуы мәсьәләһен принципта ҡараманы, был осраҡта суд Перинчектың әйтеүе фактын ғына ҡараны, һәм, суд фекере буйынса, уның сығышы нәфрәт һәм иҫәпләшмәүҙе сағылдырмай, һәм Перинчектың Кеше хоҡуҡтары буйына Европа конвенцияһының 10-сы статьяһы гарантиялаған һүҙ азатлығынан мәхрүм итә&lt;ref&gt;[http://echr.coe.int/Documents/Presse_Q_A_Perincek_ENG.pdf Q &amp; A. Grand Chamber judgment in the case of Perinçek v. Switzerland] // ЕСПЧ, приложение 27510/08 к решению суда&lt;/ref&gt;. --&gt;

=== Компенсация ===
2000 йылда Калифорния конгресы законы 1915 йылда һәләк булған әрмәндәрҙең вариҫтары халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса ярашлы страховой компанияларҙан компенсация алыу хоҡуғына эйә була. 2003 йылда {{нп5|New York Life Insurance Company|New York Life}} страховой компанияһы 1915 йылда ҡырылған әрмәндәрҙең туғандарына компенсация түләй башланы &lt;ref name=&quot;regnum-174306&quot; /&gt; (общая сумма компенсаций составляет примерно $20 млн&lt;ref name=&quot;regnum-210207&quot; /&gt;). Әммә 2009 йылдың авгусында АҠШ-тың Калифорния штаты арбитраж апелляция суды әрмәндәрҙең туғандарына страховой компенсация түләүҙе юҡҡа сығарырға ҡарар итә. Судья Дэвид Томпсон, «был ваҡиғалар АҠШ-тан мең миль алыҫлыҡта барған, шуның өсөн Калифорния штаты был кешеләр алдында яуаплылыҡ тотмай» тигән баһа бирә, һәм әрмәндәргә түләүҙәрҙең нигеҙе юҡ тип йомғаҡ яһай, һәм «АҠШ Федераль хөкүмәте әрмәндәргә ҡарата геноцидты таныу буйынса ҡарар ҡабул итмәй»&lt;ref name=&quot;news.am-2870&quot; /&gt;.

Француз «Акса»  страховой компанияһы ҡорбандар вариҫтарына компенсация ($17,5 млн) түләү йөкләмәһен ала&lt;ref name=&quot;regnum-1028092&quot; /&gt;.

=== Ҡорбандарҙы иҫкә алыу көнө ===
[[Файл:Tsitsernakaberd24.04.2009.JPG|thumb|250px|Еревандағы Цицернакабердты — әрмән геноциды мемориаль комплексын традицион барып күреү көнө, 2009 йылдың 24 апреле]]
Йыл һайын 24 апрелдә бөтә донъяла миллионлаған әрмән һәм башҡа милләттәр вәкилдәре әрмән интеллигенцияһының Истанбулдан көсләп күсерелгән көнөн һәм ҡорбандарҙы хәтерләй. Әрмәнстанда был дата мөһим әһәмиәткә эйә, ял көнө булып һанала.

Европа парламенты [[2015 йыл]]дың 15 апрелен 24 апрелдә Европала «Ғосман империяһында әрмән геноциды ҡорбандарын иҫкә алыу көнө» тип иғлан итте&lt;ref name=&quot;europarlament_15_04_2015&quot; /&gt;.

== Һәйкәлдәр ==
* Ҡырҡ яфа сигеүсе Соборында әрмәндәр геноциды һәйкәле, [[Алеппо]], [[Сүриә]] (1989).
* Хачкар — Һамар өлкәһе, Сызрань, «Әрмәндәр геноцидының 100 йыллығына». Йылға порты территорияһында (2015).

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Отрицание геноцида армян]]
* [[Бойцы за справедливость в отношении геноцида армян]]
* [[Простите нас|Акция «Простите нас»]]
* [[Музей русско-армянской дружбы]]
* [[Армянские реформы|Соглашение об Армянских реформах]]
* [[Геноцид ассирийцев]]
* [[Геноцид понтийских греков]]
* [[Холокост]]
* [[Геноцид в Руанде]]

== Иҫкәрмәләр ==

=== Тәфсирҙәр ===
{{примечания|group=&quot;Комм&quot;|refs=
&lt;ref name=&quot;dicl&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;[https://vstrokax.net/istoriya/pervyj-dokument-v-dele/ Полный текст декларации]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;diff&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Например, в отличие от отрицания Холокоста, в основном обусловленным расовыми мотивами.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;degree&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Степень участия центральных властей в антиармянских действиях не всегда известна. Подробнее в статье [[Массовые убийства армян в 1894—1896 годах#Оценки и последствия|Массовые убийства армян в 1894—1896 годах]]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ref1915&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Так, во время убийств 1915 года помощь армянам иногда оказывалась мусульманскими лидерами, воспринимающими христиан как «людей [[Библия|книги]]» и, в отличие от расистской идеологии, имеющими место для совести.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Интервью османских офицеров Сайксу приводится сокращённо. Подробные цитаты приведены в книге {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=262—265}}&lt;/ref&gt;:&lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;see also suni&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Шулай уҡ ҡарағыҙ интервью историка Халила Берктая из университета Сабанчи турецкой газете «Радикал» (Сюни, 2004).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;роль специальной организации&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Роль «Специальной организации» и Бехаэддина Шакира подробно рассмотрена в работе {{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}}, глава «The Decision for Genocide in Light of Ottoman-Turkish Documents»&lt;/ref&gt;

}}

=== Сығанаҡтар буйынса һылтанмалар ===
{{примечания|2|refs=

&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68&quot;&gt;{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|62—68|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86&quot;&gt;{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|83—86|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77&quot;&gt;{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|70—77|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;America and the Armenian Genocide of 1915, 77-80&quot;&gt;{{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|77—80|автор=Vahakn N. Dadrian.|часть=The Armenian Genocide: an interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Robert Bevan&quot;&gt;[http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/1861892055.html Robert Bevan «The Destruction of Memory» pages 56—59. 2006, 240 pages] ISBN 1-86189-205-5&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Berger&quot;&gt;''Alan L. Berger.'' Bearing witness to the Holocaust, p. 55:&lt;blockquote&gt;Indeed, following the shock of the Holocaust, we have become aware of mass destruction that preceded and followed the Second World War. One thinks, for example, of the Armenian genocide of 1915—1923, of the Stalinist Gulag, Burundi, Biafra, Indonesia, Sudan, Ethiopia, and of the Cabodian «autogenocide».&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Encyclopedia of genocide&quot;&gt;{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|161|volume=1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Auron&quot;&gt;{{Книга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|304}}&lt;blockquote&gt;When Raphael Lemkin coined the word genocide in 1944 he cited the 1915 annihilation of the Armenians as a seminal example of genocide.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Moses&quot;&gt;{{Книга:A. Dirk Moses:Genocide and settler society|21}}&lt;blockquote&gt;Indignant that the perpetrators of the Armenian genocide had largely escaped prosecution, Lemkin, who was a young state prosecutor in Poland, began lobbying in the early 1930s for international law to criminalize the destruction of such groups.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-51-57&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|51—57}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Кинросс 606&quot;&gt;{{Книга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи|606}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-219-221&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=219—221}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Robert Melson 59-61&quot;&gt;{{Книга:Robert Melson:Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust|59—61}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-221-222&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=221—222}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Кинросс&quot;&gt;{{Книга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи|600—611}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222-226&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=222—226}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=224—226}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=224}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-51&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|51}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide&quot;&gt;Vahakn N. Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide // Dinah L. Shelton. Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. Macmillan Reference, 2005. ISBN 0-02-865848-5, 9780028658483&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=222}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rummel2&quot;&gt;''R. J. Rummel.'' The Holocaust in Comparative and Historical Perspective. A Journal Social Issues, April 1, 1998 — Vol. 3, no. 2&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Charny 287&quot;&gt;{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|287}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Taner Akçam 68&quot;&gt;{{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|68}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Totten 23&quot;&gt;{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|23}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Taner Akçam 103&quot;&gt;{{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|103}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Shelton 71&quot;&gt;{{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|71}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Taner Akçam 116-117&quot;&gt;{{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|116—117}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Looking toward Ararat 99&quot;&gt;{{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|99}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Astourian. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization&quot;&gt;''Stephan H. Astourian''. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics|53—79}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times. 230-233&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=230—233}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876-1914&quot;&gt;Richard G. Hovannisian. The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876—1914 // Richard G. Hovannisian. The Armenian People from Ancient to Modern Times: Foreign dominion to statehood : the fifteenth century to the twentieth century. Palgrave Macmillan, 2004. ISBN 1-4039-6422-X, 9781403964229&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 60-62&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|60—62}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-47-58&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|39—48}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 62-65&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|62—65}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Looking toward Ararat 106-106&quot;&gt;{{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|106—106}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=233—238}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian Genocide: An Interpretation&quot; &gt;{{Статья:Stephan Astourian:The Armenian Genocide: An Interpretation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=239—245}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Astourian 68-69&quot;&gt;''Stephan H. Astourian''. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics|68—69}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 71-75&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|71—75}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Morgenthau 221&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|20}}. Шулай уҡ ҡарағыҙ Henry Morgenthau. Ambassador Morgenthau’s Story. Kessinger Publishing, 2004, ISBN 1-4191-0572-8, 9781419105722. P. 221&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=245—249}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Morgenthau 302—304&quot;&gt;Henry Morgenthau, Ambassador Morgenthau’s Story. Garden City, N.Y. 1918, pp. 302—304. «Before Armenia could be slaughtered, Armenia must be made defenseless.»&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 270-272&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|270—272|автор=Donald Bloxham.|часть=The First World War and the Development of the Armenian Genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 78-80&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|78—80}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249—250}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 82-83&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|82—83}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|221—243|автор=Aram Arkun.|часть=Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249—255}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The great game of genocide? 76-78&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|76—78}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham 265-267&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|265—267|автор=Donald Bloxham.|часть=The First World War and the Development of the Armenian Genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=255—258}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The treatment of Armenians in the Ottoman Empire&quot;&gt;{{Книга:James Bryce:The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-565-567&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=565—567}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dictionary of Genocide-21-22&quot;&gt;{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|21—22}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide-126-148&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|126—148|автор=Hans-Lukas Kieser.|часть=From «Patriotism» to Mass Murder: Dr. Mehmed Reșid (1873—1919)}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=267}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=267—271}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Independent, 27-03-1920&quot;&gt;The Independent, March 27, 1920&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-304-313&quot;&gt;Richard G. Hovannisian. The Republic of Armenia // {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=304—313}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rouben Paul Adalian:The Armenian Genocide&quot;&gt;''Rouben Paul Adalian''. The Armenian Genocide // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rouben Paul Adalian 1999&quot;&gt;''Rouben Paul Adalian''. Treatment Of The Armenian Genocide In Representative Encyclopedias. // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|73}} ''«In all, it is estimated that up to a million and a half Armenians perished at the hands of Ottoman and Turkish military and paramilitary forces and through atrocities intentionally inflicted to eliminate the Armenian demographic presence in Turkey».''&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Таблица 10.2&quot;&gt;''[[Руммель, Рудольф|R. J. Rummel]]''. Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War. [http://www.hawaii.edu/powerkills/DBG.TAB10.2.GIF Таблица 10.2]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265-2&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=262—265}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Erik Jan Zürcher&quot;&gt;{{Книга:Zurcher:Turkey: A Modern History|114}}&lt;blockquote&gt;Estimates of the total number of Armenians in the empire vary, but a number of around 1,500,000, some 10 per cent of the population of Ottoman Anatolia, is probably a reasonable estimate.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Identity Politics in the Age of Genocide-115&quot;&gt;{{Книга:Identity Politics in the Age of Genocide|115}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lise Noël&quot;&gt;''Noël, Lise'' Intolerance: A General Survey, стр. 101: &lt;blockquote&gt;Starting in 1915, one and a half million Armenians (60 % of the population) were eliminated by the Turkish government during the First World War.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Suny, Göçek, Naimar, 136-137&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|136—137|автор=Hans-Lukas Kieser.|часть=From «Patriotism» to Mass Murder: Dr. Mehmed Reșid (1873—1919)}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=271—272}} &lt;blockquote&gt;Dr. Lepsius took considerable care with the figures he used, although perhaps he should have been more circumspect in accepting the figure of 1,845,450 given by the Armenian patriarchate in Constantinople as the number of Armenians living in the Ottoman Empire. Nevertheless, it is unlikely to be far wrong, if we accept the figures that Enver Pasha gave to Dr. Ernst Jackh as early as the end of August 1915 for the number of Armenians dead (300,000) and those quoted by the German Embassy on October 4, 1916. Of the approximately 2 million Armenians living in the empire, 1,500,000 had been deported and between 800,000 and 1,000,000 of those had been killed. Lepsius initially estimated the number of Armenians who had died in the empire at 1,000,000; in the 1919 edition of the Bericht he revised that figure to 1,100,000. Lepsius put the number of eastern Armenians killed during the Ottoman invasion of Transcaucasia in 1918 at between 50,000 and 100,000. Another German closely involved at the time, Ernst Sommer of the Deutscher Hilfsbund, estimated in 1919 that 1,400,000 Armenians had been deported, of whom at the time scarcely more than 250,000 were alive (Sommer, 1919). &lt;…&gt; Lepsius also estimated that the number of Armenians forcibly converted to Islam was between 250,000 and 300,000. There was no religious element in the forced conversions to Islam at this time. The Ittihadist rulers of the empire were unbelievers. By contrast, some Turkish Muslim leaders, imams and hodjas, expressed disapproval at what the Armenians were compelled to endure. The harsh measures against the Armenians of Kutahia were declared theologically invalid by the local mufti Forced conversion had instead a political motive: to destroy the Armenians' identity, to turn Armenians into «Turks» so that they would appear in the other column of statistics and thus weaken or nullify any Armenian demands for autonomy or independence. Some Armenians appear to have returned to their faith after the armistice, but no figures exist for them.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Zuercher 115&quot;&gt;{{Книга:Zurcher:Turkey: A Modern History|115}}&lt;blockquote&gt;The second controversy is over numbers: Turkish historians have put the number of deaths as low as 200,000, while the Armenians have sometimes claimed ten times as many. &lt;…&gt; Between 600,000 and 800,000 deaths seems most likely.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;britannica-armenian-massacres&quot;&gt;Энциклопедия Britannica, статья: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-Genocide Armenian Genocide].&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rummel 224—225&quot;&gt;''R. Rummel'' [https://books.google.com/books?id=N1j1QdPMockC&amp;pg=PA225&amp;dq=DEATH+BY+GOVERNMENT+10.2+serbians&amp;hl=ru&amp;ei=GlhFTYexCsPxsga0urzTDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false Death by government], табл. 10.1 и 10.2 на стр. 224—225&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Guenter Lewy 240&quot;&gt;''Guenter Lewy'', [https://books.google.com/books?ei=3E9GTaDyKMfKswb9hYGoDg&amp;ct=result&amp;sqi=2&amp;hl=ru&amp;id=6tdtAAAAMAAJ&amp;dq=armenians+in+ottoman+empire&amp;q=to+about+642,000#search_anchor The Armenian massacres in Ottoman Turkey: a disputed genocide], стр. 240 &lt;blockquote&gt;According to the numbers I have accepted (1,750,000 prewar population and 1,108,000 survivors) the death toll comes to about 642,000 lives &lt;…&gt;&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Roger Smith 8&quot;&gt;''Roger W. Smith''. The Armenian Genocide: Memory, Politics, and the Future // ''Richard G. Hovannisian''. The Armenian genocide: history, politics, ethics. Palgrave Macmillan, 1992. ISBN 0-312-04847-5, 9780312048471. Стр. 8. &lt;blockquote&gt;But denial can enter into the very fabric of a society, so that those who come after sustain and even intensify the denial begun by the perpetrators. The most strident and elaborate denial of genocide in history follows this pattern. The Turkish Republic, established in 1923, is not guilty of physical genocide against Armenians, but it continues to the present to deny that the Young Turk government engaged in massive destruction of Armenians from 1915 to 1918, resulting in the death of over one million persons, and the elimination of the Armenian people from its homeland of nearly 3000 years.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=271}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Douglas Arthur Howard 83&quot;&gt;''Douglas Arthur Howard'' [https://books.google.com/books?id=Ay-IkMqrTp4C&amp;lpg=PA83&amp;vq=%22The%20exact%20number%20of%20those%20who%20died%20is%20a%20matter%20of%20dispute,%20but%20most%20historians%20agree%20it%20was%20around%20800000%20to%201000000%20people.%22&amp;pg=PA83 The history of Turkey], P. 83. &lt;blockquote&gt;The exact number of those who died is a matter of dispute, but most historians agree it was around 800000 to 1000000 people.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Сюни, Ab Imperio&quot;&gt;{{Статья:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-69-71&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|69—71}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Armenian Genocide, court-martial of perpetrators&quot;&gt;''Vahakn N. Dadrian''. Armenian Genocide, court-martial of perpetrators // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Renewal and Silence&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|306—316|автор=Erik Jan Zürcher.|часть=Renewal and Silence. Postwar Unionist and Kemalist Rhetoric on the Armenian Genocide}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Fatma Müge Göçek-42-52&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|42—52|автор=Fatma Müge Göçek.|часть=Reading Genocide: Turkish Historiography on 1915}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Киреев&quot;&gt;{{Книга:Киреев:История Турции XX век}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Naimark-XVI&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|XVI|автор=Norman M. Naimark.|часть=Preface}} ''«That the muhacirs were moved as quickly as they were into Armenian houses and occupied Armenian farmland after the deportations attests to the strength of popular economic ambitions, as well as government policy, in the development of genocide»''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hagopian&quot;&gt;[[Акопян, Дж. Майкл|J. Michael Hagopian]]. Films, Armenian Documentary // {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|volume=I}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dinah Shelton&quot;&gt;Atom Egoyan. Films, Armenian Feature // {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|том=1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jonathan McCollum&quot;&gt;''Jonathan McCollum''. Music Based on the Armenian Genocide // {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|volume=II}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Костина&quot;&gt;{{Книга:Всеобщая история искусств:5|255}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Stephen Feinstein 108&quot;&gt;''Stephen C. Feinstein''. ART OF OTHER GENOCIDES // {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|volume=2|pages=108}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;panarmenian.net-45445&quot;&gt;panarmenian.net. 12 марта 2010. [http://www.panarmenian.net/rus/world/news/45445/Премьерминистр_Польши_преклонил_колени_перед__Вечным_огнем_памяти_жертв_Геноцида Премьер-министр Польши преклонил колени перед Вечным огнём памяти жертв Геноцида].&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dictionary of Genocide&quot;&gt;Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs. Dictionary of Genocide: A—L, p. 21:&lt;blockquote&gt;The Armenian Genocide Institute-Museum was opened in Yerevan, Armenia, in 1995, as part of the events commemorating the eightieth anniversary of the beginning of the Armenian genocide (1915—1923) at the hands of the Young Turk regime.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Heather Gregg 19&quot;&gt;{{книга|автор= Heather S. Gregg.|заглавие = Divided They Conquer: The Success of Armenian Ethnic Lobbies in the United States|ссылка= http://web.mit.edu/cis/www/migration/pubs/rrwp/13_divided.pdf|издательство = Inter-University Committee on International Migration|год = 2002|pages = 19|allpages = 35}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;un-genocide&quot;&gt;[http://www.un.org/russian/documen/convents/genocide.htm «Конвенция о предупреждении и наказании преступления геноцида»] (Утверждена и предложена к подписанию и ратификации резолюцией Генеральной Ассамблеи ООН 260 A (III) от 9 декабря 1948 г.)&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ags&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.69/current_category.5/affirmation_detail.html Международная ассоциация учёных по исследованию геноцида], 1997:&lt;blockquote&gt;That this assembly of the Association of Genocide Scholars in its conference held in Montreal, June 11—13, 1997, reaffirms that the mass murder of Armenians in Turkey in 1915 is a case of genocide which conforms to the statutes of the United Nations Convention on the Prevention and Punishment of Genocide. It further condemns the denial of the Armenian Genocide by the Turkish government and its official and unofficial agents and supporters.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;usa-1916&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.163/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Senate Concurrent Resalution 12, February 9, 1916]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;usa-1919&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.228/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Congress Act to Incorporate Near East Relief, August 6, 1919]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;usa-1920&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.164/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Senate Resolution 359, May 11, 1920]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EuroParliament 1987&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.152/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. June 18, 1987]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2000&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.171/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. November 15, 2000]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2002&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.217/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. February 28, 2002]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EuroParliament 2005&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.341/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. September 28, 2005]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CPDPM 1985&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.169/current_category.6/affirmation_detail.html#15 United Nations Sub-Commission on Prevention of Discrimination and Protection of Minorities. July 2, 1985]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HRR 1965&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.166/current_category.7/affirmation_detail.html Uruguay Senate and House of Representatives Resolution, April 20, 1965]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UL 2004&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.282/current_category.7/affirmation_detail.html Uruguay Law, March 26, 2004]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;FNAL 1998&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.155/current_category.7/affirmation_detail.html France National Assembly Law, May 28, 1998]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;FSL 2000&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.154/current_category.7/affirmation_detail.html France Senate Law, November 7, 2000]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;FL 2001&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.170/current_category.7/affirmation_detail.html France Law, January 29, 2001]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;génocide arménien&quot;&gt;[http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp Proposition de loi complétant la loi n° 2001-70 du 29 janvier 2001 relative à la reconnaissance du génocide arménien de 1915] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211062533/http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp |date=2009-02-11 }}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;BSR 1998&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.148/current_category.7/affirmation_detail.html Belgium Senate Resolution, March 26, 1998]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NPR 2004&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.355/current_category.7/affirmation_detail.html Netherlands Parliament Resolution, December 21, 2004]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SHCNCR 2003&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.277/current_category.7/affirmation_detail.html Switzerland (Helvetic Confederation) National Council Resolution, December 16, 2003]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pravoteka-79044&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120524231254/http://www.pravoteka.ru/pst/159/79044.html Заявление Государственной Думы Федерального Собрания РФ «Об осуждении геноцида армянского народа в 1915—1922 годах» от 14 апреля 1995 г]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PPR 2005&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.354/current_category.7/affirmation_detail.html Poland Parliament Resolution, April 19, 2005]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;LARD 2005&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.351/current_category.7/affirmation_detail.html Lithuania Assembly Resolution, December 15, 2005]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;GHRPR 1996&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.156/current_category.7/affirmation_detail.html Greece (Hellenic Republic) Parliament Resolution, April 25, 1996]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SR 2004&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.330/current_category.7/affirmation_detail.html Slovakia Resolution, November 30, 2004]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nrsr.sk&quot;&gt;[http://www.nrsr.sk/web/Default.aspx?sid=schodze/uznesenie&amp;MasterID=3484 Podané poslancom Františkom Mikloškom v rozprave o návrhu stanoviska Slovenskej republiky k začatiu prístupových rokovaní Európskej únie s Tureckou republikou (tlač 962)]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CHRR 1982&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.150/current_category.7/affirmation_detail.html Cyprus House of Representatives Resolution, April 29, 1982]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Affirmation.297&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.297/current_category.7/affirmation_detail.html Argentina Senate Declaration, March 31, 2004]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Affirmation.374&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.374/current_category.7/affirmation_detail.html Argentina Law, January 15, 2007]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;VNAR 2005&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.352/current_category.7/affirmation_detail.html Venezuela National Assembly Resolution, July 14, 2005]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CHCR 1996&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.149/current_category.7/affirmation_detail.html Canada House of Commons Resolution, April 23, 1996]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CSR 2002&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.220/current_category.7/affirmation_detail.html Canada Senate Resolution, June 13, 2002]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CHCR 2004&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.291/current_category.7/affirmation_detail.html Canada House of Commons Resolution, April 21, 2004]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;VCC 2000&quot;&gt;[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.167/current_category.7/affirmation_detail.html Vatican City Communiqué, November 10, 2000]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A perfect injustice 14&quot;&gt;{{Книга:A perfect injustice: genocide and theft of Armenian wealth|14}}&lt;blockquote&gt;At around the same time, on March 29, 2000, the Swedish Parliament passed a formal resolution recognizing the Armenian Genocide, this after a Swedish parliamentary report asserted that «An official statement and recognition of the genocide of the Armenian is important and necessary.» Sweden urged Turkey to do so as well. Canada also recognized the genocide. (The Italian and Austrian parliaments as well as the Swiss and the German parliaments recognized and debated this issue of the Armenian Genocide without a conclusion.)&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kévorkian and Paboudjian&quot;&gt;''Raymond Kévorkian and Paul B. Paboudjian''. Les Armeniéns dans l’Empire Ottoman à la veille du genocide. Editions d’art et d’histoire, 1992. ISBN 2-906755-09-5, 9782906755093&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;mk.ru-76188&quot;&gt;МК. 11 октября 2007. [http://www.mk.ru/old/article/2007/10/11/76188-armyanskiy-vopros-.html Армянский вопрос] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110529135040/http://www.mk.ru/old/article/2007/10/11/76188-armyanskiy-vopros-.html |date=2011-05-29 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Charny&quot;&gt;{{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|79|1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide, 276-284&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|276—284|автор=Fuat Dündar.|часть=Pouring a People into the Desert. The “Definitive Solution” of the Unionists to the Armenian Question}}&lt;blockquote&gt;Despite the order to deport «all Armenians without exception» Armenians in some regions as well as a few Armenian families were spared &lt;…&gt; The main reason for the expulsion of Edirne was geopolitical: as the city was on the European border, any drastic movement could easily be observed by foreigners. Alarge number of foreigners also resided in Istanbul, the capital. For the case of Izmir, the deciding factor was the governor Rahmi Bey within the CUP and his belief that the removal of the Armenians would be the death sentence for the commerce of the city.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Уголовное право России-753&quot;&gt;{{книга
 |автор         =
 |заглавие      = Уголовное право России. Практический курс: учебник
 |ответственный = под общ. и науч. ред. [[Наумов, Анатолий Валентинович|А.&amp;nbsp;В. Наумова]]; Р.&amp;nbsp;А. Адельханян и др.
 |издание       = 4-е изд., перераб. и доп
 |место         = М.
 |издательство  = Волтерс Клувер
 |год           = 2010
 |страниц       = 800
 |страницы      = 753
 |isbn          = 5466004634, ISBN 978-5-466-00463-2
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-247-248&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=247—248}}&lt;blockquote&gt;Between April and August 1915 Armenians from almost all major centers of the empire were ordered to leave their homes, then were either killed near their towns or villages or else deported into remote regions, where, denied food and water, they rapidly died. These measures were undertaken against Armenians located both near the international frontier and far from the battle zone;&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-265-267&quot;&gt;{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=265—267}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278&quot;&gt;{{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=267—278}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;eoe-54-1&quot;&gt;{{Книга:Encyclopedia of the Ottoman Empire|pages=54}}&lt;blockquote&gt;'''Armenian Massacres (Armenian Genocide)''' The term Armenian Massacres refers to the massive deportation and execution of ethnic Armenians within Ottoman-controlled territories in 1915. &lt;…&gt; This episode started in April 1915 during World War I, after the Ottomans suffered a major defeat at the hands of Russia.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;armenocide.com-1915-12-20-DE-001&quot;&gt;[http://www.armenocide.com/armenocide/armgende.nsf/$$AllDocs-de/1915-12-20-DE-001?OpenDocument Der Konsul in Aleppo (Rößler) an den Reichskanzler (Bethmann Hollweg) — Bericht, K.No. 116 / B.No. 2881, Aleppo den 20. Dezember 1915] на сайте armenocide.net&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Looking toward Ararat-114&quot;&gt;{{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|pages=114}}&lt;blockquote&gt;Estimates of the Armenians killed in the deportations and massacres of 1915—1916 range from a few hundred thousand to 1,500,000.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;eoe-54-2&quot;&gt;{{Книга:Encyclopedia of the Ottoman Empire|pages=54}}&lt;blockquote&gt;Although the precise circumstances of these events and the total number of dead are hotly contested be the scholars from the opposing political camps, even the most conservative estimates place Armenian losses at approximately half a million. The higher figure given by Armenian scholars is one and a half million dead.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Marsoobian-135&quot;&gt;''Armen Marsoobian.'' Genocides Aftermath: Reflections on Self and Responsibility // Alexander Kremer, John Ryder. Self and society: central European pragmatist forum, volume four. Rodopi, 2009. ISBN 90-420-2621-9, 9789042026216. P. 135 &lt;blockquote&gt;The turkish government’s position is that only 300000 armenians perished during the «troubles», while most historians place the number somewhere between a million and a million and a half.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jones-157&quot;&gt;''Adam Jones''. Genocide : a comprehensive introduction — 2nd ed. Routledge, 2011. ISBN 0-203-84696-6. P. 157&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Totten-320&quot;&gt;{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|320}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rafael de Nogales&quot;&gt;''Rafael de Nogales''. Cuatro años bajo la media luna (Madrid: Editora Internacional, 1924). Перевод на немецкий «Vier Jahre unter dem Halbmond: Erinnerungen aus dem Weltkriege» (Berlin: Verlag von Reimar Hobbing, 1925), английский «Four Years Beneath the Crescent» (London: Sterndale Classics, 2003).&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249&quot;&gt;{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249}}&lt;blockquote&gt;Although this topic has not yet received systematic analysis, it clearly points to official complicity at a very high level, since mujahirs from Thrace could not reach Cilicia or Turkish Armenia without organization and planning.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Letters of Theodore Roosevelt&quot;&gt;The Letters of Theodore Roosevelt (Cambridge, Mass: Harvard University Press, 1954), p. 6328.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Барсегов-623&quot;&gt;''Барсегов Ю. Г.'' [http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v1/607-626.htm#623 Геноцид армян. Ответственность Турции и обязательства мирового сообщества, т. 1, Раздел IV. Мнения экспертов по международному праву и геноциду, заключения юридических органов, судебные решения, относящиеся к ответственности за геноцид армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212081600/http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v1/607-626.htm#623 |date=2009-02-12 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A Question of Genocide-306-316&quot;&gt;{{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|306—316|автор=Ronald Grigor Suny and Fatma Müge Göçek.|часть=Introduction: Leaving It to the Historians}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Totten 21&quot;&gt;{{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|21}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bloxham-221, 228&quot;&gt;{{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|221, 228}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bbc-6043368&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_6043000/6043368.stm|title=Франция запрещает отрицание геноцида армян|date=2006-10-12|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;lenta.ru-24.01.2012-france&quot;&gt;{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/01/24/france/|title=Сенат Франции запретил отрицание геноцида армян|date=2012-01-24|publisher=Лента.Ру|lang=ru|accessdate=2012-03-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;echo.msk-663181&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.echo.msk.ru/news/663181-echo.html|title=Турция отзывает посла из Стокгольма из-за признания парламентом Швеции геноцида армян|date=2010-03-11|publisher=[[Эхо Москвы]]|lang=ru|accessdate=2012-04-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Bhn9sln?url=http://www.echo.msk.ru/news/663181-echo.html|archivedate=2012-02-04}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk-100311&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2010/03/100311_sweden_armenian_genocide.shtml|title=Швеция признала геноцид армян в Османской Турции|date=2010-03-11|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;rian-66798950&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.rian.ru/world/20070606/66798950.html|title=Сенат Чили принял осуждающий геноцид армян документ|date=2007-06-06|publisher=РИА «Новости»|lang=ru|accessdate=2012-03-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk-4290524&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4290000/4290524.stm|title=ЕС призывает Турцию признать геноцид армян|date=2005-09-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;newsarmenia.ru-20111222-42585122&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.newsarmenia.ru/politics/20111222/42585122.html|title=Национальное Собрание Франции принялo законопроект о криминализации отрицания Геноцида армян|date=2011-12-22|publisher=АМИ «Новости-Армения»|lang=ru|accessdate=2012-03-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405150203/http://www.newsarmenia.ru/politics/20111222/42585122.html |date=2012-04-05 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ntv.ru-263754&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.ntv.ru/novosti/263754/|title=Глава армянского МИДа благодарит французов в Facebook|date=2012-01-24|publisher=НТВ.Ru|lang=ru|accessdate=2012-04-17}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;lenta.ru-24.01.2012-reply&quot;&gt;{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/01/24/reply/|title=Турция сочла безответственным французский закон об отрицании геноцида армян|date=2012-01-24|publisher=Лента.Ру|lang=ru|accessdate=2012-03-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;BBC-120228&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/02/120228_france_genocide_law_rejected.shtml|title=Франция не будет наказывать за отрицание геноцида армян|date=2012-02-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;gazeta.ru-4016413&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.gazeta.ru/politics/2012/02/29_a_4016413.shtml|title=«Мудрецы» попросили не злоупотреблять геноцидом|author=Александр Артемьев, Нарине Киракосян|quote=Пресекая оспаривание факта или юридической квалификации преступлений, (…) которые им самим признаются и квалифицируются как таковые, законодатель совершил неконституционное покушение на свободу выражения мнений и общения|date=2012-02-29|publisher=Газета.Ru|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;BBC-120221&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2012/02/120221_rn_france_armenia_genocide.shtml|title=Саркози настаивает на новом законе об отрицании геноцида|date=2012-02-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|accessdate=2012-03-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;regnum-174306&quot;&gt;REGNUM. 30.10.2003. [http://www.regnum.ru/news/174306.html Американская страховая компания New York Life опубликовала список армян — жертв геноцида в Османской империи]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;regnum-210207&quot;&gt;REGNUM. 29.01.2004. [http://www.regnum.ru/news/210207.html Американская страховая компания New York Life выплатит $20 млн потомкам жертв Геноцида армян]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;news.am-2870&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.am/rus/news/2870.html|title=Калифорнийский суд отказал наследникам жертв Геноцида армян в выплате страховых компенсаций|date=2009-08-21|publisher=NEWS.am|lang=ru|accessdate=2012-04-17}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;regnum-1028092&quot;&gt;REGNUM. 15.07.2008. [http://www.regnum.ru/news/1028092.html Рассмотрение исков от наследников жертв Геноцида армян завершится до конца 2008 года]&lt;/ref&gt;

}}

== Әҙәбиәт ==

=== Китаптар ===
; урыҫ телендә
* {{Книга|автор=Джованни Гуайта|заглавие=Крик с Арарата. Армин Вегнер и геноцид армян|ссылка=https://www.ozon.ru/context/detail/id/5023604/|ответственный=|издание=|место=|издательство=Юнистрой СК|год=2005|страницы=|страниц=264|isbn=5-98789-025-3|isbn2=|тираж=4000}}
* {{книга|автор=[[Дживелегов, Алексей Карпович|Дживелегов А. К.]]|заглавие=Турция и Армянский вопрос|оригинал=Թուրքիան և Հայկական հարցը{{ref-hy}}|ссылка=http://publishing.ysu.am/files/Turqian_ev_haykakan_harcy.pdf|ответственный=Сост. {{ы|Е. Минасян}}|издание=|место=Ер.|издательство=[[Ереванский государственный университет|ЕГУ]]|год=2014|страниц=319|isbn=978-5-8084-1893-6|ref=Минасян}}
* {{книга|часть=Дипломатический архив|заглавие=Будущее устройство Армении. По официальным данным. Третья оранжевая книга|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004202984?page=1|место=Пг.|издательство=Освобождение|год=1915|том=8|страниц=93|ref=Дипломатический архив}} [https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_004202984/ Также доступна для скачивания на cайте НЭБ]
* {{книга|автор=Тунян В. Г.|заглавие=Армянский вопрос в русской печати: 1900—1917 гг|ссылка=https://armeniansite.ru/books/Tunyan_Armyanskii%20vopros%20v%20russkoi%20pechati.pdf|ответственный=Науч. ред. {{ы|А. С. Саргсян}}|издание=[[НАН РА]]; Музей — институт Геноцида армян|место=Ер.|издательство=Чартарагет|год=2000|страниц=244|ref=Тунян}}
* {{книга|автор= Зеленый А.С.|заглавие = Карта распределения армянского населения в Турецкой Армении и Курдистане с пояснительною запискою|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Ubb7AgAAQBAJ&amp;pg=PA1&amp;lpg=PA1&amp;dq=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0+%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%B2+%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8++%D1%81+%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9&amp;source=bl&amp;ots=FcFpAqFhEC&amp;sig=ACfU3U1i8C4GAGvMGoPqiPyjeO9MOnIAlw&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwinrvTbtNXuAhWHxIsKHb9lALUQ6AEwEHoECAsQAQ#v=onepage&amp;q=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B2%20%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8%20%20%D1%81%20%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9&amp;f=false|место = М.|издательство = Книга по требованию (репринт &quot;Воен. тип&quot;, 1895 год)|год = 2012|страниц=48|isbn= 978-545815573|ref = Зеленый }} [https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009968740/ Так же доступно на сайте НЭБ]
* {{книга|ссылка=http://publishing.ysu.am/files/100_letie_Genotsida_armyan.pdf|автор=В.Д. Камынин, А.В. Атанесян, А.В. Лямзин, С.В. Аствацатуров|заглавие=100-летие Геноцида армян в Османской империи: уроки истории. Сборник статей по материалам международной научно-практической конференции 20 апреля 2015 г. в Уральском федеральном университете|ответственный=А.Г. Баблоян|год=2016|издательство=ЕГУ|allpages=124|isbn=978-5-8084-2108-0}}
; инглиз телендә
* {{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}}
* {{книга|автор=Akçam T.|заглавие=A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility{{ref-en}}|издательство=Macmillan|год=2007|allpages=500|isbn=1466832126|isbn2=9781466832121|ref=Akçam}}
* {{Книга:Munsell, Bliss:Turkey and the Armenian Atrocities: A Reign of Terror from Tartar Huts to Constantinople Palaces}}
* {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics}}
* {{Книга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat}}
* {{Книга:Robert Melson:Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust}}
* {{Книга:Richard G. Hovannisian:Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide}}
* {{Книга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи}}
* {{Книга|ref=Mokyr|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ssNMAgAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false|заглавие=The Oxford Encyclopedia of Economic History.|ответственный=Joel Mokyr|год=2003|часть=Armenia|место=NY|издательство=Oxford University Press|allpages=2824|volume=5|isbn=9780195105070}}
* {{Книга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}
* {{Книга:James Bryce:The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce}}
* {{Книга:Samuel Totten:Pioneers of genocide studies}}
* {{Книга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915}}
* {{Книга:Vahakn N. Dadrian:The history of the Armenian genocide: ethnic conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus}}
* {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2}}
* {{Книга|ref=Bournoutian|ссылка=https://books.google.ru/books?id=CquTz6ps5YgC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false|автор=George A. Bournoutian|заглавие=An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires|ответственный=James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas|год=1994|часть=Armenian|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=CquTz6ps5YgC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false|место=Westport, Conn.|издательство=Greenwood press|allpages=840|isbn=9780313274978}}
* {{Книга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide}}
* {{Книга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}}
* {{Книга:Totten, Parsons, Charny. A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts}}
* {{Книга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians}}
* {{Книга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity}}
* {{Книга:Киреев:История Турции XX век}}
* {{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: cultural and ethical legacies}}
* {{Книга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide}}
* {{Книга:Identity Politics in the Age of Genocide}}
* {{Книга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire}}
* {{Книга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History}}
** {{Книга:Раймонд Кеворкян:Геноцид армян: Полная история}}
* {{книга|автор=[[Роган, Юджин|Eugene Rogan]]|заглавие=The Fall of the Ottomans The Great War in the Middle East|язык=en|издательство=Basic Books|год = 2015|страниц=460|isbn=978-0-465-02307-3|ref =Rogan}}
** {{книга|автор=Юджин Роган|заглавие=Падение Османской империи. Первая мировая война на Ближнем Востоке, 1914–1920 гг|оригинал=The Fall of the Ottomans: The Great War in the Middle East. By Eugene Rogan|место=М.|Издательство= Альпина Нон-фикшн|год=2018|allpages=560|isbn=978-5-91671-762-4|ref=Роган}}

=== Мәҡәләләр ===
; урыҫ телендә
* {{статья|автор=Ошеровский Л.Я|заглавие=Идея автономного строя в Турецкой Армении под протекторатом России|ссылка=|издательство= Пятигор. арм. ком. по оказанию помощи добровольцам-дружинникам и беженцам армянам|место= Пятигорск|год=1915|том=|страницы= 15 с|ref=Ошеровский}}
* {{статья|автор=Ошеровский Л.Я|заглавие=Трагедия армян-беженцев|ссылка=|издательство= Книгопечатня Г.Д. Сукиасянца|место= Кисловодск|год=1915|том=|страницы= 23 с|ref=Ошеровский2}}
* {{статья |автор=Пономарёв В. А.|заглавие=К вопросу о геноциде армянского народа в Турции и Закавказье XIX—ХХ вв |оригинал= |ссылка=http://sun.tsu.ru/mminfo/000063105/320/image/320-119.pdf |автор издания= |издание=Вестник Томского государственного университета |тип= |место= |издательство= |год= 2009|месяц= |число= |том= |выпуск= |номер= 320|страницы= 119—122|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Пономарёв}}
* {{статья|автор    = Дадрян В.|заглавие = Дети как жертвы геноцида: пример армян|ссылка   = http://www.genocide.ru/lib/dadrian/children.htm|язык     = |ответственный = Отв. ред. проф. [[Барсегов, Юрий Георгиевич|Ю. Г. Барсегов]]|издание  = Вестник Армянского института международного права и политологии в Москве |тип      = Сб|место    = М.|год      = 2004|том      =|номер    = 1|страницы = 74−90|issn     = }}
* ''Раймонд Кеворкян.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2709725 Логика ненависти не изжита]. Огонёк № 15, 20 апреля 2015.
* {{статья|ссылка=http://hpj.asj-oa.am/5257/1/1995%2D1(111).pdf|ref=Саркисян|автор=Саркисян Е. К.|заглавие=Армянский вопрос и Россия в 1912—1914 гг.|год=1995|место=|издательство=|том=|страницы=111—124|издание=Historical-Philological journal|номер=1}}
; инглиз телендә
* {{Статья:Stephan Astourian:The Armenian Genocide: An Interpretation}}
* {{статья|автор=[[Дадрян, Ваагн|Vahakn N. Dadrian]]|заглавие=The Armenian Genocide: an interpretation{{ref-en}}|ссылка=http://www.seyfocenter.com/wp-content/uploads/2016/10/America_and_the_Armenian_Genocide_of_1915__Studies_in_the_Social_and_Cultural_History_of_Modern_Warfare_.pdf|ответственный={{нп5|Винтер, Джей|Winter Jay||Jay Winter}}|издание=America and the Armenian Genocide of 1915|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=2003|pages=52—100|ISBN=0521829585|ISBN2 = 9780521829588|ref=Dadrian}}
* {{статья|автор= [[Дадрян, Ваагн|Vahakn N. Dadrian]]|заглавие= Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide{{ref-en}}|ссылка=|издание= Dinah L. Shelton. Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. Vol. 1 (A—H)|издательство= Macmillan Reference|год= 2005|pages= 67—76|ISBN= 0-02-865992-9|ref= Dadrian}}
* {{Статья:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}}
* {{статья|автор=[[Суни, Рональд Григор|Ronald G.Suny]]|заглавие=«They Can Live in the Desert but Nowhere Else»: Explaining the Armenian Genocide One Hundred Years Later{{ref-en}}|ссылка=https://www.juniata.edu/offices/juniata-voices/media/volume-16/vol16-Suny.pdf|место=Juniata College, Pennsylvania|издательство=Juniata Voices|год= 2016|Месяц=April|pages=208—229|ref=Sunny}}
* {{Статья:Selim Deringil:Mass Conversions of Armenians in Anatolia during the Hamidian Massacres of 1895–1897}}

=== Нәфис әҙәбиәт ===
* {{Книга|автор=Верфель, Франц|заглавие=Сорок дней Муса-Дага. Роман|ответственный=Пер. с нем. Н. Гнединой и Вс. Розанова|место=СПб.|издательство=Симпозиум|год=2010|страниц=904|isbn=978-5-89091-437-8|isbn2=}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема = Геноцид армян
|Портал =
|Викицитатник = Геноцид армян
|Викитека =
|Викиновости =
}}
* [http://www.genocide-museum.am/ Официальный сайт музея-института геноцида армян (Ереван, Цицернакаберд)] ([http://www.genocide-museum.am/rus/photos_of_armenian_genocide.php коллекция фотографий]){{ref-en}}{{ref-hy}}{{ref-tr}}
* [https://web.archive.org/web/20171011031006/http://www.genocidescholars.org/sites/default/files/document%09&amp;#91;current-page:1&amp;#93;/documents/IAGSArmenian%20Genocide%20Resolution%20_0.pdf Международная ассоциация учёных по исследованию геноцида]
* [https://web.archive.org/web/20150210202307/http://armeniangenocide100.org/ru/ Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян]
* [http://www.genocide.ru/ Геноцид армян в Турции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005043441/http://www.genocide.ru/ |date=2006-10-05 }} — история, документы, свидетельства, фотографии, карты.
* [http://www.armenian-genocide.org/ Armenian National Institute (ANI)]{{ref-en}}
* [http://anca.org/ Armenian National Committee of America]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20160305081053/http://armenocide.am/ Armenian Genocide]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20150210202307/http://armeniangenocide100.org/ru/ Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян]{{ref-ru}}
* {{YouTube|JgT95fH--ng|Кавказский фронт 1914-1915 гг. Геноцид армян турками 1915. Лекция Б.Г. Кипниса}}

{{Библиоинформация}}
[[Категория:Әрмәндәр геноциды]]
[[Категория:Погромдар]]
[[Категория:Халыҡтарҙы күсереү]]
[[Категория:Этник таҙартыуҙар]]
[[Категория:Геноцид]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында Кавказ фронты]]
[[Категория:Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышында]]
[[Категория:Гуманитар һәләкәттәр]]
[[Категория:Төркиә тарихы]]</text>
      <sha1>ka7rld3xc1h0edodwfnkntdzfkolmfb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлифба Башняһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191679</id>
    <revision>
      <id>1300791</id>
      <parentid>1296580</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:46:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4472" sha1="rp6iga5rru6i7psd6vw2eb0yqodw55l" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Batumi (47).JPG|мини]]
'''Әлифба Башняһы '''([[Грузин теле|груз]]. ანბანის კოშკი [Анбанис кошки], күберәк '''Әлифба Башняһы''' булараҡ билдәле — [[Грузия|Грузияла,]] [[Батуми]] ҡалаһында, урынлашҡан130 метр бейеклектәге башня&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.alphabetictower.com/|title=http://www.alphabetictower.com/|author=|work=|date=|publisher=|access-date=2016-07-15|archive-date=2014-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20141224033221/http://www.alphabetictower.com/|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141224033221/http://www.alphabetictower.com/ |date=2014-12-24 }}&lt;/ref&gt;. Башня үҙенең структураһы буйынса [[ДНК]] структураһына оҡшаш. Унда [[Грузин яҙыуы|грузин яҙмаһы]] хәрефтәре һүрәтләнгән. Башня диңгеҙ ярынан ҡарағанда ҡаланың төньяғында урынлашҡан, шуның арҡаһында ҡала панорамаһына, шулай уҡ тауҙарға һәм [[Ҡара диңгеҙ]]гә яҡшы күренеш асыла. Башняны төҙөү өҫтөндә испан [[CMD Ingenieros]], компанияһы эшләй, ә баш архитекторы Альберто Доминго Кабо (ул шулай уҡ [[Кутаиси]] ҡалаһындағы)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bpi.ge/?option=com_content&amp;task=view&amp;id=10111&amp;Itemid=0|title=http://bpi.ge/?option=com_content&amp;task=view&amp;id=10111&amp;Itemid=0|author=|work=|date=|publisher=|access-date=2016-07-15|archive-date=2016-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919035650/http://bpi.ge/?option=com_content&amp;task=view&amp;id=10111&amp;Itemid=0|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;грузия парламенты бинаһының архитекторы була. Төҙөлөш өсөн президент фондынан һәм ҡала мэрияһынан 65 миллион лари аҡса бүленә, әммә 64 миллион ғына кәрәк була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://netgazeti.ge/culture/12738/|title=НетГазети - Башня стоймостью 64 миллиона|author=|work=|date=|publisher=|access-date=2016-07-15|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625031608/https://netgazeti.ge/culture/12738/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Төҙөлөш үҙе [[2010 йыл|2010 йылдың]] [[10 октябрь|10 октябрендә]] башлана һәм [[2011 йыл|2011 йылдың декабрендә]] тамамлана. Әлеге ваҡытта объектты хеҙмәтләндереү өсөн йыл һайын яҡынса 60 000 лари тотонола&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.newposts.ge/?l=G&amp;id=35049|title=http://www.newposts.ge/?l=G&amp;id=35049|author=|work=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vgruzii.ru/dostoprimechatelnosti/bashnya-azbuki-pochemu-ee-neobxodimo-posetit-turistam-v-gruzii.html Башня Азбуки в Грузии]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.tourister.ru/world/asia/georgia/city/batumi/placeofinterest/17642?ysclid=lhp5pp7lka220645811 Алфавитная башня в Батуми] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230515183011/https://www.tourister.ru/world/asia/georgia/city/batumi/placeofinterest/17642?ysclid=lhp5pp7lka220645811 |date=2023-05-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [https://vgruzii.ru/dostoprimechatelnosti/bashnya-azbuki-pochemu-ee-neobxodimo-posetit-turistam-v-gruzii.html Башня Азбуки в Грузии]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.tourister.ru/world/asia/georgia/city/batumi/placeofinterest/17642?ysclid=lhp5pp7lka220645811 Алфавитная башня в Батуми] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230515183011/https://www.tourister.ru/world/asia/georgia/city/batumi/placeofinterest/17642?ysclid=lhp5pp7lka220645811 |date=2023-05-15 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Грузин яҙыуы]]
[[Категория:Архитектура]]
[[Категория:Грузия мәҙәниәте]]</text>
      <sha1>rp6iga5rru6i7psd6vw2eb0yqodw55l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Шүлгәнташ» тарихи-мәҙәни музей комплексы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192076</id>
    <revision>
      <id>1300808</id>
      <parentid>1283965</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14922" sha1="hqyitvpmobkkftq7on3maxvvgahfzcy" xml:space="preserve">{{Музей
|основан =9 июль 2022
 |местонахождение         = Башҡортостан, Бөрйән районы, Морат туғайы }}

'''«Шүлгәнташ» тарихи-мәҙәни музей комплексы''' ({{lang-ru|историко-культурный музейный комплекс «Шульган-Таш»}}) — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]]ндағы [[Шүлгәнташ]] мәмерйәһе эргәһендәге Морат туғайында урынлашҡан ғилми-тикшеренеү һәм ағартыу музейы. Комплекстың дөйөм майҙаны - 4 мең квадрат метр&lt;ref&gt;[https://s0.rbk.ru/v6_top_pics/resized/590xH/media/img/6/34/756573807696346.png]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
«Шүлгәнташ» тарихи-мәҙәни музей комплексы 2022 йылдың 9 июлендә асыла. Асыу тантанаһында [[Хәбиров Радий Фәрит улы|Радий Хәбиров]], [[Федерация Советы]] рәйесе урынбаҫары Константин Косачев, [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] президенты Александр Сергеев һәм Рәсәй Федерацияһының фән һәм юғары белем биреү министры урынбаҫары Дмитрий Афанасьев ҡатнаша. Комплекс [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] иғлан иткән Рәсәйҙә тотороҡло үҫеш буйынса Халыҡ-ара төп фәндәр йылы башланыу сиктәрендә эшләй башлай&lt;ref&gt;[https://ufa.rbc.ru/ufa/09/07/2022/62c99f509a7947a58a73a055 В Башкирии открыли музейный комплекс «Шульган-Таш»]&lt;/ref&gt;.

Асыу тантанаһында: {{Цитата|Беҙ был музейҙы ентекле төҙөнөк, ата-бабаларыбыҙҙың тарихи-мәҙәни мираҫы һәр кем өсөн асыҡ булһын ине, тип теләнек.  Шуныһы ла мөһим: бөгөн беҙ Халыҡ-ара төп фәндәр йылын асабыҙ һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Беларусь|Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]] һәм [[Монголия]]ның алдынғы ғалимдарын саҡырҙыҡ. Шүлгәнташ мәмерйәһе үҙенсәлекле. Был кешелек цивилизацияһының барлыҡҡа килеүенең үҙәге, тип иҫәпләйбеҙ, сөнки ул башҡорттарҙың боронғо легендалары — «[[Урал батыр]]», «[[Аҡбуҙат (эпос)|Аҡбуҙат]]» һәм башҡалар менән бәйле. Был республикабыҙҙың йөрәге һәм күңеле. Беҙ музейҙың фәнни үҙәккә әйләнеүен теләйбеҙ, унда ғалимдар килеп, йәше 17-нән алып 40 меңгә тиклемге ижад менән танышасаҡ.|}} — тине [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] Р. Хәбиров&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2022/07/09/reg-pfo/v-bashkirii-otkryli-muzej-peshchery-shulgan-tash.html В Башкирии открыли музей пещеры Шульган-Таш. В ней найдены наскальные рисунки эпохи палеолита]&lt;/ref&gt;.

Шүлгәнташ мәмерйәһенә алдағы йылдарҙа [[Туризм|туристар]] ҙур зыян килтергән. Вандалдар уның стеналарына, һүрәттәрҙә яҙыу ҡалдырған, микроклимат яҡшы яҡҡа үҙгәрмәгән, үңәҙ барлыҡҡа килгән. Бында, Көнбайыш Европа мәмерйәләренән айырмалы рәүештә, [[дымлылыҡ]] юғары, ул буяуға зыян килтерә, һәм бының арҡаһында бик күп һүрәттәр юғалған.

Музей комплексы киләсәк быуындар өсөн ата-бабаларҙың уникаль мираҫын һаҡлау өсөн төҙөлгән.

«Шүлгәнташ» музей комплексы — ғилми-тикшеренеү һәм бер үк ваҡытта ағартыу музейы. Бында ғилми-тикшеренеү эштәре алып барырға мөмкин. Бинала мәмерйә территорияһынан археологик артефакттар һаҡлағысы, лаборатория, архив һәм китапхана урынлашҡан&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2022/07/09/reg-pfo/v-bashkirii-otkryli-muzej-peshchery-shulgan-tash.html]&lt;/ref&gt;.

Музейҙың төп экспонаты — мәмерйә диуарына төшөрөлгән боронғо һүрәттәрҙең репродукциялар йыйынтығы. Уны махсус заказ буйынса француз ғалимдары әҙерләгән&lt;ref&gt;[https://ufa.rbc.ru/ufa/09/07/2022/62c99f509a7947a58a73a055 В Башкирии открыли музейный комплекс «Шульган-Таш»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tanburz.ru/articles/tаbigаt/2022-04-28/muzey-bik-y-y-ly-bulma-sy-radiy-h-birov-sh-lg-ntash-ha-ynda-2788056 Музей бик ҡыҙыҡлы булмаҡсы — Радий Хәбиров «Шүлгәнташ» хаҡында]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Йүнәлештәре ==
Музейҙа 7 тематик блок бар: «Таймлайн», «Медиазал», «Ҡаяға төшөрөлгән рәсемдәр», «Археология», «Тәбиғи-фәнни», «Һаҡлау», «Урал батыр эпосы».

* '''Таймлайн''' Ерҙең формалашыуының һәм биологик эволюцияның төп этаптары менән таныштыра. Хронологик шкалала [[таш быуат]]тың мөһим ҡаҙаныштары күрһәтелә. «Таймлайн» өҫкө [[палеолит]] осоро һәм Шүлгәнташ мәмерйәһендәге рәсемдәрҙең барлыҡҡа килеү дәүере менән тамамлана. [[Ғаләм]]дең барлыҡҡа килеүенән алып [[Көньяҡ Урал]]да хәҙерге заман кешеһенең барлыҡҡа килеүенә һәм урынлашыуына тиклем мәғлүмәттәр бирә.

* '''Медиазал'''. Шүлгәнташ мәмерйәһенең боронғо кеше асҡан ваҡыттан алып 1959 йылда ҡая һүрәттәрен асҡанға тиклемге тарихы тураһында анимацион фильмдар күрһәтелә.

* '''Ҡаяға төшөрөлгән рәсемдәр'''. Был блок ҡая сәнғәтенә бағышланған, унда ҡая семәрҙәренең күсермәләре бар. Һүрәттәр залының көнбайыш һәм көнсығыш паннолары; Ат панноһы һәм Хаос залы билдәләре (Францияла эшләнә). Шулай уҡ ҡая һүрәттәренең йәше һәм уларҙың мәмерйәлә урынлашыуы, боронғо буяуҙарҙың рецебы тураһында мәғлүмәттәр бар. 2018 йылдан мәмерйәнең үҙенсәлекле һүрәтле алыҫ залдары ҡая сәнғәтенең уникаль ҡомартҡыларын һаҡлау маҡсатында туристар өсөн ябыла, шуға күрә уларҙы музейҙа ғына күрергә мөмкин. Бынан тыш, 3D-картография технологияһы ярҙамында был һүрәттәрҙең барыһы ла «терелә», төҫтәр менән тула һәм ҡасандыр боронғо кеше ижад иткән формала күҙ алдына баҫа&lt;ref&gt;[https://s0.rbk.ru/v6_top_pics/resized/590xH/media/img/8/38/756573806550388.png Фото: пресс-служба главы РБ]&lt;/ref&gt;.

* '''Археология''' Был экспозицияла ''Билдәләр залы'' (зал Знаков) теүәл реконструкциялана. Уны 1984 йылда Ленинград археологтары Вячеслав Щелинский етәкселегендә башҡара. Витриналарҙа археологик ҡаҙылма моделдәре урынлаштырылған. Костюмдар ҡул көсө менән заманса техника ҡулланылмайынса эшләнә&lt;ref&gt;[https://img.tourister.ru/files/3/2/9/9/1/5/2/7/original.jpg Станислав Шахов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603181119/https://img.tourister.ru/files/3/2/9/9/1/5/2/7/original.jpg |date=2023-06-03 }}&lt;/ref&gt;.

* '''Тәбиғи-фәнни''' зал кешеләрҙе мәмерйәнең органик донъяһы ([[Үҫемлектәр|үҫемлек]] өлгөләре, мәмерйә фаунаһы вәкилдәре), [[минерал]]дар һәм тау тоҡомдары, шулай уҡ &quot;Шүлгәнташ&quot;ты өйрәнеү тарихы менән таныштыра. Экспозицияла — фотоһүрәттәр, ғалимдарҙың шәхси әйберҙәре, тикшереү ҡорамалдары, 60-сы йылдар башындағы Башҡорт дәүләт университеты экспедицияһының уникаль кадрҙары&lt;ref&gt;[https://img.tourister.ru/files/3/2/9/9/1/5/3/0/original.jpg © Историко-культурный музейный комплекс «Шульган-Таш» ВКонтакте]&lt;/ref&gt;.
 
* '''Һаҡлау''' бүлеге тамашасыларҙы боронғо ҡаяға төшөрөлгән рәсемдәргә һаҡсыл ҡарарға өйрәтә. Интерактив система ярҙамында хәҙерге заман кешеһенең мәмерйә микроклиматына зарарлы йоғонтоһо хаҡында белергә мөмкин&lt;ref&gt;[https://img.tourister.ru/files/3/2/9/9/1/5/3/3/original.jpg © Фёдор Иванов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230604105440/https://img.tourister.ru/files/3/2/9/9/1/5/3/3/original.jpg |date=2023-06-04 }}&lt;/ref&gt;.

* '''Урал батыр эпосы''' күргәҙмәһе башҡорт фольклорының [[Урал батыр|төп эпосына]] арналған. Уның ҡыҫҡаса йөкмәткеһе сағыу һәм мауыҡтырғыс анимацион фильмда сағылыш таба. Экспозиция шулай уҡ күренекле башҡорт фольклорсыһы [[Буранғолов Мөхәмәтша Абдрахман улы|М. А. Буранғолов]]тың эшмәкәрлеге хаҡында һөйләй&lt;ref&gt;[https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/starosubhangulovo/museum/44047 Экспозиция музея «Шульган-Таш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231201022625/https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/starosubhangulovo/museum/44047 |date=2023-12-01 }}&lt;/ref&gt;.

== Етәкселәре ==
* Маликов Фәүзил Әлфир улы

== Хеҙмәткәрҙәре ==
* Әҙекәева Нәркәс Ғаяз ҡыҙы&lt;ref&gt;[https://tanburz.ru/articles/s-y-kh-t/2023-06-14/sh-lg-n-m-mery-end-ge-ike-gid-a-o-lanyp-ayttym-ti-ya-yusy-mil-sh-a-armanova-3298791?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 Шүлгән мәмерйәһендәге ике гидҡа һоҡланып ҡайттым”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230614100857/https://tanburz.ru/articles/s-y-kh-t/2023-06-14/sh-lg-n-m-mery-end-ge-ike-gid-a-o-lanyp-ayttym-ti-ya-yusy-mil-sh-a-armanova-3298791?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 |date=2023-06-14 }}&lt;/ref&gt;    
* Әхмәтйәнов Иҙел Ирек улы - инженер

== Эш режимы ==
Комплекс тәүлек әйләнәһенә (тәнәфесһеҙ) иртәнге сәғәт 10-дан киске 6-ға тиклем асыҡ. Дүшәмбе — ял көнө&lt;ref&gt;[https://shulgan-tash.ru/news/otkrylsya-odnoimennyy-istoriko-kulturnyy-muzeynyy-kompleks-shulgan-tash График работы музея «Шульган-Таш»]&lt;/ref&gt;.

== «Шүлгәнташ» музей комплексына нисек килергә ==
Музей комплексы Бөрйән районында [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Бында тик шәхси автомобилдә генә йәки шәхси гид менән экскурсия йәки төркөмлө автобус экскурсияһы менән килергә мөмкин.

Комплекс [[Стәрлетамаҡ]]тан [[Мәләүез]] аша - 240 саҡрым, [[Магнитогорск]]иҙан — 250 саҡрым, [[Ырымбур]]ҙан 285 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Видеояҙмалар ==
* Башҡортостанда Шүлгәнташ мәмерйәһе янында музей асылды [https://www.youtube.com/watch?v=xIxXdBGNh1I&amp;t=8s В Башкирии открыли музей у пещеры Шульган-Таш за 298 миллионов. Что там есть?]

== Социаль селтәрҙәрҙә ==
* Бәйләнештә&lt;ref&gt;[https://vk.com/shulgantashcave «Шульган-Таш»]&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Аҡбуҙат (һәйкәл)]]

== Матбуғатта ==
* Таң гәзите 8 июнь 2023 йыл [https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2023-06-08/petr-i-im-ne-b-ry-n-erend-3293136 Петр I имәне – Бөрйән ерендә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608162401/https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2023-06-08/petr-i-im-ne-b-ry-n-erend-3293136 |date=2023-06-08 }}
* Музей комплексы премияға лайыҡ булды [https://ufa.mk.ru/social/2024/12/07/v-bashkirii-muzey-shulgantash-poluchil-prestizhnuyu-turisticheskuyu-premiyu.html В Башкирии музей «Шульган-Таш» получил престижную туристическую премию]

== Сығанаҡтар ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Бөрйән районы музейҙары]]
[[Категория:Музейҙар]]</text>
      <sha1>hqyitvpmobkkftq7on3maxvvgahfzcy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түшәк кейеме</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199149</id>
    <revision>
      <id>1300762</id>
      <parentid>1278100</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:21:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AxiomLucentRath</username>
        <id>48300</id>
      </contributor>
      <comment>Түшәк кейеме һәм һаулыҡ</comment>
      <origin>1300762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10715" sha1="l9o3q8ayzlccy6qc2b9hc1820ou53g7" xml:space="preserve">[[File:Bettwaesche.jpg|thumb|Ваҡлап һатыу магазинында түшәк кәрәк-яраҡтары]]
[[Файл:Bed in Seattle hotel.jpg|thumb|Түшәк кейеме комплекты: япма, юрған тышы һәм яҫтыҡ тыштары]]
'''Түшәк кейеме''' (түшәк кәрәк-яраҡтары) – йоҡо бүлмәһендә ҡулланыу өсөн тәғәйенләнгән текстиль изделиелары, уларға япма, яҫтыҡ (мендәр) тыштары һәм юрған тыштары инә. Бер стандарт комплект, ҡағиҙә булараҡ, бер юрған тышын, бер япманы һәм ике яҫтыҡ тышын үҙ эсенә ала. Бөтә түшәк кейеме матрас, яҫтыҡтар һәм юрғандың ҙурлығына ҡарап бер нисә категорияға бүленә һәм бер кешелек, ярым һәм ике кешелек була. Түшәк кейеме йоҡо һәм ял өсөн уңайлы мөхит булдырыуҙа мөһим роль уйнай, шулай уҡ интерьерҙың дөйөм стиленә тәьҫир итә.

== Тарихы һәм үҫеше ==
Түшәк кейеменең тарихы боронғо замандарҙан башлана, ул саҡта кешеләр ябай туҡымаларҙы өҫтөнә ябыныу өсөн файҙаланған. Текстиль сәнәғәте үҫеше менән төрлө туҡымалар һәм дизайндар барлыҡҡа килә. Төрлө тарихи дәүерҙәрҙә түшәк кейеме киндерҙән, мамыҡтан, ебәктән һәм башҡа материалдарҙан етештерелгән, үҙ дәүеренең мәҙәни һәм иҡтисади шарттарын сағылдырған&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Renfrew |first=Colin |title=Archaeology: Theories, Methods, and Practice |last2=Bahn |first2=Paul |publisher=Thames &amp; Hudson |year=2012 |isbn=978-0-500-28976-1 |edition=6th |pages=254}}&lt;/ref&gt;.

== Материалдар ==
Заманса түшәк кәрәк-яраҡтары төрлө туҡыманан тегелгән, уларҙың һәр береһенең үҙ өҫтөнлөктәре бар:

* '''Мамыҡ:''' һауа үткәреүсәнлеге һәм дым һеңдереү һәләте менән билдәле. Был түшәк кейеме өсөн иң популяр материалдарҙың береһе.
* '''Атлас:''' мамыҡтан йәки синтетик сүстәрҙән етештерелә, шыма өҫлөгө һәм ялтырауығы менән айырылып тора.
* '''Ебәк:''' затлы тойоу тойғоларын тәьмин итә, әммә айырым хәстәрлек талап итә.
* '''Тенсел:''' һәйбәт дым һеңдереү үҙенсәлектәренә эйә булған экологик яҡтан таҙа материал.
* '''Бамбук сүсе:''' бактерияларға ҡаршы үҙенсәлектәргә һәм яҡшы һауа үткәреүсәнлегенә эйә.

=== Түшәк кәрәк-яраҡтарын ҡарау ===
Түшәк кәрәк-ярағын дөрөҫ ҡарау уның хеҙмәт итеү ваҡытын оҙайта:

* Ҡыҫҡармаһын өсөн 60°С-тан артмаған температурала йыуырға.
* Агрессив химик матдәләрһеҙ йомшаҡ йыуыу сараларын ҡулланырға.
* Төҫө һүрелмәһен өсөн кейемде асыҡ һауала йәки күләгәлә киптерергә.

== Түшәк кейеме үлсәмдәре ==
Түшәк кейеменең үлсәмдәре ҡулланыласаҡ карауат һәм матрастың ҙурлығына нигеҙләнеп эшләнә. Матрас үлсәмдәрен түбәндәгесә классификацияларға мөмкин:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Түшәк комплекты 
!Юрған тышы
!Япма
!Яҫтыҡ тышы
|-
|Бер кешелек комплект &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
|150х210 см 
150х215 см 
160х220 см
|160х210 см 
150х215 см 
180х260 см
|70х70 см 
60х60 см 
50х70 см
|-
|Ике кешелек комплект&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
|180х210 см 
180х215 см 
205х225 см
|175х210 см 
175х215 см 
210х230 см
220х215 см 
240х260 см
|70х70 см
60х60 см
50х70 см
|-
|king-size комплект&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
|220х240 см
|280х290 см 
280х300 см
290х300 см
|70х70 см 
50х70 см
|-
|Үҫмерҙәр өсөн комлект&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|122х178 см
|100х180 см
|40х40 см 
35х45 см
40х60 см
60х60 см
50х70 см
|-
|Балалар өсөн комплет
&lt;small&gt;(Яңы тыуған балалар һәм 3 йәшкә тиклемге балалар өсөн комплекттар ГОСТ 31307-2005 буйынса&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://docs.cntd.ru/document/1200044767|title=ГОСТ 31307-2005 &quot;Белье постельное&quot;|website=Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов|access-date=2021-09-09|archive-date=2021-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909093939/https://docs.cntd.ru/document/1200044767|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt;
|120х125 см
112х147 см 
125х147 см
|100х117 см 
100х138 см 
100х159 см
|40х40 см
35х45 см
40х60 см 
60х60 см
50х70 см
|}
Материалдарҙы һәм дизайнды дөрөҫ һайлау яҡшы ял итеү өсөн уңайлы мөхит булдырырға ярҙам итәсәк.

== Түшәк кейеме һәм һаулыҡ == 
Махсус түшәк кейеме бала-саҫауҙар һәм бәләкәй балалар өсөн тәғәйенләнгән, шулай уҡ ҡайһы бер ауырыуҙарҙы дауалау өсөн (медицина түшәк кейеме), ә ҡайһы бер больнойҙар һәм өлкәнҙәр өсөн т.н. пролеженьға ҡаршы түшәк кейеме эшләнгән.

Яҡшы вентиляцияланмай торған һәм насар таҙартылған түшәк кейеме аллергияның потенциаль сығанағы булып тора һәм паразитар инфекцияларҙың&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Indoor Allergies|url=https://www.allergyuk.org/living-with-an-allergy/indoor-allergies/|access-date=2026-07-09|website=www.allergyuk.org}}&lt;/ref&gt; (клоптар&lt;ref&gt;{{Cite web|title=What You Need To Know About Bed Bugs|url=https://www.christeyns.com/wp-content/uploads/2023/10/Bed-bug_flyer_A4_EN.pdf|access-date=2026-07-09|website=www.christeyns.com}}&lt;/ref&gt;, вшалар, лобковые вшалар...); простынялар һәм яҫтыҡтар кеше тиреһенең ҡатламы булған бәлшектәрҙең йыйылыу урыны булып тора, был ҡайһы бер клещтар өсөн аҙыҡ булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Euroglyphus maynei - an overview|url=https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/euroglyphus-maynei|access-date=2026-07-09|website=www.sciencedirect.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pillow is the perfect breeding ground for pests and diseases|url=https://sleepangel.eu/blogs/news/how-your-pillow-is-the-perfect-breeding-ground-for-gruesome-array-of-pests-and-diseases?srsltid=AfmBOopoUNTrDCG05OEU5VQ6iuS7njqDy4zFi7ihc9ONX0wwGSNQME3o|access-date=2026-07-09|website=sleepangel.eu}}&lt;/ref&gt;. Был шарттарҙа күптәр гигиена ҡағиҙәләрен үтәмәй. Кешеләрҙең дүртенән күберәге простыняларҙы айына бары тик бер тапҡыр йыуғандарын таныған. Эксперттар йыуыуҙы атнаһына бер тапҡыр башҡарырға кәңәш итә, әммә был ҡағиҙә киң таралғанса үтәлмәй кеүек, айырыуса йәш быуын тарафынан&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Americans’ Beds Are Filthy|url=https://www.vice.com/en/article/americans-beds-are-filthy/|access-date=2026-07-09|website=www.vice.com}}&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер эпидемиялар ваҡытында (мәҫәлән, чума һәм холера) түшәк кейемен яндыралар йәки тиф һәм чесотка кеүек паразитар ауырыуҙар осрағында дезинфекциялайҙар, ә туберкулез осрағында был профилактика өсөн яуаплы табиптарҙың иғтибарын йәлеп иткән.

Насар түшәк кейеме балаларҙың кинәт үлем синдромының үҫешенә йоғонто яһаусы факторҙарҙың береһе булыуы мөмкин&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Physical properties of bedding that may increase risk of sudden infant death syndrome in prone-sleeping infants|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7936840/|access-date=2026-07-09|website=pubmed.ncbi.nlm.nih.gov}}&lt;/ref&gt;.

Шәмдәр, керосин лампалары, ә һуңынан тәмәке сигеү артыуымен окуркалар матрастарҙың һәм түшәк кейеменең ялҡын алыу сығанағына әйләнгән&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Fire Safety - Montague Center Volunteer Fire Department|url=https://montaguecenterfire.com/p/22/Fire-Safety|access-date=2026-07-09|website=montaguecenterfire.com}}&lt;/ref&gt;, был ҡайһы саҡта төрмәләрҙә үлемгә йәки етди яныуҙарға килтергән. Ялҡындан һаҡлаусы ҡоралдар, клещтарға ҡаршы саралар һәм наносеребро кеүек антибиотиктар йәки клещтарға ҡаршы ҡапламалар — яңы аллергиялар йәки һаулыҡ проблемалары сығанағы була ала.

Яҡшы төнгө йоҡо өсөн кәрәкле түшәк кейеме — гуманитар ярҙам кысаларында тәҡдим ителгән өҫтәмә ихтыяждарҙың береһе һәм һуғыш вакытында ҡасаҡтар тарафынан ҡайһы ваҡытта ҡабул ителә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>l9o3q8ayzlccy6qc2b9hc1820ou53g7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәт Санжар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201232</id>
    <revision>
      <id>1300798</id>
      <parentid>1298568</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T04:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16152" sha1="0gos8pyitm3jnowcmkeoo4ycgsr552b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мөиззи үд-Дин Әбүл-Харис Әхмәт Санжар ибн Мәлик шаһ I''' ({{lang-tr|Muizzeddin Ahmed Sencer}}; от тюрк. «үтә тишеүсе», «һөжүм итеүсе»; 1084/1086 — {{ДС+Хиджра|8|5|1157}}); — 1118—1153 йылдарҙа [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүктәр империяһының]] һуңғы солтаны. [[Сәлжүкиҙәр]] династияһынан, ул Ҡыныҡ [[уғыҙҙар]] ҡәбиләһенән сыҡҡан. Тәүҙә ул [[Хорасанские сельджуки|Хөрәсән солтанлығы]] [[Солтан|солтаны була]], һуңынан, ағаһы солтан [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] вафат булғандан һуң, [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүкиҙәр империяһы]] биләмәләрен мираҫҡа ала.

Санжар иң күренекле сәлжүк солтандарының береһе һәм монголдар баҫып инеүенә тиклем иң оҙаҡ хакимлыҡ иткән мосолман хакимы тип иҫәпләнә. Төрки сығышлы булыуына ҡарамаҫтан, Санжар ныҡ иранлаштырыла һәм, үҙенең батырлыҡтары арҡаһында, хатта [[Шаһнамә|«Шаһнамә»]] ләге ҡайһы бер мифологик шәхестәр кеүек легендар шәхескә әйләнә. Ысынлап та, урта быуат сығанаҡтары Санжарҙы &quot;Хәсрәү бөйөклөгөнә һәм ҡаянидтар даны&quot;на эйә тип һүрәтләй. Санжар тарихҡа күренекле дәүләт эшмәкәре һәм хәрби начальник ҡына түгел, мәҙәниәт яҡлаусыһы булараҡ та ингән. Ул үҙенең һарайына ғалимдарҙы, сәнғәт эшмәкәрҙәрен саҡыра, бөйөк ислам ғалимы Имам Газали менән яҙыша һәм хатта уның менән осраша. Күренекле шағирҙар араһында Әүхәд ад-Дин Әнүәриҙе (1126—1191), һарай шиғриәтенең иң ҙур вәкиле Әмир Мөиззиҙе (1072—1127), Ғүмәр Хәйәмде (1048—1131), күренекле суфый шағиры Санаиҙы (1081—1141) атарға мөмкин. Шулай уҡ солтан суфый остазы Әхмәд Намуки Йәми (1049—1142) менән мөнәсәбәттәрен өҙмәгән, ул Хөрәсәндә изге кеше булараҡ хөрмәт ителгән. Санжарҙы ҡурсалаған ғалимдар араһында күренекле Урта Азия механигы, физика, астроном, математика, философ һәм алхимик Абд-Рахман әл-Хәзини (1077—1155), дини тәғлимәтсе Ғүмәр ибн Сахлан ас-Сәүи (1145-се уҡыусы), дин белгесе, хоҡуҡ белгесе һәм тарихсы Әбүл-Фәтихәстан-1153) һәм башҡалар бар. Ул хәҙистәрҙе һәйбәт белгән, шуға ла хәҙис белгестәте араһында ҙур абруй ҡаҙанған. Шулай уҡ солтан фарсы телендә шиғырҙар яҙған&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://islamosfera.ru/en/sultan-sandzhar-poslednij-velikij-seldzhuk/|title= Султан Санджар – последний Великий Сельджук|website = Исламосфера|access-date = 2027-05-30|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Бөйөк сәлжүкиҙәр нәҫеленең һуңғы вәкиле Санжар — [[Мәлик шаһ I|Мәлик шаһ I-нең]] ҡол ҡатынынан тыуған кесе улдарының береһе. Мәлик шаһтың иртә вафат булыуы үҙ-ара ыҙғыштарҙың оҙайлы теҙмәһенә килтерә. Санжар мираҫлыҡ өсөнө өс ағаһы һәм үгәй туғаны — Мәхмүт I, [[Барҡыяруҡ]], [[Мөхәммәт I (Сәлжүк солтаны)|Мөхәммәт I]] һәм Мәлик шаһ II менән бер-бер артлы һуғыштар алып бара.

1097 йылдан Санжар [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүк империяһының]] күпселек өлөшөндә хаким булып китә, уның баш ҡалаһы [[Нишапур]]ҙа була. Бер нисә хаким уға ҡаршы баш күтәрә, был Бөйөк Сәлжүк империяһының тарҡалыуына килтерә. 1118 йылда, Санжарҙың ике туғандарының һуңғыһы вафат булғандан һуң, Сәлжүкиҙәрҙең биләмәләре рәсми рәүештә бүленә.

Энно Франциус әйткәнсә, Санжар Аламут ассасиндарын юҡ итеү кампанияһын үҙ өҫтөнә ала. Әммә үҙҙәренең нығытмаларына юлда, бер көн Санжар уянып китә һәм тыныслыҡ тәҡдиме менән хәнйәргә ҡыҫтырылған яҙма таба. Шаҡ ҡатып, Санжар Хәсән ибн Сәббәхҡә илселәр ебәрә, һәм улар бер-береһенең эшенә ҡыҫылмаҫҡа килешә.
[[Файл:Sultan_Sanjar_mausoleum.jpg|альт=|слева|мини|192x192пкс|Солтан Әхмәт Санжар мавзолейы, Байрамали, [[Төркмәнстан]]]]
1141 йылда Санжар ҡараҡытайҙарға ҡаршы походҡа сыға һәм [[Сәмәрҡәнд]] янында улар менән осраша. Ҡатван үҙәне янындағы алышта Елүй Даши етәкселегендәге ҡараҡытайҙар ҡулынан еңелә һәм ун биш кенә һыбайлыһы менән ҡаса&lt;ref &gt;{{cite web|url =https://all-generals.ru/index.php|title= Ахмад Санджар (1084 г.—1157 г.)|website = Лучшие всех времен|access-date = 2026-05-30|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

Төркөстан [[уғыҙҙар]]ы Санжарҙы 1153 йылда баҫып ала һәм 1156 йылға тиклем әсирлектә тота, һуңынан ул ҡасып китә. Киләһе йылда Санжар [[дизентерия]]нан вафат була&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Рашид ад-Дин]].|заглавие=Сборник летописей|ответственный=Пер. с персидского О. И. Смирновой, редакция проф. А. А. Семенова|ссылка=http://samlib.ru/k/konstantin_p/rashid2.shtml|место=М., Л.|издательство=Издательство [[АН СССР]]|год=1952|том=1, кн. 2|страницы=80}}{{Недоступная ссылка|accessdate=2018-05|fix-attempted=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt; һәм Сәлжүкиҙәр дәүләтенең баш ҡалаһы [[Мерв]] ҡалаһындүҙе иҫән саҡта төҙөгән мавзолейҙа ерләнгән&lt;ref &gt;{{cite web|url =https://islamdag.ru/lichnosti/44005 |title= Последний из великих сельджуков – Султан Санджар|website = «islamdag.ru»|access-date = 2026-05-30|lang = ru}}&lt;/ref&gt;, ул [[Төркмәнстан|Төркмәнстандың]] хәҙерге Байрамали ҡалаһы янында ҡала.

== Ғәиләһе ==
[[Файл:Ahmad_Sanjar.jpg|слева|мини|329x329пкс|Сәлжүкиҙәр династияһынан уғыҙ императоры Санжар.]]
Санжарҙың [[Турной-хатун (жена Ахмада Санджара)|Турна Хатун]] менән никахтан ҡыҙҙары тыуа:

* Мәх-Мөлөк хатун (1105—1122) 1119 йылда [[Мах-Мульк хатун|Санжар]] уны үҙенең ир туғаны Мәхмүт II- гә кейәүгә бирә.
* [[Мах-Мульк хатун|Әмир Ситти Хатун]] (1129 й. вафат) — Мәхмүт II-нең икенсе ҡатыны.
* Санжарҙың билдәһеҙ ҡыҙы 1124 йылда Ғәббәсиҙәр хәлифәһе Әл-Мөстәршиткә кейәүгә сыға.
* Гәүһәр хатун 1134 йылда үҙенең ир туғаны [[Гаухар хатун|Ғият]] [[Масуд (султан Ирака)|әд-Дин Мәсүдкә]] кейәүгә сыға.

== Сәнғәттә образы ==

=== Әҙәбиәттә ===
* Мерв менән бәйле [[Ғәлишер Нәуаи|Ғәлишер Нәүаи]] Санжарҙы (''Санжар'') телгә ала.
* «Солтан Санжар һәм ҡарсыҡ тураһында» хикәйәһе Низами Гәнжәүиҙең биш китабына (хамса), «Серҙәр хазинаһы» китабына индерелгән. [http://rulibs.com/ru_zar/antique_myths/nizami/0/j26.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231019101725/http://rulibs.com/ru_zar/antique_myths/nizami/0/j26.html |date=2023-10-19 }}

=== Кинотла ===
* &quot;'''[[Пробуждение: Великие Сельджуки]]''' &quot; (2020) — хәҙерге төрөк сериалында Әхмәт Санжар ролен төрөк актеры Экин Коч башҡара.

=== Нумизматикала ===
&lt;center&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Файл:5_manat._Türkmenistan,_2012_a.jpg|альт=Купюра в 5 туркменских манатов с изображением Ахмада Санджара (2012)| &lt;small&gt;Төркмәнстандың 5 манатлыҡ банкнотаһында  Әхмәт Санжар һүрәте (2012)&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Шәхестәр:Сәмәрҡәнд]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Иран хакимдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:8 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:6 ноябрҙә тыуғандар]]
{{Навигационная таблица
|имя = Сәлжүкиҙәр
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|стиль_заголовка = background:{{Цвет|Ислам}};
|заголовок = [[Сәлжүкиҙәр]]
|стиль_групп = background:{{Цвет|Ислам}}; text-align:center;
|класс_списков = hlist hlist-items-nowrap

|группа1 = [[Сәлжүкиҙәр|Иртә]]
|список1 =
* [[Тоҡаҡ]]
* [[Сәлжүк]]
* [[Чагры бәк]]

|группа2 = [[Сәлжүкиҙәр дәүләте|Бөйөк]]
|список2 =
* [[Тоғрул бәк]] &lt;small&gt;(1038—63)&lt;/small&gt;
* [[Әлп-Арслан]] &lt;small&gt;(1063—72)&lt;/small&gt;
* [[Мәлик шаһ I]] &lt;small&gt;(1072—92)&lt;/small&gt;
* [[Мәхмүт ибн Мәлик шаһ|Махмуд I]] &lt;small&gt;(1092—94)&lt;/small&gt;
* [[Барҡыяруҡ]] &lt;small&gt;(1094—1104)&lt;/small&gt;
* [[Мәлик шаһ II]] &lt;small&gt;(1104—05)&lt;/small&gt;
* [[Мөхәммәт I (Сәлжүкиҙәр солтаны)|Мөхәммәт I]] &lt;small&gt;(1105—18)&lt;/small&gt;
* [[Әхмәт Санжар|Санжар]] &lt;small&gt;(1118—57)&lt;/small&gt;

|группа3 = [[Румский султанат|Ҡонья]]
|список3 =
* [[Сулейман ибн Кутулмыш|Сөләймән I]] &lt;small&gt;(1077—86)&lt;/small&gt;
* [[Ҡылыс-Арслан I]] &lt;small&gt;(1092—07)&lt;/small&gt;
* [[Мәлик-шаһ I (Рум)|Малик-шах I]] &lt;small&gt;(1107—16)&lt;/small&gt;
* [[Мәсуд I]] &lt;small&gt;(1116—56)&lt;/small&gt;
* [[Ҡылыс-Арслан II]] &lt;small&gt;(1156—92)&lt;/small&gt;
* [[Кәйхүсрәү I]] &lt;small&gt;(1192—1200)&lt;/small&gt;
* [[Рукн ад-дин Сулейман-шах|Сөләймән II]] &lt;small&gt;(1200—04)&lt;/small&gt;
* [[Ҡылыс-Арслан III]] &lt;small&gt;(1204—05)&lt;/small&gt;
* [[Кәйхүсрәү I]] &lt;small&gt;(1205—10)&lt;/small&gt;
* [[Кәйҡәүес I]] &lt;small&gt;(1210—19)&lt;/small&gt;
* [[Ҡәйҡубәд I]] &lt;small&gt;(1219—36)&lt;/small&gt;
* [[Кәйхүсрәү II]] &lt;small&gt;(1236—45)&lt;/small&gt;
* [[Кәйҡәүес II]] &lt;small&gt;(1245—57)&lt;/small&gt;
* [[Ҡылыс-Арслан IV]] &lt;small&gt;(1257—65)&lt;/small&gt;
* [[Кәйхүсрәү III]] &lt;small&gt;(1265—83)&lt;/small&gt;
* [[Мәсуд II]] &lt;small&gt;(1283—1307)&lt;/small&gt;
* [[Ҡәйҡубәд III]] &lt;small&gt;(1283—1307)&lt;/small&gt;
* [[Мәсуд III]] &lt;small&gt;(1307/1308)&lt;/small&gt;

|группа4 = [[Кермән султанлығы|Кермән]]
|список4 =
* [[Ҡауырд әек]] &lt;small&gt;(1041—73)&lt;/small&gt;
* [[Керман-шах ибн Кавурд-бек|Кермән шаһ]] &lt;small&gt;(1073)&lt;/small&gt;
* [[Хусейн Омар-шах]] &lt;small&gt;(1073—74)&lt;/small&gt;
* [[Султан-шах ибн Кавурд-бек|Солтан-шаһ]] &lt;small&gt;(1074—85)&lt;/small&gt;
* [[Туран-шах I ибн Кавурд-бек|Турән-шаһ I]] &lt;small&gt;(1085—97)&lt;/small&gt;
* [[Иран-шах ибн Туран-шах|Иран-шах]] &lt;small&gt;(1097—1101)&lt;/small&gt;
* [[Арслан-шах I ибн Керман-шах|Арслан-шаһ I]] &lt;small&gt;(1101—41)&lt;/small&gt;
* [[Мухаммад-шах I ибн Арслан-шах|Мөхәммәт-шах I]] &lt;small&gt;(1141—56)&lt;/small&gt;
* [[Тогрул-шах ибн Мухаммад-шах|Тоғрул-шаһ]] &lt;small&gt;(1156—67)&lt;/small&gt;
* [[Бахрам-шах ибн Тогрул-шах|Бахрам-шаһ]] &lt;small&gt;(1167—68)&lt;/small&gt;
* [[Арслан-шах II ибн Тогрул-шах|Арслан-шаһ II]] &lt;small&gt;(1168)&lt;/small&gt;
* [[Туран-шах II ибн Тогрул-шах|Туран-шаһ II]] &lt;small&gt;(1168—74)&lt;/small&gt;
* [[Мухаммад-шах II ибн Бахрам-шах|Мөхәммәт шаһ II]] &lt;small&gt;(1174—87)&lt;/small&gt;
* [[Мубарак (сельджукид)|Мөбәрәк]] &lt;small&gt;(1187)&lt;/small&gt;

|группа5 = [[Сирийский султанат|Сүриә]]
|список5 =
* [[Тутуш I]] &lt;small&gt;(1074—95)&lt;/small&gt;
* [[Рыдван ибн Тутуш|Рыдван]] &lt;small&gt;(1095—1113)&lt;/small&gt;
* [[Дукак бен Тутуш|Дуҡаҡ]] &lt;small&gt;(1095—1104)&lt;/small&gt;
* [[Тутуш II ибн Дукак|Тутуш II]] &lt;small&gt;(1104—1104)&lt;/small&gt;
* [[Алп Арслан ибн Ридван|Әлп-Арслан]] &lt;small&gt;(1113/1114)&lt;/small&gt;
* [[Султан-шах ибн Ридван|Солтан шаһ]] &lt;small&gt;(1114—17)&lt;/small&gt;
* [[Ибрахим ибн Ридван|Ибраһим]] &lt;small&gt;(1117—18)&lt;/small&gt;

|группа6 = [[Иракский султанат|Ираҡ]]
|список6 =
* [[Махмуд ибн Мухаммад|Мәхмүт II]] &lt;small&gt;(1118—31)&lt;/small&gt;
* [[Дауд ибн Махмуд|Дауыт]] &lt;small&gt;(1131—32)&lt;/small&gt;
* [[Тогрул ибн Мухаммед|Тоғрул II]] &lt;small&gt;(1132—33)&lt;/small&gt;
* [[Масуд ибн Мухаммад|Мәсуд]] &lt;small&gt;(1133—52)&lt;/small&gt;
* [[Малик-шах ибн Махмуд|Мәлик шаһ III]] &lt;small&gt;(1152—53)&lt;/small&gt;
* [[Мухаммад-шах ибн Махмуд|Мөхәммәт шаһ II]] &lt;small&gt;(1153—59)&lt;/small&gt;
* [[Сулейман-шах ибн Мухаммад|Сөләймән шаһ]] &lt;small&gt;(1159—61)&lt;/small&gt;
* [[Арслан-Шах II|Арслан шаһ]] &lt;small&gt;(1161—77)&lt;/small&gt;
* [[Тогрул III]] &lt;small&gt;(1177—94)&lt;/small&gt;
}}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || }}&lt;noinclude&gt;

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0gos8pyitm3jnowcmkeoo4ycgsr552b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-07-10</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201344</id>
    <revision>
      <id>1300775</id>
      <timestamp>2026-07-09T18:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Banded Bay Cuckoo in Ajodhya Hills July 2024 by Tisha Mukherjee 01.jpg</comment>
      <origin>1300775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="0d3nuc63i1l6v0yu6stv7bu6n56vanq" xml:space="preserve">Banded Bay Cuckoo in Ajodhya Hills July 2024 by Tisha Mukherjee 01.jpg</text>
      <sha1>0d3nuc63i1l6v0yu6stv7bu6n56vanq</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>