Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2479</id>
    <revision>
      <id>1300810</id>
      <parentid>1300802</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T14:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Ырғыҙ» романы */</comment>
      <origin>1300810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26870" sha1="hox33usroay6w0hoqmnkvjysom9gmci" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан» (1932), «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер» (1934), «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ» (1936), «Кәкүк», «Бәхет ҡошо» (нәҫер), «Еңелмәҫ батырҙар» (очерк) «Аҡыҡ бөртөктәре» (очерк).

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлап ебәрә. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref&gt;Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе&lt;/ref&gt;. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҫерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын уңышлы ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», 1935 йылда «Еңелмәҫ батырҙар» һәм «Аҡыҡ бөртөктәре» художестволы очерктары баҫылып сыға. Очерктарҙа Башҡортостандың [[Урал аръяғы]]нда ауыр тәбиғәт шарттарында, сиҙәм ерҙәрҙе күтәреп, иген үҫтреүсе совхоз эшселәренең тормошо, көрәше кәүҙәләнә&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;:
{{Цитата|Һәҙиә Дәүләтшинаның бөтә яҙғандары ике китапҡа һыя, әммә был китаптарҙан тыш башҡорт совет әҙәбиәтенең формалашыу һәм үҫеү юлдарын күҙ алдына килтереү мөмкин түгел. Яҙыусы өлгәшкән оло ҡаҙаныш  — реалистик хикәйәләү оҫталығы  — башҡорт прозаһына профессианаль төҫ бирҙе, хикәйә, повесть, роман кеүек әҙәби жанрҙарҙың донъя әҙәбиәтендәге эстетик асылына яҡынайтты. (Тимерғәле Килмөхәмәтов)}}

=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}
«Ырғыҙ» романына автор бөтә донъя-тарихи әһәмиәткә эйә булған ваҡиғаларға бай дәүерҙе, 1902—1922 йылдарҙы, ала.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
* [https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2023-01-17/i-g-to-rolo-bild-e-3109072 Һәҙиәгә тоғролоҡ билдәһе]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>hox33usroay6w0hoqmnkvjysom9gmci</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300812</id>
      <parentid>1300810</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T14:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* 30-сы йылдарҙағы ижады */</comment>
      <origin>1300812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27073" sha1="3n8ll0ws4i0lp265xapn8sum18u3726" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан» (1932), «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер» (1934), «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ» (1936), «Кәкүк», «Бәхет ҡошо» (нәҫер), «Еңелмәҫ батырҙар» (очерк) «Аҡыҡ бөртөктәре» (очерк).

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың 20 ноябрендә яҙыусы хаҡһыҙға ғәйепләнеп ҡулға алына һәм [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлап ебәрә. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref&gt;Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе&lt;/ref&gt;. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҫерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын уңышлы ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», 1935 йылда «Еңелмәҫ батырҙар» һәм «Аҡыҡ бөртөктәре» художестволы очерктары баҫылып сыға. Очерктарҙа Башҡортостандың [[Урал аръяғы]]нда ауыр тәбиғәт шарттарында, сиҙәм ерҙәрҙе күтәреп, иген үҫтреүсе совхоз эшселәренең тормошо, көрәше кәүҙәләнә&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Әҫәрҙәренең тел байлығы, сюжет-композиция ҡоролошо һәм жанр үҙенсәлектәре күп ғалимдар тарафынан өйрәнелгән. Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;:
{{Цитата|Һәҙиә Дәүләтшинаның бөтә яҙғандары ике китапҡа һыя, әммә был китаптарҙан тыш башҡорт совет әҙәбиәтенең формалашыу һәм үҫеү юлдарын күҙ алдына килтереү мөмкин түгел. Яҙыусы өлгәшкән оло ҡаҙаныш  — реалистик хикәйәләү оҫталығы  — башҡорт прозаһына профессианаль төҫ бирҙе, хикәйә, повесть, роман кеүек әҙәби жанрҙарҙың донъя әҙәбиәтендәге эстетик асылына яҡынайтты. (Тимерғәле Килмөхәмәтов)}}

=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}
«Ырғыҙ» романына автор бөтә донъя-тарихи әһәмиәткә эйә булған ваҡиғаларға бай дәүерҙе, 1902—1922 йылдарҙы, ала.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
* [https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2023-01-17/i-g-to-rolo-bild-e-3109072 Һәҙиәгә тоғролоҡ билдәһе]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>3n8ll0ws4i0lp265xapn8sum18u3726</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300814</id>
      <parentid>1300812</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T14:50:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Репрессияға эләгеүе */</comment>
      <origin>1300814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27663" sha1="i16eqkctweta6ehszi39rarizykyvgx" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан» (1932), «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер» (1934), «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ» (1936), «Кәкүк», «Бәхет ҡошо» (нәҫер), «Еңелмәҫ батырҙар» (очерк) «Аҡыҡ бөртөктәре» (очерк).

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың авгусында Ғөбәй Дәүләтшин «халыҡ дошманы» тип ҡулға алына. Тиҙҙән Һәҙиәне, &quot;Ватан хыянатсыһы&quot;ның ҡатыны булараҡ, институттан сығаралар. 1937 йылдың 20 ноябрендә БАССР-ҙың НКВД хеҙмәткәрҙәре уны үҙен дә ҡулға ала. Ҡулға алыу сәбәбен былай тип аңлатыла: «халыҡ дошманының ҡатыны иренең контрреволюцион эшмәкәрлеге тураһында белгән, әммә быны властарҙан йәшергән». [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан Һәҙиә Дәүләтшина 5 йылға иркенән мәхрүм ителә. 1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлап ебәрә. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref&gt;Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе&lt;/ref&gt;. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҫерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын уңышлы ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», 1935 йылда «Еңелмәҫ батырҙар» һәм «Аҡыҡ бөртөктәре» художестволы очерктары баҫылып сыға. Очерктарҙа Башҡортостандың [[Урал аръяғы]]нда ауыр тәбиғәт шарттарында, сиҙәм ерҙәрҙе күтәреп, иген үҫтреүсе совхоз эшселәренең тормошо, көрәше кәүҙәләнә&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Әҫәрҙәренең тел байлығы, сюжет-композиция ҡоролошо һәм жанр үҙенсәлектәре күп ғалимдар тарафынан өйрәнелгән. Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;:
{{Цитата|Һәҙиә Дәүләтшинаның бөтә яҙғандары ике китапҡа һыя, әммә был китаптарҙан тыш башҡорт совет әҙәбиәтенең формалашыу һәм үҫеү юлдарын күҙ алдына килтереү мөмкин түгел. Яҙыусы өлгәшкән оло ҡаҙаныш  — реалистик хикәйәләү оҫталығы  — башҡорт прозаһына профессианаль төҫ бирҙе, хикәйә, повесть, роман кеүек әҙәби жанрҙарҙың донъя әҙәбиәтендәге эстетик асылына яҡынайтты. (Тимерғәле Килмөхәмәтов)}}

=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}
«Ырғыҙ» романына автор бөтә донъя-тарихи әһәмиәткә эйә булған ваҡиғаларға бай дәүерҙе, 1902—1922 йылдарҙы, ала.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
* [https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2023-01-17/i-g-to-rolo-bild-e-3109072 Һәҙиәгә тоғролоҡ билдәһе]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>i16eqkctweta6ehszi39rarizykyvgx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300815</id>
      <parentid>1300814</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T14:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Репрессияға эләгеүе */</comment>
      <origin>1300815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27661" sha1="lkfw0a8ow51v0qv8xoel9cn5hv3av76" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан» (1932), «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер» (1934), «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ» (1936), «Кәкүк», «Бәхет ҡошо» (нәҫер), «Еңелмәҫ батырҙар» (очерк) «Аҡыҡ бөртөктәре» (очерк).

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың авгусында Ғөбәй Дәүләтшин «халыҡ дошманы» тип ҡулға алына. Тиҙҙән Һәҙиәне, &quot;Ватан хыянатсыһы&quot;ның ҡатыны булараҡ, институттан сығаралар. 1937 йылдың 20 ноябрендә БАССР-ҙың НКВД хеҙмәткәрҙәре уны үҙен дә ҡулға ала. Ҡулға алыу сәбәбе былай тип аңлатыла: «халыҡ дошманының ҡатыны иренең контрреволюцион эшмәкәрлеге тураһында белгән, әммә быны властарҙан йәшергән». [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан Һәҙиә Дәүләтшина 5 йылға иркенән мәхрүм ителә. 1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлап ебәрә. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref&gt;Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе&lt;/ref&gt;. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҫерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын уңышлы ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», 1935 йылда «Еңелмәҫ батырҙар» һәм «Аҡыҡ бөртөктәре» художестволы очерктары баҫылып сыға. Очерктарҙа Башҡортостандың [[Урал аръяғы]]нда ауыр тәбиғәт шарттарында, сиҙәм ерҙәрҙе күтәреп, иген үҫтреүсе совхоз эшселәренең тормошо, көрәше кәүҙәләнә&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Әҫәрҙәренең тел байлығы, сюжет-композиция ҡоролошо һәм жанр үҙенсәлектәре күп ғалимдар тарафынан өйрәнелгән. Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;:
{{Цитата|Һәҙиә Дәүләтшинаның бөтә яҙғандары ике китапҡа һыя, әммә был китаптарҙан тыш башҡорт совет әҙәбиәтенең формалашыу һәм үҫеү юлдарын күҙ алдына килтереү мөмкин түгел. Яҙыусы өлгәшкән оло ҡаҙаныш  — реалистик хикәйәләү оҫталығы  — башҡорт прозаһына профессианаль төҫ бирҙе, хикәйә, повесть, роман кеүек әҙәби жанрҙарҙың донъя әҙәбиәтендәге эстетик асылына яҡынайтты. (Тимерғәле Килмөхәмәтов)}}

=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}
«Ырғыҙ» романына автор бөтә донъя-тарихи әһәмиәткә эйә булған ваҡиғаларға бай дәүерҙе, 1902—1922 йылдарҙы, ала.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
* [https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2023-01-17/i-g-to-rolo-bild-e-3109072 Һәҙиәгә тоғролоҡ билдәһе]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>lkfw0a8ow51v0qv8xoel9cn5hv3av76</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300816</id>
      <parentid>1300815</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T14:52:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Репрессияға эләгеүе */</comment>
      <origin>1300816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27664" sha1="tg38j0pxnhxh5ny5g5vkgzuhyuzssrm" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан» (1932), «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер» (1934), «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ» (1936), «Кәкүк», «Бәхет ҡошо» (нәҫер), «Еңелмәҫ батырҙар» (очерк) «Аҡыҡ бөртөктәре» (очерк).

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың авгусында Ғөбәй Дәүләтшин «халыҡ дошманы» тип ҡулға алына. Тиҙҙән Һәҙиәне, «Ватан хыянатсыһы» ның ҡатыны булараҡ, институттан сығаралар. 1937 йылдың 20 ноябрендә БАССР-ҙың НКВД хеҙмәткәрҙәре уны үҙен дә ҡулға ала. Ҡулға алыу сәбәбе былай тип аңлатыла: «халыҡ дошманының ҡатыны иренең контрреволюцион эшмәкәрлеге тураһында белгән, әммә быны властарҙан йәшергән». [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан Һәҙиә Дәүләтшина 5 йылға иркенән мәхрүм ителә. 1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлап ебәрә. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref&gt;Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе&lt;/ref&gt;. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҫерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын уңышлы ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», 1935 йылда «Еңелмәҫ батырҙар» һәм «Аҡыҡ бөртөктәре» художестволы очерктары баҫылып сыға. Очерктарҙа Башҡортостандың [[Урал аръяғы]]нда ауыр тәбиғәт шарттарында, сиҙәм ерҙәрҙе күтәреп, иген үҫтреүсе совхоз эшселәренең тормошо, көрәше кәүҙәләнә&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Әҫәрҙәренең тел байлығы, сюжет-композиция ҡоролошо һәм жанр үҙенсәлектәре күп ғалимдар тарафынан өйрәнелгән. Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;:
{{Цитата|Һәҙиә Дәүләтшинаның бөтә яҙғандары ике китапҡа һыя, әммә был китаптарҙан тыш башҡорт совет әҙәбиәтенең формалашыу һәм үҫеү юлдарын күҙ алдына килтереү мөмкин түгел. Яҙыусы өлгәшкән оло ҡаҙаныш  — реалистик хикәйәләү оҫталығы  — башҡорт прозаһына профессианаль төҫ бирҙе, хикәйә, повесть, роман кеүек әҙәби жанрҙарҙың донъя әҙәбиәтендәге эстетик асылына яҡынайтты. (Тимерғәле Килмөхәмәтов)}}

=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}
«Ырғыҙ» романына автор бөтә донъя-тарихи әһәмиәткә эйә булған ваҡиғаларға бай дәүерҙе, 1902—1922 йылдарҙы, ала.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
* [https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2023-01-17/i-g-to-rolo-bild-e-3109072 Һәҙиәгә тоғролоҡ билдәһе]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>tg38j0pxnhxh5ny5g5vkgzuhyuzssrm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300817</id>
      <parentid>1300816</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T14:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Репрессияға эләгеүе */</comment>
      <origin>1300817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27671" sha1="4igyq75132pkoikvsbhfgqajd7vrwul" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан» (1932), «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер» (1934), «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ» (1936), «Кәкүк», «Бәхет ҡошо» (нәҫер), «Еңелмәҫ батырҙар» (очерк) «Аҡыҡ бөртөктәре» (очерк).

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың авгусында Ғөбәй Дәүләтшин «халыҡ дошманы» тип ҡулға алына. Тиҙҙән Һәҙиәне, «Ватан хыянатсыһы» ның ҡатыны булараҡ, институттан сығаралар. 1937 йылдың 20 ноябрендә БАССР-ҙың НКВД хеҙмәткәрҙәре уны үҙен дә ҡулға ала. Ҡулға алыу сәбәбе былай тип аңлатыла: «халыҡ дошманының ҡатыны иренең контрреволюцион эшмәкәрлеге тураһында белгән, әммә быны властарҙан йәшергән». [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан Һәҙиә Дәүләтшина 5 йылға иркенән мәхрүм ителә. 1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, уға әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлап ебәрә. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref&gt;Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе&lt;/ref&gt;. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҫерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын уңышлы ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», 1935 йылда «Еңелмәҫ батырҙар» һәм «Аҡыҡ бөртөктәре» художестволы очерктары баҫылып сыға. Очерктарҙа Башҡортостандың [[Урал аръяғы]]нда ауыр тәбиғәт шарттарында, сиҙәм ерҙәрҙе күтәреп, иген үҫтреүсе совхоз эшселәренең тормошо, көрәше кәүҙәләнә&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Әҫәрҙәренең тел байлығы, сюжет-композиция ҡоролошо һәм жанр үҙенсәлектәре күп ғалимдар тарафынан өйрәнелгән. Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;:
{{Цитата|Һәҙиә Дәүләтшинаның бөтә яҙғандары ике китапҡа һыя, әммә был китаптарҙан тыш башҡорт совет әҙәбиәтенең формалашыу һәм үҫеү юлдарын күҙ алдына килтереү мөмкин түгел. Яҙыусы өлгәшкән оло ҡаҙаныш  — реалистик хикәйәләү оҫталығы  — башҡорт прозаһына профессианаль төҫ бирҙе, хикәйә, повесть, роман кеүек әҙәби жанрҙарҙың донъя әҙәбиәтендәге эстетик асылына яҡынайтты. (Тимерғәле Килмөхәмәтов)}}

=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}
«Ырғыҙ» романына автор бөтә донъя-тарихи әһәмиәткә эйә булған ваҡиғаларға бай дәүерҙе, 1902—1922 йылдарҙы, ала.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
* [https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2023-01-17/i-g-to-rolo-bild-e-3109072 Һәҙиәгә тоғролоҡ билдәһе]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>4igyq75132pkoikvsbhfgqajd7vrwul</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300818</id>
      <parentid>1300817</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T15:04:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Репрессияға эләгеүе */</comment>
      <origin>1300818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27995" sha1="p85ayzpucpnb8zgjdtgguccasysd419" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан» (1932), «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер» (1934), «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ» (1936), «Кәкүк», «Бәхет ҡошо» (нәҫер), «Еңелмәҫ батырҙар» (очерк) «Аҡыҡ бөртөктәре» (очерк).

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың авгусында Ғөбәй Дәүләтшин «халыҡ дошманы» тип ҡулға алына. Тиҙҙән Һәҙиәне, «Ватан хыянатсыһы» ның ҡатыны булараҡ, институттан сығаралар. 1937 йылдың 20 ноябрендә БАССР-ҙың НКВД хеҙмәткәрҙәре уны үҙен дә ҡулға ала. Ҡулға алыу сәбәбе былай тип аңлатыла: «халыҡ дошманының ҡатыны иренең контрреволюцион эшмәкәрлеге тураһында белгән, әммә быны властарҙан йәшергән». [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан Һәҙиә Дәүләтшина 5 йылға иркенән мәхрүм ителә. 1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belsk.ruspole.info/node/1900|title=«Ыргыҙ» романы геройҙары һәм уларҙың прототиптары|author=[[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы|Сөләймәнова Р. М]]|date=|publisher=Русское поле|access-date=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, уға әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлап ебәрә. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref&gt;Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе&lt;/ref&gt;. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҫерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын уңышлы ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», 1935 йылда «Еңелмәҫ батырҙар» һәм «Аҡыҡ бөртөктәре» художестволы очерктары баҫылып сыға. Очерктарҙа Башҡортостандың [[Урал аръяғы]]нда ауыр тәбиғәт шарттарында, сиҙәм ерҙәрҙе күтәреп, иген үҫтреүсе совхоз эшселәренең тормошо, көрәше кәүҙәләнә&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Әҫәрҙәренең тел байлығы, сюжет-композиция ҡоролошо һәм жанр үҙенсәлектәре күп ғалимдар тарафынан өйрәнелгән. Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;:
{{Цитата|Һәҙиә Дәүләтшинаның бөтә яҙғандары ике китапҡа һыя, әммә был китаптарҙан тыш башҡорт совет әҙәбиәтенең формалашыу һәм үҫеү юлдарын күҙ алдына килтереү мөмкин түгел. Яҙыусы өлгәшкән оло ҡаҙаныш  — реалистик хикәйәләү оҫталығы  — башҡорт прозаһына профессианаль төҫ бирҙе, хикәйә, повесть, роман кеүек әҙәби жанрҙарҙың донъя әҙәбиәтендәге эстетик асылына яҡынайтты. (Тимерғәле Килмөхәмәтов)}}

=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}
«Ырғыҙ» романына автор бөтә донъя-тарихи әһәмиәткә эйә булған ваҡиғаларға бай дәүерҙе, 1902—1922 йылдарҙы, ала.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
* [https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2023-01-17/i-g-to-rolo-bild-e-3109072 Һәҙиәгә тоғролоҡ билдәһе]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>p85ayzpucpnb8zgjdtgguccasysd419</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҡалы (Баҡалы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10342</id>
    <revision>
      <id>1300853</id>
      <parentid>1300257</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T08:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49240" sha1="f9d2ikhc53y5x9qzyuz76uer1vm4dsw" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Баҡалы
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Баҡалы}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55.176353
 | lon_deg                  = 53.802647
 | CoordAddon               = type:city_region:RU-BA
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Баҡалы районы
 | район в таблице          = Бакалинский район{{!}}Бакалинский
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Баҡалы ауыл советы
 | поселение в таблице      = Бакалинский сельсовет (Бакалинский район){{!}}Бакалинский сельсовет
 | C в регион               = нет
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = Андреев Александр Георгиевич
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = XVIII быуат
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 1924 йыл
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      =[[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]], [[керәшендәр]]
 | конфессиональный состав  =мосолман-сөнниҙәр, православтар 
 | этнохороним              = бакалинец, бакалинцы &lt;ref name=&quot;этнохороним&quot;&gt;{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|39}}&lt;/ref&gt;
 | почтовый индекс          = 452650
 | телефонный код           = 34742
 | цифровой идентификатор   = 80207807001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Баҡалы''' ({{lang-ru|Бакалы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. Баҡалы районының һәм ауыл советының административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябр]]енә халыҡ һаны 9568 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452650, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80207807001.

== Географик урыны һәм инфраструктураһы ==
Баҡалы ауылы — [[1930 йыл|(1930]]—[[1963 йыл]]дар һәм [[1964 йыл]]дан) [[Баҡалы районы]] һәм [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)|Баҡалы ауыл Советы]] үҙәге. [[Өфө]]нән төньяҡ-көнбайышҡа 175 километрҙа, [[Туймазы]] тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 75 километрҙа, [[Бәләбәй]]-[[Николаевка (Борай районы)|Николаевка]]-[[Туймазы]]-Баҡалы һәм [[Кушнаренко]]—[[Саҡмағош]]—Баҡалы, Баҡалы—[[Үрге Йәркәй]] автомобиль юлында, [[Сөн]] йылғаһы буйында урынлашҡан.

[[2002 йыл]]ғы мәғлүмәттәр буйынса, [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[татарҙар]] йәшәй.

Баҡалыла ике урта [[мәктәп]], шул иҫәптән 1-се һанлы Баҡалы урта мәктәбе, насар ишетеүсе балалар өсөн коррекцион мәктәп-интернаты бар, балалар сәнғәт мәктәбе, профессиональ лицей, 3 [[балалар баҡсаһы]], балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ), балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют, үҙәк район дауаханаһы, 2 Мәҙәниәт йорто (4 художество үҙешмәкәр халыҡ коллективы), «Керәшен» милли-мәҙәни үҙәге, үҙәк һәм балалар китапханалары, музей, сиркәү, [[мәсет]] бар.

== Тарихы ==
[[XVII быуат]]та [[Ҡырғыҙ]], [[Биләр]] һ. б. улустарҙың [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә йәшәгән. Аҫаба башҡорттар [[игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. [[XVIII быуат]] башында, [[1736 йыл]]дан яңы суҡындырылған татар-керәшендәр күсеп килгән.

[[1730 йыл|1730]]-сы йылдар — төбәккә Кама аръяғы нығытмаларын төҙөү менән бәйле, урыҫтар килә. Аҫаба башҡорттар ерендә [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре һәм ҡатнаш милләтле ауылдар барлыҡҡа килә. Шул осорҙан урыҫ мәҙәниәте — крайҙағы рухи тормоштоң айырылғыһыҙ өлөшө. Бер үк ваҡытта Ырымбур сик һыҙығында хәрби хеҙмәт үтеүсе татар-керәшендәр урындағы мәҙәниәт үҫешендә мөһим роль уйай. Нуғайбәк-казактар һуңыраҡ, 1842 йылда, Силәбе өлкәһе территорияһына күсерелгән.

[[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Крәҫтиәндәр һуғышы]] осоронда төбәктә В. И. Торнов һәм И. И. Ульянов етәкләгән баш күтәреүселәр менән генерал А. Л. Ларионов командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында ҡаты һуғыштар барған. Баҡалы һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре [[Башҡортостан]]дың көнбайышында мөһим стратегик пункт булған, шуның өсөн уларҙың һәр ваҡыт ҡаршы яҡтарҙың иғтибар үҙәгендә булыуы осраҡлы түгел.

[[1834 йыл]]да бында дәүләт һәм биләмә крәҫтиәндәре, [[Ырымбур казак ғәскәре]] [[казактар]]ы теркәлгән.

[[1865 йыл]]да 166 хужалыҡта 1001 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]], тимерселек менән шөғөлләнгәндәр.

[[XVIII быуат|XVIII]] һәм [[XIX быуат]]тың беренсе яртыһында крайҙа [[баҡыр]] [[мәғдән]]е табылған, һәм ул Г. И. Осокиндың 
[[Үрге Троицкий (Баҡалы районы)|Үрге Троицк заводы]]н тәьмин иткән. Ул заманда край территорияһының 80%-н тәшкил иткән урманды (бигерәк тә поташный заводтарына сеймал сифатында) сәнәғәттә файҙаланыу ҙур ҡолас алған. [[XIX быуат]]тан уҡ [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] төбәктең төп мәҙәни һәм сауҙа-сәнәғәт үҙәге булған

[[XIX быуат]]тың уртаһынан [[Ҡазан]], [[Минзәлә]], [[Бәләбәй]] һәм [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] сауҙагәрҙәре эре сауҙа килешеүҙәре төҙөгән.

== Ауылдың XX быуаттағы үҫеше ==
[[1917 йыл]]ға тиклем Баҡалыла улус идаралығы, 2 училище, земство дауаханаһы, дарыухана, 20-нән ашыу кибет булған, баҙар һәм йәрминкәләр ойошторолған.

[[1906 йыл]]да 2 сиркәү, земство мәктәбе, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, дарыуханаһы булған земство дауаханаһы, һыу тирмәне, 6 тимерлек, слесарь һәм ауырлыҡ үлсәү оҫтаханалары, 8 бакалея, 7 мануфактура, 2 тимерҙән эшләнгән әйберҙәр, 2 башлыҡ, һыра һәм 2 шарап кибете, икмәк запасы һаҡлау мөгәзәйе булған.

[[1918 йыл]]дың февралендә район сираттағы крәҫтиән һуғышы үҙәге була, Баҡалы ауылында «Ҡарағош» штабы урынлашҡан.

[[1917 йыл]]ғы [[Октябрь революцияһы]]на тиклем район [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] составындағы улус була. [[1918 йыл|1918]]—[[1924 йыл]]дарҙа [[Баҡалы районы]] биләмәһенә 9 улус, шул иҫәптән [[Илеш]], [[Шаран]] улустары, ингән. Һуңынан [[1930 йыл]]ға тиклем Баҡалы биләмәһе [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-]]ның [[Бәләбәй кантоны]] Баҡалы улусы тип аталған.

[[Баҡалы районы]] [[1930 йыл |1930 йыл]]дың [[20 август|20 авгус]]ында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән ойошторола. [[1930 йыл|1930]]-сы йылдарҙа ҡул хеҙмәте күп була әле. Халыҡ тракторҙарға, полуторка машиналарға ғәжәпләнеп ҡараны, ләкин кешеләр, көстәрен йәлләмәй, хеҙмәт итте.

Тәүге клубтар, балалар баҡсалары һәм яслиҙар төҙөлә, [[радио]] барлыҡҡа килә.

[[1933 йыл]]да ауыл хужалығы өсөн кадрҙар әҙерләй башлайҙар. [[1923 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нда тәүге коллектив хужалыҡ өлгөләре барлыҡҡа килә. Шул йылда Буғабаш ауыл советы биләмәһендә «Аң» һәм Кольцов исемендәге ике бәләкәй коммуна барлыҡҡа килә. [[1925 йыл]]да, берләшеп, «Фордзон» тракторын һатып алалар, ул МТС ойошторолғанға тиклем районда берҙән-бер трактор була. [[1930 йыл]]да 15 колхоз булған. [[1932 йыл]]дың яҙында МТС ойошторола. Ул сәсеү майҙаны 20 мең гектарҙан ашыу булған 30 колхозды берләштергән. [[1933 йыл]]да районда ударник-колхозсыларҙың I слёты була.

[[1941 йыл|1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда баҡалылар әүҙем ҡатнаша. [[Баҡалы районы]] 16,5 мең самаһы улын фронтҡа оҙата, һәм 6 мең самаһы ир-егет яу яланында ятып ҡала. Уларҙың батырлығын наградалары дәлилләй. Тылда башлыса [[ҡатын-ҡыҙҙар]] һәм ҡарттар эшләгән.

Баҡалы ере алты Советтар Союзы Геройы бирҙе: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]], [[Карманов Афанасий Георгиевич]], [[Нурҡаев Талип Латип улы]], [[Петров Михаил Петрович]], [[Соколов Михаил Анисимович]], [[Утин Василий Ильич]].

[[Костин Яков Дмитриевич]], [[Туснолобов Степан Сергеевич]], [[Варфоломеев Василий Михайлович]], [[Зотов Виктор Никифорович]] [[Дан ордены]]ның тулы кавалерҙары булып ҡайта.

[[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусы һәм етәкләүсе, [[Чехословакия]] Геройы [[Мурзин Даян Баян улы |Даян Баян улы Мурзин]], [[Польша]]ның милли геройы Александр Васильевич Кузнецов кеүек кешкләр Баҡалы районын данланы.

Хәрби традицияларҙы йәштәр дауам итә. 300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ [[Афғанстан]]да һәм [[Чечен Республикаһы]]нда хәрби бурысын үтәне. 11 егет башын һалды.

[[XX быуат]]тың 50-се йылдарында электр уты тоҡандырыла. Баҡалынан 5 саҡрым алыҫлыҡта [[Сөн]] йылғаһында һигеҙ колхоз көсө менән 105 КВт ҡеүәтле гидроэлектростанция төҙөлгән. Йорттарҙа ут барлыҡҡа килгән, шунан [[электр]]ҙы [[колхоз]] производствоһында файҙалана башлағандар. [[1962 йыл]]да территория үҙгәртеп ҡорола, территория [[Туймазы районы]] составына инә. [[1964 йыл]]да [[Баҡалы районы]] ҡайтанан тергеҙелә, [[1967 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нан [[Шаран районы]] бүленеп сыға. [[1960 йыл|1960]]-сы йылдарҙа төҙөлөш комплексы әүҙем үҫешә башлай. Район үҙәгендә генә түгел, башҡа [[ауыл]]дарҙа ла типовой [[мәктәп]]тәр, балалар баҡсалары, төҙөкләндерелгән айырым [[йорт]]тар барлыҡҡа килгән. [[1970 йыл|1970]]-се йылдарҙа бер биш йыллыҡта ике биш йыллыҡ йөкләмәләре үтәлгән. Мәҫәлән, И. А. Селиванов етәкселегендәге «Совет» колхозы ҡошсолары В. Бикбов, Р. Саватеев, Е. Исавлина, Т. Измайлова әҙерләү пунктына план буйынса 1 450 000 урынына 2 млн 910 мең йомортҡа тапшырған.

Иң лайыҡлы хеҙмәтсәндәр [[республика |республика]], [[район]] исеменән съездарҙа сығыш яһаны, [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе]] (ВДНХ) наградалары алды. [[1970 йыл]]дың [[Август|авгус]]ында Баҡалыла [[Сөн]] йылғаһы аша күпер төҙөлә. Һуңғы егерме биш йылда районда ҙур темптар менән төҙөлөш алып барылған. Район үҙәгендә ике ҡатлы йорттар һәм биналар төҙөлдө. Мәҙәниәт һарайы асылды. Районда газ үткәрелә, юлдарға асфальт түшәлә, киң ҡоласлы шәхси торлаҡ төҙөлөшө йәйелдерелә. Билдәле игенселәр, малсылар, оҫталар һаны йылдан-йыл арта барған&lt;ref&gt; {{БЭ2013|80626}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.travellers.ru/city-bakaly-(bakalinskijj-rajjon)|title=Бакалы (Бакалинский район), население, экономика, история|publisher=www.travellers.ru|accessdate=2017-11-09}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||
|-
| 1906 ||1200||||
|-
| 1920 йыл 26 август||2400||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||4439||2120||2319
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||5079||2505||2574
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||6150||3080||3070
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||7903||4288||3615
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||8057||3771||4286
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||9514||4491||5023
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||9568||4541||5027
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Бөйөк Ватан һуғышы батырҙары ==
;Алты Советтар Союзы Геройы:
* [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]]
* [[Карманов Афанасий Георгиевич]]
* [[Нурҡаев Талип Латип улы]]
* [[Петров Михаил Петрович]]
* [[Соколов  Михаил Анисимович]]
* [[Утин Василий Ильич]]

;Дан орденының тулы кавалерҙары:
* [[Костин Яков Дмитриевич]]
* [[Туснолобов Степан Сергеевич]]
* [[Варфоломеев Василий Михайлович]]
* [[Зотов Виктор Никифорович]]

* [[Мурзин Даян Баян улы]] — '''Чехословакия геройы''', Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Чехословакияла партизан хәрәкәте ойоштороусыһы һәм етәксеһе булған.

* [[Кузнецов Александр Васильевич]] — '''Польшаның милли геройы'''&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuznecov/t/9336 Национальный герой Польши Кузнецов Александр Васильевич]&lt;/ref&gt;.

== Билдәле кешеләре ==
* [[Антонова Нина Васильевна]] (2.12.1935) — [[украиндар|украин]] [[СССР|совет]] киноактёры, [[Киев]]тың А. Довженко исемендәге киностудияһында күп йылдар төрлө тематикалағы ике тиҫтә ярымға яҡын, шул иҫәптән ире режиссёр Анатолий Буковский ҡуйған фильмдарҙа уйнай. [[Украина ССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1980).
* [[Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы]] (1.12.1968), иҡтисадсы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011).
* [[Дьяков Владимир Анатольевич]] (14.06.1919—16.11.1995), ғалим-тарихсы. 1960—1995 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Славяноведение һәм балканистика институты ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (1966). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich Башҡорт энциклопедияһы — Дьяков Владимир Анатольевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421203446/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich |date=2016-04-21 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Зотов Виктор Никифорович]] (25.05.1925—16.07.1996), педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры (1953). Уҡсылар дивизияһының айырым миномёт полкы миномётсыһы. Дан ордендарының тулы кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975).
* [[Костин Яков Дмитриевич]] (20.10.1917—20.09.1993) — Дан орденының тулы кавалеры. Ил һаҡсыһы булараҡ, 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномётсы, кесе сержант&lt;ref&gt;[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich Башҡорт энциклопедияһы — Костин Яков Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421154100/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich |date=2016-04-21 }}{{V|08|10|2017}}&lt;/ref&gt;.
* [[Маҡулов Айрат Һәүбән улы]] (27.10.1934—28.07.2017), ғалим-иҡтисадсы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—2002 йылдарҙа — эшҡыуарлыҡ иҡтисады кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1990), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1992)&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Маҡулов Айрат Һәүбән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010182947/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{БЭ2013|80626}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сәйетов Илдар Ширҡәт улы]] ([[25 ғинуар]] [[1957 йыл]] — [[14 октябрь]] [[2020 йыл]]) — театр һәм кино актёры. 1983—2020 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2008) һәм  [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ (2002) артисы.  [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019).

== Хәтер ==
Биш меңдән ашыу кеше орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Бөгөн яугирҙәр иҫтәлегенә Баҡалының иң матур урамдары уларҙың исемдәре менән атала. Тыуған ил азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштарҙа һәләк булған баҡалылар хөрмәтенә район үҙәге Баҡалыла һәм башҡа ауылдарҙа обелисктар һәм һәйкәлдәр ҡалҡып сыҡты.

== Иҫтәлекле урындары ==
Баҡалы ауылы эргәһендәге Маты йылғаһы тамағындағы Ҡарағай урмандары — тәбиғәт һәйкәле.

== Рәүиз мәғлүмәттәре ==

=== 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары ===
* [https://basharchive.ru/census/1917/10980/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Бакалы, Белебеевский уезд, Бакалинская волость; фонд , опись , дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Баҡалы районы]]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}
* Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.(урыҫ.)

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80626}}
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1832-ba-aly-auyl-ba-aly-r-ny-ge|автор=Ғафаров Ғ. Ә.}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Bakal-stub}}
{{Баҡалы районы ауылдары}}

[[Категория:Баҡалы районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
[[Категория:Сөн буйындағы тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>f9d2ikhc53y5x9qzyuz76uer1vm4dsw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арыҫлан-Әмәкәс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12791</id>
    <revision>
      <id>1300828</id>
      <parentid>1264427</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T19:46:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10719" sha1="r2b7cywtk8416m6fyo0k8vqzxucuogw" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Арыҫлан-Әмәкәс
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Арыҫлан-Әмәкәс
 |төп исеме             = Арыҫлан-Әмәкәс
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 52 | lat_min = 39 | lat_sec = 58
  |lon_deg = 56 | lon_min = 6 | lon_sec = 1
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Көйөргәҙе районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = Керәүле-Илюшкин
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 1600 йылдар башы
 |беренсе телгә алыу    = 1770
 |элекке исемдәре       = Уңғар
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 159
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453367
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34758 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80239820003
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Арыҫлан-Әмәкәс''' ({{lang-ru|Арслано-Амекачево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Көйөргәҙе районы]]ндағы ауыл. Керәүле-Илюшкин ауыл советына ҡарай.[[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 159 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453367, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80239820003.

== Ауыл тарихы ==
Арыҫлан-Әмәкәс ауылы [[Керәүле-Илюшкин ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)|Керәүле-Илюшкин ауыл Cоветына]] инә. Район үҙәгенән һәм Ермолаево тимер юлы станцияһынан 28 км көнсығышта урынлашҡан. Халҡы [[1900 йыл]]да 110, [[1920]]—138; [[1939]]—128; [[1959]]—148; [[1989 йыл|1989]]—126; [[2002 йыл]]да 151 кеше тәшкил иткән. [[Башҡорттар]] йәшәй (1989). Ауылды Ҡыпсаҡ волосының Һыуын түбәһе башҡорттары аҫаба ерҙәрендә нигеҙләгән. Икенсе төрлө исеме — Уңғар. 1859 йылға тиклем Арыҫлан һәм Әмәкәс ауылдары айырым булған. Унынсы ревизия ваҡытында ғына был ике ауыл бергә күрһәтелә. Ә Әмәкәс ауылының барлығы [[1794 йыл]]дан билдәле. Ул ваҡыт бында ни бары 5 йорт булған. Был ауылға йөҙ башы (сотник) Әмәкәс Аҡкүбәков нигеҙ һала. Уның Ғөбәйҙулла, Әбделнасир, Әбделваһап тигән улдары барлығы билдәле. Ауыл халҡы малсылыҡ, баҫыусылыҡ менән шөғөлләнгән.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||159||84||75||52,8||47,2
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
Күпселек милләт вәкилдәре — башҡорттар (98 %).

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]]): 28 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Керәүле-Илюшкин (Көйөргәҙе районы)|Керәүле-Илюшкин]]): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ермолаево): 28 км

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная (улица)}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}})
* Тау буйы урамы ({{lang-ru|Нагорная (улица)}})
* Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная (улица)}})
* Көньяҡ урамы ({{lang-ru|Южная (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/033/000133.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Тарихы ==
Арыҫлан-Әмәкәс ауылы [[1859 йыл|1859 йылға]] тиклем ҡыпсаҡ улусының һәүен түбәһенә ҡараған. Арыҫлан һәм Әмәкәс ауылдадары айырым була. Әмәкәс тораҡ пункты булараҡ [[1794 йыл]]дан алып билдәле. Бер йылдан ауылда 18 кеше йәшәгән 5 йорт булған. VII ревизия 2 йортто ғына күрһәткән. Шуларҙың береһендә беренсе төпләнеүсе 67 йәшлек Әмәкәс Аҡкөбәков йәшәгән, ул поход сотнигы булып хеҙмәт иткән. Уның улдары Ғөбәйҙулла, Әбделнасир һәм Әбделваһап билдәле. VIII ревизияла халыҡ һаны 10 кешегә тиклем кәмегән. Унда шулай уҡ 28 кеше йәшәгән Арыҫлан ауылы билдәләнә. X ревизия 70 кеше йәшәгән 12 йорт менән бергә ошо ике ауылды күрһәтә. 1920 йылда Арыҫлан-Әмәкәстә 27 йортта 138 кеше йәшәгән.

Кантон идаралығы осоронда был ауыл 9-сы кантондың 27-се йортона ингән; 1864 йылдан алып ул [[Стәрлетамаҡ кантоны|Стәрлетамаҡ кантонының]] Ямаш ауыл йәмғиәте, 20 быуаттың 20-се йылдарында Көйөргәҙе улусы составында булған.

1842 йылда 28 кешегә 31 сирек (248 бот) яҙғы иген сәселә&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/74 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с., страница 74] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402062352/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/74 |date=2022-04-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Матбуғатта ==
* Арыҫлан-Әмәкәс ауылында мәсет асыла!&lt;ref&gt;[https://youshatir.ru/articles/iman/2021-09-07/y-ns-2494960 Юшатыр]&lt;/ref&gt;

== Сайтта ==
* Йыйылыштарҙың маҡсаты − бер&lt;ref&gt;[https://kuyurgaza.bashkortostan.ru/presscenter/news/43086/ Муниципальный район Куюргазинский район Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Арыҫлан- Әмәкәс ауылы ағинәйҙәре матур концерт бүләк итте&lt;ref&gt;[https://kultura-kuyurgaza.ru/news/2018/07/2569/ Отдел культуры МР куюргазинский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017030741/https://kultura-kuyurgaza.ru/news/2018/07/2569/ |date=2021-10-17 }}&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
* Өлгөлө ғаилә&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/video/preview/?filmId=17204398041642512852&amp;from=tabbar&amp;reqid=1648900928408570-6704977650995427436-vla1-4279-vla-l7-balancer-8080-BAL-9326&amp;suggest_reqid=213327812164800286609304366962106&amp;text=Арслано-Амекачево%7D Семья Амекачевых, деревня Арслано- Амекачево, Куюргазинский район]&lt;/ref&gt;

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://ufagen.ru/places/kuyurgazinskiy/kinzeabyzovo.html Ауыл тураһында «Уфаген» сайтында]
{{Көйөргәҙе районы ауылдары}}

[[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]]</text>
      <sha1>r2b7cywtk8416m6fyo0k8vqzxucuogw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айыутабан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15295</id>
    <revision>
      <id>1300811</id>
      <parentid>1061604</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T14:02:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11247" sha1="nrrhrsbj7l351ghb4vxdvp3mno96xt1" xml:space="preserve">{{Таксон
 | name              = 
 | image file        = 2006-10-18Aconitum01.jpg
 | image title       = Айыутабан
 | image descr       = {{bt-ruslat|Борец клобучковый|Aconitum napellus}} &lt;br /&gt;— [[типовой вид]] рода
 | regnum            = Үҫемлектәр
 | parent            = Delphinieae
 | rang              = Ырыу
 | latin             = Aconitum
 | author            = [[L.]], (1753)
 | syn               = 
 | children          = [[#Список видов|см. текст]]
 | typus             = {{bt-latrus|Aconitum napellus|aut=[[L.]]|Борец клобучковый}}
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | iucnstatus        = 
 | wikispecies       = Aconitum 
 | commons           = Category:Aconitum
 | iucn              = 
 | itis              = 18411
 | ncbi              = 49188
 | eol               = 53012
 | grin              = 112
 | ipni              = 326013-2
}}


'''Айыутабан''' ({{lang-ru|Боре́ц, Акони́т}}, {{lang-la|Aconítum}}) — лютиктар ғаиләһенә ингән уҡ япраҡлы, төрлө төҫтәге өйкөм сәскәле күп йыллыҡ үҫемлек; бал ҡорттары уның татын һәм һеркәһен яратып йыя.
{{Биофото|Illustration Aconitum napellus0 clean.jpg|left|ш=225|[[Йомғаҡлы айыутабан]]. {{Бот.илл.|Томе}}}}
{{Фотоколонка|Aconitum carmichaelli 'arendsii' 27-10-2005 16.09.56.JPG|Aconitum napellus flowerdiagram.png|текст=Сәскә һәм уның диаграммаһы.|color=#BBDD99|ш=140}}

[[Рәсем:Aconitum variegatum 110807.jpg|thumb|250px|{{bt-ruslat|Сыбар айыутабан|Aconitum variegatum}}]]
== Таралышы ==
Яҡынса 300 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә: имәнлек айыутабаны һәм бүре айыутабаны. Имәнлек айыутабаны ҡоро болонда һәм ташлы далала, бүре айыутабаны урманда, аҡланда, урман буйында, тау болононда үҫә; республиканың бөтә биләмәһендә, йышыраҡ урманлы һәм таулы райондарҙа таралған.

== Ботаник яҙма ==
Күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 80—200 см. Япрағы бармаҡ бүленешле йәки теленмә. Сәскәһе торҡа һымаҡ, һары, шәмәхә төҫөндә, сәскәлеге — тәлгәш, июнь—июлдә сәскә ата. Емеше күп япраҡлы, июль—августа өлгөрә.

Декоратив һәм ағыулы үҫемлек. Составында алкалоидтар бар, медицинала ҡулланыла.


== Төрҙәр теҙмәһе ==
Ырыу үҙенә 250—300 [[төр|төрҙө]] берләштерә. Улар Төньяҡ ярымшарҙа  таралған. Рәсәй биләмәләрендә 75 төрө билдәле. Шуларҙың бер нисәһе:
* {{bt-latrus|Aconitum ajanense|aut=[[Steinb.]]|Борец аянский}}

* {{bt-latrus|Aconitum alboviolaceum|aut=[[Kom.]]|Борец бело-фиолетовый}}
* {{bt-latrus|Aconitum altaicum|aut=[[Steinb.]]|Борец алтайский}}
* {{bt-latrus|Aconitum ambiguum|aut=[[Rchb.]]|Борец сомнительный}}
* {{bt-latrus|Aconitum angusticassidatum|aut=[[Steinb.]]|Борец узко-шлемовый}}
* {{bt-latrus|Aconitum anthora|aut=[[L.]]|Борец противоядный}}
* {{bt-latrus|Aconitum apetalum|aut=([[Huth]]) [[B.Fedtsch.]]|Борец мелколепестный}}
* {{bt-latrus|Aconitum arcuatum|aut=[[Maxim.]]|Борец извилистый}}
* {{bt-latrus|Aconitum baicalense|aut=[[Turcz.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Rapaics]]|Борец байкальский}}
* {{bt-latrus|Aconitum barbatum|aut=[[Pers.]]|Борец бородатый|Борец степной}}
* {{bt-latrus|Aconitum biflorum|aut=[[Fisch.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[DC.]]|Борец двуцветковый}}
* {{bt-latrus|Aconitum carmichaelii|aut=[[Debeaux.]]|Борец Кармихеля}}
* {{bt-latrus|Aconitum crassifolium|aut=[[Steinb.]]|Борец толстолистный}}
* {{bt-latrus|Aconitum cymbulatum|aut=([[Schmalh.]]) [[Lipsky]]|Борец ладьевидный}}
* {{bt-latrus|Aconitum czekanovskyi|aut=[[Steinb.]]|Борец Чекановского}}
* {{bt-latrus|Aconitum decipiens|aut=[[Worosch.]] &amp; [[Anfalov]]|Борец обманчивый}}
* {{bt-latrus|Aconitum delphinifolium|aut=[[DC.]]|Борец живокостнолистный}}
* {{bt-latrus|Aconitum ferox|aut=[[Wall.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Ser.]]|Борец свирепый}}
* {{bt-latrus|Aconitum fischeri|aut=[[Rchb.]]|Борец Фишера}}
* {{bt-latrus|Aconitum flagellare|aut=([[F.Schmidt]]) [[Steinb.]]|Борец плетевидный}}
* {{bt-latrus|Aconitum flerovii|aut=[[Steinb.]]|Борец Флёрова}}
* {{bt-latrus|Aconitum jaluense|aut=[[Kom.]]|Борец ялусский}}
* {{bt-latrus|Aconitum karakolicum|aut=[[Rapaics]]|Борец каракольский}}
* {{bt-latrus|Aconitum kirinense|aut=[[Takeda]]|Борец гиринский}}
* {{bt-latrus|Aconitum komarovii|aut=[[Steinb.]]|Борец Комарова}}
* {{bt-latrus|Aconitum krylovii|aut=[[Steinb.]]|Борец Крылова}}
* {{bt-latrus|Aconitum kusnezoffii|aut=[[Rchb.]]|Борец Кузнецова}}
* {{bt-latrus|Aconitum lasiostomum|aut=[[Rchb.]]|Борец шерстистоусый}}
* {{bt-latrus|Aconitum leucostomum|aut=[[Worosch.]]|Борец белоустный}}
* {{bt-latrus|Aconitum macrorhynchum|aut=[[Turcz.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Ledeb.]]|Борец крупноносый}}
* {{bt-latrus|Aconitum maximum|aut=[[Pall.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[DC.]]|Борец крупный|Агат (растение){{!}}Агат}}
* {{bt-latrus|Aconitum monticola|aut=[[Steinb.]]|Борец горный}}
* {{bt-latrus|Aconitum napellus|aut=[[L.]]|Борец клобучковый|Борец синий}}
* {{bt-latrus|Aconitum nasutum|aut=[[Fisch.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Rchb.]]|Борец носатый}}
* {{bt-latrus|Aconitum nemorum|aut=[[M.Pop.]]|Борец лесной}}
* {{bt-latrus|Aconitum noveboracense|aut=[[A.Gray]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Coville]]|Борец новеборацензе}}
* {{bt-latrus|Aconitum orientale|aut=[[Mill.]]|Борец восточный}}
* {{bt-latrus|Aconitum pubiceps|aut=([[Rupr.]]) [[Trautv.]]|Борец опушённый}}
* {{bt-latrus|Aconitum raddeanum|aut=[[Regel]]|Борец Радде}}
* {{bt-latrus|Aconitum ranunculoides|aut=[[Turcz.]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Ledeb.]]|Борец лютиковидный}}
* {{bt-latrus|Aconitum rotundifolium|aut=[[Kar.]] &amp; [[Kir.]]|Борец круглолистный}}
* {{bt-latrus|Aconitum sachalinense|aut=[[F.Schmidt]]|Борец сахалинский}}
* {{bt-latrus|Aconitum saposhnikovii|aut=[[В.Fedtsch.]]|Борец Сапожникова}}
* {{bt-latrus|Aconitum septentrionale|aut=[[Koelle]]|Борец северный|Борец высокий}}
* {{bt-latrus|Aconitum sichotense|aut=[[Kom.]]|Борец сихотинский}}
* {{bt-latrus|Aconitum smirnovii|aut=[[Steinb.]]|Борец Смирнова}}
* {{bt-latrus|Aconitum soongaricum|aut=[[Stapf]]|Борец джунгарский}}
* {{bt-latrus|Aconitum stoerkianum|aut=[[Rchb.]]|Борец Штёрка}}
* {{bt-latrus|Aconitum sukaczevii|aut=[[Steinb.]]|Борец Сукачёва}}
* {{bt-latrus|Aconitum talassicum|aut=[[M.Pop.]]|Борец таласский}}
* {{bt-latrus|Aconitum tranzschelii|aut=[[Steinb.]]|Борец Траншеля}}
* {{bt-latrus|Aconitum umbrosum|aut=([[Korsh.]]) [[Kom.]]|Борец тенелюбивый}}
* {{bt-latrus|Aconitum variegatum|aut=[[L.]]|Борец пёстрый}}
* {{bt-latrus|Aconitum villosum|aut=[[Rchb.]]|Борец мохнатый}}
* {{bt-latrus|Aconitum volubile|aut=[[Pallas]] [[Ex (таксономия)#ex|ex]] [[Koelle]]|Борец вьющийся}}
* {{bt-latrus|Aconitum zeravschanicum|aut=[[Steinb.]]|Борец зеравшанский}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Г. Д.Зәйнуллина.''Умартасылыҡ һүҙлеге. 2001 й. Өфө. 255 бит. ISBN 5-295-02 844-5
* ''Агапова Н. Д.'' Семейство лютиковые (Ranunculaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 5. Ч. 1. Цветковые растения / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1980. — С. 210—216.
* {{ФлораСССР|том=7|автор=Штейнберг Е. И.|часть=Род 525. АКОНИТ или БОРЕЦ — ACONITUM L.|стр=183—236}}
* {{книга|автор = Гиляров М. С.|заглавие = Биологический энциклопедический словарь|место = М.|издательство = Советская энциклопедия|год = 1986|страницы = 15|страниц = 831}}
* {{книга|автор=Гаммерман А. Ф., Гром И. И.|заглавие= Дикорастущие лекарственные растения СССР|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/gammerman1976_dikorast_lekarstv_rasten_sssr.djvu |место=М.|издательство=Медицина|год=1976|страницы=|страниц=288}}
* ''Gardeners’ Encyclopedia of Plants &amp; Flowers''. — Dorling Kindersley Limited, London, 1995.

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Аконит}} {{v|12|7|2011}}
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/Аконит%20/БСЭ/Аконит/|Аконит}} {{v|31|8|2009}}
* [http://flower.onego.ru/other/aconitum.html Аконит на сайте Энциклопедия декоративных садовых растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120123202143/http://flower.onego.ru/other/aconitum.html |date=2012-01-23 }}{{v|31|8|2009}}
* Забелина Н. Аконит — красивый, строгий, ядовитый. [http://read.bestgarden.ru/articles/My_flowers/2007-07-06/ Часть 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927112033/http://read.bestgarden.ru/articles/My_flowers/2007-07-06/ |date=2013-09-27 }} [http://read.bestgarden.ru/articles/My_flowers/2007-08-06/ Часть 2.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218093103/http://read.bestgarden.ru/ |date=2010-12-18 }} На сайте [http://read.bestgarden.ru Мир увлечений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218093103/http://read.bestgarden.ru/ |date=2010-12-18 }}


[[Төркөм:Баллы үҫемлектәр]]
[[Категория:Ағыулы үҫемлектәр]]
[[Төркөм:Умартасылыҡ]]</text>
      <sha1>nrrhrsbj7l351ghb4vxdvp3mno96xt1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡ умырзая</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69360</id>
    <revision>
      <id>1300840</id>
      <parentid>1259297</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T23:04:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5616" sha1="i2shl93pq6webzb325v8dzykbnex1k6" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = Zoo19feb_(7).JPG
 |image title       = Anemone coronaria
 |image descr       = [[Тажлы аҡ умырзая]] — &lt;/br&gt; аҡ умырзая ырыуының типик төрө
 |regnum            = Үҫемлектәр
 |rang              = Ырыу
 |latin             = Anemone
 |author            = [[L.]], 1753
 |syn               = 
* {{btname|Anemoclema|([[Franch.]]) [[W.T.Wang]]}}
* {{btname|Anemonastrum|[[Holub]]}}
* {{btname|Anemonidium|([[Spach]]) [[Holub]]}}
* {{btname|Anetilla|[[Galushko]]}}
* {{btname|Arsenjevia|[[Starod.]]}}
* {{btname|Eriocapitella|[[Nakai]]}}
* {{btname|Jurtsevia|[[Á.Löve]] &amp; [[D.Löve]]}}
 |typus             = {{bt-latrus|Anemone coronaria|aut=L.|txt=&lt;ref name=&quot;ING&quot;&gt;{{ING|Anemone}}&lt;/ref&gt;|Ветреница корончатая}}
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |wikispecies       = Anemone
 |commons           = Anemone
 |itis              = 18425
 |ncbi              = 22868
 |eol               = 37273
 |grin              = 664
 |ipni              = 33056-1
}}
'''Аҡ умырзая''' ({{lang-lat|Anemone}}) — лютик һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған [[үҫемлек]] заты&lt;ref name=&quot;TPL&quot;&gt;[[The Plant List]]: [http://www.theplantlist.org/browse/A/Ranunculaceae/Anemone/ ''Anemone''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703164801/http://www.theplantlist.org/browse/A/Ranunculaceae/Anemone/ |date=2013-07-03 }}&lt;/ref&gt;. 

== Ҡыҫҡаса белешмә ==
Ныҡлы вертикаль тамырһабаҡлы күп йыллыҡ төклө үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 15—40 см. Тамыр яны япраҡтары оҙон һапта, өс бүлемле сегменттарға бүленгән бармаҡ һымаҡ теленмә. Өс тапҡыр теленгән ҡыҫҡа һаплы өс өҫкө япрағы япма барлыҡҡа килтерә. Сәскәһе аҡ, эре, яңғыҙ. Май—июндә сәскә ата. Емеше ҡыҫҡа башлы, күп сәтләүекле, аҡ ойошҡан төк м‑н ҡапланған, июнь—июлдә өлгөрә. 
[[Файл:Anemone spp Sturm43.jpg|thumb|left|250px|1 — ''[[Anemone nemorosa]]''; 2 — ''[[Anemone ranunculoides]]''. {{Бот.илл.|2}}]]
[[Корневище]] мясистое, цилиндричексое или [[клубень|клубневидное]].

== Үҫеү урындары ==
Яҡынса 50 төрө билдәле, башлыса Төньяҡ ярымшарҙың тропик булмаған бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда урман аҡ умырзаяһы үҫә. Һирәк урманда, сағыл һәм ҡоро болонда үҫә, төньяҡ-көнбайыш райондарҙан һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының бейек тауҙарынан башҡа, Башҡортостан биләмәһенең бар яғында латаралған. 
Ареалы һәм һаны болондарҙа мал көтөү һәм күпләп йыйыу арҡаһында кәмей.

== Файҙаланышы ==
Халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек.

== Сығанаҡтар ==
* [http://www.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/630-a-umyrzaya Башҡорт энциклопедияһы. Аҡ умырзая]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
{{wikisource|Ботанический словарь (Анненков)/Anemone/ДО|Anemone}}
* {{книга|автор=Wang Wencai (王文采), Michael J. Warnock|часть=24.Anemone|заглавие=Флора Китая|оригинал=Flora of China|ссылка=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=133872|год=2001|том=6|страницы=307}}{{ref-en}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Анемоне}}
* {{книга|заглавие=Арктическая флора СССР. Вып. VI|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/arkt_flora_sssr1971_6.djvu |ответственный=Сост. Т.&amp;nbsp;В. Егорова, В.&amp;nbsp;В. Петровский, А.&amp;nbsp;И. Толмачёв, В.&amp;nbsp;А. Юрцев; Под ред. А.&amp;nbsp;И. Толмачёв|место=Л.|издательство=Наука|год=1971|страницы=163-175|страниц=}}
* {{ФлораСССР|автор=Юзепчук С.В.|часть=Род 526. Ветреница — Anemone|том=7|стр=236—282}}
* {{ТраврастСССР|часть=Ветреница — Anemone|том=1|стр=289—392}}

== Һылтанмалар ==
* [http://flower.onego.ru/lukov/anemone.html ''Ветреница'', или ''Анемона''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140217193622/http://flower.onego.ru/lukov/anemone.html |date=2014-02-17 }} в [http://flower.onego.ru Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=2012-11-21 }}
* [http://www.frost-burgwedel.de/index.php?seite=detail/anemonen Die Anemonen]{{ref-de}}

[[Категория:Лютик һымаҡтар]]
[[Категория:Евразия флораһы]]
[[Категория:Башҡортостан флораһы]]</text>
      <sha1>i2shl93pq6webzb325v8dzykbnex1k6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бармаҡтамыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70848</id>
    <revision>
      <id>1300848</id>
      <parentid>716085</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T03:30:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6539" sha1="rjz8wnm6g7ajhwjtw5q1255y9laoszp" xml:space="preserve">{{Taxobox
|name = Бармаҡтамыр
|image file = Dactylorhiza praetermissa (habitus).jpg
|image title = Dactylorhiza praetermissa
|image descr = ''[[Dactylorhiza praetermissa]]''
|regnum = Үҫемлектәр
|divisio = [[Ябыҡ орлоҡлолар]]
|classis = [[Бер өлөшлөләр]]
|ordo = [[Спаржа сәскәлеләр]]
|familia = [[әшәлсә һымаҡтар]]
|subfamilia = [[әшәлсә һымаҡтар (подсемейство)|әшәлсә һымаҡтар]]
|genus = '''Бармаҡтамыр'''
|section name = Төрҙәре
|section text = &lt;div align=center style=&quot;width:275px&quot;&gt;40 төрҙәр янында&lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;[http://apps.kew.org/wcsp//qsearch.do?plantName=Dactylorhiza&amp;page=quickSearch World Checklist of Dactylorhiza. The Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew.]{{ref-en}} {{V|8|7|2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bot&quot;&gt;{{книга|автор=|часть=|заглавие=Ботаника. Энциклопедия «Все растения мира»: Пер. с [[Инглиз теле|англ.]]|оригинал=Botanica|ссылка=|ответственный=ред. Д. Григорьев и др|издание=|место=М.|издательство=Könemann|год=2006 (русское издание)|том=|страницы=286—287|страниц=1020|серия=|isbn=3-8331-1621-8|тираж=}}&lt;/ref&gt;,&lt;br /&gt;в том числе {{bt-latrus|Dactylorhiza umbrosa|aut=([[Kar.]] &amp; [[Kir.]]) [[Nevski]] ([[1937]])}} {{bt-latrus|s=2|Orchis umbrosa|aut=[[Kar.]] &amp; [[Kir.]] ([[1842]])}}{{тип}}&lt;ref&gt;[http://botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Dactylorhiza ''Dactylorhiza'' в базе данных Index Nominum Genericorum (ING)]{{ref-en}} {{V|6|7|2009}}&lt;/ref&gt;
----
&lt;/div&gt;
|latin = &lt;div align=center style=&quot;width:275px&quot;&gt;{{btname|'''Dactylorhiza'''|[[Neck.]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Nevski]] ([[1937]])}}&lt;br /&gt;
&lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[syn.]] {{btname|Coeloglossum|[[Hartm.]]}}, {{btname|Dactylorchis|([[Klinge]]) [[Verm.]]}}, {{btname|Lindblomia|[[Fr.]]}}, {{btname|Satorkis|[[Thouars]]}}]&lt;ref&gt;По данным сайта GRIN (см. раздел [[#Ссылки|Ссылки]]).&lt;/ref&gt;&lt;/div&gt;
|wikispecies = Dactylorhiza
|commons = Category:Dactylorhiza
|itis = 43549
|ncbi = 59319
|range map = Dactylorhiza distribution map.png
|range map caption = Ареалы''Dactylorhiza''
|range map width = 270px
|range legend = 
}}

'''Бармаҡтамыр''' — әшәлсә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

== Таралышы ==
Яҡынса 30 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда гибрид бармаҡтамыр, һарғылт аҡ бармаҡтамыр, ит‑ҡыҙыл бармаҡтамыр, Руссов бармаҡтамыры, Фукс бармаҡтамыр үҫә.
Фукс бармаҡтамыр һәм гибрид бармаҡтамыр һирәкләп урман ситендә, йылға ярында, һирәкләнгән ҡарағай‑ҡайын урмандарында, һаҙлыҡта, яр буйы ҡырсынташлыҡтарында һ.б. үҫә, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының тау‑урман зонаһында осрай; гибрид бармаҡтамыр — ш. уҡ Башҡортостандың Урал алдында күрән‑гипна һаҙлыҡтарында, ит-ҡыҙыл бармаҡтамыр — респ. бөтә терр‑яһында һаҙлыҡлы болондарҙа, күрәнле һаҙлыҡтарҙа, күл буйҙарында; Руссов бармаҡтамыр һәм реликт һарғылт аҡ бармаҡтамыр — һирәкләп Башҡортостандың Урал алды һәм Башҡортостандың Урал аръяғы күрән‑гипна һаҙлыҡтарында.

== Ботаник һүрәтләмә ==
Бармаҡ һымаҡ бүленгән бүлбетамырлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 35—80 см тиклем. Япрағы бөтөн, ҡыяҡ йәки ланцет формаһында, ултырма. Сәскәһе һарғылт аҡтан ҡуйы ҡыҙыл төҫкә тиклем, сәскә эргәлегенең тышҡы түңәрәгенең ян япраҡтары бөгөлгән, урталағыһы һәм эстәге 2 япрағы торҡа барлыҡҡа килтерә; ирене өс айырсалы, шпорлы. Сәскәлеге күп сәскәлек, тумалаҡ йәки башаҡ. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — ҡумта, июлдә өлгөрә.

== Файҙаланылыуы ==
Декоратив һәм дарыу үҫемлектәре. Балтик бармаҡтамыр, һарғылт аҡ бармаҡтамыр, Руссов бармаҡтамыр, Фукс бармаҡтамыр Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{БЭ}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Гладкова В. Н.|часть=Семейство орхидные (Orchidaceae)|заглавие=Жизнь растений. В 6-ти т.|оригинал=|ссылка=|ответственный=Гл. ред. А. Л. Тахтаджян|издание=|место=М.|издательство=Просвещение|год=1981|том=6. Цветковые растения. / Под ред. А. Л. Тахтаджяна|страницы=248—275|страниц=543|серия=|isbn=|тираж=300000}}

== Һылтанмалар ==
* {{GRIN|genus|3356|title=Dactylorhiza|{{V|9|7|2009}}}}
* {{EOL|29137|title=Dactylorhiza|{{V|9|7|2009}}}}
* [http://flower.onego.ru/orchid/dactylor.html Пальчатокоренник в Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090529090138/http://flower.onego.ru/orchid/dactylor.html |date=2009-05-29 }} {{V|10|7|2009}}
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00095/21100.htm|title=Ятрышник}} {{V|10|7|2009}}

[[Категория:Әшәлсә һымаҡтар]]
[[Категория:Африка флораһы]]
[[Категория:Евразия флораһы]]
[[Категория:Башҡортостан флораһы]]</text>
      <sha1>rjz8wnm6g7ajhwjtw5q1255y9laoszp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>12 июль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71503</id>
    <revision>
      <id>1300827</id>
      <parentid>1246282</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T19:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1300827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15003" sha1="3slgcfajy79kpdrsy45hp9zs4vcddtn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''12 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 193-сө ([[кәбисә йыл]]ында 194-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 172 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 

;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Аборигендар көнө.
* {{Флагификация|Кирибати}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығының флагы көнө. 
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} Бортпроводниктар көнө.
* {{БМО флагы}} Фотографтар көнө.
* {{Флагификация|Мексика}} Адвокаттар көнө
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* 1590: [[Һарытау]] ҡалаһына нигеҙ һалына.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* Павлов Пётр Егорович (1925—8.08.1958), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкы һуғышсыһы, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Петровка (Йылайыр районы)|Петровка]] ауылынан.  
* [[Суханова Федосья Павловна]] (1930), малсылыҡ алдынғыһы. 1946—1991 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] «Искра Ленина» колхозы һауынсыһы. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡаҙансы (Баҡалы районы)|Ҡаҙансы]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мозжерин Василий Иванович]] (1926—20.04.2008), ғалим-ветеринар врач, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1991), ветеринария фәндәре докторы (1976), профессор (1976). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976), СССР‑ҙың социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1970). [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры.
* [[Горбунов Игорь Алексеевич]] (1941), хеҙмәт һәм партия органдары ветераны. 1990 йылдың майы — 1991 йылдың ноябрендә РСФСР Коммунистар партияһы Башҡортостан республика ойошмаһының 1-се секретары. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Широких Петр Дмитриевич]] (1946), хеҙмәт ветераны һәм производство алдынғыһы. «[[Салауатбыяла]]» берекмәһенең элекке операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кашапов Солтан Ғилметдин улы]] (1912—18.07.2001), [[СССР]]-ҙың хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1952) һәм почётлы нефтсеһе (1972), [[Бәләбәй]] ҡалаһының почётлы гражданы (1967). Өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1948, 1952, 1959).
* [[Грачёв Анатолий Дмитриевич|Грачёв Анатолий  Дмитриевич]] (1937—19.05.2005), театр актёры. 1959 йылдан [[Мәскәү]]ҙең Малой Бронныйҙағы драма театры, 1992 йылдан — «Et Cetera» театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (1998). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ярлыҡапов Абрар Бәҙретдин улы]] (1942), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. Иҡтисад фәндәре  докторы (1997), профессор (2007). 1968-1972 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 7-се һәм 8-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1988) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. 
* [[Сәғитова Зөһрә Мөхәрәм ҡыҙы]] (1957), педагог, [[Ҡалтасы районы]]ның [[Краснохолмский]] ауылындағы 1-се мәктәптең элекке директоры. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.  
* [[Бураҡаев Илгизәр Диҡҡәт улы]] (1957), [[проза]]ик, [[тәржемә]]се, дәреслектәр авторы. 2002 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Мутин Илдархан Ибраһим улы]] (1888—3.02.1938), [[Башҡорт милли хəрəкəте]] эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Кабанов Лев Максимович]] (1923—?), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]]. 1947 йылдан хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]]нең Кировоград еҙ иретеү комбинаты мастеры, металлургия цехы технологы, баш металлургы, производство-техник бүлек начальнигы, 1964 йылдан — комбинаттың баш инженеры, 1971 йылдан — директоры; 1977 йылдан «Союзмедь» Бөтә Союз берекмәһенең ([[Мәскәү]]) баш инженеры. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1975) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән Йылайыр кантоны Архангельское утарынан.   
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәтҡуллин Хөснулла Ғәзиз улы]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]]. 1958 йылдан «Туймазанефть» идаралығы операторы, мастеры, участка начальнигы, ЦНИПР-ҙың өлкән инженеры; 1967 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]] ЦНИИЛ-дың техник бүлек начальнигы; 1968—1987 йылдарҙа берекмәнең капиталь төҙөлөш идаралығының ОКС начальнигы урынбаҫары, проекттар һәм сметалар экспертизаһы бүлеге начальнигы, өлкән инженеры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]ның [[Түбәнге Әрмет]] ауылынан.
* [[Кожаев Петр Павлович]] (1928—?), нефтсе. 1949 йылдан [[Ишембай]] быраулау контораһы эшсеһе, быраулаусыһы, быраулау мастеры; 1964 йылдан [[Бәләбәй]] быраулау контораһының сметчик-инженеры, план бүлеге начальнигы; 1964—1973 йылдарҙа Туймазы быраулау идаралығы Бәләбәй экспедицияһының баш иҡтисадсыһы. Нефть сәнәғәте отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Стәрлетамаҡ районы]]ның [[Николаевка (Николаевка ауыл советы, Стәрлетамаҡ районы)|Николаевка]] ауылынан.
* [[Котиков Василий Герасимович]] (1938), нефтсе. 1963 йылдан «Арланнефть» идаралығы операторы, 1965—1995 йылдарҙа «Южарланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы, мастеры. Әүҙем рационализатор. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Смоленск өлкәһе]] Рудня ҡалаһынан. 
* [[Майстренко Татьяна Григорьевна]] (1953), [[иҡтисад]]сы. Рәсәй Федерацияһының (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (1996) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника буйынса дәүләт премияһы лауреаты (2003). «Башҡортостан Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены кавалеры (2002).
* [[Половинкин Виктор Евгеньевич]] (1953), хәрби хеҙмәткәр, полковник. 2006 йлдан [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы|Күмертау авиация предприятиеһы]]ның һынаусы осоусыһы. Рәсәйҙең атҡаҙанған һынаусы осоусыһы (1999). Сығышы менән хәҙерге [[Алтай Республикаһы]]нан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Князев Иван Николаевич]] (1924—13.11.1999), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкы бронебойщигы. Кесе лейтенант (1946). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
* [[Иҙрисов Фәрит Фәтих улы]] (1954), хәрби дирижёр, композитор, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Подполковник. [[Башҡортостан гимны]]ның музыка авторы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1997). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:12 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1880]]: Тод Броунинг, [[АҠШ]] кинорежиссёры, актёр һәм сценарист, «ҡурҡыныс« фильмдар жанрына нигеҙ һалыусы.  
* [[1895]]: Ричард Бакминстер Фуллер, АҠШ [[Архитектура|архитекторы]], инженер һәм уйлап табыусы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1904]]: [[Пабло Неруда]], [[Чили]] шағиры, дипломат һәм сәйәси эшмәкәр.
* [[1912]]: [[Шамил Әләдин]], [[ҡырым татарҙары|ҡырым татар]] шағиры, [[әҙәбиәт|яҙыусы]].
* [[1930]]: Ги Лижье, «Формула-1» ярыштарында ҡатнашыусы [[Франция]] командаһын ойоштороусы һәм уның тәүге етәксеһе. 
* [[1940]]: Юлия Белянчикова, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] табибы, [[Журналистика|журналист]], «Здоровье» телетапшырыуының элекке алып барыусыһы.
* [[1950]]: Эрик Карр, АҠШ [[музыка]]нты, «Kiss» төркөмө [[барабан]]сыһы.
* [[1959]]: [[Тайс Донн]], АҠШ эшҡыуары, менеджер.
* [[1960]]: Евгений Дворжецкий, СССР һәм Рәсәйҙең [[театр]] һәм кино актёры, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (1997).
* [[1985]]: Эмиль Хегле Свендсен, [[Норвегия]] [[биатлон]]сыһы, дүрт тапҡыр [[Олимпия уйындары]] һәм 12 тапҡыр [[Ер|донъя]] чемпионы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:12 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж12]]
[[Категория:12 июль]]</text>
      <sha1>3slgcfajy79kpdrsy45hp9zs4vcddtn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аксаков Сергей Тимофеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75509</id>
    <revision>
      <id>1300813</id>
      <parentid>1257514</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T14:24:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20748" sha1="dfeemjm1obks94qmwezd3s5r9c6l0l0" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Аксаков}}
{{Яҙыусы
 |Исеме                  = Сергей Аксаков 
 |Төп исеме       = Аксаков Сергей Тимофеевич
 |Рәсеме          = Portrait of Sergey Aksakov by Kramskoy.jpg
 |Киңлек              = 250px
 |Рәсем аңлатмаһы =
 |Тыуыу датаһы        = 20.09.1791
 |Тыуған урыны       = [[Өфө губернаһы]] {{ТыуғанУрыны|Өфө}} ҡалаһы
 |Вафат булыу датаһы          = 30.04.1859
 |Вафат булған урыны         = {{ВБУ|Мәскәү}} ҡалаһы
 |Гражданлығы          = {{Российская империя}} 
 |Эшмәкәрлек төрө     = яҙыусы, әҙәбиәт һәм театр тәнҡитсеһе
 |Әүҙемлек йылдары      = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр                 = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = [[рус теле|рус]]
 |Ҡатыны              = Заплатина Ольга Семёновна (1793—1878)
 |Балалары                 = 
 |Lib                  = http://az.lib.ru/a/aksakow_s_t/
 |Викикитапхана             = 
}}

'''Аксаков Сергей Тимофеевич''' ([[20 сентябрь]] [[1791 йыл]] — [[30 апрель]] [[1859 йыл]]) — [[Рәсәй империяһы]]ның [[Өфө]] [[ҡала]]һында тыуған [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[дәүләт]] эшмәкәре, [[әҙәбиәт]] һәм [[театр]] тәнҡитсеһе.

== Биографияһы ==
[[Файл:Abramcevo.jpg|thumb|left|250px|&lt;center&gt;Абрамцево&lt;/center&gt;]]
[[Файл:The Soviet Union 1959 CPA 2294 stamp (Sergey Aksakov (after Ivan Kramskoi) and Scene from his Works).jpg|thumb|Почта маркаһы, 1959 йыл]]
[[Файл:Aksakovy COA.jpg|thumb|Аксаковтар тоҡомоноң гербы]]
Сергей Тимофеевич Аксаков 1791 йылдың 20 сентябрендә (яңы стиль буйынса 1 октябрҙә) [[Өфө]]лә тыуған.

Бала сағы [[Өфө губернаһы|Өфөлә]] һәм [[Ырымбур губернаһы]] [[Боғорослан өйәҙе]]ндә нәҫелдән нәҫелгә күсә килгән Яңы Аксаков имениеһында ([[Ырымбур өлкәһе]] [[Боғорослан районы]] [[Аксаков (Бәләбәй районы)|Аксаков]] ауылы) үтә.

1805—1807 йылдарҙа [[Ҡазан Император университеты]]нда уҡый. 1808 йылда [[Санкт-Петербург]]ҡа күсә, унда Закондар эшләү комиссияһында һәм Дәүләт килемдәре экспедицияһында хеҙмәт итә.

1811 йылдан алып [[Мәскәү]]ҙә, 1816—1820 йылдарҙа Яңы Аксаковта, 1821—1826 йылдарҙа [[Бәләбәй өйәҙе]] [[Надеждино (Бәләбәй районы)|Надеждино]] ауылында (бөгөнгө [[Бәләбәй районы]]) йәшәй.

1827 йылда башлап Мәскәү цензура кабинеты цензоры; 1833 йылда алып [[Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты|Константин ер үлсәү училищеһы]] (Мәскәү) инспекторы, 1835 йылдаң Межа институтына үҙгәртелғәндан һуң, уның тәүге директоры (1839 йылға тиклем).

1843 йылдаң алып Мәскәү янындағы Абрамцев имениеһында йәшәй. Ул Сергиев Посад ҡалаһы янында урынлашҡан, [[1919]] йылда бында Аксаковтың шәхси кабинеты йыһазландырыла, артабан Аксаковтар ғаиләһе тормошо хаҡында материалдары тупланған йорт-музей (хәҙер музей-ҡурсаулыҡ) асыла.

Сергей Тимофеевич Аксаков 1859 йылдың 30 апрелендә (12 май) Мәскәүҙә вафат була, Новодевичье зыяратында ерләнгән.

== Ижады ==
ХIХ быуаттың 20‑се йылдары аҙағында Аксаков йорто Мәскәүҙең әҙәби тормошо үҙәге була, унда «Аксаков шәмбеләре» уҙғарыла. Аксаков әҙәби ижад менән шөғөлләнә, классицизм традицияларында шиғырҙар ижад итә.

Уның әҫәрҙәренә мемуар теүәллек, көнкүреште тәнҡитле һүрәтләү, хикәйәләүҙең ябайлығы һәм тәбиғилеге хас. Яҙыусының ҡабатланмаҫ стилен билдәләгән «Буран» (1834) очеркы Аксаков 30‑сы йылдарҙың әҙәби тормошо өсөн ҙур ваҡиға була. Очерк артабанғы «Балыҡ ҡармаҡлау хаҡында яҙмалар» (Записки об уженье, 1847), «Ырымбур губернаһының мылтыҡлы һунарсыһы яҙмалары» (Записки ружейного охотника Оренбургской губернии, 1852), «Төрлө һунарҙар хаҡында һунарсы хикәйәләре һәм хәтирәләре» (Рассказы и воспоминания охотника о разных охотах, 1855) һәм тәбиғәт тураһындағы башҡа әҫәрҙәрҙең прологы булып тора. Аксаков мираҫында төп урынды «Ғаилә йылъяҙмаһы» (Семейная хроника, 1856) һәм «Багров ейәненең балалыҡ йылдары» (Детские годы Багрова-внука, 1858; Н.Иҙелбай, Я.Найманов, Ф.Рамаҙанова тәржемәһе, 1959) автобиографик повестары биләй, унда автор, Багровтар ғаиләһенең өс быуыны тарихына таянып, XVIII быуат аҙағында алпауыттар көнкүрешенең киң панорамаһын тергеҙә, крепостной тәртиптең боҙоҡлоғон күрһәтә. Уның әҫәрҙәренең теле йәнле һөйләү телмәренең сағыулығы, ябайлығы һәм тасуирилығы менән айырылып тора. Аксаков ысынбарлыҡты уның матдилығында, ғәҙәтилегендә сағылдыра.

Күп әҫәрҙәрҙәрендә, шулай уҡ «Иҫтәлектәр» (Воспоминания, 1856) мемуарҙарында, «Бына ошо минең тыуған илем!» (Вот родина моя!..), «Ауылға хат» (Послание в деревню) һәм башҡа шиғырҙарында Аксаков Башҡортостандың матур һәм йомарт тәбиғәтен данлай, халҡының ауыр тормошон, башҡорт ерҙәренең таланыуын, урмандарҙың ҡырылыуын дөрөҫ итеп сағылдыра.

Аксаковтың «Аленький цветочек» (1858) әкиәтен [[Гөлнур Яҡупова]] [[башҡорт теле]]нә тәржемә итә («Ал сәскә», 1992).

Аксаков иҫтәлегенә [[Өфө]]лә Аксаков халыҡ йорто төҙөлгән, яҙыусының йорт-музейы асылған.
Әҙиптең исеме Өфөнөң иң боронғо ҡала баҡсаларының береһенә, киң танылған исемендәге шифаханаға, [[Өфө]], [[Стәрлетамаҡ]], [[Белорет]], [[Күмертау]], [[Мәләүез]], [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалалары һәм республикалағы ҡайһы бер ауыл урамдарына бирелгән.

[[Өфө]]лә һәм [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]] [[Надеждино (Бәләбәй районы)|Надеждино]] ауылында Аксаковҡа һәйкәлдәр ҡуйылған. Уның исемендәге премия, Аксаков фонды булдырылған. [[1991]] йыл алып Халыҡ-ара Аксаков байрамы ойошторола&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/898845/ Республикала Аксаков байрамына әҙерләнәләр. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 20 сентябрь]{{V|20|09|2016}}&lt;/ref&gt;.

1991 йыл [[ЮНЕСКО]] тарафынан «Аксаков йылы» тип иғлан ителде.

[[Файл:Башкортостан Белебеевский район с.Надеждино музей семьи Аксаковых 2.jpg|thumb|right|250px|[[Надеждино (Бәләбәй районы)|Надеждино]] ауылында Аксаковтар ғаиләһе музейы]]
== Әҫәрҙәре ==
* «Буран» (1834)
* «Балыҡ ҡармаҡлау хаҡында яҙмалар» («Записки об уженье»; 1847),
* «Ырымбур губернаһының мылтыҡлы һунарсыһы яҙмалары» («Записки ружейного охотника Оренбургской губернии»; 1852),
* «Төрлө һунарҙар хаҡында һунарсы хикәйәләре һәм хәтирәләре» («Рассказы и воспоминания охотника о разных охотах»; 1855)
* «Ғаилә йылъяҙмаһы» («Семейная хроника»; 1856)
* «Багров ейәненең балалыҡ йылдары» («Детские годы Багрова-внука», 1858; Н.Иҙелбай, Я.Найманов, Ф.Рамаҙанованың тәрж. 1959)
* «Иҫтәлектәр» («Воспоминания»; 1856)
* «Бына ошо минең тыуған илем!» («Вот родина моя!..»)
* «Ауылға хат» («Послание в деревню»)
* «Ал сәскә» («Аленький цветочек»; 1858)

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны: Заплатина Ольга Семёновна (1793—1878)&lt;ref&gt;[http://www.aksakov.info/index.php?id=287 Аксаковы. Поколенная роспись — Мемориальный дом — музей С. Т. Аксакова в Уфе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095706/http://www.aksakov.info/index.php?id=287 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

Балалары:
* Константин (1817—1860) — әҙәбиәтсе, тарихсы һәм лингвист (тел белгесе), славянофильство идеологы.
* Григорий (1820—1891) — Өфө һәм Һамар губерна башлығы, тайный советник; ҡатыны: Софья Александрова Шишкова.
* Иван (1823—1886) — әҙәбиәтсе, редактор һәм нәшерсе, славянофильство идеологы; ҡатыны: Анна Фёдоровна Тютчева (Тютчевтың ҡыҙы)
* Михаил (1824—1841)
* Вера (1819—1864) — мемуарсы.
* Ольга (1821—1861)
* Надежда (1829—1869), йырсы.
* Любовь (1830—1867), һәүәҫкәр рәссам.
* Мария (1831—1908), ире: Егор Антонович Томашевский — коллеж асессоры.
* Анна (1831—?)
* Софья (1834—1885)&lt;ref&gt;Гудков Г. Ф., Гудкова З. И. Аксаков: Семья и окружение. Уфа, 1991. С. 111.&lt;/ref&gt;

Ҡустыһы:
* Аксаков Александр Николаевич (1832—1903) — спирит һәм медиум.

== Хәтер ==

=== Аксаков исемендәге премиялар ===
==== [[Рәсәйҙең С. Т. Аксаков исемендәге әҙәби премияһы]] ====
1996 йылда [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]], Халыҡ-ара славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте фонды, [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан]] Яҙыусылар союздары тәҡдимен хуплап, &quot;Сергей Аксаков исемендәге бөтә Рәсәй әҙәби премияһы&quot;н булдырҙы. Ул өс йылға бер мәртәбә бирелә&lt;ref&gt;[http://www.aksakov.info/index.php?id=21 УКАЗ Президента Республики Башкортостан «О Всероссийской литературной премии имени С. Т. Аксакова» — Официальный сайт Мемориального дома-музея С. Т. Аксакова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160121122631/http://aksakov.info/index.php?id=21 |date=2016-01-21 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

==== [[Өфө ҡалаһының Аксаков исемендәге премияһы]] ====
[[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө]] ҡалаһы ҡала округы Советы тарафынан 2011 йылда булдырылған премия. Ул юғары һәм махсус урта уҡыу йорттарының көндөҙгө бүлек студентарына һәм уҡыусыларына Сергей Аксаков мираҫын өйрәнеүгә бағышланып, үҙҙәрендәге яңылыҡ һәм үҙенсәлек менән айырылып торған иң талантлы ижади эштәр өсөн конкурс нигеҙендә бирелә&lt;ref&gt;[http://gorsovet-ufa.ru/aksakov.php Премия имени С. Т. Аксакова — Совет городского округа город Уфа Республики Башкортостан. Официальный сайт]{{ref-ru}}
&lt;/ref&gt;.

==== [[Ырымбур өлкәһе]]нең С. Т. Аксаков исемендәге әҙәби премияһы ====
2011 йылдың 15 июлендә өлкәнең мәҙәниәт, йәмәғәт һәм тышҡы бәйләнештәр министрлығы тарафынан булдырылған. Маҡсаты: әҙәби мәҙәниәткә һиҙелерлек өлөш индерергә һәләтле әҙәби әҫәрҙәр авторҙарын табыу һәм дәртләндереү, хәҙерге рус әҙәбиәтенең әһәмиәтен күтәреү, уға уҡыусыларҙың һәм йәмәғәтселектең иғтибарын йәлеп итеү&lt;ref&gt;[http://mylitera.ru/konkursy/16-konkursy/vlozheniya-konkursy/1258-polozhenie-ob-oblastnoj-literaturnoj-premii-imeni-st-aksakova.html Положение об Областной литературной премии имени С. Т. Аксакова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160319015011/http://mylitera.ru/konkursy/16-konkursy/vlozheniya-konkursy/1258-polozhenie-ob-oblastnoj-literaturnoj-premii-imeni-st-aksakova.html |date=2016-03-19 }}&lt;/ref&gt;.

=== Башҡа саралар ===
* Аксаков исемендәге мәҙәниәт һәм ял баҡсаһы — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның баш ҡалаһында [[Өфө]]лә урынлашҡан (Пушкин урамы, 110).
* [[1991]] йыл [[ЮНЕСКО]] тарафынан Аксаков йылы тип иғлан ителә.
* [[Өфө]]лә һәм [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]] [[Надеждино (Бәләбәй районы)|Надеждино]] ауылында Аксаковҡа һәйкәл ҡуйылған.
* Аксаков музейы 2003 йылда [[Башҡортостан]]дың Аксаков музейы булараҡ ойошторола. Аксаков музейы составына С. Т. Аксаков мемориаль йорт‑музейы һәм Аксаковтар ғаиләһе музейы инә.
* С. Т. Аксаков исеме шифаханаға, [[Өфө]], [[Стәрлетамаҡ]], [[Белорет]], [[Күмертау]], [[Мәләүез]], [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаларындағы һәм республиканың башҡа торлаҡ пункттарындағы урамдарға бирелгән.
* 1991 йыл Халыҡ-ара «[[ЮНЕСКО]]» ойошмаһы тарафынан «Аксаков йылы» итеп иғлан ителде.
* Яҙыусының тыуған көнө 1 октябрь алдынан [[Башҡортостан]]да 1991 йылдан башлап «Аксаков байрамы» үткәрелә. Уны Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министрлыҡтары Халыҡ-ара Аксаков фонды һәм республиканың мәғариф министрлығы менән берлектә ойоштора. Сараны үткәреүгә шулай уҡ [[Өфө]], [[Күмертау]] ҡалалары һәм [[Бәләбәй районы|Бәләбәй]], [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] һәм [[Өфө районы|Өфө]] райондары хакимиәттәре лә йәлеп ителә&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/761881-v-ufe-traditsionnyy-aksakovskiy-prazdnik-zavershitsya-premeroy-myuzikla-alenkiy-tsvetochek/ В Уфе традиционный Аксаковский праздник завершится премьерой мюзикла «Аленький цветочек» — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 9 сентябрь 2015 йыл]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* «Рәсәй-Башҡортостан» телеканалында «Ал сәскә» әҙәби акцияһы&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/824894/ «Рәсәй-Башҡортостан» телеканалында «Ал сәскә» әҙәби акцияһы башланды — 2016 йыл, 10 март]{{V|10|03|2016}}&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 59-61 с. ISBN 5-295-02294-3.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема=Сергей Аксаков
|Викикитапхана=:ru:Категория:Сергей Тимофеевич Аксаков
|Викимилек=Category:Sergey Aksakov
}}
* {{БЭ|80152}}{{V|18|09|2021}}
* Сергей Тимофеевич Аксаков : биобиблиогр. күрһ. / төҙ. Л. Р. Иҫәнғолова; сығарыу өсөн яуаплы А. Ә. Ибраһимов; яуаплы мөх. Г. А. Евдищенко. — Өфө : НБ РБ, 2011. — 79 б. : фото 6 б. — (Башҡортостан яҙыусылары). — Текст на башк., рус., тат. яз. — 50 экз. — Именной указ.: с. 68-73. — ISBN.
* [http://www.bashinform.ru/news/898481-segodnya-225-let-so-dnya-rozhdeniya-avtora-alenkogo-tsvetochka/ Романов В. Сегодня 225 лет со дня рождения автора «Аленького цветочка». ИА «Башинформ», 2016, 20 сентября.]{{ref-ru}}{{V|20|09|2016}}&lt;/ref&gt;.


[[Категория:Аксаков]]
[[Категория:Рәсәй империяһы яҙыусылары]]
[[Категория:XIX быуат яҙыусылары]]
[[Категория:Рус яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:XIX быуат журналистары]]
[[Категория:Ҡазан Император университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Санкт-Петербург ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Әкиәтселәр]]
[[Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре]]</text>
      <sha1>dfeemjm1obks94qmwezd3s5r9c6l0l0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡбаш (Арғаяш районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79996</id>
    <revision>
      <id>1300841</id>
      <parentid>1150669</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T23:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6689" sha1="9ow4oo1k0jk3yqrp83xxv7b2nswso57" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Аҡбаш}}
{{ТП-Рәсәй| Аҡбаш|ауыл
 |статус =
 |башҡортса исеме = Аҡбаш
 |төп исеме = {{lang-ru|Акбашева}}
 |ил = 
 |герб = Coat of Arms of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png
 |флаг = Flag of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 | lat_deg                  = 
 | lon_deg                  = 
 |lat_dir =
 |lon_dir =
  |CoordAddon = source:yandexmaps
 |CoordScale = 
 |ЯндексКарта              = 
 |ил картаһы = 
 |регион картаһы = 
 |район картаһы = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө = төбәк
 |регион = Силәбе өлкәһе
 |теҙмәләге регион = 
 |район төрө = район
 |район = Арғаяш районы
 |теҙмәләге район = 
 |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе
 |урынлашыу = Аҡбаш
 |теҙмәләге урынлашыу = 
 |эске бүленеү = 
 |башлыҡ төрө = ауыл биләмәһе башлығы
 |башлыҡ = Вәлиәхмәтов Сәғит Сабит улы
 |нигеҙ һалыныу = 
 |беренсе телгә алыу = 
 |элекке исемдәре = 
 |статус (башлап) = 
 |майҙан = 
 |ТП үҙәң бейеклеге = 
 |климат = уртаса континенталь
 |рәсми тел = урыҫ теле
 |рәсми тел-ref    = 
  |халыҡ = 1273 &lt;ref name=&quot;argayash.ru&quot;&gt;http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie#overlay-context=argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie&lt;/ref&gt;
  |иҫәп алыу йылы = 2010
  |тығыҙлыҡ = 
  |агломерация = 
|милли состав    = [[башҡорттар]]&lt;ref&gt;Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. [Электронный ресурс] / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4).&lt;/ref&gt;
  |конфессия составы = [[мосолмандар]]
  |этнохороним = 
 |ваҡыт бүлкәте = 
 |DST                     =
 |почта индексы = 456895
 |почта индекстары = 
 | коды = 35132
 |автомобиль коды = 74, 174
 |танымлаусы төрө = 
 |һансал танымлаусы = 
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                    = 
 |сайт теле              = 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
'''Аҡбаш''' ({{lang-ru|Акбашева}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]]нең административ үҙәге.

== Халыҡ һаны ==
[[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1273 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 613 ир-ат һәм 660 ҡатын-ҡыҙ&lt;ref&gt;[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.&lt;/ref&gt;.

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (86 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}&lt;/ref&gt;.

== Ауыл инфраструктураһы ==
Ауылда табип амбулаторияһы, мәктәп, клуб һәм спорткомплекс бар.&lt;ref name=&quot;argayash.ru&quot;&gt;http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie#overlay-context=argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160327201957/http://www.argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie#overlay-context=argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie |date=2016-03-27 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]
[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>9ow4oo1k0jk3yqrp83xxv7b2nswso57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Афған һуғышы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96637</id>
    <revision>
      <id>1300839</id>
      <parentid>1295315</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T21:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220918" sha1="01an234jippciyzzjaqwvl0io7ru1kv" xml:space="preserve">{{Orphan|date=ғинуар 2016}}
{{Вооружённый конфликт
 |конфликт     = Афған һуғышы (1979—1989)
 |часть       = Афғанстанда [[Граждандар һуғышы]]
 |изображение  = [[Файл:RIAN archive 21225 On watch.jpg|300px]]
 |заголовок    = Афғанстанда совет һалдаты, 1988 йыл
 |дата         = 25 декабрь 1979 — &lt;br /&gt;
15 февраль 1989
 |место        = [[Афғанстан]]
 |причина      = [[СССР]]-ҙың Афғанстандың халыҡ демократик партияһына ярҙам итергә һәм үҙенең көньяҡ сиктәрендә хәүефһеҙлекте тәьмин итергә ынтылыуы 
 |изменения    = 
 |итог         = [[СССР|Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты]] мөжәһиттәр ҡаршылығын баҫтыра алмай; Женева килешеүҙәренә ҡул ҡуйыу (1988); совет ғәскәрҙәрен Афғанстандан сығарыу; Афғанстанда граждандар һуғышы дауам итә.
|противник1   = {{Флаг|СССР|1955}} [[СССР]]&lt;br /&gt;
** &lt;small&gt;{{comment|ОКСВ|Афғанстанда совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты}}&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;[[СССР-ҙың Дәүләт Именлеге комитеты|КГБ]]&lt;/small&gt;
{{Флаг|Афғанстан|1979}} {{comment|АДР|Афғанстан Демократик Республикаһы}}&lt;br /&gt;
** &lt;small&gt;{{comment|АДР ҠК|Афғанстан демократик республикаһының Ҡораллы көстәре}}&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt; ХАД&lt;/small&gt;
''булышлыҡ итеүсе:''&lt;br /&gt;{{флагификация|Индия}}&lt;ref&gt;[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE5D7153EF934A35750C0A96F948260 India to Provide Aid to Government in Afghanistan – NYTimes.com, March 7, 1989]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=QgX0bQ3Enj4C&amp;printsec=frontcover&amp;hl=de#v=onepage&amp;q&amp;f=false Ruud van Dijk,William Glenn Gray,Svetlana Savranskaya,Jeremi Suri,Qiang Zhai, Encyclopedia of the Cold War, p. 433]&lt;/ref&gt;
|противник2   = {{Флаг|Джихад}} Афған мөжәһиттәре:
** [[:ru:Пешаварская семёрка|«Пешәүәр етеһе»]]
*** &lt;small&gt;{{comment|«ИПА»|Афғанстан ислам партияһы}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«ИОА»|Афғанстан ислам йәмғиәте}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«ИСОА»|Афғанстанды азат итеү ислам союзы}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«НИФА»|Афғанстан милли ислам фронты}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«ДИРА»|Афғанстан ислам инҡилабы хәрәкәте}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«ИПА(ЮХ)»|Ю. Халестың Афғанстан ислам партияһы}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«НФСА»|Афғанстанды ҡотҡарыу милли фронты}}&lt;/small&gt;
** ''Сит ил боевиктары:''
*** &lt;small&gt;Мысыр ислам джихады &lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;[[:en:Maktab al-Khidamat|«Мактаб-аль-Хидамат»]]&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;[[Аль-Каида]]&lt;/small&gt;
''булышлыҡ итеүсе:''&lt;br /&gt;
{{Флагификация|Пакистан}}&lt;ref name=autogenerated10&gt;в т.ч. учебные лагеря для боевиков&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{Флагификация|Саудовская Аравия}}&lt;br /&gt;
{{Флагификация|АҠШ}}&lt;ref name=autogenerated10 /&gt;&lt;br /&gt;
{{Флагификация|Бөйөк Британия}}&lt;ref name=autogenerated10 /&gt;&lt;br /&gt;
{{Флагификация|Ҡытай}}&lt;ref name=autogenerated10 /&gt;&lt;br /&gt;
{{Флаг|Египет|1972}} [[Мысыр]]&lt;br /&gt;
{{Флагификация|ФРГ}}&lt;ref&gt;[http://www.focus.de/politik/ausland/afghanistan/operation-sommerregen-bnd-war-im-afghanistan-krieg-der-sowjets-aktiv_aid_1121585.html „Operation Sommerregen“: BND-Agenten waren im Afghanistan-Krieg gegen die Sowjets aktiv - Afghanistan - FOCUS Online - Nachrichten&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924184116/http://www.focus.de/politik/ausland/afghanistan/operation-sommerregen-bnd-war-im-afghanistan-krieg-der-sowjets-aktiv_aid_1121585.html |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;
----
{{Флаг|Джихад}} Шиғый мөжәһиттәре:
** [[:ru:Шиитская восьмерка|«Шиғый һигеҙе»]]
*** &lt;small&gt;«Хезбе Алла»&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;«Наср»&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«КСИРА»|Афғанстанда ислам инҡилабы һаҡсылары корпусы}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;Башҡалар&lt;/small&gt;
''булышлыҡ итеүсе:''&lt;br /&gt;
{{Флаг|Иран|1964}} [[Иран]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=autogenerated10 /&gt;
----
{{Красный флаг}} Маоистик ихтилалсылар:
** &lt;small&gt;[[:en:Afghanistan Liberation Organization|ALO]]&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;[[:en:Liberation Organization of the People of Afghanistan|SAMA]]&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;[[:en:Afghanistan Mujahedin Freedom Fighters Front|AMFFF]]&lt;/small&gt;
  |командир1    = {{Флаг СССР}} '''[[Брежнев Леонид Ильич|Л. И. Брежнев]]'''&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} '''[[Андропов, Юрий Владимирович|Ю. В. Андропов]]'''&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} '''[[Черненко, Константин Устинович|К. У. Черненко]]'''&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} '''[[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачёв]]'''&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} С. Л. Соколов&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}}В. И. Варенников&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} Ю. В. Тухаринов&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} Б. И. Ткач&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} В. Ф. Ермаков&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} Л. Е. Генералов&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} И. Н. Родионов&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} В. П. Дубынин&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} Б. В. Громов&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} '''Бабрак Кармаль'''&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} '''Мөхәммәт Нәжибулла'''&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Мөхәммәт Рафи&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Әбделҡадир&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Назар Мөхәммәт&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Шахнаваз Танай&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Әбделрәшит Дустум
 |командир2    = 
{{Флаг|Джихад}} Г. Хекматияр,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Б. Раббани,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Әхмәт Шаһ Мәсғүт,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Исмәғил хан,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Юныс Халес,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Й. Хаккани,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Сәйет Мансур,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Әбделғәли Мазари,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} М. Нәби,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} С. Моджаддеди,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Ғабдулхаҡ,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Ғәбделрәхим Вардак,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Ғәбделрәсүл Сайяф,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Сәйет Гайлани&lt;br /&gt;
 |силы1        = {{Флаг СССР|22px}} 80—104 мең хәрби хеҙмәткәр&lt;ref name=hro&gt;[https://web.archive.org/web/20010519210510/http://www.hro.org/editions/karta/nr24-25/victim.htm Официальные данные о советских потерях в Афганистане]&lt;/ref&gt;,&lt;br /&gt;{{Флаг Афганистана (1979-1987)|22px}} 50—130 мең хәрби хеҙмәткәр&lt;ref name=borba&gt;[http://www.1917.com/International/Iran/1104263867.html Классовая борьба в афганском обществе во 2-й пол. XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926221902/http://www.1917.com/International/Iran/1104263867.html |date=2007-09-26 }}&lt;/ref&gt; «НВО» мәғлүмәттәре буйынса, 300 меңдән артмай&lt;ref&gt;40-я армия, численность которой в различное время колебалась от 100 до 120 тыс. солдат и офицеров. Всего же советские и афганские вооружённые силы (с учётом войсковых подразделений всех силовых структур) не превышали 300 тыс. См. [http://nvo.ng.ru/spforces/2000-09-22/7_kaskader.html ''Валентин Ютов.'' Каскадёры // «НВО», 22.09.2000].&lt;/ref&gt;
 |силы2        = {{Флаг|Джихад}} Совет мәғлүмәттәре буйынса: 25 меңдән ([[1980]]) &lt;br /&gt; 140 меңгә тиклем ([[1988]])&lt;ref&gt;''Никитенко Е. Г.'' Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — ISBN 5-17-018154-X, 5-271-07363-7 — С. 94, 110.&lt;/ref&gt;; Д. Крайл буйынса: 400 меңгә тиклем&lt;ref&gt;[http://www.afghanistan.ru/doc/14905.html] Потери в войне 1979—1989 гг.&lt;/ref&gt;
 |потери1      = {{Флаг СССР|22px}} 15&amp;nbsp;052 һәләк булған, &lt;br /&gt; 53&amp;nbsp;753 яралаған, &lt;br /&gt; 417 хәбәрһеҙ юғалған,&lt;br /&gt;{{Флаг Афганистана (1979-1987)|22px}} от 18&amp;nbsp;000 до 243&amp;nbsp;900 һәләк булған, &lt;br /&gt; 77&amp;nbsp;000 яраланған.
 |потери2      = {{Флаг|Джихад}} 75&amp;nbsp;000 алып 90&amp;nbsp;000 тиклем һәләк булған, 75&amp;nbsp;000 ашыу яраланған&lt;ref&gt;{{книга|url=http://books.google.com/?id=Hz5NzJtg48kC&amp;pg=PA115&amp;dq=soviet+afghan+war+safronov#v=onepage&amp;q=soviet%20afghan%20war%20safronov&amp;f=false|заглавие=War, politics and society in Afghanistan, 1978–1992|автор=Antonio Giustozzi|издательство=Hurst|год=2000|isbn=1-85065-396-8}} 
{{oq|en|A tentative estimate for total mujahideen losses in 1980-02 may be in the 150–180,000 range, with maybe half of them killed.}}&lt;/ref&gt;.
 |общие потери = 670 меңдән 2 млн тиклем һәләк булған
 | Викисклад = Category:Soviet–Afghan War
}}
'''Афған һуғышы (1979—1989)''' — [[Афғанстан|Афғанстан Демократик Республикаһы]] (1978 йылдан Афғанстан Республикаһы) территорияһындағы бер яҡтан Афғанстан хөкүмәте көстәре һәм [[СССР|Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты]], икенсе яҡтан [[НАТО]]-ның алдынғы дәүләттәренең сәйәси, финанс, матди, хәрби һәм консерватив ислам донъяһының ярҙамын алған күп һанлы афған мөжәһиттәренең ҡораллы формированиелары («дошмандар») араһында барған хәрби низағ&lt;ref name=&quot;Oily&quot;&gt;{{cite news|title=The Oily Americans|date=May 13, 2003|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,450997-92,00.html|work=[[Time (magazine)|Time]]|accessdate=2008-07-08|first1=Donald L.|last1=Barlett|first2=James B.|last2=Steele}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150504163915/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,450997-92,00.html |date=2015-05-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brzezinski&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/coldwar/interviews/episode-17/brzezinski1.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20000829032721/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/coldwar/interviews/episode-17/brzezinski1.html|archivedate=2000-08-29|title=Interview with Dr. Zbigniew Brzezinski-(13/6/97).|publisher=|accessdate=October 2, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilson&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/obituaries/charlie-wilson-congressman-whose-support-for-the-mujahideen-helped-force-the-soviet-union-out-of-afghanistan-1898180.html|title=Charlie Wilson: Congressman whose support for the mujahideen helped force the Soviet Union out of Afghanistan|work=The Independent|accessdate=October 2, 2014|location=London|first=Rupert|last=Cornwell|date=February 13, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kepel-143&gt;{{cite book|last=Kepel |first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam|publisher=Belknap Press of Harvard University Press |year=2002 |pages=143|quote=By 1982 the jihad was receiving $600 million in U.S. aid per year, with a matching amount coming from the Gulf states.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Total aid from the CIA is estimated at $3 billion. The precise figures as well as a description of the mechanics of the aid process are given in Barnett R. Rubin, ''The Fragmentation of Afghanistan.'' Yale University Press, 2002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;According to Milton Bearden, former CIA chief in charge of the Afghan department, &quot;The Saudi dollar-for-dollar match with the US taxpayer was fundamental to the success [of the ten-year engagement in Afghanistan]&quot; (from [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/binladen/interviews/bearden.html Milton Bearden] Interview. PBS Frontline.)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shichor&gt;{{cite book|url=http://books.google.co.il/books?id=GXj4a3gss8wC&amp;pg=PA157&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=true|title=Shichor. pp157–158|publisher=|accessdate=October 2, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;unholy&quot;&gt;Kinsella, Warren. &quot;Unholy Alliances&quot;, Lester Publishing, 1992&lt;/ref&gt;.

«Афған һуғышы» — [[Советтар Союзы]]ның [[Афғанстан]]дағы ҡораллы низағта ҡатнашҡан осорон совет һәм постсовет осорондағы әҙәбиәттә һәм киң мәғлүмәт сараларында билдәләү өсөн ҡулланылған термин. Афғанстанда низағ, 1979 йылға тиклем башланып, бөгөнгәсә дауам итә ([[2015 йыл]]). Көнбайыш әҙәбиәтендә «советтарҙың баҫып алыуы» тигән һүҙбәйләнеш йыш ҡулланыла. [[СССР]] Афғанстанға хәрби контингентты 1979 йылдың 25 декабрендә индерә. Тиҙҙән [[БMO-ның Именлек Советы|БМО-ның Именлек Советы]] үҙенең ултырышында [[АҠШ]] әҙерләгән һәм Советтар Союзына ҡаршы булған резолюцияны ҡабул итә. СССР вето һала, уны Советтың биш ағза-дәүләте хуплай. СССР үҙенең ғәмәлдәрен Афғанстан хөкүмәтенең үтенесе һәм 1978 йылдың 5 декабрендәге Дуҫлыҡ, күршеләрсә мөнәсәбәт һәм хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә ярашлы индерелде, тип дәлилләй. 1980 йылдың 14 ғинуарында [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы]] үҙенең Ғәҙәттән тыш сессияһында «тәрән үкенес» һәм ҡасаҡтарҙың хәле буйынса борсолоу белдергән резолюция ҡабул итеп, «барлыҡ сит ил ғәскәрҙәрен» илдән сығарырға саҡыра, әммә резолюция мәжбүри көскә эйә булмай. Уның өсөн 108 — ыңғай, 14 кире тауыш бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.un.org/ru/ga/sessions/emergency.shtml|title = Чрезвычайные сессии Генеральной ассамблеи ООН (см. 15 января 1980 года)|author = ООН|work = |date = |publisher = }}{{Cite web|url = http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=S/PV.2189(OR)|title = Отчёт о заседании Совета Безопасности ООН  7 января 1980 года|author = ООН|work = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;.

== Тарих башы ==
=== «Ҙур уйын» ===
Афғанстандың Евразияның ҡап уртаһындағы геосәйәси урыны уны быуаттар дауамында донъяның барлыҡ алдынғы державаларының милли мәнфәғәттәре киҫешкән бөтөн Үҙәк Азия төбәгендәге хәрби-сәйәси хәл-тороштоң тотороҡлолоғон тәьмин итеүсе мөһим төбәктәр рәтенә ҡуя.

XIX быуаттан башлап [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] һәм [[Британия империяһы|Британия империялары]] араһында Афғанстанды контролдә тотоу өсөн «Ҙур уйын» ({{lang-en|The Great Game}}) атамаһы алған көрәш бара.

=== Инглиз-афған һуғыштары ===
[[Британия империяһы|Британдар]] 1893 йылдың ғинуарында күрше [[Британ Һиндостаны]]нан үҙ ғәскәрҙәрен ебәреп, көс ҡулланып Афғанстан өҫтөнән хакимлыҡ итергә тырыша. Беренсе инглиз-афған һуғышы шулай башлана. Тәүҙә инглиздәргә уңыш юлдаш була, улар әмир Дост-Мөхәммәтте ҡолатып, тәхеткә Шуджа-ханды ултырта. Әммә Шуджа-хандың хакимлығы оҙаҡҡа һуҙылмай, 1842 йылда уны алып ташлайҙар. Афғанстан Британия менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй һәм үҙенең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡала.

Шул уҡ ваҡытта Рәсәй империяһы көньяҡҡа әүҙем үтеп инә башлай. 1860—1880 йылдарҙа нигеҙҙә Урта Азияның Рәсәйгә ҡушылыуы тамамлана.

1878 йылда Рәсәй ғәскәрҙәренең Афғанстан сигенә тиҙ темптар менән яҡынлашыуынан хәүефләнгән британдар Икенсе англо-афған һуғышын башлай. Киҫкен көрәш ике йыл даум итә, һәм 1880 йылда британдар илде ташлап китергә мәжбүр була, әммә тәхеттә лояль ҡарашлы әмир Абдул-Рахманды ҡалдыра һәм шулай итеп ил өҫтөнән контроллек итә.

1880—1890 йылдарҙа Рәсәй һәм Британияның берлектәге килешеүҙәре һөҙөмтәһендә Афғанстандың хәҙергәсә үҙгәрешһеҙ ҡалған сиктәре билдәләнә.

=== Афғанстандың бойондороҡһоҙлоғо ===
1919 йылда Аманулла-хан Афғанстандың [[Бөйөк Британия]]нан бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. Шулай итеп Өсөнсө инглиз-афған һуғышы башлана.

Бойондороҡһоҙлоҡто таныусы беренсе ил [[СССР|Совет]] [[Рәсәй]]е була, ул Афғанстанға иҡтисади һәм хәрби ярҙам күрһәтә.

1929 йылда СССР Афғанстандың тәхетенән ҡолатылған короле Аманулла-ханға ярҙам йөҙөнән хәрби акция ойоштора. 1930 йылда баҫмасылар базаһына ҡаршы операция башлай.

XX быуат башында Афғанстан бөтөнләй сәнәғәтһеҙ, халҡының яртыһынан күберәген наҙандар һәм ярлылар тәшкил иткән артта ҡалған аграр ил була.

=== Дауд республикаһы ===

1973 йылда Афғанстан короле Заһир-шаһтың [[Италия]]ға визиты ваҡытында илдә дәүләт түңкәрелеше яһала. Власты Заһир-шаһтың туғаны Мөхәммәт Дауд үҙ ҡулына ала һәм Афғанстанда беренсе республика иғлан итә.

Дауд авторитар диктатура урынлаштырып, реформалар үткәрергә тырыша, әммә уларҙың күпселеге уңышһыҙлыҡҡа осрай. Шул уҡ ваҡытта илдә ҡатын-ҡыҙҙарҙың — 96,3, ир-аттарҙың яынса 90,5 проценты наҙан була. Ғәмәлдә Афғанстанда ырыу-ҡәбилә общинаһы һәм феодализм эпохаһына хас тәртиптәр өҫтөнлөк итә. Афғанстан тарихының беренсе республика осоро көслө сәйәси тотороҡһоҙлоҡ, прокоммунистик һәм исламист төркөмдәр араһындағы көнәркәшлек менән ҡылыҡһырлана. Исламистар бер нисә тапҡыр ихтилалға күтәрелә, әммә улар барыһы ла хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан баҫтырыла.

Даудтың идара итеүе 1978 йылда Саур революцияһы һәм президентты, уның барлыҡ ғаилә ағзаларын язалау менән тамамлана.

=== Саур революцияһы ===
1978 йылдың 27 апрелендә Афғанстанда Апрель (Саур) революцияһы башлана һәм һөҙөмтәлә власҡа Афғанстандың Халыҡ-демократик партияһы (АХДР — НДПА) килеп, илде Афғанстан демократик республикаһы (АДР — ДРА) тип иғлан итә.
Етәкселектең Афғанстандың артта ҡалыуын еңеп сығыу мөмкинлеге бирәсәк яңы реформалар үткәрергә тырышыуы ислам оппозицияһының ҡаршылығына осрай. 1978 йылда илдә [[Граждандар һуғышы]] башлана.

== Ваҡиғалар ==
[[Файл:Day after Saur revolution.JPG|thumb|right|Ҡабул урамдары революцияның икенсе көнөндә, 1978 йылдың 28 апреле.]]
=== Совет ғәскәрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул итеү ===
1979 йылдың мартында Герат ҡалаһындағы фетнә ваҡытында афған етәкселеге совет ғәскәрҙәрен индереүҙе һорап, беренсе үтенесен белдерә. Һуңынан был үтенестәр һаны 20-гә етә. Әммә КПСС Үҙәк комитетының 1978 йылда уҡ ойошторолған Афғанстан буйынса комиссияһы Политбюроға бындай ҡыҫылыштың буласаҡ эҙемтәләре тураһында белдерә һәм үтенес кире ҡағыла.

Әммә Герат фетнәһе совет-афған сигендә совет ғәсәкрҙәрен көсәйтеүгә мәжбүр итә һәм оборона министры Д. Ф. Устиновтың бойороғона ярашлы, Афғанстанға 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһының ултырыу ихтималлығына әҙерлек башлана. Афғанстанда ҡапыл совет советниктарының һаны арттырыла: ғинуарҙа улар 409 булһа, июнь һуңына 4500-гә етә&lt;ref&gt;[http://www.artofwar.net.ru/profiles/korolev_aleksei_n/view_book/voorujennye_sily__afganistana_v__g Королев А. Н. Вооруженные силы Афганистана в 1979 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116210823/http://www.artofwar.net.ru/profiles/korolev_aleksei_n/view_book/voorujennye_sily__afganistana_v__g |date=2014-01-16 }}&lt;/ref&gt;. ЦРУ-ның элекке директоры Роберт Гейтстың мемуарҙарына ярашлы, 1979 йылдың 3 июлендә Америка президенты [[Джимми Картер]] Афғанстанда хөкүмәткә ҡаршы көстәрҙе финанслауға рөхсәт биргән йәшерен указға ҡул ҡуя&lt;ref name=&quot;gates&quot;&gt;{{книга |автор=Gates, Robert |заглавие=From the Shadows: The Ultimate Insider's Story of Five Presidents and How They Won the Cold War |ссылка=http://books.google.com/?id=N_hfPrIMYuEC|издательство=Simon &amp; Schuster |год=2007 |pages=146 |allpages=604 |isbn=9781416543367}}&lt;/ref&gt;.
ЦРУ-ның күҙәтеүе аҫтында хөкүмәткә ҡаршы ҡораллы формированиелар өсөн ҡорал килтерелә. Пакистандағы афған ҡасаҡтары лагерында ҡораллы төркөмдәр әҙерләү өсөн махсус үҙәктәр ойошторола. Уларҙың программаһы афғандарҙың ҡаршылыҡ күрһәтеүсе көстәрен финанслау, ҡорал менән тәьмин итеү һәм өйрәтеү өсөн Пакистан разведкаһына (ISI) аралашсы сифатында файҙаланыуға нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;pildat&quot;&gt;[http://www.millat.com/democracy/Foreign%20Policy/Briefing_Paper_english_11.pdf Pakistan’s Foreign Policy: an Overview 1974—2004.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623023124/http://www.millat.com/democracy/Foreign%20Policy/Briefing_Paper_english_11.pdf |date=2012-06-23 }} PILDAT briefing paper for Pakistani parliamentarians by Hasan-Askari Rizvi, 2004. pp19-20. {{en icon}}&lt;/ref&gt;.

Афғанстандағы хәл-торош артабан шундай үҫеш ала — Ислам оппозицияһының ҡораллы сығыштары, армиялағы фетнәләр, партия эсендәге көрәш, бигерәк тә НДПА лидеры Нур Мөхәммәт Тараки ҡулға алынып һуңынан уны властан ситләткән Хафизулла Әмин бойороғо буйынса үлтерелгән 1979 йылдың сентябрендәге ваҡиғалар — совет еткәселеген хафаланырға мәжбүр итә. Ул Әминдең амбицияларын, шәхси маҡсаттарына өлгәшеү өсөн көрәшкәндә ҡанһыҙлығын белә һәм уның Афғанстанға етәкселек итеүен хәүефләнеп күҙәтә. Әмин ваҡытында илдә исламистарға ҡаршы ғына түгел, Тараки яҡлы булған НДПА ағзаларына ҡаршы террор башлана. Золом НДПА-ның төп терәге булған армияға ла ҡағыла һәм был уның былай ҙа саҡ торған түбән хәрби рухын төшөрә, дезертирлыҡҡа һәм фетнәләргә килтерә. Совет етәкселеге Афғанстандағы хәлдәрҙең артабан киҫкенләшеүе НДПА режимының ҡолауына килтерер һәм власҡа СССР-ға ҡаршы көстәрҙең ултырыуын тәьмин итер, тип хәүефләнә. Был ғына ла түгел, КГБ линияһы буйынса Әминдең 1960 йылдарҙа ЦРУ менән бәйлнеше булыуы һәм уның эмиссарҙарының Тараки үлтерелгәндән һуң Американың рәсми вәкилдәре менән йәшерен бәйләнештәре булыуы тураһында мәғлүмәт килә.

Һөҙөмтәлә Әминде ҡолатыу һәм уның урынына СССР-ға лояль ҡарашта булған лидерҙы ултыртыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Шундай лидер сифатында кандидатураһын КГБ рәйесе Ю. В. Андропов хуплаған Бабрак Кармаль ҡарала.

Әминде ҡолатыу буйынса операцияны әҙерләгәндә Әминдең үҙенең советтарҙан хәрби ярҙам һорауын файҙаланырға булалар. 1979 йылдың сентябренән декабргә тиклем шундай 7 мөрәжәғәт була. 1979 йылдың декабре башында Баграмға «мосолман батальоны» — ГРК-ның махсус тәғәйенләнештәге отряды — 1979 йылдың йәйендә Таракиҙы һаҡлау һәм Афғанстанда махсус бурыстарҙы үтәү өсөн Урта Азиянан булған хәрби хеҙмәткәрҙәрҙән тупланған совет хәрбиҙәре ебәрелә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=412 А.Волков. Ввод советских войск в Афганистан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920105057/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=412 |date=2011-09-20 }}&lt;/ref&gt;.

1979 йылдың декабренең беренсе көндәрендә СССР оборона министры Д. Ф. Устинов юғары хәрби етәкселектәге вазифалы тар диарә кешеләренә тиҙҙән Афғанстанға совет ғәскёрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул ителеү ихтималлығы хаҡында белдерә&lt;ref&gt;[http://gazeta.aif.ru/online/aif/1100/11_01?print Р. Пихоя, С. Кондрашов, С. Осипов. Как началась «наша» афганская война // «Аргументы и Факты», № 47 (1100) от 21.11.2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215060600/http://gazeta.aif.ru/online/aif/1100/11_01?print |date=2012-12-15 }}&lt;/ref&gt;.

10 декабрҙән башлап Д. Ф. Устиновтың шәхси бойороғо буйынса Төркөстан һәм Урта Азия хәрби округтарындағы частарҙы һәм берләшмәләрҙе мобилизациялау башлана. «Сбор» сигналы буйынса 103-сө Витебск гвардия һауа-десант дивизияһы күтәрелә һәм уларға алда торған ваҡиғаларҙа төп һөжүм итеү бурысы йөкмәтелә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt;. Шулай ҙа Генераль штаб начальнигы Н. В. Огарков ғәскәр индереүгә ҡаршы була&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://www.mysteriouscountry.ru/wiki/index.php/Варенников_Валентин_Иванович/Неповторимое/Книга_4/Часть_6/Глава_3#.D0.9D.D0.B0.D0.BA.D0.B0.D0.BB_.D0.BE.D1.81.D0.B8_.D0.A3.D1.81.D1.82.D0.B8.D0.BD.D0.BE.D0.B2_.E2.80.94_.D0.9E.D0.B3.D0.B0.D1.80.D0.BA.D0.BE.D0.B2 В. Варенников. «Неповторимо» Книга 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103170408/http://www.mysteriouscountry.ru/wiki/index.php/%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B5/%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0_4/%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_6/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_3#.D0.9D.D0.B0.D0.BA.D0.B0.D0.BB_.D0.BE.D1.81.D0.B8_.D0.A3.D1.81.D1.82.D0.B8.D0.BD.D0.BE.D0.B2_.E2.80.94_.D0.9E.D0.B3.D0.B0.D1.80.D0.BA.D0.BE.D0.B2 |date=2012-11-03 }}&lt;/ref&gt;.

1979 йылдың 12 декабрендә Политбюро ултырышында ғәскәр индереү тураһында ҡарар ҡабул ителә.

В. И. Варенников күрһәтмәләре буйынса, 1979 йылда Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү тураһындағы ҡарарҙы хупламаусы берҙән-бер Политбюро ағзаһы А. Н. Косыгин була һәм ошо мәлдән алып уның Брежнев һәм уның диарәһе менән юлдары бөтөнләйгә айырыла&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt;.

Генштаб начальнигы Николай Огарков ғәскәр индереүгә ҡәтғи ҡаршы була һәм ошо нигеҙҙә КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы, СССР оборона министры Д. Ф. Устинов менән бәхәскә инә.

=== Әҙерлек ===
1979 йылдың 13 декабренән Оборона министрлығының Афғанстан буйынса Оператив төркөмө ойошторола. Уның еткәсеһе итеп Генераль штаб начальнигының беренсе урынбаҫары, армия генералы С. Ф. Ахромеев тәғәйенләнә. Ул 14 декабрҙә Төркөстан хәрби округында эш башлай. 1979 йылдың 14 декабрендә Баграм ҡалаһына 1979 йылдың 7 июленән Баграмда совет хәрби-транспорт самолеттарын һәм вертолеттарын һаҡлаған 105-се гвардия һауа-десант дивизияһының 11-се гвардия парашют-десант полкының батальонын көсәйтеү өсөн 345-се гвардия айырым парашют-десант полкы батальоны ебәрелә.

Бер үк ваҡытта Кармаль һәм уның бер нисә арҡаҙашы 1979 йылдың 14 декабрендә Афғанстанға йәшерен рәүештә килтерелеп, Баграмда, совет хәрбиҙәре араһында йәшәтелә. 1979 йылдың 16 декабрендә Х. Әминде үлтереү ынтылышы була, әммә ул иҫән ҡала һәм Кармалде ашығыс рәүештә ҡабат СССР-ға оҙаталар. 1979 йылдың 20 декабрендә Баграмдан Ҡабулға «мосолман батальоны» ташлана һәм ул Әмин һарайының һаҡ бригадаһына инеп, һарайҙы штурмлауға әҙерлекте еңеләйтә. Был операцияны тормошҡа ашырыу өсөн декабрь урталарында Афғанстанға шулай уҡ СССР КГБ-һының 2 махсус төркөмө килә.

1979 йылдың 25 декабренә тиклем Төркөстан хәрби округында Афғанстанға индереү өсөн 40-сы дөйөм ғәскәр армияһының ялан идаралығы, 2 мотоуҡсылар дивизияһы, армия артиллерия бригадаһы, зенит-ракета бригадаһы, десант-штурмлау бригадаһы, хәрби һәм тыл тәьминәте частары, ә Урта Азия хәрби округында — 2 мотоуҡсылар полкы, ҡатнаш авиакорпус идаралығы, 2 истребитель-бомбардировщик авиаполкы, 1 истребитель авиаполкы, 2 вертолет полкы, авиация-техник һәм аэродром тәтминәте частары әҙерләнә.

Резерв сифатында ике округта ла тағы ла өс дивизия туплана. Частарҙы тулыландырыуға Урта Азия республикаларынан һәм Ҡаҙағстандан запастағы 50 меңдән ашыу кеше саҡыртыла, ауыл хужалығынан 8 мең автомобиль һәм башҡа техника тапшырыла. Был Совет Армияһының 1945 йылдан һуң ҙур мобилизация йәйелдереүе була. Бынан тыш, 14 декабрҙә үк Төрөкстан хәрби округы аэродромдарына килтерелгән Белоруссиянан 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы Афғанстанға индереү өсөн әҙерләнә.

1979 йылдың 23 декабре кисенә ғәскәрҙәрҙең Афғанстанға инергә әҙер булыуы тураһында рапорт бирелә. 24 декабрҙә Д. Ф. Устинов № 312/12/001 директиваһына ҡул ҡуя.
[[Файл:SovietInvasionAfghanistanMap.png|thumb|300px|Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү, 1979 йылдың декабре.]]
Совет ғәскәрҙәренең Афғанстан территорияһында хәрби хәрәкәттәре директива тарафынан ҡаралмай, хатта үҙеңде һаҡлау маҡсатында ла ҡорал ҡулланыу тәртибе билдәләнмәй. Хәйер, 27 декабрҙә Д. Ф. Устиновтың һөжүм иткән осраҡта фетнәселәрҙең ҡаршылығын баҫтырыу тураһында бойороғо донъя күрә. Совет ғәкәрҙәренең гарнизондар булдырып, мөһим сәнәғәт һәм башҡа объекттарҙы һаҡ аҫтына алыуы, шулай итеп афған армияһы частарын оппозиция отрядтарына һәм эске ҡыҫылыу ихтималлығына ҡаршы тороу өсөн бушатыуы күҙаллана. Афғанстан сиген 1979 йылдың 27 декабрендә Мәскәү ваҡыты менән сәғәт өстә (Ҡабул ваҡыты менән сәғәт 5-тә) сығырға бойороҡ була.

1979 йылдың 25 декабрендә АДР территорияһына беренселәрҙән булып 108-се мотоуҡсылар дивизияһының 781-се айырым разведка батальоны сығарыла. Уның артынса 56-сы айырым десант-штурм бригадаһының 4-се десант-штурм батальоны (4-се дшб) сығарыла, уға Саланг артылышын һаҡлау бурысы йөкмәтелә. Шул уҡ көндө Ҡабул һәм Баграм аэродромдарына 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы частары ташлана. Ҡабул аэродромына беренселәрҙән булып подполковник Г. И. Шпако командалығында 350-се гвардия парашют-десант полкы десантсылары ултыра. Ултырған ваҡытта десантсылар ултырған бер самолет ҡолай.
Ҡабулда 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы частары 27 декабрҙең көн үҙәгендә ултырып бөтә һәм афған авиацияһын һәм ПВО батареяларын ҡамап, аэропорт эшмәкәрлеген үҙ контроленә ала. Дивизияның башҡа бүлексәләре Ҡабулдың башҡа райондарында тупланып, төп хөкүмәт учреждениеларын, афған хәрби частарын һәм штабтарын, ҡаланың һәм уның тирә-яғындағы башҡа мөһим объекттарҙы ҡамау бурысын ала. Афған хәрби хеҙмәткәрҙәре менән бәрелештән һуң Баграм аэродромында 103-сө дивизияның 357-се гвардия парашют-десант полкы һәм 345-се гвардия парашют-десант полкы контроллек итә башлай. Улар шулай уҡ 23 декабрҙә ҡабаттан үҙенең арҡаҙаштары менән Ҡабулға килтерелгән Б. Кармалде һаҡлай&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt;.

СССР КГБ-һының Йәшерен разведкаһы идаралығының элекке начальнигы генерал-майор Ю. И. Дроздов, Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү объектив ихтыяж булды, сөнки илдә АҠШ (улар Ҡытай менән Афғанстан буйынса килешеү төҙөп, үҙҙәренең техник күҙәтеү постарын СССР-ҙың көньяҡ сиктәренә яҡынайта) эшмәкәрлеген әүҙемләштерә башлағайны, тип билдәләй. Бынан тыш, СССР элек тә бер нисә тапҡыр Афғанстанға ошондай уҡ миссия менән ғәскәр индерә һәм унда оҙаҡ тотҡарланырға уйламай. Дроздов һүҙҙәренсә, уның армия генералы С. Ф. Ахромеев менән берлектә әҙерләгән 1980 йылда Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығарыу планы ла була. Был документ һуңынан СССР КГБ-һы Рәйесе В. А. Крючков ҡушыуы буйынса юҡ ителә&lt;ref name=&quot;Дроздов&quot;&gt;[http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ Л. Сирин. Юрий Дроздов: Россия для США — не поверженный противник // Фонтанка. RU от 05.03.2011]&lt;/ref&gt;.

=== Әмин һарайын штурмлау һәм икенсе пландағы объекттарҙы баҫып алыу ===
[[Файл:Дворец со стороны правого крыла 27 12 79.jpg|300px|thumb|Штурмдан һуң һарайҙың уң яҡ өлөшө.]]
27 декабрь кисендә совет махсус подразделениелары Әмин һарайын штрумлай, операция 40 минут дауам итә, уның барышында Әмин үлтерелә. «Правда» гәзитендә баҫылған рәсми версия буйынса, «асыулы халыҡ хәрәкәте һөҙөмтәһендә Әмин үҙенең ҡуштандары менән ғәҙел халыҡ суды алдына баҫты һәм язаланды»&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_4093000/4093515.stm Андрей Остальский. Афганский симптом] {{V|19|10|2012}}&lt;/ref&gt;.

Төп объекттан башҡа 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы һәм 345-се айырым парашют-десант полкы бүлексәләре Ҡабул гарнизонының хәрби частарын, радио-телеүҙәкте, Хәүефһеҙлек һәм Эске эштәр министрлыҡтарын ҡамап, уларға контроллек итә башлай һәм шуның менән махсус подразделениелар алдына ҡуйылған бурысты үтәүҙе тәьмин итә. Әһәмиәте буйынса икенсе урында торған объектты — Афған армияһының генераль штабы бинаһы комплексын 250-се гвардия парашют-десант полкының 7-се парашют-десант ротаһы штурм менән ҡулға төшөрә. Афған армияһының генераль штабын Әминдең тоғро туғаны, Рязань һауа-десант команда училищеһын тамамлаусы Мөхәммәт Яҡуп етәкләй. Операция уңышлы үтһен өсөн уны нейтралләштереү талап ителә, сөнки ул афған армияһына ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтергә бойороҡ биреүе ихтимал була. Яҡубты нейтралләштереү 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы командиры генерал Иван Рябченкоға йөкмәтелә. Был бурыс шәхсән оборона министры маршал Устинов һәм КГБ рәйесе Андропов тарафынан ҡуйыла. «Шторм-333» операцияһы башланыр алдынан генерал Рябченко махсус һайлап алынған офицерҙар — бер туған Логовскийҙар менән Яҡубҡа, йәнәһе лә совет армияһы подразделениеларының урынлашыу урынын асыҡлар өсөн бара. Операция башлауға сигнал булып торған элемтә соҡоронда шартлау яңғырау менән Яҡуб барыһын да аңлай, ә генерал Рябченко етәкселегендәге офицерҙар төркөмө һаҡсыларҙы ҡыҫырыҡлап, Яҡупты нейтралләштерә һәм уға афған армияһы менән бәйләнешкә сығыу мөмкинлеген бирмәй. Әммә уның эш өҫтәлендә афған частары менән тура бәйләнештә эшләгән радиостанция тора. Генерал Рябченконың төркөмө үҙе Яҡуп бүлмәһендә ҡамауҙа ҡала. 350-се гвардия парашют-десант полкының 7-се парашют-десант ротаһы ҡараңғы, таныш булмаған ҡалала аҙашып, 40 минутҡа һуңлай. Ул килеп еткәс кенә беренсе ҡаттағы һаҡты алып алып ташлап, генштаб коридорҙарын үҙ контроле аҫтында тотҡан махсус подразделение составынан ойошторолған бәләкәй төркөм иркен тын ала. Уның составында ике кеше яраланып өлгөргән була. Улар десантсыларҙы: «Егеттәр, командирығыҙҙы ҡотҡарығыҙ! Ул Яҡуп бүлмәһендә ҡамауҙа», — тип ҡаршылай. Бер сәғәт тә үтмәй, бина тулыһынса десантсылар ҡулына күсә.

27 февралдән 28-енә ҡарай төндә Баграмдан Ҡабулға Б. Кармаль килә. Ҡабул радиоһы уның афған халҡына «революцияның икенсе этабы» иғлан ителгән мөрәжәғәтен тапшыра&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt;.

== Төп ваҡиғалар ==
СССР Оборона министрлығының Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәр тәжрибәһен дөйөмләштереү менән шөғөлләнгән офицерҙар төркөмө унда совет ғәскәрҙәренең булыу осорон дүрт этапҡа бүлә:
* 1979 йылдың декабренән 1980 йылдың февраленә тиклем — Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү һәм уларҙы гарнизондарға урынлаштырыу;
* 1980 йылдың мартынан 1985 йылдың апреленә тиклем — актив, шул иҫәптән киң масштаблы хәрби хәрәкәттәр алып барыу, АДР-ҙың Ҡораллы көстәрен үҙгәртеп ҡороу һәм нығытыу;
* 1985 йылдың апреленән 1987 йылдың ғинуарына тиклем — актив хәрәкәттәрҙән афған ғәскәрҙәренә совет авиацияһы, артиллерия һәм сапер подразделениелары менән ярҙам итеүгә күсеү. Был ваҡытта махсус тәғәйенләнештәге подразделениелар сит илдән ҡорал һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары индереүҙе иҫкәртеү буйынса көрәш алып бара. Ошо осорҙа совет ғәскәрҙәренең бер өлөшө Афғанстандан сығарыла;
* 1987 йылдың ғинуарынан 1989 йылдың февраленә тиклем — совет ғәскәрҙәренең афған ғәскәрҙәренең хәрби эшмәкәрлегенә ярҙам итеү менән бер рәттән милли ярашыу сәйәсәтен үткәреүҙә ҡатнашыуы. Совет ғәсәкәрҙәрен сығарырға әҙерләү һәм уларҙың тулыһынса Афғанстандан сығыуы.&lt;ref&gt;М.Гареев. Моя последняя война. (Афганистан без советских войск)&lt;/ref&gt;

== 1979 йыл ==
* Июлдә Баграмға 105-се һауа-десант дивизияһының 111-се гвардия парашют-десант полкының батальоны килә. 1979 йылдың көҙөндә ул таратылғандан һуң 345-се гвардия парашют-десант полкына ҡарай&lt;ref name=&quot;Afgan&quot;&gt;[http://www.combat345.ru/afgan.php 345 Гв. ОПДП | 345 ОПДП | 345 гвардейский отдельный парашютно-десантный полк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201055524/http://www.combat345.ru/afgan.php |date=2009-02-01 }} 345''опдп'' в боевом охранении [[Баграм|Баграмской авиабазы]] в [[1979 год]]у.&lt;/ref&gt;. Афғанстанда Совет Армияһының беренсе подразделениеһы була ул.
* 27 ноябрь — Афғанстанға Гостомель аэродромынан Ан-22 самолеттарында АДР Хәрби көстәре дивизиялары ҡарамағындағы хәрби советниктарҙың Ҡабулда булдырыласаҡ совет ғәскәрҙәре командованиеһы менән бәйләнеш булдырырға тейешле личный составтағы 120 кеше килә. Уларҙы ебәреү менән СССР Ҡораллы Көстәре генераль штабының 10-сы Идаралығы шөғөлләнә. Ахырғаса личный состав үҙҙәренең ҡайҙа ебәреләсәген дә белмәй. Уларҙың барыһы ла совет илендә тегелмәгән граждандар кейемендә була. Гостомелдән оҙатыу ваҡытында Киев хәрби округы командующийы армия генералы И. А. Герасимов үҙе ҡатнаша һәм самолеттарға ултырыр алдынан булған теҙелеүҙә: «Ватан һеҙгә иң ҡатмарлы бурыс йөкмәтә, һеҙ был хәрби бурысығыҙҙы ахырғаса үтәргә тейешһегеҙ», — тип белдерә. Самолетҡа ултырыр алдынан һәр кемгә йыл ярымға Афғанстанға виза булған СССР гражданинының сит ил паспорты тапшырыла. Улар Афғанстандың 10 провинцияһында 12 кешенән торған элемтә үҙәктәре ойоштора. Элемтә үҙәге начальниктан (прапорщик йәки офицер), ЗАС-та ике кешенән (офицер һәм прапорщик) һәм ваҡытлы хеҙмәттәге 9 һалдаттан тора. Һәр үҙәктә өс: КУНГ кузовлы аппаратлы ике (радиостанция һәм ЗАС) һәм кәрәкле урынға йөрөү өсөн тент менән көпләнгән ГАЗ-66 армия йөк машинаһы була. Барлыҡ һалдаттар ҙа Афғанстанда булғанда граждан кейемендә йөрөй.

Элемтә үҙәктәренең дислокацияһы:
# Ҡабул провинцияһы, Ҡабул ҡалаһы, Төп үҙәк;
# Нангархар провинцияһы, Джелалабад ҡалаһы, дөрөҫөрәге — Самархель ҡасабаһы, афғандарҙың 25-се тау-пехота дивизияһы ҡарамағында;
# Ҡондоҙ провинцияһы, Ҡондоҙ ҡалаһы;
# Бадахшан провинцияһы, Файзабад ҡалаһы;
# Балх провинцияһы, Мазари-Шәриф;
# Газни провинцияһы, Газни ҡалаһы;
# Баглан провинцияһы, Пули-Хумри ҡалаһы.

* 9-12 декабрь — Афғанстанға беренсе «мосолман батальоны» — 15-се махсус тәғәйенләнештәге айырым бригаданың 154-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряды килә.
* 14 декабрь — Баграмға тағы бер айырым батальон — 345-се парашют-десант полкы килә.
* 25 декабрь — Төркөстан хәрби округының 40-сы армияһы колонналары Аму-Дарья йылғаһы аша Тажикстандың ғәскәри бурыслы кешеләрен йәнәһе лә күнекмәләргә тип туплап төҙөлгән хәрәкәтте тәьмин итеү ротаһы (201-се МСД САВО) төҙөгән понтон күпер аша Афғанстан сиген үтә. Х. Әмин СССР етәкселегенә рәхмәт белдерә һәм АДР Ҡораллы көстәренең Генераль штабына индерелгән ғәскәргә ярҙам күрһәтеү тураһында күрһәтмә бирә&lt;ref name=&quot;drozdov&quot;&gt;Дроздов Ю. И. В тот же день началась переброска подразделений [[103-я гвардейская воздушно-десантная дивизия|103 ВДД]] на аэродромы Кабула и Баграма. [http://www.lib.ru/MEMUARY/DROZDOW/nelegal.txt Записки начальника нелегальной разведки] Олма-Пресс, 2000, 416 с. ISBN 5-224-00755-0&lt;/ref&gt;.
* 27 декабрь — кисен «Шторм» — Әмин һарайын штурмлау&lt;ref name=&quot;ivanov&quot;&gt;Иванов Н. Ф. [http://militera.lib.ru/prose/russian/ivanov_nf/pre.html Операцию «Шторм» начать раньше… М.: Воениздат, 1993]&lt;/ref&gt;. операцияһы була.
* 29 декабрь — 201-се МСД САВО составындағы хәрәкәтте тәьмин итеү отрядының айырым ротаһы Мазари-Шәриф ҡалаһынан 5 км алыҫлыҡта база лагеры ойоштора һәм юл менән артылышты контролгә ала.

== 1980 йыл ==
* 7 ғинуар — СССР КГБ-һы сик буйы ғәсәкәрҙәренең Пяндж йыйылма хәрби отряды (6 БТР-ы булған 204 кеше) вертолеттарҙа һәм йөҙөү ҡорамалдарында Пяндж йылғаһы аша сыға һәм Нусай ҡышлағында гарнизон ойоштороп, Калаи-Хумб совет район үҙәген һәм Дүшәнбе — Хорог сик буйы юлын һаҡлап тора. Һуңынан ул Шерхан афған йылға портына десантланып, уны фетнәселәрҙең баҫып алыу хәүефенән аралай. Тиҙҙән Афғанстан территорияһына сик буйы ғәскәрҙәренең башҡа йыйылма хәрби отрядтары ла килеп төпләнә. Совет-афған сик буйының һәр участкаһында 100—120 кеше булған өсәр йыйылма хәрби отряд ҡуйыла&lt;ref&gt;М. Жирохов, В. Иванов. [http://www.vertopedia.ru/articles/show/24 Афганская эпопея «зеленых фуражек»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823155647/http://www.vertopedia.ru/articles/show/24 |date=2011-08-23 }} // «Авиамастер», № 4, 2006&lt;/ref&gt;.
* 9-11 ғинуар — 108-се мотоуҡсылар дивизияһының 186-сы мотоуҡсылар полкы подразделениелары (2-се батальон, көсәйтелгән танк ротаһы, танк взводы булған 1-се батальондың 2-се ротаһы, миномёт батареяһы, артиллерия дивизионы, вертолет ярҙамы) 4-се афған артиллерия полкы Баглан провинцияһының фетнә күтәргән Нархин ҡышлағын ала. Фетнә ваҡытында барлыҡ совет советниктары үлтерлә. Фетнәселәрҙең юғалтыуы 100 кеше, 7 орудие һәм 5 автомобиль тәшкил итә. Совет ғәскәрҙәре ихтилалды баҫтырғанда ике кешеһен юғалта, икәү яралана һәм бер БМП-1 сафтан сыға.
* 10-11 ғинуар — 20-се афған дивизияһының артполктары Ҡабулдағы хөкүмәткә ҡаршы фетнә ойошторорға тырыша. Алыш ваҡытында фетнәселәрҙең 100 самаһы кешеһе үлә. Совет ғәсәкәрҙәрендә ике кеше үлә, икеһе яралана. Шунда уҡ оборона министры Д. Устиновтың хәрби хәрәкәттәр башлауҙы планлаштырыу һәм башлау — Афғанстандың советтар менән сиктәш төньяҡ райондарында көсәйтелгән фетнәселәр отрядтарының ҡаршылығын&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt; баҫтырыу өсөн көсәйтелгән батальон көстәре ярҙамында рейдтар үткәреү тураһында директиваһы донъя күрә.
* 14 февраль — СССР Оборона министрлығының 1980 йылдың 21 ғинуарындағы № 314/1/00160 директиваһына ярашлы, яңы штатҡа күсерелгән һәм Төркөстан хәрби округының 40-сы армияһы составына индерелгән 201-се Гатчина мотоуҡсылар дивизияһы яңыртылған составта СССР-ҙың Дәүләт сиген Хайратон һәм Айваджа райондарында понтон күперҙәр аша үтеп, «Хайратон — Ҡондоҙ» маршын яһай һәм даими дислокация урынында нығына башлай. 201-се мотоуҡсылар дивизияһының яуаплылыҡ зонаһына Афғанстандың төньяҡ-көнсығыш өлөшө инә (Каттаган провинцияһының тарихи өлөшө: Ҡондоҙ, Балх, Саманган, Баглан, Таһар һәм Бадаһшан провинцияһының айырым өлөшө).
* 20-24 февраль — Ҡабулда Хөкүмәткә ҡаршы ихтилал (иң актив фазаһы — 22—23 февраль). Ихтилал барышында совет илселеге утҡа тотола, бер нисә совет гражданы һәләк була.
* 23 февраль — Саланг артылышындағы тоннелдәге фажиғә. Уны үткән саҡта комендант хеҙмәтенең булмауы һәм юл-транспорт ваҡиғаһы һөҙөмтәһендә тығын барлыҡҡа килә. Һөҙөмтәлә 2-се зенит-ракета бригадаһының 16 хәрби хеҙмәткәре тонсоғоп үлә. Афған һалдаттары буйынса мәғлүмәттәр юҡ.
* 29 февраль — 12 март — Кунар һөжүме — Совет армияһының өс батальонының Кунар провинцияһындағы рейды. Шигал ҡышлағы эргәһендәге алыш — Афған һуғышы тарихында Һауа-десант ғәскәрҙәренең беренсе тапҡыр мөжәһиттәр менән бәрелеше. Һөҙөмтәлә 37 совет яугиры һәләк була, 1 хәбәрһеҙ юғала, 26 кеше яралана. Рейд барышында дөйөм алғанда 52 кеше һәләк була һәм 43-ө яралана.
* Апрель, көҙ — Панджшер тарлауығында 1-се һәм 2-се хәрби операциялар.
* 20-24 апрель — Ҡабулдағы Хөкүмәткә ҡаршы демонстрациялар реактив самолеттарҙың түбән осошо ярҙамында таратыла.
* Май — Кунар провинцияһындағы 2-се дөйөм ғәскәри операция.
* 11 май — Кунар провиницяһының Хара ҡышлағы эргәһендә 66-сы айырым мотоуҡсылар бригадаһының (Джелалабад) 1-се мотоуҡсылар ротаһы һәләкәте.
* 19 июнь — КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы Афғанстандан ҡайһы бер танк, ракета һәм зенит-ракета частарын сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
* 3 август — Шаеста ҡышлағы эргәһендә 783-сө разведка батальоны һәм 201-се Гатчина мотоуҡсылар дивизияһының 149-сы гвардия мотоуҡсылар полкының 3-сө мотоуҡсылар батальонының миномёт батареяһы Бадаһшан провинцияһы Кишим өйәҙендәге Машһад тарлауығында мөжәһиттәрҙең күп һанлы формированиеһы менән бәрелешә. 201-се мотоуҡсылар дивизияһының подразделениелары хәрби бурыстарын үтәгәндә дошмандың ут боҫҡанына эләгә һәм оборона алышында юғалтыуҙар кисерә — 49 кеше һәләк була, шуларҙың 37-һе — 783-сө айырым разведка батальоны разведчиктары һәм 149-сы гвардия мотоуҡсылар полкының 12 гвардеецы. Яраланыусыларҙың дөйөм һаны 48-гә етә. Был Афған һуғышы (1979—1989) тарихындағы иң ҡан ҡойошло эпизодтарҙың береһе.
* 12 август — илгә СССР КГБ-һының «Карпаты»&lt;ref name=&quot;razvedka&quot;&gt;Марковский В. Ю., Мильяченко В. В. ''Афганистан: война разведчиков'', М., ООО «Издательский центр Экспринт», 2001, 72 с.: ил. 4 цвет., ISBN 5-94038-014-X Фотоальбом с подробными текстами.&lt;/ref&gt; махсус подразделениеһы килә.
* 23 сентябрь — 40-сы армия командующийы итеп генерал-лейтенант Борис Ткач тәғәйенләнә.
* 14 ноябрь — 5 декабрь — «Центр» зонаһында (Ҡабул, Парван һәм Бамиан провинцияларында) «Удар» («Удар-1») шартлы атамаһы аҫтында операция уҙғарыла. Унда 16 меңгәсә совет һәм афған яугиры, 600 танк һәм бронетранспортер, 300-ҙән ашыу орудие һәм миномёт, 100 тирәһе самолет һәм вертолет ҡатнаша. Совет мәғлүмәттәре буйынса, мөжәһиттәрҙең 500 кешеһе һәләк була, 736-һы яралана. Операция барышында 861 берәмек ҡорал һәм 25 мең боеприпас ҡулға төшөрөлә.

== 1981 йыл ==
* Апрель — Панджшер операцияһы.
* Май — Әхмәд Шаһ Масуд отрядтарының хәрәкәте һөҙөмтәһендә Ҡабул тирәләй хәл-торош киҫкенләшә.
* 18-19 июнь — Нангархар провинцияһында, Джелалабадтан көньяҡҡараҡ 85-се километрҙа Афған-Пакистан сиге районында советтарҙың 66-сы мотоуҡсылар бригадаһы менән афғандарҙың 11-се Джелалабад пехота дивизияһы мөжәһиттәрҙең Тора-Боралағы нығытма районын штурм менән ала.
* Август — 1-се Мармоль операцияһы. Балх провинцияһында Мазари-Шәрифтән 30 км көньяҡтараҡ фетнәселәрҙең база райондарын тар-мар итеү.
* Август-сентябрь — 4-се Панджшер операцияһы.
* Сентябрь — Фарах провинцияһының Луркох тауындағы алыш.
* 5 сентябрь — генерал-майор Хахалов&lt;ref name=&quot;xaxalov&quot;&gt;[http://www.pandjsher.ru/PAMYAT/StranPogibshich/Chachalov.htm «ПАНДЖШЕР»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928222328/http://www.pandjsher.ru/PAMYAT/StranPogibshich/Chachalov.htm |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt; һәләк була.
* 29 октябрь — майор Керимбаев («Ҡара-майор») &lt;ref name=&quot;autogenerated20131125-1&quot;&gt;Б. Керимбаев. [http://www.veterans.kz/modules/editor/editor/wysiwygpro/site_files/hist/Kaphagajskij_batalqon.rar Капчагайский батальон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913064301/http://www.veterans.kz/modules/editor/editor/wysiwygpro/site_files/hist/Kaphagajskij_batalqon.rar |date=2011-09-13 }}&lt;/ref&gt; командалығында икенсе «мосолман батальонын» (117-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд) индерелә.
Декабрь — совет һәм афған ғәскәрҙәре генерал-майор Н. Г. Тер-Григоряндың дөйөм етәкселегендә оппозицияның Джакзджан провинцияһының Дарзаб тарлауығында урынлашҡан база пунктын ҡыйрата.

== 1982 йыл ==
* Ғинуар-февраль — Кандагар, Парван, Камиса провинцияларында актив хәрби хәрәкәттәр. Бигерәк тә Парван провинцияһының Панджшерск тарлауығы эргәһендә урынлашҡан Джабаль-ус-Сирадж ауылы тирәһендә алыш ҡаты була.
* 10 февраль — Гератта губернатор резиденцияһында шартлау һөҙөмтәһендә бер нисә совет белгесе һәләк була.
* 5 апрель — Афғанстандың көнбайышындағы хәрби операция барышында совет ғәскәрҙәре яңылышлыҡ менән Иран территорияһына барып инә. Ирандың хәрби авиацияһы ергә ултырған вертолеттарға һөжүм итә. Экипаж, машиналар ирандар ҡулына эләкмәһен өсөн, уларҙы юҡ итергә ҡарар ҡыла&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=609517 Как теряли ориентацию] // «Коммерсантъ», № 174 (3258) от 16 сентября 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.skywar.ru/Poteri1982 Потери авиационной техники в 1982 году]&lt;/ref&gt;.
* Апрель — Нимроз провинцияһында ғәскәри операция.
* Май-июнь — 5-се ҙур масштаблы Панджшер операцияһы үткәрелә, уның барышында Афғанстанға күпләп десант төшөрөлә: тәүге өс көндә генә вертолеттарҙан 4 мең хәрби десантлана. Барлығы был операцияла төрлө ғәскәрҙәрҙән 12 мең совет ғәскәре ҡатнаша. Операция бер юлы тарлауыҡтың 120 км арауығында бара. Һөҙөмтәлә Панджшер яулана. Панджшер тарлауығын өлөшләтә контролдә тотоу өсөн Руха ҡышлағына 12 июндә 500 хәрби тупланған 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд индерелә һәм шунда ҡалдырыла. Уға ярҙамға 177-се мотоуҡсылар полкының 108-се мотоуҡсылар дивизияһы, шулай уҡ 108-се мотоуҡсылар дивизияһының артиллерия подразделениелары, йәмғеһе 1000-гә яҡын кеше ярҙамға ҡалдырыла. Операцияла ҡатнашҡан башҡа совет ғәскәрҙәре частары тралауыҡты ҡалдыра. Рухалағы йыйылма төркөм 1983 йылдың мартында&lt;ref name=&quot;hronika&quot;&gt;[http://www.bvvaul.ru/content/history/museum/afgan.php Хроника Афганской войны] Сайт выпускников БВВАУЛ им. В. П. Чкалова.&lt;/ref&gt;. сығарыла.
* Август-сентябрь — 6-сы Панджшер операцияһы: совет ғәскәрҙәре ҡабаттан тарлауыҡты ваҡытлыса контролгә ала. Декабрҙә операцияла ҡатнашыусы барлыҡ подразделениелар тарлауҡыты ҡалдырып китә.
* 3 ноябрь — Саланг артылышында тоннелдән ситтә барлыҡҡа килгән тығын һөҙөмтәһендә тоннелдә 176 кеше, шул иҫәптән 64 совет хәрби хеҙмәткәре&lt;ref name=&quot;hronika&quot;/&gt; һәләк була.
* 15 ноябрь — Ю. Андропов менән Зия уль-Хак Мәскәүҙә осраша.
* Афған хөкүмәтенең рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 1981 йыл менән сағыштырғанда, 1982 йыл дауамында дошмандар ҡуйған мина һәм фугастарҙың һаны 8 тапҡырға арта. Йыл дауамында дошман формированиелары Америкала, Пакистанда, Мысырҙа эшләнгән&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;&gt;А. Ахмедзянов. Афганистан: факты о необъявленной войне // «Известия», № 86 (20432) от 27 марта 1983. стр.5&lt;/ref&gt; миналарҙы әүҙем ҡуллана.

== 1983 йыл ==
* 1 ғинуар — ТАСС-тың Афғанстан буйынса белдереүендә, «Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты тыштан йоғонто туҡтаған осраҡта ғына сығарыласаҡ» һәм президент Р. Рейгандың СССР-ҙың Афғанстанда химик ҡорал ҡулланыуы тураһындағы раҫлауы ҡабат инҡар ителә.
[[Файл:Reagan sitting with people from the Afghanistan-Pakistan region in February 1983.jpg|thumb|280px|АҠШ президенты Рональд Рейган 1983 йылда Аҡ йортта афған мөжәһиттәре делегацияһы менән осраша.]] 
* 2 ғинуар — Мазари-Шәрифтә мөжәһиттәр 16 совет граждан белгесенән торған төркөмдө урлай.
* 2 февраль — Мазари-Шәрифтә урланған һәм Вахшак ҡышлағында (Мазари-Шәрифтән 98 км көньяҡҡараҡ, Балх провинцияһы) тотолған аманаттар азат ителә, әммә операция барышында 6-һы һәләк була. Ҡышлаҡты штрумлағанда 10 совет һәм 22 афған һалдаты һәләк була, 3 вертолет һәм 4 бронеторанспортер юҡ ителә&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Дроздов Ю. И. [http://www.lib.ru/MEMUARY/DROZDOW/nelegal.txt Записки начальника нелегальной разведки] Олма-Пресс, 2000, 416 с ISBN 5-224-00755-0&lt;/ref&gt;. Аманаттар һәм һалдаттар өсөн үс алыу һөҙөмтәһендә Вашхак ҡышлағы күләмле шартлау бомбалары менән юҡ ителә.
* Март — 2-се Мармоль операцияһы.
* 8 март — 40-сы армия етәкселеге һәм Әхмәд Шаһ Масуд менән ваҡытлыса тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, уның һөҙөмтәһендә 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд һәм уға бирелгән подразделениелар Руха ҡышлағын ҡалдыра. Дөйөм алғанда 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд Панджшер тарлауығында Әхмәд Шаһ Масуд&lt;ref name=&quot;autogenerated20131125-1&quot; /&gt; төркөмдәренә 8 ай актив ҡаршылыҡта тора.
* 28 март — БМО-ның Перес де Куэльяр һәм Д. Кордовес етәкселегендәге делегацияһы Ю. В. Андропов менән осраша.
* Апрель 
** Нимроз провинцияһында совет ғәскәрҙәре Рабати-Джали мөжәһиттәренең бер үк ваҡытта наркотиктар етештереү һәм тейәү буйынса база булып торған нығытма районын баҫып алып тар-мар итә.
** Каписа провинцияһының Ниджраб тарлауығында оппозиция отрядтарын тар-мар итеү буйынса дөйөм ғәскәри операция. Совет подразделениелары 14 кешеһен юғалта, 63 кеше яралана&lt;ref name=&quot;Хроника Афганской войны. 1983 год&quot;&gt;[http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=173 Хроника Афганской войны. 1983 год.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928120109/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=173 |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;.
* 16 май — Сирканай районы Кунар провинцияһының Ганджагал тарлауығында алыш: мөжәһиттәр 66-сы айырым мотоуҡсылар бригадаһының (ППД Асадабад) 3-сө мотоуҡсылар батальоны 7-се мотоуҡсылар ротаһының 2-се взводын ҡамауға алып, ҙур зыян килтерә — алыш барышында 17 хәрбиҙең 16-һы, шул иҫәптән взвод командиры лейтенант Г. А. Демченко (СССР Геройы), 7-се рота замполиты дейтенант С. А. Амосов (РФ Геройы), рядовой Н. О. Гаджиев (РФ Геройы) һәләк була.
* 19 май — Пакистандағы совет илсеһе В. С. Смирнов СССР-ҙың һәм Афғанстандың &quot;совет ғәсәкәрҙәре контингентын сығарыу ваҡытын билдәләү&quot;гә&lt;ref name=&quot;Хроника Афганской войны. 1983 год&quot; /&gt; ынтылышын рәсми раҫлай.
* Июль — мөжәһиттәр Хостҡа һөжүм итә. Ҡаланы ҡамауға алыу ынтылышы уңышһыҙ тамамлана.
* 10 июль — Бадахшан провинцияһының Коран-о-Мунджан ауылы эргәһендә уңышһыҙ тамамланған операция һөҙөмтәһендә 860-сы айырым мотоуҡсылар полкының 1-се мотоуҡсылар батальоны бер алышта ғына 12 хәрби хеҙмәткәрен, шул иҫәптән полктың инженер хеҙмәте начальнигын юғалта. Тауға киткәндә ул яғыулыҡһыҙ ҡалған хәрби техниканы шартлатырға мәжбүр була&lt;ref&gt;[http://www.litmir.net/bd/?b=109060 «Лев Рохлин: Жизнь и смерть генерала». Антипов Андрей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014185441/http://www.litmir.net/bd/?b=109060 |date=2014-10-14 }}&lt;/ref&gt;.
* Август — Д. Кордовестың Афған проблемаһын тыныс юл менән көйләү буйынса килешеү әҙерләү миссияһы тамамлана тиерлек: илдән ғәскәр сығарыуҙың 8 айлыҡ программаһы әҙерләнә, әммә Андроповтың ауырыуынан һуң Политбюро ултырышының көн тәртибенән низағ тураһындағы мәсьәлә алып ташлана. Хәҙер һүҙ бары тик «БМО менән диалог» тураһында ғына бара.
* Август — 16 ғинуар (1984) — Пактика провинцияһының Ургун ҡалаһын мөжәһиттәр ҡамауға ала. Мөжәһиттәр зенит артиллерияһын һәм ПЗРК ҡулланыуы һөҙөмтәһендә ҡамауҙа ҡалыусыларға һауанан ярҙам итеү мөмкинлеге булмай. Блокаданы өҙөү өсөн совет һәм афған хөкүмәте ғәскәрҙәренең ҙур көстәре ташлана.
* 2 октябрь — Ҡабулдың көньяҡ биҫтәһендә шартлау: 13 совет белгесе һәләк була, 12-һе яралана.
* Ҡыш — Ҡабул провинцияһының Суроби районында һәм Джелалабад үҙәнендә (сводкаларҙа бик йыш Лагман провинцияһы иҫкә алына) хәрби хәрәкәттәр әүҙемләшә. Оппозицияның ҡораллы отрядтары беренсе тапҡыр Афғанстан территорияһында тулыһынса ҡышҡы осорға ҡала. Илдә нығытма райондары һәм ҡаршылыҡ базалары төҙөлә башлай&lt;ref name=&quot;hro.org&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20010224024347/http://www.hro.org/editions/karta/nr24-25/afg1.htm Краткая хронология событий. Карта № 24-25]&lt;/ref&gt;.

== 1984 йыл ==
[[Файл:Jaji 1984 Muja.jpg|thumb|300px|Пактия провинцияһы, Даджи районы, 1984 йыл.]]
[[Файл:August 1984 - captured field guns in Jaji, Paktia.jpg|thumb|300px|Мөжәһиттәр хөкүмәт ғәскәрҙәренән Пактия провинцияһының Даджи районында СССР-ҙа эшләнгән танктарға ҡаршы ЗИС-2 57 миллиметрлы пушкалар менән, август 1984 йыл.]]
* Йыл башында 40-сы армия командованиеһы шартлы рәүештә «Завеса» тип аталған план әҙерләй, уға ярашлы, мөжәһиттәрҙең каруан маршруттарын ябыу һәм уларҙы даими ҡорал һәм боеприпас сығанағынан мәхрүм итеү күҙаллана. Был эшкә 11 мотоуҡсылар батальоны, 3 разведка батальоны, ГРУ-ның 3 (1985 йылдың мартынан — 8) батальоны һәм махсус тәғәйенләнештәге ротаһы, 11 разведка ротаһы һәм 60 разведка взводы йәлеп ителә. Улар бер үк ваҡытта 180 боҫҡон (засада) ҡуя ала. Ғәмәлдә иһә көнөнә 30-40 самаһы боҫҡон ҡуйыла. Һәр бер спецназ батальонына 8 вертолет, саперҙар взводы, сигнал средстволары ротаһының бүлексәһе беркетелә. Хәрби хәрәкәттәр киңлеге — 100—300, оҙонлоғо 1000 километрғаса етә. 15 километр радиусында артиллерия подразделениелары бүленә. Әммә, барлыҡ сараларға ҡарамаҫтан, каруан юлдарын һөҙөмтәле ябыу мөмкин булмай: каруандарҙың ни бары 12-15 проценты ғына эләктерелә.
* 16 ғинуар — мөжәһиттәр «Стрела-2М» ПЗРК-һынан Су-25 самолетын бәреп төшөрә. Был Афғанстанда ПРЗК ҡулланыуҙың беренсе уңышлы осрағы[49].
* 16 ғинуар — март — Ҡабул, Парван, Лагман һәм Каписа провинцияларында операциялар үтә.
* Ғинуар — февраль — 3-сө Мармоль операцияһы.
* 2 март — Ҡабул провинцияһының Суроби ауылы эргәһендә үткәрелгән ҙур операциянан һуң 40-сы армияның Хәрби-һауа көстәре вертолеттары кискеһен совет подразделениеларын эвакуациялай. Вертолет экипажының эвакуация сираты тәртибендә хаталаныуы һәм эвакуацияны планлаштырғандағы етешһеҙлектәр һөҙөмтәһендә 191-се айырым мотоуҡсылар полкының 13 хәрби хеҙмәткәре төп көстәрҙән айырылып, дошман ҡамауында ҡала. 3 март таңында эҙләү-ҡотҡарыу командаһы уларҙы үлтерелгән килеш таба (4 офицер, 9 һалдат) &lt;ref&gt;[http://artofwar.ru/r/rudenko_w_g/text_0540.shtml Командир и его солдаты. Руденко Виктор Григорьевич]&lt;/ref&gt;.
* 21 март — Ҡабулдың Собор мәсетендә шартлау: был ваҡытта мәсеттә һалдаттар булмай, тыныс халыҡ араһында үлеүселәр була.
* 11 апрель 
** хөкүмәт тарафынан Ҡабулдағы АҠШ илселеге хеҙмәткәре Ричард С. Вандайвер[51] «нон грант» персонаһы тип иғлан ителеп, 12 апрелдә илдән һөрөлә.
** Ҡабул провинцияһының Суроби ауылы эргәһендә 66-сы айырым мотоуҡсылар бригадаһының 3-сө мотоуҡсылар батальонының (ППД Джелалабад) 7-се мотоуҡсылар ротаһының личный составы засадаға эләгеп, юғалтыуҙар кисерә. 15 хәрби хеҙмәткәр һәләк була, шуларҙың 11-е СССР Оборона министрының шул йылдың 26 мартындағы бойороғо буйынса демобилизацияланған була.
* 19 апрель — 5 май — 7-се киң масштаблы дөйөм ғәскәри Панджшер операцияһы.
* 30 апрель — Панджшер провинцияһының Панджшер тарлауығында киң масштаблы планлы дөйөм ғәскәри операция барышында Хазара тарлауығында 108-се Невельск мотоуҡсылар дивизияһының 682-се полкының 1-се батальоны боҫҡонға эләгеп, ҙур юғалтыуҙар кисерә.
* 3 май — Панжшер тарлауығындағы киң масштаблы дөйөм ғәскәри операция барышында Арзу тарлауығында 201-се мотоуҡсылар дивизияһының 783-сө айырым разведка батальонының 3-сө разведка-десант ротаһы боҫҡонға эләгә. Ҡамауҙа ҡалып, рота ҡаты алыша, һөҙөмтәлә 13 совет хәрби хеҙмәткәре, шул иҫәптән 3 офицер һәләк була.
* 3 июнь — Ҡабул уртаһында пассажирҙар менән автобус шартлатыла.
* 31 август — мөжәһиттәр Ҡабул аэропортына һөжүм итә.
* 17 сентябрь — Регистан сүллегендә ГРУ спецназының 173-сө отряды ике «Datsun» джибынан торған һәм Пакистан территорияһынан Афғанстанға үтеп инергә маташҡан автоколлонаны юҡ итә. Атыш һөҙөмтәһендә өс совет һалдаты яралана, машинала булған Франция гражданины Жак-Мишель Абушар (Jaques Abouchar)&lt;ref name=&quot;autogenerated9&quot;&gt;Рустэм Галиуллин. ЦРУ против Азии: тайные операции против Индии и Афганистана. М., «Прогресс», 1988. стр.128&lt;/ref&gt; — Antenne 2 телеканалы журналисы ҡулға алына. Афған суды уны 18 йылға иркенән мәхрүм итергә ҡарар сығара, әммә * * 25 октябрҙә, Француз хөкүмәтенең СССР-ға үтенесе буйынса, азат ителә.
* 27 октябрь — мөжәһиттәр Ҡабул өҫтөндә «Стрела-2М» ПЗРК-һы менән Ил-76&lt;ref name=&quot;markovskij&quot;&gt;''Марковский В. Ю.'' [http://www.lib.ru/MEMUARY/AFGAN/nebo.txt Жаркое небо Афганистана]. — М.: Техника-Молодёжи, 2000. — 100 с. — {{ISBN с опечаткой|номер_по_стандарту=5-93848-001-9|номер_с_опечаткой=93848-001-9}}&lt;/ref&gt; транспорт самолетын бәреп төшөрә.
* Декабрь — генерал-майор Г. П. Касперович командалығындағы 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы Фарах провинцияһындағы Луркох тауында мөжәһиттәрҙең нығытма районын ҡыйрата.

== 1985 йыл ==
[[Файл:August 1985 Muja.jpg|thumb|300px|Кунар провинцияһы, август, 1985 йыл.]]
[[Файл:Afghanistan insurgency 1985.png|thumb|300px|ЦРУ мәғлүмәттәре буйынса, 1985 йылдың сентябрендә Афғанстанда оппозиция көстәре.]]
[[File:Приграничная зона Завеса.png|thumb|300px|&lt;center&gt;«Завеса» сик буйы зонаһын булдырыуҙа ҡатнашҡан махсус тәғәйенләнештәге формированиеларҙың дислокацияһы һәм ғәскәр составы.]] 
* 7 март — Гераттың көнбайыш провинцияһына Балтика буйы хәрби округынан 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы составына 12-се гвардия мотоуҡсылар полкы индерелә.
* 21-29 март — СССР Оборона министрлығы Генераль штабы (ГШ МО СССР) ГРУ-һының махсус тәғәйенләнештәге 15-се һәм 22-се айырым бригадаларын Нангархар (Джелалабад) һәм Гильменд (Лашкаргах) провинцияларына индереү һәм урынлаштырыу. Уларға буйһонған махсус тәғәйенләнештәге отрядтарҙы Пакистан һәм Иран сигендәге (15-се махсус тәғәйенләнештәге айырым бригада (154-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Джелалабад, 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Газни, 334-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Асадабад (Кунар провинцияһы), 668-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Бараки-Барак (Логар провинцияһы)), 22-я махсус тәғәйенләнештәге айырым бригада (173-сө махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Кандагар, 186-сы махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Шахджой (Забуль провинцияһы), 370-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Лашкаргах, 411-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Фарах)) каруан юлдарына һәм дошмандарҙың тупланыу урындарына йүнәлтеү. Афғанстанда ГРУ спецназының дөйөм һаны 4 мең кешенән артып китә.
* Май-июнь — Кунар операцияһы.
* 21 апрель — Кунар провинцияһында ГРУ-ның 15-се махсус тәғәйенләнештәге бригадаһының 334-се отрядының (334-й махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд) Маравар ротаһы һәләк була.
* 26 апрель — Пакистанда, Пешаварҙан 10 км көньяҡтараҡ һәм Афғанстан сигенән 24 километр алыҫлыҡта урынлашҡан Бадабер лагерында совет һәм афған хәрби әсирҙәре баш күтәрә.
* 25 май — Кунар провинцияһының Асадабад ҡалаһы эргәһендә Печдара тарлауығында киң масштбалы дөйөм ғәскәри Кунар операцияһы барышында Коньяк ҡышлағы эргәһендә 149-сы гвардия мотоуҡсылар полкының 4-се ротаһы ҡаты һуғыштар алып бара. 4-се мотоуҡсылар ротаһы, 2-се мототуҡсылар батальонының гранатомет һәм миномёт взводы гвардиясылары билдәләнгән рубежға сыҡҡанда үҙҙәренән күпкә артығыраҡ мөжәһиттәр формированиелары һәм Пакистандың «Черный аист» ялланма һалдаттарының боҫҡонона эләгә. Дошман һөжүмен кире ҡаҡҡанда совет хәрбиҙәре юғалтыуҙар кисерә — 23 кеше һәләк була, 28-е яралана.
* Май-июль, көҙ — Панджшер тарлауығында 8-се һәм 9-сы киң масштаблы дөйөм ғәскәри операция.
* 11 июндән 12-һенә ҡараған төн — Герат провинцияһының Шинданде авиабазаһында диверсия: АДР Хәрби-һауа көстәренең 19 самолеты (13 — Миг-21, алты Су-17) ҡыйратыла һәм 13 самолет зыян күрә.
* 13 июль — 29 август — Хост эргәһендә алыш (Хост операцияһы). АДР Ҡораллы көстәре Генштабының мәғлүмәттәре буйынса, операция барышында 2,4 мең самаһы мөжәһит юҡ ителгән.
* Йәй — КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһының «Афған проблемаһын» сәйәси хәл итеү буйынса яңы курсы.
* Сентябрь — 4-се Мармоль операцияһы. 201-се Гатчина мототуҡсылар дивизияһы частары һәм КСАПО сик буйы ғәскәрҙәре мөжәһиттәрҙең ялан командирҙары Забиулло һәм Мөхәммәт Атта Нур етәкселегендә Балх провинцияһының Мазари-Шәрифтән көньяҡтараҡ һәм көньяҡ-көнбайыштараҡ булған Тангимармоль һәм Шадиан тарлауыҡтарындағы ҡеүәтле нығытма райондарын (Альбрус, Агарсай, Шорча, Байрамшаһ) ҡулға төшөрә.
* Октябрь — Баглан провинцияһы Хинджан районының Вальян һәм Баджга тарлауыҡтарында ялан командиры Сәид Мансур етәкселегендә ИПА-ның күп һанлы ҡораллы формированиеларына ҡаршы уңышлы ғәскәри операция. Уның һөҙөмтәһе булып күп һанлы ҡорал, боеприпас һәм разведка документтарын ҡулға төшөрөү тора.
* 16-17 октябрь — Шутуль фажиғәһе: 16 октябрҙә Панджшер тарлауығында Руха ҡышлағына табан юлда 108-се мотоуҡсылар дивизияһының 682-се полкының төркөмө боҫҡонға эләгә. Тиҙ тамамланған алышта 3 кеше һәләк була, 10-ы яралана, 5 БМП һәм 6 йөк машинаһы яндырыла. Шул уҡ көндөң кисендә 682-се полктың икенсе төркөмө Шутуль тарлауығының боҙлоғона етә, әммә билдәләнгән арауыҡтың яртыһын да үтмәгәс, кире боролмай, шунда төн уҙғарырға була. Һөҙөмтәлә 17 кеше туңып үлә, 30-ҙан ашыуы төрлө дәрәжәлә туңа&lt;ref name=&quot;shutur&quot;&gt;[http://glory.rin.ru/cgi-bin/article.pl?id=59 Шутульская трагедия. Ущелье Панджшер.]&lt;/ref&gt;.
* 40-сы армияның төп бурысы булып СССР-ҙың көньяҡ сиген һаҡлап тороу була һәм бының өсөн яңы мотоуҡсылар подразделениелары килтерелә.
* Илдең барып етеүе ауыр булған райондарында нығытмалар төҙөү башлана.
* 22 декабрь — бурыстарын үтәгәндә СССР КГБ-һының Көнсығыш сик буйы округының Панфилов сик буйы отрядының мотоманеврҙар төркөмө (ММГ) заставаһы боҫҡонға эләгә. Бадаһшан провинцияһының Зардевск тарлауығының Афридж ҡышлағы эргәһендәге алышта 19 сик буйы һаҡсыһы һәләк була. 1979—1989 йылғы Афған һуғышында был - бер һуғышта ғына сик буйы һалдаттарының иң ҙур юғалтыуы.

== 1986 йыл ==
[[Файл:Afgan1986Kabul 40ArmyShtab.jpg|thumb|250px|Афғандарҙың Оброна министрлығын һәм Генштабты урынлаштырыу өсөн файҙаланылған «Дар уль-Аман» һарайы эргәһендә торған &quot;Волга&quot;лар (ГАЗ-24), фото автомобиль китеп барған ыңғайы төшөрөлгән. 1986 йыл.]]
[[Файл:RIAN archive 12070 Najibullah giving decorations.jpg|thumb|right|250px|НДПА Генераль секретаре Нәжибулла (һулда) совет һалдатына АДР наградаһын тапшыра, 1 октябрь, 1986 йыл.]]
[[Файл:RIAN archive 24609 Troop withdrawal from Afghanistan.jpg|thumb|right|250px|Совет һалдаттары Афғанстандан Тыуған илгә ҡайта, 15 октябрь, 1986 йыл.]]

* Февраль — КПСС-тың XXVII съезында М. С. Горбачев ғәскәрҙәрҙе этаплы сығарыу планы эшләнә башлауы хаҡында белдерә.
*29 март — ГРУ спецназының 15-се бригадаһының хәрби хәрәкәттәре барышында 154-се Джелалабад батальоны 334-се Асадабад батальоны ярҙамы менән мөжәһиттәрҙең ҙур «Карера» базаһын (Кунар провинцияһы, Асадабадтан 20 км көньяҡҡараҡ)&lt;ref&gt;[http://azh.kz/2010/02/11/jetot-bojj-progremel-na-ves-mir.html Этот бой прогремел на весь мир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227070326/http://azh.kz/2010/02/11/jetot-bojj-progremel-na-ves-mir.html |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt; тар-мар итә.
* Апрель — ялан командиры Исмаил-хандың күп һанлы отрядтары Герат тирәләй «хәүефһеҙлек зона»һын өҙөргә уңышһыҙ ынтылыштар яһай.
Ҡондоҙ һәм Балх провинцияларында СССР КГБ-һының сик буйы ғәскәрҙәре планлы операция үткәрә.
*4-20 апрель — Джавар базаһын ҡыйратыу буйынса операция: мөжәһиттәрҙең ҙур еңелеүе.
*15 апрель — Рустака районында дошмандарҙың сигенеүсе төркөмөн ҡамау сигенә ҡыҫырыҡлағанда фугаста 117-се Мәскәү погранотрядының 4-се мотоманевр төркөмө БТР-ы фугасҡа эләгеп шартлай. Һөҙөмтәлә 8 сик буйы һаҡсыһы һәләк була.
*17 апрель — 13 июнь — Пактия провинцияһының Даджи районындағы операция.
*4 май — НДПА Үҙәк комитетының XVIII пленумында Б. Кармаль урынына генераль секретарь итеп элек ХАД афған контрразведкаһын етәкләгән М. Нәжибулла һайлана. Пленум Афғанстан проблемаларын сәйәси ысулдар менән хәл итеүҙе иғлан итә.
Июнь — Ҡондоҙ, Таһар, Бадаһшан провинцияларында «Маневр» киң масштаблы дөйөм ғәскәри операция үтә.
*17-18 июнь — Джарав тарлауығында 201-се мотоуҡсылар дивизияһының 783-сө айырым разведка батальоны Яфсадж тауында оҙайлы һуғыш алып бара. Уның барышында 18 яугир һәләк була, 22-һе яралана. Был — Ҡондоҙ разведбатының ҙур юғалтыуҙар кисергән икенсе алышы.
*28 июль — Владивостокта М. С. Горбачев Афғанстандан тиҙҙән 40-сы армияның 6 полкын сығарыу (7 мең самаһы кеше) тураһында белдерә. Һуңғараҡ хәрбиҙәрҙе сығарыу ваҡыты кисектерелә. Мәскәүҙә, ғәскәрҙе тулыһынса сығарырғамы-юҡмы, тигән бәхәстәр бара.
Август — Масуд Таһар провинцияһының Фахрар өйәҙендә хөкүмәт ғәскәрҙәренең базаһын ҡыйрата.
*18-26 август — армия генералы В. И. Варенников командалығында «Западная» киң масштаблы дөйөм ғәсәкри операция. Афғанстандың көнбайышындағы стратегик әһәмиәтле — ялан командиры Исмаил-хандың Герат провинцияһындағы нығытма районын һәм «Кокари-Шаршари» базаһы ҡыйратыла.
*25 сентябрь — «Стингер» ПЗРК-һы беренсе тапҡыр ҡулланыла. Джелалабад районында ике (совет мәғлүмәттәре буйынса&lt;ref&gt;[http://skywar.ru/Poteri1986_2.html Потери авиационной техники, 1986]&lt;/ref&gt;, Ми-8 и Ми-24) йәки өс (мөжәһиттәр мәғлүмәте буйынса)&lt;ref&gt;[http://artofwar.ru/i/izchuzhogookopa/text_0010.shtml Юсуф Мохаммад. «Стингеры» против авиации]&lt;/ref&gt; совет вертолеты бәреп төшөрөлә.
* Көҙ — 22-се махсус тәғәйенләнештәге айырым бригаданың 173-сө махсус тәғәйенләнештәге айырым отрядының майор Белов етәкләгән разведка төркөмө Кандагар&lt;ref&gt;[http://biblioteka.org.ua/book.php?id=1120000546&amp;p=10 Виктор Марковский. Жаркое небо Афганистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160222011103/http://biblioteka.org.ua/book.php?id=1120000546&amp;p=10 |date=2016-02-22 }}&lt;/ref&gt; районында тәүге өс «Стингер»ҙы ҡулға төшөрә.
*15-31 октябрь — [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачевтың]] 28 июлдәге белдереүенә ярашлы, 40-сы армия өлөшләтә ҡыҫҡартыла. Ғәмәлдә белдереү пропаганда характерына эйә була, сөнки сығарылған полктар хәрби хәрәкәттәрҙә актив ҡатнашҡан формированиелар булып тормай, ғәскәрҙәрҙе лә һаҡламай, ә артыҡ була. Мәҫәлән, 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһынан 220-се мотоуҡсылар гвардия полкы, 24-се гвардия танк полкы, 1122-се зенит-ракета полкы, 201-се мотоуҡсылар дивизияһынан — 620-се мотоуҡсылар полкы һәм 990-сы зенит артиллерия полкы, 108-се мотоуҡсылар дивизияһы составынан — 1415-се зенит ракета полкы сығарыла. 5-се гвардия һәм 201-се мотоуҡсылар дивизияларынна сығарылған мотоуҡсылар полктары сит дәүләттәрҙең полктарҙы сығарыуҙы яҡтыртҡан киң мәғлүмәт сараларын алдауға ҡорола. Мәҫәлән, 620-се мотоуҡсылар полкы Ҡондоҙ ҡалаһы гарнизоны хәрби частарының ваҡытлы хеҙмәткә саҡырылған һәм запасҡа ебәрелергә тейешле хәрби хеҙмәткәрҙәрҙән, ә 342-се Инженер эштәре идаралығының (40-сы армия составында хәрби-төҙөлөш ғәсәкәрҙәре берләшмәһе) 1630-сы айырым хәрби-төҙөлөш батальоны (45951-се хәрби часть) яугирҙарынан ойошторола. 1986 йылдың сентябренә тиклем 201-се мотоуҡсылар дивизияһы составында — 620-се мотоуҡсылар полкы (65290-сы хәрби часть), 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһында 220-се мотоуҡсылар полкы (73938-се хәрби часть) булмай&lt;ref name=&quot;Бешкарёв&quot;&gt;[http://artofwar.ru/b/beshkarew_a_i/perechenx.shtml Бешкарев Александр Иванович. Перечень советских воинских частей (40-я Армия)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=63 А. Волков — 40-я Армия: история создания, состав, изменение структуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025233134/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=63 |date=2014-10-25 }}&lt;/ref&gt;.
*13 ноябрь — КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы ултырышында Михаил Горбачев: «Афғанстанда алты йыл һуғышабыҙ. Әгәр алымдарҙы үҙгәртмәһәк, тағы ла 20-30 йыл һуғышасаҡбыҙ», — ти. Генштаб начальнигы маршал С. Ф. Ахромеев: «Алға ҡуйылған һәр хәрби бурыс үтәлә, ә һөҙөмтә юҡ. … Беҙ Ҡабулды һәм провинция үҙәктәрен контролдә тотабыҙ, әммә яуланған территорияла власть урынлаштыра алмайбыҙ. Беҙ афған халҡы өсөн көрәштә еңелдек» &lt;ref&gt;[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 Ю. Рубцов: Уроки «Афгана». СССР проиграл борьбу за афганский народ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731023853/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 |date=2016-07-31 }}&lt;/ref&gt;. Ошо уҡ ултырышта ике йыл эсендә Афғанстандан барлыҡ ғәсәкәрҙәрҙе сығарыу бурысы ҡуйыла.
*30-31 декабрь — НДПА Үҙәк комитетының ғәҙәттән тыш киңәйтелгән XXI пленумы милли татыулыҡ сәйәсәтен һәм туған-ара үлтерешеү һуғышын тиҙ арала туҡтатыу курсын иғлан итә.

== 1987 йыл ==
[[Файл:Mortar attack on Shigal Tarna garrison, Kunar Province, 87.jpg|thumb|200px|Кунар провинцияһы, 1987.]]
[[Файл:Afgan1987 Gardez UAZ469.jpg|thumb|250px|Гардезда дислокацияланған десант-штурм бригадаһы яугирҙары.]]
[[Файл:October 87 - Khalis-loyal Muja.jpg|thumb|200px|Афғанстандың Ислам партияһы мөжәһиттәре, 1987 йыл.]]
* 2 ғинуар — Ҡабулға СССР Хәрби көстәре Генштабы начальнигының беренсе урынбаҫары етәкселегендә СССР Оборона министрлығының оператив төркөмө ебәрелә.
* 4 февраль — 11 март — «Шквал» эре дөйөм ғәскәри операция, Кандагар провинцияһы.
* 16-21 февраль — «Удар» (&quot;Удар-2) операцияһы, Ҡондоҙ провинцияһы.
* 26-27 февраль — Афғанстан Хәрби-һауа көстәре самолеттары бер нисә тапҡыр Пакистандың һауа киңлегенә үтеп инә һәм ике ауылды һәм ҡасаҡтарҙың ике лагерын утҡа тота. Һөҙөмтәлә 66 кеше һәләк була, 250 кеше яралана&lt;ref&gt;Afghan Bombers Strike Pakistan Again; 31 Die. // Los Angeles Times, February 28, 1987.&lt;/ref&gt;.
* Яҙ — 40-сы армия командующийы генерал-лейтенант В. П. Дубинин «Барьер» планын эшләй: уға ярашлы Пакистан менән Иран сигендәге айырым участкалар тотош боҫҡон сылбыры менән ҡаплана һәм уларға каруандарҙы юлда булғанда түгел, ә уларҙың хәрәкәт итеүенә һәм йөк тейәү базаларында йөк туплауына юл ҡуймау, артабан авиация һөжүме менән юҡ итеү бурысы ҡуйыла.
* 2-21 март — «Гроза» операцияһы, Газни провинцияһы.
* 8 март — Таджик ССР-ының Пяндж ҡалаһын мөжәһиттәр утҡа тота.
* 8 — 21 март — «Круг» операцияһы, Ҡабул һәм Логар провинциялары.
* 8-9 апрель төнө — «инженер Башир» етәкселегендәге 50-60 кешенән торған дошман отряды 11-се һәм 12-се застава сигенә ҡуйылған 117-се сик буйы һаҡсылары отрядын ҡамауға алып һөжүм итергә тырышып ҡарай. Совет территорияһына Мир Әхмәд һәм Нур Али командалығында ике төркөм боевик сыға, өсөнсө төркөм пулемёттар менән йылға уртаһындағы утрауҙа урынлаша һәм һөжүмгә күтәрелеүселәргә ярҙам итеү өсөн ут нөктәләре булдыра. Ике сәғәт алышҡандан һуң дошмандар афған территорияһына сигенергә мәжбүр була. Улар 20 кешеһен юғалта, берәү (Мөхәммәт Аюз) әсирлеккә алына. Шулай уҡ ике сик буйы һаҡсыһы — рядовойҙар А. С. Артамонов менән А. П. Куркин һәләк була&lt;ref&gt;А. Карпов, Д. Мещанинов. На границе вступили в бой с бандой душманов советские воины // «Известия», № 112 (21919) от 24 апреля 1987. стр.6&lt;/ref&gt;.
* 11-21 апрель — Герат провинцияһында дөйөм ғәскәри операция.
* 12 апрель — Милов фетнәселәре базаһы тар-мар ителә, Нангархар провинцияһы.
* 12-24 апрель — «Весна» операцияһы, Ҡабул провинцияһы.
* 20 май — август — «Залп» дөйөм ғәскәри операция, Логар, Пактия, Ҡабул провинциялары.
* 21 май — сентябрь — «Юг-87» дөйөм ғәскәри операция, Кандагар провинцияһы.
* 31 октябрь — Забуль провинцияһының Дадури ҡышлағы янында 22-се айырым махсус тәғәйенләнештәге бригаданың «Каспий-724» разведка төркөмө тар-мар ителә.
* 23 ноябрь — 10 ғинуар (1988) — Хост ҡалаһын ҡамауҙан азат итеү буйынса «Магистраль» дөйөм ғәскәри операция.

== 1988 йыл ==
[[Файл:Evstafiev-spetsnaz-prepare-for-mission.jpg|thumb|right|250px|Махсус тәғәйенләнештәге совет төркөмө заданиеға сығыр алдынан. Афғанстан, 1988.]]

[[Файл:Mujahid-MANPAD.JPEG|thumb|250px|Афған мөжәһите Стрела-2 күсмә зенит-ракета комплексы менән, 1988 йылдың 26 авгусы.
* 7-8 ғинуар — 3234 бейеклегендәге алыш.]]
* 7 апрель — [[Ташкент]]та КПСС Үҙәк комитеты Генераль секретары М. С. Горбачев менән Афғанстан Президенты М. Нәжибулла осрашып, Женева килешеүенә ҡул ҡуйыу мөмкинлеге бирәсәк һәм Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығара башлау тураһында ҡарарҙар ҡабул итә.
* 14 апрель — [[БМО]] ҡатнашлығында Швейцарияла Афғанстан һәм Пакистан сит ил эштәре министрҙары осрашып, АДР тирәләй килеп тыуған хәл-торошто сәйәси көйләү тураһында Женева килешеүенә ҡул ҡуя. Килешеү гаранттары булып СССР һәм АҠШ сығыш яһай. СССР 15 майҙан алып 9 ай эсендә үҙенең контингентын сығарып бөтөү йөкләмәһен ала; АҠШ менән Пакистан, үҙ сираттарында, мөжәһиттәргә ярҙам итеүҙе туҡтатырға тейеш була&lt;ref name=&quot;soldat&quot;&gt;[http://www.soldat.ru/book/afganistan/chronic.html Хроника Афганской войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071216140617/http://www.soldat.ru/book/afganistan/chronic.html |date=2007-12-16 }} @ soldat.ru&lt;/ref&gt;..
* 13 май — Мармоль ҡышлағы районында (Балх провинцияһындағы Мазари-Шәрифтән 18 км көньяҡҡараҡ), 81-се Термез погранотрядының («База» нөктәһе) «Мармоль» 1-се мотоманевр төркөмө (ММГ-1) колоннаһын 1534-се нөктәгә күсергәндә 8 саперҙан торған төркөм боҫҡонға эләгә һәм алышта «Мармоль» ММГ-1 пограничниктарынан 6 сапер һәләк була.
* 15 май — 15 август — Афғанстандан совет ғәскәоҙәрен сығарыуҙың беренсе этабы.
* 25 май — Панджшер тарлауығынан 108-се мотоуҡслар дивизияһының 682-се мотоуҡсылар полкы һәм 345-се айырым гвардия парашют-десант полкының 2-се парашют-десант батальоны сығарыла. Улар Панджшерҙа дөйөм алғанда 4 йыл була.
* 24 июнь — оппозиция отрядтары Вардак провинцияһының үҙәге — Майданшахр ҡалаһын баҫып ала. Сентябрҙә совет ғәскәрҙәре Майданшахр эргәһендә Хуркабуль база районын тар-мар итеү буйынса операция үткәрә.
Июль — мөжәһиттәрҙең Забуль провинцияһының административ үҙәге Калатты ҡулға төшөрөргә тырышыуы уңышһыҙлыҡҡа осрай.
* 4 август — Паҡстандың F-16 истрибителе Су-25 совет штурмовигын бәреп төшөрә. Уның пилоты, Хәрби-һауа көстәренең 40-сы армияһы командующийы урынбаҫары Александр Руцкойҙы мөжәһиттәр әсирлеккә ала.
* 7 — 8 август — мөжәһиттәр һуғышһыҙ ғына Ҡондоҙ, Ханабад (Ҡондоҙ провинцияһы), Талукан (Тахар провинцияһы) ҡалаларын ала.
* 10 август — Пули-Хумриҙа артиллерия складтары шартлай.
* 15 август — Афғанстандан совет ғәсәкәрҙәрен сығарыуҙың 1-се этабы таммалана. СССР-ға 50,2 мең кеше — ОКСВ-ның шәхси составының 50 проценты ҡайта. Составында 50,1 мең кеше булған Совет ғәскәрҙәре Ҡабул, Герат, Парван, Саманган, Балх, Баглан провинцияларында, бынан тыш Афғанстанда Хәрби-һауа көстәренең 40-сы армияһының 55 проценты ҡала.
* 28-се сентябрь — МиГ-23МЛД совет истрибителдәре Афғанстан өҫтөнән Ирандың ике AH-1J «Кобра»[65] хәрби вертолетын бәреп төшөрә.
* 29 октябрь — Луна-М ТРК-һы менән ҡоралланған 47-се айырым ракета дивизионы (47-се ордн) афған мөжәһиттәренең позицияларын утҡа тотоу буйынса хәрби эшмәкәрлек башлай. Был — СССР Ҡораллы көстәре тарихында тактик ракеталарҙы хәрби ҡулланыу буйынса берҙән-бер прецедент. Совет ғәсәкәрҙәре сығарылып бөткәнгә тиклем өс ай эсендә шундай 92 ракета ҡулланыла[59][66].
Ноябрь — КГБ, ГРУ, 40-сы армия штабы һәм ХАД мәғлүмәттәре буйынса, Бамиан, Пактика, Кунар провинциялары тулыһынса мөжәһиттәр ҡулына күсә. Нәжибулла хөкүмәте 30191 ҡышлаҡтың 8,5 мең самаһын (28 процент), 27 провинция үҙҫгенең — 22-һен, Хост ҡалаһын, 39 районды һәм 290 район үҙәгенең 91-ен генә контролдә тота.
* 15 ноябрь — 15 февраль (1989) — Афғанстандан совет ғәсәкәрҙәрен сығарыуҙың икенсе, йомғаҡлау этабы.

== 1989 йыл ==
23- 26 ғинуар — Парван, Баглан, Ҡондоҙ провинцияларында «Тайфун» операцияһы. Афғанстанда Совет армияһының һуңғы ғәскәри операцияһы.
* 13 февраль — Совет Армияһының һуңғы подразделениеһы Ҡабулды ҡалдыра.
* 15 февраль — Афғанстандан совет ғәсәкәрҙәре тулыһынса сығарыла. 40-сы армия ғәсәкрҙәрен сығарыу менән Сикләнгән хәрби контингенттың һуңғы командующийы генерал-лейтенант Б. В. Громов еткәселек итә. Рәсми версия буйынса, ул Амударья (Термез ҡалаһы)&lt;ref&gt;[http://interpretive.ru/dictionary/408/word/%C0%D4%C3%C0%CD%D1%CA%C0%DF+%C2%CE%C9%CD%C0++%281979-1989+%E3%EE%E4%FB%29/ Афганская война в Национальной исторической энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; сик буйы йылғаһын иң һуңғы булып үтә һәм: «Минең артымда бер генә совет һалдаты ла ҡалманы», — тип белдерә. Был раҫлау ысынбарлыҡҡа тура килмәй, сөнки Афғанстанда мөжәһиттәргә әсирлеккә эләккән совет яугирҙары, шулай уҡ ғәскәрҙәрҙең сығыуын тәьмин итеүсе һәм СССР территорияһына бары тик 15 февралдең икенсе яртыһында ғына сыҡҡан сик буйы һаҡсылары подразделениелары ҡала. СССР КГБ-һының сик буйы ғәсәкәрҙәре совет-афған сиген һаҡлау буйынса бурысын айырым подразделениеларға бүленеп, 1989 йылдың апреленә&lt;ref&gt;[http://greenzone3000.narod.ru/pressa/zavsyu.htm В. Филин. За всю войну — ни одного дезертира] {{V|18|2|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stapravda.ru/20090228/afganistan_god_1989y_khayraton_36130.html С. Скрипаль. Год 1989-й. Хайратон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100408115344/http://www.stapravda.ru/20090228/afganistan_god_1989y_khayraton_36130.html |date=2010-04-08 }} {{V|18|2|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://smi.liga.net/articles/IT090729.html М. Будилов, А. Чаленко. Томенко в Афганистане толкал «налево» горючее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212224447/http://smi.liga.net/articles/IT090729.html |date=2009-02-12 }} {{V|18|2|2010}}&lt;/ref&gt; тиклем дауам итә. Бынан тыш, айырым совет яугирҙары мөжәһиттәр яғына сығып, үҙ теләктәре менән Афғанстанда ҡала&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;&gt;[http://podrobnosti.ua/accidents/warandterror/2005/06/20/221157.html Советские солдаты-дезертиры до сих пор скрываются в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111107080050/http://podrobnosti.ua/accidents/warandterror/2005/06/20/221157.html |date=2011-11-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Һөҙөмтәләр ==
40-сы армияның һуңғы командующийы генерал-полковник Б. В. Громов үҙенең «Ограниченный контингент» китабында Совет Армияһының Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәре йомғаҡтары тураһында былай тип яҙа&lt;ref&gt;[http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/5.shtml?part=17 Победа или поражение?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209034541/http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/5.shtml?part=17 |date=2007-12-09 }}&lt;/ref&gt;: 
&lt;blockquote&gt;
«Я глубоко убежден: не существует оснований для утверждения о том, что 40-я армия потерпела поражение, равно как и о том, что мы одержали военную победу в Афганистане. Советские войска в конце 1979 года беспрепятственно вошли в страну, выполнили — в отличие от американцев во Вьетнаме — свои задачи и организованно вернулись на Родину. Если в качестве основного противника Ограниченного контингента рассматривать вооруженные отряды оппозиции, то различие между нами заключается в том, что 40-я армия делала то, что считала нужным, а душманы — лишь то, что могли».
&lt;/blockquote&gt;
Совет ғәсәкәрҙәрен 1988 йылдың майында сығара башлағанға тиклем мөжәһиттәр бер генә ҙур операция үткәрә, бер генә ҙур ҡаланы баҫып ала алмай. Шул уҡ ваҡытта Громовтың, 40-сы армия алдына хәрби еңеү бурысы ҡуйылманы, тиеүе ҡайһы бер башҡа авторҙарҙың баһаһы менән тап килмәй. Атап әйткәндә, 1985—1987 йылдарҙа 40-сы армия штабының оператив бүлеге начальнигы урынбаҫары булған генерал-майор Евгений Никитенко, бөтә һуғыш дауамында СССР бер маҡсатты — ҡораллы оппозиция ҡаршылығын еңеүҙе һәм афған хөкүмәте власын нығытыуҙы&lt;ref&gt;Никитенко Е. Г. Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — С. 278.&lt;/ref&gt; күҙалланы, ти. Барлыҡ тырышлыҡҡа ҡарамаҫтан, оппозиция формированиеларының һаны йылдан-йыл арта барып&lt;ref&gt;Оценки численности оппозиции см: Никитенко Е. Г. Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — С. 94—110.&lt;/ref&gt;, 1986 йылда (совет хәрбиҙәре буған осорҙа) мөжәһиттәр Афғанстандың 70 процент территорияһын контролдә тота&lt;ref&gt;Никитенко Е. Г. Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — С. 105.&lt;/ref&gt;. Афғанстан демократик республикаһында СССР Оборона министрлығының Оператив төркөмө начальнигы урынбаҫары булған генерал-полковник Виктор Меримскийҙың фекеренсә, Афғанстан етәкселеге үҙ халҡы өсөн мөжәһиттәр менән көрәштә еңелде, 300 меңлек хәрби формированиеларға (армия, милиция, именлек хеҙмәте)&lt;ref&gt;В. А. Меримский. Загадки Афганской войны. — М.: Вече, 2006. — С. 341.&lt;/ref&gt; эйә булып та, илдә хәл-торошто тотороҡландыра алманы.

== Артабанғы ваҡиғалар ==
Афғанстандан совет ғәскәрҙәре сыҡҡандан һуң совет-афған сигендәге хәл-торош ҡатмарлаша: СССР территорияһын утҡа тотоу, СССР территорияһына үтеп инергә тырышыу осраҡтары күҙәтелә (1989 йылда ғына шундай 250 осраҡ теркәлә), совет сик буйы һаҡсыларына һөжүм яһала, совет территорияһы миналана (1990 йылдың 9 майына тиклем сик буйы һаҡсылары 17 мина: инглиздәрҙең Mk.3, американдарҙың M-19, итальяндарҙың TS-2,5 и TS-6,0 зарарһыҙландыра)&lt;ref&gt;капитан В. Филин. Стой, кто идёт? Уже больше года, как наши войска ушли из Афганистана. Но на советско-афганской границе по-прежнему неспокойно // «Комсомольская правда» от 9 мая 1990. стр.3&lt;/ref&gt;..

== Юғалтыуҙар ==

=== Афғанстан яғынан юғалтыуҙар ===
1988 йылдың 7 июнендә БМО генераль Ассамблеяһы ултырышындағы сығышында Афғанстан президенты Нәжибулла, 1978 йылда башланған хәрби хәрәкәттәрҙән алып әлегә тиклем» (йәғни 1988 йылдың 7 июленә тиклем) илдә хөкүмәт ғәскәрҙәренән, именлек хеҙмәтенән, дәүләт хеҙмәткәрҙәренән, тыныс халыҡтан 243,9 мең кеше һәләк булды, шул иҫәптән 208,2 мең ир-ат, 35,7 мең ҡатын-ҡыҙ, 20,7 мең 10 йәшкә тиклемге бала; 77 мең кеше, шул иҫәптән 17,1 мең ҡатын-ҡыҙ, 10 йәшкә тиклемге 900 бала яралана[78], тип белдерә. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса 18 мең хәрби хеҙмәткәр һәләк була&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/?id=k86jifnA3oYC&amp;pg=PA5&amp;dq=osprey+russia+afghanistan#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Russia's War in Afghanistan|author=David C. Isby|publisher=Books.google.es|accessdate=February 15, 2012|isbn=978-0-85045-691-2|date=1986-06-15}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Һуғышта һәләк булған афғандарҙың аныҡ һаны билдәһеҙ. Йыш ҡына 1 миллион тигән һан осрай; баһалар 670 мең ябай халыҡтан алып дөйөм һан 2 миллионға тиклем тирбәлә&lt;ref&gt;[http://users.erols.com/mwhite28/warstat2.htm#Afghanistan Death Tolls for the Major Wars and Atrocities of the Twentieth Century]&lt;/ref&gt;. АҠШ-тың афған һуғышын өйрәнеүсе профессоры М. Крамерҙың тикшеренеүҙәре буйынса, 9 йыл барған һуғышта 2,7 миллион афған һәләк булған йәки ғәрипләнгән, нигеҙҙә улар ябай халыҡ, миллиондарса кеше ҡасаҡтар рәтен тулыландырған, күптәре илен ташлап киткән&lt;ref&gt;Mark Kramer. «The Soviets Nearly Won Afghan War». 26.12.2004, N.Y.&lt;/ref&gt;. Ҡорбандарҙы хөкүмәт армияһы һалдаттарына, мөжәһиттәргә һәм ябай халыҡҡа аныҡ ҡына бүлеү юҡ. Әхмәд Шаһ Масуд Афғанстандағы совет илсеһе Ю. Воронцовҡа 1989 йылдың 2 сентябрендәге хатында, Советтар Союзының НДПА-ға ярҙамы 1,5 миллион афғандың үлеменә килтерҙе, 5 миллион кеше ҡасаҡҡа әүерелде[82], тип яҙа.

БМО-ның 1980 йылдан 1990 йылға тиклем Афғанстандың демографик хәл-торошо тураһындағы статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, илдең дөйөм үлем күрһәткесе 614000 кеше тәшкил иткән. Шул уҡ ваҡытта был осорҙа Афғанстанда халыҡтың вафат булыуы башҡа йылдар менән сағыштырғанда кәмегән&lt;ref&gt;[http://esa.un.org/unpd/wpp/index.htm World Population Prospects: The 2010 Revision]&lt;/ref&gt;.
 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! width=&quot;80pt&quot;|Осор
! width=&quot;80pt&quot;|Үлем күрһәткесе
|-
| 1950—1955
| align=&quot;right&quot; | 313 000
|-
| 1955—1960
| align=&quot;right&quot; | 322 000
|-
| 1960—1965
| align=&quot;right&quot; | 333 000
|-
| 1965—1970
| align=&quot;right&quot; | 343 000
|-
| 1970—1975
| align=&quot;right&quot; | 356 000
|-
| 1975—1980
| align=&quot;right&quot; | 354 000
|-
| '''1980—1985'''
| align=&quot;right&quot; | '''323 000'''
|-
| '''1985—1990'''
| align=&quot;right&quot; | '''291 000'''
|-
| 1990—1995
| align=&quot;right&quot; | 352 000
|-
| 1995—2000
| align=&quot;right&quot; | 429 000
|-
| 2000—2005
| align=&quot;right&quot; | 463 000
|-
| 2005—2010
| align=&quot;right&quot; | 496 000
|-
|}
1978—1990 йылдарҙағы хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә афған ҡасаҡтары Иранға һәм Пакистанға ағыла. 1985 йылда National Geographic журналының тышлығына Шарбат Гулының «Афған ҡыҙы» атамаһы аҫтында баҫтырылған фотоһы бөтөн донъяла афған низағы һәм ҡасаҡтар проблемалары символы булып тора.
1979—1989 йылдарҙа Афғанстан демократик республикаһы армияһы хәрби техникала 362 танк, 804 бронетранспортер һәм пехотаның хәрби машинаһын, 120 самолет, 169 вертолет юғалта&lt;ref&gt;А. Ляховский. Трагедия и доблесть Афгана. Приложение № 14. Таблица основных показателей безвозвратных санитарных потерь личного состава и техники советских и афганских войск в Республике Афганистан в период с 25 декабря 1979 года по 15 февраля 1989 года.&lt;/ref&gt;.

=== СССР-ҙың юғалтыуҙары ===
Һуғыш бөткәндән һуң СССР-ҙа йылдар буйынса һәләк булған совет һалдаттарының һаны баҫыла:

{|class=&quot;standard&quot;
|1979 йыл || 86 кеше
|-
|1980 йыл || 1484 кеше
|-
|1981 йыл || 1298 кеше
|-
|1982 йыл || 1948 кеше
|-
|1983 йыл || 1448 кеше
|-
|1984 йыл || 2343 кеше
|-
|1985 йыл || 1868 кеше
|-
|1986 йыл || 1333 кеше
|-
|1987 йыл || 1215 кеше
|-
|1988 йыл || 759 кеше
|-
|1989 йыл || 53 кеше
|}
* Йәмғеһе — 13835 кеше

Был мәғлүмәттәр «Правда» гәзитендә 1989 йылдың 17 авгусында донъя күрә. Һуңынан был һан бер ни тиклем арта. 1999 йылдың 1 ғинуарына ҡарата афған һуғышында һәләк булыусылар, яраларҙан, ауырыуҙарҙан һ.б. вафат булыусылар, хәбәрһеҙ юғалыусылар түбәндәгесә баһалана&lt;ref&gt;Россия и СССР в войнах XX века. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001. — С. 537.&lt;/ref&gt;:
# Совет Армияһы — 14427
# КГБ — 576 (шул иҫәптән сик буйы ғәсәкрҙәренең 514 хәрби хеҙмәткәре[86])
# МВД — 28
* Йәмғеһе — 15031 кеше.

Санитар юғалтыуҙар — 53753 яралы, контузия алыусы, травмаланыусы; 415932 ауырыусы&lt;ref&gt;[http://army.lv/ru/Obshchie-lyudskie-poteri-i-poteri-tehniki-v-Afganistane/91/3588 Общие людские потери и потери техники в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100418173034/http://army.lv/ru/Obshchie-lyudskie-poteri-i-poteri-tehniki-v-Afganistane/91/3588 |date=2010-04-18 }}&lt;/ref&gt;. Ауырыусыларҙан — йоғошло гепатит менән — 115 308 кеше, ҡорһаҡ тифы — 31080, башҡа йоғошло сирҙәр менән 140665 кеше.

Сәләмәтлек торошо буйынса хәрби хеҙмәттән азат ителеүсе 11294 кешенең 10751-е инвалид булып ҡала, шуларҙың 672-һе — беренсе, 4216-һы — икенсе, 5863-ө өсөнсө төркөм инвалиды&lt;ref&gt;Книга Памяти РФ. М., 1999. Т. 10.&lt;/ref&gt;.

Санкт-Петербургтың Хәрби-медицина академияһы профессоры Владимир Сидельников мәғлүмәттәре буйынса, йомғаҡлау мәғлүмәттәрендә СССР территорияһында яраларҙан һәм ауырыуҙарған госпиталдәрҙә вафат булған хәрби хеҙмәткәрҙәр иҫәпкә алынмаған&lt;ref&gt;[http://nw.rian.ru/society/20070215/81524476.html Статистика потерь Советской Армии в Афганистане не включает умерших от ранений в госпиталях в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023161914/http://nw.rian.ru/society/20070215/81524476.html |date=2008-10-23 }}&lt;/ref&gt;.

Профессор Валентин Рунов&lt;ref&gt;Рунов В. А. Афганская война. Боевые операции. — Яуза, Эксмо, 2008. — С. 92.&lt;/ref&gt; етәкселегендә Генераль штаб офицерҙары үткәргән тикшеренеүҙә һәләк булыусылар һаны, яуҙа үлеүселәр, яраларҙан һәм ауырыуҙан вафат булыусылар, бәхетһеҙ осраҡ ҡорбаны булыусыларҙы ла индереп, 26 мең типкүрһәтелә. Йылдар буйынса улар түбәндәгесә бирелә:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| йыл || яҡынса йәмғеһе || шул иҫәптән офицерҙар
|-
| 1979 йыл ||150-гә тиклем ||15-кә тиклем
|-
| 1980 йыл ||2800 самаһы ||320 самаһы
|-
| 1981 йыл ||2400 самаһы ||300 самаһы
|-
| 1982 йыл ||3650 самаһы ||400 самаһы
|-
| 1983 йыл ||2800 самаһы ||350 самаһы
|-
| 1984 йыл ||4400 ||500-гә тиклем
|-
| 1985 йыл ||3500 самаһы ||380 самаһы
|-
| 1986 йыл ||2500 самаһы ||300-гә тиклем
|-
| 1987 йыл ||2300 самаһы ||280-гә тиклем
|-
| 1988 йыл ||1400 самаһы ||130 самаһы
|-
| 1989 йыл ||100-гә тиклем ||15-кә тиклем
|-
| Йәмғеһе |||26 000 ||2990
|}
Рәсми статистика буйынса, Афғанстан территорияһында хәрби хәрәкәттәр барған ваҡытта 417 кеше әсирлеккә эләгә һәм хәбәрһеҙ юғала (шуларҙың 130-ы совет ғәсәкрҙәре сығарылғанға тиклем азат ителә). 1988 йылғы Женева килешеүендә совет әсирҙәрен азат итеү шарттары теркәлмәй&lt;ref&gt;[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 Ю. Рубцов. Уроки «Афгана». СССР проиграл борьбу за афганский народ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731023853/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 |date=2016-07-31 }} // информагентство «ЦентрАзия» от 16 февраля 2009 {{V|3|5|2012}}&lt;/ref&gt;. Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығарғандан һуң совет әсирҙәрен азат итеү тураһында АДР һәм Пакистан хөкүмәттәре аралашлығында дауам итә:

* 1989 йылдың 28 ноябрендә Пакистан территорияһында, Пешавар ҡалаһында СССР вәкилдәренә ике совет һалдаты — Андрей Лопух менән Валерий Прокопчук тапшырыла&lt;ref&gt;Вернулись домой // «Известия», № 334 (22872) от 30 ноября 1989. стр.4&lt;/ref&gt;. Уларға алмашҡа АДР хөкүмәте элек ҡулға алынған 8 боевикты (5 афған, Сәғүд Ғәрәбстанының 2 гражданы, 1 фәләстан) һәм Афғанстан территорияһында ҡулға алынған Пакистандың 25 граджданын иреккә сығара&lt;ref&gt;Двое на родине. Вернутся ли остальные? // «Известия», № 336 (22874) от 2 декабря 1989. стр.7&lt;/ref&gt;.
Әсирлеккә эләгеүселәрҙең яҙмышы төрлөсә: 8 кеше дошман яғына сыға, 21-е илгә ҡайтыуҙан баш тарта, 100-ҙән ашыуы һәләк була&lt;ref&gt;М. Елисеева. Разыскиваются… // «Красная звезда», № 26 (26486) от 14-20 января 2014. стр.11&lt;/ref&gt;.

1983 йылда АҠШ-та рус эмигранттары тырышлығы менән Афғанстандағы Совет әсирҙәрен ҡотҡарыу комитеты ойошторола. Комитет вәкилдәренә афған оппозицияһы менән осрашырға һәм уларҙың ҡайһы берҙәрен, бигерәк тә Көнбайышта ҡалырға теләүселәрҙе (СССР Сит ил эштәре министрлығы мәғлүмәттәре буйынса 30 самаһы кеше) азат итергә күндереү мөмкин була. Шуларҙың өсәүһе, СССР генераль прокуроры, элекке әсирҙәр енәйәти эҙәрлекләүҙәргә думар булмаясаҡ, тигән белдереүенән һуң Советтар Союзына ҡайта&lt;ref&gt;[http://www.bbratstvo.com/magazine/archive/2008/02/213 Александр Окороков. Неизвестные судьбы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120807183520/http://www.bbratstvo.com/magazine/archive/2008/02/213 |date=2012-08-07 }}&lt;/ref&gt;. Совет һалдаттарының үҙҙәре теләп мөжәһиттәр яғына сығыу һәм һуңынан Совет Армияһына ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыу осраҡтары ла билдәле&lt;ref&gt;[http://www.newsru.ru/world/20jun2005/partisans.html Советские солдаты-дезертиры, воевавшие на стороне моджахедов, до сих пор скрываются в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013034/http://newsru.ru/world/20jun2005/partisans.html |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/life/newsid_4180000/4180392.stm В Афганистане живут бывшие советские солдаты]&lt;/ref&gt;.

1992 йылдың мартында хәрби әсирҙәр һәм хәбәрһеҙ юғалыусыларҙың эштәре буйынса Рәсәй-Америка берлектәге комиссияһы ойошторола. Уның эше барышында АҠШ Рәсәйгә Афғанстанда хәбәрһеҙ юғалған 163 Рәсәй гражданы тураһында мәғлүмәт бирә&lt;ref&gt;[http://www.nhat-nam.ru/vietnamwar/poisk4.html Российско-американская совместная комиссия по делам военнопленных и пропавших без вести]&lt;/ref&gt;..

'''Һәләк булған совет генералдары''' һаны матбуғат сараларында дүртәү тип бирелһә, ҡайһы берҙә уларҙы бишәү тиҙәр.
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Исем-шәрифе !! Ғәскәр төрө!! Дәрәжәһе, вазифаһы !! Урыны !!class=&quot;unsortable&quot;|Дата !!class=&quot;unsortable&quot;|Шарттары

|-
|1. Вадим Николаевич Хахалов||Хәрби-һауа көстәре||генерал-майор, Төркөстан Хәрби округының Хәрби-һауа көстәре командующийы урынбаҫары||Луркох тарлауығы||5 сентябрь 1981||Мөжәһиттәр бәреп төшөргән вертолетта һәләк була
|-
|2. Пётр Иванович Шкидченко||Ҡоро ер ғәскәрҙәре||генерал-лейтенант, Афғанстан Оборона министры ҡарамағындағы хәрби хәрәкәттәр идаралығы төркөмө начальнигы||Пактия провинцияһы||19 ғинуар 1982||Бәреп төшөрөлгән вертолетта һәләк була. Үлгәндән һуң [[Рәсәй Федерацияһы]] Геройы исеме бирелә (4.07.2000)
|-
|3. Анатолий Андреевич Драгун||Ҡоро ер ғәскәрҙәре ||генерал-лейтенант, [[СССР]] Ҡораллы Көстәре Генераль штабының идаралыҡ начальнигы||ДРА, Ҡабул-?||10 ғинуар 1984||Афғанстанға командировкаһы ваҡытында кинәттән вафат була
|-
|4. Николай Васильевич Власов||Хәрби-һауа көстәре||генерал-майор, Афғанстан Хәрби Һауа Көстәре командующийы советнигы||АДР, Шинданд провинцияһы||12 ноябрь 1985||МиГ-21 самолетында осҡанда ПРЗК атып төшөрә
|-
|5. Леонид Кириллович Цуканов||Ҡоро ер ғәскәрҙәре||генерал-майор, Афғанстан Хәрби Көстәре артиллерияһы командующийы советнигы||АДР, Ҡабул||2 июнь 1988||Ауырыуҙан вафат була
|}
Киң таралған рәсми мәғлүмәттәр буйынса, техникала юғалтыуҙар 147 танк, 1314 бронялы машиналар (БТР, БМП, БМД, БРДМ-2), 510 инженер машинаһы, 11369 йөк машинаһы һәм бензовоз, 433 артсистема, 118 самолет, 333 вертолет тәшкил итә&lt;ref name=&quot;hro&quot; /&gt; (бында 40-сы армияның ғына вертолеттары иҫәпләнә, сик буйы ғәскәрҙәренең һәм Урта Азия хәрби округының&lt;ref&gt;[http://www.skywar.ru/afghstatloss.html Статистика потерь в Афганистане], см. комментарий к таблице г)&lt;/ref&gt; вертолеттарын иҫәпләмәй). Шул уҡ ваҡытта был һандар- атап әйткәндә авиацияның хәрби һәм хәрби булмаған юғалтыуҙары, самолеттар һәм вертолеттарҙың төрҙәре буйынса юғалтыуҙар һ.б. буйынса бер нисек тә аныҡланмай. Бында шуны ла билдәләп китергә кәрәк, 40-сы армияның ҡоралланыу буйынса командующийҙың элекке урынбаҫары генерал-лейтенант В. С. Королев техника юғалтыуҙары буйынса икенсерәк, күберәк һандар килтерә. Уның мәғлүмәттәре буйынса, 1980—1989 йылдарҙа совет ғәскәрҙәре 285 танкыһын, 2530 берәмек БТР, БРДМ, БМП, БДМ-ын юғалта (һандар түңәрәкләнеп алынды)&lt;ref&gt;В. С. Королёв. Техническое обеспечение ОКСВ при подготовке и выводе войск из Афганистана. // Техника и вооружение. — 2007. — № 7. — С. 11.&lt;/ref&gt;.

==== СССР-ҙың сығымдары ====
[[Файл:Воин-интернационалист СССР гос.нагр.знак.jpg|thumb|170px|«СССР-ҙың яугир-интернационалисы» билдәһе]]
Ҡабул хөкүмәтенә ярҙамға СССР хөкүмәте бюджетынан йыл һайын 800 миллион АҠШ доллары &lt;ref name=&quot;start&quot;&gt;[http://www.start.crimea.ua/news/news_print.php?news_id=99504 Живите без войны, ребята] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111173459/http://www.start.crimea.ua/news/news_print.php?news_id=99504 |date=2012-01-11 }} источник: Крым.ру&lt;/ref&gt;, 40-сы армияны тотоуға һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыуға йылына 3 миллиондан 8,2 миллионғаса АҠШ доллары тотонола&lt;ref name=&quot;start&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Spencer C. Tucker. The Encyclopedia of Middle East Wars. ABC-CLIO, 2010, с. 26.&lt;/ref&gt;. СССР Министрҙар советы Рәйесе Н. Рыжков төрлө министерство һәм ведомстволар белгестәре менән берлектә Советтар Союзы өсөн был һуғыштың күпмегә төшөүен иҫәпләү өсөн иҡтисадсылар төркөмөн ойоштора. Был комиссияның эш һөҙөмтәләре билдәле. Генерал Борис Громовтың фекеренсә, «Күрәһең, хатта тулы булмаған статистика ла иҫ киткес булғандыр, хатта уны халыҡҡа еткерегә лә йөрьәт итмәнеләр. Әлеге ваҡытта бер кем дә Советтар Союзының Афған революцияһын тотоуға киткән сығымдарын аныҡ әйтә алмайҙыр»&lt;ref&gt;[http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=10949893@cmsArticle Борис Громов. Ограниченный контингент людей чести и долга] {{V|19|5|2012}}&lt;/ref&gt;.

=== Башҡа дәүләттәрҙең юғалтыуҙары ===
Пакистан Хәрби-һауа көстәре һауа һуғышында бер самолетын юғалта. Шулай уҡ Пакистан властары мәғлүмәте буйынса, 1987 йылдың тәүге дүрт айында афған авиацияһының Пакистан территорияһына һөжүме һөҙөмтәһендә 300-ҙән ашыу ябай халыҡ һәләк була&lt;ref&gt;Steven Weisman. [http://www.nytimes.com/1987/05/02/world/afghans-down-a-pakistani-f-16-saying-fighter-jet-crossed-border.html?pagewanted=1 AFGHANS DOWN A PAKISTANI F-16, SAYING FIGHTER JET CROSSED BORDER] // «The New York Times»&lt;/ref&gt;.
Иран Хәрби-һауа көстәре һауа һуғышында ике хәрби вертолетын юғалта&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=53&amp;Itemid=47|title=Soviet Air-to-Air Victories of the Cold War|publisher=|accessdate=October 2, 2014}}&lt;/ref&gt;.

== Афған мөжәһиттәренә сит илдәрҙең ярҙамы ==
Һуғыш осоронда АҠШ һәм Бөйөк Британия СССР-ға ҡаршы «Фарадей» атамаһы аҫтында йәшерен операцияһы алып бара. Был эш ошо илдәрҙең Оборона министрлыҡтары етәкелегендә Британияның SAS махсус подразделениеһы һәм АҠШ ОМ-ның разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре тарафынан тормошҡа ашырыла. Операцияның маҡсаты күнекмә лагерҙары ойоштороу (шул иҫәптән Пакистан һәм Шотландия территорияларында ла); Кандагар — Баграм — Ҡабул райондарында разведка үткәреү өсөн махсус тәғәйенләнештәге частарҙан Америка һәм британ диверсанттарын ебәреү; ҡорал, боеприпастар, мина-шартлатыу средстволары индереүҙе ойоштороу; афған мөжәһиттәренә диверсия эшмәкәрлеге тактикаһы буйынса инструктаж&lt;ref&gt;Об участии западных спецслужб в войне в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 8 (653), 2001, стр. 63&lt;/ref&gt; үткәреү була.

«The New York Times» Америка гәзите хәбәр итеүенсә, 1982 йылдың декабрендә АҠШ ЦРУ-һы АҠШ хөкүмәтенән мөжәһиттәрҙе ауыр ҡоралланыу, шул иҫәптән атҡандан һуң кире типмәүсе ҡоралдар, миномёттар һәм танкыларға ҡаршы гранатометтар&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;&gt;США уже не скрывают // «Известия», № 126 (20472) от 6 мая 1983. стр.1&lt;/ref&gt; менән тәьмин итеү тураһында күрһәтмә ала. Афғанстанда совет ғәсәкрҙәренә ҡаршы йыһат иғлан ителә. Һуғышҡа күп һанлы ғәрәп ялланып һуғышыусылары ла ҡушыла[108]. Ярҙам халыҡ-ара ислам ойошмалары аша инә. Улар иҫәбендә 1984 йылда Пешавар ҡалаһында (Пакистан) Абдулла Аззам һәм Усама бен Ладен тарафынан ойошторолған «Мактаб-аль-Хидамат»[109] айырым урын биләй. Мәғлүмәт-психологик һуғышын алып барыу һәм пропаганда өсөн Пакистан территорияһында, Пакистан-афған сигенән алыҫ түгел &quot;Азат Ҡабул радиоһы&quot;ның&lt;ref&gt;Об участии западных спецслужб в войне в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 8 (653), 2001, стр. 63&lt;/ref&gt;. 11 радиотапшырғысы ҡуйыла. Бынан тыш, Пакистан хөкүмәте ярҙамы менән Пакистан территорияһында: 
* «Эйдженси Афган Пресс» мәғлүмәт агентлығы ойошторола. Уның директоры -Пакистан гражданины Мөхтәр Хәсән, Шабир Хуссейн, Әхтәр Рашид, А. Х. Ризви һ.б. Пакистан журналистары хеҙмәткәрҙәр була.
* «Афғанстан документтар үҙәге»&lt;ref&gt;Л. Басик, В. Кротов. Дезинформаторы // «Известия», № 125 (20471) от 5 мая 1983. стр.5&lt;/ref&gt;.

1985 йылда Америка сенаторы Гордон Хамфри инициативаһы буйынса Мюнхенда АҠШ хөкүмәте структуралары тарафынан финансланған «Азат Афғанстан» радиостанцияһы ойошторола. Тәүҙә ул аҙнаһына 6 сәғәт дари телендә бара; 1987 йылдың сентябренән эфир ваҡытын ике тапҡырға арттырып, аҙнаһына 6 сәғәт пушту телендә лә эшләй башлай&lt;ref&gt;Ю. Штыканов. Двойная клевета // «Известия», 248 (22055) от 5 сентября 1987. стр.4&lt;/ref&gt;.

1983 йыл башында, Афғанстан территорияһында операцияның бер-нисә ҡатнашыусыһын ҡулға алғандан һуң, Афғанстанға ЦРУ ойошторған ҡорал индереү каналы мәғлүм була: Бөйөк Британия территорияһында ойошторолған «Интерармз компани оф Манчестер» фирмаһы Манчестерҙан Карачиға, артабан Пакистан-афған сигендәге Пешеварҙағы һәм Парачинарҙағы&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;/&gt; йөк тейәп ебәреү пункттарына ҡорал һәм хәрби припастар оҙатыу менән шөғөлләнә.

1983 йылдың 5 майында АҠШ Дәүләт департаменты вәкиле мөжәһиттәргә ярҙам күрһәтелеүен рәсми таный&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;/&gt;.
1983 йылдың 16 сентябрендә Афғанстан хөкүмәте Ҡабулдағы АҠШ вәкиллегенең ике хеҙмәткәрен: вәкиллектең икенсе секретары Тэрнер Хейг Джефферсонды һәм атташе Блэкборн Роберт Кинлиҙы&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot; /&gt; дипломат статусына тап килмәгән эшмәкәрлегенә бәйле «нон грант» персонаһы тип иғлан итә. Матбуғат конференцияһында американдарҙың Афғанстан һәм Пакистан граждандары ҡатнашлығында разведка мәғлүмәттәре йыйыуға, хөкүмәткә ҡаршы эшмәкәрлек алып барыусыларҙы финанслауҙа һәм хөкүмәткә ҡаршы листовкалар таратыуҙа ҡатнашлығы булыуына дәлилләүсе материалдар күрһәтелә&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot; /&gt;.

1986 йылдың июнендә АҠШ армияһының махсус тәғәйенләнештәге ғәскәрҙәренең отставкалағы подполковнигы Джеймс «Бо» Грайд афған мөжәһиттәре төркөмөн АҠШ-та, Невада штатында уҡытыуҙы ойоштора. «Махсус хәрби әҙерлек» программаһы бер ай дауам итә һәм разведка алып барыуға, шартлатыу эшенә һәм элемтә средстволарын, төнөн күрһәтеүсе приборҙарҙы ҡулланырға өйрәтеүҙе үҙ эсенә ала&lt;ref&gt;В. Кикило. США: готовят душманов на своей территории // «Известия», № 231 (22038) от 19 августа 1987. стр.1&lt;/ref&gt;.

АҠШ оборона министрлығы эксперттары мәғлүмәттәре буйынса, АҠШ ЦРУ-һы мөжәһиттәрҙе 1000 «Стингер» ракетаһы менән тәьмин итә, шул иҫәптән афған һуғышы барышында 350 самаһы файҙаланыла. Һуғыш тамамланғас, АҠШ конгресы ПЗРК һәм ракеталарға түләп алыуға 65 миллион доллар бүлә, уларҙың күпмелер өлөшө алына, әммә 400 «Стингер» Афғанстанда ҡала[115].

1981 йылдың башында Американың «Солдат удачи» («Soldier of Fortune») журналы мөжәһиттәрҙең лидерҙары менән интервьюлар серияһын баҫтырып сығара, унда улар «бөтөн донъя ирекмәндәрен» үҙәренә ҡушылырға саҡыра. Был журналдарҙа һуғышта ҡатнашырға теләүселәр өсөн адрестар һәм бәйләнештәр бирелгән «шәхси иғландар» ҙа донъя күрә. Һуңынан, АДР-ҙың Именлек хеҙмәте органдары, 1981 йылдың ғинуары һуңында Афғанстанда Лихтенштейнда теркәлгән «Monte Franco Scandinabia Est.» фирмаһының филиалы асылыуын һәм уның аша Пакистанға АҠШ-тан һәм Бөйөк Британиянан мөжәһиттәрҙе хәрби әҙерләүҙә туранан-тура ҡатнашҡан кәм тигәндә 5 инструкторҙың килеүен белдерә&lt;ref&gt;Афганистан // «Зарубежное военное обозрение», № 5, 1994. стр.61&lt;/ref&gt;. Афған һуғышы барышында АДР территорияһында НАТО һәм Пакистан илдәренең граждандары булыуы, уларҙың хөкүмәткә ҡаршы көстәр хәрәкәтендә ҡатнашыуы (шул иҫәптән хөкүмәт армияһына һәм совет ғәсәкрҙәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә турана-тура ҡатнашыуы) осраҡтары теркәлә. Уларҙың ҡайһы берҙәре ҡулға алына:

Һуғыштың башланған осоронда Мысырҙан Зия эд-дин Махмуд[117] ҡулға алына;
* 1980 йылдың 25 мартында Гераттан төньяҡ-көнбайышҡа 1,086 бейеклегендә 27 боевиктан торған төркөм ҡыйратыла (24-е үлтерелә, 3-һө әсирлеккә алына). Әсирҙәрҙең береһе сит ил гражданины Махди Бахрам Али Наджад була&lt;ref&gt;''В. Ф. Изгаршев.'' По долгу интернационалистов (из афганского дневника военного журналиста). — М., Воениздат, 1981. — с. 16&lt;/ref&gt;;
* Бер ни тиклем һуңыраҡ Иран гражданы Мохсен Резаи ҡулға алына. Матбуғат конференцияһында ул, Иран территорияһында Кахреманшаре мосолман үҙәгендә вербовкаланыуы, унан Мешхед ҡалаһына килеүе, Пакистан территорияһында Кветта әҙерлек үткәндән һуң «джамаате исламие» отряды составында Ҡабул һәм Гератты&lt;ref&gt;''В. Ф. Изгаршев.'' По долгу интернационалистов (из афганского дневника военного журналиста). — М., Воениздат, 1981. — с. 20&lt;/ref&gt; ҡорал менән тәьмин итеүе хаҡында белдерә.
* 1981 йылда Мехтарлама район үҙәгендә Афған армияһы һалдаттары афған милли кейемендә булған, «джамаате исламие» төркөмө оҙатыусыһы менән бергә Пакистан менән Афғанстан сиген рөхсәтһеҙ үткән Франция гражданины Жан-Поль Сильвты (Француз армияһының парашют-десант частарының элекке хәрби хеҙмәткәре) ҡулға ала. Ж.-П. Сильв сикте рөхсәтһеҙ үткәне өсөн 5 йылға иркенән мәхрүм ителә, әммә 9 айҙан һуң иреккә сығарыла&lt;ref&gt;М. Ростарчук. Пошел по шерсть… (о том, как не состоялась сенсация) // «Известия», № 17 (19998) от 17.01.1982. стр.5&lt;/ref&gt;.
* 1982 йылдың авгусы һуңында Афғанстан территорияһында Кветтағы хәрби-десант училищеһын тамалаусы, Лахорҙағы[121] курстарҙа өҫтәмә рәүештә тел, илде өйрәнеү һәм махсус әҙерлек буйынса белем алған Пакистан армияһы офицеры Саид Мөхәммәт Али ҡулға алына. Али Пакистандан Афғанстандың Нимруз провинцияһында хәрәкәт иткән Алауддин отрядын тәьмин итеү менән шөғөлләнгән. Ҡабулдағы матбуғат конференцияһында ул шулай уҡ АДР хәрби ҡеүәте, ҡоралланыуы, афған армияһы частарының дислокацияһы тураһында разведка мәғлүмәте йыйыу бурысын да үтәүен белдерә. Шул уҡ сарала АДР Сит ил эштәре министрлығы вәкилдәре Пакистан территорияһында диверсанттар һәм террорсылар әҙерләү буйынса 80 үҙәк, мәктәп һәм лагерь эшләүен белдерә&lt;ref&gt;''А. Ахмедзянов.'' Ставка на наёмников. // «Известия», № 278 (20259) от 05.10.1982. стр. 5&lt;/ref&gt;.
* 1983 йылдың июлендә Параван провинцияһының Баграм өйәҙендә мөжәһиттәрҙең бер төркөмөн ҡыйратҡандан һуң, һуғыш урынында Бөйөк Британия гражданины Стюарт Боудмен (Stuart Bodman) исеменә документтары, шулай уҡ уның совет һәм афған ғәскәрҙәренең дислокацияһы&lt;ref&gt;''А. Асеевский.'' ЦРУ: шпионаж, терроризм, зловещие планы. — М., Политиздат, 1985. — с. 265—266&lt;/ref&gt; тураһында мәғлүмәттәр тупланған документтары, ҡағыҙҙары һәм фотоматериалдары булған Европа кешеһенең мәйете табыла. Бер ни тиклем һуңыраҡ, «Санди таймс» инглиз гәзите үҙенең тикшеренеүен үткәреп[124], ысын Стюарт Боудмендың иҫәнлеген, Бөйөк Британияла йәшәүен һәм кладовщик булып эшләүен асыҡлай&lt;ref&gt;см. «The Sunday Times» от 9 и 16 октября 1983&lt;/ref&gt;.
* 1984 йыл башында АДР Сит ил эштәре министрлығы 1983 йылдың декабрендә ил территорияһында француз гражданины «хөкүмәткә ҡаршы емереү эштәрендә туранан-тура ҡатнашҡан»&lt;ref&gt;Путём диверсий и провокаций // «Известия», № 18 (20729) от 18 января 1984. стр. 4&lt;/ref&gt; Филипа Огайяра (Phillippe Agouyarde) ҡулға алыныуға бәйле Францияға протест ебәрә.
1984 йылдың октябрендә Ҡабулда матбуғат конференцияһында сит ил журналистар алдына Афғанстан территорияһында тотолған Пакистан армияһы капитаны Зульфикар Хайдар (Zulficar Khaider)&lt;ref&gt;А. Иванов. В позорной роли. Пакистан принимает активное участие в необъявленной войне против против Афганистана // «Красная звезда», № 273 (18560) от 28 ноября 1984. стр. 3&lt;/ref&gt; баҫа.
* 1985 йылдың ғинуарында Нангархар провинцияһында Пакистан хәрби разведкаһы хеҙмәткәре, Пешаварҙағы разведка үҙәген тамамлаусы һәм 9 айлыҡ әҙерлек үткәндән һуң үҙәкте тамамлаусы ике кеше менән Афғанстанға сығарылған Джамиль ҡулға алына. Ул афған армияһы подразделениеларының ҡоралланыуы, һаны һәм дислокацияһы тураһында мәғлүмәт йыйыу менән шөғөлләнә&lt;ref&gt;[Афганистан] Признания диверсанта // «Известия», № 20 (21097) от 20 января 1985. стр. 4&lt;/ref&gt;.
* 1985 йылдың 19-нан 20-һенә ҡараған төндә Кандагар провинцияһының Шаһваликот өйәҙендә бер нисә джиптан торған мөжәһиттәр колоннаһы спецназ боҫҡонона эләгә һәм тар-мар ителә. Тикшереү ваҡытында машиналарҙың береһендә АҠШ гражданины Чарльз Торнтондың мәйете, уның мөжәһиттәр менән бәйләнешен раҫлаусы документтар, ҡағыҙҙар һәм фотоматериалдар табыла[129][130].
* 1985 йылдың 23 февралендә Барикот районында Пакистан армияһының 400 самаһы кешенән торған подразделениеһы АДР армияһы подразделениеһын утҡа тота, афған хәрби хеҙмәткәрҙәренең 5-е һәләк була, 4-е яралана&lt;ref&gt;[Афганистан] Решительное осуждение // «Известия», № 62 (21139) от 3 марта 1985. стр. 4&lt;/ref&gt;.
* 1986 йылдың апрелендә Кандагар районында хөкүмәткә ҡаршы көрәшеүҙәрен туҡтатырға ҡарар иткән боевиктар төркөмө тарафынан АДР-ның именлек хеҙмәте органдарына ГФР хәрби контрразведкаһы агенты, сығышы менән Төркиәнән булған Осман Демир тапшырыла. Ул 1983 йылдан ГФР гражданины булыуын, 1986 йылдың мартынан Пакистан территорияһынан Афғанстанға ебәрелгәнгә тиклем шымсы полицейский булыуын белдерә&lt;ref&gt;''Д. Мещанинов.'' Вмешательство продолжается // «Известия», № 364 (22171) от 30 декабря 1987. стр. 1,4&lt;/ref&gt;..
1987 йылдың ноябрендә Фарьяб провинцияһында хөкүмәткә ҡаршы көрәшеүҙәрен туҡтатырға ҡарар иткән боевиктар төркөмө АДР-ның Именлек хеҙмәте органдарына үҙҙәренең отрядында булған һәм разведка мәғлүмәте йыйыу менән шөғөлләнгән Франция гражданины Ален Гийоны тапшыра&lt;ref&gt;''Д. Мещанинов.'' С чёрного хода… // «Известия», № 333 (22140) от 29 ноября 1987. стр. 5&lt;/ref&gt;.
* 1987 йылдың декабрендә Хоста районында Афғанстандың хөкүмәт армияһы менән дошмандар алышы барышында бер европалы үлтерелә, әсирлеккә алынған боевиктар уны «Американың хәрби инструкторы» булараҡ таный. Пентагон вәкиле уның Американың хәрби советнигы булыуы тураһындағы мәғлүмәтте кире ҡаға; АҠШ дәүләт департаментының рәсми вәкиле Ф. Оукли, һәләк булыусы АҠШ гражданины булыуы мөмкин, әммә Американың хәрби советнигы түгел — Афғанстан территорияһында ул «үҙ аллы, шәхси кеше булараҡ йөрөгән», тип белдерә[134].
* Бынан тыш, Афғанстан территорияһында Turgit Uzala исемле Төркиә һәм Abdus Ali&lt;ref name=&quot;autogenerated9&quot; /&gt; исемле Мысыр гражданы ҡулға алыныуы тураһында иҫкә алыуҙар бар.

Дөйөм алғанда, контрразведканың тырышлығы һөҙөмтәһендә, АҠШ-тың, Пакистандың, Францияның һәм башҡа илдәрҙең махсус хеҙмәттәренең 44 агенты асыҡлана.

Афғанстандағы совет ғәскәрҙәренә ҡаршы пропаганда алып барыу менән Халыҡ-хеҙмәт союзы, ОУН, «Халыҡтарҙың большевиктарға ҡаршы блогы» һәм башҡа ойошмалар шөғөлләнә. Францияла Красная звезда гәзитенең ялған һаны миллион тираж менән баҫыла һәм һуңынан Афғанстанда таратыла. Мөжәһиттәрҙең ҡайһы бер отрядтары Ирандан -атап әйткәндә, Герат районында хәрәкәт иткән «һыңар ҡуллы Кари» («Кяри-якдаста») отрядынан һәм Мешхедтың тирә-йүнендә хәрәкәт иткән Туран Исмаил отрядынан ярҙам ала&lt;ref&gt;''А. Ахмедзянов.'' Страж революции // «Известия», № 147 (20493) от 27 мая 1983. стр. 4&lt;/ref&gt;.

== Хәрби енәйәттәр ==
Совет хәрби хеҙмәткәрҙәрен совет хәрби трибуналдары афғандарҙы үлтергән, афған ҡатын-ҡыҙҙарын көсләгән өсөн төрлө язаға, шул иҫәптән үлем язаһына ла хөкөм итеү осраҡтары була&lt;ref&gt;[http://afgan-war-soldiers.narod.ru/crime-098.html История одного ЧП]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;&gt;[http://blog.zaotechestvo.ru/2010/01/16/%d0%b2%d0%be%d0%b5%d0%bd%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d1%81%d0%bb%d0%b5%d0%b4%d0%be%d0%b2%d0%b0%d1%82%d0%b5%d0%bb%d1%8c-%d1%83-%d0%b2%d0%be%d0%b9%d0%bd%d1%8b-%d0%b2%d0%be%d0%be%d0%b1%d1%89%d0%b5-%d0%bd%d0%b5/#more-301 Военный следователь. У войны вообще нет лица]&lt;/ref&gt;.

1989 йылдың ноябрендә СССР Юғары Советы Афғанстанда совет хәрби хеҙмәткәрҙәре ҡылған барлыҡ енәйәттәр буйынса ла амнистия иғлан итә&lt;ref&gt;[http://lawru.info/base19/part1/d19ru1470.htm Постановление ВС СССР от 28 ноября 1989 г. N 842-1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103094248/http://lawru.info/base19/part1/d19ru1470.htm |date=2012-11-03 }}&lt;/ref&gt;.

Хәрби прокуратура мәғлүмәттәре буйынса, 1979 йылдың декабренән 1989 йылдың февраленә тиклем АДР-да 40-сы армия составынан 4307 кеше енәйәти яуаплылыҡҡа тарттырыла. СССР Юғары Советының ҡарары көсөнә ингәндә 420 элекке яугир-интернацилоналист иректән мәхрүм итеү урындарында була&lt;ref&gt;{{cite web|date=13 февраля 2004|url=http://nvo.ng.ru/wars/2004-02-13/7_afgan.html|title=Прокляты и забыты?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2012-11-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CIVTYjKI|archivedate=2012-11-19}}&lt;/ref&gt;..

АҠШ властарының 1982 йылдың мартында совет ғәскәрҙәре тарафынан Афғанстанда химик ҡорал ҡулланыуы тураһындғы белдереүе&lt;ref&gt;Mauroni A. America’s Struggle with Chemical-biological Warfare. Р. 82.&lt;/ref&gt;, так и не были документально подтверждены&lt;ref&gt;См. по теме дискуссию: Гай Д., Снегирев В. Вторжение. Неизвестные страницы необъявленной войны. С. 185—187.&lt;/ref&gt; документтар менән раҫланмай.

Афған мөжәһиттәре ҡулға алынған совет хәрби хеҙмәткәрҙәрен&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot; /&gt; һәм НДПА активистарын язалай, үлтерә.

== Совет киң матбуғат сараларының һуғышты яҡтыртыуы һәм совет йәмғиәтенең мөнәсәбәте ==
Һуғышҡа ҡаршы совет диссиденттары сығыш яһай. 1980 йылда академик А. Д. Сахаров асыҡтан-асыҡ һуғышҡа ҡаршы белдереүе өсөн һөргөнгә оҙатыла.

1987 йылға тиклем һәләк булыусыларҙың мәйеттәре һалынған цинк табуттарҙы ярым йәшерен рәүештә ерләйҙәр, ә урынлаштырылған һәйкәлдәргә һалдаттың Афғанстанда һәләк булыуы&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;[http://his.1september.ru/articlef.php?ID=199904303 Сенявская Е.Войны ХХ столетия: социальная роль, идеология, психология] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204063815/http://his.1september.ru/articlef.php?ID=199904303 |date=2013-12-04 }}&lt;/ref&gt; тураһында мәғлүмәт яҙыу тыйыла.

Совет киң мәғлүмәт сараларына башта бары тик бер взвод ҡатнашлығындағы хәрби хәрәкәттәрҙе яҡтыртырға, бары тик рядовойҙарҙың ғына фамилияларын атарға, ә һәләк булыусылар тураһында — берәм-бөртөк осраҡта ғына яҙырға рөхсәт ителә. 1985 йылдың 19 июнендә В.Варенников менән В. Кирпиченко ҡултамғаһы аҫтында «АДР территорияһында совет ғәсәкрҙәренең сикләнгән контингентының хәрәкәттәренә ҡағылышлы, асыҡтан-асыҡ нәешр итергә рөхсәт ителгән мәғлүмәттәр исемлеге» донъя күрә.

1989 йылға тиклем «яугир-интернационалистарҙың» образын ҡаһарманлаштырыу өҫтөнлөк итә һәм һуғыштың үҙен үк ыңғай яҡтан күҙалларға тырышыу бара. Асыҡлыҡ сәйәсәтенә бәйле совет матбуғатында был һуғышта советтарҙың ҡатнашыуын тәнҡитләгән мәҡәләләр күренә башлай&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt;. 1989 йылдың декабрендә СССР Халыҡ депутаттарының икенсе съезында Афғанстанға совет ғәсәкәрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул итеүҙе сәйәси баһалау тураһында ҡарар ҡабул ителә. Унда Афғанстанға инеү сәйәси һәм әхлаҡи ғәйепләүгә хаҡлы булыуы тураһында билдәләнә&lt;ref&gt;[http://magazines.russ.ru/nlo/2007/84/pr2.html Пролог. События конца 1989 года]&lt;/ref&gt;.

1989 йылдың декабрендә үткәрелгән социологик һорау алыу мәғлүмәттәре буйынса (унда 15 мең самаһы кеше ҡатнаша, шуларҙың яртыһы — Афғанды үтеүеселәр), «афғандарҙың» 35 проценты һәм һуғышта булмаған респонденттарҙың 10 проценты совет хәрбиҙәренең сик буйындағы илгә инеүен «интернациональ бурыс» үтәү, тип баһалай. Уны «Интернациональ бурыс төшөнсәһен дискредитациялау» тип «афғандарҙың» 19 проценты һәм башҡаларҙың 30 проценты белдерә. 17 процент «афған» һәм 46 процент башҡа респонденттар «беҙҙең ғәрлек» тип баһалаһа, 17 процент «афған» һәм башҡа яуап биреүселәрҙең 6 проценты «Ғорурланам!», тип белдерә.
1991 йылда СССР тарҡалғандан, социаль-иҡтисади система алышынғандан һуң килеп тыуған иҡтисади көрсөк һөҙөмтәһендә тамамланған һуғышҡа ҡыҙыҡһыныу яйлап кәмей&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt;. 1992 йылдың апрелендә советтарҙың ярҙамы туҡталыуы арҡаһында Мөхәммәт Наджибулла режимы ҡолатыла һәм Афғанстанда Граждандар һуғышының яңы этабы башлана — хәҙер инде унда еңеү яулаған мөжәһиттәр төркөмдәре үҙ-ара һуғыша.

== «Афған синдромы» ==
1979 йылдың 25 декабренән 1989 йылдың 15 февраленә тиклем Афғанстан территорияһындағы ғәскәрҙәрҙә 620 мең кеше хәрби хеҙмәт үтә, шул иҫәптән Совет Армияһы частарында — 525 мең, СССР КГБ-һының сик буйы ғәскәрҙәрендә һәм башҡа частарында — 90 мең, СССР Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәрендә — 5 мең. Бынан тыш, совет ғәскәрҙәрендә эшсе һәм хеҙмәткәр вазифаларында 21 мең кеше иҫәпләнә. Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингент составындағы һаны 80 меңдән 104 мең хәрби хеҙмәткәр һәм 5 — 7 мең эшсе һәм хеҙмәткәр (ялланған хеҙмәткәр) була. Башҡа сығанаҡтар Афған аша миллион самаһы кеше үткән, тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.redstar.ru/2011/09/14_09/4_02.html «Красная звезда», 14.09.2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112043500/http://www.redstar.ru/2011/09/14_09/4_02.html |date=2012-01-12 }} [http://nvo.ng.ru/wars/2004-02-13/7_afgan.html «НВО»]&lt;/ref&gt;.
Цензура сәйәсәте арҡаһында һуғыш башында Афғанстанға ебәрелгән һалдаттар һәм кесе офицерҙар унда нимә булғанын да — хәрби хәрәкәттәр, һәләк булыусылар, яралылар хаҡында бер нәмә лә белмәй.
{{начало цитаты}}Бары тик бик һирәктәр генә алда нимә көткәнен аныҡ күҙаллай. Ҡаһарманлыҡ, һуғыш, үҙеңде «ысын ир-егет» итеп күрһәтеү теләге лә була. «Әгәр йәш егетәр эргәһендә өлкәнерәк берәйһе булһа, был файҙаға ғына булыр ине, — тип иҫләй батальон командиры М. М. Пашкевич. — Ул ваҡытта йәшлек ынтылышы һәм энергияһы тормош аҡылы һәм тыныслыҡ менән компенсацияланыр ине. Әммә һалдатҡа — 18-20, взвод командирына — 21-23, рота командирына — 23-25, ә батальон командирына иң яҡшы осраҡта 30-33 йәш. Барыһы ла йәш, барыһы ла ҡаһарманлыҡ һәм дан көҫәй. Һәм был кешелек сифаттары ҡайһы бер ваҡытта юғалтыуҙарға ла килтерҙе» {{конец цитаты|источник=&lt;ref&gt;[http://militera.lib.ru/research/senyavskaya1/07.html Сенявская Е. С. Психология войны в XX веке: исторический опыт России. — М.: РОССПЭН, 1999]&lt;/ref&gt;}}.
Һалдаттар афған халҡына ышанмай. Совет спецназы тәжрибәһе күрһәтеүенсә, әгәр ниндәйҙер операция барышында ҡулға алынған афғанды иреккә ебәрһәң, ул, ғәҙәттә, партизан отряды менән килә. Спецназдың күпселеге афған халҡы теге йәки был дәрәжәлә мөжәһиттәргә ярҙам итте, тип иҫәпләй. Шундай миҫал да килтерелә. Спецназ еңелеү кисергән бер алыштан һуң, эргәләге ҡышлаҡтың ҡарттары һәм үҫмерҙәре тирә-яҡты ентекләп ҡарап сығып, яралы спецназсыларҙы тәпке һәм көрәктәр менән бәргеләп үлтереп ҡуялар. Урындағы халыҡ совет һалдаттарына ялған мәғлүмәт бирә, уларҙы боҫҡонға индерә&lt;ref&gt;Чикишев А. В. Спецназ в Афганистане. — М.: Олма-Пресс, 2004. — С. 275—278.&lt;/ref&gt;. Афғанстанда совет частарындағы тәртип кимәле бик йыш түбән була. Уларҙа «олатайлыҡ» сәскә ата. Күп һалдаттар һәм офицерҙар алкоголь һәм наркотик ҡуллана&lt;ref&gt;[http://afganistana.net/cms/top-secret.php Секреты войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119025438/http://afganistana.net/cms/top-secret.php |date=2011-11-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nasledie.ru/voenpol/14_14/article.php?art=9 ''А.Васильев, В. Сальников, С. Степашин''. Наркотизм в Вооружённых Силах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110123145601/http://www.nasledie.ru/voenpol/14_14/article.php?art=9 |date=2011-01-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/12/091225_tajik_afghan.shtml А.Саркорова. Таджики в афганской войне: неожиданный марш-бросок]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.proza.ru/2010/11/26/808 Афганская тема]&lt;/ref&gt;. Элекке спецназ офицеры Алексей Чикишев раҫлауынса, айырым роталарҙа һәм батареяларҙа рядовой составтың 90 проценты чарас (гашиштың бер төрө) тарта&lt;ref&gt;Чикишев А. В. Спецназ в Афганистане. — М.: Олма-Пресс, 2004. — С. 304.&lt;/ref&gt;.

Төрлө сәйәси көстәр йәш ветерандарҙы халыҡтың социаль актив ҡатламы булараҡ, үҙ мәнфәғәтендә файҙаланырға тырыша. Дошманлашыусы яҡтар барлыҡ милләт-ара низағтарҙа үҙ сафтарына боевиктарҙы вербовкаларға тырыша. Уларҙың күптәре ойошҡан енәйәти төркөмдәргә инә.

1989 йылдың ноябренә ҡарата, афған һуғышының 3700 ветераны иректән мәхрүм итеү урындарында була, «афғандарҙың» ғаиләләрендә киҫкен ғаилә низағтары һәм айырылышыуҙар 75 процентҡа етә; ветерандарҙың 2/3 өлөшө эше менән ҡәнәғәтһеҙлек белдерә һәм килеп тыуған низағтар арҡаһында эш урынын йыш алмаштыра, студент-«афғандар» ҙың 90 процентының академик бурысы була йәки улар насар өлгәшә, 60 проценты алкоголизм һәм наркоманиянан интегә. 1989 йылда «афғандарҙың» кәйефен уларҙың бер вәкиленең &quot;Комсомольская правда&quot;ла баҫылып сыҡҡан түбәндәге хат асыҡ сағылдыра:
{{начало цитаты}} «Беләһегеҙме, әгәр хәҙер Союз буйынса : „Теләүселәр! Кире Афғанға!“- тигән оран ташлаһалар, мин китер инем… Бында йәшәп ошо бөтөн бысраҡлыҡты, кабинет ҡомаҡтарының май баҫҡан йөҙҙәрен, кешеләрҙең уҫаллығын, бөтөн нәмәне күрә алмауын, бер кемгә лә кәрәкмәгән лозунгыларҙы күргәнсе, кире китер инем! Унда барыһы ла ябай ғына»
{{конец цитаты}}.
1990 йылдар башында уҙғарылған тест тикшереүе афған һуғышында ҡатнашыусыларҙың кәм тигәндә 35-40 проценты профессиональ психологтар ярҙамына мохтаж булыуын күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 Ю. Рубцов. Уроки «Афгана». СССР проиграл борьбу за афганский народ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731023853/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 |date=2016-07-31 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Элекке Советтар Союзының күпселек ҡалаларында [[Вильнюс]]та, [[Киев]]та, [[Одесса]]ла, Ульяновскиҙа, Нежинда, Запорожьела, Хабаровскиҙа, Краснотурьинскта, Пермдә, Орелда, Екатеринбургта&lt;ref&gt;[http://www.afisha.ru/ekaterinburg/other/996/ «Чёрный тюльпан»]&lt;/ref&gt;, Норильскиҙа, Вологдала, Тирасполдә, Сыктывкарҙа, Волгоградта, Читала һ.б. афған яугирҙарына һәйкәлдәр бар.
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; caption=&quot;Һуғышта ҡатнашыусы яугирҙарға һәйкәлдәр&quot;&gt;
Файл:Minsk.Ostrov Slez.JPG|Йәш уртауы — афған һуғышы яугирҙарына һәйкәл,  [[Минск]]
Файл:RIAN archive 746401 Laying wreaths to Afghan war veterans.jpg|Һәләк булған яугир-интернационалистарға обелиск, &lt;br /&gt; Красногорск
Файл:Герои-Афганцы-Тольятти.jpg|Афған һуғышында һәләк булыусыларға һәйкәл, Тольятти
Файл:Сынам отечества - войнам Афганской войны - Донор.jpg|Афған яугирҙарына һәйкәл, Тирасполь
Файл:Памятник воинам-афганцам в Ильичевске 1.jpg|Афған яугирҙарына һәйкәл, Ильичёвск
Файл:Памятник погибшим воинам-афганцам (Усть-Каменогорск).jpg|Яугир-интернационалистар иҫтәлегенә монумент, Усть-Каменогорск
File:Һәйкәл1.jpg|[[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]] [[Лағыр|Лағыр ауылы]]нда яугир-интернационалистарға һәм чечендарға ҡуйылған һәйкәл
File:Һәйкәл.jpg|[[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]] [[Лағыр|Лағыр ауылы]]нда яугир-интернационалистарға һәм чечендарға ҡуйылған һәйкәлдәге исемлек
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Мәҙәниәт һәм сәнғәт әҫәрҙәрендә ==
Афған һуғышы һәм уға бәйле ваҡиғалар монументаль һәм һынлы сәнғәттә, шиғриәттә, кинофильмдарҙа, нәфис әҙәбиәттә, публицистика әҫәрҙәрендә, шулай уҡ филателияла ла сағылыш таба.
[[Файл:2009. Stamp of Belarus 02-2009-01-16-m.jpg|150 px|right|thumb| [[Беларус]]тәге [[почта маркаһы]], [[2009 йыл]]]]

=== Нәфис әҙәбиәттә ===
* Хәлил Һөйөндөков. Тау тотҡоно. — Өфө: «Шоңҡар». — ???
* Эдуард Тополь. Красная площадь (1983)
* Эдуард Тополь. Русская Семёрка. — М.: Молодая гвардия, 1992. — ISBN 5-235-02027-8
* Фридрих Незнанский. Операция «Фауст». — Смоленск: Полиграмма, 1994. — ISBN 5-87264-029-3
* Николай Иванов. Операцию «Шторм» начать раньше. — М.: Эксмо, 1996.
* Андрей Дышев. Разведрота. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-14711-X
* Дышев Сергей. Потерянный взвод. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-15709-3
* Михаил Евстафьев. В двух шагах от рая. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-18424-4
* Николай Прокудин. Рейдовый батальон. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-18904-1
* Сергей Скрипаль, Геннадий Рытченко. Обречённый контингент. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-16949-0
* Глеб Бобров. Солдатская сага. — M.: Эксмо, 2007. — ISBN 978-5-699-20879-1
* Александр Проханов. Дерево в центре Кабула. — М.: Советский писатель, 1982. — 240 с.
* [[Светлана Алексиевич]]. Цинковые мальчики. — M.: Время, 2007. — ISBN 978-5-9691-0189-3 (ошибоч.)
* Фролов И. А. Прогулки с борттехником. Вертолётчик. — M.: ЭКСМО, 2007. — ISBN 978-5-699-21881-3
* Виктор Николаев. Живый в помощи. Записки «афганца». — M.: Софт Издат, 2006. — ISBN 5-93876-026-7
* Павел Андреев. Двенадцать рассказов. «Афганская война 1979—1989 гг.», 1998—2002.
* Александр Сегень. Заблудившийся БТР. — М.: Армада-Пресс, 2001. — 224 с. — ISBN 5-309-00098-4
* Олег Ермаков. Афганские рассказы. Знак зверя.
* Игорь Моисеенко. Сектор обстрела. — М.: Эксмо, 2008. ISBN
* Андрей Волос. Победитель.-Аст,2008
* Олег Ермаков. Арифметика войны.- Аст,2011
* Андрей Константинов, Борис Подопригора. Если кто меня слышит. Легенда крепости Бадабер.- Астрель-Спб, 2013, сетевая публикация- «Фонтанка.ру»
* Миргазиян Динмухаметов. Верность воинской присяге (тат. Хэрби антка тугрылык). — М.: Азн, 2014
* Анджей Сапковский. Змея — роман Анджея Сапковского в жанре военной фэнтези. Действие произведения происходит вовремя войны в Афганистане.
* Алексей Иванов. Ненастье. — М.: АСТ, 2015. ISBN 978-5-17-089923-4

=== Кинематографта ===
* «Жаркое лето в Кабуле» (1983, ДРА — СССР) — фильм режиссёров Али Хамраева и Вали Латифи[155];
* «Человек, который брал интервью» (1987, СССР) — фильм режиссёра Юрия Марухина[156];
* «Рэмбо 3» (1988, США) — фильм режиссёра Питера МакДональда;
* «Зверь войны» (также: «Зверь») (1988, США) — фильм режиссёра Кевина Рейнольдса;
* «За всё заплачено» (1988, СССР) — фильм режиссёра Алексея Салтыкова;
* «Шурави» (1988, СССР) — фильм режиссёра Сергея Нилова;
* «Сержант» (1988, СССР) — фильм режиссёра Станислава Гайдука (киноальманах «Мостик»);
* «Груз 300» (1989, СССР) — фильм режиссёра Георгия Кузнецова;
* «Опалённые Кандагаром» (1989, СССР)
* «Мы» (1989, СССР, Великобритания) — документальный фильм режиссёра Юриса Подниекса.
* «Два шага до тишины» (1991, СССР) — фильм режиссёра Юрия Тупицкого;
* «Ущелье духов» (1991, СССР, Туркменистан) — фильм режиссёра Сергея Нилова;
* «Афганский излом» (1991, СССР, Италия) — фильм режиссёра Владимира Бортко;
* «Нога» (1991, СССР) — фильм режиссёра Никиты Тягунова;
* «Караван смерти» (1991, СССР) — фильм режиссёра Ивана Соловова;
* «Афганец» (1991, Украина) — фильм режиссёра Владимира Мазура;
* «Тридцатого уничтожить!» (1992, Россия) — фильм режиссёра Виктора Доценко;
* «Чёрная акула» (1993, Россия) — фильм режиссёра Виталия Лукина
* «Афганец 2» (1994, Украина) — фильм режиссёра Владимира Мазура;
* «Пешаварский вальс» («Побег из Афганистана») (1994, Россия) — фильм режиссёров Т. Бекмамбетова и Г. Каюмова;
* «Мусульманин» (1995, Россия) — фильм режиссёра Владимира Хотиненко;
* «Дезертир» («Русский Рэмбо») (1996, Молдова-Болгария-Россия) — фильм режиссёра Юрия Музыки;
* «Рикошет» (1997, Молдова-Россия) — фильм режиссёра Игоря Талпы;
* «Господа офицеры» (2004, Россия) — 8-серийный фильм режиссёра Андрея Кравчука
* «Сармат» (2004, Россия) — 12-серийный фильм режиссёра Игоря Талпы;
* «9 рота» (2005, Россия-Украина-Финляндия) — фильм режиссёра Фёдора Бондарчука;
* «Звезда солдата» (2006, Франция, Германия, Афганистан) — фильм режиссёра Кристофа де Понфилли;
* «Война Чарли Уилсона» (2007, США) — фильм режиссёра Майка Николса;
* «Афганский призрак» (2008, Россия) — 8-серийный фильм режиссёров Павла Малькова и Олега Фомина;
* «Афганская война» (2009, Россия) — документальный фильм режиссёров Алексея и Татьяны Крол;
* «Охотники за караванами» (2010, Россия-Украина) — 4-серийный фильм режиссёра Сергея Чекалова.
* «Возвращение в „А“» (2011, Казахстан-Россия) — фильм режиссёра Егора Кончаловского
* «Афган» (2014, Россия) — документальный фильм Андрея Кондрашова

=== Музыкала ===
* Группа «Алиса» (Константин Кинчев) «Завтра может быть поздно» (альбом «Нервная ночь», 1984)
* Группа ДДТ (Юрий Шевчук) Не стреляй, Война бывает детская
* Группа Наутилус Помпилиус «Мой брат Каин» (альбом «Раскол», 1988)
* Группа «Ария»: Бой Продолжается
* «Голубые береты»: Наш Афган, Афганский излом, Серебристый самолёт, Война не прогулка, Границы
* «Ростов» Синева, Память
* «Каскад»: Кукушка, Мы выходим на рассвете, На Баграмской дороге, Я вернусь, Мы уходим, Воинам-автомобилистам, Кому нужна была эта война?
* «Контингент»: Кукушка, Пленным, Метр на два
* «Эхо Афгана»: Я убит под Кандагаром, Дым сигареты
* «Любэ»: За тебя
* «Инструкция по выживанию»: «Афганский синдром» (Конфронтация в Москве, 1988)
* Игорь Тальков: Баллада об афганце
* Максим Трошин: Афганистан
* Валерий Леонтьев. Афганский ветер (И. Николаев — Н. Зиновьев)
* Александр Розенбаум. Монолог пилота «Чёрного тюльпана», Караван, В горах Афгани, На перевале дождь, Мы вернёмся
* Группа «Кино» (Виктор Цой) Группа крови, (1986)
* Н. Анисимов. Последний монолог Ми-8, Песня бортстрелка вертолёта
* М. Бессонов. До боли сжимается сердце
* И. Бурляев. Памяти вертолётчиков Афганистана
* В. Верстаков. Аллах Акбар
* В. Верстаков. Джелалабад
* А. Дорошенко. Афган
* В. Горский. Афганец
* С. Кузнецов. Случай в дороге
* И. Морозов. Конвой Талукан-Файзабад, Полночный тост, Вертолётчикам
* А. Смирнов. Водителям КамАЗов
* И. Баранов. Случай в бою, В горах под Пешаваром
* Спринт. Афганистан
* Несмеяна. «Шуба из Афгана», «Бутылочка», «Лифт любви»
* Сборник афганских песен «Время выбрало нас», 1988
* Глеб Самойлоff &amp; The Matrixx «Афганец», 2013
* Константин Силко «Алый трассер»

=== Компьютер уйындарында ===
* Squad Battles: Soviet-Afghan War
* Rambo III
* 9 рота
* Правда о девятой роте
* Линия фронта. Афганистан’82
* Call of Duty: Black Ops II
* Medal of Honor
* Metal Gear Solid V: The Phantom Pain

=== Филателияла ===
2014 йылдың 15 февралендә «Днестр буйы маркаһы» предприятиеһы Афғанстандан [[СССР|Совет ғәскәрҙөре]] сығарылыуҙың 25 йыллығына арнап маркалар серияһын баҫтырып тарата. Почта блогында [[Амударъя]] аша һалынған күперҙән совет бронетехникаһы үтеүе, шулай уҡ Тирасполдәге яугир-интернационалист һәйкәле һәм Бендералағы «Ҡара ләлә» монументы һүрәтләнгән маркалар бар. Тиражы — 8000 дана&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://novostipmr.com/ru/news/14-02-15/pochta-pridnestrovya-vypustila-marki-posvyashchyonnye-25-letiyu|title=Почта Приднестровья выпустила марки, посвящённые 25-летию вывода советских войск из Афганистана|date=2014-02-15|accessdate=2014-02-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221064932/http://novostipmr.com/ru/news/14-02-15/pochta-pridnestrovya-vypustila-marki-posvyashchyonnye-25-letiyu |date=2014-02-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://tv.pgtrk.ru/news/20140217/16490|title=К 25-летию вывода войск из Афганистана Почта Приднестровья выпустила специальную марку|date=2014-02-17|accessdate=2014-02-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222165131/http://tv.pgtrk.ru/news/20140217/16490 |date=2014-02-22 }}&lt;/ref&gt;..

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Афған һуғышында һәләк булған башҡорттар исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* White Book. Pakistan’s subversive activities against Afghan revolution. Kabul, DRA Ministry of Foreign Affairs, Information and Press Department. 1984 — 63 pages
* ''Philip Bonosky.'' Washington’s secret war against Afghanistan. New York, 1985.
* ''Ляховский А. А., Забродин В. М.'' Тайны афганской войны. — М.: Планета, 1991. — 272 с., ил. — ISBN 5-85250-486-6
* Mohammad Yousaf, Mark Adkin: Afghanistan — The Bear Trap: The Defeat of a Superpower. Casemate, 2001, ISBN 0-9711709-2-4. (deutsche Übersetzung: Die Bärenfalle. Der Kampf der Mudschaheddin gegen die Rote Armee — ISBN 3-924753-50-4 bzw. ISBN 3-89555-482-0).
* Lester W.Grau, Michael A.Gress.The Russian General Staff: The soviet-afghan war: How a superpower fought and lost, 2002 by the University of Kansas.
* Steve Coll: ''Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden, from the Soviet Invasion to September 10, 2001.'' Penguin Books, London 2005, ISBN 978-0-14-193579-9.
* ''Грешнов А. Б.'' [http://www.artofwar.net.ru/profiles/greshnov_andrei_b/view_book/afganistan_zalojniki_vremeni «Афганистан: заложники времени»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — ISBN 5-87317-318-4
* ''Костыря А. А.'' Историография, источниковедение, библиография спецоперации СССР в Афганистане (1979 − 1989 гг.): монография. — 2-е изд., доп. и испр. — Донецк: Промінь, 2009. — 600 с.
* ''Сергей Бояркин.'' [http://afgan-war-soldiers.narod.ru/index.html#ogl Солдаты Афганской войны.]
* ''Брейтвейт, Родрик'' {{cite book|title=Afgantsy: The Russians in Afghanistan, 1979–89|year=2011|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=9780199832651|pages=417}}
* Corera, Gordon (2011). MI6: Life and Death in the British Secret Service. London: Phoenix. ISBN 978-0-7538-2833-5
* {{книга
 |автор         = Родрик Брейтвейт
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Афган
 |оригинал      = Afgantsy: The Russians in Afghanistan 1979-1989
 |ссылка        = http://www.ozon.ru/context/detail/id/20231010/
 |викитека      = 
 |ответственный = Переводчик: Антон Шириков
 |издание       = 
 |место         = 
 |издательство  = Corpus
 |год           = 2013
 |том           = 
 |страницы      = 
 |столбцы       = 
 |страниц       = 496
 |серия         = 
 |isbn          = 978-5-17-077823-2
 |тираж         = 
}}

; Мемуарҙар
* [http://iona-andronov.narod.ru/index/0-4 ''Андронов И. И.'' «Под огнем от Афгана до Москвы. Мемуары» («Моя война») (1999), ООО «Деловой мир 2000», 416 с. —] ISBN 5-93681-001-1
* ''Громов Б. В.'' [http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/index.shtml «Ограниченный контингент».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070125143141/http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/index.shtml |date=2007-01-25 }} — М.: Прогресс, Культура, 1994. — 352 с. В книге последнего командующего 40-й армии приведены многие документы, раскрывающие причины ввода войск, описаны многие события войны.
* ''Ляховский А. А.'' [http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/afgan_tragedy_and_glory/index.shtml Трагедия и доблесть Афгана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427064114/http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/afgan_tragedy_and_glory/index.shtml |date=2007-04-27 }} — М.: Искона, 1995. — 720 с. — ISBN 5-85844-047-9 Большие фрагменты текста совпадают с книгой Громова Б. В.
* ''Лебедь А. И.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/lebed_ai/index.html За державу обидно.] — М.: Редакция газеты «Московская правда», 1995. — 464 с. Доп. тираж 15 000 экз. — ISBN 5-7482-0006-6 Часть книги посвящена воспоминаниям о службе в Афганистане в 1981—1982 гг. в составе 345-го отдельного парашютно-десантного полка.
* ''Майоров А. М.'' Правда об Афганской войне. Свидетельства главного военного советника. — М.: Права Человека, 1996. — ISBN 5-7712-0032-8
* ''Гордиенко А. Н.'' Войны второй половины XX века. — Минск: Литература, 1999. — ISBN 985-437-507-2 Большой раздел книги посвящён предпосылкам и ходу боевых действий в Афганистане
* ''Подушков Д. Л.'' Исповедь самому себе (об участии в боевых действиях в Афганистане). — Вышний Волочёк, 2002. — 48 с.
* {{книга
|часть = Афганистан. Советская победа 
|автор = Дэвид С. Инсби.    
|заглавие = Пламя «холодной войны»: Победы, которых не было   
|оригинал = Cold War Hot:Alternative Decisuicions of the Cold War   
|ссылка =    
|ответственный = под ред. [[:en:Peter Tsouras|Питера Цуроса]], пер. Ю. Яблокова    
|место = М.   
|издательство = АСТ, Люкс   
|год = 2004
|страницы = 353-398    
|страниц = 480   
|серия = Великие противостояния   
|isbn = 5-17-024051-1
|тираж = 5000   
}} (альтернативная история войны)
* ''Аблазов В. И.'' Афганистан. Четвёртая война. — Киев, 2002.; Над всем Афганистаном безоблачное небо. — Киев, 2005.; Долгий путь из афганского плена и безвестия. — Киев, 2005.
* ''Нешумов Ю. А.'' Границы Афганистана: Трагедия и уроки. — М.; Жуковский: Граница; Кучково поле, 2006. — ISBN 5-901679-21-0
* ''Бондаренко И. Н.'' Как мы строили в Афганистане. — М., 2009.
* ''Марченко В. Г.'' [http://kupolos.jimdo.com/ Афган: разведка ВДВ в действии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630053505/http://kupolos.jimdo.com/ |date=2015-06-30 }} — Минск: Минское кн. изд., 2009.
* ''Кожухов М. Ю.'' Над Кабулом чужие звёзды. — М.: Олимп; Эксмо, 2010. — 352 с. — ISBN 978-5-699-39744-0

== Һылтанмалар ==
* [https://www.msk.kp.ru/daily/26942/3993121/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com ВИКТОР БАРАНЕЦ. Генерал-полковник Борис Громов: Приказывая вывести войска из Афгана, маршалы извинялись. 15 февраля 2019 года исполняется 30 лет со дня вывода гигантской группировки Советской армии из Афганистана. «Комсомольская правда», официальный сайт. 2019, 15 февраля]{{ref-ru}}{{V|16|02|2019}}
{{Навигация
|Тема        = Афганская война
|Портал      = 
|Портал2     = 
|Викисловарь = 
|Викиучебник =
|Викицитатник= Афганская война
|Викитека    =
|Викивиды    =
|Викиновости =
|Викисклад   = Category:Soviet Army in Afghanistan
|Метавики    =
}}
* [http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?cid=11 Һуғыш тарихы буйынса мәҡәләләр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004122904/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?cid=11 |date=2011-10-04 }}
* [http://www.historycommons.org/context.jsp?item=a86operationcyclone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912195929/http://www.historycommons.org/context.jsp?item=a86operationcyclone |date=2008-09-12 }} Как ЦРУ планировала вооруженные нападения на территорию СССР
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_4093000/4093515.stm ''А. Остальский.'' Афганский симптом]
* [http://rsva-ural.ru/library/?id=857 ''Стодеревский И. Ю.'' Автобиография (Записки офицера спецназа ГРУ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415162040/http://rsva-ural.ru/library/?id=857 |date=2009-04-15 }}
* [http://artofwar.ru/s/sukonkin_a_s/text_0130-1.shtml 1979 — 1989 йылдар: а 40-сы армия (Афғанстан Республикаһында совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты) составына инеүсе частар һәм берләшмәләр.]
* [http://psi.ece.jhu.edu/~kaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/afgh/afgh-rus.html Оригиналы секретных документов Политбюро и ЦК КПСС, связанные с вводом советских войск и военными действиями в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070426153057/http://psi.ece.jhu.edu/%7ekaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/afgh/afgh-rus.html |date=2007-04-26 }}
* [http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/afgan.shtml Особенности разведывательно-боевой деятельности частей и подразделений специальной разведки в условиях Афганистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133556/http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/afgan.shtml |date=2016-03-04 }}
* [http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/dra-01.shtml Некоторый опыт ведения боевых действий разведывательными подразделениями ВДВ с контрреволюционными формированиями на территории ДРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304075450/http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/dra-01.shtml |date=2016-03-04 }}
* [http://artofwar.ru/ Art of War — Творчество ветеранов последних войн]
* [http://www.zharov.com/afgan/ssylki.html «Русские вернулись». Путеводитель по Афганистану для рождённых в СССР]
* [http://beta.rsva.ru/biblio/prose_af/ Подборка литературы про войну в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201181229/http://beta.rsva.ru/biblio/prose_af/ |date=2010-02-01 }}
* [http://ogorin.ru/ Кандагарский десантно-штурмовой батальон 70 ОМСБр]
* [http://kolizey.net.ua/load/afganistan_khozhdenie_po_krugu_2010/25-1-0-4386 Афганистан: хождение по кругу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150922112302/http://kolizey.net.ua/load/afganistan_khozhdenie_po_krugu_2010/25-1-0-4386 |date=2015-09-22 }} (видео, 2010)
* [http://afgan-war-soldiers.narod.ru/ Документальное свидетельство участника ввода войск в Афганистан, воспоминания о жестоких нравах, царивших в солдатской среде воздушно-десантных войск]
[http://www.simvolika.org/project01_83.htm Памятный знак «25 лет вывода советских войск из Афганистана»]
* [http://modernarmy.ru/article/42 Партизанская война в Афганистане 1979—1989] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921201339/http://www.modernarmy.ru/article/42 |date=2013-09-21 }}
* [http://rcrp-saratov.livejournal.com/1083.html И вновь об Афганской войне]
* ''Густерин П. В.'' [http://topwar.ru/57934-kak-vyrozhdaetsya-taliban.html Как вырождается «Талибан»]
* [http://док.история.рф/20/postanovlenie-politbyuro-tsk-kpss-p176-125-k-polozheniyu-v-afganistane/ Постановление Политбюро ЦК КПСС № П176/125 «К положению в Афганистане»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002204134/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/postanovlenie-politbyuro-tsk-kpss-p176-125-k-polozheniyu-v-afganistane/ |date=2015-10-02 }}. 12.12.1979. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории».

{{Һайланған мәҡәлә|Тарих}}

[[Категория:Афған һуғышы]]</text>
      <sha1>01an234jippciyzzjaqwvl0io7ru1kv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туҡмас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99519</id>
    <revision>
      <id>1300854</id>
      <parentid>645817</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T09:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqyal batyr</username>
        <id>48210</id>
      </contributor>
      <origin>1300854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2788" sha1="7h84f4rd05kpt32otlj57x6pffasfl6" xml:space="preserve">{{блюдо
 | название = Туҡмас
 | изображение =
 | подпись =
 | тип = Ашамлыҡтар
 | страна происхождения =[[Башҡортостан]]
 | автор =
 | год =
 | основные компоненты = 
 | возможные компоненты = Һурпа
 | аналоги =
 | рецепт = Майлы ит, он, һуған, кишер, йомортҡа, тоҙ
 | склад =
}}

'''Туҡмас''', шулай уҡ '''һалма''' — оҙонса тар ҡамыр киҫәктәренән торған макарон изделиеһы; [[Бойҙай]], [[дөгө]] онон һыуҙа иҙеп әҙерләнә, йомортҡа йәки йомортҡа онон ҡушырға мөмкин. 

Башҡорт аш-һыу аҙығы әҙерләү йолаһынанда туҡмаслы, һурпалы аш тигән мәғәнәһе бар.

== Ҡатнашмалар өлөшө ==
* Майлы [[ит]] — 300 гр;
* [[Он]] — 1 стәкән;
* [[Һуған]] — 1 баш;
* [[Кишер]] — 1 баш;
* [[Тауыҡ]] йомортҡаһы — 1 берәмек;
* [[Аш тоҙо]] — 2 семтем.

== Ҡулланышы ==
* Туҡмасты башҡорттар көндәлек [[аҙыҡ]] өсөн бешерә, [[ҡунаҡ]] саҡырғанда, эре [[бәрәңге]] ҡушып әҙерләй, [[ҡөрьән]] ашында, туҡмасҡа йәшел [[тәмләткес]] үләндәр өҫтәп [[һурпа]] рәүешендә һыйға өҫтәлә.
[[Файл:Туралған һалма.jpg|мини|слева]]
== Әҙерләү ==
* Һурпалы туҡмас бешереү өсөн, итте, бешеү менән айырып алалар. Һурпаға һуған һалып, бер нисә минут ҡайнатыла һәм туҡмас һалына. Туҡмасты йәйелгән ҡамырҙан оҙонса, нәҙек итеп киҫәләр; уҡмашмаһын өсөн, алдан турап киптерәләр һәм ҡаҙанда ҡайнап торған һурпаға төшөрәләр. Кишерҙе туҡмас рәүешендә оҙонсалай тураһаң, [[аш]] матур һәм туҡлыҡлы килеп сыға.
* Туҡмасты итһеҙ бешергәндә, ашҡа [[аҡ май]] йәки [[туң май]] өҫтәргә мөмкин. Ашығыҙ тәмле булһын!

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bashkirskayakuhnya.com/deserty/%D2%A1%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81-%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81/ Башкирская кухня]
* {{из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/лапша/БСЭ/Лапша/}}


[[Категория:Башҡорт аш-һыуы]]</text>
      <sha1>7h84f4rd05kpt32otlj57x6pffasfl6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостанда туризм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109765</id>
    <revision>
      <id>1300851</id>
      <parentid>1292210</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T07:57:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25441" sha1="5hraq4z6koqepn3iifxlhrabgv5oulj" xml:space="preserve">'''Башҡортостанда туризм''' — субъекттың халыҡҡа туристик хеҙмәт күрһәтеү менән шөғөлләнеүсе иҡтисад тармағы.
[[Файл:Yamantau.JPG|справа|мини|400x400пкс|[[Ямантау]]]]
[[Файл:Водопад_Атыш.jpg|мини|250x250пкс|[[Атыш (шарлауыҡ)|Атыш]] шарлауығы һәм ошо уҡ атамалы мәмерйә ауыҙы]]
[[Башҡортостан]]да туризмды үҫтереүгә уникаль тәбиғи объекттарҙың, тарих, мәҙәниәт һәм сәнғәт һәйкәлдәренең булыуы, үҫешкән инфраструктура булышлыҡ итә.

== Тармаҡты үҫтереү тарихы ==
[[Файл:Kapova.png|мини|250x250пкс|[[Шүлгәнташ]] мәмерйәһе стенаһындағы палеолит дәүерендәге һүрәттәр]]
[[Файл:Inzer_river.jpg|мини|250x250пкс|Башҡортостан Республикаһының Белорет районында Инйәр йылғаһы]]
Башҡортостан Республикаһында ойошҡан туризм ойошмалар: [[1929 йыл]]да&lt;nowiki/&gt;н — Пролетар туризмдың Башҡортостан йәмғиәте, [[1937 йыл]]дан — [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] совнаркомының Физкультура һәм спорт буйынса юғары советы, [[1960 йыл]]дан — БАССР-ҙың Туристик-эксплуатация идаралығы, [[1995 йыл]]дан — Башҡортостан Республикаһының Физик культура, спорт һәм туризм буйынса дәүләт комитеты (Госкомспорттуризм) ҡарамағында була. Хәҙерге ваҡытта был бурысты Башҡортостан Республикаһының Туризм буйынса агентлығы&lt;ref&gt;[http://www.tourism.bashkortostan.ru/ Туризм агентлығы Башҡортостан Республикаһы | Баш бит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160328124039/https://tourism.bashkortostan.ru/ |date=2016-03-28 }}&lt;/ref&gt; — башҡарма властың үҙ вәкәләттәре сиктәрендә туризмды, туристик индустрияны үҫтереү һәм уға булышлыҡ итеү өлкәһендә дәүләт сәйәсәтен тормошҡа ашырыусы республика органы башҡара.

Башҡорт АССР-ы СССР-ҙың туристик үҙәктәренең береһе булып тора:
* [[1960 йыл]]да [[Белорет|Белорет ҡалаһында]] Туристарҙың II йәйге Бөтә Рәсәй слеты үтә;
* [[1964 йыл]]да Оло Ҡалпаҡ ҡаяһы районында — Бөтә Рәсәй туристарының ҡатнаш слеты;
* [[1976 йыл]]да [[Ғафури районы]]ның Ташаҫты ауылында — III Бөтә Рәсәй Йәйәүле туристар һәм 1986 йылда Бөтә рәсәй туристик контроль-ҡотҡарыу хеҙмәттәре беренселеге (1989);
* [[1977 йыл]]да [[Күгәрсен районы]] Мораҙым ауылы янында — Бөтә Союз Йәйәүле туристарҙың ҡатнаш слеты;
* [[1985 йыл]]да [[Ишембай районы|Ишимбай районы Маҡар ауылы]] эргәһендә — II Бөтә Рәсәй спелеотуристар слеты;
* [[1989 йыл]]да Киндерле мәмерйәһе янында (Ғафури районы) Спелеотуристарҙың Бөтә Союз ярыштары уҙа&lt;ref&gt;[http://encycl.bash-portal.ru/str-78tur.html Статья&quot; ''Башҡортостан: ҡыҫҡаса энциклопедия''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605101632/http://encycl.bash-portal.ru/str-78tur.html |date=2013-06-05 }}&lt;/ref&gt;.
[[1997 йыл]]да Өфөлә республиканың Туристик-спорт берлегендә Башҡортостан туризмы музейы асыла&lt;ref&gt;[http://tourmuseum.ru/ Museum of tourism of Bashkiria (sports tourism)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140105155652/http://tourmuseum.ru/ |date=2014-01-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Туристик ресурстар ==
[[Файл:Bashkir_State_Academic_Theatre_of_Drama.jpg|справа|мини|250x250пкс|[[Башҡорт дәүләт академия драма театры|Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры]]]]
Башҡортостан иҡтисадының тармаҡтары араһында туризм мөһим роль уйнай&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Китап|автор=Фокин Д. Н., Синцов А. Ю.|заглавие=Приволжье. Большая книга по краеведению|ссылка=|ответственный=|место=|издательство=Эксмо|год=2012|том=|страниц=240|страницы=19|isbn=978-5-699-57053-9|ref=}}&lt;/ref&gt;. Республиканы, тәбиғәт ландшафтының төрлөлөгө арҡаһында, икенсе Швейцария, тип йөрөтәләр һәм шул уҡ ваҡытта етешһеҙлектәрҙе лә билдәләйҙәр. Уларҙың береһе — тотороҡло килем килтереүсе индустрия булараҡ, туризмдың үҫешмәүе&lt;ref&gt;[http://versia.ru/regions/rb/2013/oct/14/bereg Версия Етәксе Һ. Б. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур Өлкәһе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140702070356/http://versia.ru/regions/rb/2013/oct/14/bereg |date=2014-07-02 }}&lt;/ref&gt;. Бәғзеләр инде төбәктең иҫтәлекле урындарының туристик индустрия ҡағылмаған иҫ киткес тәбиғәте менән һоҡлана.
[[Файл:Аслыкуль2.JPG|мини|250x250пкс|[[Асылыкүл]] — Башҡортостандың иң ҙур күле]]
Башҡортостандың туристик ресурстары: [[Өфө]], [[Стәрлетамаҡ]], [[Ишембай]], [[Салауат]] һ.б. ҡалаларҙың мәҙәниәт һәм сәнғәт һәйкәлдәре; 300 самаһы карст мәмерйәһе; 600 йылға, иң ҙур йылға — [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]];800 күл; Европала иң боронғо тау тип иҫәпләнгән [[Урал тауҙары|Урал тауҙары һырттары]], республиканың иң бейек тауы — [[Ямантау]]; өс дәүләт ҡурсыулығы — [[Шүлгәнташ]], [[Башҡортостан ҡурсаулығы]], [[Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы|Көньяҡ Урал ҡурсаулығы]] һәм [[Башҡортостан (милли парк)|«Башҡортостан» милли паркы]].

Башҡортостан территорияһында бронза быуатының [[Абаш мәҙәниәте|Абаш]], алакүл, межовская, петров, приказанская, саргарин, [[Һынташты мәҙәниәте|Һынташты]], сруб, турбин, федоровка, черкаскүл мәҙәниәттәре бар. Беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡтан 1-се мең йыллыҡҡа тиклемге 600 һәйкәл [[Әй (йылға)|Әй]], [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]], [[Дим]], Эйек, [[Кама]], [[Яйыҡ]] һ.б йылғалар бассейнында табыла.
  
Республикала төрлө характерҙағы һәм ҡатмарлыҡтағы туристик маршруттар бар: йылғалар буйлап спорт ағыуҙары, бер һәм күп көнлөк тау маршруттары, велотректар, ҡаяға үрмәләүселәр өсөн тәбиғи ҡаялар, һыбай йөрөү өсөн уңайлы һуҡмаҡтар.

Күлдәрҙә һәм һыуһаҡлағыстарҙа тиҫтәләрсә турбаза һәм шифахана бар.

[[Файл:Aygir_on_Inzer_river8.jpg|мини|327x327пкс|Айғыр — [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] йылғаһы буйындағы ҡая]]
[[Файл:Assy.jpg|мини|250x250пкс|Ассы шифаханаһы]]
Бөгөн Башҡортостанда 31 шифахана эшләй (Ассы, [[Талҡаҫ]], Красноусольск, Чехов һ.б.), уларҙың һәр ҡайһыһы һыу, батҡаҡ менән дауалау үҙенсәлегенә эйә, ҡымыҙ, иппотерапия һ.б. йүнәлешендә эшләй.
Тау саңғыһы шифаханалары Абҙаҡта, Яҡтыкүлдә һәм башҡа урындарҙа урынлашҡан. RoomGuru.ru отелдәренең интернет-сервис эксперттары 2016 йылдың 30 декабренә - 2017 йылдың 8 ғинуарына отелдәрҙе бронләңҙе анализлағандан һуң, Яңы йылды ҡаршы алыу өсөн иң популяр тау саңғыһы курорттарының исемлеген асыҡлаған. Улар араһында Абҙаҡ та бар һәм рейтингтың етенсе баҫҡысында тора&lt;ref&gt;http:[//www.bashinform.ru/news/909526-bashkirskiy-kurort-abzakovo-v-top-10-gornolyzhnykh-kurortov-rossii-dlya-novogodnego-otdykha/|Башкирский курорт Абзаково — в Топ-10 горнолыжных курортов России для новогоднего отдыха]&lt;/ref&gt;

Палеолит дәүерендәге һүрәттәре менән билдәле [[Шүлгәнташ]], [[Салауат мәмерйәһе|Салауат]] һ.б. үҙенсәлекле мәмерйәләр бар.

[[Ирәмәл]] — изге тау тип һанала. [[Торатау]], Шахтау, [[Ҡуштау]] шихандары — элекке коралл рифтары.
Экстремаль ял яратыусылар йәйен дә, ҡышын да Павловка һыуһаҡлағысында ял итә ала. [[Атыш]], [[Ғәҙелша]], [[Шарлама]] шарлауыҡтары республикаға бик күп туристы йәлеп итә.

[[Файл:St._Dmitry_Donskoy_church_6_Salavat_Russia.jpg|справа|мини|250x250пкс|[[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһындағы]] Изге Успенск кафедраль соборы]]
Башҡортостандың православие ҡорамдары һәм ғибәҙәтханалары&lt;ref&gt;[http://xn----7sbbrq4bi0ajg5i.xn--p1ai/news/palomnicheskiy-otdel-priglashaet-v-poezdki-k-pravoslavnym-svyatynyam-bashkortostana-386 Паломнический отдел приглашает в поездки к православным святыням Башкортостана. | Уфимская епархия Русской Православной Церкви (МП)&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304211817/http://xn----7sbbrq4bi0ajg5i.xn--p1ai/news/palomnicheskiy-otdel-priglashaet-v-poezdki-k-pravoslavnym-svyatynyam-bashkortostana-386 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, мосолман мәсеттәре — диндарҙар өсөн изге урын.

== Инфраструктура ==
Башҡортостанда ҡунаҡханалар, туристик клубтар, авиация, автомобиль, һыу, егеүле транспорт, тау шифаханалары һәм тау саңғыһы спорты урындарында тауға күтәргестәр рәүешендәге инфраструктура киң үҫешкән.

== Туризм төрҙәре ==
«Буран» ҡарйөрөгөстәрендә атлы-арбалы, һыбайлы маршруттар, «Арск ташы»&lt;ref&gt;[http://arskiy-tour.ru/ Главная&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; уҙған быуаттың 90-сы йылдарына тиклем дә ата-әсәләрҙе балалары менән һыбайлы маршруттарға ҡабул итеүсе берҙән-бер турбаза була.
[[Файл:Top view of Sakmara.jpg|мини|250пкс|[[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]нда [[Һаҡмар йылғаһы]]]]
[[Инйәр (йылға)|Инйәр]], [[Кесе Инйәр]], [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] һ.б. йылғалар буйлап тын тултырмалы һалдарҙа, каркаслы-йыйылмалы байдаркаларҙа, катамарандарҙа һәм башҡа туристик судноларҙа туристарға ағып төшөү өсөн маршруттар булдырылған.
Шулай уҡ велосипед, саңғы, теплоход, һыу-моторлы, автомобиль, йәйәүлеләр туризмы үҫешкән. Республикала 1995 йылда 5 турбаза һәм 99 ял базаһы иҫәпләнә.
[[1992 йыл]]да сит ил туристарын ҡышҡыһын айыуға һунарға ҡабул итеү ойошторола. Башҡортостанда сит ил граждандары өсөн туризмдың киң инфраструктураһы булдырылған: Өфөлә Рәсәй Сит ил эштәте министрлығының вәкиллеге, Өфө аэропорты, таможня, «Азимут», «Аврора» һә.б ҡунаҡханалар эшләй.
Һуңғы йылдарҙа туризмдың экотуризм, балыҡсылыҡ, экстремаль һәм социаль туризм һ.б. йүнәлештәре эшләй.

== Ойошмалар ==
[[Файл:UfaArcheoMuseum.jpg|thumb|250px|right|Археология һәм этнография музейы (Өфө)]]
'''Башҡортостан Республикаһының туризм буйынса агентлығы''' — башҡарма властың үҙ вәкәләттәре сиктәрендә туризмды, туристик индустрияны үҫтереү һәм уға булышлыҡ итеү өлкәһендә дәүләт сәйәсәтен тормошҡа ашырыусы республика органы
[[Файл:Nugush4.jpg|thumb|250px|right|[[Нөгөш]] һыуһаҡлағысы]]
Агенттлыҡ [[2012 йыл]]дың 19 ноябрендә Башҡортостан Республикаһы президентының 2012 йылдың 24 октябрендәге «Башҡортостан Республикаһында дәүләт власының башҡарма органдары структураһын камиллаштырыу буйынса саралар тураһында» 407-УП указына ярашлы, Башҡортостан Республикаһы Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса Дәүләт комитеты урынына ойошторола һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2012 йылдың 18 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһының Туризм буйынса агентлығы тураһындағы положениены раҫлау тураһында» 459-сы ҡарарына нигеҙләнеп эшләй.
Агентлыҡтың төп йүнәлештәре һәм бурыстары:
[[Файл:UfaBashkirMosque.jpg|thumb|250px|right|Өфөнөң беренсе собор мәсете — республиканың иң оло мәсете. 1830 йылда төҙөлгән]]
* Башҡортостан территорияһында дәғүәселеккә һәләтле туристик-рекреацион комплекс булдырыу һәм үҫтереү;
* туристик индустрияның инвестициялар ылыҡтырыуын арттырыу;
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2012 йылдың 7 июнендә «Башҡортостан Республикаһында 2012—2016 йылдарға эске һәм ситтән ингән туризмды үҫтереү буйынса оҙайлы ваҡытты күҙаллаған маҡсатлы программаһы»на ярашлы республика туризмын алға һөрөү.
Республиканың туристик иҫтәлекле урындары тураһында мәғлүмәтте киңерәк таратыу йәһәтенән Агентлыҡ
[http://bashkiria.travel/«Bashkiria.travel» интернет-порталын]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} тормошҡа ашыра. Интернет-портал булдырғанда пилотһыҙ вертолет ярҙамында сфералы төшөрөү технологияһы ҡулланыла һәм материалдар «Виртуаль Башҡортостан» порталына ҡуйылырға тейеш була.
Республикала диндарҙарҙы Сәғүд Ғәрәбстанына хажға ебәреү ойошторола. Уны Мәрхәмәтлек Хаж фонды (Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты)һәм «Урал-Хаж» (Рәсәй мөфтөйҙәре советы) туроператорҙары башҡара. Рәсәй өсөн бүленгән 3200 урындың 370-е Башҡортостан хажиҙарына тура килә&lt;ref&gt;[http://www.gorod-ufa.com/ufa/politics/30429-v-hadzh-otpravyatsya-bolee-370-zhiteley-bashkortostana.html В хадж отправятся более 370 жителей Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160623184912/http://www.gorod-ufa.com/ufa/politics/30429-v-hadzh-otpravyatsya-bolee-370-zhiteley-bashkortostana.html |date=2016-06-23 }}&lt;/ref&gt;.

=== Социаль туризм ===
Агентлыҡ социаль туризм йүнәлешен тормошҡа ашыра — 2013—2016 йылдарға «Башҡортостан Республикаһында социаль туризмдың үҫеше» өҫтәмә программа проекты эшләй. Уны финанслауҙың дөйөм күләме 228,6 миллион һум тәшкил итә. Был 28 мең пенсионерға, инвалидҡа һәм балалар йорттары тәрбиәләнеүсеһенә туристик хеҙмәттәр менән файҙаланыу мөмкинлеге бирә.

== Тармаҡты үҫтереү перспективалары ==
Хәҙерге ваҡытта Башҡортостанда туризмды киләсәктә үҫтереүҙең нигеҙен булдырыусы ете кластер билдәләнгән. Өс район «Урал» туристик-рекреацион зонаны тәшкил итә. Уға халыҡ-ара класлы туристик комплекс инә, ул спорт һәм ялдың ҡышҡы һәм ҡайһы бер йәйге төрҙәренә махсуслаша. «Урал»ға йылына 1,5 миллион турист киләсәк, тип күҙаллана&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.
[[Файл:Rock_Mambet.jpg|мини|250x250пкс|[[Мәмбәт (ҡая)|Мәмбәт ҡаяһы]] һәм [[Еҙем (йылға)|Еҙем йылғаһы]] ]]

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт һәйкәлдәре

== Әҙәбиәт ==
* Атлас туристических ресурсов Республики Башкортостан. Уфа: УГАЭС, ГУП РБ «Уфимский полиграфкомбинат», 2007. 276 с.
* [https://vk.com/doc704697_361805830?hash=9c3c40cd536d9c00c6&amp;dl=ab74e193cff077d979 Башкортостан. Природы край бесценный.] Уфа, 2004. ISBN 5-87691-024-4
* ''Гареев Э. З.'' Геологические памятники природы. Уфа, 2004.
* Жемчужины природы Башкортостана. — Уфа, 2000.
* Золотое кольцо Башкортостана. Рекламный проспект. — Уфа: Информреклама, 2004.
* ''Кудряшов И. К.'' Подземные дворцы Башкирии / И. К. Кудряшов, В. Н. Климец.- Уфа, 1984.
* ''Максютов Ф. А.'' Комплексные памятники природы Башкирии / Ф. А. Максютов, Е. В. Кучеров, И. М. Япаров. — Уфа, 1993.
* Национальный музей Республики Башкортостан: Люди. События. Факты. — Уфа, 1999.
* ''Нигматуллина И. В.'' Старая Уфа: Историко-краеведческий очерк / И. В. Нигматуллина. — Уфа, 2004.
* Памятники Отечества. Альманах, № 38 (2, 1997). (Уфа, Стерлитамак, Бирск, Белебей, Белорецк).
* Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан. Уфа, 2006.
* Республика Башкортостан — путеводитель. — Уфа: Скиф, 2010. — 264 с.
* ''Синенко С. Г.'' Город над Белой рекой. Краткая история Уфы в очерках и зарисовках. 1574—2000 / С. Г. Синенко. — Уфа, 2002.
* ''Узиков Ю. А.'' Исторические памятники Уфы / Ю. А. Узиков.- Уфа, 1999.
* ''Ширгазин А. Р.'' Православные храмы Башкирии: история и архитектура. Каталог-справочник / А. Р. Ширгазин. — Уфа, 1995.
* Экономика Башкортостана: Учебник для вузов и ссузов / Под общ. ред. Х. А. Барлыбаева, 2-е изд., перераб. и доп. Уфа, 2003. 563 с. ISBN 5-85051-268-3
* Газета &quot;Выбор&quot; №118-119 (10044-10045) от 11.08.2015. Статья &quot;Край тысячи озёр&quot;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==

* {{БЭ2013|13237-turizm |Туризм|автор= И.В.Лифанова, О.В.Серова, Д.В.Шорников, Тәржемәсе Ғ.Р.Бердина}} 
* {{ЭБЭ2013|index.php/component/content/article/2-statya/3874-turizm|Туризм|автор=Лифанова И. В., Серова О. В., Шорников Д. В.}} {{ref-ru}}
* {{ЭБЭ2013|index.php/component/content/article/2-statya/3876-turizm-sportivnyj|Туризм спортивный|автор=Киселёв В. А., Шорников Д. В.}} {{ref-ru}}
* [http://bashkiria.travel/ «Виртуальный Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161002194707/http://bashkiria.travel/ |date=2016-10-02 }}
* [http://соцтуризмрб.рф/ Портал социального туризма]
* [http://encycl.bash-portal.ru/str-78tur.html Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605101632/http://encycl.bash-portal.ru/str-78tur.html |date=2013-06-05 }}
* [http://www.bashturist.ru/ Баштурист] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414024256/http://www.bashturist.ru/ |date=2021-04-14 }}
* [http://stbash.ru/ Союз туриндустрии Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161006211632/http://stbash.ru/ |date=2016-10-06 }}
* [http://tourism.ufacity.info/index.php Информационно-туристический портал города Уфы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161107223949/http://tourism.ufacity.info/index.php |date=2016-11-07 }}
* [http://www.open-volga.ru/region/index.php?ID=4092 Республика Башкортостан (туризм)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130093209/http://www.open-volga.ru/region/index.php?ID=4092 |date=2016-01-30 }}
* [https://www.uralla.ru Фотохроники путешествий. Южный Урал, Башкирия]

{{Башҡортостан темаларҙа}}
{{Рәсәй Федерацияһы субъекттары буйынса туризм}}

[[Категория:Башҡортостанда туризм]]</text>
      <sha1>5hraq4z6koqepn3iifxlhrabgv5oulj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ташкәнт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111277</id>
    <revision>
      <id>1300829</id>
      <parentid>1278798</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T19:49:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bababashqort</username>
        <id>34664</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Ташкент]] битенең исемен [[Ташкәнт]] тип Bababashqort алыштырҙы</comment>
      <origin>1278798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23217" sha1="fkk2plwd6jx2tnlyatgp2oyrthhh2me" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                         = ҡала
 |русское название               = Ташкент
 |оригинальное название          = {{lang-uz|Toshkent / Тошкент}}
 |страна                         = Үзбәкстан
 |изображение                    =
 |герб                           = Emblem of Tashkent.svg
 |описание герба                 = Ташкент гербы
 |флаг                           = 
 |ширина герба                   = 150
 |ширина флага                   = 
  |lat_deg= 41|lat_min= 18 |lat_sec =
  |lon_deg= 69|lon_min= 16 |lon_sec =
  |CoordAddon = type:city_region:UZ
  |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Узбекистан%2C%20Ташкент&amp;sll=69.260674%2C41.258054&amp;sspn=11.249997%2C6.366335&amp;l=map%2Ctrf
 |размер карты страны            = 250
 |размер карты региона           = 
 |размер карты района            = 
 |подчинение                     = дәүләт баш ҡалаһы, өлкәнең административ үҙәге
 |вид региона                    =
 |регион                         = 
 |регион в таблице               = 
 |внутреннее деление             = 11 район
 |вид главы                      = хоким
 |глава                          = Усманов Рахмонбек Джахонгирович
 |дата основания                 = 
 |первое упоминание              = Б.Э.Т II быуат
 |прежние имена                  = Чач, Шаш (Мадина́-аш-Шаш), Бинке́т (Бинка́т)
 |статус с                       = 
 |площадь                        = 334,8&lt;ref name=&quot;Gorod&quot;&gt;[http://toshkent.uz/ru/articles/351/ Справка о городе на официальном сайте хокимията г. Ташкент] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022134832/http://toshkent.uz/ru/articles/351/ |date=2013-10-22 }}&lt;/ref&gt;
 |вид высоты                     =
 |высота центра НП               = 455
 |климат                         = уртаса-континенталь
 |официальный язык               = үзбәк
 |официальный язык-ref           = 
 |население                      = {{Рост}}2 571 668&lt;ref name=&quot;узстат2015&quot;&gt;[http://www.stat.uz/ru/uploads/ekonom/demograf/doimiy%20aholi%20soni.xls Численность постоянного населения (динамика населения Узбекистана и его регионов в 1991 — 2015)] // [http://www.stat.uz/ru/interaktiv/demograficheskie-dannye Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике. Демографические данные]&lt;/ref&gt;
 |год переписи                   = 2020
 |плотность                      = 7083
 |агломерация                    =  6,5 млн
 |национальный состав            = [[үзбәктәр]] − 65,0 %&lt;br /&gt;[[урыҫтар]] − 18,0 %&lt;br /&gt;[[татарҙар]] − 4,5  %&lt;br /&gt;[[немецтар]] − 6.0%&lt;br /&gt;[[корейҙар]] − 2,2 %&lt;br /&gt;[[ҡаҙаҡтар]] − 2,1 %&lt;br /&gt;[[уйғырҙар]] — 1,2 %&lt;br /&gt;другие − 7,0 %&lt;ref name=&quot;Нацсостав&quot;&gt;[http://toshkent.uz/ru/articles/354/ Сведения о населении города на официальном сайте хокимията г. Ташкент] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022074041/http://toshkent.uz/ru/articles/354/ |date=2013-10-22 }}&lt;/ref&gt;
 |конфессиональный состав        = [[мосолмандар]], [[христиандар]], [[атеисттар]] и др.
 |этнохороним                    = ташке́нтец, ташке́нтка, ташке́нтцы
 |часовой пояс                   = +5
 |телефонный код                 = +998 71
 |почтовые индексы               = 100000 &lt;ref&gt;[http://www.aci.uz/ru/online_services/postal_indexes/ Узбекское Агентство связи и информатизации. Почтовые индексы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101102030521/http://www.aci.uz/ru/online_services/postal_indexes/ |date=2010-11-02 }}&lt;/ref&gt;
 |автомобильный код              = 01—09, (10, 30 — старые)
 |вид идентификатора             = 
 |цифровой идентификатор         = 
 |категория в Commons            = 
 |сайт                           = http://tashkent.uz/
 |add1n                   = Награды
 |add1                    = {{Орден Мустакиллик|тип=город}} {{Орден Ленина|тип=город}} {{Орден Красного Знамени|тип=город}} 
}}
'''Ташке́нт''' ('''Ташҡәнт'''; {{lang-uz|Toshkent / Тошкент}}) — [[баш ҡала]] һәм Үзбәкстандағы иң эре ҡалаларҙың береһе, административ үҙәге Ташкент ѳлкәһе. Халыҡ иҫәбе буйынса ла Үзбәкстандың һәм Урта Азияның иң ҙур ҡалаһы, Ташкент агломерацияһының үҙәге, илдең мөһим иҡтисади, сәйәси, мәҙәни, фәнни һәм шулай уҡ авиация, тимер юлы, автомобиль үҙәге. Административ яҡтан 11 районға бүленгән.

Ташкент халҡы буйынса [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе | БДБ]] илдәре араһындағы иң эре ҡалаларҙың береһе. Уның халҡы 2,3 миллион тәшкил итә.

== Физик-географик характеристикаһы ==
[[Файл:Tashkent, Uzbekistan, city and vicinities, satellite image LandSat-5,2010-06-30.jpg|thumb|right|320px|Ташкент и его окрестности, космический снимок [[LandSat-5]], 30 июня 2010 года]]

=== Географик урыны ===
Ташкент республиканың тѳньяҡ-кѳнсығыш ѳлѳшѳндә, Чирчик (йылға) үҙәне буйында, диңгеҙ кимәленән 440—480 метр бейеклектә урынлашҡан һәм 30 мең гектар территорияны алып тора. Ташкенттан кѳнсығышҡа һәм тѳньяҡ-кѳнсығышҡа ҡарай кѳнбайыш [[Тянь-Шань]] армыттары урынлашҡан.
{{Күрше ҡалалар
| город         = Ташкента
| источник      = &lt;ref name=&quot;trans&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.ati.su/Trace/
|title=Расчет расстояний между городами
|publisher=АвтоТрансИнфо
|author=
|date=
|accessdate=2014-08-16}}&lt;/ref&gt;
| северо-запад = [[Ургенч]] ~ 989 км &lt;br /&gt; [[Нөкөс]] ~ 1106 км &lt;br /&gt; [[Һарытау]] ~ 2542 км &lt;br /&gt; [[Һамар]] ~ 2353 км&lt;br /&gt; [[Ҡазан]] ~ 2586 км &lt;br /&gt; [[Мәскәү]] ~ 3366 км &lt;br /&gt; [[Санкт-Петербург]] ~ 4112 км
| север = [[Шымкент]] ~ 138 км &lt;br /&gt; [[Астана]] ~ 1614 км &lt;br /&gt; [[Өфө]] ~ 2222 км &lt;br /&gt; [[Екатеринбург]] ~ 2837 км
| северо-восток = [[Бишкәк]] ~ 545 км&lt;br /&gt; [[Алматы]] ~ 781 км	&lt;br /&gt; [[Омск]] ~ 2227 км &lt;br /&gt; [[Новосибирск]] ~ 2404 км	
| запад = [[Бохара]] ~ 556 км &lt;br /&gt; [[Ашхабад]] ~ 1261 км &lt;br /&gt; [[Баҡы]] ~ 3307 км &lt;br /&gt; [[Краснодар]] ~ 3249 км	 
| восток = [[Фәрғәнә]] ~ 340 км &lt;br /&gt; [[Андижан]] ~ 370 км &lt;br /&gt; [[Ош (Киргизия)|Ош]] ~ 410 км &lt;br /&gt; [[Урумчи]] ~ 1525 км
| юго-запад = [[Һырдаръя]] ~ 80 км &lt;br /&gt; [[Джизак]] ~ 200 км &lt;br /&gt; [[Сәмәрҡәнд]] ~ 280 км &lt;br /&gt; [[Карши]] ~ 420 км	
| юг = [[Хаваст]] ~ 140 км &lt;br /&gt;  [[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәмбе]] ~ 465 км &lt;br /&gt; [[Термез]] ~ 686 км	
| юго-восток = [[Алмалык]]~ 70 км &lt;br /&gt; [[Бекабад]] ~ 110 км 
}}

== Тарихы ==
Беҙҙең эраға тиклем II—I быуаттарҙа уҡ билдәле.&lt;ref&gt;[http://goskompriroda.ccc.uz/Tashkent/russian/background/istdr.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070314224502/http://goskompriroda.ccc.uz/Tashkent/russian/background/istdr.htm |date=2007-03-14 }} 
Ташкент тураһындағы айырыуса билдәле мәғлүмәттәр беҙҙең эраға тиклем II быуатта, боронғо Ҡытай хроникаһында осрай. Унда Кангюй дәүләтенә ингән Ташкент оазисы һәм уның үҙәк ҡалаһы Юэни исеме менән бирелә. Ҡайһы бер боронғо Ҡытай сығанаҡтарының транскрипцияларында Шаш (ѳлкә) итеп бирелә. Фарсы батшаһының (Шапур I) «Каабе Зороастра» (беҙҙең эраға тиклем 262 йыл) яҙыуында Ташкент оазисы Чач исеме аҫтында телгә алына.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; XIX быуатта, Чач тип телгә алынған Ташкент тураһындағы тәүге мәғлүмәттәр VII быуатта, ҡытай сәйәхәтсеһе Сюаньцзан яҙмаларында иҫкә алынғанда уҡ, билдәле булған тип һанала.{{ВТ-ЭСБЕ|Ташкент}}&lt;/ref&gt;, Ташкенттың Шаш-тепа, Чач-тепа тигән атамалары ла осрай.

XI быуаттан ҡала ''Ташкент'' булараҡ танылыу ала. Был исем (латин телендә — «таш») ''Таш ҡала'' тигән мәғәнәне аңлата. Иң тәүге ҡытай сығанаҡтарында Ташкент Шаш (Ши)ѳлкәһе, Чжэши һәм Юэни, иртә Урта быуаттар осоронда — Чач, Шаш (ѳлкә) һәм Джач тип йѳрѳтѳлә. «Ши» ҡытайса «таш» ({{Китайский||石|shí}}) тигәнде лә аңлатырға мѳмкин булғанлыҡтан, тѳбәккә тѳрки ырыуҙар күсеп ултырғандан һуң, был атамаларҙың тѳркисә «таш» тигән һүҙгә әйләнеүе лә бар.&lt;ref&gt;Макс Фасмер. Этимологический словарь русского языка. Перевод с немецкого и дополнения члена-корреспондента АН СССР О. Н. Трубачева. Под редакцией и с предисловием проф. Б. А. Ларина. Издание второе, стереотипное. В четырёх томах. М.: «Прогресс», 1986. &lt;/ref&gt;.

XIV—XV быуаттарҙа Ташкент [[Тамерлан|Тимур]] империяһы составына инә. XVI быуатта ҡала менән Шейбанидтар династияһы идара итә.&lt;ref&gt;Добромыслов А. И., Ташкент в прошлом и настоящем. Ташкент, 1912, с.9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;История Ташкента. Ташкент: Фан, 1988, с.70&lt;/ref&gt; 1586 йылда ҡаҙаҡтар Ташкентҡа уңышлы поход яһай. Артабан ҡала, 1557—1598 йылдарҙа, бында үҙенең тимер аҡсаларын сығарған шейбанид Абдулла-хан II буйһона.&lt;ref&gt;Е. А. Давидович, Корпус золотых и серебряных монет Шейбанидов. XVI век. М., 1992&lt;/ref&gt; 1598 йылдан 1604 йылға тиклем Ташкент менән үҙ исеменән кѳмѳш һәм баҡыр аҡса сығарған шейбанид Кельди Мѳхәмәт идара итә.&lt;ref&gt;Бурнашева Р. З., Некоторые сведения о чеканке медных монет в Ташкенте в XVI—XIX вв. Известия Национальной академии наук Казахстана, № 1, 2007, с.153&lt;/ref&gt;. 1630 йылдар тирәһендә Ташкент Ҡаҙаҡ ханлығы хандарының резиденцияһы була.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm Из истории Казахстана XVIII в.]&lt;/ref&gt;. 1784 йылда Юныс Хаджа үҙ власы аҫтына бѳтә ҡаланы берләштерә һәм бойондороҡһоҙ Ташкент дәүләте тѳҙѳй. XIX быуат башына был дәүләт бик күп ерҙәрҙе эләктерә. Әммә, Юныс Хаджа үлгәндән һуң, 1807—1808 йылдарҙа, ил Коканд ханлығына буйһона.&lt;ref&gt;История Ташкента (с древнейших времён до победы Февральской буржуазно-демократической революции) / ответственные редакторы Х. З. Зияев, Ю. В. Буряков. — Ташкент: Издательство «Фан» УзССР, 1988. — ISBN 5-648-00434-6. С. 85—88&lt;/ref&gt;. Коканд ханлығында Ташкент соҡор һәм 20 саҡрым оҙонлоғондағы балсыҡ ҡатыш стена менән уратып алынған була (Ташкент ҡапҡаһы). Ҡаланың яңы ѳлѳшѳнә, 1865 йылда Ташкентты Рәсәй империяһының рус ғәскәрҙәре баҫып алғас нигеҙ һалына. Ул иҫке ҡаланан Анхор каналы менән айырылып тора.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Молчанов Анатолий Александрович]] (15.08.1938), ғалим—геофизик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1981). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979), почётлы геолог (1988), почётлы эколог (2013). СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1987) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1980). [[Башҡортостан]]дың [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] ҡалаһының почётлы гражданы&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/88274/ Башҡорт энциклопедияһы — Молчанов Анатолий Александрович]{{V|2|05|2021}}&lt;/ref&gt;.
* [[Новиков Михаил Николаевич]] (1941), хеҙмәт ветераны, кинооператор. 1998 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостандың Кинематографсылар союздары, 2000 йылдан — Башҡортостандың Фоторәссамдар союзы ағзаһы. 1971 йылдан [[Свердловск]] киностудияһы кинооператоры, 1976 йылдан — Өфө кинохроника пунктының үҙ хәбәрсеһе; 1993—1997 йылдарҙа «Башҡортостан» киностудияһы директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1981) кавалеры. Ташкент ҡалаһынан&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/86494/ Башҡорт энциклопедияһы — Новиков Михаил Николаевич]{{V|2|05|2021}}   &lt;/ref&gt;.
* [[Ғәлиуллин Марат Мөҙәрис улы]] (28.04.1956), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] органдары, сәнәғәт өлкәһе һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 2014—2022 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] ҡала округының [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районы]] хакимиәте башлығы. 2-се класлы ғәмәлдәге муниципаль советник. Башҡортостан Республиканың Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2009).
* [[Әсфәндиәрова Гөлсөм Жафар ҡыҙы]] (12 ноябрь 1880 йыл — ноябрь 1941 йыл) — юғары белемле беренсе ҡаҙаҡ ҡатын-ҡыҙ-табибы, Төркөстан крайында һаулыҡ Һаҡлау системаһын ойоштороусы, табип-педагог
=== Климаты ===
Ташкент Климатик бүлкәттең Субтропик һәм Талғын-континенталь сигендә ята. Йылына 440 мм яуым-тѳшѳм була. Кеше йәшәмәгән буш һәм ярым буш уйпат ѳлкәләр менән сағыштырғанда тауҙарҙың яҡын булыу һѳҙѳмтәһе күпкә әһәмиәтле. Ғәҙәттә, һыуыҡтар оҙаҡ булмай, ләкин аяҙ булғанда һауа температураһы ҡайһы ваҡыттарҙа минус 20 °C -ҡа тиклем тѳшә, йәйгеһен күләгәлә ул йыш ҡына 35-40°C-ҡа тиклем етә.

Минималь температура — 29,5 °C (1930 йылдың 20 декабре), максималь температура — + 44,6 °C (1997 йылдың 18 июле), 40 кѳнлѳк елһеҙ, йәйге томра, йәғни селлә ваҡыты Ташкент ҡалаһы мәҙәниәтенең айырылғыһыҙ ѳлѳшѳ.&lt;ref&gt;[http://www.anons.uz/article/society/2670/ Чилля в самом разгаре! — Новости Узбекистана — ANONS.UZ&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714141858/http://www.anons.uz/article/society/2670/ |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;.

Яҙ менән кѳҙ иртә килә. Был һыу ятҡылыҡтарының булмауы арҡаһында һауаның тиҙ йылыныуы һәм һыуыныуы менән бәйле.

* Уртаса йыллыҡ температура — +14,8 C°
* Уртаса йыллыҡ Бофорт шкалаһы, елдең тиҙлеге — 1,4 м/с
* Уртаса йыллыҡ һауа дымлылығы — 56 %
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат города
|Город_род=Ташкента
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/38457.htm Погода и климат]
| Янв_ср=1.9          | Янв_ср_осад=53
| Фев_ср=3.9          | Фев_ср_осад=64
| Мар_ср=9.4          | Мар_ср_осад=69
| Апр_ср=15.5         | Апр_ср_осад=61
| Май_ср=20.5         | Май_ср_осад=41
| Июн_ср=25.8         | Июн_ср_осад=14
| Июл_ср=27.8         | Июл_ср_осад=4
| Авг_ср=26.2         | Авг_ср_осад=1
| Сен_ср=20.6         | Сен_ср_осад=6
| Окт_ср=13.9         | Окт_ср_осад=24
| Ноя_ср=8.5          | Ноя_ср_осад=44
| Дек_ср=3.5          | Дек_ср_осад=59
| Год_ср=14.8         | Год_ср_осад=440
| Янв_ср_мин=-1.5     | Янв_ср_макс=6.8
| Фев_ср_мин=0.0      | Фев_ср_макс=9.4
| Мар_ср_мин=4.8      | Мар_ср_макс=15.2
| Апр_ср_мин=9.8      | Апр_ср_макс=22.0
| Май_ср_мин=13.8     | Май_ср_макс=27.5
| Июн_ср_мин=18.0     | Июн_ср_макс=33.4
| Июл_ср_мин=19.7     | Июл_ср_макс=35.7
| Авг_ср_мин=18.0     | Авг_ср_макс=34.7
| Сен_ср_мин=12.9     | Сен_ср_макс=29.3
| Окт_ср_мин=7.8      | Окт_ср_макс=21.8
| Ноя_ср_мин=4.1      | Ноя_ср_макс=14.9
| Дек_ср_мин=0.0      | Дек_ср_макс=8.8
| Год_ср_мин=8.9      | Год_ср_макс=21.6
| Янв_а_макс=22.2     | Янв_а_мин=-28.0
| Фев_а_макс=27.0     | Фев_а_мин=-25.6
| Мар_а_макс=32.5     | Мар_а_мин=-16.9
| Апр_а_макс=36.4     | Апр_а_мин=-6.3
| Май_а_макс=39.9     | Май_а_мин=-1.7
| Июн_а_макс=43.0     | Июн_а_мин=3.8
| Июл_а_макс=44.6     | Июл_а_мин=8.2
| Авг_а_макс=43.1     | Авг_а_мин=3.4
| Сен_а_макс=39.8     | Сен_а_мин=0.1
| Окт_а_макс=37.5     | Окт_а_мин=-11.2
| Ноя_а_макс=31.1     | Ноя_а_мин=-22.1
| Дек_а_макс=27.3     | Дек_а_мин=-29.5
| Год_а_макс=44.6     | Год_а_мин=-29.5
|}}
&lt;/div&gt;

=== Экологик торошо ===
Территорияның яртыһын тиерлек ултыртылған ағастар алып тора. Бөгөн Ташкент кешеһенең һәр береһенә йәшелләндерелгән 69 квадрат метр тура килә&lt;ref&gt;[http://toshkent.uz/ru/articles/351/ Хокимият города Ташкента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022134832/http://toshkent.uz/ru/articles/351/ |date=2013-10-22 }}&lt;/ref&gt;.
Ҡайһы бер саҡтарҙа бында насар экологик хәл күҙәтелә. Ҡалала йыш ҡына кѳслѳ төтөн булыуы ихтимал, шул арҡала күреү мѳмкинлеге 1,5-3 саҡрымдан артмай.
&lt;ref&gt;[http://sreda.uz/index.php?newsid=326 Информационная экосеть sreda.uz ''Смог над Ташкентом'']&lt;/ref&gt;. Был осраҡта, һауа таҙа булған ваҡытта офоҡта яҡшы күренгән Тянь-Шань тауҙары насар ғына төҫмөрләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Азия баш ҡалалары}}
[[Категория:Ташкент|*]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Ебәк юлы ҡалалары]]
[[Категория:Азия баш ҡалалары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ҡалалар]]
[[Категория:Ленин ордены менән наградланған ҡалалар]]
[[Категория:Үзбәкстан ҡалалары]]
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]
[[Категория:Үзбәкстандың боронғо ҡалалары]]
[[Категория:Һырдаръя өлкәһе (Рәсәй империяһы)]]</text>
      <sha1>fkk2plwd6jx2tnlyatgp2oyrthhh2me</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300833</id>
      <parentid>1300829</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T19:50:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bababashqort</username>
        <id>34664</id>
      </contributor>
      <origin>1300833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23195" sha1="gt5ana96mis0zkeji5om8ezp8v50kvw" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                         = ҡала
 |русское название               = Ташкент
 |оригинальное название          = {{lang-uz|Toshkent / Тошкент}}
 |страна                         = Үзбәкстан
 |изображение                    =
 |герб                           = Emblem of Tashkent.svg
 |описание герба                 = Ташкент гербы
 |флаг                           = 
 |ширина герба                   = 150
 |ширина флага                   = 
  |lat_deg= 41|lat_min= 18 |lat_sec =
  |lon_deg= 69|lon_min= 16 |lon_sec =
  |CoordAddon = type:city_region:UZ
  |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Узбекистан%2C%20Ташкент&amp;sll=69.260674%2C41.258054&amp;sspn=11.249997%2C6.366335&amp;l=map%2Ctrf
 |размер карты страны            = 250
 |размер карты региона           = 
 |размер карты района            = 
 |подчинение                     = дәүләт баш ҡалаһы, өлкәнең административ үҙәге
 |вид региона                    =
 |регион                         = 
 |регион в таблице               = 
 |внутреннее деление             = 11 район
 |вид главы                      = хоким
 |глава                          = Усманов Рахмонбек Джахонгирович
 |дата основания                 = 
 |первое упоминание              = Б.Э.Т II быуат
 |прежние имена                  = Чач, Шаш (Мадина́-аш-Шаш), Бинке́т (Бинка́т)
 |статус с                       = 
 |площадь                        = 334,8&lt;ref name=&quot;Gorod&quot;&gt;[http://toshkent.uz/ru/articles/351/ Справка о городе на официальном сайте хокимията г. Ташкент] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022134832/http://toshkent.uz/ru/articles/351/ |date=2013-10-22 }}&lt;/ref&gt;
 |вид высоты                     =
 |высота центра НП               = 455
 |климат                         = уртаса-континенталь
 |официальный язык               = үзбәк
 |официальный язык-ref           = 
 |население                      = {{Рост}}2 571 668&lt;ref name=&quot;узстат2015&quot;&gt;[http://www.stat.uz/ru/uploads/ekonom/demograf/doimiy%20aholi%20soni.xls Численность постоянного населения (динамика населения Узбекистана и его регионов в 1991 — 2015)] // [http://www.stat.uz/ru/interaktiv/demograficheskie-dannye Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике. Демографические данные]&lt;/ref&gt;
 |год переписи                   = 2020
 |плотность                      = 7083
 |агломерация                    =  6,5 млн
 |национальный состав            = [[үзбәктәр]] − 65,0 %&lt;br /&gt;[[урыҫтар]] − 18,0 %&lt;br /&gt;[[татарҙар]] − 4,5  %&lt;br /&gt;[[немецтар]] − 6.0%&lt;br /&gt;[[корейҙар]] − 2,2 %&lt;br /&gt;[[ҡаҙаҡтар]] − 2,1 %&lt;br /&gt;[[уйғырҙар]] — 1,2 %&lt;br /&gt;другие − 7,0 %&lt;ref name=&quot;Нацсостав&quot;&gt;[http://toshkent.uz/ru/articles/354/ Сведения о населении города на официальном сайте хокимията г. Ташкент] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022074041/http://toshkent.uz/ru/articles/354/ |date=2013-10-22 }}&lt;/ref&gt;
 |конфессиональный состав        = [[мосолмандар]], [[христиандар]], [[атеисттар]] и др.
 |этнохороним                    = ташке́нтец, ташке́нтка, ташке́нтцы
 |часовой пояс                   = +5
 |телефонный код                 = +998 71
 |почтовые индексы               = 100000 &lt;ref&gt;[http://www.aci.uz/ru/online_services/postal_indexes/ Узбекское Агентство связи и информатизации. Почтовые индексы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101102030521/http://www.aci.uz/ru/online_services/postal_indexes/ |date=2010-11-02 }}&lt;/ref&gt;
 |автомобильный код              = 01—09, (10, 30 — старые)
 |вид идентификатора             = 
 |цифровой идентификатор         = 
 |категория в Commons            = 
 |сайт                           = http://tashkent.uz/
 |add1n                   = Награды
 |add1                    = {{Орден Мустакиллик|тип=город}} {{Орден Ленина|тип=город}} {{Орден Красного Знамени|тип=город}} 
}}
'''Ташкә́нт''' ({{lang-uz|Toshkent / Тошкент}}) — [[баш ҡала]] һәм Үзбәкстандағы иң эре ҡалаларҙың береһе, административ үҙәге Ташкент ѳлкәһе. Халыҡ иҫәбе буйынса ла Үзбәкстандың һәм Урта Азияның иң ҙур ҡалаһы, Ташкент агломерацияһының үҙәге, илдең мөһим иҡтисади, сәйәси, мәҙәни, фәнни һәм шулай уҡ авиация, тимер юлы, автомобиль үҙәге. Административ яҡтан 11 районға бүленгән.

Ташкент халҡы буйынса [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе | БДБ]] илдәре араһындағы иң эре ҡалаларҙың береһе. Уның халҡы 2,3 миллион тәшкил итә.

== Физик-географик характеристикаһы ==
[[Файл:Tashkent, Uzbekistan, city and vicinities, satellite image LandSat-5,2010-06-30.jpg|thumb|right|320px|Ташкент и его окрестности, космический снимок [[LandSat-5]], 30 июня 2010 года]]

=== Географик урыны ===
Ташкент республиканың тѳньяҡ-кѳнсығыш ѳлѳшѳндә, Чирчик (йылға) үҙәне буйында, диңгеҙ кимәленән 440—480 метр бейеклектә урынлашҡан һәм 30 мең гектар территорияны алып тора. Ташкенттан кѳнсығышҡа һәм тѳньяҡ-кѳнсығышҡа ҡарай кѳнбайыш [[Тянь-Шань]] армыттары урынлашҡан.
{{Күрше ҡалалар
| город         = Ташкента
| источник      = &lt;ref name=&quot;trans&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.ati.su/Trace/
|title=Расчет расстояний между городами
|publisher=АвтоТрансИнфо
|author=
|date=
|accessdate=2014-08-16}}&lt;/ref&gt;
| северо-запад = [[Ургенч]] ~ 989 км &lt;br /&gt; [[Нөкөс]] ~ 1106 км &lt;br /&gt; [[Һарытау]] ~ 2542 км &lt;br /&gt; [[Һамар]] ~ 2353 км&lt;br /&gt; [[Ҡазан]] ~ 2586 км &lt;br /&gt; [[Мәскәү]] ~ 3366 км &lt;br /&gt; [[Санкт-Петербург]] ~ 4112 км
| север = [[Шымкент]] ~ 138 км &lt;br /&gt; [[Астана]] ~ 1614 км &lt;br /&gt; [[Өфө]] ~ 2222 км &lt;br /&gt; [[Екатеринбург]] ~ 2837 км
| северо-восток = [[Бишкәк]] ~ 545 км&lt;br /&gt; [[Алматы]] ~ 781 км	&lt;br /&gt; [[Омск]] ~ 2227 км &lt;br /&gt; [[Новосибирск]] ~ 2404 км	
| запад = [[Бохара]] ~ 556 км &lt;br /&gt; [[Ашхабад]] ~ 1261 км &lt;br /&gt; [[Баҡы]] ~ 3307 км &lt;br /&gt; [[Краснодар]] ~ 3249 км	 
| восток = [[Фәрғәнә]] ~ 340 км &lt;br /&gt; [[Андижан]] ~ 370 км &lt;br /&gt; [[Ош (Киргизия)|Ош]] ~ 410 км &lt;br /&gt; [[Урумчи]] ~ 1525 км
| юго-запад = [[Һырдаръя]] ~ 80 км &lt;br /&gt; [[Джизак]] ~ 200 км &lt;br /&gt; [[Сәмәрҡәнд]] ~ 280 км &lt;br /&gt; [[Карши]] ~ 420 км	
| юг = [[Хаваст]] ~ 140 км &lt;br /&gt;  [[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәмбе]] ~ 465 км &lt;br /&gt; [[Термез]] ~ 686 км	
| юго-восток = [[Алмалык]]~ 70 км &lt;br /&gt; [[Бекабад]] ~ 110 км 
}}

== Тарихы ==
Беҙҙең эраға тиклем II—I быуаттарҙа уҡ билдәле.&lt;ref&gt;[http://goskompriroda.ccc.uz/Tashkent/russian/background/istdr.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070314224502/http://goskompriroda.ccc.uz/Tashkent/russian/background/istdr.htm |date=2007-03-14 }} 
Ташкент тураһындағы айырыуса билдәле мәғлүмәттәр беҙҙең эраға тиклем II быуатта, боронғо Ҡытай хроникаһында осрай. Унда Кангюй дәүләтенә ингән Ташкент оазисы һәм уның үҙәк ҡалаһы Юэни исеме менән бирелә. Ҡайһы бер боронғо Ҡытай сығанаҡтарының транскрипцияларында Шаш (ѳлкә) итеп бирелә. Фарсы батшаһының (Шапур I) «Каабе Зороастра» (беҙҙең эраға тиклем 262 йыл) яҙыуында Ташкент оазисы Чач исеме аҫтында телгә алына.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; XIX быуатта, Чач тип телгә алынған Ташкент тураһындағы тәүге мәғлүмәттәр VII быуатта, ҡытай сәйәхәтсеһе Сюаньцзан яҙмаларында иҫкә алынғанда уҡ, билдәле булған тип һанала.{{ВТ-ЭСБЕ|Ташкент}}&lt;/ref&gt;, Ташкенттың Шаш-тепа, Чач-тепа тигән атамалары ла осрай.

XI быуаттан ҡала ''Ташкент'' булараҡ танылыу ала. Был исем (латин телендә — «таш») ''Таш ҡала'' тигән мәғәнәне аңлата. Иң тәүге ҡытай сығанаҡтарында Ташкент Шаш (Ши)ѳлкәһе, Чжэши һәм Юэни, иртә Урта быуаттар осоронда — Чач, Шаш (ѳлкә) һәм Джач тип йѳрѳтѳлә. «Ши» ҡытайса «таш» ({{Китайский||石|shí}}) тигәнде лә аңлатырға мѳмкин булғанлыҡтан, тѳбәккә тѳрки ырыуҙар күсеп ултырғандан һуң, был атамаларҙың тѳркисә «таш» тигән һүҙгә әйләнеүе лә бар.&lt;ref&gt;Макс Фасмер. Этимологический словарь русского языка. Перевод с немецкого и дополнения члена-корреспондента АН СССР О. Н. Трубачева. Под редакцией и с предисловием проф. Б. А. Ларина. Издание второе, стереотипное. В четырёх томах. М.: «Прогресс», 1986. &lt;/ref&gt;.

XIV—XV быуаттарҙа Ташкент [[Тамерлан|Тимур]] империяһы составына инә. XVI быуатта ҡала менән Шейбанидтар династияһы идара итә.&lt;ref&gt;Добромыслов А. И., Ташкент в прошлом и настоящем. Ташкент, 1912, с.9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;История Ташкента. Ташкент: Фан, 1988, с.70&lt;/ref&gt; 1586 йылда ҡаҙаҡтар Ташкентҡа уңышлы поход яһай. Артабан ҡала, 1557—1598 йылдарҙа, бында үҙенең тимер аҡсаларын сығарған шейбанид Абдулла-хан II буйһона.&lt;ref&gt;Е. А. Давидович, Корпус золотых и серебряных монет Шейбанидов. XVI век. М., 1992&lt;/ref&gt; 1598 йылдан 1604 йылға тиклем Ташкент менән үҙ исеменән кѳмѳш һәм баҡыр аҡса сығарған шейбанид Кельди Мѳхәмәт идара итә.&lt;ref&gt;Бурнашева Р. З., Некоторые сведения о чеканке медных монет в Ташкенте в XVI—XIX вв. Известия Национальной академии наук Казахстана, № 1, 2007, с.153&lt;/ref&gt;. 1630 йылдар тирәһендә Ташкент Ҡаҙаҡ ханлығы хандарының резиденцияһы була.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm Из истории Казахстана XVIII в.]&lt;/ref&gt;. 1784 йылда Юныс Хаджа үҙ власы аҫтына бѳтә ҡаланы берләштерә һәм бойондороҡһоҙ Ташкент дәүләте тѳҙѳй. XIX быуат башына был дәүләт бик күп ерҙәрҙе эләктерә. Әммә, Юныс Хаджа үлгәндән һуң, 1807—1808 йылдарҙа, ил Коканд ханлығына буйһона.&lt;ref&gt;История Ташкента (с древнейших времён до победы Февральской буржуазно-демократической революции) / ответственные редакторы Х. З. Зияев, Ю. В. Буряков. — Ташкент: Издательство «Фан» УзССР, 1988. — ISBN 5-648-00434-6. С. 85—88&lt;/ref&gt;. Коканд ханлығында Ташкент соҡор һәм 20 саҡрым оҙонлоғондағы балсыҡ ҡатыш стена менән уратып алынған була (Ташкент ҡапҡаһы). Ҡаланың яңы ѳлѳшѳнә, 1865 йылда Ташкентты Рәсәй империяһының рус ғәскәрҙәре баҫып алғас нигеҙ һалына. Ул иҫке ҡаланан Анхор каналы менән айырылып тора.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Молчанов Анатолий Александрович]] (15.08.1938), ғалим—геофизик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1981). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979), почётлы геолог (1988), почётлы эколог (2013). СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1987) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1980). [[Башҡортостан]]дың [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] ҡалаһының почётлы гражданы&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/88274/ Башҡорт энциклопедияһы — Молчанов Анатолий Александрович]{{V|2|05|2021}}&lt;/ref&gt;.
* [[Новиков Михаил Николаевич]] (1941), хеҙмәт ветераны, кинооператор. 1998 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостандың Кинематографсылар союздары, 2000 йылдан — Башҡортостандың Фоторәссамдар союзы ағзаһы. 1971 йылдан [[Свердловск]] киностудияһы кинооператоры, 1976 йылдан — Өфө кинохроника пунктының үҙ хәбәрсеһе; 1993—1997 йылдарҙа «Башҡортостан» киностудияһы директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1981) кавалеры. Ташкент ҡалаһынан&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/86494/ Башҡорт энциклопедияһы — Новиков Михаил Николаевич]{{V|2|05|2021}}   &lt;/ref&gt;.
* [[Ғәлиуллин Марат Мөҙәрис улы]] (28.04.1956), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] органдары, сәнәғәт өлкәһе һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 2014—2022 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] ҡала округының [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районы]] хакимиәте башлығы. 2-се класлы ғәмәлдәге муниципаль советник. Башҡортостан Республиканың Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2009).
* [[Әсфәндиәрова Гөлсөм Жафар ҡыҙы]] (12 ноябрь 1880 йыл — ноябрь 1941 йыл) — юғары белемле беренсе ҡаҙаҡ ҡатын-ҡыҙ-табибы, Төркөстан крайында һаулыҡ Һаҡлау системаһын ойоштороусы, табип-педагог
=== Климаты ===
Ташкент Климатик бүлкәттең Субтропик һәм Талғын-континенталь сигендә ята. Йылына 440 мм яуым-тѳшѳм була. Кеше йәшәмәгән буш һәм ярым буш уйпат ѳлкәләр менән сағыштырғанда тауҙарҙың яҡын булыу һѳҙѳмтәһе күпкә әһәмиәтле. Ғәҙәттә, һыуыҡтар оҙаҡ булмай, ләкин аяҙ булғанда һауа температураһы ҡайһы ваҡыттарҙа минус 20 °C -ҡа тиклем тѳшә, йәйгеһен күләгәлә ул йыш ҡына 35-40°C-ҡа тиклем етә.

Минималь температура — 29,5 °C (1930 йылдың 20 декабре), максималь температура — + 44,6 °C (1997 йылдың 18 июле), 40 кѳнлѳк елһеҙ, йәйге томра, йәғни селлә ваҡыты Ташкент ҡалаһы мәҙәниәтенең айырылғыһыҙ ѳлѳшѳ.&lt;ref&gt;[http://www.anons.uz/article/society/2670/ Чилля в самом разгаре! — Новости Узбекистана — ANONS.UZ&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714141858/http://www.anons.uz/article/society/2670/ |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;.

Яҙ менән кѳҙ иртә килә. Был һыу ятҡылыҡтарының булмауы арҡаһында һауаның тиҙ йылыныуы һәм һыуыныуы менән бәйле.

* Уртаса йыллыҡ температура — +14,8 C°
* Уртаса йыллыҡ Бофорт шкалаһы, елдең тиҙлеге — 1,4 м/с
* Уртаса йыллыҡ һауа дымлылығы — 56 %
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат города
|Город_род=Ташкента
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/38457.htm Погода и климат]
| Янв_ср=1.9          | Янв_ср_осад=53
| Фев_ср=3.9          | Фев_ср_осад=64
| Мар_ср=9.4          | Мар_ср_осад=69
| Апр_ср=15.5         | Апр_ср_осад=61
| Май_ср=20.5         | Май_ср_осад=41
| Июн_ср=25.8         | Июн_ср_осад=14
| Июл_ср=27.8         | Июл_ср_осад=4
| Авг_ср=26.2         | Авг_ср_осад=1
| Сен_ср=20.6         | Сен_ср_осад=6
| Окт_ср=13.9         | Окт_ср_осад=24
| Ноя_ср=8.5          | Ноя_ср_осад=44
| Дек_ср=3.5          | Дек_ср_осад=59
| Год_ср=14.8         | Год_ср_осад=440
| Янв_ср_мин=-1.5     | Янв_ср_макс=6.8
| Фев_ср_мин=0.0      | Фев_ср_макс=9.4
| Мар_ср_мин=4.8      | Мар_ср_макс=15.2
| Апр_ср_мин=9.8      | Апр_ср_макс=22.0
| Май_ср_мин=13.8     | Май_ср_макс=27.5
| Июн_ср_мин=18.0     | Июн_ср_макс=33.4
| Июл_ср_мин=19.7     | Июл_ср_макс=35.7
| Авг_ср_мин=18.0     | Авг_ср_макс=34.7
| Сен_ср_мин=12.9     | Сен_ср_макс=29.3
| Окт_ср_мин=7.8      | Окт_ср_макс=21.8
| Ноя_ср_мин=4.1      | Ноя_ср_макс=14.9
| Дек_ср_мин=0.0      | Дек_ср_макс=8.8
| Год_ср_мин=8.9      | Год_ср_макс=21.6
| Янв_а_макс=22.2     | Янв_а_мин=-28.0
| Фев_а_макс=27.0     | Фев_а_мин=-25.6
| Мар_а_макс=32.5     | Мар_а_мин=-16.9
| Апр_а_макс=36.4     | Апр_а_мин=-6.3
| Май_а_макс=39.9     | Май_а_мин=-1.7
| Июн_а_макс=43.0     | Июн_а_мин=3.8
| Июл_а_макс=44.6     | Июл_а_мин=8.2
| Авг_а_макс=43.1     | Авг_а_мин=3.4
| Сен_а_макс=39.8     | Сен_а_мин=0.1
| Окт_а_макс=37.5     | Окт_а_мин=-11.2
| Ноя_а_макс=31.1     | Ноя_а_мин=-22.1
| Дек_а_макс=27.3     | Дек_а_мин=-29.5
| Год_а_макс=44.6     | Год_а_мин=-29.5
|}}
&lt;/div&gt;

=== Экологик торошо ===
Территорияның яртыһын тиерлек ултыртылған ағастар алып тора. Бөгөн Ташкент кешеһенең һәр береһенә йәшелләндерелгән 69 квадрат метр тура килә&lt;ref&gt;[http://toshkent.uz/ru/articles/351/ Хокимият города Ташкента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022134832/http://toshkent.uz/ru/articles/351/ |date=2013-10-22 }}&lt;/ref&gt;.
Ҡайһы бер саҡтарҙа бында насар экологик хәл күҙәтелә. Ҡалала йыш ҡына кѳслѳ төтөн булыуы ихтимал, шул арҡала күреү мѳмкинлеге 1,5-3 саҡрымдан артмай.
&lt;ref&gt;[http://sreda.uz/index.php?newsid=326 Информационная экосеть sreda.uz ''Смог над Ташкентом'']&lt;/ref&gt;. Был осраҡта, һауа таҙа булған ваҡытта офоҡта яҡшы күренгән Тянь-Шань тауҙары насар ғына төҫмөрләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Азия баш ҡалалары}}
[[Категория:Ташкент|*]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Ебәк юлы ҡалалары]]
[[Категория:Азия баш ҡалалары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ҡалалар]]
[[Категория:Ленин ордены менән наградланған ҡалалар]]
[[Категория:Үзбәкстан ҡалалары]]
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]
[[Категория:Үзбәкстандың боронғо ҡалалары]]
[[Категория:Һырдаръя өлкәһе (Рәсәй империяһы)]]</text>
      <sha1>gt5ana96mis0zkeji5om8ezp8v50kvw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Ташкәнт</title>
    <ns>1</ns>
    <id>111278</id>
    <revision>
      <id>1300831</id>
      <parentid>634508</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T19:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bababashqort</username>
        <id>34664</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Фекерләшеү:Ташкент]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Ташкәнт]] тип Bababashqort алыштырҙы</comment>
      <origin>634508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="f3013i339ogr9ubxyf78x19gn6dji41" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Ташкент|22 ноябрь 2016}}
{{Азия айлығы|Мухамадеева}}</text>
      <sha1>f3013i339ogr9ubxyf78x19gn6dji41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андриасов йорто (Дондағы Ростов)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119162</id>
    <revision>
      <id>1300825</id>
      <parentid>1219976</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T17:55:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5418" sha1="sve9qukqrfczpegqi1d8hu6u498juy5" xml:space="preserve">{{Достопримечательность 
|Тип                      = 
|Русское название         = Андриасов йорто 
|Оригинальное название    = 
|Изображение              = 
|Подпись изображения      = 
|Ширина изображения       = 
|Статус                   =  
|Страна                   = [[Рәсәй]]
|Название местоположения  = ҡала
|Местоположение           = [[Дондағы Ростов]] 
|Координаты               = 
|Конфессия                =
|Епархия                  =
|Орденская принадлежность =
|Тип монастыря            =
|Тип здания               =
|Архитектурный стиль      =
|Автор проекта            = 
|Строитель                =
|Основатель               =
|Первое упоминание        = 
|Основание                = 
|Основные даты            = 
|Упразднён                =
|Начало строительства     =  [[1965]]
|Окончание строительства  =  [[1965]]
|Здания                   = 
|Приделы                  =
|Известные обитатели      = яҙыусы М. А. Андриасов
|Реликвии                 =
|Настоятель               =
|Состояние                = яҡшы
|Сайт                     =
|Commons                  =
}}

'''Андриасов йорто''' — [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында урыҫ совет яҙыусыһы, журналист һәм публицист М. А. Андриасов йәшәгән туғыҙ ҡатлы йорт. [[1965 йыл]]да кирбестән төҙөлә.

== Тарих ==
[[1984]] −[[1969 йыл|1969 йылдарҙа]] яҙыусы Михаил Андреевич Андриасов йәшәгән йорт [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында Университет тыҡрығы, 53/54-се йорт [[1965 йыл]]да төҙөлгән. М. А. Андриасов — күп тапҡыр ҡабатлап баҫылған героик Гукас Мадоян батальоны тураһындағы «Шесть дней» повесы, «Автомат Юры Тарасова», «Господствующая высота», «Легенда о золотом коне», «Придонская быль» китаптарының авторы, ул [[Дондағы Ростов]]та 70-се йәшендә [[1984 йыл|1984 йылдың]] [[25 апрель|25 апрелендә]] вафат булған.

Яҙыусы өс бүлмәле 27-се фатирҙа дүртенсе ҡатта йәшәй. Уның фатир тәҙрәләре Университет тыҡрығына сыға. Әлеге ваҡытта яҙыусы кабинетының мемориаль ҡиәфәте һаҡлана.

[[1988 йыл]]да бинаға иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған, унда: «[[1984]]-[[1969 йыл|1969 йылдарҙа]] яҙыусы Михаил Андреевич Андриасов ([[1914]]—[[1984]]) был йортта йәшәгән һәм эшләгән» тип яҙып ҡуйылған. Һуңыраҡ мемориаль таҡтаташ өҫтөнә яҙыусының барельефы урынлаштырыла.

== Архитектура ==
Туғыҙ ҡатлы йорт, цоколе кирбестән, фасадында балкондар бар. Бинаның архитектура йөҙөн фасадтың үҙәгендә ҡушлатып эшләнгән тәҙрә уйымдары һәм балкондарҙың ритмы билдәләй. Беренсе ҡатында урынлашҡан магазиндар витриналы.

Ҡоролма тура мөйөшлө формалы. Йорт планировкаһы нигеҙен баҫҡыс тирәләй урынлашҡан фатирҙар тәшкил итә.

== Әҙәбиәт ==
* Комсомолец. — 1971. — 7 января.
* Писатели Дона — Ростов-н/Д, 1986. — С. 46 — 51.

== Һылтанмалар ==
* [http://rostov-region.ru/books/item/f00/s00/z0000027/st003.shtml Ростов-на-Дону]
* [http://www.shukach.com/ru/node/51890 Памятная табличка Андриасову М. А. на фасаде дома в котором жил писатель в Ростове-на-Дону] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810153651/https://www.shukach.com/ru/node/51890 |date=2020-08-10 }}
* [http://nnao.ru/2014/10/03/%D1%83%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0/ Учитель живого слова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181125014528/http://nnao.ru/2014/10/03/%D1%83%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0/ |date=2018-11-25 }}
[[Категория:Дондағы Ростов биналары һәм ҡоролмалары]]
[[Категория:1965 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Дондағы Ростовтың иҫтәлекле урындары]]</text>
      <sha1>sve9qukqrfczpegqi1d8hu6u498juy5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостанда сәйәси репрессиялар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121099</id>
    <revision>
      <id>1300850</id>
      <parentid>1179062</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T07:55:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31174" sha1="eyodpalwfrl96z9ixi4s8au1o950grq" xml:space="preserve">'''Башҡортостанда сәйәси репрессиялар''' — [[Башҡортостан|Башҡортостан]]да сәйәси мотивтар менән граждандарға ҡулланған язаларҙың һәм хоҡуҡтарҙы сикләүҙәрҙең төрҙәрен үҙ эсенә алған һәм [[дәүләт]] яғынан  тәьҫир итеү саралары.

== 1920-се йылдарҙағы сәйәси репрессиялар ==
Башҡортостанда сәйәси репрессиялар үткәреү тәжрибәһе [[Башҡортостан Ғәҙәттән тыш комиссияһы]] эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә туплана барған, Мәскәүҙәге тәжрибәле функционерҙар аша килгән. Тәүге ҡулға алыуҙар 20-се йылдар башында [[Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты|Башревком]], [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты|РКП (б) обкомы]], [[Башҡортостан Ғәҙәттән тыш комиссияһы|Башҡорт ЧК]]-һы, [[Башвоенкомат]], Башҡорт Халыҡ комиссарҙары Советы (СНК), Наркомпрод араһында Башҡортостандағы федерализм принциптарының һәм автономияны тормошҡа ашырыу мәсьәләләре буйынса фекер айырымлыҡтары һөҙөмтәһендә үтә. Башҡортостан Ғәҙәттән тыш комиссияһы яуаплы хеҙмәткәрҙәрҙең [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Вәлидов]] һәм [[Колчак Александр Васильевич|Колчак]] менән бәйле үткән заманға анализ үткәрә, уларҙы конрреволюцияла ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/text/2005/ergin01_05.html Бельские просторы № 1 2005]&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да Башҡортостандың күп кенә яуаплы хеҙмәткәрҙәре ҡулға алына, шул иҫәптән өлкә РКП(б) обкомының сәйәси секретары [[Бейешев Әхмәт Әлмөхәммәт улы|А. А. Бейешев]]. БашЧК-һы, ғәҙәттән тыш вәкәләтле орган булараҡ, ҡулға алыу һәм судтан тыш репрессиялар үткәреү хоҡуғына эйә була. [[1922 йыл]]дан башлап Башҡортостан Ғәҙәттән тыш комиссияһы (БЧК) БашГПУ итеп үҙгәртелә.

БАССР-ҙа крәҫтиәндәрҙең репрессиялары ҡуйылған хаҡтар буйынса икмәкте һатырға теләмәгән өсөн үткәрелә. РСФСР-ҙың Енәйәт кодексының 107-се статьяһында мөлкәттең тулы йәки өлөшләтә конфискацияһы менән өс йылға тиклем иректән мәхрүм итеү ҡаралған була.

[[1928 йыл]]дың 4 ай эсендә 2424 кеше хөкөм ителә. Икмәк эштәре буйынса хөкөмдө халыҡ судтары сығара. Мәжбүри эштәргә һәм бер йылға тиклем срокка иректән мәхрүм итеүгә хөкөм итәләр.

[[1929 йыл]]да яза саралары ҡатыландырыла. Судтан тыш органдар — «тройкалар» — барлыҡҡа килә. «Тройка»ға ОГПУ район бүлегенең етәксеһе, райисполком рәйесе һәм район прокуроры ингән. «Тройка» БАССР-ҙың ОГПУ-һы янында булдырыла. 15 ай эсендә (1930—1931 йылдар) Башҡортостанда 12 мең кеше ҡулға алынған. Тик 1931 йылдың ғинуар — март айҙарында ОГПУ янындағы «тройка» 2878 кешене хөкөм иткән, шуларҙың 143 — атыуға, 1587 — концлагерға ябыла, 1028 кеше — һөргөнгә ебәрелә.

== Сталин осорондағы репрессиялар ==
30-cы йылдарҙа иң таралған ғәйепләү контрреволюцион енәйәт тип баһаланған һәм РСФСР-ҙың Енәйәт кодексының 58-се статьяһына тура килгән колхоз төҙөүгә, мәсеттәрҙе ябыуға ҡаршы агитация булған.

1934 йылдан енәйәттәр тикшереүе менән айырым судтар — «махсус коллегиялар» шөғөлләнә.

Уйлап сығарылған экзотик енәйәт төрҙәренән, мәҫәлән, ошондайҙар ҙа булған — «башҡорт халҡының күпселеге ҡулланған һөйләштең таралыуын кисектереү маҡсатын күҙ уңында тотҡаны һәм башҡорт массаларының советлашыуында ҡыйынлыҡтар тыуҙырғаны өсөн» (Башҡортостан партия өлкә комитетының пропаганда, агитация һәм матбуғат бүлеге мөдире Р. В. Әбүбәкеровтың ғәйепләнеү документтарынан).

[[1933 йыл]]да [[СССР]]-ҙа «Нефть сәнәғәтендәге контрреволюцион ҡоротҡос диверсион һәм шпион ойошмаһы тураһында» эше уйлап сығарыла, ә [[1936]]—[[1937 йыл]]дарҙа БАССР-ҙа [[Башнефть|«Башнефть»]] тресының Геолог — эзләнеү контораһы (ГРК) геофизик цехының начальнигы С. Харитонов, «Воcтокнефть» тресының баш геологы Я. Давидович, ГПК-ның баш геологы В. Скворцов һәм башҡа нефстселәр ҡулға алына. 1937 йылдың 25 декабрҙә утыҙ ике нефтселәр мөлкәтте конфискациялау менән атыуға хөкөм ителә.

СССР-ҙағы һәм Рәсәйҙәге республикаларҙа һәм автономиялы өлкәләрҙә 30-сы йылдарҙың икенсе яртыһындағы репрессиялар үҙ төҫөн бер аҙ үҙгәртәләр. «Буржуаз националистары» төшөнсәһенә «фашистик», «баш күтәреүсе», «террористик», «шпион — диверсион» («шпиондарҙы» үҙ сиратында немец, япон, төрөк һәм финдарға бүлә башлайҙар), «заговор» тигән ғәйепләү төшөнсәләре өҫтәлә һәм уларҙың «етәкселек иткән ядроһын» йәки «штабын» айырып алырға мөмкинлек табыла.

1937—[[1938 йыл]]дарҙа «Башнефть» тресының идарасылары Сергей Ганшин, А. Петерсон, И. Опарин бер-бер артлы хөкөм ителәләр һәм атып үлтереләләр. Улар барыһы ла ҡоротҡостарға булышлыҡ итеүҙә ғәйепләнә.

Комсомолецтар 1937 йылда ойошторолған «Йәштәрҙең крәҫтиән союзы» эше буйынса хөкөм ителәләр. ВЛКСМ-дың Башҡорт өлкә комитетының беренсе секретары Б. С. Манаков ҡулға алына, ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитетының секретары М. М. Ползунов, «Башҡортостан комсомолы» гәзите редакторы Коростелин, уның урынбаҫары А. Л. Бабин, ВЛКСМ-дың өлкә комитеты секретары Ю. Г. Әхмәров һәм башҡалар репрессиялана. Башҡортостан райондарында комсомолдар араһында ойошмала төрлө исемдәр аҫтында төҙөлгән яҡынса 18 контрреволюцион ояһы «фаш ителә». Етәкселектән 19 район комитеты секретарҙары ҡыуыла. ВЛКСМ сафтарынан 1673 кеше сығарыла, шул иҫәптән «дошман элементтары» — 273, «синфи — яттар» — 366 кеше.

==== 1937 йылдың октябрендәге Башҡорт өлкә комитеты Пленумы ====
1937 йылда Башҡортостанда күп тармаҡлы милләтсе баш күтәреүселәр ойошмаһын фаш итеү буйынса эре эш уйлап сығарыла.

1937 йылда Башҡортостанға ВКП(б) Үҙәк комитеты янындағы партия контроле Комиссияһы ағзаһы [[Сахьянова Мария Михайловна|М. М. Сахьянова]] килеп китә, ул «халыҡ дошмандарын» фаш итеү буйынса Башҡорт партия ойошмаһының эшмәкәрлеген тикшерә. Сахъянова БАССР-ҙың өлкә комитетын ҡоротҡосоҡто фашлау буйынса эшлекһеҙлектә ғәйепләй, 29 августа [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]] һәм Н. И. Ежов исеменә ул үҙенең фекерен ҙур докладной яҙыу тапшыра. Икенсе яҙыуҙы ВКП (б) Үҙәк комитетының ойоштороу — партия бүлегенә тапшыра. Бында Башҡортостандың етәкселегенең эшмәкәрлеген ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ҡарарға мөмкинлек булмаған осраҡта, Өфө горкомының һәм ВКП (б) райкомдары секретарҙары составын тикшереү кисекмәҫтән үткәрелергә тейеш тип билдәләнә, сөнки ВКП (б) өлкә комитетының етәкселегендә элекке «вәлидовсылар» оялаған һәм шуға күрә улар дөрөҫ партия йүнәлешен тәьмин итә алмай, дошмандарҙы фаш итеү менән тик НКВД органдары шөғөлләнә, «ә партия ойошмаһы, партия һәм партияһыҙ массалар ситтә ҡала».

1937 йылдың 7-11 сентябрендә Өфө ҡала партия пленумы ВКП (б)-ның февраль — март айында үткән Пленумы ҡарарҙарын тормошҡа ашырылыуын тикшерә. Пленум ВКП (б) өлккә комитеты секретарҙары Быкиндың һәм Иҫәнсуриндың отчеттары менән пленум үткәрергә ҡарар сығара.

1937 йылдың көҙөндә республикаға ВКП(б) Үҙәк комитеты секретары [[Жданов Андрей Александрович|А. А. Жданов]] килә.

«Халыҡ дошмандарын» фаш итеү бер үк сценарий менән бара: республикаларҙың партия — совет активтары советтарға ҡаршы буржуаз — милләтселектә, Троцкий — Бухарин заговорында, дошмандарҙы асыҡлау эштәрендә бушаҡлыҡ күрһәтеүҙә ғәйепләнә. Иң актив ролде Мәскәү үҙәк матбуғаты башлай, республика етәкселегенә хөкөм алдан уҡ сығарыла. Шулай, 1937 йылдың 17 сентябрендә «Правда» һәм «Известия» гәзиттәрендә бер-беренә оҡшаш материалдар донъя күрә — «Башҡортостандағы буржуаз милләтселәре төркөмө», «Башҡорт милләтселәре һәм уларҙың яҡлаусылары» мәҡәләләре. «Правда» гәзите раҫлауынса, Башҡорт өлкә комитеты «валидовсыларҙы» фаш итеү урынына — уларға таяналар, сөнки бөтә төп етәксе урындары «валидовсыларға» тапшырылған. Мәҡәләлә атап үтелгән өлкә комитеты секретары Я. Быкин, Совнарком рәйесе З. Булашев БАССР-ҙың 15 йыллығын билдәләү айҡанлы республиканың социаль — иҡтисади һәм мәҙәни үҫешендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн [[Ленин ордены]], ЦИК-тың секретары Х. Кальметьев — СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты Почетлы грамотаһы менән бүләкләнәләр.

ВКП (б) Башҡорт өлкә комитетының 3-се пленумында А. Жданов Троцкий — Бухарин блогын ҡыйратыуға, шпиондарҙы һәм диверсанттарҙы юҡ итеүгә саҡыра.
Пленум барышында 274 кеше ҡулға алына, шул иҫәптән БашЦИК-тың рәйесе [[Таһиров Афзал Мөхитдин улы|А. Таһиров]], республика Госплан рәйесе [[Дауытов Шаһиәхмәт Мөхәмәтдин улы|Ш. Дауытов]], Башҡортостан Совнаркомы рәйесе [[Булашев Зиннәтулла Ғиззәт улы|З. Ғ. Булашев]], партияның өлкә комитеты секретарҙары [[Быкин Яков Борисович|Быкин]], [[Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы|Ә. Р. Иҫәнсурин]], республика военкомы [[Мортазин Муса Лот улы|М. Л. Мортазин]], БашЦИК секретары [[Х. Кальметьев]], мәғариф наркомы [[Абыҙбаев Ибраһим Хафиз улы|И. Х. Абыҙбаев]], яҙыусылар [[Дауыт Юлтый]], [[Ғабдулла Амантай]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Кәлимуллин Төхфәтулла Кәлимулла улы|Төхфәт Йәнәби]], [[Имай Насыри]] һәм башҡалар.

А. Жданов Пленумдағы үҙенең йомғаҡлау һүҙендә:
''«Башҡортостандағы контрреволюцияның төп үҙәгенә удар эщләнде. Бағаналар төптән киҫелде, ҡоймалар еңелерәк ҡолаясаҡ. Башҡортостан оазис түгел икәне, ә синфи көрәш урыны икәне ап — асыҡ. Ләғнәтле исемдәрҙе оноторға. Уҫаҡ ҡаҙыҡ уларҙың ҡәберенә»'', — тигән һығымта яһай.

1937 йылдың 26 ноябрендә ВКП(б) өлкә комитетының беренсе секретары [[Заликин Александр Тарасович|А. Т. Заликин]] И. В. Сталинға, А. А. Ждановҡа, А. А. Андреевҡа, М. Ф. Шкирятовҡа, Г. М. Маленковҡа, В. М. Молотовҡа Башҡортостандағы «халыҡ дошмандарын» фаш итеү барышы тураһында докладной яҙыу ебәрә: партия, совет һәм хужалыҡ етәксе органдарынан фаш ителгән, партиянан сығарылған һәм НКВД органдары тарафынан ҡулға алынған өҫтәмә 248 кеше; 33 МТС директоры, 25 райземотдел мөдире партиянан сығарылған һәм эштән ҡыуылған; 15 ветврач, 25 өлкән агроном ҡулға алынған һ. б.

Ҡайһы бер тикшереүселәрҙең һанауҙары буйынса, Башҡортостанда репрессияға яҡынса 50,3 мең кеше дусар була.

Ғәйепләүҙең төп фашлаусы дәлиле булып хөкөмгә тарттырылғандарҙың ғәйепте шәхси таныуы тора. Шуға күрә тәфтишмеләр төрлө ысул менән ғәйепләнеүселәрҙе кәрәкле күрһәтмәләрҙе ғәйепләнеүселәрҙән алырға тырышалар һәм язалар ярҙамында уларҙы алғандар. Язаларҙы ҡулланыуҙы 1937 йылда ВКП (б) Үҙәк комитеты рөхсәт итә. НКВД-ның иң «яратҡан» алымы «конвейер» булған. Ҡулға алынған кешенән һорауҙы күп сәғәттәр һәм тәүлектәр дауамында, бер туҡтауһыҙ кеше ыңғай яуап биргәнгә тиклем йәки иҫһеҙ ҡолағанға тиклем алып барғандар. Йыш ҡына мораль баҫым итеп ғаиләһенең ҡурҡыныс аҫтында ҡалыуы тураһында иҫкәрткәндәр. Заложник хәлендә тотҡондоң ғаиләһе, хатта балалары ла була. 1935 йылдың 7 апрелендәге Указға ярашлы балаларға 12 йәштән алып енәйәт кодексының язалары ҡаралған. Репрессияға дусар булғандарҙың ғаилә ағзалары «халыҡ дошманы ғаилә ағзаһы» булараҡ концлагерҙарға ебәрелгән.

Репрессияланғандарҙы махсус төҙөлгән ҡасабаларҙа урынлаштыралар. [[Белорет районы]]нда Нура, Көҙ-Йылға, Капкалка, Ермолаево, Үрге Тюльма ; [[Нуриман районы]]нда — Матур Аҡлан (Красивая Поляна) , Осиновый Лог, Гоголевские прудки; [[Ҡариҙел районы]]нда — Березовый Лог, Үрге Рәзим; [[Дыуан районы]]нда — — Кульвараш;[[Өфө районы]]нда — Мотор заводы һәм ЦЕС (Сипайлово ауылы янында), 1948 йылдан — Новостройка ([[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы) ҡасабалары ойошторола, улар ГУЛАГ-тың холоҡто төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары системаһына инәләр.

Һәр махсус ҡасаба комендант етәкселегендәге ҙур булмаған концентрацион лагерҙы кәүҙәләндергән. Ҡасабаларҙың эшкә йәлеп итерлектәре урман йығыуҙа, торлаҡтар һәм сәнәғәт объекттарын төҙөүҙә файҙаланған. Махсус ҡасабаларының аҙыҡ — түлек менән тәьмин итеүе бик насар була. Медицина хеҙмәтләндереүе бөтөнләй булмай тиерлек. Ауыр эш, аслыҡ, ҡышҡы һыуыҡтар массауи үлемгә сәбәпсе була. 1932—1933 йылдарҙа ғына 2156 вафат була.

Башҡортостанда сәйәси репрессиялар һәм холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары системаһы И. В. Сталиндың вафатына тиклем ғәмәлдә була.

Хөкөм ителгәндәрҙе реабилитациялау КПСС-тың 19-сы конференцияһынан һуң башлана. КГБ, Прокуратура һәм БАССР-ҙың Юғары суды хеҙмәткәрҙәре зыян күреүселәрҙе аҡлау буйынса бик ҙур эш башҡаралар. 1991 йылдың апрель башына 42 мең кеше аҡлана, шул иҫәптән 23 меңдән ашыу судтан тыш органдары менән хөкөм ителгәндәре.

[[1991 йыл]]дың 11 февралендә Башҡортостан республикаһы Министрҙар Советының «Массауи репрессиялар осоронда нахаҡтан енәйәт яуаплылыҡҡа тарттырылған һәм артабан аҡланған граждандарҙың матди — көнкүреш шарттарын яҡшыртыу тураһында» ҡарары, ә 1993 йылдың 7 июлендә — Башҡортостан Юғары Советы Президиумы «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын пенсия менән тәьмин итеү тураһында» указы сыға.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[ГУЛАГ-тың Салауат ҡалаһындағы лагерҙары]]

== Репрессив сәйәсәт күләме тураһында статистик мәғлүмәттәр ==
Башҡорт АССР-ы тарихында  барыһы 50 меңдән ашыу кеше репрессияланған.

БАССР-ҙа репрессияланған:

* милли составы буйынса: урыҫтар — 30 %, башҡорттар −28 %, татарҙар — 24 % (?), башҡа милләттәр — 18 %;

* белем кимәле буйынса: грамотаһыҙ — 45 %, башланғыс белемле — 40 %, урта белемле — 12 %, юғары белемле- 2,5 %;

* мәшғүллеге буйынса: крәҫтиәндәр — 70 %, эшселәр — 14 %, эшһеҙҙәр — 3 %, интеллигенция — 8 %, руханиҙар — 3 %.

70-74 йәшлек репрессияланғандарҙың араһында 80 % атып үлтерелә , 60 — 64 йәштәгеләр араһында — 36,4 % , 55-59 йәштәгеләр араһында өстән бер өлөшө атып үлтерелгән.

БАССР-ҙың ОГПУ янындағы «тройка» [[1931 йыл]]дың өс ай эсендә атыуға, концлагерҙарға ябыуға — 72, һөргәнгә — 76 руханиҙарҙы хөкөм итә.Репрессияланған руханиҙарҙың 69 % мулалар, 13 % — православие руханиҙары; дөйөм һандан 23,3 % юғары язаға (атыуға) тарттырылған; руханиҙарҙы күпләп ҡулға алған йылдарҙан — [[1930 йыл]] (36 %) һәм 1937 йыл (31 %).

== Хәтер ==
Башҡортостан Республикаһының министрҙар Кабинеты 1995 йылдың 5 ғинуарында «Сәйәси репрессия ҡорбандары иҫтәлеген мәңгеләштереү буйынса саралар тураһында» ҡарарын ҡабул итә.

Башҡортостан Республикаһының сәйәси репрессиялар ҡорбандарының 5 томлыҡ Хәтер китабы баҫтырып сығарылды. Биографик белешмәләр составы: фамилияһы, исеме, атаһының исеме, тыуған йылы һәм урыны, милләте, партиялылығы, белеме, эш урыны һәм вазифаһы, ҡулға алыу датаһы, хөкөм сығарыу датаһы, ғәйепләнеү статьялары, яза сараһы, атыу датаһы, реабилитация датаһы. Иллюстрациялар: документтар, портреттар.

Өфө ҡалаһының Совет районы Юбилей скверында (элекке Иваново зыяраты — репрессия ҡорбандары ерләнгән урын) сәйәси репрессия ҡорбандарына һәйкәл урынлаштырыла. Авторҙары: архитектор Леонид Дубинский; скульптор, проект авторы — Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы Ю. Солдатов.

Сәйәси репрессия ҡорбандарының һәм сәйәси репрессияларҙан зыян күргәндәрҙең мәнфәғәттәрен һәм хоҡуҡтарын яҡлау, ҡорбандар тураһында иҫтәлектәрҙе һаҡлау һәм мәңгеләштереү, Башҡортостан Республикаһындағы тоталитаризм енәйәттәре тураһында тарихи дөрөҫлөктө тергеҙеү маҡсатында Сәйәси репрессиялар ҡорбандары Ассоциацияһы булдырыла&lt;ref&gt;http://uic.bashedu.ru.srv0.viphost.ru/encikl/aaa/assos_jpr.htm{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==
*  Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан в 5 томах. Редкол.: Х. Х. Ишмуратов (гл. ред.), К. А. Аралбаев и др. Уфа.  Изд. Китап, 1999г.  т. 1: А — В,  т. 2: Г — И,  т. 3: К — М,  т. 4 (Н — С), т. 5 (Т — Я) и 6 (дополнительный) — новые имена по результатам реабилитации; имена репатриированных военнопленных.
* Гарипова Г.Л. Масштабы репрессий в Башкортостане в 30-40 гг. // Ватандаш. 2002. № 2.
*  [[Дәүләтшин Рафаэль Әхмәтгәрәй улы|Давлетшин Р.А.]] Великий перелом и трагедия крестьянства Башкортостана. Уфа, 1994.
*  Давлетшин Р.А. История крестьянства Башкортостана 1917 - 1940 г. Уфа, 2001
*  Коллективизация сельского хозяйства Башкирской АССР. – Уфа: Башкирское книжное издательство, 1980.
*  Мардамшин Р.Р. Башкирская чрезвычайная комиссия. – Уфа: Китап, 1999.
*  Национально-государственное устройство Башкортостана (1917-1925гг.). Документы и материалы: В 4 т. /Авт.-сост. Б.Х.Юлдашбаев. Т.3. Уфа: Китап, 2002.
*  Рассказов Л.П. Карательные органы в процессе формирования и функционирования административно-командной системы в Советском государстве (1919-1941гг.). Уфа, 1993.
*  Тупеев С.Р. Тревожные годы в Башкортостане // Ватандаш. 1999. № 6.
* Шафиков Г. И совесть, и жертвы эпохи. Уфа, 1991.
* Р.Бикбаев. «Спецпосёлки ГУЛАГа в Башкирии». Советская Башкирия. 1990г.,
* Возвращённые имена. Уфа, 1991; Трудный путь к правде. Уфа, 1997.
* Земсков В. Н. Спецпоселенцы (по документации НКВД — МВД СССР) //Социологические исследования. 1990. №11; 
* Земсков В. Н. Массовое освобождение спецпоселенцев и ссыльных //Социологические исследования. 1990. №11.

== Һылтанмалар ==
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/4666-repressii-politicheskie {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407160436/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/4666-repressii-politicheskie |date=2016-04-07 }} Башҡорт энциклопедияһы.] [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/4666-repressii-politicheskie Ст. сәйәси репрессиялар.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407160436/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/4666-repressii-politicheskie |date=2016-04-07 }}
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/3391-spetsposjolki Башҡорт энциклопедияһы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407040052/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/3391-spetsposjolki |date=2016-04-07 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/3391-spetsposjolki Спецпоселок.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407040052/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/3391-spetsposjolki |date=2016-04-07 }}

* http://dailybash.ru/news/post/19641 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304100751/http://dailybash.ru/news/post/19641 |date=2016-03-04 }}

* http://ufa.bezformata.ru/listnews/chernij-den-bashkirskoj-nefti/9100650/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180328132736/http://ufa.bezformata.ru/listnews/chernij-den-bashkirskoj-nefti/9100650/ |date=2018-03-28 }}

* http://u7a.ru/articles/society/9079
* http://kraeved.opck.org/biblioteka/nauchnie_stati_po_istorii_bashkirii/massovie_repressii_vtor_pol_30.php?print {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180210075549/http://kraeved.opck.org/biblioteka/nauchnie_stati_po_istorii_bashkirii/massovie_repressii_vtor_pol_30.php?print |date=2018-02-10 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

{{Сталин репрессиялары}}
[[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]]</text>
      <sha1>eyodpalwfrl96z9ixi4s8au1o950grq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анкара зәғферәне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121327</id>
    <revision>
      <id>1300826</id>
      <parentid>714284</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T18:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7080" sha1="l5vrpcdvmcjxlo8r1b19v270f832cyh" xml:space="preserve">{{Таксон
 | name              = Анкара зәғферәне
 | image file        = Crocus_ancyrensis_5.JPG
 | image title       = Анкара крокусы
 | image descr       = Crocus ancyrensis
 | regnum            = Үҫемлектәр
 | parent            = Crocus
 | rang              = Төр
 | latin             = Crocus ancyrensis
 | author            = ([[Herb.]]) Maw
 | syn               = 
 | children          = 
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | wikispecies       = Crocus ancyrensis
 | commons           = 
 }}

'''Анкара зәғферәне''', йәки [[анкара]] '''крокусы ''' ({{lang-la|Crocus ancyrensis}}, {{lang-tr|Ankara çiğdemi}}Ankara çiğdemi) — зәғферән, һуған төплө, ҡыяҡ япраҡлы, ҡыҙғылт күк төҫтәге ҡыңғырау сәскәле күп йыллыҡ үлән үҫемлек; бал ҡорттары уның һеркәһен яратып йыя. [[Шафран|Зәғферәндәр төркөмөнән]] (Crocus) Ирис ғаиләһенән, йәки Касатиклылар (Iridaceae). [[Төркиә]] эндемигы,  {{comment|Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы|IUCN}} (IUCN) классификацияһына ярашлы, юғалыу ҡурҡынысы артыҡ янамай (LC). Атамаһын  [[Анкара]]ның боронғо исеменән алған — ''Ancyra''.

== Таралыуы ==
Төркиәнең төньяҡ-көнсығышында һәм Үҙәк Анатолияла ҡырағай тәбиғәт шарттарында үҫә. Амасья, [[Анкара]], Болу, Чорум, Кастамону, Ҡыршәһәр, Ҡайсери, [[Каһраманмараш (провинция)|Кахраманмараш,]] Самсун, Сивас һәм Йозгат илдәрендә киң таралған. 1000-1600 метр бейеклектә, ҡаялы тупраҡта, ҡоро бейек таулы урмандарҙа һәм ҡоро болондарҙа, ҡыуаҡлы һәм ылыҫлы урмандарҙа үҫә. Һыуыҡҡа сыҙамлы, эҫене яратмай, һыу ярата.

Европала һуған төплө баҡса үҫемлеге сифатында үҫтерелә һәм &quot;Golden Bunch&quot; (алтын гөлләмә) атамаһы менән билдәле.

== Ботаник тасуирламаһы ==
Зәғферән, йәки анкара крокусы - һуған төплө күп йыллыҡ үҫемлек, бейеклеге 10-12 сантиметрға етә.

Ғалимдар Уильям Герберт һәм Дж. Мав тарафынан 19 быуатта табылған һәм асылған, 1881 йылда Кью Король ботаника баҡсаларында тикшеренеү эштәре үткәргәндән һуң үҙ аллы төр булараҡ танылған.&lt;ref&gt;The Gardeners' chronicle : a weekly illustrated journal of horticulture and allied subjects (Volume n.s. v.16 1881), 528&lt;/ref&gt;

Анкара крокусының һуған төбө тиресәнең үрелгән сүстәре барлыҡҡа килтергән ҡаты селтәрле тәңкәләр менән ҡапланған. Инглиз ботанигы Дж. Мав (1886 й.) ({{lang-en|G. Maw}}) классификацияһына ярашлы, төҙөлөшө буйынса ''Crocus ancyrensis'' һуған төплөләр  ''Crocus ''секцияһына ҡарай.&lt;ref&gt;[http://flower.onego.ru/lukov/crocus_a.html Крокус, или Шафран // Энциклопедия декоративных садовых растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210616162705/http://flower.onego.ru/lukov/crocus_a.html |date=2021-06-16 }}&lt;/ref&gt;

Япрағы тар, киңлеге 0.5-1 мм, сәскә атҡандан һуң оҙонлоҡҡа һуҙылалар. Сәскәһе сағыу ҡыҙғылт һары - һары төҫтә, асыҡ һаплы ҙур булмаған «бокал»ға оҡшаған, таждары асыла барған һайын киң йәйелә. Бер һуғандан гөлләмә иллюзияһын хасил иткән бик күп сәскә үҫеп сыға. Ҡар ирегәндән һуң, февраль-март айҙарында сәскә ата. Сәскәләнеү осоро 20 көнгә тиклем һуҙыла.

Анкара крокусының һары зәғферән (Crocus flavus) менән тышҡы оҡшашлығы бар, әммә унан алтынланғаныраҡ төҫө һәм  нескәрәк япраҡтары менән айырыла.

Крахмал һәм  шәкәр миҡдары күп булғанлыҡтан, был үҫемлектең һуған төбөн элегерәк сей һәм бешерелгән көйө ашамлыҡ итеп ҡулланғандар, әммә, шул уҡ төбәктә киң таралған крокус менән тышҡы оҡшашлығы булған ағыулы {{comment|көҙгө сәскә|безвременник}} (''Colchicum'') менән бутағанлыҡтан, крокустың һуған төбөн ашау туҡтатылған.

== Таксономия ==
Вид '''Анкара зәғферәне''' ''баш. лат.'' Зәғефрән/Crocus төркөмөнөң {{comment|ярым ғаиләһенә|подсемейство}} ''лат.'' Crocoideae ''баш. лат. ''Ирислылар/Iridaceae ғаиләһенә ''баш. лат. ''күп йыллыҡ Спаржа сәскәлеләр/Asparagales отрядына ҡарай.

{{Таблица122222
|a=бүлек '''Сәскәлеләр|Сәскәлеләр, йәки Ябыҡ орлоҡлолар'''
|b1=рәт '''Спаржа сәскәлеләр'''
|b2=тағы ла 44 сәскәле үҫемлектәр рәте &lt;br /&gt;(APG II системаһына ярашлы)
|c1=тағы ла 24 ғаилә (APG II системаһына ярашлы)
|c2=ғаиләһе '''Ирислылар'''
|d1=ярым ғаиләһе '''Котовниковыйҙар'''
|d2=тағы ла 4 ярым ғаиләһе &lt;br /&gt;(APG II системаһына ярашлы)
|e1=тағы ла 30 төргә яҡын
|e2=тармаҡ '''Зәғферән'''
|f1=төр '''Анкара зәғферәне'''
|f2=тағы ла 80 төргә яҡын
|color=#234510
|bgcolor=#EFF9AB
}}

== &lt;font style=&quot;background-color: transparent;&quot;&gt;Ш&lt;/font&gt;улай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Шафран|Зәғферән]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://archive.org/stream/gardenerschronic16lond#page/528/mode/2up Gardeners The' chronicle: {{Ref-la}}(лат.)] journal of a illustrated and allied horticulture subjects weekly. N Volume.'s. v.16, 1881: 528
[[Категория:Алфавит буйынса үҫемлектәр]]</text>
      <sha1>l5vrpcdvmcjxlo8r1b19v270f832cyh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ташҡәнт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125385</id>
    <redirect title="Ташкәнт" />
    <revision>
      <id>1300842</id>
      <parentid>744443</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T23:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>996</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Ташкәнт]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү</comment>
      <origin>1300842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="p10waqoylgno2fm6ehoge7c9qg9x00s" xml:space="preserve">#перенаправление [[Ташкәнт]]</text>
      <sha1>p10waqoylgno2fm6ehoge7c9qg9x00s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аслаев Сәғит Төхвәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131855</id>
    <revision>
      <id>1300835</id>
      <parentid>1239830</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T20:10:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11138" sha1="jdlkpuohlclt3wplhel2vbakm9b4joi" xml:space="preserve">{{Боксёр
 |Имя                    = Сәғит Аслаев
 |Оригинал имени         = 
 |Фотография             = 
 |Подпись                = 
 |Имя при рождении       = 
 |Полное имя             = Сәғит Төхвәтович Аслаев
 |Прозвище               =
 |Гражданство            = {{USSR}}&lt;br&gt; {{RUS}}
 |Дата рождения          = 1.11.1954
 |Место рождения         =  РСФСР, [[Башҡорт АССР-ы]]  {{МР|Баймаҡ районы| Баймаҡ районында}} [[1-се Этҡол]] ауылы
 |Дата смерти            =
 |Место смерти           =
 |Проживание             =
 |Весовая категория      =
 |Стойка                 =
 |Рост                   =
 |Размах рук             =
 |Стиль                  = 
 |Тренер                 = 
 |Боёв любительских      = 
 |Побед любительских     = 
 |Поражений любительских = 
 |Ничьих любительских    = 
 |boxrec_id              = 
 |Гос. награды           = {{Заслуженный работник физической культуры Российской Федерации}}{{Заслуженный тренер России}}{{Почётный работник высшего профессионального образования Российской Федерации}}{{Орден Салавата Юлаева}}
 |Медали                 = 
 |Сайт                   =
 }}
{{фамилиялаш|Аслаев}}
'''Аслаев Сәғит Төхвәт улы''' ([[1 ноябрь]] [[1954 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] тренеры, юғары мәктәп эшмәкәре. 2003 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның спорт-һауыҡтырыу эштәре буйынса, 2010 йылдан — социаль мәсьәләләр буйынса проректоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2007). Профессор (2004). Бокс буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1999) һәм [[Башҡортостан]]дың (1991) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001). [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014).

== Биографияһы ==
Сәғит Төхвәт улы Аслаев 1954 йылдың 1 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[1-се Этҡол]] ауылында тыуған. Атаһы — [[Аслаев Төхвәт Хәлим улы]] (1922—1995), педагог-методист, башҡорт теле белгесе.

1976 йылда Волгоград физик культура институтын тамамлай.

1978 йылда «Хеҙмәт резервтары» ирекле спорт йәмғиәтенең Башҡртостан өлкә советында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1982 йылда юғары спорт оҫталығы мәктәбенең өлкән тренеры итеп тәғәйенләнә. 1986 йылда Өфө ҡалаһы 4-се Олимпия резервының махсус балалар һәм үҫмерҙәр мәктәбенә (СДЮШОР)&lt;ref&gt;[http://boxing-rb.ru/index.php?do=static&amp;page=sd4 СДЮСШОР № 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011143203/http://boxing-rb.ru/index.php?do=static&amp;page=sd4 |date=2016-10-11 }}&lt;/ref&gt; эшкә күсә.

1988 йылда [[СССР]]-ҙың бокс буйынса йыйылма командаһына тренер итеп тәғәйенләнә. 1992—1996 йылдарҙа ла [[Рәсәй]] йыйылма командаһында. 1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]] йыйылма командаһының баш тренеры булып эшләй.

2001 йылдан Сәғит Төхвәт улы Башҡорт дәүләт университетының физик тәрбиә һәм спорт кафедраһы мөдире вазифаһын биләй, ә 2003 йылда БДУ-ның спорт-һауыҡтырыу эштәре буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[http://www.bashedu.ru/node/662 Сотрудники кафедры физвоспитания и спорта]&lt;/ref&gt;.

2007 йылда «Интерактив белем биреү процесында физик культура уҡытыусыларында педагогик аралашыу оҫталығын формалаштырыу» темаһына диссертация яҡлай һәм «педагогия фәндәре кандидаты» дәрәжәһен яулай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01003331612 Аслаев, Сагит Тухватович. Формирование умений педагогического общения у учителей физической культуры в процессе интерактивного обучения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812002131/https://search.rsl.ru/ru/record/01003331612 |date=2020-08-12 }}&lt;/ref&gt;.

Тренерлыҡ һәм уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге йылдарында Сәғит Төхвәт улы халыҡ-ара класлы спорт мастерҙарын, шулай уҡ 50-нән ашыу СССР һәм Рәсәй спорт мастерҙарын әҙерләй, улар араһында:
* Владимир Ганченко — 48 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһында бокс буйынса1992 йылғы Рәсәй чемпионы, 1992 йылғы Олимпия уйындары ҡатнашыусыһы&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/11353-ganchenko-vladimir-aleksandrovich|Ганченко Владимир Александрович}}&lt;/ref&gt;;
* Ринат Ғизәтуллин — 63,5 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһында бокс буйынса 1992 йылғы Рәсәй чемпионы&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/component/content/article/8-spisok/11433-gizatullin-rinat-abdullovich|Гизатуллин Ринат Абдуллович}}&lt;/ref&gt;;
* Рәмил Хөснөтдинов — 48 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһында бокс буйынса 1995 йылғы Рәсәй чемпионы&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-statya/1114-assamblyazh|Хуснутдинов Рамиль Галиевич}}&lt;/ref&gt;;
* Эльвира Ҡасимова — 2000 йылда кикбоксинг буйынса донъя чемпионы&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/vvedenie/2-statya/12558-kasimov-elvir-abubakirovich|Касимов Эльвир Абубакирович}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.agidel.ru/?param1=12744&amp;tab=8 Бокс учёбе не помеха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180220212225/http://www.agidel.ru/?param1=12744&amp;tab=8 |date=2018-02-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостандың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1991)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре(1999)&lt;ref&gt;[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&amp;nd=102063729&amp;page=1&amp;rdk=0#I0 Указ Президента РФ от 30 декабря 1999 года № 1741 «О награждении государственными наградами Российской Федерации работников учреждений и организаций физической культуры и спорта»]&lt;/ref&gt;
* Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы (2001).
* Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003) 
* Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре
* Салауат Юлаев ордены (2014)&lt;ref&gt;[http://bashkortostan.regnews.org/law/bq/4o.htm Указ Президента РБ от 20.08.2014 № УП-221 О награждении орденом Салавата Юлаева]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
* Аслаев С. Т., Асадуллин Р. Н. [https://cyberleninka.ru/article/n/mesto-interaktivnogo-obucheniya-v-formirovanii-pedagogicheskogo-obscheniya-u-uchiteley-fizicheskoy-kultury Место интерактивного обучения в формировании педагогического общения у учителей физической культуры]. — Вестник Башкирского университета, 2006.
* Аслаев С. Т., Шаяхметова Э. Ш., Румянцева Э. Р. [https://cyberleninka.ru/article/n/dinamika-sensomotornogo-reagirovaniya-i-chuvstva-vremeni-v-protsesse-adaptatsii-bokserov-k-trenirovochnym-nagruzkam Динамика сенсомоторного реагирования и чувства времени в процессе адаптации боксеров к тренировочным нагрузкам]. — Вестник Башкирского университета, 2012.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1109-aslaev-s-it-t-khv-t-uly}}{{V|19|10|2019}}

[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған тренерҙары]]
[[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличниктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>jdlkpuohlclt3wplhel2vbakm9b4joi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133266</id>
    <revision>
      <id>1300852</id>
      <parentid>1287320</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T08:09:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32125" sha1="kt6d6spti78hlnxqies4fb7gez8z8qx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы (берлеге)''' — 1919 йылда булдырылған өлкә йәштәр ойошмаһы.

== Тарихы ==
«Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзының» алдан килеүселәре — 1917 йылда Өфө ҡалаһында ойошторолған Социалистик йәштәр союзы һәм Студенттар һәм курсист-социалистар ойошмаһы. Социалистик йәштәр союзы ике фракциянан торған: меньшевистик һәм большевистик. Союз менән РСДРП (б)-ның Өфө комитеты етәкселек иткән. Союз комитеты рәйесе булып В. Ковшов тәғәйенләнә. Социалист курсисткаларҙың һәм студенттарҙың ойошмаһы социал-демократтарға һәм эсерҙарға теләктәшлек күрһәткән студенттарҙан һәм уҡыусыларҙан торған.

1917 йылда- «III Интернационал» йәштәр союзы, 1918 йылдың март — май айҙарында — иҫке Өфө һәм Нижегородкала эшсе йәштәр союздары барлыҡҡа килә. 1919 йылда мосолман йәштәренең дөйөм ҡала йыйылышында комсомол ойошмаһын булдырыу өсөн ойоштороу бюроһы төҙөлә.

1919 йылдың 15-16 авгусында комсомолдарҙың беренсе Өфө губерна конференцияһы (съезд) уҙғарыла. Беренсе Өфө губерна комсомол ойошмаһы төҙөлә, РКСМ-дың губерна комитеты (губком) һайлана. Губком составына губком рәйесе Н. Каврайская, П. Наумов, В Аглинцев, Ю. Файвилевич, А. Гапеевтар инә.

XX быуаттың 20-се йылдарында Өфөлә Йәштәр союзы латыш ойошмаһының беренсе конференциялары, башҡорт-татар комсомолдарының конференцияһы һәм көнсығыш милләттәр комсомолдары конференцияһы саҡырыла. 1921 йылда бөтә милли бюролар һәм секциялар бөтөрөлә.

1920 йылдың 26 авгусында Өфөлә I губерна конференцияһы үтә. РКСМ-дың Өфө губкомы янындағы бюро составы һайлана. Уның составына Ш. Уразаев, Т. Имаметдинов, М. Ғүмәров, Т. Әйүпов, М. Нурҡаев, X. Мостафин, Русаев һәм А. Гапеев инә.

1920 йылда [[Стәрлетамаҡ]]та [[Бәләкәй Башҡортостан]]дың комсомол ойошмаһы ойоштороу конференцияһы үтә. 1922 йылда Өфөлә Өфө губерна комсомол ойошмаһын һәм Бәләкәй Башҡортостандың комсомол ойошмаһын берләштергән конференция үтә.

Өфө губернаһының бөтөрөлөүе сәбәпле 1922 йылдың 29 сентябрендә РКСМ-дың II Бөтә Башҡорт съезында Өфө губкомын бөтөрөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. РКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты бюроһы һайлана, уның составында Н. Алышев (секретары), Б. Ишемғолов, Ә. Чиглинцев, А. Левицкий һәм Ғ. Ғәлин инәләр.

Съездан һуң яңы комсомол ячейкалары барлыҡҡа килә, уларҙа йәштәр һаны арта. Мәҫәлән, Бәләкәй Башҡортостанда съезды үткәреү алдынан 1800 комсомол ағзаһы булһа, 1921 йылдың башына өлкә комсомол ойошмаһында 7600 РКСМ ағзаһы иҫәптә тора. Ә X өлкә конференцияһына (1930 йыл) ойошмала 79 мең комсомолец иҫәптә тора.

Республика комсомол ячейкалары ВЛКСМ уставына буйһоналар&lt;ref&gt;[http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_5810.htm «Устав Всесоюзного Ленинского Коммунистического Союза Молодёжи»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826180954/http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_5810.htm |date=2014-08-26 }}&lt;/ref&gt;, Башҡортостанда совет власын нығытыуҙа, [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нан һуң [[Башҡортостан]]дың халыҡ хужалығын тергеҙеү буйынса эштә партия ойошмаларына ярҙамлашалар. Башҡортостан комсомолы шулай уҡ [[Башҡортостандағы аслыҡ (1921—1922)|1921 йылғы аслыҡ]], 20-30-сы йылдарҙа халыҡтың наҙанлығы менән көрәштә, пионер хәрәкәтен булдырыуҙа ҡатнаша.

Тәүге биш йыллыҡтар йылдарында Башҡортостан комсомолы республиканың нефть һәм газ ятҡылыҡтарын үҙләштереүендә шефлыҡ итә. Йәштәрҙең ҡатнашлығында [[Ишембай]] ҡалаһы төҙөлә.

Индустриялаштырыу осоронда Башҡортостан комсомолы илдең яңы төҙөлөштәренә ике мең квалификациялы йәш эшселәр йүнәлтә, 30-сы йылдарҙың беренсе яртыһында оборона фондына өс бөтә башҡорт комсомол өмәләре үткәрелә.

Комсомол ауылда ҙур эштәр үткәрә — яҡынса 60 комсомол — колхоздарҙы, 360 — бригадаларҙы етәкләй, 300-ҙән ашыу комсомол ағзаһы агроном булып эшләй. Комсомолдарҙы тракторсыларҙың әҙерлеген яҡшыртыу, МТС-тарҙың нығытылыу, силос соҡорҙарының һанын арттырыу («Даешь, Башкортостан, 60 тысяч силосных ям!») эштәренә йәлеп итәләр.

Республика комсомолын 30-сы йылдарҙың сәйәси репрессиялары урап үтмәй. XII Башҡортостан өлкә комсомол конференцияһында (1938 йылдың ғинуары), республикала 18 «контрреволюцион ояһы» фаш ителде, ВЛКСМ-дың район комитеттарынан 19 секретарь эшенән ҡыуылды тип әйтелә. Ике конференция араһында 1623 кеше, шул иҫәптән 273 — дошман элементы , 366 — синфи дошмандар булараҡ комсомолдан сығарылған. Уларҙың күбеһе ҡулға алына. 1938 йылда [[Башҡорт АССР-ы]]ның НКВД органдары тарафынан [[Башҡортостанда сәйәси репрессиялар|Башҡорт контрреволюцион буржуаз-милли ойошмаһының]] ағзаһы булыуҙа ғәйепләнеп, «Комсомолец Башкирии» гәзите мөхәррире В. В. Кирьянов ҡулға алына&lt;ref&gt;[http://www.memorial.krsk.ru/Public/80/19891007.htm В партии восстановлен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826161909/http://www.memorial.krsk.ru/Public/80/19891007.htm |date=2014-08-26 }}&lt;/ref&gt;, ВЛКСМ-дың Башҡорт обкомының беренсе секретары (1938 июль − август 1938) Манаҡов Булат Ситдыҡ улы репрессиялана, партия өлкә комитетының беренсе секретары [[Заликин Александр Тарасович|Заликин А. Т.]] доносы буйынса башҡор комсомолының тәрбиәләнеүсе, ВЛКСМ-дың Үҙәк комитеты секретары, СССР-ҙың Юғары Советы депутаты [[Тимерғәлина Шәрифә Тимерғәзи ҡыҙы|Ш. Тимерғәлина]] ҡулға алына һәм атып үлтерелә.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның беренсе көндәрендә республиканың йөҙәрләгән комсомолдары үҙ теләге буйынса фронтҡа китә. ВЛКСМ-дың Башҡорт обкомы фронтҡа комсомол мобилизацияларын үткәрә, 35 мең егет һәм ҡыҙҙар халыҡ ополчениеһы программаһы буйынса хәрби әҙерлек үтә. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|Башҡорт кавалерия дивизияһы]] сафында ғына 500 тирәһе комсомол һуғыша. [[Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы|Александр Матросов]], [[Гәрәев Муса Ғaйса улы|Муса Гәрәев]], Советтар Союзы Геройы — [[Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы|Зөбәй Үтәғолов]], Александр Старцев, [[Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы|Мәғүбә Сыртланова]] — республика комсомолы ағзалары булалар. тылда эшләгән Башҡортостан комсомолдары «Башҡортостан комсомолы» авиация эскадрильяһын төҙөүгә 13 326 000 һум&lt;ref&gt;[http://burzyan.net/index.php/2012-02-11-17-20-48/43-2011-12-17-19-18-37/100-2012-03-24-17-48-16 История Бурзянского Района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826161255/http://burzyan.net/index.php/2012-02-11-17-20-48/43-2011-12-17-19-18-37/100-2012-03-24-17-48-16 |date=2014-08-26 }}&lt;/ref&gt; һәм танк колонналары 927 000 һум «Башҡортостан пионеры» танк колоннаһына 927 000 һум аҡса йыялар.

Һуғыштан һуң комсомолдар дүртенсе биш йыллыҡты ваҡытынан алда үтәү өсөн ярышын йәйелдерҙеләр. Айырыуса Ғатаулла Ямалетдинов, Андрей Чистов, Фатима Аҡбулатова, Павел Ухов ҙур уңыштарға өлгәшә — 1947 йылда биш йыллыҡ бурыстарҙы үтәй 1948 йылда 210 ауыл комсомолы юғары хеҙмәт күрһәткестәре өсөн хөкүмәт наградаларына лайыҡ була.

Башҡортостан комсомолдары Шкапов нефть ятҡылығы (1956 йылда комсомол путевкаһы буйынса Шкаповоға 2,5 мең йәш төҙөүсе ебәрелә) эшен йәнләндереүҙә ҡатнаша, Өфөлә — тимер конструкциялар заводы, [[Салауат (ҡала)|Салауатта]] (18-се һанлы комбинат) һәм [[Сибай]]ҙа төҙөлөштәрҙә эшләйҙәр. Республиканың яңы сәнәғәт үҙәктәре — Салауат, [[Октябрьский]], [[Күмертау]], Сибай, [[Туймазы]] ҡалаларын төҙөүселәрҙең 70 проценты самаһы йәштәр тәшкил итә.

Өфө — Омск нефтепроводы, Шкапово — Магнитогорск газопроводы, Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводы&lt;ref&gt;[http://u7a.ru/articles/society/7753 Башкирия: 8 августа производство «Каустик» отмечает полувековой юбилей]&lt;/ref&gt;, Шкапово һәм Туймазы газ-бензин заводы, Өфө синтетик спирт цехы һәм Өфө химик заводы — барыһы ла республика удар комсомол төҙөлөштәре. Башҡорт Урал аръяғы райондарына сиҙәм ерҙәрен үҙләштереү өсөн комсомол путевкалары буйынса үҙ теләге менән 4,5 тысячи кеше китә. Улар унда «Урал», Маҡан, Матрай һәм Хәйбулла иген совхоздары булдыра.

1968 йылда республиканың ҡайһы бер комсомол ойошмалары [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән наградлана. Башҡортостан комсомолы совет илендә иң эре берләшмәләрҙең береһе була. 70-се йылдарҙың аҙағында берлектә 800 меңдән ашыу ағза иҫәпләнә.

1990 йылда ВЛКСМ тарҡалған осорҙа БАССР-ҙа ВЛКСМ-дың төбәк бүлексәһе Башҡортостандың демократик йәштәр союзы тип үҙгәртелә (1990 йыл, 20 октябрь) Рәсәйҙә комсомол комитеты булдырыла, һуңғараҡ — Рәсәй йәштәр союзы (РСМ). Башҡорт республика комитетының (СДМБ) беренсе рәйесе — Альберт Мифтахов.

ВЛКСМ ағзаларынан айырмалы рәүештә яңы йәштәр ойошмаларының ағзалары коммунистик йәмғиәтен төҙөү менән булышмайҙар, сәйәсәттән алыҫ торалар һәм күҙгә күренгән сәйәси күрһәтмәләренән азат. Төп иғтибар йәштәргә фән, сәнғәт, ижад, бизнес өлкәләрендә үҫешеү өсөн шарттар булдырыу&lt;ref&gt;http://sdmb.ruy.ru/sites/sdmb/organization/index.php/charter/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102434/http://sdmb.ruy.ru/sites/sdmb/organization/index.php/charter/ |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. Аҙаҡҡы йылдарҙа йәштәр берлектәренең эше һиҙелмәй.

== Губерна һәм өлкә комсомол съездары һәм конференциялары ==
{{Hider|hidden=1|title-style=text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold;|title='' Губерна һәм өлкә  комсомол съездары һәм конференциялары Башҡортостанда''|content-style=color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left;|content=
{{refbegin|2}}
* РКСМ-дың I губерна конференцияһы  (Өфө ҡалаһы). 15–16 август 1919 йыл 
* РКСМ-дың II губерна конференцияһы  (Өфө ҡалаһы). 10 декабрь 1919 йыл
* РКСМ-дың III губерна съезы  (Өфө ҡалаһы). 1 июнь 1920 г. 
* РКСМ-дың IV губерна ғәҙәттән тыш съезы  (Өфө ҡалаһы). 1 сентябрь 1920 г. 
* РКСМ-дың V губерна съезы  (Өфө ҡалаһы). 17–21 мая 1921 г. 
* РКСМ-дың VI губерна съезы  (Өфө ҡалаһы). 4–8 сентября 1921 г. 
* РКСМ-дың VII губерна съезы  (Өфө ҡалаһы). 10–13 марта 1922 г. 
* РКСМ-дың I Бөтә башҡорт берләштерелгән съезд  (Стәрлетамаҡ ҡалаһы). 29 сентября 1922 г. 
* РКСМ-дың III Бөтә башҡорт съезы  (Өфө ҡалаһы). 2–7 апреля 1924 г. 
* РЛКСМ-дың IV Бөтә башҡорт съезы  РЛКСМ (Өфө ҡалаһы). 20 мая 1925 г. 
* ВЛКСМ-дың V Бөтә башҡорт съезы (Өфө ҡалаһы). 25 января 1926 г. 
* ВЛКСМ-дың  VI Бөтә башҡорт съезы   (Өфө ҡалаһы). 5 марта 1927 г. 
* ВЛКСМ-дың VII Бөтә башҡорт съезы   (Өфө ҡалаһы). 24 марта 1928 г. 
* ВЛКСМ-дың VIII Бөтә башҡорт съезы   (Өфө ҡалаһы). 15 мая 1929 г. 
* ВЛКСМ-дың IX өлкә конференцияһы (Өфө ҡалаһы). 1–6 декабря 1930 г. 
* ВЛКСМ-дың X өлкә конференцияһы  (Өфө ҡалаһы). 25 июня 1932 г. 
* ВЛКСМ-дың  XI өлкә конференцияһы  (Өфө ҡалаһы). 10 марта 1936 г. 
* ВЛКСМ-дың XII өлкә конференцияһы  (Өфө ҡалаһы). 6 января 1938 г. 
* ВЛКСМ-дың  XIII өлкә конференцияһы  (Өфө ҡалаһы). 7 февраля 1939 г. 
* ВЛКСМ-дың  XIV өлкә конференцияһы  (Өфө ҡалаһы). 27 сентября 1940 г. 
* ВЛКСМ-дың  XV өлкә конференцияһы (Өфө ҡалаһы). 27 декабря 1944 г. 
* ВЛКСМ-дың  XVI өлкә конференцияһы  (Өфө ҡалаһы). 4 января 1947 г. 
* ВЛКСМ-дың  XVII өлкә конференцияһы (Өфө ҡалаһы). 20 января 1949 г. 
* ВЛКСМ-дың XVIII өлкә конференцияһы  (Өфө ҡалаһы). 29 января 1951 г. 
* ВЛКСМ-дың  XIX өлкә конференцияһы  (Өфө ҡалаһы). 7–8 января 1953 г. 
* ВЛКСМ-дың  XX өлкә конференцияһы  (Өфө ҡалаһы). 13 января 1954 г. 
* ВЛКСМ-дың XXI өлкә конференцияһы  (Өфө ҡалаһы). 9–10 декабря 1955 г. 
* ВЛКСМ-дың  XXII өлкә конференцияһы (Өфө ҡалаһы). 15 января 1958 г. 
* ВЛКСМ-дың  XXIII өлкә конференцияһы (Өфө ҡалаһы). 19–20 января1960 г. 
* ВЛКСМ-дың  XXIV өлкә конференцияһы (Өфө ҡалаһы). 16–17 января 1962 г. 
* ВЛКСМ-дың  XXV өлкә конференцияһы (Өфө ҡалаһы). 21–22 января 1964 г. 
* ВЛКСМ-дың  XXVI өлкә конференцияһы (Өфө ҡалаһы). 27–28 января 1966 г. 
* ВЛКСМ-дың  XXVII өлкә конференцияһы(Өфө ҡалаһы). 6 марта 1968 г. 
* ВЛКСМ-дың  XXVIII өлкә конференцияһы (Өфө ҡалаһы). 13 февраля 1970 г. 
* ВЛКСМ-дың  XXIX өлкә конференцияһы (Өфө ҡалаһы). 1 марта 1972 г. 
* ВЛКСМ-дың  XXX өлкә конференцияһы (Өфө ҡалаһы). 9 февраля 1974 г. 
* ВЛКСМ-дың  XXXI өлкә конференцияһы(Өфө ҡалаһы). 27 декабря 1975 г. 
* ВЛКСМ-дың  XXXII өлкә конференцияһы (Өфө ҡалаһы). 3 марта 1978 г. 
* ВЛКСМ-дың XXXIII өлкә конференцияһы(Өфө ҡалаһы). 27 декабря 1979 г. 
* ВЛКСМ-дың  XXXIV өлкә конференцияһы (Өфө ҡалаһы). 20 февраля 1982 г. 
* ВЛКСМ-дың  XXXV өлкә конференцияһы (Өфө ҡалаһы). 13 января 1985 г. 
* ВЛКСМ-дың  XXXVI өлкә конференцияһы (Өфө ҡалаһы). 7 февраля 1987 г. 
* ВЛКСМ-дың  XXXVII өлкә конференцияһы (Өфө ҡалаһы). 20 января 1990 г. 
* СДМБ-дың  I республика конференцияһы  (Өфө ҡалаһы). 16 февраля 1991 г. 
* СДМБ-дың  II республика конференцияһы   (Өфө ҡалаһы). 29 октября 1994 г. 
* СДМБ-дың III республика конференцияһы  (Өфө ҡалаһы). 29 мая 1998 г.}}
{{refend}}

== Башҡортостан комсомолы премиялары ==
* Башҡортостан комсомолы премияһы — Фән, техника һәм етештереү өлкәһендә 
* [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/index.php?article=2261 Ватандаш / Соотечественник / Compatriot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310193519/http://vatandash.ru/index.php?article=2261 |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt; (1967 йылдан). 1995 йылдан — [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]] — әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә.

== Наградалары ==
* 1964 йылда БАССР-ҙың Салауат ҡалаһы комсомол ойошмаһы [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә. Комсомол майҙанында ошо ваҡиға айҡанлы стела ҡуйылған.{{Панорама|Muzei rodina salavat.jpg|1500px|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Комсомол майҙаны.  Салауат ҡалаһы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;}}

== Матбуғат саралары ==
Башта Башҡорт өлкә комитетының үҙ гәзите булмай һәм баҫма биттәре «Башҡортостан» һәм «Ҡыҙыл ҡурай» партия гәзиттәре янында сығарыла — «Ҡыҙыл йәштәр мөйөшө» (Уголок красной молодёжи) һәм «Ҡыҙыл йәштәрҙең биттәре» (Страницы красной молодёжи).

1920 йылдың 4 майында «Юношеская правда» гәзитенең тәүге һаны сыға — РКСМ-дың Өфө губкомы органы.

1921 йылда ҡыҫҡа ваҡыт эсендә генә донъя күргән «Йэш йорэк» («Юное сердце») комсомол гәзите булдырыла.

1923 йылда Бәләкәй башҡортостандың һәм өфө губкомының комсомол ойошмалары берләшкәндән һуң РКСМ-дың Башҡорт өлкә комитетын органы — «Йэш юксыл» («Юный пролетарий») гәзите сыға башлай. 1925 йылда гәзит татар йәштәренә тапшырыла, ә башҡорт комсомолдарына яңы гәзит булдырыла — «Башкортостан йәштәре» («Молодёжь Башкортостана»). Гәзиттең тәүге һаны 1925 йылдың 27 мартында сыға. 1930 йылда ике гәзит тә үҙ исемен үҙгәртә: «Йәш юҡсыл» — «Яшь коммунар», «Башкортостан йәштәре» — в «Ленинсы» итеп үҙгәртелә.

1934 йылдың 6 ғинуарынан урыҫ телендә «Комсомолец Башкирии» гәзите сыға башлай.

Һуғыш башланыу менән Башҡортостанда йәштәр гәзиттәрен баҫтырыу туҡтатыла — күп кенә мөхәррирҙәр һәм корреспонденттар Ҡыҙыл Армияға саҡырылалар. Иң тәүгеләрҙән булып «Комсомолейц Башкирии» гәзитенең мөхәррире А. И. Гутров китә. Милли баҫмаларҙың элекке мөхәррирҙәре А. Әминев һәм К. Мортазин да һуғышҡа ебәрелә.

== Хәтер ==
Стәрлетамаҡта, Комсомол урамындағы 78-се йортта, мемориаль мрамор таҡтаташ ҡуйылған: «1920 йылдың 15 октябрендә ошо бинала РКСМ-дың I Бөтә башҡорт съезы үткән».

1978—1991 йылдарҙа Өфөлә Башҡортостан комсомолы тарихы музейы эшләне&lt;ref&gt;[http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=408&amp;sid=1249761 Центральный государственный архив общественных объединений Республики Башкортостан. Путеводитель. 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903051448/http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=408&amp;sid=1249761 |date=2014-09-03 }}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге ваҡытта музейҙың материалдары Башҡортостан Республикаһы йәмәғәт ойошмаларының үҙәк дәүләт архивында һаҡлана&lt;ref&gt;[http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=408&amp;sid=1249761#refid1249759 Центральный государственный архив общественных объединений Республики Башкортостан. Путеводитель. 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903051448/http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=408&amp;sid=1249761#refid1249759 |date=2014-09-03 }}&lt;/ref&gt;

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
1968 йылдың октябрендә БАССР-ҙың комсомолдары тарафынан республика ҡалаларында 2018 йылғы комсомолдарға төбәлгән хаттар менән стелалар ҡуйылған.

== Комсомолдың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары ==
* [[Емалетдинов Нуфат Нәбиулла улы]] (1920—1921)
* [[Ғәлин Ғәббәс Хәлил улы]] (1921—1922)
* [[Ҡушаев Ғөбәйҙулла Абдулла улы]] (1922—1924)
* [[Алышев Николай Фёдорович]] (1922—1923)
* [[Чиглинцев Александр Петрович]] (1923—1925)
* [[Ғәлин Ғүмәр Хәлил улы]] (1925—1927)
* [[Бикбулатов Мостафа Шаһинур улы]] (1927—1929)
* [[Хәҙисов Әхмәт Мостафа улы]] (1929 −1931)
* [[Тимерғәлина Шәрифә Тимерғәзи ҡыҙы]] (1931—1936)&lt;ref&gt;[http://str-li2.ucoz.ru/photo/vypusknica_1929_goda_sharifa_timergalina/1-0-53 Выпускница 1929 года Шарифа Тимергалина — Мои фотографии — Фотоальбомы — Стерлитамакский лицей-интернат № 2 — Сайт ГБОУ СЛИ № 2]&lt;/ref&gt;
* [[Әхмәров Йосоп Ғәле улы]] (1936 −1937)
* [[Коростелин Сергей Илларионович]] (1937—1938)
* [[Манаков Булат Ситдыҡ улы]] (1938—1938)
* [[Абдуллин Әхмәт Ғатаулла улы]] (1938—1940)
* [[Нәбиуллин Вәли Ғәбей улы]] (1940—1943)
* [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы]] (1943—1944)
* [[Клюкин Виктор Иванович]] (1944—1944)
* [[Саяпов Тимер Шаймөхәмәт улы]] (1944—1951)&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/618666/ Он был живой легендой комсомола (К 100-летию со дня рождения Тимира Саяпова) | новости башинформ.рф]&lt;/ref&gt;
* [[Аҡназаров  Зәкәриә Шәрәфетдин улы]] (1951—1954)
* [[Миһранов Рәйес Һаҙый улы]] (1954—1960)
* [[Төхвәтуллина Клара Ғабдрахман ҡыҙы]] (1960—1963)
* [[Сөләймәнов Ирек Ғәҙей улы]] (1963—1966)
* [[Поройков Юрий Дмитриевич]] (1966—1968)
* [[Ярлыҡапов Абрар Бәҙретдин улы]] (1968—1972)
* [[Маслобоев Юрий Александрович]] (1972—1978)
* [[Бахтизин Наил Таһир улы]] (1978—1981)
* [[Авдеев Анатолий Алексеевич]] (1981—1985)
* [[Епифанцев Сергей Николаевич]] (1985—1987)
* [[Сафуанов Рафаэль Мәхмүт улы]] (1987—1990)
* [[Мифтахов Альберт Ленар улы]] (1990 - 1994)
* [[Гәрәев Айҙар Риф улы]] (1994 - 1999)

== Әҙәбиәт ==
* Комсомол Башкирии. 2-е изд., доп. и перераб. — Уфа: Башкнигоиздат, 1959. — 222 с.
* Саяпов Т. Ш. Все для фронта, все для победы!:/0 подвиге комсомола Башкирии в годы Великой Отечественной войны/. 2-е изд., перераб. и доп. — Уфа: Башк. кн. изд-во,1985.- 135 с.
* Этапы большого пути /Комсомол Башкирии в цифрах и фактах. 1917—1970 гг./ Уфа: Башкнигоиздат, 1970.- 205 с.
* Роль молодёжной прессы в решении социально-экономических проблем: Тезисы доклада Всерос. науч. конференции — Уфа. БИРО, 2006. — C. 124—125. 23
* Молодёжная печать в Башкортостане // [[Ватандаш]]. — 2006. — № 4.
* Вопросы образования и воспитания на страницах молодёжных газет Башкортостана (1923-30гг.) // [[Башҡортостан уҡытыусыһы|Башкортостан укытыусыхы]]. — 2006. — № 9.
* История комсомола — на страницах молодёжных газет : Молодёжное движение в Башкортостане. XX век. — Уфа.: Китап, 2006.
* Мигранов Р. В поход за культуру: (Из опыта культурно-массовой работы комсомольской организации БАССР). Москва, 1959. — 63 с.

== Һылтанмалар ==
* http://ufa-gid.com/ocherki/o-tom-kak-rozhdalsya-bashkirskiy-komsomol.html
* http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7259-komsomol-b-zd-k-r-nynda-y-auyl {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133526/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7259-komsomol-b-zd-k-r-nynda-y-auyl |date=2016-03-04 }}
* http://sdmb.ruy.ru/sites/sdmb/organization/index.php/history/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903041718/http://sdmb.ruy.ru/sites/sdmb/organization/index.php/history/ |date=2014-09-03 }}
* http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/10453-komsomol-yaty-e-aldyry.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705030041/http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/10453-komsomol-yaty-e-aldyry.html |date=2019-07-05 }}
* http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=408&amp;sid=1249916 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903202622/http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=408&amp;sid=1249916 |date=2014-09-03 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Башҡорт АССР-ы]]
[[Категория:Комсомол]]
[[Категория:Башҡортостан йәмәғәт ойошмалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса сәйәси партиялар]]</text>
      <sha1>kt6d6spti78hlnxqies4fb7gez8z8qx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Америка фәлсәфәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138439</id>
    <revision>
      <id>1300824</id>
      <parentid>1291752</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T17:23:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27136" sha1="qi1fgmy5e99oczitr3wjcyt5q7cvtki" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Scene_at_the_Signing_of_the_Constitution_of_the_United_States.jpg|справа|мини|320x320пкс|[[АҠШ Конституцияһы]]на, американың сәйәси һәм хоҡуҡи фәлсәфәһенең мөһим документына, ҡул ҡуйыу.]]

== XVII быуат ==
Америка фәлсәфәүи традицияһы Американы колонизациялау&lt;ref name=&quot;AmerIEP&quot;&gt;[http://www.iep.utm.edu/a/american.htm «American philosophy» at the Internet Encyclopedia of Philosophy] Retrieved on May 24, 2009&lt;/ref&gt; ваҡытынан башланған. [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]ҡа килгән пуритандар дини традиция йүнәлешендәге америка фәлсәфәһен кәүҙәләндерә, шәхес һәм йәмғиәт араһындағы мөнәсәбәттәргә баҫым яһала. Был ''Коннектикуттың Төп закондары'' ({{lang-en|Fundamental Orders of Connecticut}}Of Connecticut Fundamental Orders, Fundamental Orders of Connecticut, 1639) һәм ''Массачусетс азатлыҡ йыйынтығы'' ({{lang-en|Massachusetts Body of Liberties}}Of Liberties Body Massachusetts, Massachusetts Body of Liberties, 1641) кеүек күренекле документтарҙан күренә.

Атап әйткәндә, Джон Уинтроп йәмәғәт тормошо шәхси тормошто билдәләргә тейеш, тип иҫәпләгән. Роджер Уильямс, дини {{comment|оҡшашлыҡ|гомогенность}}тан айырмалы рәүештә, дини толерантлыҡты йәмғиәт бөтөнлөгө өсөн мөһим шарт тип һанаған.

Башҡа фекер буйынса, тик XVIII быуаттың аҙағында ғына континенталь фәлсәфәһенән айырылып тороусы [[Мәғрифәтселек дәүере|Мәғрифәтселек фәлсәфәһенә]] нигеҙләнеп барлыҡҡа килгәне&lt;ref&gt;[[Каримский, Анюр Мусеевич|Каримский А. М.]] Революция 1776 года и становление американской философии. М., 1976. Введение&lt;/ref&gt; үҙ аллы америка фәлсәфәһен айырыу мөмкин булған.

== XVIII быуат ==
XVIII быуатта америка фәлсәфәһен шартлы рәүештә ике төп йүнәлешкә: пуритан кальвинизмына һәм [[Сәйәси фәлсәфә|нигеҙ һалыусы атайҙарҙың сәйәси фәлсәфәһенә]] (европа Мәғрифәтселек дәүере йоғонтоһо аҫтында) бүлергә мөмкин.

=== Кальвинизм ===
Американың күренекле дини аҡыл эйәләре араһында Эдвардс Джонатанды атайҙар, уның сағыу вәғәздәре: {{comment|«Гонаһлылар асыулы алла ҡулында»|«Грешники в руках разгневанного Бога»}} ({{lang-en|Sinners in the Hands of an Angry God}}The Hands of an in God Angry Sinners, Sinners in the Hands of an Angry God, 1741) һ. б. вәғәздәре ҙур танылыу алған. Уның фәлсәфәүи ҡараштары платонизм менән[[Эпистемология| эмпирик эпистемологияны]], [[Классик механика|Ньютон]] [[Классик механика|механикаһын]] һәм Джордж Берклиҙың субъектив идеализмын берләштерә. Дөйөм алғанда, Эдвардс уға инглиз фәйләсуфынан&lt;ref&gt;Покровский Н. Е. Ранняя американская философия. М., 1989. — С. 215.&lt;/ref&gt; бойондороҡһоҙ килһә лә, уның метафизикаһы Берклиға яҡын. Кальвинист булараҡ, Эдвардс Джонатан, ихтыяр азатлығын инҡар итеп, пуритан йәшәү рәүешенә өндәй.

=== Мәғрифәтселек Дәүере ===
XVIII быуат башында америка фәлсәфәүи традицияһы башлыса метафизик һәм дини мәсьәләләр менән шөғөлләнә. Быуаттың икенсе яртыһында, кешенең киләсәктәге камиллығына ышаныс менән, [[Аң|аҡыл]] һәм[[Фән| фәнгә]] ҙур иғтибар бүленә, иҡтисадҡа ҡыҫылмау принцибы, америка аҡыл эйәләре өсөн {{comment|сәйәси иҡтсад|политэкономия}} мәсьәләләре һәм ижтимағи-сәйәси проблематика әһәмиәтле мәғәнәгә эйә була.

Дүрт нигеҙ һалыусы ата — Джон Адамс, Томас Джефферсон, Бенджамин Франклин һәм Джеймс Мэдисон сәйәси темаларға әҫәрҙәрен баҫтыра. XVII быуат пуритандары линияһын дауам итеп, нигеҙ һалыусы аталар дәүләт һәм шәхестең, дәүләттең һәм диндең үҙ-ара килешеп эш итеү мәсьәләләренә мөһим әһәмиәт биргәндәр. Был {{comment|бәхәс|дебат}}тәр һәм {{comment|юл ҡуйышып килешеү|компромис}} һөҙөмтәһе булған АҠШ-тың бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһын һәм [[АҠШ Конституцияһы|АҠШ]] [[АҠШ Конституцияһы|Конституцияһын]] ҡабул иткән дәүер.

Шулай уҡ мәғрифәтселек дәүеренең ҡайһы бер европа аҡыл эйәләре кеүек, ҡайһы бер нигеҙ һалыусы атайҙар [[деизм]]&lt;ref&gt;[http://atheism.about.com/od/churchstatemyths/a/doi.htm «Declaration of Independence &amp; Christianity Myth»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111031045126/http://atheism.about.com/od/churchstatemyths/a/doi.htm |date=2011-10-31 }}&lt;/ref&gt; яҡлы булған. Томас Пейн билдәле деист, яҙыусы-мәғрифәтсе һәм революционер булған, үҙ әҫәрҙәрендә (мәҫәлән, {{comment|«Сәләмәт аҡыл»|«Здравый смысл»}} һәм {{comment|«Кеше хоҡуҡтары»|«Права человека»}} памфлеттарында) америка революцияһы, британия тәхетенән бойондороҡһоҙлоҡ һәм демократик республика&lt;ref&gt;Gordon Wood, ''The American Revolution: A History'' (New York: Modern Library, 2002), 55&lt;/ref&gt; кәрәклеген иҫбатлаған.

== XIX быуат ==
Америкала XIX быуатҡа америка трансцендентализмы формаһындағы америка [[Романтизм|романтизмы]] сәскә атыуы тура килгән. Прагматизм мәктәбе, бер аҙ таралған гегельянлыҡ менән бер рәттән (Джордж Холмс Ховисон), етди үҫеш алған.

=== Трансцендентализм ===
АҠШ трансцендентализмы дөйөм алғанда интеллектуализмға һәм донъяның механик картинаһына яуап булған, кеше тәжрибәһенең субъективлығына юғары иғтибар менән характерлана. Трансцендентализмда, ойошторолған диндең күрһәтмәләренә һәм догмаларына ҡапма-ҡаршы торған, интуиция һәм рефлексия ярҙамында тормошҡа ашырылған шәхси камиллашыуға холистик ынтылыш сағылған.

Яҙыусы-трансценденталистар үҙ әҫәрҙәрендә тәбиғәткә кире ҡайтырға ынтылалар, ысын ғилемгә юл тәбиғәткә сумыу һәм уны күҙәтеү аша (был идеялар эҙмә-эҙлекле сағылышын Генри Дэвид Тороның «Уолден, йәки урман тормошо» китабында тапҡан) бара, тип ышаналар. Билдәле трансценденталистар: Ральф Уолдо Эмерсон, Генри Дэвид Торо, Уолт Уитмен һәм Маргарет Фуллер&lt;ref&gt;[http://www.adherents.com/largecom/fam_transcendentalist.html «Famous Transcendentalists»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160720172654/http://www.adherents.com/largecom/fam_transcendentalist.html |date=2016-07-20 }}&lt;/ref&gt;.

=== Америкала Дарвинизм ===
[[Чарльз Дарвин|Чарльз]] [[Чарльз Дарвин|Дарвиндың]] {{comment|«Төрҙәрҙең килеп сығышы»|«Происхождение видов»}} китабындағы [[Эволюция|эволюция теорияһын]] 1859 йылда {{comment|әйтеп биреү|изложение}} америка фәлсәфәһенә ныҡ йоғонто яһаған. Джон Фиске һәм Чонси Райт әхлаҡҡа һәм аңға Дарвин теорияһы ҡарашынан ҡараған, улар эволюцион психология һәм эволюцион этиканан алдараҡ торған элгәреләр.

Америка фәйләсуфы Уильям Грэм Самнер инглиз аҡыл эйәһе Герберт Спенсер йоғонтоһонда хәҙерге көндө социаль дарвинизм тип аталған теория менән шөғөлләнгән. Самнер, шулай уҡ билдәле эшҡыуар һәм филантроп Эндрю Карнеги йәшәү өсөн көрәш факторы ижтимағи-сәйәси процестарҙы билдәләй, шуға күрә дәүләттең иҡтисадҡа ҡыҫылмауы ысынбарлыҡтағы сәйәси-иҡтисади системаға иң ярашлы принцибы&lt;ref&gt;[http://www.nndb.com/people/882/000165387/ «William Graham Sumner» — nndb.com]&lt;/ref&gt;.

=== Прагматизм ===
Америка фәлсәфәһенең абруйлы йүнәлештәренең береһе булып прагматизм тора. Уның нигеҙендә, логик һәм математик Чарльз Сандерс Пирсты, психолог Уильям Джемсты һәм педагог [[Дьюи, Джон|Джон Дьюиҙы]] ла индереп, америка фәйләсуфтарының хеҙмәттәре ята.

Прагматизмдың төп принциптары: тәжрибәнең беренселлеге, теория һәм концепцияларҙы материаллаштырыуҙы инҡар итеү, натурализм һәм антикартезианлыҡ, антискептицизмды һәм фаллибилизмды татыулаштырыу.

== XX быуат һәм хәҙерге заман ==
XX быуат башында башҡа фәлсәфәүи йүнәлеш һәм мәктәптәр тарафынан (XX быуаттың икенсе яртыһына тиклем) прагматизмды ваҡытлыса икенсе планға екүсерелгән. [[Альберт Эйнштейн|Альберт Эйнштейндың]] фәнни ҡарашы һәм [[сағыштырмалыҡ теорияһы]] йоғонтоһо аҫтында процесс фәлсәфәһе ентекләп эшләнгән. XX быуат уртаһында [[Тел философияһы|тел фәлсәфәһе]] һәм аналитик фәлсәфәләрҙең популярлығы күтәрелә. Киреһенсә, Америкала [[экзистенциализм]] һәм феноменология менән ҡыҙыҡһыныу Европалағына ҡарағанда артыҡ әһәмиәтле түгел&lt;ref name=&quot;AmerIEP&quot;/&gt;.

=== Идеализмға ҡаршы ===
Прагматизм америка фәлсәфәһендә мөһим роль уйнауын дауам итә, һәм XX быуатта уның әһәмиәтле вәкиленең береһе булып Джордж Сантаяна тора. Сантаяна идеализм айыҡ фекерле мәғәнәгә ҡапма-ҡаршы тора тип раҫлай. Ул шулай уҡ фәнде «сәнғәт аккомпанементы» тип раҫлап, танып белеү фундаментализмын кире ҡаға; фәнде, сәнғәтте, йәмғиәтте һәм динде, кешелек мөхит менән тигеҙлек урынлаштырыу ынтылышында ҡаҙанған «әхлаҡи уңайлыҡтар» ҡарашынан сығып тикшерә.

=== Процесс фәлсәфәһе ===
Төп вәкилдәре: Альфред Норт Уайтхед һәм Чарльз Һартсһорн. Фәлсәфә теорияһы нигеҙендә ваҡиғалар һәм процестарға нигеҙ булып тороусы онтологик категориялар тураһындағы {{comment|төп фекер|положение}} тора. Уайтһед, тәбиғәттәге әйберҙәр перманент характерҙағы ваҡиғалар бәйләнешенән ғибәрәт. Гераклит диалектикаһына оҡшашлыҡ күренә). Фәлсәфә һәм Артабан Чарльз Һартсһорн процес фәлсәфәһе теорияһын үҫтерә һәм процесс-теологияны ентекләп эшләй.

=== Аналитик фәлсәфә ===
XX быуат уртаһында Америкала аналитик фәлсәфәнең өҫтөнлөк итеү дәүере башлана. Был осорға европа аналитик фәйләсуфтарының һәм логик позитивизм вәкилдәренең хеҙмәттәре билдәле булған.

Куайн фәлсәфә һәм фән бергәләп донъяны интеллектуаль асыҡлыҡ менән танып белеүгә ынтылырға тейеш тигән ҡарашты яҡлай. Сол Крипке Гарвардта Куайндың студенты булған, ул шулай уҡ хәҙерге замандың иң билдәле аналитик фәйләсуфы, модаль логика һәм семантика өлкәһендәге, тел фәлсәфәһе өлкәһендәге тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә, [[Күмәклектәр теорияһы|күплек]] теорияһына өлөш индерә. Куайндың башҡа студенты Дэвид Льюис булған, ул XX быуаттың бөйөк фәйләсуфтарының береһе тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://leiterreports.typepad.com/blog/2009/03/lets-settle-this-once-and-for-all-who-really-was-the-greatest-philosopher-of-the-20thcentury.html «Let’s Settle This Once and For All: Who Really Was the Greatest Philosopher of the 20th-Century?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170608031332/http://leiterreports.typepad.com/blog/2009/03/lets-settle-this-once-and-for-all-who-really-was-the-greatest-philosopher-of-the-20thcentury.html |date=2017-06-08 }}&lt;/ref&gt;, модаль реализм теорияһын ентекләп эшләгән. Томас Кун фән тарихы, фән фәлсәфәһе һәм белем социологияһы өлкәһендәге эштәре менән билдәле.

=== Сәйәси фәлсәфәгә кире ҡайтыу ===
XX быуатта америка фәлсәфәһендә шулай уҡ АҠШ-ҡа нигеҙ һалған осорҙағы өҫтөнлөклө булған ижтимағи һәм сәйәси мәсьәләләр менән ҡыҙыҡһыныуға кире ҡайта.

Рәсәйҙән күсеп киткән америка яҙыусыһы һәм фәйләсуфы Айн Рэнд, үҙе объективизм тип атаған, этик эгоизмдың киҫкен формаһын пропагандалай. Фундаменталь монизм, донъяның һәм телдең, йәшәйештең һәм фекерләүҙең берҙәмлеге Айн Рэнд объективизмының фундаменталь нигеҙе булып тора.

1971 йылда социаль либерализм теоретигы Ролз Джон йәмәғәт килешеүе теорияһын емешле тикшереүсе, сәйәси фәлсәфәгә ҡыҙыҡһыныу тергеҙеүсе ''Ғәҙеллек теорияһы ''({{lang-en|A Theory of Justice}}) китабын баҫтыра. Ролз фәлсәфәһен дәүләт өҫтөнлөгөнә һәм граждандар хоҡуҡтарын боҙоуға килтерә тип ҡарап, Роберт Нозик, классик либерализм идеологы, үҙенең хосуси милек принциптарына нигеҙләнгән ғәҙеллектең генетик теорияһын {{comment|аныҡ итеп әйтеп бирә|формулирует}}.

Америка сәйәси фәлсәфәһе һәм этикаһының алдынғы вәкилдәренең береһе Аласдер Макинтайр хәҙерге йәмғиәттәге әхлаҡ проблемаһын ентекләп эшләү менән шөғөлләнә, [[Аристотель]]&lt;ref&gt;[http://www.firstthings.com/article/2007/09/004-the-virtues-of-alasdair-macintyre-6 The Virtues of Alasdair MacIntyre] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712211034/http://www.firstthings.com/article/2007/09/004-the-virtues-of-alasdair-macintyre-6 |date=2012-07-12 }}&lt;/ref&gt; этикаһына ҡыҙыҡһыныу тергеҙә.

Академик фәлсәфәнән тыш, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың, атап әйткәндә афроамерикандарҙың гражданлыҡ хоҡуҡтары хәрәкәте, һәм [[Мартин Лютер Кинг]] сығыштарының иғтибар үҙәгендә сәйәси һәм {{comment|ижтимағи|социальные}} проблемалар тора.

=== Феминизм ===
Америка тарихында [[феминизм]] вәкилдәре тип: Сара Гримкены, Шарлотта Перкинс Гилманды, Элизабет Кэди Сэнтонды, Анна Хатчинсонды, Маргарет Сэнгерҙы, [[Эмма Гольдман]]ды атарға мөмкин, әммә 1960-сы йылдарҙа феминистик хәрәкәт күтәрелеүе (феминизмдың &quot;Икенсе тулҡын&quot;ы), шул иҫәптән, фәлсәфәгә йоғонтоһо арҡаһында&lt;ref&gt;{{Из|[[Стэнфордская философская энциклопедия|Стэнфордской философской энциклопедии]]|http://plato.stanford.edu/entries/feminism-topics/|заглавие=Feminism}}&lt;/ref&gt; билдәле. Бетти Фридан, Адриенна Рич фекер һәм башҡалар феминистик фекере идеяларын {{comment|аныҡ итеп әйтеп бирә|формулирует}}. Артабан интерсекционаллыҡҡа баҫым менән нигеҙ һалыусылары Белл Һукс (йәки Глория Джинн Уоткинс (англ. Gloria Jean Watkins) һ. б. афроамерика феминисткалары булған феминизмдың &quot;Өсөнсө тулҡын&quot;ы килә.

=== XXI быуат фәлсәфәһе ===
XX быуат аҙағында тағы ла прагматизм менән ҡыҙыҡһыныу арта. Был йүнәлештең иң билдәле фәйләсуфтары: Һилари Патнэм һәм Ричард Рорти.

Тикшеренеүҙәрҙең башҡа мөһим өлкәһе булып [[аң фәлсәфәһе]] тора. Һилари Патнэм, Дональд Дэвидсон, Дэниел Деннет, Дуглас Һофштадтер, Джон Роджерс Сёрль, Патриция һәм Пол Чёрчленд аң тәбиғәте, шулай уҡ австралия фәлсәфәсеһе Дэвид Чалмерс күрһәткән аң мәсьәләләре буйынса {{comment|бәхәсләшә|дискутировать}}.

Хоҡуҡ фәлсәфәһендә Рональд Дворкин һәм Ричард Адлен Познер теориялары билдәле.

Афроамерика фәйләсуфы һәм христиан социалисы Корнел Уэст, прагматизм һәм трансцендентализм менән үҙ-ара бәйләнештә, мәҙәниәт фәлсәфәһе өлкәһендәге тикшеренеүҙәре (америка мәҙәниәтендә раса, енес һәм {{comment|ҡатлам|класс}} проблемалары) менән билдәле.

Билдәле христиан аҡыл эйәһе һәм аналитик фәйләсуф Элвин Плантинга эволюция теорияһы тәнҡите һәм Алланың барлығы файҙаһына онтологик {{comment|дәлилдәр|аргументы}} менән билдәле.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Американские просветители. Избранные произведения в двух томах. Том 1. — М., 1968, 519 с.
* Американские просветители. Избранные произведения в двух томах. Том 2. — М., 1969, 445 с.
* [[Яковенко, Борис Валентинович|Яковенко Б. В.]] Современная американская философия.//Логос, 1913, кн. 3, 4
* Яковенко Б. В. Очерки американской философии. Берлин, 1922., 64 с.
* Квитко Д. Ю. Очерки современной англо-американской философии. М.— Л.,1936.
* Мельвиль Ю. К. Американский персонализм — философия империалистической реакции, М., 1954
* Мельвиль Ю. К. Американский прагматизм. М., 1957.
* Шершенко Л. А. Человек и его мир в философии американского персонализма // Проблема человека в современной философии. — М.: Наука, 1969, с. 374—397.
* Богомолов А. С. Буржуазная философия США XX века. М., 1974.
* Юлина Н. С. Проблемы метафизики в американской философии XX века. М., Наука, 1976.
* Юлина Н. С. Теология и философия в религиозной мысли США XX века. М., Наука, 1986.
* Современная социально-политическая философия США / Отв.ред. А. П. Рачков. Ред.- сост. А. В. Соболев; АН СССР. Ин-т философии. М., 1988., 109 с.
* Покровский Н. Е. Ранняя американская философия. М., 1989.
* Юлина Н. С. Очерки по философии в США. XX век. М., [[Эдиториал УРСС]], 1999.
* [[Боррадори, Джованна]]. Американский философ: Беседы с Куайном, Дональдом Патнэмом, Нозиком, Данто, Рорти, Кейвалом, МакИнтайром, Куном / Перев. с англ. 2-е изд, перераб.- М.: Дом интеллектуальной книги, Гнозис, 1999. — 208 с. ISBN 5-7333-0002-7
* [[Ванчугов, Василий Викторович|Ванчугов В.]] Русская мысль в поисках «нового света»: «золотой век» американской философии в контексте российского самопознания. М., 2000., 328 с. ISBN 5-7825-0057-3
* Дворецкая Е. В. Англо-американская философия последней четверти XX столетия: персоналистические тенденции. — СПб.: Лань, 2001.
* Юлина Н. С. Философская мысль в США. XX век. М., 2010—600 с. {{ISBN с опечаткой|номер_с_опечаткой=978-5-88373-155-4}}
* Мельвиль Ю. К. Новые веяния в метафизике США // Вопросы философии.1989, № 6., с.138 — 147.
* Прагматический натурализм в американской философии. М.: Российское гуманитарное общество, 2003. — 104 с. — ISBN 5-87387-003-9
* Макеева Л. Б. Философия эгалитарного либерализма в США: [[Джон Ролз]] и [[Рональд Дворкин]] // История философии. М.,2005., № 12., с.45 — 62.
* Американская философия. Введение/ [Д. Райдер, Д. Андерсон, Д.Марголис и др.]; ред. Армен Т. Марсубян и Джон Райдер; пер. Л. Бугаева и др. — М.: Идея-Пресс, 2008. — 576 с. ISBN 978-5-903927-03-6
* American philosophy, an encyclopedia de John Lachs et Robert B. Talisse, éd. Routledge, 2008, ISBN 0-415-93926-7, ISBN 978-0-415-93926-3
* A history of philosophy in America, 1720—2000 de Bruce Kuklick, [[Oxford University Press]], 2001, ISBN 0-19-825031-2

== Һылтанмалар ==
* [http://www.apaonline.org/ American Philosophical Association]{{ref-en}}
* [http://www.amphilsoc.org/ American Philosophical Society]{{ref-en}}
* [http://www.american-philosophy.org/ Society for the Advancement of American Philosophy]{{ref-en}}
{{ВС}}
{{rq|isbn|topic=philosophy}}.

[[Категория:Көнбайыш фәлсәфә]]
[[Категория:АҠШ философияһы]]</text>
      <sha1>qi1fgmy5e99oczitr3wjcyt5q7cvtki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асҡар ауыл Советы (Әбйәлил районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139481</id>
    <revision>
      <id>1300837</id>
      <parentid>1120144</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T20:32:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3648" sha1="629l3qq3tkl56tg6fjhjtybpuy8pahx" xml:space="preserve">{{Ук}}
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot; font-size:90%; vertical-align:top; text-align:left;  min-width:190px; max-width:260px; width:30%;&quot; tabindex=&quot;0&quot;
|-
      !Статус
      |[[Сельское поселение]]  
|-
      !Эске бүленеш
      |&lt;nowiki&gt;{{{Эске бүленеш}}}&lt;/nowiki&gt;           
|-
      !Сайт
      |http://admaskarovo.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826065827/http://www.admaskarovo.ru/ |date=2018-08-26 }}               
|}
'''Асҡа́р ауыл Советы'''&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисаметдинова Ф. Г.]], [[Сиразитдинов, Зиннур Амирович|Сиразитдинов З. А.]]|заглавие=Русско-башкирский словарь справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан|ответственный=|место=[[Уфа]]|издательство=[[Китап (издательство)|Китап]]|год=2001|страницы=14|страниц=320|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=10000}}&lt;/ref&gt; — [[Әбйәлил районы|Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.]] «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы [[ауыл биләмәһе]] статусына эйә&lt;ref name=&quot;RBzakon&quot;&gt;Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан (в ред. Законов РБ от 20.07.2005 N 211-з, от 21.06.2006 N 329-з, от 29.12.2006 N 404-з)&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{ Население | Аскаровский сельсовет (Абзелиловский район) }}

== Ауыл биләмәһе составы ==
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Тораҡ пункты
  | Заголовок3 = Тораҡ пунктының тибы
  | Заголовок4 = Халҡы
  | Сортировка4 = число
  | Выравнивание4 = right
|%| [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Аскарово (Абзелиловский район) | тс }}
| | [[Дауыт (Башҡортостан)|Дауыт]] | ауыл | {{ Население | Даутово (Башкортостан) | тс }}
| | [[Ҡолоҡас]] | ауыл | {{ Население | Кулукасово | тс }}
| | [[Ярлыҡап]] | ауыл | {{ Население | Ярлыкапово | тс }}
| | [[Айғырбатҡан (Әбйәлил районы)]] | утар | {{ Население | Айгырбаткан | тс }}
| | [[Тирмән (Әбйәлил районы)]] | ауыл | {{ Население | Тирмен | тс }}
}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Әбйәлил районы муниципаль берәмектәре}}

[[Категория:Әбйәлил районы муниципаль берәмектәре]]
[[Категория:Әбйәлил районы]]
[[Категория:Башҡортостандың муниципаль берәмектәре]]</text>
      <sha1>629l3qq3tkl56tg6fjhjtybpuy8pahx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәфә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146291</id>
    <revision>
      <id>1300821</id>
      <parentid>1299777</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T15:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MasterRus21thCentury</username>
        <id>28533</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Майҙаны */</comment>
      <origin>1300821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51365" sha1="amcq7s4kiymu0hq66hw952942jbz3uy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кәфә''' йәки '''Феодосия''' ({{Lang-uk|Феодосія}}, {{Lang-crh|Кефе, Kefe}}{{sfn|Усеинов|2008}}) — [[Ҡырым]]дың көньяҡ-көнсығыш яр буйында урынлашҡан ҡала. Феодосия ҡала округының (Феодосия ҡала советы) үҙәге. Хәрби дан ҡалаһы (2015 й.)&lt;ref name=&quot;Город воинской славы&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;

== Атамаһы ==
Феодосия атамаһы (грек. &lt;span lang=&quot;el&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;&quot;&gt;Θεοδοσία&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;) боронғо грек теленән тәржемә иткәндә, Алла тарафынан бирелгән, тигән мәғәнәне аңлата. [[Урта быуаттар]]ҙа Кафа тип аталған (төрк. &lt;span lang=&quot;tr&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kefe&lt;/span&gt; һәм {{Lang-crh|Kefe}}, {{Lang-it|Caffa}}).

== Физик-географик ҡылыҡһырламаһы ==

=== Географик урыны һәм сиктәре ===
Феодосия Ҡырымдың көньяҡ-көнсығышында Феодосия ҡултығы яры буйында ҡаланы көньяҡ- көнбайыштан ҡаплап торған Тәпә-Уба тип аталған тау армыттары битләүҙәрендә урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 302 метр бейеклектә урынлашҡан тау — Ҡырым тауҙарының Төп теҙмәһенең һуңғы һырты. Ул [[Севастополь]] эргәһендә, Айя морононан Изге Илья моронона тиклем һуҙылған. Һуңғы бер нисә йылда шәхси төҙөлөштәр алып барылыу сәбәпле, Изге Илья мороно күренеше бик ныҡ үҙгәрә. Һырттың атамаһы [[Ҡырым татарҙары теле]]нән туранан-тура тәржемәләгәндә тау түбәһе, ә мәғәнәһе буйынса тауҙар тамамланған урын тигәнде аңлата. Ҡаланың төньяҡ өлөшөнән Байбуға йылғасығы аға, ул Айвазов тимер юл станцияһынан алыҫ булмаған урында диңгеҙгә ҡоя.

=== Гидрографияһы ===
Феодосия ҡултығының (киңлеге — 13 км, оҙонлоғо — 31 км) үҙенең ҡулса булып өйөрөлөп аҡҡан ағымы бар, һөҙөмтәлә яр буйҙарындағы һыу даими яңыртыла. Ҡултыҡҡа ингән урында һыуҙың тәрәнлеге 20-28 метр тәшкил итә, шуға ла ҡоро йөк ташый торған караптар һәм танкерҙар ҡултыҡҡа инә ала. Портҡа караптар фарватер буйынса, йәки тәҡдим ителгән һыу юлынан ғына үтә.

Феодосия тирәләй йылғалар бик аҙ. Йәйгеһен бик үк тәрән булмаған Байбуға йылғаһы ғына ағып ята, йәйге ямғыр, ҡышҡы ҡар һыуҙары һыуҙары ла шул йылғаға ағып төшә.

=== Климаты ===
Феодосияның климаты [[Симферополь]] климатына яҡын. Әммә [[Ҡара диңгеҙ]]гә яҡын урынлашҡанлыҡтан, уның климаты Урта диңгеҙ климатына оҡшаш, йыл әйләнәһенә уртаса температура ноль градустан юғары була. Шуға күрә Феодосияның климаты — дала һәм субтропик климат араһында тора. Әммә Ялтанан айырмалы рәүештә, Феодосияла күпкә түбән температура булыуы ла ихтимал. Йылына уртаса 23 көн ҡар ята, ҡыш бик ҡырыҫ булғанда ғына ҡар ҡатламының оҙағыраҡ ятыуы күҙәтелә.
Ҡыш бик йомшаҡ, ә йәй эҫе һәм ҡоро.

== Тарихы ==

=== Ҡалаға нигеҙ һалыу ===
[[Файл:The_Soviet_Union_1971_CPA_3974_stamp_(Ancient_Genoa_Tower,_Modern_Cranes,_Hammer_and_Sickle_and_Grapes).jpg|слева|мини|248x248пкс|[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың почта маркаһы]] [[1971 йыл]]да: «Феодосия 2500 йыл».]]
[[Файл:Theodosia_castle.JPG|мини|350x350пкс|Генуя ҡәлғәһе]]
Беҙҙең эраға тиклем VI быуаттта Милетанан килгән гректар Феодосияға нигеҙ һала. Беҙҙең эраға тиклем 355 йылдан алып Феодосия Боспор батшалығы составына инә&lt;ref group=&quot;А&quot; name=&quot;Античная Феодосия&quot;&gt;Боспор батшалығы составына инеү датаһы Феодосия фәнни бәхәс предметы булып тора, уларҙы күҙәтеү китап биреү стр 72-79 профессор [[Исторический факультет ТНУ|ТНУ]] Петрова э. б.&lt;meta /&gt;&lt;/ref&gt;{{sfn|Петрова|2000|с=72—79}}. Беҙҙең эраға тиклем IV быуатта һундар ҡаланы емерә. Ул осорҙа ҡалала һәм уның тирәләй аландар йәшәй, тораҡ пункты ла аландарса Ардабда ([[Осетин теле|осет.]] «Авда-арди») тип атала — тәржемәһе «ете аллалы». V быуатта [[Византия империяһы|Рим (Византия) империяһы]] ҡулына күсә, VI быуатта [[хазарҙар]] баҫып ала, аҙағыраҡ ҡайтанан Византияға күсә. Артабанғы быуаттарҙа ҙур булмаған тораҡ пункты булып ҡала, [[XIII быуат]]та [[Алтын Урҙа]] йоғонтоһона эләгә. Аҙаҡ был тораҡ пунктын [[Генуя]] сауҙагәрҙәре һатып ала.

=== Генуя осоро ===
Генуянан килгән кешеләр сәскә атҡан сауҙа һәм порт ҡалаһы Каффаны булдыра, ул төп порт һәм Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ ярында генуя тораҡ пункттарының үҙәге була. Ҡалала 70 меңдән ашыу кеше йәшәй, унда Изге Георгий банкы филиалы һәм театр эшләй. Ҡаланың үҙенең аҡса һуғыу йортонда тәңкәләр баҫыла. Генуя кешеләре формаль рәүештә был ерҙәрҙең хужалары булып иҫәпләнгән Алтын урҙа хандары менән яҡшы мөнәсәбәттә була, шуға ла Алтын Урҙа Каффа биләмәләренә идара итеүсе префектты Ҡырымда тыуып үҫкәндәр араһынан ҡуя{{sfn|Марков|2006|с=264 (237-267)}}.

XIV быуат уртаһында КАФФА Европа тарихында иң үлемесле пандемияның — ҡара үлемдең башланыу нөктәһе була. [https://www.m24.ru/articles/%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/08042016/102102]

XV быуат уртаһына Каффа ҙурлығы буйынса Константинополде&lt;ref&gt;[http://video.yandex.ru/users/zemlja-zarnetskaja/view/224/ 17-05-3020 ACADEMIA менән — Сергей Карпов. «Ҡара. Сатында цивилизацияһы». 1-я лекция — Яндекс. Видео] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007060141/http://video.yandex.ru/users/zemlja-zarnetskaja/view/224/ |date=2011-10-07 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; уҙып китә; Күп милләтле ҡалала әрмәндәр күберәк була&lt;ref&gt;[http://video.yandex.ru/users/zemlja-zarnetskaja/view/225/ 18-05-2010 ACADEMIA менән — Сергей Карпов. «Ҡара. Сатында цивилизацияһы». 2-я лекция — Яндекс. Видео] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819204332/http://video.yandex.ru/users/zemlja-zarnetskaja/view/225/ |date=2011-08-19 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Ғосман осоро ===
 
1475 йылда Каффаны бөтә генуя биләмәләре менән бергә башында Гедик Әхмәт-паша торған [[Ғосман империяһы|ғосман]] ғәскәре баҫып ала. Феодосиянан көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан ике һырттың атамалары — Бөйөк Янышар һәм Кесе Янышар (оло һәм кесе [[Яңысарҙар|янышар]]&lt;ref group=&quot;А&quot; name=&quot;Ирина Лезина&quot;&gt;Был дәғүә Лезина И баҫып, күтәрелә [[Топоним|топонимдар]] «Янышар» исеме [[Башкир|башҡорт]] ырыуына Янсара.&lt;meta /&gt;&lt;/ref&gt;{{sfn|Лезина|1985|с=344}}) ғосман осоро менән бәйле. Кефе (төрөктәр Каффаны шулай атай) төрөктәр өсөн Ҡара диңгеҙҙәге төп төрөк портының береһе була, Ҡара диңгеҙ буйындағы иң ҙур ҡолдар баҙары ла тап ошонда урынлашҡан була. Ҡырым татарҙары, поляк һәр урыҫ ҡалалары һәм ауылдарын талап, кешеләрен ҡоллоҡҡа алып, ошондағы ҡолдар баҙарында һаталар. 1616 йылда гетман Петр Сагайдачный етәкселегендәге Запорожье ғәскәре казактары төрөк ҡәлғәһе Каффаны штурмлап баҫып ала, 14 меңлек төрөк гарнизонын ҡыйратып, әсирҙәрен азат итә.&lt;sup class=&quot;noprint&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;&quot; title=&quot;не указан источник на утверждение (16 июля 2015)&quot;&gt;сығанаҡ 1292 көн күрһәтелмәгән&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

Ғосман осоронда ҡаланы йыш ҡына Кесе Истанбул — Бәләкәй Истанбул һәм Ҡырым-Истанбул&lt;ref name=&quot;brok&quot;&gt;А. а. брокгауз һәм ефрондың энциклопедик һүҙлеге и. ф. Мәҡәләләр «Феодосия, таврия губернаһының өйәҙ ҡалаларында»&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; тип тә атайҙар. 1682 йылда ҡалала 4000 йорт иҫәпләнә: шуларҙың 3200-өндә мосолмандар, 800-өндә христиандар йәшәй&lt;ref name=&quot;brok&quot; /&gt;. Каффаның тирә-яғында тәбиғи тоҙ сығарыу кәсебе киң таралған була{{sfn|Рябчиков|2003|с=77}}.

=== Рәсәй империяһы составында ===
[[Файл:Aivazovsky_-_Black_Sea_Fleet_in_the_Bay_of_Theodosia.jpg|слева|мини|350x350пкс|[[Айвазовский Иван Константинович|И. Айвазовский]] «Феодосияла''Ҡара диңгеҙ флоты''»]]
[[1771 йыл]]да урыҫ ғәскәрҙәре Каффаны баҫып ала; 1783 йылда Екатерина II манифесы менән тотош Ҡырымды Рәсәй составына индерә; [[1784 йыл]]да ярымутрау Таврия өлкәһе составына индерелә, 1787 йылда императрица [[Екатерина II]] сәйәхәте барышында Ҡырым ярымутрауында ла була.

Каффа ҡалаһы тәңкә баҫыу йортонда Екатерина һәм [[Иосиф II|Иосифтың]] был ҡалала булып китеүе тураһындағы яҙыу баҫылған тәңкә һуғыла.

[[1796 йыл]]дан — Новороссийск губернаһы составында; [[1798 йыл]]да 30 йылға Порто-франко тип иғлан ителә; [[1802 йыл]]да өйәҙ учреждениелары бында күсерелә, ҡала үҙе айырым ҡала статусын ала ([[1827 йыл]]да был статус алына); [[1804 йыл]]да ҡалаға боронғо Феодосия атамаһы ҡайтарыла&lt;ref name=&quot;brok&quot;/&gt;. [[1778 йыл]]да Рәсәй хөкүмәте Ҡырым христиандарын Азов диңгеҙе ярҙарына күсерә башлағас, 5511 әрмән, 1648 грек, 24 грузин Феодосияны ташлап китә. Феодосия халҡы түбәндәгесә була: [[1829 йыл]]да — 3700, [[1838 йыл]] — 4500, [[1861 йыл]]да — 8400, [[1874 йыл]]да — 10600, [[1894 йыл]]дан — 17000 кеше&lt;ref name=&quot;brok&quot; /&gt;.

[[XIX быуат]]та бөйөк рәссам-маринист [[Айвазовский Иван Константинович]] ошо ҡалала тыуа, йәшәй һәм ижад итә.

1888 йылда [[Чехов Антон Павлович|А. П. Чехов Феодосияла]] булып китә. [[1892 йыл]]да Феодосия менән [[Янкөй|Джанкой]] араһына тимер юлы һалына. ә [[1899 йыл]]да коммерция порты Севастополдән был ҡалаға күсерелә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{БСЭ3|статья=Феодосия}}&lt;/ref&gt;. Тап ошо порт ҡалала сәнәғәттең үҫешенә булышлыҡ итә. [[1897 йыл]]ға Феодосияла 27 238 кеше иҫәпләнә (15 995 ир-ат һәм 11 243 ҡатын-ҡыҙ), шул иҫәптән 16 000 [[Урыҫтар|урыҫ,]] 3200 татар, 3000 йәһүд, 1700 ҡараим, 180 башҡа милләт вәкилдәре көн итә&lt;ref name=&quot;brok&quot;/&gt;. 1900 йылда И. К. Айвазовский 83 йәшендә Феодосияла вафат була.

=== Революция һәм граждандар һуғышы ===
[[1920 йыл]]дың ноябрендә Феодесияла совет власы тулыһынса урынлаштырыла. Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң кисәге Ҡыҙыл Армия яугирҙәре, Ҡырым өсөн һуғышта ҡатнашыусылар булған порт эшселәре Феодосия портын тергеҙеү эшенә тотона. Рәсәйҙә аслыҡ хөкөм һөргәндә сит илдән килгән иген һәм аҙыҡ-түлек Феодосия порты аша үтә. Бөтәһе 5 880 000 бот аҙыҡ-түлек бушатыла. Ошо батырлығы өсөн Феодосия порты Үҙәк башҡарма комитеттың [[1923 йыл|1923 йылдың 19 мартындағы]] ҡарары менән республиканың юғары наградаһы — РСФСР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә{{sfn|Кузнецов|1976|с=170}}. Феодосия биш йыллыҡтар осоронда иң тәүге сиратта сәнәғәт үҙәге булараҡ үҫешә.

=== Бөйөк Ватан һуғышы ===
[[Файл:22june1941.jpg|слева|мини|Германия ғәскәрҙәре ссср территорияһынабаҫып инә]]
Феодосияны немец ғәскәрҙәре беренсе тапҡыр 1941 йылдың ноябрендә биләй&lt;ref group=&quot;А&quot;&gt;Румыния составына инә һәм дошман көстәренең бер өлөшө.&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. 26-30 декабрҙә Феодосия портына Ҡыҙыл Армия десанты төшөрөлә. Өс аҙнаға ҡала йәнә советтар ҡулында ҡала. 1942 йылдың [[18 ғинуар]]ында ҡаланы ҡайтанан яңынан немец ғәскәрҙәре баҫып ала, ҡала бургомистры итеп ВКП(б)-ның элекке әүҙем ағзаһы&lt;ref&gt;Китап «[[Повседневная жизнь населения России в период нацистской оккупации (книга)|нацист оккупацияһы осорға рәсәй халыҡтың көндәлек тормош»]], 2011, тарихсы [[Ковалёв, Борис Николаевич|Борис Ковалев]], стр 18: ''«Тик кешеләр менән булған, совет власы ваҡытында һәм ул билдәле бер урын биләй. Мәҫәлән, баш ҡалаға элекке феодосия ҡалалары әүҙем ағзаһы булып ВКП(б) Грузинов».''&lt;meta /&gt;&lt;/ref&gt; Василий Грузинов тәғәйенләнә&lt;ref&gt;«Китабы яҙыусыларҙың көндәлектәре», яҙыусы [[Симонов, Константин Михайлович|Константин Симонов]]: ''«Тиҙҙән китеп барышы һәм ҡатын-немка, магистратура эшләй эшкә урынлаша, һуңынан ҡала грузинов тәғәйенләнгән».''&lt;meta /&gt;&lt;/ref&gt;. Ҡалала йәшерен антифашистик подполье эшләй.

[[1944 йыл|1944 йылдың 13 апрелендә]] Ҡыҙыл Армияның дөйөм һөжүме барышында Феодосия тулыһынса азат ителә.

Оккупация ваҡытында 8000 ашыу кеше, шул иҫәптән ҡалала йәшәгән бөтә йәһүдтәр (3248 кеше) атып үлтерелә&lt;ref&gt;[Gilbert Martin, Atlas Routledge of The the Holocaust, 2002, pp. 64, 83]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;). СССР тарҡалғандан һуң һәләк булғандар иҫтәләгенә һәйкәл ҡуйыла.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://jewish.kiev.ua/news/5617/|title=ФЕОДОСИЯ. Осквернён памятник жертвам Холокоста &amp;#124; Еврейские новости мира и Украины &amp;#124; ВЕК — Всеукраинский еврейский конгресс|accessdate=2013-03-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzBsLais|archivedate=2013-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014121849/http://jewish.kiev.ua/news/5617/ |date=2013-10-14 }}&lt;/ref&gt;

.

Ҡала I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.Ҡаланы һаҡлаусылар тарафынан Ватанының азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн күрһәтелгән ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ өсөн Феодосияға Хәрби дан ҡалаһы тигән маҡтаулы исем бирелә.&lt;sup class=&quot;noprint&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;&quot; title=&quot;не указан источник на утверждение (16 июля 2015)&quot;&gt;1299 сығанағы көн күрһәтелмәгән&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

=== Һуғыштан һуңғы осор ===
[[Файл:Memory_desk._Theodosia._Crimea.jpg|слева|мини|Был мемориаль таҡта ҡунаҡхана «Астория» ҡунаҡханаһына ҡуйылған мемориаль таҡта.]]
[[1954 йыл]]да Феодосия Ҡырым өлкәһе составында [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ына]] тапшырыла. 1970-се йылдар башында курорт ҡалаһы статусын ала.

2014 йылда ҡала Ҡырым ярымутрауы менән бергә Рәсәйгә ҡушыла.

6 апрель [[2015 йыл|2015 йылдың 6 апрелендә]] Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән Феодосияға Рәсәйҙең Хәрби дан ҡалаһы статусы бирелә&lt;ref name=&quot;Город воинской славы&quot;&gt;{{cite web|url=http://static.kremlin.ru/media/acts/files/0001201504070023.pdf|title=Указ Президента Российской Федерации от 6 апреля 2015 года №179 «О присвоении г. Феодосии почетного звания Российской Федерации «Город воинской славы»|date=2015-04-06|publisher=[[Kremlin.ru]]|accessdate=2015-04-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite news|title = Путин присвоил звание &quot;Город воинской славы&quot; Старой Руссе и Феодосии|author = |url = http://ria.ru/society/20150406/1056939615.html|work = [[РИА Новости]]|date = 2015-04-06|language = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==

=== Динамикаһы ===
''Феодосия ҡалаһы халҡы (ҡала советына буйһонған тораҡ пункттарынан башҡа), мең кеше''''&lt;ref name=&quot;pop-stat.mashke.org&quot;&gt;[http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm Cities &amp; towns of Ukraine&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626112438/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-06-26 }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;standard&quot;
!1897-01-28
!15.03.1923
!17.12.1926
!17.01.1939
!15.01.1959
!15.01.1970
!17.01.1979
!12.01.1989
!1992
!1998
!05.12.2001
|-
|24,096
|22,663
|27,347
|45,032
|46,327
|64,938
|76,402
|83,912
|86,400
|80,900
|74,669
|}
''-&quot;- ағымдағы йыл мәғлүмәттәре буйынса''&lt;ref name=&quot;pop-stat.mashke.org&quot; /&gt;
{| class=&quot;standard&quot;
{| class=&quot;standard&quot;
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
|-
|73,626
|72,926
|72,412
|71,725
|71,535
|71,214
|}

=== Милли составы ===
Ҡалала [[Урыҫтар|урыҫ]] халҡы күпселекте тәшкил итә.

Ҡала халҡының милли составы буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе 2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡала халҡының милли составы:&lt;ref&gt;[http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/resources/1f72198049859f4b9205f22d12c3261e/pub-04-01.pdf 4.1. Халыҡтың милли составы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925112720/http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/resources/1f72198049859f4b9205f22d12c3261e/pub-04-01.pdf |date=2015-09-25 }} // [http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/ru/census_and_researching/census/crimea_census_2014/score_2010/ ҡырым федераль округы халыҡ иҫәбе 2014 йыл йомғаҡтары крымстат сайтында.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925112945/http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/ru/census_and_researching/census/crimea_census_2014/score_2010/ |date=2015-09-25 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ГН&quot;&gt;ҡала халҡы [[Феодосия (городской округ)|Феодосия ҡала округы]]&lt;meta /&gt;&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;														
!&lt;small&gt;милләте&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;бөтәһе,&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; кеше&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;% &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;барыһы ла-&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;көндәре&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;% &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;күрһәтеү-&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;шиха&lt;/small&gt;
|-							
|күрһәтеү
| align=&quot;right&quot; |66465
| align=&quot;right&quot; |96,27 %
| align=&quot;right&quot; |100,00 %
|-							
|[[Урыҫтар|рус]]
| align=&quot;right&quot; |54812
| align=&quot;right&quot; |79,39 %
| align=&quot;right&quot; |82,47 %
|-							
|[[украиндар]]
| align=&quot;right&quot; |7899
| align=&quot;right&quot; |11,44 %
| align=&quot;right&quot; |11,88 %
|-							
|[[белорустар]]
| align=&quot;right&quot; |700
| align=&quot;right&quot; |1,01 %
| align=&quot;right&quot; |1,05 %
|-							
|[[ҡырым татарҙары]]
| align=&quot;right&quot; |696
| align=&quot;right&quot; |1,01 %
| align=&quot;right&quot; |1,05 %
|-							
|[[татарҙар]]
| align=&quot;right&quot; |589
| align=&quot;right&quot; |0,85%-ын
| align=&quot;right&quot; |0,89 %
|-							
|әрмәндәр
| align=&quot;right&quot; |464
| align=&quot;right&quot; |0,67 %
| align=&quot;right&quot; |0,70 %
|-							
|[[йәһүдтәр]]
| align=&quot;right&quot; |137
| align=&quot;right&quot; |0,20 %
| align=&quot;right&quot; |0,21 %
|-							
|[[әзербайжандар]]
| align=&quot;right&quot; |132
| align=&quot;right&quot; |0,19 %
| align=&quot;right&quot; |0,20 %
|-							
|гректар
| align=&quot;right&quot; |113
| align=&quot;right&quot; |0,16 %
| align=&quot;right&quot; |0,17 процент
|-							
|молдавандар
| align=&quot;right&quot; |101
| align=&quot;right&quot; |0,15 %
| align=&quot;right&quot; |0,15 %
|-							
|грузиндар
| align=&quot;right&quot; |75
| align=&quot;right&quot; |0,11 процент
| align=&quot;right&quot; |0,11 процент
|-							
|поляктар
| align=&quot;right&quot; |67
| align=&quot;right&quot; |0,10 %
| align=&quot;right&quot; |0,10 %
|-							
|болгарҙар
| align=&quot;right&quot; |59
| align=&quot;right&quot; |0,09 %
| align=&quot;right&quot; |0,09 %
|-							
|ҡараим
| align=&quot;right&quot; |56
| align=&quot;right&quot; |0,08 %
| align=&quot;right&quot; |0,08 %
|-							
|[[Немецтар|немец]]
| align=&quot;right&quot; |49
| align=&quot;right&quot; |0,07 %
| align=&quot;right&quot; |0,07 %
|-							
|[[сыуаштар]]
| align=&quot;right&quot; |46
| align=&quot;right&quot; |0,07 %
| align=&quot;right&quot; |0,07 %
|-							
|[[Үзбәктәр|үзбәк]]
| align=&quot;right&quot; |34
| align=&quot;right&quot; |0,05 %
| align=&quot;right&quot; |0,05 %
|-							
|башҡа
| align=&quot;right&quot; |436
| align=&quot;right&quot; |0,63 процентҡа
| align=&quot;right&quot; |0,66 %
|-							
|күрһәтеү
| align=&quot;right&quot; |2573
| align=&quot;right&quot; |3,73 %
| align=&quot;right&quot; |
|-							
|барыһы
| align=&quot;right&quot; |69038
| align=&quot;right&quot; |100,00 %
| align=&quot;right&quot; |
|}
&lt;div style=&quot;overflow:auto; padding:0px; border:solid 0px;&quot; title=&quot;Численность населения Феодосии 1897-2009&quot;&gt;
[[Файл:Численность_населения_Феодосии_1897-2009.PNG|центр|мини|800x800пкс|&lt;center&gt;1897-2009 йылдарҙа Феодосияла халыҡ һаны&lt;/center&gt;]]&lt;/div&gt;
[[Файл:Языковой_состав_населения_Феодосии.PNG|мини|400x400пкс|Феодосия халҡының туған теле буйынса бүлеү&lt;ref name=&quot;СтатАРК-язык&quot;&gt;.
{{Cite web|author=Всеукраинская перепись населения 2001 года|authorlink=Всеукраинская перепись населения 2001 года|url=http://www.sf.ukrstat.gov.ua/perepis1.htm#_jaz|title=Языковый и национальный состав населения регионов АРК|publisher=Главное управление статистики по АРК|accessdate=2009-12-01|lang=ru|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AV1AQhN|archivedate=2011-08-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124150404/http://www.sf.ukrstat.gov.ua/perepis1.htm#_jaz |date=2011-11-24 }}&lt;/ref&gt;]]

* урыҫ теле теле — 87,4 % (94,2 мең кеше)
* [[украин теле]] — 7,4 % (8,0 мең кеше)
* [[Ҡырым татарҙары теле|татар теле]] — 4,2 % (4,6 мең кеше)
* [[белорус теле]] — 0,3 % (300 кеше)
* [[әрмән теле]] — 0,3 % (300 кеше)

== Иҡтисады ==
[[Файл:Феодосия_1_рубль_1918_аверс.jpg|мини|200x200пкс|[[1918 йыл|1918 йылда ҡулланылған]] Феодосия һумы]]
Хәҙерге Феодосия иҡтисадының нигеҙе — курорт тармағы&lt;ref&gt;«Бюджет аҡсаһын ваҡытында курорт сезоны һәм феодосия килем, милек һатып алыу һәм коммуналь ер» — Феодосия советы сессияһында сығышы яһаны&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=«Новый Регион – Крым», Анна Волкова|datepublished=17 ноября 2008|url=http://www.net-planet.ru/news/economy/?id=206726|title=Феодосийский горсовет решает, как потуже затянуть пояса|accessdate=2009-12-01|lang=ru|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AV43Clb|archivedate=2011-08-24}}&lt;/ref&gt; һәм диңгеҙ транспорты&lt;ref name=&quot;Мортранспорт&quot;&gt;{{Cite web|author=«Кафа»:|datepublished=10.01.09|url=http://www.kport.info/news/crimean.php?ELEMENT_ID=2853|title=Ожидание роста|accessdate=2009-12-01|lang=ru|description=О социальной роли порта и нефтебазы|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AV4rrvx|archivedate=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;. Феодосия — климатобальнеологик курорт ҡалаһы. Бында пляждар, минераль сығанаҡтар, батҡаҡ менән дауалау дауаханаһы, шифахана һәм ял йорттары бар. Туризм һәм транспорттан тыш иҡтисадты шарап етештереү, аҙыҡ-түлек, еңел сәнәғәт, машиналар эшләү тармағы, ауыл хужалығы һәм балыҡсылыҡ тармаҡтары тулыландыра. 2009 йылда сәнәғәттә 2500 кеше эшләгән. Ҡалала тәмәке, ойоҡ, офсет һәм мебель фабрикалары, механика, оптика&lt;ref&gt;[http://crimea.ria.ru/economy/20180228/1113928227.html 11. Гуп 2018 йылда ҡырымда һатыу планлаштырыла. Ҡырым РИА]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;, судомеханик, «Стройдеталь», һут, шарап заводтары; төҙөлөш материалдары комбинаты эшләй&lt;ref name=&quot;КРАЭМ-Экон&quot;&gt;{{Cite web|author=И. В. Мирошниченко|url=http://www.ekomir.crimea.ua/activity/ur2006/stat/feod_socio_2006.shtml|title=Анализ программы Социально-Экономического Развития и бюджета на 2006 год (г. Феодосия)|accessdate=2009-12-01|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AV601my|archivedate=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Курорт учреждениелары ===
[[Файл:Фео_Набережная.JPG|справа|мини|Феодосияла диңгеҙ яры]]
Иң эре шифахана-курорт учреждениелары:

* «Тулҡын» балалар шифаханаһы
* «„Восход“ шифаханаһы» — уға Айвазовский проспектындағы виллалар ҡарай.
* Феодосия үҙәк хәрби клиник шифаханаһы
* «Феодосия»
* «Алтын Пляж»

== Транспорты ==
Феодосия — заманса транспорт үҙәге, бында автомобиль, тимер юл һәм диңгеҙ транспорты менән ҡулланырға була. Ҡаланан 30 километрҙа Джанкой — Феодосия тимер юлына яҡын ғына аэродром урынлашҡан, ул бөтә типтағы самолеттарҙы ҡабул итергә һәләтле. «Айвазовская» тимер юл станцияһы менән йәнәшә Феодосия һәм Ҡырымдың башҡа тораҡ пункттары араһында йөрөгән автобустар өсөн халыҡ-ара автостанция урынлашҡан.

=== Тимер юлы ===
[[Файл:Memory_desk._1894-1994._Station_of_Theodosia.jpg|слева|мини|Вокзалы бинаһындағы иҫтәлекле таҡтаташ.]]
[[Файл:Железнодорожній_вокзал_станции_Феодосия.jpg|мини|Феодосия станцияһындағы тимер юл вокзалы.]]
[[Файл:Мост_по_жел._дорож._пути_от_станции_Айвазовская.jpg|слева|мини|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Өҫтөнән йәйәүлеләр күпере тимер юл өҫтөнән үтеүсе йәйәүлеләр өсөн күпер станцияһына тиклем айвазовская менән феодосия юлы станцияһы.&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;]]
[[Файл:Музей_станции_Феодосия.jpg|мини|Феодосия станцияһы музейы.]]

== Архитектура һәм планлаштырыу ==

=== Биләмәне планлаштырыу ===
Феодосия башҡа тораҡ пункттары менән ([[Симферополь]]-Һыланған, Владиславовка-[[Янкөй|Джанкой]], Керчь , Орджоникидзе) дүрт автомобиль юлы менән бәйле, ҡала эсендә был юлдар бер нисә транспорт артерияһына тап килә.

=== Майҙаны ===
Феодосияның бер генә майҙаны ла үҙ статусына эйә түгел, шуға ҡарамаҫтан уларҙың исемдәре урындағы үҙидара органдары һәм матбуғатта ҡулланыла.
{| class=&quot;graytable&quot;
|+
| width=&quot;29%&quot; |[[Файл:ВП Фео вокзал 2008.jpg|центр|250x250пкс]]
| width=&quot;5%&quot; |
| width=&quot;32%&quot; |[[Файл:ВП_Фео_кино_Крым.jpg|центр|210x210пкс]]
| width=&quot;5%&quot; |
|[[Файл:Cerkov_sv_Ekateriny_085.jpg|центр|350x350пкс]]
|-
| align=&quot;center&quot; |Вокзал майҙаны бинаһы вокзалдан һәм станцияһы Феодосия)
|
| align=&quot;center&quot; |Кинотеатрында «Ҡырым»
|
| align=&quot;center&quot; |Автовокзал майҙанда (пландың икенсе — Изге Екатерина сиркәү)
|}

=== Музейҙар ===
[[Файл:ВП_музей_Грина_Фео.jpg|мини|280x280пкс|&lt;center&gt;Грин музейы&lt;/center&gt;]]
[[Файл:Muzei_Muhinoy,_Feodosia.jpg|мини|200x200пкс|&lt;center&gt;В. Мухина музейы&lt;/center&gt;]]

== Символикаһы ==

=== Флаг ===
{{сдвоенное изображение|право|Flag of Feodosia.svg|150|Flag of Feodosia.png|150|Флаг Феодосии образца 2005 года|Флаг городского округа Феодосия образца 2016 года}}Феодосияның флагы 2005 йылда раҫлана. Авторы С. И. Малышев.

2016 йылда Ҡырым Рәсәй федерацияһына ҡушылғандан һуң һайланған Феодосияның I саҡырылыш ҡала советы 2005 йылда раҫланған флагты юҡҡа сығара һәм уның урынына ҡала округы флагын раҫлай&lt;ref name=&quot;Положение о гербе Феодосии (2016)&quot;&gt;[http://feo.rk.gov.ru/rus/file/pub/pub_290069.pdf 29.04.2016 советы ҡарары менән феодосия № 567 «Феодосия ҡалаһы округының муниципаль берәмектең гербында һәм флагында ҡырым республикаһы тураһында положениены раҫлау тураһында»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171026164821/http://feo.rk.gov.ru/rus/file/pub/pub_290069.pdf |date=2017-10-26 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

=== Гербы ===
{{сдвоенное изображение|право|Coat of arms of Feodosia (2005).gif|100|Russian coat of arms of Feodosia (2016).png|100|Герб Феодосии 2005 года|Герб городского округа образца 2016 года}}

=== Туғанлашҡан ҡалалар ===
[[Файл:Кронштадт-Феодосия.JPG|мини|Монумент-һарыҡташ, побратимский араһында мөнәсәбәттә тамғалар [[Кронштадт]] һәм Феодосия араһында туғанлашыу мөнәсәбәттәрен урынлаштырыуҙың билдәһе.]]
{{Колонки}}
* [[1996 год|1996]] : {{Флаг|Украина}} ''[[Харьков]]'', [[Украина]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Договор о торгово-экономическом и культурном сотрудничестве.&lt;/ref&gt;
* [[1999 год|1999]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Самара]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot;&gt;Общее соглашение о сотрудничестве&lt;/ref&gt;
* [[2002 год|2002]] : {{Флаг|Греция}} ''[[Птолемаида (Греция)|Птолемаида]]'', [[Греция]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;
* [[2002 год|2002]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Ставрополь]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;
* [[2002 год|2002]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Курск]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Соглашение о дружбе и сотрудничестве&lt;/ref&gt;
* [[2002 год|2002]] : {{Флаг|Украина}} ''[[Донецк]]'', [[Украина]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Фактически контролируется самопровозглашённой [[Донецкая Народная Республика|ДНР]]&lt;/ref&gt;
* [[2003 год|2003]] : {{Флаг|Украина}} ''[[Шевченковский район Киева|Шевченковский район г. Киева]]'', [[Украина]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Соглашение о сотрудничестве и организации взаимодействия&lt;/ref&gt;
* [[2003 год|2003]] : {{Флаг|Украина}} ''[[Николаев (Николаевская область)|Николаев]]'', [[Украина]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;
* [[2003 год|2003]] : {{Флаг|Италия}} ''[[Бергамо (провинция)|Провинция Бергамо]]'', [[Италия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Протокол соглашения&lt;/ref&gt;
* [[2006 год|2006]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Азов]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;
* [[2007 год|2007]] : {{Флаг|Польша}} ''[[Колобжег]]'', [[Республика Польша]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;догов&quot;&gt;Договор о сотрудничестве&lt;/ref&gt;
* [[2007 год|2007]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Восточный административный округ|Восточный административный округ г. Москвы]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Протокол о дружбе и сотрудничестве&lt;/ref&gt;
* [[2008 год|2008]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Северодвинск]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Соглашение об экономическом и социально — культурном сотрудничестве&lt;/ref&gt;
* [[2008 год|2008]] : {{Флаг|Армения}} ''[[Армавир (город, Армения)|Армавир]]'', [[Армения]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;догов&quot; /&gt;
* [[2010 год|2010]] : {{Флаг|Израиль}} ''[[Ашкелон]]'', [[Израиль]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;
* [[2010 год|2010]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Кронштадт]]'', [[Россия]]&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://www.kotlin.ru/news/2010/07/02/news_16424.html
 | title       = Феодосия стала тридцатым городом-побратимом Кронштадта
 | date        = 2 июля 2010
 | publisher   = kotlin.ru
 | accessdate  = 2012-07-30
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/69eg5Y6dz
 | archivedate = 2012-08-04
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Соглашение об установлении побратимских связей&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;План международного сотрудничества на 2010—2012 годы&lt;/ref&gt;
* [[2011 год|2011]] : {{Флаг|Россия}}/{{Флаг|Украина}} ''[[Алушта]]'', {{В Крыму|НП}}&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://feodosea.com/2011/09/28/феодосия-подружилась-с-алуштой/
 | title       = Феодосия подружилась с Алуштой
 | date        = 28 сентября 2012
 | publisher   = Феодосийский горисполком
 | accessdate  = 2012-07-30
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/69eg7PQJY
 | archivedate = 2012-08-04
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;:0&quot;&gt;Договор о сотрудничестве в торгово-экономической, научно-технической и гуманитарно-культурной сферах&lt;/ref&gt;
* [[2013 год|2013]] : {{Флаг|Россия}} [[Армавир (Россия)|Армавир (в Краснодарском крае)]], [[Россия]]
* [[2014 год|2014]] : {{Флаг|Российская Федерация}} [[Ульяновск]], [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[2014 год|2014]] : {{Флаг|Российская Федерация}}[[Шадринск]], [[Россия]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.naurfo.ru/news/19272|title = Договор о сотрудничестве был подписан в Крыму|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;
* [[2014 год|2014]] : {{Флаг|Российская Федерация}}[[Каменск-Уральский]], [[Россия]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://itar-tass.com/ural-news/1336232|title = Жители Урала предложили организовать зимний отдых работников предприятий в Феодосии|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;
{{Конец кол}}&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Feodosiya chornobyl.jpg|Авария ҡорбандарына һәйкәл [[ЧАЭС]]
Файл:Crimea. Theodosia. Hot air balloon,.jpg|Ҡала көнө.
Файл:Дача Мілос.jpg|Дача «Милос» [[Проспект Айвазовского|проспект Айвазовский]]
Файл:Afansiy Nikitin memorial theodosia.JPG|Афанасий Никитин Һәйкәл
Файл:Genoese stronghold ruins Theodosia.JPG|Береһе ҡәлғә башнялары генуя
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмә 1 ==
&lt;references group=&quot;А&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Иҫкәрмә 2 ==
{{примечания|group=Б}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Э. Б. Петрова|заглавие=Античная Феодосия (научное издание)|место=Симферополь|издательство=Сонат|год=2000|страниц=264|isbn=966-7347-66-4|тираж=2000|ref=Петрова}}
* {{Китап|автор=Е. А. Катюшин|заглавие=Феодосия. Каффа. Кефе : Ист. очерк. (Библиотека альманаха &quot;Крымский альбом&quot;. Вып. 6).|место=Феодосия|издательство=Коктебель|год=1998|страниц=159 с., [4] л. цв. ил.|isbn=5-7770-0869-12|тираж=|ref=Катюшин}}
* {{Китап|автор=Евгений Марков.|заглавие=Очерки Крыма: Картины крымской жизни, истории и природы|оригинал=СПб; М.: Т-во Вольф, 1902. - 520с.;|издание=переиздание 3-го издания ([[1902 год]]а)|место=Киев|издательство=Стилос|год=2006|страниц=512|isbn=966-8518-53-5|ref=Марков}}
* {{Китап|автор=Ирина Лезина|часть=«Споря с легендами»|заглавие=Крымские каникулы (краеведческий сборник)|ответственный=Л. А. Литвинова|место=Симферополь|издательство=Таврия|год=1985|том=Кн. 2|страниц=352|тираж=50000|ref=Лезина}}
* {{Китап|автор=Ростислав Лихотворик|заглавие=Киммерия|место=Феодосия|издательство=ЭКМА+|год=2003|страниц=180|ref=Лихотворик}}
* {{Китап|автор=Владислав Рябчиков.|заглавие=На рубежах памяти (Незавершенная книга по истории Крыма)|ответственный=Сост. и ред. Л. А. Рябчиков|место=Симферополь|издательство=Сонат|год=2003|страниц=248|ref=Рябчиков|isbn=966-8111-03-6|тираж=2500}}
* {{Китап|автор=А. П. Чехов|заглавие=Собрание сочинений в двенадцати томах|ответственный=В. В. Ермилова|издание=Букинистическое издание|место=М.|издательство=Государственное издательство художественной литературы|год=1963|том=11|ref=Чехов|страниц=696|серия=А. Чехов. Собрание сочинений в двенадцати томах|тираж=588000}}
* {{Китап|часть=В. Г. Зарубин, Б. П. Грушецкий|заглавие=История Крыма с древнейших времен до наших дней|издание=3-е|место=Симферополь|издательство=Атлас-Компакт|год=2007|ref=Зарубин|страниц=408|isbn=966-572-621-8}}
* {{Китап|автор=Ан. Ф. Кузнецов.|заглавие=Дорогами Крыма|ответственный=Редакция географической литературы|место=М.|издательство=Мысль|год=1976|ref=Кузнецов|страницы=170}}
* {{Китап|автор=Дюличев В. П.|заглавие=Крым. История в очерках|место=Симферополь|издательство=РуБин|год=2005|страниц=496|isbn=966-96158-2-8|тираж=5000|ref=Дюличев|часть=1}}
* {{Китап|автор=Дюличев В. П.|заглавие=Крым. История в очерках. ''XX век''|место=Симферополь|издательство=РуБин|год=2006|страниц=344|isbn=966-96158-3-6|тираж=10000|часть=2|ref=Дюличев}}
* {{Китап|автор=А. Б. Иваницкая|заглавие=Власть и город. История местного самоуправления в Феодосии|место=Феодосия|издательство=Арт Лайф|год=2005|страниц=114|isbn=966-8803-01-9|тираж=1000|ref=Иваницкая}}
* {{Китап|автор=Дністрянський М. С.|заглавие=Етнополітична географія України|место=Львів|издательство=Літопис|год=2006|страниц=490|ref=Дністрянський}}
* {{Китап|автор=С. М. Усеинов|заглавие=Крымскотатарско-русско-украинский словарь|место=Симферополь|издательство=Тезис|год=2008|страниц=835|isbn=978-966-470-005-1|ref=Усеинов}}
* [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=483592 Сираттағы сессия өйәҙ земство йыйылышы ҡарары xxxviiii феодосия]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Феодосия: Типография Косенко м. и., 1904
* [http://krimoved-library.ru/books/feodosiya-istoriko-kraevedcheskiy-ocherk.html В.] [http://krimoved-library.ru/books/feodosiya-istoriko-kraevedcheskiy-ocherk.html И. Балахонов. «Феодосия» (тарихи-крайҙы очерк)]
* А. и. балахонов, Феодосия в. и. Балахонов: Белешмә, — 7. — Симферополь: Таврия, 1984. — 96 менән, 12. ил.
* [http://krimoved-library.ru/books/45-let-v-galeree-aivazovskogo.html Н. С Барсам. «Галереяһына 45 йыл. Айвазовский»]
* Антик Округы Феодосия Гаврилов а. в. — Симферополь: Әлифба. — 2004, c.. 175.
* Тарасенко Н. Ф. Феодосия. — Симферополь: Таврия, 1978. — 112-се менән, ләм.
* «Феодосия», — Издательский дом «ЧерноморПРЕСС» һәм «Коктебель», 2008—229 c.+C. 30. ҡушымта; &lt;nowiki&gt;ISBN 978-966-480-004-1&lt;/nowiki&gt;
* [http://hpj.asj-oa.am/3963/1/2003-2(138).pdf Әрмән тарихындағы ҡайһы бер мәсьәләләр культ ҡоролмалары Кафа (Феодосия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224120738/http://hpj.asj-oa.am/3963/1/2003-2%28138%29.pdf |date=2013-12-24 }}
* [http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf Сиркәү хаҡында тағы бер тапҡыр әрмән Феодосия XIII—XV вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308003640/http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf |date=2021-03-08 }} [http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf Микаэл архангел сиркәүе һәм Габриэл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308003640/http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf |date=2021-03-08 }}

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-БСЭ1|Каффа, город на южном берегу Крыма}}
* [http://old-feodosia.ru/ Элекке Феодосия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125191056/http://old-feodosia.ru/ |date=2019-01-25 }}
* [http://www.feo.ru/ Феодосия мәғлүмәт порталы]
* [https://feotoday.ru/ Феодосия мәғлүмәт порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622022039/https://feotoday.ru/ |date=2020-06-22 }}
* [http://krima.ru/feodosiya/history_feodosia/ Тарихи күҙәтеү Феодосия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190426121720/http://krima.ru/feodosiya/history_feodosia |date=2019-04-26 }}
* Феодосия ҡомартҡыһын мәҙәни мираҫ исемлегенә . Викигидтае

[[Категория:Ебәк юлы ҡалалары]]
[[Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>amcq7s4kiymu0hq66hw952942jbz3uy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300822</id>
      <parentid>1300821</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T15:33:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MasterRus21thCentury</username>
        <id>28533</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Майҙаны */</comment>
      <origin>1300822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51356" sha1="dibsx5fy1qnntxf90mxm19s4wi76472" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кәфә''' йәки '''Феодосия''' ({{Lang-uk|Феодосія}}, {{Lang-crh|Кефе, Kefe}}{{sfn|Усеинов|2008}}) — [[Ҡырым]]дың көньяҡ-көнсығыш яр буйында урынлашҡан ҡала. Феодосия ҡала округының (Феодосия ҡала советы) үҙәге. Хәрби дан ҡалаһы (2015 й.)&lt;ref name=&quot;Город воинской славы&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;

== Атамаһы ==
Феодосия атамаһы (грек. &lt;span lang=&quot;el&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;&quot;&gt;Θεοδοσία&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;) боронғо грек теленән тәржемә иткәндә, Алла тарафынан бирелгән, тигән мәғәнәне аңлата. [[Урта быуаттар]]ҙа Кафа тип аталған (төрк. &lt;span lang=&quot;tr&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kefe&lt;/span&gt; һәм {{Lang-crh|Kefe}}, {{Lang-it|Caffa}}).

== Физик-географик ҡылыҡһырламаһы ==

=== Географик урыны һәм сиктәре ===
Феодосия Ҡырымдың көньяҡ-көнсығышында Феодосия ҡултығы яры буйында ҡаланы көньяҡ- көнбайыштан ҡаплап торған Тәпә-Уба тип аталған тау армыттары битләүҙәрендә урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 302 метр бейеклектә урынлашҡан тау — Ҡырым тауҙарының Төп теҙмәһенең һуңғы һырты. Ул [[Севастополь]] эргәһендә, Айя морононан Изге Илья моронона тиклем һуҙылған. Һуңғы бер нисә йылда шәхси төҙөлөштәр алып барылыу сәбәпле, Изге Илья мороно күренеше бик ныҡ үҙгәрә. Һырттың атамаһы [[Ҡырым татарҙары теле]]нән туранан-тура тәржемәләгәндә тау түбәһе, ә мәғәнәһе буйынса тауҙар тамамланған урын тигәнде аңлата. Ҡаланың төньяҡ өлөшөнән Байбуға йылғасығы аға, ул Айвазов тимер юл станцияһынан алыҫ булмаған урында диңгеҙгә ҡоя.

=== Гидрографияһы ===
Феодосия ҡултығының (киңлеге — 13 км, оҙонлоғо — 31 км) үҙенең ҡулса булып өйөрөлөп аҡҡан ағымы бар, һөҙөмтәлә яр буйҙарындағы һыу даими яңыртыла. Ҡултыҡҡа ингән урында һыуҙың тәрәнлеге 20-28 метр тәшкил итә, шуға ла ҡоро йөк ташый торған караптар һәм танкерҙар ҡултыҡҡа инә ала. Портҡа караптар фарватер буйынса, йәки тәҡдим ителгән һыу юлынан ғына үтә.

Феодосия тирәләй йылғалар бик аҙ. Йәйгеһен бик үк тәрән булмаған Байбуға йылғаһы ғына ағып ята, йәйге ямғыр, ҡышҡы ҡар һыуҙары һыуҙары ла шул йылғаға ағып төшә.

=== Климаты ===
Феодосияның климаты [[Симферополь]] климатына яҡын. Әммә [[Ҡара диңгеҙ]]гә яҡын урынлашҡанлыҡтан, уның климаты Урта диңгеҙ климатына оҡшаш, йыл әйләнәһенә уртаса температура ноль градустан юғары була. Шуға күрә Феодосияның климаты — дала һәм субтропик климат араһында тора. Әммә Ялтанан айырмалы рәүештә, Феодосияла күпкә түбән температура булыуы ла ихтимал. Йылына уртаса 23 көн ҡар ята, ҡыш бик ҡырыҫ булғанда ғына ҡар ҡатламының оҙағыраҡ ятыуы күҙәтелә.
Ҡыш бик йомшаҡ, ә йәй эҫе һәм ҡоро.

== Тарихы ==

=== Ҡалаға нигеҙ һалыу ===
[[Файл:The_Soviet_Union_1971_CPA_3974_stamp_(Ancient_Genoa_Tower,_Modern_Cranes,_Hammer_and_Sickle_and_Grapes).jpg|слева|мини|248x248пкс|[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың почта маркаһы]] [[1971 йыл]]да: «Феодосия 2500 йыл».]]
[[Файл:Theodosia_castle.JPG|мини|350x350пкс|Генуя ҡәлғәһе]]
Беҙҙең эраға тиклем VI быуаттта Милетанан килгән гректар Феодосияға нигеҙ һала. Беҙҙең эраға тиклем 355 йылдан алып Феодосия Боспор батшалығы составына инә&lt;ref group=&quot;А&quot; name=&quot;Античная Феодосия&quot;&gt;Боспор батшалығы составына инеү датаһы Феодосия фәнни бәхәс предметы булып тора, уларҙы күҙәтеү китап биреү стр 72-79 профессор [[Исторический факультет ТНУ|ТНУ]] Петрова э. б.&lt;meta /&gt;&lt;/ref&gt;{{sfn|Петрова|2000|с=72—79}}. Беҙҙең эраға тиклем IV быуатта һундар ҡаланы емерә. Ул осорҙа ҡалала һәм уның тирәләй аландар йәшәй, тораҡ пункты ла аландарса Ардабда ([[Осетин теле|осет.]] «Авда-арди») тип атала — тәржемәһе «ете аллалы». V быуатта [[Византия империяһы|Рим (Византия) империяһы]] ҡулына күсә, VI быуатта [[хазарҙар]] баҫып ала, аҙағыраҡ ҡайтанан Византияға күсә. Артабанғы быуаттарҙа ҙур булмаған тораҡ пункты булып ҡала, [[XIII быуат]]та [[Алтын Урҙа]] йоғонтоһона эләгә. Аҙаҡ был тораҡ пунктын [[Генуя]] сауҙагәрҙәре һатып ала.

=== Генуя осоро ===
Генуянан килгән кешеләр сәскә атҡан сауҙа һәм порт ҡалаһы Каффаны булдыра, ул төп порт һәм Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ ярында генуя тораҡ пункттарының үҙәге була. Ҡалала 70 меңдән ашыу кеше йәшәй, унда Изге Георгий банкы филиалы һәм театр эшләй. Ҡаланың үҙенең аҡса һуғыу йортонда тәңкәләр баҫыла. Генуя кешеләре формаль рәүештә был ерҙәрҙең хужалары булып иҫәпләнгән Алтын урҙа хандары менән яҡшы мөнәсәбәттә була, шуға ла Алтын Урҙа Каффа биләмәләренә идара итеүсе префектты Ҡырымда тыуып үҫкәндәр араһынан ҡуя{{sfn|Марков|2006|с=264 (237-267)}}.

XIV быуат уртаһында КАФФА Европа тарихында иң үлемесле пандемияның — ҡара үлемдең башланыу нөктәһе була. [https://www.m24.ru/articles/%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/08042016/102102]

XV быуат уртаһына Каффа ҙурлығы буйынса Константинополде&lt;ref&gt;[http://video.yandex.ru/users/zemlja-zarnetskaja/view/224/ 17-05-3020 ACADEMIA менән — Сергей Карпов. «Ҡара. Сатында цивилизацияһы». 1-я лекция — Яндекс. Видео] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007060141/http://video.yandex.ru/users/zemlja-zarnetskaja/view/224/ |date=2011-10-07 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; уҙып китә; Күп милләтле ҡалала әрмәндәр күберәк була&lt;ref&gt;[http://video.yandex.ru/users/zemlja-zarnetskaja/view/225/ 18-05-2010 ACADEMIA менән — Сергей Карпов. «Ҡара. Сатында цивилизацияһы». 2-я лекция — Яндекс. Видео] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819204332/http://video.yandex.ru/users/zemlja-zarnetskaja/view/225/ |date=2011-08-19 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Ғосман осоро ===
 
1475 йылда Каффаны бөтә генуя биләмәләре менән бергә башында Гедик Әхмәт-паша торған [[Ғосман империяһы|ғосман]] ғәскәре баҫып ала. Феодосиянан көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан ике һырттың атамалары — Бөйөк Янышар һәм Кесе Янышар (оло һәм кесе [[Яңысарҙар|янышар]]&lt;ref group=&quot;А&quot; name=&quot;Ирина Лезина&quot;&gt;Был дәғүә Лезина И баҫып, күтәрелә [[Топоним|топонимдар]] «Янышар» исеме [[Башкир|башҡорт]] ырыуына Янсара.&lt;meta /&gt;&lt;/ref&gt;{{sfn|Лезина|1985|с=344}}) ғосман осоро менән бәйле. Кефе (төрөктәр Каффаны шулай атай) төрөктәр өсөн Ҡара диңгеҙҙәге төп төрөк портының береһе була, Ҡара диңгеҙ буйындағы иң ҙур ҡолдар баҙары ла тап ошонда урынлашҡан була. Ҡырым татарҙары, поляк һәр урыҫ ҡалалары һәм ауылдарын талап, кешеләрен ҡоллоҡҡа алып, ошондағы ҡолдар баҙарында һаталар. 1616 йылда гетман Петр Сагайдачный етәкселегендәге Запорожье ғәскәре казактары төрөк ҡәлғәһе Каффаны штурмлап баҫып ала, 14 меңлек төрөк гарнизонын ҡыйратып, әсирҙәрен азат итә.&lt;sup class=&quot;noprint&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;&quot; title=&quot;не указан источник на утверждение (16 июля 2015)&quot;&gt;сығанаҡ 1292 көн күрһәтелмәгән&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

Ғосман осоронда ҡаланы йыш ҡына Кесе Истанбул — Бәләкәй Истанбул һәм Ҡырым-Истанбул&lt;ref name=&quot;brok&quot;&gt;А. а. брокгауз һәм ефрондың энциклопедик һүҙлеге и. ф. Мәҡәләләр «Феодосия, таврия губернаһының өйәҙ ҡалаларында»&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; тип тә атайҙар. 1682 йылда ҡалала 4000 йорт иҫәпләнә: шуларҙың 3200-өндә мосолмандар, 800-өндә христиандар йәшәй&lt;ref name=&quot;brok&quot; /&gt;. Каффаның тирә-яғында тәбиғи тоҙ сығарыу кәсебе киң таралған була{{sfn|Рябчиков|2003|с=77}}.

=== Рәсәй империяһы составында ===
[[Файл:Aivazovsky_-_Black_Sea_Fleet_in_the_Bay_of_Theodosia.jpg|слева|мини|350x350пкс|[[Айвазовский Иван Константинович|И. Айвазовский]] «Феодосияла''Ҡара диңгеҙ флоты''»]]
[[1771 йыл]]да урыҫ ғәскәрҙәре Каффаны баҫып ала; 1783 йылда Екатерина II манифесы менән тотош Ҡырымды Рәсәй составына индерә; [[1784 йыл]]да ярымутрау Таврия өлкәһе составына индерелә, 1787 йылда императрица [[Екатерина II]] сәйәхәте барышында Ҡырым ярымутрауында ла була.

Каффа ҡалаһы тәңкә баҫыу йортонда Екатерина һәм [[Иосиф II|Иосифтың]] был ҡалала булып китеүе тураһындағы яҙыу баҫылған тәңкә һуғыла.

[[1796 йыл]]дан — Новороссийск губернаһы составында; [[1798 йыл]]да 30 йылға Порто-франко тип иғлан ителә; [[1802 йыл]]да өйәҙ учреждениелары бында күсерелә, ҡала үҙе айырым ҡала статусын ала ([[1827 йыл]]да был статус алына); [[1804 йыл]]да ҡалаға боронғо Феодосия атамаһы ҡайтарыла&lt;ref name=&quot;brok&quot;/&gt;. [[1778 йыл]]да Рәсәй хөкүмәте Ҡырым христиандарын Азов диңгеҙе ярҙарына күсерә башлағас, 5511 әрмән, 1648 грек, 24 грузин Феодосияны ташлап китә. Феодосия халҡы түбәндәгесә була: [[1829 йыл]]да — 3700, [[1838 йыл]] — 4500, [[1861 йыл]]да — 8400, [[1874 йыл]]да — 10600, [[1894 йыл]]дан — 17000 кеше&lt;ref name=&quot;brok&quot; /&gt;.

[[XIX быуат]]та бөйөк рәссам-маринист [[Айвазовский Иван Константинович]] ошо ҡалала тыуа, йәшәй һәм ижад итә.

1888 йылда [[Чехов Антон Павлович|А. П. Чехов Феодосияла]] булып китә. [[1892 йыл]]да Феодосия менән [[Янкөй|Джанкой]] араһына тимер юлы һалына. ә [[1899 йыл]]да коммерция порты Севастополдән был ҡалаға күсерелә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{БСЭ3|статья=Феодосия}}&lt;/ref&gt;. Тап ошо порт ҡалала сәнәғәттең үҫешенә булышлыҡ итә. [[1897 йыл]]ға Феодосияла 27 238 кеше иҫәпләнә (15 995 ир-ат һәм 11 243 ҡатын-ҡыҙ), шул иҫәптән 16 000 [[Урыҫтар|урыҫ,]] 3200 татар, 3000 йәһүд, 1700 ҡараим, 180 башҡа милләт вәкилдәре көн итә&lt;ref name=&quot;brok&quot;/&gt;. 1900 йылда И. К. Айвазовский 83 йәшендә Феодосияла вафат була.

=== Революция һәм граждандар һуғышы ===
[[1920 йыл]]дың ноябрендә Феодесияла совет власы тулыһынса урынлаштырыла. Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң кисәге Ҡыҙыл Армия яугирҙәре, Ҡырым өсөн һуғышта ҡатнашыусылар булған порт эшселәре Феодосия портын тергеҙеү эшенә тотона. Рәсәйҙә аслыҡ хөкөм һөргәндә сит илдән килгән иген һәм аҙыҡ-түлек Феодосия порты аша үтә. Бөтәһе 5 880 000 бот аҙыҡ-түлек бушатыла. Ошо батырлығы өсөн Феодосия порты Үҙәк башҡарма комитеттың [[1923 йыл|1923 йылдың 19 мартындағы]] ҡарары менән республиканың юғары наградаһы — РСФСР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә{{sfn|Кузнецов|1976|с=170}}. Феодосия биш йыллыҡтар осоронда иң тәүге сиратта сәнәғәт үҙәге булараҡ үҫешә.

=== Бөйөк Ватан һуғышы ===
[[Файл:22june1941.jpg|слева|мини|Германия ғәскәрҙәре ссср территорияһынабаҫып инә]]
Феодосияны немец ғәскәрҙәре беренсе тапҡыр 1941 йылдың ноябрендә биләй&lt;ref group=&quot;А&quot;&gt;Румыния составына инә һәм дошман көстәренең бер өлөшө.&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. 26-30 декабрҙә Феодосия портына Ҡыҙыл Армия десанты төшөрөлә. Өс аҙнаға ҡала йәнә советтар ҡулында ҡала. 1942 йылдың [[18 ғинуар]]ында ҡаланы ҡайтанан яңынан немец ғәскәрҙәре баҫып ала, ҡала бургомистры итеп ВКП(б)-ның элекке әүҙем ағзаһы&lt;ref&gt;Китап «[[Повседневная жизнь населения России в период нацистской оккупации (книга)|нацист оккупацияһы осорға рәсәй халыҡтың көндәлек тормош»]], 2011, тарихсы [[Ковалёв, Борис Николаевич|Борис Ковалев]], стр 18: ''«Тик кешеләр менән булған, совет власы ваҡытында һәм ул билдәле бер урын биләй. Мәҫәлән, баш ҡалаға элекке феодосия ҡалалары әүҙем ағзаһы булып ВКП(б) Грузинов».''&lt;meta /&gt;&lt;/ref&gt; Василий Грузинов тәғәйенләнә&lt;ref&gt;«Китабы яҙыусыларҙың көндәлектәре», яҙыусы [[Симонов, Константин Михайлович|Константин Симонов]]: ''«Тиҙҙән китеп барышы һәм ҡатын-немка, магистратура эшләй эшкә урынлаша, һуңынан ҡала грузинов тәғәйенләнгән».''&lt;meta /&gt;&lt;/ref&gt;. Ҡалала йәшерен антифашистик подполье эшләй.

[[1944 йыл|1944 йылдың 13 апрелендә]] Ҡыҙыл Армияның дөйөм һөжүме барышында Феодосия тулыһынса азат ителә.

Оккупация ваҡытында 8000 ашыу кеше, шул иҫәптән ҡалала йәшәгән бөтә йәһүдтәр (3248 кеше) атып үлтерелә&lt;ref&gt;[Gilbert Martin, Atlas Routledge of The the Holocaust, 2002, pp. 64, 83]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;). СССР тарҡалғандан һуң һәләк булғандар иҫтәләгенә һәйкәл ҡуйыла.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://jewish.kiev.ua/news/5617/|title=ФЕОДОСИЯ. Осквернён памятник жертвам Холокоста &amp;#124; Еврейские новости мира и Украины &amp;#124; ВЕК — Всеукраинский еврейский конгресс|accessdate=2013-03-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzBsLais|archivedate=2013-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014121849/http://jewish.kiev.ua/news/5617/ |date=2013-10-14 }}&lt;/ref&gt;

.

Ҡала I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.Ҡаланы һаҡлаусылар тарафынан Ватанының азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн күрһәтелгән ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ өсөн Феодосияға Хәрби дан ҡалаһы тигән маҡтаулы исем бирелә.&lt;sup class=&quot;noprint&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;&quot; title=&quot;не указан источник на утверждение (16 июля 2015)&quot;&gt;1299 сығанағы көн күрһәтелмәгән&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

=== Һуғыштан һуңғы осор ===
[[Файл:Memory_desk._Theodosia._Crimea.jpg|слева|мини|Был мемориаль таҡта ҡунаҡхана «Астория» ҡунаҡханаһына ҡуйылған мемориаль таҡта.]]
[[1954 йыл]]да Феодосия Ҡырым өлкәһе составында [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ына]] тапшырыла. 1970-се йылдар башында курорт ҡалаһы статусын ала.

2014 йылда ҡала Ҡырым ярымутрауы менән бергә Рәсәйгә ҡушыла.

6 апрель [[2015 йыл|2015 йылдың 6 апрелендә]] Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән Феодосияға Рәсәйҙең Хәрби дан ҡалаһы статусы бирелә&lt;ref name=&quot;Город воинской славы&quot;&gt;{{cite web|url=http://static.kremlin.ru/media/acts/files/0001201504070023.pdf|title=Указ Президента Российской Федерации от 6 апреля 2015 года №179 «О присвоении г. Феодосии почетного звания Российской Федерации «Город воинской славы»|date=2015-04-06|publisher=[[Kremlin.ru]]|accessdate=2015-04-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite news|title = Путин присвоил звание &quot;Город воинской славы&quot; Старой Руссе и Феодосии|author = |url = http://ria.ru/society/20150406/1056939615.html|work = [[РИА Новости]]|date = 2015-04-06|language = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==

=== Динамикаһы ===
''Феодосия ҡалаһы халҡы (ҡала советына буйһонған тораҡ пункттарынан башҡа), мең кеше''''&lt;ref name=&quot;pop-stat.mashke.org&quot;&gt;[http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm Cities &amp; towns of Ukraine&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626112438/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-06-26 }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;standard&quot;
!1897-01-28
!15.03.1923
!17.12.1926
!17.01.1939
!15.01.1959
!15.01.1970
!17.01.1979
!12.01.1989
!1992
!1998
!05.12.2001
|-
|24,096
|22,663
|27,347
|45,032
|46,327
|64,938
|76,402
|83,912
|86,400
|80,900
|74,669
|}
''-&quot;- ағымдағы йыл мәғлүмәттәре буйынса''&lt;ref name=&quot;pop-stat.mashke.org&quot; /&gt;
{| class=&quot;standard&quot;
{| class=&quot;standard&quot;
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
|-
|73,626
|72,926
|72,412
|71,725
|71,535
|71,214
|}

=== Милли составы ===
Ҡалала [[Урыҫтар|урыҫ]] халҡы күпселекте тәшкил итә.

Ҡала халҡының милли составы буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе 2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡала халҡының милли составы:&lt;ref&gt;[http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/resources/1f72198049859f4b9205f22d12c3261e/pub-04-01.pdf 4.1. Халыҡтың милли составы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925112720/http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/resources/1f72198049859f4b9205f22d12c3261e/pub-04-01.pdf |date=2015-09-25 }} // [http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/ru/census_and_researching/census/crimea_census_2014/score_2010/ ҡырым федераль округы халыҡ иҫәбе 2014 йыл йомғаҡтары крымстат сайтында.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925112945/http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/ru/census_and_researching/census/crimea_census_2014/score_2010/ |date=2015-09-25 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ГН&quot;&gt;ҡала халҡы [[Феодосия (городской округ)|Феодосия ҡала округы]]&lt;meta /&gt;&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;														
!&lt;small&gt;милләте&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;бөтәһе,&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; кеше&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;% &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;барыһы ла-&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;көндәре&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;% &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;күрһәтеү-&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;шиха&lt;/small&gt;
|-							
|күрһәтеү
| align=&quot;right&quot; |66465
| align=&quot;right&quot; |96,27 %
| align=&quot;right&quot; |100,00 %
|-							
|[[Урыҫтар|рус]]
| align=&quot;right&quot; |54812
| align=&quot;right&quot; |79,39 %
| align=&quot;right&quot; |82,47 %
|-							
|[[украиндар]]
| align=&quot;right&quot; |7899
| align=&quot;right&quot; |11,44 %
| align=&quot;right&quot; |11,88 %
|-							
|[[белорустар]]
| align=&quot;right&quot; |700
| align=&quot;right&quot; |1,01 %
| align=&quot;right&quot; |1,05 %
|-							
|[[ҡырым татарҙары]]
| align=&quot;right&quot; |696
| align=&quot;right&quot; |1,01 %
| align=&quot;right&quot; |1,05 %
|-							
|[[татарҙар]]
| align=&quot;right&quot; |589
| align=&quot;right&quot; |0,85%-ын
| align=&quot;right&quot; |0,89 %
|-							
|әрмәндәр
| align=&quot;right&quot; |464
| align=&quot;right&quot; |0,67 %
| align=&quot;right&quot; |0,70 %
|-							
|[[йәһүдтәр]]
| align=&quot;right&quot; |137
| align=&quot;right&quot; |0,20 %
| align=&quot;right&quot; |0,21 %
|-							
|[[әзербайжандар]]
| align=&quot;right&quot; |132
| align=&quot;right&quot; |0,19 %
| align=&quot;right&quot; |0,20 %
|-							
|гректар
| align=&quot;right&quot; |113
| align=&quot;right&quot; |0,16 %
| align=&quot;right&quot; |0,17 процент
|-							
|молдавандар
| align=&quot;right&quot; |101
| align=&quot;right&quot; |0,15 %
| align=&quot;right&quot; |0,15 %
|-							
|грузиндар
| align=&quot;right&quot; |75
| align=&quot;right&quot; |0,11 процент
| align=&quot;right&quot; |0,11 процент
|-							
|поляктар
| align=&quot;right&quot; |67
| align=&quot;right&quot; |0,10 %
| align=&quot;right&quot; |0,10 %
|-							
|болгарҙар
| align=&quot;right&quot; |59
| align=&quot;right&quot; |0,09 %
| align=&quot;right&quot; |0,09 %
|-							
|ҡараим
| align=&quot;right&quot; |56
| align=&quot;right&quot; |0,08 %
| align=&quot;right&quot; |0,08 %
|-							
|[[Немецтар|немец]]
| align=&quot;right&quot; |49
| align=&quot;right&quot; |0,07 %
| align=&quot;right&quot; |0,07 %
|-							
|[[сыуаштар]]
| align=&quot;right&quot; |46
| align=&quot;right&quot; |0,07 %
| align=&quot;right&quot; |0,07 %
|-							
|[[Үзбәктәр|үзбәк]]
| align=&quot;right&quot; |34
| align=&quot;right&quot; |0,05 %
| align=&quot;right&quot; |0,05 %
|-							
|башҡа
| align=&quot;right&quot; |436
| align=&quot;right&quot; |0,63 процентҡа
| align=&quot;right&quot; |0,66 %
|-							
|күрһәтеү
| align=&quot;right&quot; |2573
| align=&quot;right&quot; |3,73 %
| align=&quot;right&quot; |
|-							
|барыһы
| align=&quot;right&quot; |69038
| align=&quot;right&quot; |100,00 %
| align=&quot;right&quot; |
|}
&lt;div style=&quot;overflow:auto; padding:0px; border:solid 0px;&quot; title=&quot;Численность населения Феодосии 1897-2009&quot;&gt;
[[Файл:Численность_населения_Феодосии_1897-2009.PNG|центр|мини|800x800пкс|&lt;center&gt;1897-2009 йылдарҙа Феодосияла халыҡ һаны&lt;/center&gt;]]&lt;/div&gt;
[[Файл:Языковой_состав_населения_Феодосии.PNG|мини|400x400пкс|Феодосия халҡының туған теле буйынса бүлеү&lt;ref name=&quot;СтатАРК-язык&quot;&gt;.
{{Cite web|author=Всеукраинская перепись населения 2001 года|authorlink=Всеукраинская перепись населения 2001 года|url=http://www.sf.ukrstat.gov.ua/perepis1.htm#_jaz|title=Языковый и национальный состав населения регионов АРК|publisher=Главное управление статистики по АРК|accessdate=2009-12-01|lang=ru|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AV1AQhN|archivedate=2011-08-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124150404/http://www.sf.ukrstat.gov.ua/perepis1.htm#_jaz |date=2011-11-24 }}&lt;/ref&gt;]]

* урыҫ теле теле — 87,4 % (94,2 мең кеше)
* [[украин теле]] — 7,4 % (8,0 мең кеше)
* [[Ҡырым татарҙары теле|татар теле]] — 4,2 % (4,6 мең кеше)
* [[белорус теле]] — 0,3 % (300 кеше)
* [[әрмән теле]] — 0,3 % (300 кеше)

== Иҡтисады ==
[[Файл:Феодосия_1_рубль_1918_аверс.jpg|мини|200x200пкс|[[1918 йыл|1918 йылда ҡулланылған]] Феодосия һумы]]
Хәҙерге Феодосия иҡтисадының нигеҙе — курорт тармағы&lt;ref&gt;«Бюджет аҡсаһын ваҡытында курорт сезоны һәм феодосия килем, милек һатып алыу һәм коммуналь ер» — Феодосия советы сессияһында сығышы яһаны&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=«Новый Регион – Крым», Анна Волкова|datepublished=17 ноября 2008|url=http://www.net-planet.ru/news/economy/?id=206726|title=Феодосийский горсовет решает, как потуже затянуть пояса|accessdate=2009-12-01|lang=ru|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AV43Clb|archivedate=2011-08-24}}&lt;/ref&gt; һәм диңгеҙ транспорты&lt;ref name=&quot;Мортранспорт&quot;&gt;{{Cite web|author=«Кафа»:|datepublished=10.01.09|url=http://www.kport.info/news/crimean.php?ELEMENT_ID=2853|title=Ожидание роста|accessdate=2009-12-01|lang=ru|description=О социальной роли порта и нефтебазы|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AV4rrvx|archivedate=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;. Феодосия — климатобальнеологик курорт ҡалаһы. Бында пляждар, минераль сығанаҡтар, батҡаҡ менән дауалау дауаханаһы, шифахана һәм ял йорттары бар. Туризм һәм транспорттан тыш иҡтисадты шарап етештереү, аҙыҡ-түлек, еңел сәнәғәт, машиналар эшләү тармағы, ауыл хужалығы һәм балыҡсылыҡ тармаҡтары тулыландыра. 2009 йылда сәнәғәттә 2500 кеше эшләгән. Ҡалала тәмәке, ойоҡ, офсет һәм мебель фабрикалары, механика, оптика&lt;ref&gt;[http://crimea.ria.ru/economy/20180228/1113928227.html 11. Гуп 2018 йылда ҡырымда һатыу планлаштырыла. Ҡырым РИА]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;, судомеханик, «Стройдеталь», һут, шарап заводтары; төҙөлөш материалдары комбинаты эшләй&lt;ref name=&quot;КРАЭМ-Экон&quot;&gt;{{Cite web|author=И. В. Мирошниченко|url=http://www.ekomir.crimea.ua/activity/ur2006/stat/feod_socio_2006.shtml|title=Анализ программы Социально-Экономического Развития и бюджета на 2006 год (г. Феодосия)|accessdate=2009-12-01|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AV601my|archivedate=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Курорт учреждениелары ===
[[Файл:Фео_Набережная.JPG|справа|мини|Феодосияла диңгеҙ яры]]
Иң эре шифахана-курорт учреждениелары:

* «Тулҡын» балалар шифаханаһы
* «„Восход“ шифаханаһы» — уға Айвазовский проспектындағы виллалар ҡарай.
* Феодосия үҙәк хәрби клиник шифаханаһы
* «Феодосия»
* «Алтын Пляж»

== Транспорты ==
Феодосия — заманса транспорт үҙәге, бында автомобиль, тимер юл һәм диңгеҙ транспорты менән ҡулланырға була. Ҡаланан 30 километрҙа Джанкой — Феодосия тимер юлына яҡын ғына аэродром урынлашҡан, ул бөтә типтағы самолеттарҙы ҡабул итергә һәләтле. «Айвазовская» тимер юл станцияһы менән йәнәшә Феодосия һәм Ҡырымдың башҡа тораҡ пункттары араһында йөрөгән автобустар өсөн халыҡ-ара автостанция урынлашҡан.

=== Тимер юлы ===
[[Файл:Memory_desk._1894-1994._Station_of_Theodosia.jpg|слева|мини|Вокзалы бинаһындағы иҫтәлекле таҡтаташ.]]
[[Файл:Железнодорожній_вокзал_станции_Феодосия.jpg|мини|Феодосия станцияһындағы тимер юл вокзалы.]]
[[Файл:Мост_по_жел._дорож._пути_от_станции_Айвазовская.jpg|слева|мини|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Өҫтөнән йәйәүлеләр күпере тимер юл өҫтөнән үтеүсе йәйәүлеләр өсөн күпер станцияһына тиклем айвазовская менән феодосия юлы станцияһы.&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;]]
[[Файл:Музей_станции_Феодосия.jpg|мини|Феодосия станцияһы музейы.]]

== Архитектура һәм планлаштырыу ==

=== Биләмәне планлаштырыу ===
Феодосия башҡа тораҡ пункттары менән ([[Симферополь]]-Һыланған, Владиславовка-[[Янкөй|Джанкой]], Керчь , Орджоникидзе) дүрт автомобиль юлы менән бәйле, ҡала эсендә был юлдар бер нисә транспорт артерияһына тап килә.

=== Майҙаны ===
Феодосияның бер генә майҙаны ла үҙ статусына эйә түгел, шуға ҡарамаҫтан уларҙың исемдәре урындағы үҙидара органдары һәм матбуғатта ҡулланыла.
{| class=&quot;graytable&quot;
|+
| width=&quot;29%&quot; |[[Файл:ВП Фео вокзал 2008.jpg|центр|250x250пкс]]
| width=&quot;5%&quot; |
| width=&quot;32%&quot; |[[Файл:Kino krim feodossija.jpg|центр|210x210пкс]]
| width=&quot;5%&quot; |
|[[Файл:Cerkov_sv_Ekateriny_085.jpg|центр|350x350пкс]]
|-
| align=&quot;center&quot; |Вокзал майҙаны бинаһы вокзалдан һәм станцияһы Феодосия)
|
| align=&quot;center&quot; |Кинотеатрында «Ҡырым»
|
| align=&quot;center&quot; |Автовокзал майҙанда (пландың икенсе — Изге Екатерина сиркәү)
|}

=== Музейҙар ===
[[Файл:ВП_музей_Грина_Фео.jpg|мини|280x280пкс|&lt;center&gt;Грин музейы&lt;/center&gt;]]
[[Файл:Muzei_Muhinoy,_Feodosia.jpg|мини|200x200пкс|&lt;center&gt;В. Мухина музейы&lt;/center&gt;]]

== Символикаһы ==

=== Флаг ===
{{сдвоенное изображение|право|Flag of Feodosia.svg|150|Flag of Feodosia.png|150|Флаг Феодосии образца 2005 года|Флаг городского округа Феодосия образца 2016 года}}Феодосияның флагы 2005 йылда раҫлана. Авторы С. И. Малышев.

2016 йылда Ҡырым Рәсәй федерацияһына ҡушылғандан һуң һайланған Феодосияның I саҡырылыш ҡала советы 2005 йылда раҫланған флагты юҡҡа сығара һәм уның урынына ҡала округы флагын раҫлай&lt;ref name=&quot;Положение о гербе Феодосии (2016)&quot;&gt;[http://feo.rk.gov.ru/rus/file/pub/pub_290069.pdf 29.04.2016 советы ҡарары менән феодосия № 567 «Феодосия ҡалаһы округының муниципаль берәмектең гербында һәм флагында ҡырым республикаһы тураһында положениены раҫлау тураһында»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171026164821/http://feo.rk.gov.ru/rus/file/pub/pub_290069.pdf |date=2017-10-26 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

=== Гербы ===
{{сдвоенное изображение|право|Coat of arms of Feodosia (2005).gif|100|Russian coat of arms of Feodosia (2016).png|100|Герб Феодосии 2005 года|Герб городского округа образца 2016 года}}

=== Туғанлашҡан ҡалалар ===
[[Файл:Кронштадт-Феодосия.JPG|мини|Монумент-һарыҡташ, побратимский араһында мөнәсәбәттә тамғалар [[Кронштадт]] һәм Феодосия араһында туғанлашыу мөнәсәбәттәрен урынлаштырыуҙың билдәһе.]]
{{Колонки}}
* [[1996 год|1996]] : {{Флаг|Украина}} ''[[Харьков]]'', [[Украина]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Договор о торгово-экономическом и культурном сотрудничестве.&lt;/ref&gt;
* [[1999 год|1999]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Самара]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot;&gt;Общее соглашение о сотрудничестве&lt;/ref&gt;
* [[2002 год|2002]] : {{Флаг|Греция}} ''[[Птолемаида (Греция)|Птолемаида]]'', [[Греция]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;
* [[2002 год|2002]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Ставрополь]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;
* [[2002 год|2002]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Курск]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Соглашение о дружбе и сотрудничестве&lt;/ref&gt;
* [[2002 год|2002]] : {{Флаг|Украина}} ''[[Донецк]]'', [[Украина]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Фактически контролируется самопровозглашённой [[Донецкая Народная Республика|ДНР]]&lt;/ref&gt;
* [[2003 год|2003]] : {{Флаг|Украина}} ''[[Шевченковский район Киева|Шевченковский район г. Киева]]'', [[Украина]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Соглашение о сотрудничестве и организации взаимодействия&lt;/ref&gt;
* [[2003 год|2003]] : {{Флаг|Украина}} ''[[Николаев (Николаевская область)|Николаев]]'', [[Украина]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;
* [[2003 год|2003]] : {{Флаг|Италия}} ''[[Бергамо (провинция)|Провинция Бергамо]]'', [[Италия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Протокол соглашения&lt;/ref&gt;
* [[2006 год|2006]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Азов]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;
* [[2007 год|2007]] : {{Флаг|Польша}} ''[[Колобжег]]'', [[Республика Польша]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;догов&quot;&gt;Договор о сотрудничестве&lt;/ref&gt;
* [[2007 год|2007]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Восточный административный округ|Восточный административный округ г. Москвы]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Протокол о дружбе и сотрудничестве&lt;/ref&gt;
* [[2008 год|2008]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Северодвинск]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Соглашение об экономическом и социально — культурном сотрудничестве&lt;/ref&gt;
* [[2008 год|2008]] : {{Флаг|Армения}} ''[[Армавир (город, Армения)|Армавир]]'', [[Армения]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;догов&quot; /&gt;
* [[2010 год|2010]] : {{Флаг|Израиль}} ''[[Ашкелон]]'', [[Израиль]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;
* [[2010 год|2010]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Кронштадт]]'', [[Россия]]&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://www.kotlin.ru/news/2010/07/02/news_16424.html
 | title       = Феодосия стала тридцатым городом-побратимом Кронштадта
 | date        = 2 июля 2010
 | publisher   = kotlin.ru
 | accessdate  = 2012-07-30
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/69eg5Y6dz
 | archivedate = 2012-08-04
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Соглашение об установлении побратимских связей&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;План международного сотрудничества на 2010—2012 годы&lt;/ref&gt;
* [[2011 год|2011]] : {{Флаг|Россия}}/{{Флаг|Украина}} ''[[Алушта]]'', {{В Крыму|НП}}&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://feodosea.com/2011/09/28/феодосия-подружилась-с-алуштой/
 | title       = Феодосия подружилась с Алуштой
 | date        = 28 сентября 2012
 | publisher   = Феодосийский горисполком
 | accessdate  = 2012-07-30
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/69eg7PQJY
 | archivedate = 2012-08-04
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;:0&quot;&gt;Договор о сотрудничестве в торгово-экономической, научно-технической и гуманитарно-культурной сферах&lt;/ref&gt;
* [[2013 год|2013]] : {{Флаг|Россия}} [[Армавир (Россия)|Армавир (в Краснодарском крае)]], [[Россия]]
* [[2014 год|2014]] : {{Флаг|Российская Федерация}} [[Ульяновск]], [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[2014 год|2014]] : {{Флаг|Российская Федерация}}[[Шадринск]], [[Россия]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.naurfo.ru/news/19272|title = Договор о сотрудничестве был подписан в Крыму|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;
* [[2014 год|2014]] : {{Флаг|Российская Федерация}}[[Каменск-Уральский]], [[Россия]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://itar-tass.com/ural-news/1336232|title = Жители Урала предложили организовать зимний отдых работников предприятий в Феодосии|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;
{{Конец кол}}&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Feodosiya chornobyl.jpg|Авария ҡорбандарына һәйкәл [[ЧАЭС]]
Файл:Crimea. Theodosia. Hot air balloon,.jpg|Ҡала көнө.
Файл:Дача Мілос.jpg|Дача «Милос» [[Проспект Айвазовского|проспект Айвазовский]]
Файл:Afansiy Nikitin memorial theodosia.JPG|Афанасий Никитин Һәйкәл
Файл:Genoese stronghold ruins Theodosia.JPG|Береһе ҡәлғә башнялары генуя
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмә 1 ==
&lt;references group=&quot;А&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Иҫкәрмә 2 ==
{{примечания|group=Б}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Э. Б. Петрова|заглавие=Античная Феодосия (научное издание)|место=Симферополь|издательство=Сонат|год=2000|страниц=264|isbn=966-7347-66-4|тираж=2000|ref=Петрова}}
* {{Китап|автор=Е. А. Катюшин|заглавие=Феодосия. Каффа. Кефе : Ист. очерк. (Библиотека альманаха &quot;Крымский альбом&quot;. Вып. 6).|место=Феодосия|издательство=Коктебель|год=1998|страниц=159 с., [4] л. цв. ил.|isbn=5-7770-0869-12|тираж=|ref=Катюшин}}
* {{Китап|автор=Евгений Марков.|заглавие=Очерки Крыма: Картины крымской жизни, истории и природы|оригинал=СПб; М.: Т-во Вольф, 1902. - 520с.;|издание=переиздание 3-го издания ([[1902 год]]а)|место=Киев|издательство=Стилос|год=2006|страниц=512|isbn=966-8518-53-5|ref=Марков}}
* {{Китап|автор=Ирина Лезина|часть=«Споря с легендами»|заглавие=Крымские каникулы (краеведческий сборник)|ответственный=Л. А. Литвинова|место=Симферополь|издательство=Таврия|год=1985|том=Кн. 2|страниц=352|тираж=50000|ref=Лезина}}
* {{Китап|автор=Ростислав Лихотворик|заглавие=Киммерия|место=Феодосия|издательство=ЭКМА+|год=2003|страниц=180|ref=Лихотворик}}
* {{Китап|автор=Владислав Рябчиков.|заглавие=На рубежах памяти (Незавершенная книга по истории Крыма)|ответственный=Сост. и ред. Л. А. Рябчиков|место=Симферополь|издательство=Сонат|год=2003|страниц=248|ref=Рябчиков|isbn=966-8111-03-6|тираж=2500}}
* {{Китап|автор=А. П. Чехов|заглавие=Собрание сочинений в двенадцати томах|ответственный=В. В. Ермилова|издание=Букинистическое издание|место=М.|издательство=Государственное издательство художественной литературы|год=1963|том=11|ref=Чехов|страниц=696|серия=А. Чехов. Собрание сочинений в двенадцати томах|тираж=588000}}
* {{Китап|часть=В. Г. Зарубин, Б. П. Грушецкий|заглавие=История Крыма с древнейших времен до наших дней|издание=3-е|место=Симферополь|издательство=Атлас-Компакт|год=2007|ref=Зарубин|страниц=408|isbn=966-572-621-8}}
* {{Китап|автор=Ан. Ф. Кузнецов.|заглавие=Дорогами Крыма|ответственный=Редакция географической литературы|место=М.|издательство=Мысль|год=1976|ref=Кузнецов|страницы=170}}
* {{Китап|автор=Дюличев В. П.|заглавие=Крым. История в очерках|место=Симферополь|издательство=РуБин|год=2005|страниц=496|isbn=966-96158-2-8|тираж=5000|ref=Дюличев|часть=1}}
* {{Китап|автор=Дюличев В. П.|заглавие=Крым. История в очерках. ''XX век''|место=Симферополь|издательство=РуБин|год=2006|страниц=344|isbn=966-96158-3-6|тираж=10000|часть=2|ref=Дюличев}}
* {{Китап|автор=А. Б. Иваницкая|заглавие=Власть и город. История местного самоуправления в Феодосии|место=Феодосия|издательство=Арт Лайф|год=2005|страниц=114|isbn=966-8803-01-9|тираж=1000|ref=Иваницкая}}
* {{Китап|автор=Дністрянський М. С.|заглавие=Етнополітична географія України|место=Львів|издательство=Літопис|год=2006|страниц=490|ref=Дністрянський}}
* {{Китап|автор=С. М. Усеинов|заглавие=Крымскотатарско-русско-украинский словарь|место=Симферополь|издательство=Тезис|год=2008|страниц=835|isbn=978-966-470-005-1|ref=Усеинов}}
* [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=483592 Сираттағы сессия өйәҙ земство йыйылышы ҡарары xxxviiii феодосия]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Феодосия: Типография Косенко м. и., 1904
* [http://krimoved-library.ru/books/feodosiya-istoriko-kraevedcheskiy-ocherk.html В.] [http://krimoved-library.ru/books/feodosiya-istoriko-kraevedcheskiy-ocherk.html И. Балахонов. «Феодосия» (тарихи-крайҙы очерк)]
* А. и. балахонов, Феодосия в. и. Балахонов: Белешмә, — 7. — Симферополь: Таврия, 1984. — 96 менән, 12. ил.
* [http://krimoved-library.ru/books/45-let-v-galeree-aivazovskogo.html Н. С Барсам. «Галереяһына 45 йыл. Айвазовский»]
* Антик Округы Феодосия Гаврилов а. в. — Симферополь: Әлифба. — 2004, c.. 175.
* Тарасенко Н. Ф. Феодосия. — Симферополь: Таврия, 1978. — 112-се менән, ләм.
* «Феодосия», — Издательский дом «ЧерноморПРЕСС» һәм «Коктебель», 2008—229 c.+C. 30. ҡушымта; &lt;nowiki&gt;ISBN 978-966-480-004-1&lt;/nowiki&gt;
* [http://hpj.asj-oa.am/3963/1/2003-2(138).pdf Әрмән тарихындағы ҡайһы бер мәсьәләләр культ ҡоролмалары Кафа (Феодосия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224120738/http://hpj.asj-oa.am/3963/1/2003-2%28138%29.pdf |date=2013-12-24 }}
* [http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf Сиркәү хаҡында тағы бер тапҡыр әрмән Феодосия XIII—XV вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308003640/http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf |date=2021-03-08 }} [http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf Микаэл архангел сиркәүе һәм Габриэл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308003640/http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf |date=2021-03-08 }}

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-БСЭ1|Каффа, город на южном берегу Крыма}}
* [http://old-feodosia.ru/ Элекке Феодосия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125191056/http://old-feodosia.ru/ |date=2019-01-25 }}
* [http://www.feo.ru/ Феодосия мәғлүмәт порталы]
* [https://feotoday.ru/ Феодосия мәғлүмәт порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622022039/https://feotoday.ru/ |date=2020-06-22 }}
* [http://krima.ru/feodosiya/history_feodosia/ Тарихи күҙәтеү Феодосия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190426121720/http://krima.ru/feodosiya/history_feodosia |date=2019-04-26 }}
* Феодосия ҡомартҡыһын мәҙәни мираҫ исемлегенә . Викигидтае

[[Категория:Ебәк юлы ҡалалары]]
[[Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>dibsx5fy1qnntxf90mxm19s4wi76472</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байбулатов Валерий Тимиргалиевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146506</id>
    <revision>
      <id>1300845</id>
      <parentid>1267369</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T01:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9422" sha1="f8ufcjp37k4o349jyyz65j8807ihf5u" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Байбулатов Валерий Тимиргалиевич''' ([[13 февраль]] [[1959 йыл]]) — ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәре, педагог, 1992 йылдан [[Мишкә районы]] үҙәге [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылындағы 150-се һөнәри училищеның (артабан һөнәри лицей, хәҙер агросәнәғәт колледжы) директоры. 2008—2016 йылдарҙа Бөтә мари Советы — Мер Канашта [[Башҡортостан Республикаһы]]нан Совет рәйесе урынбаҫары һәм президиум ағзаһы. 1982 йылдан Мишкә район Советы депутаты, 2012—2014 йылдарҙа район Советы рәйесе. 2003-2016 йылдарҙа «Мишкә» республика мари тарихи-мәҙәни үҙәге мөдире, 2016 йылдан көнсығыш мариҙарҙың милли-мәҙәи автономияһы рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф (2009) һәм ауыл хужалығы (2013) хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019). Мишкә районының почётлы гражданы.

== Биографияһы ==
Валерий Тимиргалиевич Байбулатов 1959 йылдың 13 февралендә Башҡорт АССР-ының Мишкә районы [[Тигермән (Мишкә районы)|Тигермән]] ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1966 йылда Тигермән башланғыс мәктәбенең беренсе синыфына бара, 1970—1976 йылдарҙа күрше [[Баймырҙа (Мишкә районы)|Баймырҙа]] ауылындағы урта мәктәптә уҡый. 

1976 йылда өлгөргәнлек аттестаты алғас, [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның агрономия факультетына уҡырға инә. 

Юғары белемле йәш белгес үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1981 йылдың ноябрендә Мишкә районының Мичурин исемендәге колхозында комплекслы бригада етәксеһе булып башлай. 

1982 йылдың майында ВЛКСМ-дың Мишкә район комитетына ойоштороу бүлеге мөдире итеп үрләтелә, ә бер айҙан ВОКСМ район комиетының беренсе секретары итеп һайлана.

1984 йылдың июненән 1986 йылдың октябренә тиклем райондың «Заря» умартасылыҡ совхозы директоры булып эшләй һәм хужалыҡтың үҙәртелеп-ҡоролоуы сәбәпле «Мишкә» совхозына орлоҡсо агроном итеп күсерелә.

1987 йылда «Дружба» колхозы идараһы рәйесе итеп һайлана.

1990—1991 йылдарҙа Свердловск Юғары партия мәктәбендә (аҙаҡтан Свердловск социаль-сәйәси институты) уҡый һәм уны тамамлағандан һуң Мишкә район хакимиәтенең йәштәр эштәре буйынса бүлек мөдире була.

1992 йылдың октябрендә Мишкәләге 150-се һөнәри училище директоры итеп күсерелә һәм бөгөнгө көндә лә шул уҡ вазифала — агросәнәғәт колледжы етәксеһе булып эшләй&lt;ref&gt;[http://prof-licei150.ucoz.ru/index/inzhenerno_pedagogicheskij_sostav/0-16 ГБПОУ Мишкинский агропромышленный колледж. Инженерно-педагогический состав]{{ref-ru}}{{V|12|02|2019}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылда Валерий Байбулатов Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнде&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1336070-rukovoditel-bashkortostana-radiy-khabirov-vruchil-gosudarstvennye-nagrady-/ Руководитель Башкортостана Радий Хабиров вручил государственные награды ИА «Башинформ», 2019, 1 августа]{{ref-ru}}{{V|1|08|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Бөтә мари Советы — Мер Канашта [[Башҡортостан Республикаһы]]нан Совет рәйесе урынбаҫары һәм президиум ағзаһы (2008—2016)
* Мишкә район Советы депутаты (1982 йылдан)
* Мишкә район Советы рәйесе (2012—2014)
* «Мишкә» республика мари тарихи-мәҙәни үҙәге мөдире (2003-2016)
* Көнсығыш мариҙарҙың милли-мәҙәи автономияһы рәйесе (2016 йылдан)

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2019)&lt;ref&gt;[https://glavarb.ru/Список%20награжденных%20(2019.08.01).pdf СПИСОК награждённых государственными наградами Российской Федерации и Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927090255/https://glavarb.ru/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2019.08.01).pdf |date=2021-09-27 }}{{V|1|08|2019}}&lt;/ref&gt;.
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2013)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2009)
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006)
* Саңғы спорты буйынса СССР-ҙың спорт мастерлығына кандидат.
* Мишкә районының почётлы гражданы&lt;ref&gt;[https://mishkan.bashkortostan.ru/district/honorary/290/ Муниципальный район Мишкинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Почётные граждане. Байбулатов Валерий Тимиргалиевич]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|7|08|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://mishkan.ru/bajbulatov-valerij-timirgalievich Байбулатов Валерий Тимиргалиевич. Администрация муниципального района Мишкинский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126093402/http://mishkan.ru/bajbulatov-valerij-timirgalievich |date=2018-11-26 }}{{ref-ru}}{{V|12|02|2019}}
* [https://deputat.openrepublic.ru/deputies/25258/ Главная \ Депутаты \ Байбулатов Валерий Тимиргалиевич. Проект «Открытая республика»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}{{V|12|02|2019}}
* [http://marihistory.ru/2011-01-01-20-08-55/1452-2011-10-11-19-45-59.html БАЙБУЛАТОВ Валерий Тимиргалиевич. Сайт «Марийская история в лицах»] {{ref-ru}}{{V|12|02|2019}}
* [https://mishred.rbsmi.ru/articles/obshchestvo/zhitelnitsa-mishkinskogo-rayona-podelilas-vospominaniyami-o-godakh-v-komsomole/ Мишкинская районная газета «Дружба», 2018, 31 октября]{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} {{V|12|02|2019}}
        

[[Категория:Мариҙар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:ВЛКСМ ағзалары]]
[[Категория:ВЛКСМ-дың район комитеты секретарҙары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]]</text>
      <sha1>f8ufcjp37k4o349jyyz65j8807ihf5u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бакден һарайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146589</id>
    <revision>
      <id>1300846</id>
      <parentid>1208140</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T02:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6595" sha1="n93pq9u7w417hzykt07hg04iv0vyiwj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бакден һарайы''' ([[Английский язык|ингл.]] &amp;nbsp;&lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Buckden Towers&lt;/span&gt;) —  [[XII быуат]]та төҙөлгән замок, [[Англия]]ла, Кембриджширҙың  Бакден ауылында урынлашҡан.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|datepublished=|url=http://www.gatehouse-gazetteer.info/English%20sites/132.html Buckden Towers|title=The comprehensive gazetteer and bibliography of the medieval castles|lang=en|publisher=Gatehouse website|accessdate=2016-01-26}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Күп сығанаҡтарҙа һарайҙың барлыҡҡа килеүе [[XV быуат]]ҡа ҡараһа ла, ысынында беренсе ағас ҡәлғә   Линкольн ҡалаһы епископтарының резиденцияһы булараҡ 1175 йылда төҙөлгән. Һуңынан, 1475 йылда,   ағас конструкцияныңнигеҙен кирбес  менән алмаштыралар һәм диураҙар һәм йырын менән һаҡланып торған бейек кирбес манара төҙөйҙәр,  [[1832 йыл]]да комплекс өлөшө  сиркәү вәкилдәре бойороғо буйынса һүтелә.

Рим-католик епископлығы  Нортгемптонға күскәндән һуң, [[1956 йыл]]да миссионер-кларетиндар замок биләмәһен  кесе семинария итеп итеп ҡуллана, унда кларетин булырға теләүсе балаларҙы алдан өйрәтәләр.  Кесе семинария  [[1965 йыл]]дың июлендә ябыла, шунан бирле Бакден һарайы кларетиндарҙың конференц-үҙәге була. Шулай уҡ биләмәлә Линкольдан Изге Хью католик сиркәүенең мәхәлләһе урынлашҡан, ул урта быуат һарайы урынында тора һәм семинаря юниорҙары өсөн сиркәү булараҡ төҙөлгән. Башнялар килеүселәр өсөн тәүлектең теләһә ҡайһы ваҡытында асыҡ, ммә эттәрҙе алып килеү тыйыла. 

1551 йылдың 16 июлендә, Генри, герцог Саффолк һәм уның ҡустыһы лорд Чарльз бында тире ауырыуынан вафат булалар&lt;ref&gt;2&lt;/ref&gt;. Улар Кембриджелағы эпидемиянан ҡотолоу өсөн Бакденға килгән булалар&lt;ref&gt;''Read Evelyn''. Lady Suffolk My: Portrait of A Catherine Willoughby, Duchess of Suffolk. — New York: Alfred A. Knopf, 1963. — pp. 82-84&lt;/ref&gt;.

1630 йылдарҙа бында  епископ Уильямс йәшәй, ул Бакденды яҡшы хәлгә килтерә, ул  ҡунаҡсыллығы  менән айырылып торған&lt;ref&gt;Anthony Milton, «Laud, William (1573—1645)», {{En|Dictionary of National Biography}}, [[Издательство Оксфордского университета]], 2004. ([http://www.oxforddnb.com/view/article/16112 Accessed 5 October 2006].)&lt;/ref&gt;.

Антиквар Эдвард Джон Раджа [[1839 йыл]]да  тарихи хеҙмәтен баҫтырып сығара, ул Бакден замогы тураһында ҙур булмаған очерк була&lt;ref&gt;{{Книга:DNB|автор=Bernard Barham Woodward|статья=Rudge, Edward|том=|страница=49|краткая=}}&lt;/ref&gt;

== Билдәле килеүселәре ==

* Генрих III 1248 йылда килә.
* Эдуард I 1291 йылда килә.
* Ричард III 1483 йылда килә.
* Екатерина Арагонская&lt;ref name=&quot;cambridgemilitaryhistory.com&quot;&gt;{{Cite web|author=|datepublished=|url=http://cambridgemilitaryhistory.com/2015/01/09/the-palace-of-buckden-fortified-manor-house-and-jail-of-a-queen|title=The Palace of Buckden, fortified manor house and jail of a queen|lang=en|publisher=Buckden Palace Page on Cambridge Military History Website|accessdate=2016-01-30}}&lt;/ref&gt;
* Маргарет Бофорт (  Генрих VII әсәһе) 1501 йылда килә.
* Генрих VIII һәм  Екатерина Говард 1541 йылда килә. 1541 йылда, тәхеткә ултырыр алдынан король һәм королева Англия буйлап сәйәхәт иткәндә  Бакден замогына туҡталалар.  Нәҡ ошо сәйәхәт ваҡытында Екатерина хыянатта ғәйепләнә һәм  1542 йылда  башын киҫеү юлы менән  үлтерелә&lt;ref name=&quot;cambridgemilitaryhistory.com&quot; /&gt;
* Яков I 1619 йылда килә.
* Георг IV 1814 йылда килә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Список замков Англии
* [[Замок (ҡаралты)|Замок]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* ''Адриан Петтифер'', (2002) ''[https://books.google.co.uk/books?id=47iheRUGKIEC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false English Castles: a Guide by Counties].'' Woodbridge, UK: Boydell Press. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-85115-782-5&lt;/nowiki&gt;.

== Һылтанмалар ==
{{commons category|Buckden Towers}}

* [http://www.buckden-towers.org.uk/ Центр кларетинов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207044623/http://www.buckden-towers.org.uk/ |date=2018-02-07 }}
* [http://www.fobt.org.uk Friends of Buckden Towers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200304083136/http://www.fobt.org.uk/ |date=2020-03-04 }} A registered charity that assists in the preservation of the historic buildings collectively known as Buckden Palace in the County of Cambridgeshire, UK
* [https://web.archive.org/web/20120405193956/http://www.buckden-village.co.uk/history/index.htm Buckden Village] История деревни
* [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20090903043001/http://pastscape.english-heritage.org.uk/hob.aspx?hob_id=363084 Detailed historic record for Buckden Towers] About this monument
[[Категория:Алфавит буйынса замоктар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Һарайҙар]]</text>
      <sha1>n93pq9u7w417hzykt07hg04iv0vyiwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берия Лаврентий Павлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147008</id>
    <revision>
      <id>1300855</id>
      <parentid>1295450</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T11:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137650" sha1="2vqhks5slx09h7ypn7gml0qv78nul40" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Берия Лаврентий Павлович''' ({{Lang-ka|ლავრენტი პავლეს ძე ბერია}}, '''Лавренти Павлес дзе Бериа'''; [[29 март]] [[1899 йыл]], [[Рәсәй империяһы]], Кутаиси губернаһы, Мерхеули — [[23 декабрь]] [[1953 йыл]], [[Мәскәү]]) — Рәсәй революционеры, совет [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|дәүләт]] һәм партия эшмәкәре, дәүләт именлегенең генераль комиссары (1941), Советтар Союзы Маршалы (1945)&lt;ref&gt;Академик [[Алиханов, Абрам Исаакович|Абрам Алиханов]] в своих воспоминаниях утверждал, что [[Сталин]] назвал Берию «ненастоящим, паркетным» маршалом [http://noev-kovcheg.ru/mag/2012-19/3508.html]&lt;/ref&gt;, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1943), 1953 йылда был исемдәрҙән мәхрүм ителә.

1941 йылдан алып — СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе (И. В. Сталиндың) урынбаҫары (1946 йылдан — Министрҙар Советы) уның 1953 йылдың 5 мартында вафат булғанынан һуң — СССР Министрҙар Советы рәйесенең (Г. Маленков) беренсе урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта СССР-ҙың эске эштәр министры. СССР-ҙың Дәүләт оборона комитеты ағзаһы (1941—1944), СССР ГКО-һы рәйесе урынбаҫары (1944—1945). СССР-ҙың 7-се саҡырылыш Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы, депутаты, СССР-ҙың 1-3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы (1934—1953), Үҙәк Комитет Политбюроһы ағзалығына кандидат (1939—1946), Политбюро ағзаһы (1946—1952), Башҡорт АССР-ы Юғары Советының депутаты (1947-1953)(Ишембай ҡалаһынан кандидат)&lt;ref&gt;[https://ufa.mk.ru/social/2019/07/09/lavrentiy-beriya-dva-sroka-otbyl-deputatom-bashkirskogo-parlamenta.html  &quot;Московский комсомолец&quot; гәзитенең публикацияһы ]&lt;/ref&gt;, КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы (1952—1953). И. В. Сталинға иң яҡын торғандар рәтендә була. Оборона сәнәғәтенең һәм ПВО-ның, шул иҫәптән ядро ҡоралына һәм ракета техникаһына ҡағылышы булған бөтә эштәрҙең мөһим тармаҡтарының кураторы. 1945 йылдың 20 авгусынан СССР-ҙың ядро программаһын тормошҡа ашырыу менән етәкселек итә&lt;ref name=&quot;9887cc&quot; /&gt;.

1953 йылдың 26 июнендә Л. П. Берия, власты баҫып алыу маҡсатында шпионаж һәм заговор формаһында тыуған илгә хыянат итеүҙә ғәйепләнеп, ҡулға алына. 1953 йылдың 23 декабрендә СССР-ҙың Юғары судының Махсус суд присутствиеһы хөкөмө буйынса атып үлтерелә.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм үҫмер йылдары ===
Лаврентий Берия 1899 йылдың 29 мартында Кутаисси губернаһының Мерхеул ауылында&lt;ref&gt;Колпакиди А. И., Серяков М. Л. [http://books.google.com/books?id=PbWp68vV6ysC&amp;pg=PA432 Щит и меч: Энциклопедический справочник.] М., 2002. [http://www.booksite.ru/localtxt/sch/iti/mech/23.htm]&lt;/ref&gt; ярлы крәҫтиән ғаиләһендә&lt;ref name=&quot;memo&quot;&gt;[http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb42.htm Берия Лаврентий Павлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161130103506/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb42.htm |date=2016-11-30 }} // Memo.ru&lt;/ref&gt; тыуған. Уның әсәһе Марта Джакели (1868—1955) — мегрел сығышлы&lt;ref&gt;{{книга|автор=Николай Зенькович|заглавие=Самые секретные родственники|ссылка=http://books.google.com/books?id=sXJEF6HHyH0C&amp;pg=PA20&amp;dq=джакели+берия&amp;hl=en&amp;ei=WBqxTZetCsycOorknfQI&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;sqi=2&amp;ved=0CC4Q6AEwAQ#v=onepage&amp;q=джакели%20берия&amp;f=false|место=М.|издательство=Олма-Пресс|год=2005|isbn=5-94850-408-5}}&lt;/ref&gt;, Серго Берия һәм ауылдаштары дәлилдәре буйынса, мегрел кенәз нәҫеле Дадиани менән алыҫ туғанлыҡта торған]{{sfn|Мой отец — Лаврентий Берия}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mk.ru/editions/daily/article/2004/02/04/119887-nash-gimmler.html|title=Наш Гиммлер - Издания МК|accessdate=2013-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FQxsdUV7?url=http://www.mk.ru/editions/daily/article/2004/02/04/119887-nash-gimmler.html|archivedate=2013-03-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.Тәүге ире вафат булғандан һуң Марта улы һәм ике ҡыҙы менән тороп ҡала&lt;ref name=&quot;prudnikova&quot;&gt;{{книга|заглавие=Берия, последний рыцарь Сталина|ссылка=http://books.google.com/books?id=TIgZcxiQHkcC&amp;pg=PA15&amp;dq=Марта+Джакели&amp;hl=en&amp;ei=WSQjTYHLEYjSsAPFksGnDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;sqi=2&amp;ved=0CCgQ6AEwAQ#v=onepage&amp;q=Марта%20Джакели&amp;f=false|автор=[[Прудникова, Елена Анатольевна|Елена Прудникова]], [[Александр Бушков]]. |издание=ЗАО «ОЛМА Медиа Групп»|год=2007|место=М.|accessdate=2011-01-04}}&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ, фәҡирлек арҡаһында, тәүге никахтан булған балаларҙы тәрбиәгә уның Дмитрий ағаһы ала&lt;ref name=&quot;prudnikova&quot;/&gt;.

Лаврентийҙың атаһы, Павел Хухаевич Берия (1872—1922) Мерхеулға Мегрелиянан күсеп килә. Ғаиләһендә өс бала тыуа, бер улы ике йәшендә үлә, ә ҡыҙы ауырыуҙан һуң телһеҙ булып ҡала. Лаврентийҙың уҡыуға һәләтле булыуын күреп, ата-әсәһе уға яҡшы белем бирергә тырышалар — Сухум юғары башланғыс училищеһында. Уҡыуға һәм йәшәүенә түләү өсөн уларға ярты йорттарын һатырға тура килә&lt;ref name=&quot;prudnikova&quot;/&gt;.

1917 йылда Берия бик яҡшы һөҙөмтәләр менән (башҡа мәғлүмәттәр буйынса уртаса уҡыған&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/editions/daily/article/2008/08/26/26233-po-sledu-palacha.html] [http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1779685 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910064312/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1779685 |date=2014-09-10 }}&lt;/ref&gt;) [[Сухум]] юғары башланғыс училищеһын тамамлай&lt;ref name=&quot;memo&quot; /&gt;, һәм [[Баҡы]] урта механик-техник төҙөлөш училищеһында белем ала. 17 йәшенән алып ул әсәһен һәм ауырыу һеңлеһен ҡарай, улар уның янына күсеп киләләр. 1916 йылда Нобелдәр нефть компанияһының баш контораһында практика үтә, бер үк ваҡытта училищела уҡыуын дауам итә. 1919 йылда уны техник-төҙөүсе-архитектор һөнәре буйынса тамамлай.

1918 йылдан алып механика-төҙөлөш училищеһындағы йәшерен марксистик түңәрәктә тора, уның ҡаҙнасыһы була. 1917 йылдың март айында Берия [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)-ға]] инә. 1917 йылдың июнь-декабрь айҙарында гидротехник отряды составында, техник булараҡ, Румын фронтына китә, Одессала хеҙмәт итә, артабан Пашканиҙа (Румыния) ауырыуы арҡаһында хеҙмәттән бушатыла һәм Баҡыға ҡайта, унда 1918 йылдың февраленән ҡала большевиктар ойошмаһында һәм Баҡы эшсе депутаттар Советы секретариатында эшләй. Баҡы коммунаһы баҫтырылғандан һәм төрөк-әзербайжан ғәскәрҙәре тарафынан Баҡы ҡалаһын баҫып алыуҙан һуң, Әзербайжанда Совет власы урынлаштырылғанға тиклем, йәшерен большевиктар ойошмаһы эшендә ҡатнаша (1920 йылдың апреле). 1918 йылдың октябренән 1919 йылдың ғинуарына тиклем — «Аҡ ҡала Каспий ширҡәте» заводында конторсы булып эшләй.

=== Әзербайжан контрразведкаһында ===
Берияның Әзербайжан Демократик Республикаһында (АДР) контрразведкалағы хеҙмәте асыҡланмаған. Уның һүҙҙәре буйынса, 1919—1920 йылдарҙа контразведкала эшләгән саҡта ул Царицындағы XI Ҡыҙыл Армия штабына тапҡан мәғлүмәтте тапшырған, әммә быны бер кем дә дөрөҫләй алмай. Шул уҡ ваҡытта 1953 йылда контразведка хеҙмәтендә булыуы уға ҡаршы ҡуйылған ғәйептәрҙең береһе була{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=5}}.

Рәсәй йәшерен хеҙмәттәр энциклопедияһына ярашлы, 1919 йылдың көҙөндә Баҡы большевистик подпольеһы етәксеһе А. И. Микояндың ҡушыуы буйынса ӘДР-ҙың дәүләт оборонаһы комитеты ҡарамағындағы контрреволюция менән көрәш буйынса ойошманың агенты була{{sfn|Колпакиди|2004|name=&quot;Колпакиди&quot;}}. А. В. Антонов-Овсеенко фекере буйынса, мусауатсылар разведкаһына Берия үҙенең класташы Мирза Балы рекомендацияһы буйынса алына, Балы уны М. Д. Багиров менән таныштыра&lt;ref name=&quot;n&quot;&gt;{{книга
|автор        = Антонов-Овсеенко А.
|заглавие     = Берия
|место        = М.
|издательство = 
|год          = 1999
|страницы     =18—19
|isbn         = 
}}&lt;/ref&gt; (Берияның күрһәтмәләренә ярашлы, ул Багиров менән 1921 йылда танышҡан){{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=383}}. Багировтың күрһәтмәләре буйынса, ул Берияның әзербажан контразведкаһында хеҙмәт итеүе тураһында Берияның үҙенән ишеткән: ''«Әйе, беләм. Бының турала миңә Берия үҙе 1921 йылда ӘзЧК-һына эшкә СОЧ-тың начальнигы һәм минең урынбаҫарым булараҡ килгәс тә һөйләне. Ул миңә, был разведкала партия ҡушыуы буйынса эшләнем, тине»''{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=591}}.

1923 йылдың 22 октябрендә яҙылған автобиографияһында Берия былай тип яҙа:{{цитата|Төрөк оккупацияһының беренсе ваҡытында мин Аҡ ҡалала &quot;Каспий ширҡәте&quot; заводында конторсы булып эшләнем. Шул уҡ 1919 йылдың көҙөндә &quot;Гуммет&quot; партияһынан контразведкаға хеҙмәткә киләм, унда Муссеви иптәш менән бергә эшләйем. Яҡынса 1920 йылдың мартында, Мусеви иптәште үлтергәндән һуң, мин контразведкалағы эшемде ҡалдырам һәм бер аҙ Баҡы таможняһында эшләйем&lt;ref name=&quot;Автобиография&quot;&gt;{{cite news| title=под псевдонимом «лакербая»| publisher=РОССИЙСКИЕ ВЕСТИ| url=http://rosvesty.ru/1945/interes/?id=1000000539| author=Станислав ТАРАСОВ, Дмитрий ЕРМОЛАЕВ| date=28 января - 4 февраля 2009| lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102103743/http://rosvesty.ru/1945/interes/?id=1000000539 |date=2011-01-02 }}&lt;/ref&gt;.}}
1953 йылда СССР-ҙың генераль прокуроры Р. А. Руденко унан һорау ала. Берия, хеҙмәткә «Гуммет» социал-демократик ойошмаһының большевистик крылоһының заданиеһы буйынса эшкә төшөүе тураһында күрһәтмә бирә. Был эште Мирдаут Гуссейнов ҡушыуы буйынса башҡарған һәм уның эше (Измайлов аша) ''«башлыса контразведкаға килгән граждандарҙың хаттары менән эш итеүгә ҡайта»{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=59, 111}}.

Автобиографияға ярашлы, Берия «1919 йылдың көҙөндә „Гуммет“» партияһынан контразведкаға хеҙмәткә инә һәм «яҡынса 1920 йылдың мартында, Муссевиҙы үлтергәндән һуң», эшен ҡалдыра{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=59}}. Мирфәттәх Баҡы ресторандарының береһендә, көҙ башында, 1919 йылдың 5 сентябрендә, үлтерелә&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = [[Алигейдар Караев|Караев А. Г.]]
|заглавие     = Из недавнего прошлого (материалы к истории Азербайджанской коммунистической партии (б)
|место        = Баку
|издательство = 
|год          = 1926
|страницы     =57—58
|isbn         = 
}}&lt;/ref&gt;. Контрразведкала Берияның хеҙмәте 3-4 ай дауам итә.Ул Гусейнов кәңәше буйынса эштән китеү тураһында ғариза бирә, сөнки әзербайжан контразведкаһы тулыһынса мусаүатсыларҙыҡына әйләнә{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=59}}.

=== Ҡабаттан Грузияла ===
1920 йылдың апрелендә, Әзербайжанда совет власы урынлаштырылғандан һуң, Грузия Демократик Республикаһына легаль булмаған эшкә РКП(б)-ның Кавказ крайкомы һәм 11-се армия Реввоенсоветы ҡарамағындағы теркәү бүлеге вәкиле итеп ебәрелә. Барып етеү менән тиерлек Тифлиста ҡулға алына һәм Грузияны ташлап сығыу шарты менән азат ителә. Автобиографияһында Берия яҙа:
 {{цитата|Әзербайжанда апрель түңкәрелешенең тәүге көндәренән үк компартияның (большевиктар) крайкомы тарафынан 11-се армияһы Революцион-Хәрби Советы ҡарамағындағы Кавказ фронты регистродынан Грузияға, вәкил булараҡ, йәшерен сит ил эше буйынса ебәреләм. Тифлиста Амаяк Назаретян йөҙөндә край комитеты менән бәйләнешкә инәм, Грузияла һәм Арменияла резиденттар селтәрен булдырам, грузин армияһы һәм гвардияһы штабтары менән бәйләнештәр булдырам, даими рәүештә Баҡы ҡалаһындағы регистродҡа курьерҙар ебәрәм. Тифлиста мине Грузияның Үҙәк Комитеты менән бергә ҡулға алалар, әммә Г. Стуруаның Ной Жордания менән һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә бөтәһен дә 3-көнлөк срокта Грузияны ташлап сығыу шарты менән азат итәләр. Әммә мин, Лакербай псевдонимы аҫтында РСФСР илселегенә ул ваҡытҡа Тифлис ҡалаһына килгән [[Киров Сергей Миронович|Киров иптәшкә]] хеҙмәткә төшөп, ҡалыуға өлгәшәмс&lt;ref name=&quot;Автобиография&quot;/&gt;.}}

Һуңғараҡ, грузин меньшевистик хөкүмәтенә ҡаршы ҡораллы ихтилал әҙерләүҙә ҡатнашып, урындағы контразведка тарафынан фашлана, ҡулға алына һәм кутаиси төрмәһенә ултыртыла&lt;ref name=&quot;Неизвестный Берия&quot;&gt;{{книга
|автор          = Алексей Топтыгин
|часть          = 
|заглавие       = Неизвестный Берия
|оригинал       = 
|ссылка         = http://books.google.com/books?id=sOyfuVK77aUC&amp;pg=PA384
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = М.
|издательство   = ИД Нева, Олма-Пресс 
|год            = 2002
|том            = 
|страницы       = 384
|страниц        = 480
|isbn           = 5-7654-1501-6, 5-224-03518-X
|тираж          = 5000
}}
&lt;/ref&gt;, һуңынан Әзербайжанға һөрөлә&lt;ref name=&quot;Справочник по КПСС и СССР&quot;/&gt;. Об этом он пишет:
Был ваҡиғалар тураһында Берия былай тип яҙа:
{{цитата|1920 йылдың майында мин Баҡыға регистродҡа Грузия менән солох килешеүе төҙөүе сәбәпле директивалар алыу өсөн китәм, әммә Тифлисҡа әйләнеп ҡайтҡан саҡта мине Ной Рамишвили телеграммаһы буйынса ҡулға алалар һәм Тифлисҡа оҙаталар, унан, Киров иптәштең мәшәҡәттәренә ҡарамаҫтан, мине Кутаиси төрмәһенә оҙаталар. 1920 йылдың июнь һәм июль айҙарында мин төрмәлә ултырам, сәйәси тотҡондар иғлан иткән дүрт көн ярымлыҡ аслыҡтан һуң ғына мине этап буйынса Әзербайжанға ебәрәләр&lt;ref name=&quot;Автобиография&quot;/&gt;.}}

Шатуновская О. Г. Баҡыла Берияны ҡулға алыу эпизодын тасуирлай: ''« … Берия… Әзербайжанда оҙаҡ булмай. Әзербайжанда уны төрмәгә ултырталар…уны провокатор булараҡ ултырталар, ә Багиров уны азат итә. [[Киров Сергей Миронович|Киров]] ул ваҡытта Тбилисиҙа постпред була. Ул 11 армияһы штабына, реввоенсоветҡа, Орджоникидзеға телеграмма һуға: „Провокатор Берия ҡасты, ҡулға алығыҙ.“»''&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Померанц Григорий Соломонович|заглавие=Следствие ведет каторжанка|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=ПИК|год=2004|страницы=|страниц=78|isbn=5-7358-0270-4}}&lt;/ref&gt;.

=== Әзербайжан ЧК-нда хеҙмәттә ===
[[Файл:Лаврентий Берия, 1920-е годы.jpg|thumb|160px|left|&lt;center&gt;Лаврентий Берия&lt;br&gt; чекист карьераһы башында, 1920-се йылдар&lt;center&gt;]]

Баҡыға ҡайтҡандан һуң Берия бер нисә тапҡыр Баҡы политехник институтында (элекке училище) уҡыуын дауам итергә маташа, өс курс тамамлай. 1920 йылдың август айында Әзербайжан КП(б)-ның Үҙәк Комитеты эштерә идарасыһы булып китә, ә шул уҡ йылдың октябрендә — буржуазия экспроприацияһы һәм эшселәрҙең көнкүрешен яҡшыртыу буйынса Ғәҙәттән тыш комиссияһының яуаплы секретары була, 1921 йылдың февраленә тиклем был вазифала эшләй&lt;ref name=&quot;Справочник по КПСС и СССР&quot;&gt;{{cite news | title=Берия Лаврентий Павлович|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991| url=http://www.knowbysight.info/BBB/00590.asp| lang=ru}}&lt;/ref&gt;. 1921 йылдың 24 апрелендә Политбюро һәм ӘКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Оргбюроһы ултырышында уны Әзербайжан Ғәҙәттән тыш Комиссияһының контрреволюция, спекуляция, бандитлыҡ һәм вазифа енәйәттәре буйынса Йәшерен-оператив бүлеге мөдире урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр (ул саҡта был вазифаны Гусейн Әхундов биләй)&lt;ref name=&quot;CK&quot;&gt;{{статья
|автор    = Халилов А. 
|заглавие = Внутренние противоречия и борьба в руководстве Азербайджанской ЧК в 1920-1922 гг.
|издание  = [[Вопросы истории]]
|номер    = 5
|место    =
|год      = 2016
|страницы = 128
|isbn     =
}}&lt;/ref&gt;. Әзербайжан компартияһы Политбюроһының 16 июлдәге ҡарарына ярашлы Әзербайжан Ғәҙәттән тыш комиссияһының рәйесе урынбаҫары итеп ҡуйыла&lt;ref name=&quot;CK&quot;/&gt; (в других источниках указан май 1921 года)&lt;ref name=&quot;Справочник по КПСС и СССР&quot;/&gt;.

Яҡынса ошо ваҡытта ул Әзербайжан ЧК-һы рәйесе булған М. Багиров менән дуҫлаша. Л. П. Берия күрһәтмәләренә ярашлы, уларҙың 1921 йылдың яҡынса апрель айында танышалар{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=383}}, шул уҡ ваҡытта Багиров 1954 йылда һорау алған саҡта, улар шул уҡ йылдың февраленән алып тығыҙ бәйләнештә булалар, тип белдерә{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=590}}. Улар бик яҡын дуҫ булалар. Кавказ партия ойошмаһында уларҙы хатта «сиам игеҙәктәре» тип атайҙар{{sfn|Баберовски|2010|с=757—758}}. С. Р. Мильштейн да ''«бергә эшләгән ваҡытта һәм аҙаҡҡы көндәренә тиклем Берияның Багиров менән яңҡын мөнәсәбәттәре һаҡланды»''{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=384}}. Берия үҙе таныуы буйынса, Багиров менән уның мөнәсәбәттәре яҡшы була, әммә насар саҡтары ла булған — ''«мин уның менән риза булмаған йәки уға бирелгән заданиеларҙы үтәүҙе талап иткән саҡта»''{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=384}}. [[1953 йыл]]дың 19 авгусында [[Үҙәк разведка идаралығы|АҠШ-тың Үҙәк разведка идаралығы]] тарафынан М. Д. Багиров тураһында әҙерләнгән белешмәһендә Берия Л. П. подпольела булған саҡта Багировтың һеңлеһенә өйләнгән, тип яҙыла. Әммә был белешмә дөрөҫлөккә тап килмәйҙер, сөнки Багировтың һәм Берияның биографияларында быға ҡағылышлы мәғлүмәт юҡ&lt;ref name=&quot;ot1&quot;&gt;{{книга
|автор        = Гасанлы Дж.
|заглавие     = Хрущёвская «оттепель» и национальный вопрос в Азербайджане (1954-1959)
|место        = М.
|издательство = Флинта
|год          = 2009
|страницы     =15—16
|isbn         = 
}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда Берия Әзербайжан партия һәм чекистар етәкселеге яғынан вәкәләттәрен арттырған өсөн һәм енәйәт эштәрен уйлап сығарғаны ҡаты тәнҡиткә дусар ителә, әммә етди язанан ҡотолоп ҡала&lt;ref name=&quot;Джанибекян&quot;&gt;В. г Джанибекян, «Провокатор һәм охранка», М.: Вече, 2005&lt;/ref&gt;. (Уны Анастас Микоян&lt;ref&gt;[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1992790 ЛЮДИ СОВЕСТИ И ДОЛГА&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140823074641/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1992790 |date=2014-08-23 }}&lt;/ref&gt;.) яҡлап сыға.)
[[Файл:Makharadze,_Mir-Jafar_Bagirov,_Beria.jpg|мини|250x250пкс|&lt;center&gt;Һулдан уңға: Филипп Махарадзе, Мир Джафар Багиров һәм Лаврентий Берия, 1935 йыл&lt;center&gt;]]
1921 йылдың декабрендә Әзербайжан партия ойошмаһын таҙартҡан саҡта Берияның «мусауат контразведкаһында» хеҙмәт итеүе тураһында һүҙ килеп сыға. Башта Әзербайжан Үҙәк Контроль Комиссияһы һәм Кавказ аръяғы партия ойошмалары тарафынан тикшереү үткәрелә, һуңынан тикшереү РКП(б)-ның Үҙәк Контроль Комиссияһы тапшырыла, һуңғыһында Берияны РКП(б) ҡарамағына күсерергә ҡарар ителә. 1922 йылдың 6 майында үткәрелгән Әзербайжан компартияһының Үҙәк комитеты Президиумы ултырышында ҡарар ҡабул ителә: ''«Берияның Әзербайжан ЧК-һындағы эше бик кәрәкле тип танырға, РКП Үҙәк Комитетын уны Әзербайжанда ҡалдырыуҙы һорарға»''&lt;ref name=&quot;CK1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Халилов А.|заглавие=Внутренние противоречия и борьба в руководстве Азербайджанской ЧК в 1920-1922 гг.|издание=[[Вопросы истории]]|место=|год=2016|номер=5|страницы=128—129|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1922 йылдың ғинуарында Багировты &quot;революцион законһыҙлыҡты боҙоу өсөн &quot; вазифаһынан бушатҡандан һуң, Берия уның урыннына ултыра. Ул ваҡыттағы рәсми документтарҙа ул Әзербайжан Ғәҙәттән тыш комиссияһы башлығы итеп күрһәтелә. Мәҫәлән, 8 апрелдәге Әзербайжан компартияһы Үҙәк Комитеты Президиумы ултырышы протоколында уның фамилияһы өсөнсө урында тора (Әз. ЧК-һы рәйесе ғәҙәттә өсөнсө булырға тейеш), ә Багировтың фамилияһы исемлектә күрһәтелмәгән&lt;ref name=&quot;CK1&quot;/&gt;. Кавказ аръяғы ЧК-һының Административ бүлегенең 8 июндәге 2703-сө һанлы бойороҡта ул Әз. ЧК-һы рәйесе тип исемләнгән&lt;ref name=&quot;CK1&quot; /&gt;.

Шул уҡ ваҡытта «Иттихат» мосолман ойошмаһын һәмуң эсерҙарҙың Кавказ аръяғы ойошмаһын тар-мар итеүҙә ҡатнаша. 1922 йылдың йәйгеһен Берия Әзербайжан ғәҙәттән тыш комиссияһының Йәшерен-оператив бүлеге мөдире вазифаһына тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;CK&quot; /&gt;.

=== Грузия дәүләт именлеге органдарындағы эше ===
1922 йылдың ноябрендә Берияны Тифлисҡа күсерәләр һәм Йәшерен-оператив бүлеге начальнигы һәм Грузия ССР-ының халыҡ Комиссарҙары Советы ҡармағындағы Ғәҙәттән тыш комиссияһы (артабан Грузия Дәүләт сәйәси идаралығы тип үҙгәртелә) рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Бер үк ваҡытта Кавказ аръяғы армияһының Махсус бүлеге начальнигы вазифаһын биләй&lt;ref&gt;[http://revolucia.ru/le389.html Революция. RU :: К дню рождения Л. П. Берии&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. 1923 йылдың июлендә Грузияның Үҙәк Башҡарма комитеты тарафынан Хәрби Хеҙмәт Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

1924 йылда меньшевиктар ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша, СССР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Колпакиди&quot; /&gt;.

1926 йылдың мартынан — Грузия ССР-ының Дәүләт Сәйәси идаралығы рәйесенең урынбаҫары, Йәшерен-оператив бүлеге начальнигы.

1926 йылдың 2 декабрендә Лаврентий Берия Грузия СССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Дәүләт сәйәси идаралығы рәйесе булып китә (әлеге вазифаны 1931 йылдың 3 декабренә тиклем биләй), Кавказ аръяғы Совет Федератив Социалистик Республикаһында Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ОГПУ-ның тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары һәм Кавказ аръяғы Совет Федератив Социалистик Республикаһында Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ГПУ рәйесе урынбаҫары (1931 йылдың 17 апреленә тиклем)&lt;ref name=&quot;Справочник по КПСС и СССР&quot;/&gt;. 1931 йылдың 17 апреленнән алып 1926 йылдың декабренә тиклем ошонда уҡ Йәшерен-оператив идаралығы начальнигы була&lt;ref name=&quot;Справочник по КПСС и СССР&quot;/&gt;.
1927 йылдың апреленән алып 1930 йылдың декабренә тиклем бер үк ваҡытта — Грузин ССР-ының эске эштәр халыҡ комиссары&lt;ref name=&quot;memo&quot;/&gt;. Ошо осорҙа И. В. Сталин менән осраша.

1930 йылдың 6 июнендәге Грузия ССР-ы КП(б)-ның Үҙәк Комитеты пленумы ҡарары буйынса Лаврентий Берия Грузия КП(б)-ның Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы итеп тәғәйенләнә (һуңынан Бюро)&lt;ref name=&quot;Справочник по КПСС и СССР&quot;/&gt;. 1931 йылдың 17 апрелендә Кавказ аръяғы Совет Федератив Социалистик Республикаһы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ГПУ-ның рәйесе, Кавказ аръяғы Совет Федератив Социалистик Республикаһы ОГПУ-һының тулы хоҡуҡлы вәкиле һәм Кавказ Ҡыҙыл Байраҡ армияһының ОГПУ Махсус бүлеге начальнигы вазифаларын биләй (1931 йылдың 3 декабренә тиклем)&lt;ref name=&quot;Справочник по КПСС и СССР&quot; /&gt;. Бер үк ваҡытта 1931 йылдың 18 авгусынан 3 декабренә тиклем — СССР-ҙың ОГПУ коллегияһы ағзаһы&lt;ref name=&quot;memo&quot;/&gt;.

=== Кавказ аръяғында партия эшендә ===
1931 йылдың 31 октябрендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы Л. П. Берияны Кавказ аръяғы крайкомының икенсе секретары вазифаһына тәғәйенләй (1932 йылдың 17 октябренә тиклем әлеге вазифаны биләй), 1931 йылдың 14 ноябрендә Грузия КП(б) Үҙәк Комитетының беренсе секретары итеп тәғәйенләнә (1938 йылдың 31 авгусына тиклем), 1932 йылдың 17 октябрендә — бер үк ваҡытта Кавказ аръяғы крайкомының беренсе секретары&lt;ref name=&quot;memo&quot;/&gt;, Армения һәм Әзербайжан компартияларының Үҙәк Комитеттары ағзаһы итеп һайлана. 1936 йылдың 5 декабрендә Кавказ аръяғы СФСР өс үҙаллы республикаларға бүленә, Кавказ аръяғы крайкомы 1937 йылдың 23 апрелендәге ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарарына ярашлы бөтөрөлә&lt;ref&gt;[http://www.oldgazette.ru/kopravda/24041937/text1.html Старые газеты Комсомольская правда, 24 апреля 1937 г. (стр.1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016194539/http://www.oldgazette.ru/kopravda/24041937/text1.html |date=2012-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

1933 йылдың 10 мартында ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Секретариаты Берияны Политбюро, Оргбюро, Үҙәк Комитеты Секретариаты ултырыштары протоколдарына Үҙәк Комитет ағзаларына мәғлүмәттәр ебәреү исемлегенә индерә. 1934 йылда ВКП(бX-ның VII съездында беренсе тапҡыр Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана&lt;ref name=&quot;Колпакиди&quot; /&gt;.

1934 йылдың декабрь айында Берия Сталиндың 55 йәше тулыуға арналған мәжлесендә була.

1935 йылдың мартында Берия СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты һәм уның президиумы ағзаһы итеп һайлана. 1935 йылдың 17 мартында ул беренсе тапҡыр Ленин ордены менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Колпакиди&quot; /&gt;. 1937 йылдың майында бер үк ваҡытта Грузия КП(б)-ның Тбилиси ҡала комитетын етәкләй (1938 йылдың 31 авгусына тиклем)&lt;ref name=&quot;Справочник по КПСС и СССР&quot;/&gt;.

1935 йылда «Кавказ аръяғындағы большевистик ойошмалар тарихы мәсьәләһенә» (тикшеренеүселәр фекере буйынса, уның авторҙары Малакия Торошелидзе һәм Эрик Бедия) исемле китап сығара&lt;ref&gt;[[Антонов-Овсеенко, Антон Владимирович|А. Антонова-Овсеенко]]. «Берияны».-М., 1999&lt;/ref&gt;. 1935 йылдың аҙағындағы Сталин Әҫәрҙәрен нәшер итеү проектында Берия — редакция составында, шулай уҡ айырым томдарҙың редакторы итеп күрһәтелә&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1015562 Стецкий о плане издания Собрания сочинений Сталина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222142626/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1015562 |date=2014-02-22 }}&lt;/ref&gt;.

Берия етәкселек иткән осорҙа төбәк халыҡ хужалығы тиҙ үҫешә. Берия Кавказ аръяғы нефть сәнәғәте үҫешенә ҙур өлөш индерә, ул эшләгән осорҙа сафҡа күп эре сәнәғәт объекттары индерелә (Земо-Авчал ГЭС-ы һәм башҡалар). Грузия бөтә Союз курорт зонаһына әүерелә. Субтропиктарҙа етештерелгән ауыл хужалығы продуцияһына (виноград, сәй, мандарин һәм башҡалар) юғары һатып алыу хаҡтары ҡуйыла: грузин крәҫтиәнлеге илдә иң хәллеләрҙән һанала.

Нестор Лакоба үҙенең вафаты алдынан (ағыуланыу һөҙөмтәһендә) Берияны үҙенең үлтереүсеһе тип әйткән, тиҙәр&lt;ref name=ReferenceD&gt;[[Широкорад, Александр Борисович|Широкорад А. Б.]] {{cite web|url=http://litrus.net/book/read/340?p=37|title=Война и мир Закавказья за последние три тысячи лет &amp;#124; Страница 37 &amp;#124; Онлайн-библиотека|accessdate=2013-03-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F9CBo0Sl?url=http://litrus.net/book/read/340?p=37|archivedate=2013-03-15|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202235258/http://litrus.net/book/read/340?p=37 |date=2013-12-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ReferenceA&gt;[[Антонов-Овсеенко, Антон Владимирович|А. В. Антонов-Овсеенко]] [http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1186241 ВОЖДЬ АБХАЗСКОГО НАРОДА. 70 ЛЕТ СО ДНЯ ГИБЕЛИ НЕСТОРА ЛАКОБЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029191355/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1186241 |date=2013-10-29 }}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың сентябрендә Мәскәүҙән Г. М. Маленков һәм А. И. Микоян менән берлектә Әрмәнстан партия ойошмаһының «таҙартыуын» үткәрә. «Ҙур таҙартыу» Грузияла ла үтә, унда партия һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәренең күбеһе репрессиялана&lt;ref name=&quot;Колпакиди&quot; /&gt;. Бында Грузия, Әзербайжан, Әрмәнстан партия етәкселәре араһында заговор «асыла», заговорсылар, йәнәһе, Кавказ аръяғының СССР-ҙан сығыуын һәм Бөйөк Британия протектораты аҫтына күсеүҙе планлаштырған&lt;ref name=&quot;Джанибекян&quot; /&gt;. Грузияла, мәҫәлән, мәғариф наркомы Гайоз Девдарианиға ҡаршы эҙәрлекләүҙәр башлана. Уның дәүләт именлеге органдарында һәм компартияла мөһим вазифалар биләгән Шалва ағаһы үлтерелә. Ахырҙа, Гайоз Девдариани 58-се статьяны боҙоуҙа һәм контрреволюцион эшмәкәрлек алып барыуҙа ғәйепләнә һәм НКВД тройкаһы хөкөмө буйынса 1938 йылда атып үлтерелә. Партия функционерҙарынан тыш, таҙартыуҙан урындағы интеллектуалдар ҙа репрессияларға дусар ителә, шул иҫәптән Михаил Джавахишвили, Тициан Табидзе, Сандро Ахметели, Евгений Микеладзе, Дмитрий Шеварднадзе, Георгий Элиава, Григорий Церетели һәм башҡаларight&amp;printsec=frontcover&amp;source=bl&amp;ots=Uz4vxD0uOk&amp;sig=fL2n2-cjFEB56bpjDSI_510RQgA&amp;hl=en&amp;ei=658tS-3tJZSAMrTEuIEJ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CAgQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=&amp;f=false ''Beria: Stalin’s First Lieutenant''], ''Princeton University Press'', стр. 78. 1993. ISBN 0-691-03257-2&lt;/ref&gt;.
1938 йылдың 17 ғинуарынан, СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советының 1-се сессияһынан СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзаһы.

=== СССР НКВД-һында ===
[[Файл:Moscow, Vspolny Lane 1.jpg|слева|мини|250px|&lt;center&gt; Л. П. Берияның элекке йорто, унда ул 1938—1953 йылдарҙа йәшәгән&lt;br&gt;(Малая Никитская урамы, 28/1)&lt;center&gt;]]
1938 йылдың 22 авгусында СССР-ҙың эске эштәр халыҡ комиссары Н. И. Ежовтың беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Берия менән бер үк ваҡытта тағы ла бер беренсе урынбаҫар итеп (15.04.1937) М. П. Фриновский тәғәйенләнә. 1938 йылдың 8 сентябрендә Фриновский СССР-ҙың Хәрби-һауа Флоты наркомы итеп тәғәйенләнәы&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/centr.htm Кто руководил НКВД : 1934—1941] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111021040407/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/centr.htm |date=2011-10-21 }}&lt;/ref&gt;, шул уҡ көндә уны СССР-ҙың НКВД идаралығы начальнигы вазифаһында Берия алмаштыра — 1938 йылдың 29 сентябрендә НКВД структураһында тергеҙелгән Дәүләт именлегенең Баш идаралығы вазифаһында Берияны НКВД наркомының беренсе урынбаҫары В. Н. Меркулов алмаштыра. 1938 йылдың 11 сентябрендә Л. П. Берияға Дәүләт именлеге 1-се ранглы комиссар званиеһы бирелә.

1938 йылдың 25 ноябрендә Берия СССР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә.
[[Файл:Lavrenti Beria Stalins family.jpg|&lt;center&gt;Л. П. Берия һәм И. В. Сталиндың ҡыҙы Светлана. ([[Сталин]] — артҡы планда)&lt;center&gt;|thumb|240 px|right]]
А. С. Барсенков һәм А. И. Вдовина фекеренсә, Берия НКВД башлығы вазифаһына килгәндән һуң репрессиялар ҡәтғи рәүештә кәмей. [[Оло террор]] тамамлана&lt;ref name=&quot;bv291&quot; /&gt;. 1939 йыл эсендә контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләнеү буйынса үлем язаһына — 2,6 мең, 1940 йылда — 1,6 мең кеше хөкөм ителә{{sfn|Барсенков, Вдовин|2008|c=291|name=&quot;bv291&quot;}}. 1939—1940 йылдарҙа 1937—1938 хөкөм ителмәгән кешеләрҙең күпселеге азат ителә; шулай уҡ хөкөм ителгәндәрҙең һәм лагерҙарға ебәрелгәндәрҙең бер өлөшө иреккә сығарыла. В. Н. Земсков мәғлүмәттәре буйынса, 1938 йылда 279 966 кеше азат ителә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.stolitsa.org/1266-lozh-pod-vidom-statistiki-ob-odnoy-publikacii-v-zhurnale-sociologicheskie-issledovaniya.html|title=Ложь под видом статистики. Об одной публикации в журнале «Социологические исследования» » Журнал Столица}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218090739/http://www.stolitsa.org/1266-lozh-pod-vidom-statistiki-ob-odnoy-publikacii-v-zhurnale-sociologicheskie-issledovaniya.html |date=2018-02-18 }}&lt;/ref&gt;. МДУ-ның эксперт комиссияһы Барсенковтың һәм Вдовиндың дәреслегендә фактик хаталар таба һәм 1939—1940 йылдарҙа азат ителгәндәрҙең һаны 150—200 мең кеше тип баһалай&lt;ref&gt;[http://ria.ru/society/20101124/300515272.html Эксперты МГУ нашли фактические ошибки в учебнике Барсенкова и Вдовина]&lt;/ref&gt;. «Йәмғиәттең ҡайһы бер даирәләрендә уның 30-сы йылдарҙың иң аҙағында „социалистик законлылыҡты“ тергеҙгән кеше репутацияһы була», — тип билдәләй Яков Этингер&lt;ref&gt;[[Этингер, Яков Яковлевич|Этингер Я. Я.]] Это невозможно забыть: Воспоминания. М., 2001.&lt;/ref&gt;.

Л. П. Берия 1940 йылда Лев Троцкийҙы үлтереү буйынса операцияһына кураторлыҡ итә, 1940 йылда әсиргә эләккән поляк офицерҙарының һәм башҡа кешеләрҙең судтан тыш атып үлтереүҙең инициаторы була. буйынса яуаплы операциялар л. п. 1940 йылда юҡ Лев Троцкий, инициаторы булған преисполненный 1940 йылда поляк офицеры атып һәм башҡа әсирҙәр йөҙө.

1938 йылдың 25 ноябренән 1941 йылдың 3 февраленә тиклем Берия совет тышҡы разведка менән етәкселек итә (ул саҡта СССР-ҙың НКВД-һы функцияларына инә; 1941 йылдың 3 февралендә тышҡы разведка яңы булдырылған СССР-ҙың дәүләт именлеге Халыҡ комиссариаты составына тапшырыла, уны Берияның элекке урынбаҫары Меркулов етәкләй). Мартиросян фекеренсә, Берия ҡыҫҡа срокта Ежов осорондағы законһыҙлыҡҡа һәм террорға нөктә ҡуя. Уның етәкселегендә 1939—1940 йылдарҙа Европал, Японияла һәм АҠШ-та совет тышҡы разведкаһының бик көслө агенттар селтәре булдырыла&lt;ref&gt;[http://svr.gov.ru/history/stage04.htm Внешняя разведка в предвоенный период (1935—1941)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325165606/http://svr.gov.ru/history/stage04.htm |date=2014-03-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.e-reading.co.uk/book.php?book=1003074 Мартиросян А. 100 мифов о Берии. Вдохновитель репрессий или талантливый организатор? 1917—1941 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203100200/http://www.e-reading.co.uk/book.php?book=1003074 |date=2014-02-03 }}&lt;/ref&gt;.
1939 йылдың 22 мартынан — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат&lt;ref name=&quot;memo&quot;/&gt;. 1941 йылдың 30 ғинуарында Л. П. Берияға дәүләт именлегенең генераль комиссары званиеһы бирелә. 1941 йылдың 3 февралендә СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесенең урынбаҫары итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;memo&quot; /&gt;. Ул НКВД, НКГБ, урман һәм нефть сәнәғәте, төҫлө металдар, йылға флоты наркоматтарына кураторлыҡ итә.

=== Бөйөк Ватан һуғышы ===
[[Бөйөк Ватан һуғышы]] башында, 1941 йылдың июнь аҙағында, Берия П. Cудоплатовҡа СССР-ҙағы Болгария илсеһе И. Стаменов аша, ниндәй шарттарҙа Германия СССР-ға ҡаршы һуғышты туҡтатырға ризалаша икәнлеген белергә ҡуша&lt;ref&gt;[https://www.novayagazeta.ru/articles/2016/06/17/68966-stalin-v-1941-godu-byl-gotov-otdat-gitleru-pribaltiku-i-ukrainu Сталин в 1941 году был готов отдать Гитлеру Прибалтику и Украину]&lt;/ref&gt;.

1941 йылдың 18 октябрендә Л. П. Берия бер ниндәй судһыҙ-ниһеҙ тикшереү аҫтында булған 25 кешене, шул иҫәптән ҡулға алынған хәрби начальниктарҙы һәм уларҙың ҡатындарын, атып үлтереү тураһында бойороҡ бирә&lt;ref&gt;[http://www.vkonline.ru/article/10422.html Расстрел в запасной столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308213847/http://www.vkonline.ru/article/10422.html |date=2019-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

1941 йылдың 30 июнендә Л. П. Берия Дәүләт Оборона комитеты (ГКО) ағзаһы булып тора&lt;ref name=&quot;post3006&quot;&gt;[[:s:Постановление Президиума ВС СССР, СНК СССР и ЦК ВКП(б) от 30.06.41 о создании ГКО|Постановление Президиума Верховного Совета СССР, Совета Народных Комиссаров СССР и Центрального Комитета ВКП(б) от 30 июня 1941 года об образовании Государственного Комитета Обороны]]&lt;/ref&gt;. ГКО ҡарары менән Л. П. Берияға ГКО-ның самолеттар, моторҙар, ҡорал һәм минометтар етештереү буйынса ҡарарҙарын, шулай уҡ Ҡыҙыл Армияһының Хәрби-Һауа Көстәре эше буйынса (авиаполктар булдырыу, уларҙы кәрәкле ваҡытта фронтҡа ташлау һәм башҡалар) ГКО ҡарарҙарын контролдә тотоу бурысы йөкмәтелә&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/libris/stalin/15-36.html Постановление № ГКО-1241с от 4 февраля 1942 года]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Выставка образцов трофейного вооружения.jpg|слева|мини|250px|&lt;center&gt;Л. П. Берия (уртала) Горький исемендәге парктағы трофей немец ҡорал өлгөләре күргәҙмәһендә. Мәскәү, [[1943 йыл]]&lt;center&gt;]]
ГКО-ның 1942 йылдың 8 декабрендәге ҡарарына ярашлы Л. П. Берия ГКО-ның Оператив бюроһы ағзаһы итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;gko1241&quot;&gt;[[s:Постановление ГКО № 2615с от 8.12.42|Постановление ГКО № 2615с от 8.12.42]]&lt;/ref&gt;. Ошо уҡ ҡарар менән Л. П. Берияға өҫтәмә рәүештә Күмер сәнәғәте наркоматының һәм юлдар наркоматының эшен контролдә тотоу һәм күҙәтеү бурыстары йөкмәтелә&lt;ref name=&quot;gko1241&quot; /&gt;. 1944 йылдың майында Берия ГКО рәйесенең урынбаҫары&lt;ref name=&quot;memo&quot;/&gt; һәм Оператив бюроһы рәйесе итеп тәғәйенләнә. Оператив бюроһы бурыстарына, атап әйткәндә, оборона сәнәғәте, тимер һәм һыу юлы транспорты, ҡара һәм төҫлө металлургияһы, күмер, нефть, химия, резина, ҡағыҙ-целлюлоза, электр-техник сәнәғәте наркоматтарының, электр станцияларҙың эшен контролдә тотоу һәм күҙәтеү инә&lt;ref&gt;[[s:Постановление ГКО № 5931 от 19.05.44|Постановление ГКО № 5931 от 19.05.44]]&lt;/ref&gt;.

Берия шулай уҡ СССР-ҙың Ҡораллы көстәре Баш Командованиеһы Ставкаһының даими кәңәшсеһе вазифаһын биләй&lt;ref name=&quot;kn4v1t136&quot;&gt;Великая Отечественная война. 1941—1945. Военно-исторические очерки. Книга первая. Суровые испытания. — М.: Наука, 1998. 544 с, ил — стр 136&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/dokum/194_dok/19410623ck.php О Ставке Главного командования]&lt;/ref&gt;.

Һуғыш йылдарында ил етәкселегенең һәм партияның халыҡ хужалығы идаралығы менән бәйле булған (шулай уҡ фронтта ла) яуаплы йомоштарын башҡара. Ысынында 1942 йылда Кавказ оборонаһы менән етәкселек итә. Самолеттар һәм ракета техникаһы етештереүе өсөн яуаплы була&lt;ref name=&quot;kn4v1t386&quot;&gt;Великая Отечественная война. 1941—1945. Военно-исторические очерки. Книга первая. Суровые испытания. — М.: Наука, 1998. 544 с, ил — стр 386&lt;/ref&gt;.

СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 30 сентябрендәге Указына ярашлы Л. П. Берия «Хәрби ваҡыттың ауыр шарттарында ҡорлады һәм боеприпастарҙы етештереү арттырыу өлкәһендәге айырым ҡаҙаныштары өсөн» [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеменә лайыҡ була.

Һуғыш йылдарында Л. П. Берия Ҡыҙыл Байраҡ ордены (Монголия, 15 июль 1942), Республика ордены (Тыва, 18 август 1943), Ленин ордены (21 февраль 1945), Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1944 йылдың 3 ноябре) менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;memo&quot;/&gt;.

=== Ядро проекты буйынса эштең башы ===
1943 йылдың 11 февралендә И. В. Сталин Дәүләт Оборона комитетының [[Молотов Вячеслав Михайлович|В. М. Молотовтың]] етәкселегендәге [[Ядро ҡоралы|атом бомбаһын]] етештереү өсөн эш программаһы тураһында ҡарарға ҡул ҡуя. Әммә СССР ГКО-һының [[Курчатов Игорь Васильевич|И. В. Курчатовтың]] [[Курчатов институты|2-се һанлы лабораторияһы]] тураһындағы 1944 йылдың 3 декабрендә ҡабул ителгән ҡарарҙа нәҡ Л. П. Берияға «уран буйынса эштәрҙе күҙәтеү» ҡушыла,&lt;ref name=&quot;About&quot; /&gt;

=== Халыҡтар депортацияһы ===
[[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда халыҡтарҙы уларҙың күпләп йәшәгән урындарынан депортациялау тормошҡа ашырыла. Шулай уҡ Гитлер коалицияһына ингән халыҡтарҙың вәкилдәре ([[венгрҙар]], болғарҙар, күп кенә финдар) депортациялана. Депортациялауҙың рәсми сәбәбе итеп дезертирлыҡ, коллаборационизм һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында әлеге халыҡтарҙың күпселек өлөшө советтарға ҡаршы әүҙем ҡораллы көрәш алып барыуы күрһәтелә.

Л. Берияның етәкселегендә Төньяҡ Кавказ халыҡтарынан тәүгеләре булып ҡарасайҙар депортациялана — НКВД ғәскәрҙәре тарафынан күсереү 1943 йылдың 2 ноябрендә үткәрелә. Ҡарасай автономия өлкәһе территорияһы Грузия ССР-ы составына индерелә. Ҡарасайҙәрҙе күсереү сәбәптәренең береһе — Грузия территорияһын киңәйтеү.

1944 йылдың 29 ғинуарында Лаврентий Берия «чечендарҙы һәм ингуштарҙы күсереү тәртибе тураһында инструкция»ға ҡул ҡуя, ә 21 февралдә ул НКВД буйынса чечендарҙы һәм ингуштарҙы депортациялау тураһында бойороҡ сығара&lt;ref&gt;{{cite news | title=Наказанный народ. Как депортировали чеченцев и ингушей|publisher=РИА Новости| url=http://www.rian.ru/spravka/20080222/99840311.html|date=22/02/2008 | lang=ru}}&lt;/ref&gt;. 20 февралдә И. А. Серов, Б. З. Кобулов һәм С. С. Мамулов менән бергә Берия Грозныйға килә һәм операция менән шәхсән үҙе етәкселек итә, операцияла НКВД-ның, НКГБ-ның һәм &quot;СМЕРШ&quot;тың яҡынса 19 мең оператив хәҙмәткәрҙәре, шулай уҡ НКВД ғәскәрҙәренең «таулы урындарҙағы учениеларҙа ҡатнашыу өсөн» яҡынса 100 мең офицер һәм һалдат ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Полян&quot;&gt;{{cite news | title=Принудительные миграции в годы второй мировой войны и после её окончания (1939–1953) | publisher=memo.ru | url=http://www.memo.ru/history/deport/polyan2.htm | author=Павел Полян | lang=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114024347/http://www.memo.ru/history/deport/polyan2.htm |date=2012-11-14 }}&lt;/ref&gt;. 22 февралдә республика етәкселеге һәм юғары рухи лидерҙар менән осраша, уларҙы операция тураһында иҫкәртә һәм халыҡ араһында кәрәкле эш алып барырға тәҡдим итә&lt;ref name=&quot;Полян&quot; /&gt;, ә инде икенсе көндө иртәнсәк ҡыуып сығарыу операцияһы башлана. 24 февралдә Берия Сталинға хәбәр итә: ''«Ҡыуып сығарыу һәйбәт үтә…Операцияға бәйле ҡулға алынырға тейешлеләрҙән 842 кеше ҡулға алынды»''&lt;ref name=&quot;Скепсис&quot;&gt;{{cite news | title=Депортация народов|publisher=Научно-просветительский журнал «Скепсис| url=http://scepsis.ru/library/id_1237.html|author=Николай Бугай| lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ көндө Берия Сталинға балҡарҙарҙы ҡыуып сығарырға тәҡдим яһай, ә 26 февралдә ул НКВД буйынса «Кабардин-Балҡар Республикаһынан балҡар халҡын ҡыуып сығарыу буйынса саралар тураһындағы» бойороҡҡа ҡул ҡуя&lt;ref name=&quot;Полян&quot; /&gt;. Быға тиклем бер көн алда Берия, Серов һәм Кобулов Ҡабарҙы-Балҡар обкомы секретары Зубер Кумехов менән осрашалар, осрашыу ваҡытында март башында Эльбрус алдына барып килеү тураһында килешелә&lt;ref name=&quot;Скепсис&quot; /&gt;. 2 мартта Берия Момулов һәм Кобулов оҙатыуында Эльбрус алдына барып ҡайта, Кумеховҡа балҡарҙарҙы — ҡыуып сығарыу, ә уларҙың ерен Ҙур Кавказдың төньяҡ һырттарында оборона рубежы булдырыр өсөн Грузияға биреү тураһында хәбәр итә. 5 мартта ГКО-ның КБ АССР-ҙан ҡыуып сығарыу тураһында ҡарары сыға, ә 8-9 мартта операция башлана. 11 мартта Берия Сталинға ''« балҡарҙарҙан 37 103 кеше ҡыуып сығарылды» тип хәбәр итә''&lt;ref name=&quot;Скепсис&quot; /&gt;, ә 14 мартта ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы алдында отчет бирә&lt;ref name=&quot;Полян&quot; /&gt;.

Төрөк-месхеттарҙың, шулай уҡ [[Төркиә]] менән сиктәш йәшәгән [[курдтар]]ҙың һәм хемшиндарҙың, депортацияһын эре акция тип әйтеп була. 24 июлдә Берия Сталинға хат аша (7896-се һанлы) мөрәжәғәт итә:
{{цитата|Бер нисә йыл дауамында был халыҡтың төркиәнең сиктәш райондарындағы халҡы менән туғанлыҡ ептәре менән бәйләнгән күпселек өлөшө эмиграцион ҡараш күрһәтә, контрабанда менән шөғөлләнә һәм төрөк раведка органдары өсөн шпион элементтарын вербовкалау һәм бандитлыҡ төркөмдәрҙе булдырыу өсөн сығанаҡ булып тораref&gt;{{книга
|автор        = Бугай Н.Ф., М.И. Мамаев
|заглавие     = Турки-месхетинцы: Грузия, Узбекистан, Россия, США
|издательство = 
|год          = 2009
|страницы     = 102
|isbn         = 978-5-8125-1210-1
}}&lt;/ref&gt;.}}
Уның билдәләүенсә, ''«СССР НКВД-һы Ахалцих, Ахалкалак, Адиген, Аспиндз, Богданов райондарынан, Аджар АССР-ының ҡайһы бер ауыл Советтарынан төрөк, курд, хемшиндарҙың 16 700 хужалығын ҡыуып сығарырға кәрәк тип таба»''. 31 июлдә Дәүләт Оборона Комитеты Грузия ССР-ынан Ҡаҙаҡ, Ҡырғыҙ һәм Үзбәк ССР-ҙарына 45 516 төрөк месхеттарҙы ҡыуып сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә (6279-сы һанлы, «совершенно секретно»)&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = Бугай Н.Ф., М.И. Мамаев
|заглавие     = Турки-месхетинцы: Грузия, Узбекистан, Россия, США
|издательство = 
|год          = 2009
|страницы     = 104
|isbn         = 978-5-8125-1210-1
}}&lt;/ref&gt;.
Райондарҙы немец оккупанттарынан азат итеү немец енәйәттәштәренең ғаиләләренә ҡарата яңы акциялар үткәреүен талап итә. 24 августа Берияның ҡултамғаһы аҫтында «Кавминтөркөмө курорттары ҡалаларынан әүҙем немец енәйәттәштәренең ғаиләләрен, хыянатсыларҙы һәм немецтар менән ирекле рәүештә киткән һатлыҡйәндәрҙе ҡыуып сығарыу тураһында» НКВД-ның бойороғо сыға&lt;ref name=&quot;Скепсис&quot;/&gt;.
2 декабрҙә Берия Сталинға түбәнге хат менән мөрәжәғәт итә:{{Цитата башы}}
«Грузия ССР-нан Үзбәк, Ҡаҙаҡ һәм Ҡырғыҙ республикары райондарына 91 095 төрөк, курд, хемшиндарҙы уңышлы ҡыуып сығарыу менән бәйле СССР НКВД операцияһы барышында үҙҙәрен лайыҡлы күрһәткән НКВД-НКГБ хеҙмәткәрҙәрен һәм НКВД ғәскәрҙәре хәрбиҙәрен ССР Союзы ордендары һәм миҙалдары менән наградлауҙы һорай»&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = Бугай Н.Ф., М.И. Мамаев
|заглавие     = Турки-месхетинцы: Грузия, Узбекистан, Россия, США
|издательство = 
|год          = 2009
|страницы     = 116
|isbn         = 978-5-8125-1210-1
}}&lt;/ref&gt;.
{{Цитата аҙағы}}

=== Һуғыштан һуңғы йылдар ===

==== СССР-ҙың ядро проектына кураторлыҡ итеү ====
Аламогордо тирәһендәге сүллектә беренсе американ атом ҡоролмаһын һынауҙан һуң СССР-ҙа атом ядро ҡоралын булдырыу буйынса эштәр тиҙләтелә.

ГКО-ның 1945 йылдың 20 авгусындағы ҡарарына ярашлы&lt;ref name=&quot;9887cc&quot; /&gt; ГКО ҡарамағында Махсус комитет ойошторола. Уның составына Берия (рәйес), Г. М. Маленков, Н. А. Вознесенский, Б. Л. Ванников, А. П. Завенягин, [[Курчатов Игорь Васильевич|И. В. Курчатов]], Л. П. Капица (һуңынан проектта ҡатнашыуҙан баш тарта)&lt;ref&gt;«В 1946 году Капица отказался принимать участие в разработке атомного оружия» // [[Сахаров Андрей Дмитриевич|А. Д. Сахаров]] [http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/V_Glava_2_3.htm Воспоминания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190211025011/http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/V_Glava_2_3.htm |date=2019-02-11 }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Мой отец — Лаврентий Берия|loc=Пётр Леонидович просто-напросто не хотел работать над атомным проектом …}}), В. А. Махнев, М. Г. Первухин инәләр. Комитетҡа «урандың эске атом энергияһын файҙаланыу буйынса бөтә эштәр менән етәкселек итеү» йөкмәтелә. Артабан әлеге комитет СССР-ҙың халыҡ комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Махсус комитетыһәм СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарамағындағы Махсус комитеты тип үҙгәртелә. Берия, бер яҡтан, бөтә кәрәкле разведка мәғлүмәтен алыуҙы ойоштора һәм етәкселек итә, икенсе яҡтан — проектҡа дөйөм етәкселек итә. Проекттың кадрҙар мәсьәләләре М. Г. Первухинға, В. А. Малышевҡа, Б. Л. Ванниковҡа һәм А. П. Завенягинға йөкмәтелә&lt;ref name=&quot;9cc&quot; /&gt;.
Бына Силәбе-40-та Берияны үҙ күҙҙәре менән күргән кешенең хәтирәләре:
{{цитата|автор=Эпатова Нинель Михайловна|1949 йылда, беҙ максималь кимәлгә сыҡҡан саҡта, Курчатов һәм Берия килделәр. Беҙҙең лабораторияға ла килделәр. Берия ул ваҡытта хәҙер һүрәтләнгән кешегә бөтөнләй оҡшамаған ине. Ныҡ йонсоған, йоҡоһо туймаған, күҙҙәре ҡыҙарған, күҙ төптәре шешенке, бик иҫке плащта. Эш, эш, эш. Беҙ сибәрҙәр яғына хатта әйләнеп тә ҡараманы. Беренсе көндә килде, машинанан сыҡты ла арт яғын ышҡый: «Ниндәй һеҙҙә алама юлдар!» Икенсе көн килә – аҫҡай: йоҡларға ятҡайны, ә аҫтындағы карауат сеткаһы уйылып төштө. Бер кемде лә бының өсөн ултыртманылар. Ә һуңынан тағы ла соцҡалала тапшырҙылар... Силәбе-40 — ул бит Татыш һәм Течь ҡасабалары, боронғо урыҫ ауылдары, улар араһында нисәмә километр. Һәм бына Течта беренсе ағас театрын тапшыралар. Бөтәһе лә килеп еткән: конвойҙан бушатылған тотҡондар, конвой аҫтындағы тотҡондар, ИТР, һаҡсылар, Музруков менән Берия ла. Уның шофёры серем итә,Ә Берияның иҫке плащы, шул уҡ, тәүге тапҡыр шул уҡ плащта килгән, машинала ята. Тантаналар бөттө, Берия машинаға әйләнеп килә, ә плаш юҡ, кемдер май һөрткән. Һәм тағы ла бер кемде лә ултыртманылар. Ул, эштән башҡа, бөтә нәмәгә лә төкөрөп ҡараны шикелле, шундай ҡараш тыуҙы.&lt;ref&gt;Воспоминания Н. М. Эпатовой, почётного гражданина Обнинска. Журнал «Знамя», №9, 2015. Эргали Гер Теоретический тупик. с. 187-188&lt;/ref&gt;}}
1953 йылдың мартында Махсус комитетҡа оборона әһәмиәтле башҡа махсус эштәр менән етәкселек итеү йөкмәтелә. КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумының 1953 йылдың 26 июнендә (Л. П. Берияны ҡулға алған көндә) ҡарарына ярашлы Махсус комитет бөтөрөлә, ә уның аппараты яңы булдырылған СССР-ҙың урта машиналар төҙөү министрылығына тапшырыла.

1949 йылдың 29 авгусында Семипалатинск полигонында атом бомбаһына уңышлы һынау үткәрелә. 1949 йылдың 29 октябрендә Берияға I дәрәжә Сталин премияһы тапшырыла&lt;ref name=&quot;memo&quot;/&gt;. П. А. Судоплатов яҙыуынса («Разведка и Кремль: Записки нежелательного свидетеля» китабы (1996), проекттың ике етәксеһенә — Л. П. Берия һәм [[Курчатов Игорь Васильевич|И. В. Курчатовҡа]] «СССР-ҙың Почетлы гражданы» исеме бирелә, бүләкләнеүсегә «Советтар Союзының Почетлы гражданы Грамотаһы» тапшырыла. Артабан был исем бирелмәй&lt;ref&gt;{{книга
 |автор=[[Судоплатов, Павел Анатольевич|П. А. Судоплатов]]
 |заглавие=Разведка и Кремль: Записки нежелательного свидетеля
 |место={{М}}
 |издательство=[[Гея (издательство)|Гея]]
 |год=1996
 |серия=[[Рассекреченные жизни]]
 |страниц=507
 |isbn=5-85589-024-4
 |тираж=50000}}&lt;/ref&gt;.

==== Карьераһы ====
1945 йылдың 9 июлендә дәүләт именленең махсус званиеларын ҡабаттан аттестациялау ваҡытында Л. П. Берияға Советтар Союзы Маршалы званиеһы бирелә.
1945 йылдың 6 сентябрендә СССР Халыҡ Комисарҙары Советының Оператив бюроһы булдырыла, уның рәйесе итеп Берия тәғәйенләнә. Бюро ҡарамағына сәнәғәт предприятиеларының һәм тимер юлдары транспортының эше буйынса мәсьәләләр инә.

1945 йылдың 29 декабрендә Берия Эске эштәр халыҡ комиссары вазифаһынан бушатыла&lt;ref name=&quot;memo&quot;/&gt;.

1946 йылдың мартынан алып Берия Политбюро ағзаларының «семерка» составына инә, «семеркаға» И. В. Сталин һәм уның иң яҡын ҡәрҙәштәре инә{{sfn|Барсенков, Вдовин|2008|c=380|name=&quot;bv380&quot;}}. «Яҡындар түңәрәге» дәүләт идаралығының иң мөһим мәсьәләләрен ҡарай, шул иҫәптән: тышҡы сәйәсәт, тышҡы сауҙа, дәүләт именлеге, ҡоралдар, ҡораллы көстәрҙең эшмәкәрлеге. 18 мартта Берия Политбюро ағзаһы булып китә&lt;ref name=&quot;memo&quot;/&gt;, ә икенсе көндө СССР-ҙың Министрҙар Советы билдәләнә рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;memo&quot; /&gt;. Әлеге вазифаһында МВД-ның, МГБ-ның һәм Дәүләт контроле министрлығының эше өсөн яуаплы була.

1949 йылдың март — 1951 йылдың июль айҙарында Берияның ил еткәселегендәге позийиялары ҡырҡа нығына, быға СССР-ҙағы беренсе атом бомбаһының уңышлы һынау үтеүе булышлыҡ итә{{sfn|Барсенков, Вдовин|2008|c=385|name=&quot;bv385&quot;}}. Әммә артабан уға ҡаршы йүнәлтелгән «[[мегрелдар эше]]» асыла.

1952 йылдың октябрендә үткән КПСС-тың XIX съезынан һуң Берия КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына (элекке Политбюро)&lt;ref name=&quot;memo&quot;/&gt;, КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы бюроһына&lt;ref name=&quot;memo&quot; /&gt; һәм Сталин тәҡдиме буйынса булдырылған КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы Бюроһының «Етәксе пятеркаһына» индерелә, ә шулай уҡ СССР-ҙың Министрҙар Советын Президиумы Бюроһы ултырыштарында Сталинды алмаштырыу хоҡуғын ала&lt;ref&gt;[http://www.telenir.net/istorija/zachem_ubili_stalina_prestuplenie_veka/p16.php «Зачем убили Сталина?»]&lt;/ref&gt;.

==== Сталиндың вафаты. Реформалар һәм власть өсөн көрәш ====
Сталиндың үлгән көнөндә —1953 йылдың 5 мартында Советтар Союзы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты Пленумының, СССР-ҙың Министрҙар Советының, СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының берләшкән ултырышы үткәрелә{{sfn|Барсенков, Вдовин|2008|c=393|name=&quot;bv393&quot;}}, унда партия һәм СССР-ҙың Хөкүмәтенең юғары вазифаларына тәғәйенләүҙәр раҫлана. Хрущев, Маленков, Молотов һәм Булганин төркөмө менән алдан килешеү буйынса Берия СССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары һәм СССР-ҙың эске эштәр министры итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;memo&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bv393&quot; /&gt;.
1953 йылдың 9 мартында Л П. Берия И. В. Сталинды ерләүҙә ҡатнаша, Мавзолей трибунаһынан матәм митингыһында сығыш яһай.

Берия, Маленков һәм Хрущев менән бер рәттән, ил етәкселегенә дәғүәселәрҙең береһе була{{sfn|Барсенков, Вдовин|2008|c=436|name=&quot;bv436&quot;}}. Лидерлыҡҡа көрәштә Берия көстәр ведомстволарына таяна&lt;ref name=&quot;bv436&quot; /&gt;. МВД етәкселегенә Берияның яҡындары үткәрелә&lt;ref name=&quot;bv438&quot; /&gt;. 19 мартта уҡ бөтә союздаш республикаларҙа һәм РСФСР-ҙың күпселек төбәктәрендә МВД етәкселәре алмаштырыла{{sfn|Барсенков, Вдовин|2008|c=438|name=&quot;bv438&quot;}}. Үҙ сиратында, яңы ҡуйылған МВД етәкселәре урта звеноһы кадрҙарын алмаштыралар&lt;ref name=&quot;bv438&quot; /&gt;.

1953 йылдың мартынан алып июнгә тиклем Берия МВД башлығы вазифаһында министрлыҡ буйынса бойороҡтары һәм Совминға һәм Үҙәк Комитетына тәҡдимдәре менән &quot;[[Табиптар эше]]н, [[Мегрелдар эше]]н туҡтатыуҙың һәм башҡа закондар сығарыусы һәм сәйәси үҙгәртеп ҡороуҙың инициаторы була:
* «Табиптар эшен», СССР МГБ-ндағы, СССР-ҙың Оборона минстрлығы Главартупр-ндағы, Грузия ССР-ы МГБ-ндағы заговорҙарҙы ҡабаттан ҡарау комиссияларын булдырыу буйынса бойороҡ&lt;ref&gt;Приказание министра внутренних дел СССР Л. П. Берии «О создании следственных групп по пересмотру следственных дел» № 1, 13 марта 1953 г. Совершенно секретно. ГА РФ, ф. 9401, оп. 1,д. 1337, лл. 1—2. Подлинник. // «Исторический архив», 1996, № 4.&lt;/ref&gt;. Күрһәтелгән эштәрҙең фигуранттары ике аҙна эсендә аҡлана.
* Грузиянан граждандарҙы депортациялау тураһында эште ҡарау буйынса комиссия булдырыу тураһында бойороҡ&lt;ref&gt;Приказание министра внутренних дел СССР Л. П. Берии «О создании комиссии по рассмотрению дел о выселении граждан из Грузии» № 2, 13 марта 1953 г. Совершенно секретно. ГА РФ, ф. 9401, оп. 2, д. 1337, л. 5. Подлинник. // «Исторический архив», 1996, № 4.&lt;/ref&gt;.
* «[[Авиация эше]]н» ҡарау буйынса бойороҡ&lt;ref&gt;Приказание министра внутренних дел СССР Л. П. Берии «О пересмотре дела по обвинению бывшего руководства ВВС и Министерства авиационной промышленности СССР» № 3, 18 марта 1953 г. Совершенно секретно. ГА РФ, ф. 9401, оп. 2, д. 1337, л. 20. Подлинник. // «Исторический архив», 1996, № 4.&lt;/ref&gt;. ''Артабанғы ике ай дауамында авиация сәнәғәте халыҡ комиссары Шахурин һәм СССР-ҙың Хәрби-Һауа көстәре командующийы Новиков, шулай уҡ эштең башҡа фигуранттары тулыһынса аҡлана һәм вазифаларында һәм званиеларында тергеҙеләләр.''
* КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы амнистия үткәреү тураһында яҙыу&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/26458 Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «О проведении амнистии» № ЛБ-25, 26 марта 1953 г. Совершенно секретно. АП РФ, ф. З, оп. 52, д. 100, лл. 7—9. Подлинник.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219041439/http://istmat.info/node/26458 |date=2014-02-19 }}&lt;/ref&gt; ''Берияның тәҡдименә ярашлы, КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы 1953 йылдың 27 мартындағы «Амнистия тураһында» указына ярашлы 1 миллион 203 мең кеше төрмәнән азат ителә, шулай уҡ 401 мең кешегә ҡарата тикшереү эштәре туҡтатыла.1953 йылдың 10 авгусына түбәнге категориялы 1 миллион 32 мең кеше иреккә сығарыла:''
** ''5 йыллыҡ срокка тиклем''
*** ''вазифа,''
*** ''хужалыҡ һәм''
*** ''ҡайһы бер хәрби енәйәттәр өсөн хөкөм ителгәндәр.''
** ''шулай уҡ:''
*** ''бәлиғ булмағандар,''
*** ''ҡарттар,''
*** ''ауырыуҙар,''
*** ''бәлиғ булмаған балалары булған ҡатын-ҡыҙҙар''
*** ''йөклө ҡатын-ҡыҙҙар.''
* «Табиптар эше» буйынса хөкөм ителгәндәрҙе реабилитациялау тураһында КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына яҙыу (ҡулхат)&lt;ref&gt;Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «О реабилитации лиц, привлечённых по так называемому делу о врачах-вредителях» № 17/Б, 1 апреля 1953 г. Совершенно секретно. АП РФ, ф. З, оп. 58, Д. 423, лл. 5—7. Копия.&lt;/ref&gt; ''Ҡулхатта, бер нәмәлә лә ғәйепле булмаған совет медицинаһы күренекле эшмәкәрҙәре шпиондар һәм ҡатилдар һәм һөҙөмтәлә үҙәк матбуғатында антисемит нигеҙендә йәйелдерелгән һөсләү объекттары итеп күрһәтелеүе таныла. Эш башынан аҙағына тиклем СССР МГБ-һы урынбаҫары Рюминдың провокацион уйҙырмаһы, ул ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетын алдау юлына тора һәм кәрәкле күрһәтмәләрҙе алыу өсөн, И. В. Сталиндан ҡулға алынған табиптарға физик көсләү ысулдарын — язалау һәм ҡаты туҡмауҙар — ҡулланыуға санкцияһын ала. Артабанғы КПСС Үҙәк Комитеты Президиумының 1953 йылдың 3 апрелендәге «Табип-ҡоротҡостар тип исемләнгән эштең уйлап сығарылыуы тураһында» ҡарары&lt;ref&gt;АП РФ, ф. З, оп. 58, д. 423, лл. 1—4. Копия.&lt;/ref&gt;, күрһәтелгән табиптарҙы (37 кешене) тулыһынса реабилитациялау тураһында Берияның тәҡдимен хупларға һәм Игнатьевты СССР МГБ-һы вазифаһынан бушатырға кәңәш ителә, ә Рюмин был ваҡытта ҡулға алынған була.''
* С. П. Михоэлстың һәм В. И. Голубовтың үлеменә ҡағылышы булған кешеләрҙе енәйәт яуаплылығына тарттырыу тураһында КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына яҙыу (ҡулхат)&lt;ref&gt;Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «О привлечении к уголовной ответственности лиц, виновных в убийстве С. М. Михоэлса и В. И. Голубова» № 20/Б, 2 апреля 1953 г. Совершенно секретно. АП РФ, ф. З, оп.58, д. 536, лл. 103—107. Подлинник (машинопись с рукописными вставками)&lt;/ref&gt;.
* «Ҡулға алынғандарға ҡарата ниндәй ҙә булһа ирекһеҙләү һәм физик көсләү сараларын тыйыу тураһында» бойороҡ&lt;ref&gt;Приказ министра внутренних дел СССР Л. П. Берии «О запрещении применения к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия» № 0068, 4 апреля 1953 г. Совершенно секретно. ГА РФ, ф.9401, оп. 1, д. 1299, л. 246—247. Подлинник. // «Исторический архив», 1996, № 4.&lt;/ref&gt;. ''КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумының артабанғы «Законлыҡты боҙоу һөҙөмтәләрен төҙәтеү буйынса СССР МВД-һының саралары тураһында» 1953 йылдың 10 апрелендәге ҡарарында иғлан ителә: «элекке СССР-ҙың дәүләт именлеге органдарында бер нисә йыл рәттән намыҫлы кешеләргә уйлап сығарылған эштәрҙе асыҡлау, шулай уҡ Совет дәүләтенең һәм социалистик законлығының нығытыуын күҙ уңында тотоп, совет законлығын боҙоуҙар һөҙөмтәләрен төҙәтеү буйынса Берия Л. П. үткәргән сараларҙы хупларға»''&lt;ref&gt;Постановление Президиума ЦК КПСС «Об одобрении мероприятий МВД СССР по исправлению последствий нарушений законности» 10 апреля 1953 г. Строго секретно. АП РФ, ф. З, оп. 58, д. 11, л. 16. Копия.&lt;/ref&gt;.
* КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына «Мегрелдар эшенең» дөрөҫ алып барылмауы тураһында яҙыу (ҡулхат)&lt;ref&gt;Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «О неправильном ведении дела о так называемой мингрельской националистической группе» № 24/Б, 8 апреля 1953 г. Совершенно секретно. АПРФ, ф. З, оп. 61, д. 83, лл. 144—157. Подлинник (машинопись с рукописными вставками).&lt;/ref&gt;. ''Артабанғы КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумының 1953 йылдың 10 апрелендәге «Мегрелдар милләтсел төркөмө тип исемләнгән эштең уйлап сығарылыуы тураһында» ҡарары&lt;ref&gt;Постановление Президиума ЦК КПСС «О фальсификации дела о так называемой мингрельской националистической группе» 10 апреля 1953 г. Строго секретно. АП РФ, ф. З, оп. 61, д. 83, лл. 140—143. Копия.&lt;/ref&gt; эш ваҡиғалары уйлап сығарылыуын, бөтә фигуранттарҙы азат итергә һәм тулыһынса аҡларға кәрәклеген таный.''
* КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына «Н. Д. Яковлевты, И. И. Волкотрубенконы, И. А. Мирзахановты һәм башҡаларҙы реабилитациялау тураһында» яҙыуы (ҡулхат№&lt;ref&gt;Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «О реабилитации Н. Д. Яковлева, И. И. Волкотрубенко, И. А. Мирзаханова и других» № 35/5, 17 апреля 1953 г. Совершенно секретно. АП РФ, ф. З, оп. 58., Д. 318, лл. 152—153. Подлинник.&lt;/ref&gt;.
* КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына «М. М. Кагановичты реабилитациялау тураһында яҙыу (ҡулхат)»&lt;ref&gt;Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «О реабилитации М. М. Кагановича» № 46/Б, 6 мая 1953 г. Совершенно секретно. АП РФ, ф. З, оп. 24, д. 439, л. 2. Подлинник (машинопись с рукописными вставками).&lt;/ref&gt;.
* КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына «Паспорт сикләүҙәрен һәм режимлы урындарҙы бөтөрөү тураһында» яҙыу (ҡулхат)&lt;ref&gt;Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «Об упразднении паспортных ограничений и режимных местностей» № 58/Б, 13 мая 1953 г. Совершенно секретно. АПРФ, ф. З., оп. 58, д. 159, лл. 152—165. Копия.&lt;/ref&gt;.

=== Ҡулға алыу, суд, яза ===
{{Цитата башы}}
Ысынында бер ниндәй ҙә… «Берия заговоры» булманы. Үҙәк Комитеты Президиумы буйынса иптәштәр уны былай ғына (превентивно) уны ҡулға алдылар. Бигерәк улар уның интригалар ҡороу һәләтлегенән ҡурҡалар ине. Берәй нәмә уйлап табыр тип ҡурҡалар ине. Әммә заговор һуңынан уйлап табылды, кешеләргә бит ни өсөн Сталиндың иң тоғро уҡыусыһын ҡулға алғандарын нисектер аңлатырға кәрәк бит.
{{Цитата аҙағы|источник= СССР Совнаркомы секретариаты мөдире урынбаҫары М. С. Смиртюковтың хәтирәләренән.}}

Үҙәк Комитеты ағзаларының һәм юғары хәрби етәкселәренең ярҙамына таянып, 1953 йылдың 26 июнендә Хрущев СССР-ҙың Министрҙар Советы кәңәшмәһен йыя, унда Берияның биләгән вазифаһына тура килмәүе һәм бөтә вазифаларҙан бушатылыуы (КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы ағзалығынан тыш) тураһында һорау ҡуйыла. Башҡалар араһында, Хрущев уны ревизионизмда, ГДР-ҙағы киҫкен хәлгә антисоциалистик ҡарашта&lt;ref name=&quot;gdr&quot;&gt;«Ликвидация ГДР в обмен на достаточную политическую компенсацию не была идеей именно Берии, даже если Берия её активно поддерживал: она уже была заложена в сталинской дипломатии».&lt;br&gt;
[http://scepsis.net/library/id_3224.html Дипломатия мирного сосуществования] // ''[[Боффа, Джузеппе|Боффа Дж.]]'' История Советского Союза: в 2 т. Т. 2. От Отечественной войны до положения второй мировой державы. Сталин и Хрущёв. 1941—1964 гг. — 2-е изд. — М.: [[Международные отношения (издательство)|Международные отношения]], 1994. — 632 с. — ISBN 5-7133-0543-0; 5-7133-0545-7.&lt;/ref&gt; һәм 1920-се йылдарҙа Бөйөк Британия файҙаһына шпионлыҡ итеүҙә ғәйепләй. Берия уны Үҙәк Комитының Пленумы тәғәенләүен һәм тик Пленум ғына уны бушата алыуын иҫбат итергә тырыша, әммә махсус сигнал буйынса бүлмәгә [[Жуков Георгий Константинович|маршал Жуков]] етәкселегендә генералдар төркөмө килеп инә һәм Берияны ҡулға ала.

Берия Бөйөк Британия һәм башҡа илдәр файҙаһына шпионажда, совет эшсе-крәҫтиән ҡоролошон юҡҡа сығарыуға ынтылышта, капитализмды тергеҙеүҙә һәм буржуазия өҫтөнлөгөн аяҡҡа баҫтырыуҙа, шулай уҡ әхләҡи тарҡалыуҙа власть менән артыҡ файҙаланыуҙа, Грузияла һәм Кавказ аръяғында үҙенең хеҙмәттәштәренә меңләп енәйәт эшен уйлап сығарыуҙа һәм законһыҙ репрессиялар ойоштороуҙа ғәйепләнә.

КПСС-тың Үҙәк Комитетының июнь айында үткәрелгән пленумында Үҙәк Комитеттың бөтә ағзалары тиерлек Л. Берияның ҡортоҡослоҡ эшмәкәлеге тураһында белдереүҙәр менән сығыш яһайҙар. КПСС-тың Үҙәк Комитеты пленумының 7 июлдәге ҡарарына ярашлы Берия Президиум ағзалығынан бушатыла һәм КПСС-тың Үҙәк Комитеты составынан сығарыла&lt;ref name=&quot;Справочник по КПСС и СССР&quot;/&gt;. 1953 йылдың 27 июлендә Л. П. Берияның портреттарын алып ташлау буйынса циркуляр нәшер ителә.

Берия Мәскәү хәрби округының ер аҫты бункерында тотола&lt;ref&gt;[http://www.russian-bazaar.com/ru/content/110625.htm Жизнь и смерть Лаврентия Берии]&lt;/ref&gt;.

Тикшереү төркөмөн 1953 йылдың 30 июнендә СССР-ҙың Генераль прокуроры итеп тәғәйенләнгән Руденко Р. А. етәкләй. Тәфтишселәр төркөмө составына СССР Прокуратураһы тәфтишселәре һәм СССР-ҙың Баш хәрби прокуратураһынан Цареградский, Преображенский, Китаев һәм башҡа юристар инә.

1953 йылдың 3 октябрендәге&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/22257 Копия протокола допроса Л. П. Берия от 3 октября 1953 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626183144/http://istmat.info/node/22257 |date=2013-06-26 }} // Политбюро и дело Берия. Сборник документов. / Под общ. ред. [[Мозохин, Олег Борисович|О. Б. Мозохина]]. — М.: Кучково поле, 2012. — С. 400—404. — ISBN 978-5-9950-0193-5.&lt;br&gt;
Архив: [[РГАСПИ]]. Ф. 17. Оп. 171. Д. 469. Л. 98-106. Копия. Машинопись.&lt;/ref&gt; һәм 19 октябрендә һорау алыу протоколдары&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/22266 Протокол допроса Л. П. Берия от 19 октября 1953 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130225113522/http://istmat.info/node/22266 |date=2013-02-25 }} // Политбюро и дело Берия. Сборник документов. — М.: Кучково поле, 2012. — С. 442—448.&lt;br&gt;Архив: [[РГАСПИ]]. Ф. 17. Оп. 171. Д. 470. Л. 158—169. Копия. Машинопись.&lt;/ref&gt;.

Уның менән бергә дәүләт именлеге органдарынан иң яҡын арҡаҙаштары ғәйепләнелә, уларҙы һуңғараҡ киң мәғлүмәт сараларында «Берия бандаһы» тип атайҙар:

* Меркулов В. Н. — СССР-ҙың дәүләт контроле министры
* Кобулов Б. З. — СССР-ҙың эске эштәр министрының беренсе урынбаҫары
* Гоглидзе С. А. — СССР-ҙың эске эштәр министрлығының 3-сө идаралығы начальнигы
* Мешик П. Я — [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ының]] эске эштәр министры
* Деканозов В. Г. — Грузия ССР-ының эске эштәр министры
* Влодзимирский Л. Е. — СССР-ҙың эске эштәр министрлығының айырыуса мөһим эштәрҙе ҙ тикшереү буйынса бүлек начальнигы
1953 йылдың 23 декабрендә Берияның эше Советтар Союзы Маршалы И. С. Конев етәкселегендәге СССР-ҙың Юғары судының Махсус суд присутствиеһы тарафынан ҡарала. Берияның судтағы аҙаҡҡы һүҙенән&lt;ref name=&quot;Джанибекян&quot; /&gt;:
{{Цитата башы}}
Нимәлә үҙемде ғәйепле итеп таныуым тураһында мин судҡа инде күрһәтмәләр биргәйнем. Мин мусауат контрреволюцион разведкаһындағы хеҙмәтем тураһында оҙаҡваҡыт йәшерҙем. Әммә мин белдерәм, хатта унда хеҙмәттә булған саҡта ла бер ниндәй зыян килтермәнем. Тулыһынса үҙемдең әхләки-көндәлек тарҡалыуымды таныйым. Бында исемләнгән катындар менән күп һанлы бәйләнештәр мине граждан һәм партияның элекке ағзаһы булараҡ хурлыҡҡа төшөрә. … 1937—1938 йылдарҙағы социалистик законлыҡты боҙоп күрһәтеү һәм арттырып ебәреүҙәр өсөн яуаплы булыуымды танып, судты ҡомһоҙлоҡ һәм дошманлыҡ маҡсаттарым булмауын иҫәпкә алыуын һорайым. Енәйәттәремдең сәбәбе — ул йылдарҙың шарттары. … Үҙемде бөйөк Ватан һуғышы осоронда Кавказ оборонаһын ҡаҡшатырға маташыуҙа ғәйепле итеп һанамайым. Мине хөкөм иткәндәминең эштәремде ентекле тикшереүҙе, мине контрреволюционер итеп һанамаҫҡа, Енәйәт кодексының миңә ҡарата тейешле статьяларҙы ҡулланыуҙы һорайым.
{{цитата аҙағы}}
Суд хөкөмө:
{{Цитата башы}}
СССР-ҙың юғары Советының Махсус Суд присутствиеһы ҡарары: Берия Л. П., Меркулов В. Н., Деканозов В. Г., Кобулов Б. З., Гоглидзе С. А., Мешик П. Я., Влодзимирский Л. Е. шәхси мөлкәтен конфискациялау һәм хәрби званиеларынан һәм наградаларынан мәхрүм итеү менән үлем язаһына — атып үлтереүгә хөкөм ителәләр.
{{Цитата аҙағы|[http://istmat.info/node/28159 «СССР-ҙың Юғары судында» белдереүе. 1953 йылдың 24 декабре]}}

Бөтә ғәйепләнеүселәр шул уҡ көндө атып үлтерелә, Л. П. Берияны башҡаларҙан бер нисә сәғәт алда&lt;ref&gt;Это связано с тем, что Берия содержался в бункере штаба Московского военного округа (где происходило заседание ССП), а остальные — в [[Бутырская тюрьма|Бутырской тюрьме]].&lt;/ref&gt; Мәскәү хәрби округы штабы бункерында СССр-ҙың генераль прокуроры Р. А. Руденко алдында атып үлтерәләр.  Хөкөмдө табель ҡоралынан үҙ башланғысы менән генерал-полковник (һуңынан Советтар Союзы Маршалы) П. Ф. Батицкий башҡара&lt;ref&gt;{{cite web|date=23 июня 2010|url=http://rian.ru/society/20100623/249490294.html|title=Маршал Батицкий в 1953 году лично расстрелял Берию — ВВС РФ|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AMvpPA6?url=http://ria.ru/society/20100623/249490294.html|archivedate=2011-08-24|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Язаланғандың кәүҙәһе 1-се Мәскәү (Дон) крематорийы мейесендә яндырыла. Яңы Дон зыяратында ерләнә (башҡа раҫлауҙарға ярашлы, Берияның көлө Мәскәү йылғаһы өҫтөнән таратылған&lt;ref&gt;[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1799411 Холодное лето 1953 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203012055/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1799411 |date=2013-12-03 }}.&lt;/ref&gt;).

Совет матбуғатында Л. П. Берияның һәм уның хеҙмәткәрҙәренең суды тураһында ҡыҫҡа белдереү баҫтырылып сыға. шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, Берияны ҡулға алыу, хөкөм итеү һәм язалау формаль билдәләр буйынса законһыҙ башҡарыла: башҡаларҙан айырмалы рәүештә ҡулға алыу ордеры бер ҡасан да булмай; һорау алыу протоколдары күсермәләрҙә генә бар, Берияның ҡулға алыу һәм атып үлтереүгә тиклем осорҙа төшөрөлгән архив йәки нәшер ителгән фотоһүрәте йәки видеоматериалы юҡ&lt;ref&gt;{{cite web|date=23 декабря 2018|url=https://www.gazeta.ru/science/2018/12/23_a_12105331.shtml|title=«Весь обмарался»: как убивали Берию. Исторический онлайн расстрела экс-главы МВД СССР Лаврентия Берии|publisher=[[Gazeta.ru]]|accessdate=2018-12-23}}&lt;/ref&gt;. Кремацияһы тураһындағы белешмә юҡ. Ҡулға алыусыларҙың тасуирламалары бер-береһенән ҡәтғи рәүештә айырыла. Ошо һәм башҡа факттар Л. П. Берияның ҡулға алған ваҡытта атып үлтерелеүе, ә суд процесы бары тик фальсификация булыу версияһын раҫлай (мәҫәлән, билдәле яҙыусы һәм журналист Е. А. Прудниковтың теорияһы).

Берияның Хрущев, Маленков һәм Булганиндарҙың бойороғо буйынса 1953 йылдың 26 июнендә үҙенең Малая Никитская урамындағы йортонда ҡулға алыу ваҡытында үлтереүе Сергей Медведевтың документаль-тикшереү фильмында күрһәтелә([[беренсе канал]] 2014 йылдың 4 июне)&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/videoarchive/77918 Лаврентий Берия. Ликвидация]&lt;/ref&gt;.

Берияны ҡулға алғандан һуң уның иң яҡын арҡаҙашы, Әзербайжан ССР-ы Компартияһы Үҙәк Комитетының 1-се секретары Мир Джафар багиров ҡулға алына һәм язалана. Артабанғы йылдарҙа «Берия бандаһының» башҡа ағзалары хөкөм ителә һәм атып үлтерелә йәки оҙайлы сроктарға хөкөм ителә:

* Абакумов В. С. — СССР МГБ-ының коллегияһы рәйесе
* Рюмин М. Д. — СССР-ҙың дәүләт именлеге министры урынбаҫары
* Мильштейн С. Р — [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]]-ҙың эске эштәр министры урынбаҫары; «Багиров эше» буйынса
* Багиров М. Д. — [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР-ының]] Компартияһы Үҙәк Комитетының 1-се секретары
* Маркарян Р. А. — эске эштәр министры Дағстан АССР-ЫНЫҢ
* Борщев Т. М. — Төркмән ССР-ының эске эштәр министры
* Григорян Х. И. — Әрмән ССР-ының эске эштәр министры
* Атакишиев С. И. — [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР-ының]] дәүләт именлеге министрының 1-се урынбаҫары
* Емельянов С. Ф. — [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР-ының эске эштәр министры]]

; «Рухадзе эше» буйынса:

* Рухадзе Н. М. — Грузия ССР-ының дәүләт именлеге министры
* Рапава А. Н. — Грузия ССР-ының дәүләт контроле министры
* Церетели Ш. О. — Грузия ССР-ының эске эштәр министры
* Савицкий К. С. — СССР-ҙың эске эштәр министрының беренсе урынбаҫары ярҙамсыһы&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/28172 Нквд тәфтишсеһенән р. а. руденко яҙмалары Грузин ССР-Ы ғәйепләү һығымтаһы менән кпсс үҙәк комитеты эше буйынса өҫтәмә. 1954 й. 25 майы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604003223/http://istmat.info/node/28172 |date=2020-06-04 }}&lt;/ref&gt;
* Кримян Н. А. — Әрмән ССР-ының дәүләт именлеге министры
* Хазан А. С. — 1937—1938 йылдарҙа Грузия НКВД СПО-ның 1-се бүлеге начальнигы, һуңынан начальник ярҙамсыһы
* Парамонов Г. И. — СССР МВД-һының айырыуса мөһи эштәре буйынса тикшереү бүлеге начальнигы урынбаҫары
* Надарая С. Н. — СССР эске эштәр министрлығы 9-сы идаралығының 1-се бүлеге начальнигы һәм башҡалар.

Бынан тыш, яҡынса 100 генерал һәм полковник званиеларынан һәм наградаларынан мәхрүм ителә&lt;ref&gt;Секретные материалы 20 века. № 21(377, 2013. — С. 11.&lt;/ref&gt;

Рәсәй Федерацияһы Юғары суды Хәрби коллегияһының 2002 йылдың 29 майындағы белдереүенә ярашлы Берияның сәйәси репрессияларҙы ойоштороусы булараҡ реабилитацияға хоҡуғы булмай&lt;ref&gt;[http://dokopost.ru/89/52 Не шпион, но палач] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016030412/http://dokopost.ru/89/52 |date=2012-10-16 }}.&lt;/ref&gt;:
{{Цитата башы}}
…Алдан әйтелгәндән сығып, Хәрби коллегияһы Берия, Меркулов, Кобулов һәм Гуглидзе дәүләт кимәлендә ойошторған һәм шәхси рәүештә үҙ халҡына ҡарата масауи репрессиялар үткәреүсе етәкселәр булған тигән һөҙөмтәгә килә. Шуға күрә «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын реабилитациялау тураһында»ғы Закон уларға, террорҙа ғәйепләнеүселәргә, ҡағыла алмай.

…1991 йылдың 18 октябрендәге «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын реабилитациялау тураһында» Законының 8, 9, 10 статьяларына һәм РСФСР-ҙың Енәйәти-процессуаль кодексының 377—381 статьяларына нигеҙләнеп, Рәсәй Федерацияһының Юғары суды Хәрби коллегияһы ҡарар сығара: «Берия Лаврентий Павлович, Меркулов Всеволод Николаевич, Кобулов Богдан Захарьевич, Гоглидзе Сергей Арсеньевич аҡлауға хоҡуҡлы түгелдәр».
{{Цитата аҙағы}}
2000-сы йылдар башында Л. П. Берия ҡайһы бер тикшеренеүселәр тарафынан Сталиндың сәйәсәтен башҡарыусы тип кенә ҡабул ителә.

== Ғаиләһе һәм шәхси тормошо ==

Ҡатыны — Нина (Нино) Теймуразовна Гегечкори (1905—1991). 1990 йылда 86 йәшендә Лаврентий Берийҙың тол ҡатыны интервьюһында иренең эшмәкәрлеген тулыһынса аҡлай&lt;ref name=&quot;nino&quot;&gt;[http://stalinism.ru/stalin-i-gosudarstvo/moy-muzh-lavrentiy-beriya.html Мой муж — Лаврентий Берия]&lt;/ref&gt;.
 
* Улы — 1920-се йылдар башында тыуа һәм сабый саҡта вафат була. Был хаҡта «Берияның балалары. Серго һәм Марта» документаль фильмында телгә алына, шулай уҡ Нино Гегечкориның һорау алыу протоколында.
* Серго (1924—2000).
* Һуңғы йылдарҙа Лаврентий Берияның икенсе (рәсми рәүештә теркәлмәгән) ҡатыны була. Ул Валентина (Ляля) Дроздова менән йәшәй. Валентина улар танышҡан ваҡытта уҡыусы бала була, Бериянан Марта (Этери) исемле ҡыҙы тыуа&lt;ref&gt;[http://noev-kovcheg.ru/mag/2012-15/3403.html Армяне в «деле Лаврентия Берия»]&lt;/ref&gt;.

Берияны хөкөм иткәндән һуң уның яҡын туғандары һәм бергә ҡулға алынғандарҙың яҡын туғандары Красноярск крайына, Свердловск өлкәһенә һәм [[Ҡаҙағстан]]ға ҡыуып сығарыла&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/28188 Записка И. А. Серова в ЦК КПСС о наблюдении за поведением высланных родственников лиц осуждённых по делу Л. П. Берия. 9 сентября 1955 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716023009/http://istmat.info/node/28188 |date=2020-07-16 }}&lt;/ref&gt;.

== Факттар ==
* Йәш сағында Берия футбол менән мауыға. Грузин командаларының береһендә һул ярым һаҡлаусы позицияһында уйнай. Һуңынан Динамо коллективтарының бөтә мачтарында тиерлек була, айырыуса «Динамо» (Тбилиси клубы) уйындарын, клубтың еңелеүен бик ауыр кисерә.
* Г. Мирзоян фекеренсә, 1936 йылда Берия һорау алыу ваҡытында үҙенең кабинетында Армения компартияһы Үҙәк Комитетының бересе секретарыА. Г. Ханджянды атып үлтерә&lt;ref&gt;''[[Микоян, Серго Анастасович|Микоян С. А.]]'' Алексей Снегов в борьбе за «десталинизацию» // [[Вопросы истории]], 2006, № 4, С. 69—84.&lt;/ref&gt;.
* Берия архитекторға уҡый. Мәскәүҙәге Гагарин майҙанында ике бер төрлө бина уның проекты буйынса төҙөлгән тигән мәғлүмәттәр бар&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/biograf/bio_b/beria_lp.php Берия Лаврентий Павлович // Хронос: всемирная история в Интернете]&lt;/ref&gt;.
* Уның шәхси һағын «Берия оркестры» тип атағандар, сөнки асыҡ машиналарҙа йөрөгнәндә автоматтарын фкрипка футлярҙарҙа йәшергән, ә ҡул пулеметын — контрабас футлярында&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/17027|title=Они растворили Берию в щёлочи // Ъ-Власть|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8yUaChu?url=http://www.kommersant.ru/doc/17027/print|archivedate=2013-03-15|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы|Социалистик хеҙмәт геройы]] (80-се һанлы, 30 сентябрь 1943);
* 5 [[Ленин ордены]]: (1236-се һанлы, 17 март 1935; 14839-се һанлы, 30 сентябрь 1943; 27006-се һанлы 21 февраль 1945; 94311-се һанлы, 29 март 1949; 118679-сы һанлы 29 октябрь 1949).
* 2 [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ ордены :]] (7034-се һанлы 3 апрель 1924; 11517-се һанлы 3 ноябрь 1944)
* [[Суворов ордены|1-се дәрәжә Суворов ордены]] (№ 217 йыл 8 март 1944).
* 7 миҙал
* башҡа республикалар һәм илдәр ордендары — 7 орден
* I дәрәжә Сталин премияһы (6 декабрь 1949; 29 октябрь 1951)
* Күкрәк билдәләре, исемле ҡорал, исемле сәғәт
* СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1953 йылдың 31 декабрендәге указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройы, Советтар Союзы Маршалы һәм башҡа дәүләт наградаларынан мәхрүм ителә.

== Хеҙмәттәре ==
* ''Л. Берия''. К вопросу об истории большевистских организаций в Закавказье. Доклад на собрании Тифлисского партактива 21-22 июля 1935 г. — Партиздат ЦК ВКП /б/, 1936.
* ''Л. Берия.'' Ладо Кецховели. М., Партиздат, 1937.
* Под великим знаменем Ленина—Сталина: Статьи и речи. Тбилиси, 1939;
* Речь на XVIII съезде Всесоюзной Коммунистической Партии (большевиков) 12 марта 1939 года. — Киев: Госполитиздат Украинской ССР, 1939;
* Отчётный доклад о работе Центрального Комитета КП(б) Грузии на XI съезде КП(б) Грузии 16 июня 1938 г. — Сухуми: Абгиз, 1939;
* Величайший человек современности [И. В. Сталин]. — Киев: Госполитиздат Украинской ССР, 1940;
* Ладо Кецховели. (1876—1903)/(Жизнь замечательных большевиков). Перевод Н. Ерубаева. — Алма-Ата: Казгосполитиздат, 1938;
* О молодёжи. — Тбилиси: Детюниздат Грузинской ССР, 1940.

== Хәтер ==
* Екатеринбург-Пассажирский вокзал комплексында «1960» түбә фрескаһында портреты&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/russia/27aug2010/eberia.html Екатеринбург вокзалы төшөрөлгән. Берияны — 8 йылдан һуң ғына күреп йәшәй. newsru.com. 27 август 2010].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ural-n.ru/p/potolochnaya-rospis-ekaterinburgskogo-vokzala.html Иванов А. Екатеринбург түбә вокзалы биҙәктәре. Портал «Уралнаш». ural-n.ru. 6 сентябрь, 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220101210829/https://ural-n.ru/p/potolochnaya-rospis-ekaterinburgskogo-vokzala.html |date=2022-01-01 }}.&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|28em|refs=
&lt;ref name=&quot;9887cc&quot;&gt;{{Источник в Викитеке
 |ссылка=Распоряжение ГКО № 9887сс/ов от 20.08.45
 |текст_ссылки=Распоряжение ГКО СССР от 20 августа 1945 года № 9887сс/ов «О специальном комитете [по использованию атомной энергии] при ГКО»
 |текст=документа}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;About&quot;&gt;{{статья|автор=Г. А. Гончаров, Л. Д. Рябев|заглавие=О создании первой отечественной атомной бомбы|ссылка=http://wsyachina.narod.ru/history/rds_1.html|издание=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100223063903/http://wsyachina.narod.ru/history/rds_1.html|archivedate=2010-02-23}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;9cc&quot;&gt;{{Источник в Викитеке
 |ссылка=Протокол № 9 заседания Специального комитета 30 ноября 1945
 |текст_ссылки=Протокол № 9 заседания Специального комитета при Совнаркоме СССР. Москва, Кремль 30 ноября 1945 года
 |текст=документа}}&lt;/ref&gt;
}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
|автор        = [[Ашнин, Фёдор Дмитриевич|Ашнин Ф. Д.]], [[Алпатов, Владимир Михайлович|Алпатов В. М.]], Насилов Д. М.
|заглавие     = Репрессированная тюркология
|место        = М.
|издательство = «Восточная литература» РАН
|год          = 2002
|страницы     = 296
|ref          = Ашнин, Алпатов, Насилов
}}
* {{книга
|автор = [[Баберовски, Йорг|Баберовски Й.]]
|заглавие = Враг есть везде. Сталинизм на Кавказе
|издательство =Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), Фонд «Президентский центр Б.Н. Ельцина»
|место =М.
|год = 2010 
|страниц = 855
|isbn = 
|ref= Баберовски 
}}
* {{h|Барсенков, Вдовин|2008|''[[Барсенков, Александр Сергеевич|Барсенков А. С.]], [[Вдовин, Александр Иванович (историк)|Вдовин А. И.]]'' История России. 1917—2007. — М.: Аспект Пресс, 2008. — С. 393. — ISBN 978-5-7567-0491-4}}
* {{книга|заглавие=Лаврентий Берия: 1953 г.: Стенограмма июльского пленума ЦК КПСС и другие документы|ответственный=Ред. А. Н. Яковлев. Сост. В. Наумов и Ю. Сигачев|место=М.|год=1999|страниц=512}}
* [http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb42.htm Берия Л. П.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161130103506/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb42.htm |date=2016-11-30 }} // {{книга|автор=Петров Н. В., Скоркин К. В.|заглавие=Кто руководил НКВД, 1934—1941 : справочник|ответственный=Под ред. Н. Г. Охотина и А. Б. Рогинского|ссылка = http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm|место=М.|издательство=Звенья|год=1999|страниц=502|тираж=3000|isbn=5-7870-0032-3}}
* {{книга|автор=[[Антонов-Овсеенко, Антон Владимирович|Антонов-Овсеенко А. В.]]|заглавие=Лаврентий Берия|место=Краснодар|издательство=Советская Кубань|год=1993|isbn=5-87253-001-3}}
* ''Гусаров А. Ю.'' Маршал Берия. Штрихи к биографии. — М.: Центрполиграф, 2015. — ISBN 978-5-227-06055-6.
* {{книга
|автор          = Колпакиди А. И. (автор-составитель)
|ref          = Колпакиди
|заглавие       = Энциклопедия секретных служб России
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = М.
|издательство   = ООО &quot;Издательство Астрель&quot; 
|год            = 2004
|том            = 
|страницы       = 
|страниц        = 800
|isbn           = 5-271-07368-8
|тираж          = 10000
}}
* {{книга|автор=Кремлев С.|заглавие=Берия — лучший менеджер XX века|издательство=Яуза; ЭКСМО|год=2008|страниц=800}}
* {{книга|автор=Коротков В.|заглавие=Презумпция виновности|место=Уральск|год=2014|
страниц=176|isbn=978-601-7356-85-9}}
* {{книга|автор=Месяцев Н. Н.|заглавие=Горизонты и лабиринты моей жизни|место=М.|издательство=[[Вагриус]]|год=2005}}
* {{книга|автор=[[Мухин, Юрий Игнатьевич|Мухин Ю. И.]]|заглавие=СССР имени Берия|место=М.|издательство=Алгоритм|год=2008|страниц=332}}
* {{книга
|автор = 
|заглавие = Политбюро и дело Берия. Сборник документов
|ссылка =https://rabkrin.org/politbyuro-i-delo-beriya-sbornik-dokumentov-kniga/
|место = М.
|ответственный = Под общей ред. О. Б. Мозохина
|издательство =Кучково поле
|год = 2012
|страниц = 1087
|isbn = 978-5-9950-0193-5
|ref= Политбюро и дело Берия
}}
* {{книга|автор=Прудникова Е.|заглавие=Берия. Последний рыцарь Сталина|место=М.|год=2014|
страниц=345|isbn=978-5-373-00948-5}}
* {{книга|автор=[[Рейфилд, Дональд|Рейфилд Д.]]|заглавие=Сталин и его подручные|ответственный=Авторск. пер. с англ., расширенн. и доп|место=М.|издательство=[[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]]|год=2008|серия=Гл. 8 : Восхождение Лаврентия Берии. — С. 368−414; Гл. 9 : Палачи на войне. — С. 415−451; Гл. 10 : Окаменение. — С. 453−503|страниц=576|isbn=978-5-86793-651-8}}
* {{книга|автор=Север А.|заглавие=Маршал с Любянки. Берия и НКВД в годы Второй мировой войны|место=М.|издательство=Алгоритм|год=2008|страниц=236}}
* {{книга|автор=[[Соколов, Борис Вадимович|Соколов Б. В.]]|заглавие=Как провалилась бериевская «перестройка». Извержение enfant terrible из властных структур. Новые документы|место=М.|издательство=АИРО-XXI|год=2010|серия=АИРО — науч. доклады и дискуссии. Темы для XXI в.|страниц=64}}
* {{книга|автор=Соколов Б. В.|заглавие=Берия. Судьба всесильного наркома|место=М.|издательство=АСТ|год=2011|страниц=541|isbn=978-5-17-074000-0}}
* {{книга|автор=Соколов Б. В.|заглавие=Убийство Берии, или Фальшивые допросы Лаврентия Павловича|место=М.|издательство=Эксмо; Алгоритм|год=2011|страниц=272|isbn=978-5-699-48588-8}}
* {{книга|автор=Фин Р.|заглавие=Сталин и Берия. Уроки истории. Нравственный аспект. Открытое письмо редактору газеты «Свободная Грузия» господину Тато Ласкхишвили|место=Тбилиси|год=2004|страниц=159}}
* {{БРЭ |статья=Берия, Лаврентий Павлович|id=1860332|автор= [[Хаустов, Владимир Николаевич|Хаустов В. Н.]]|том=3 |страницы= 370|ref=Хаустов}}
* {{книга |автор= |заглавие=Дело Берия: Приговор обжалованию не подлежит |ссылка=http://istmat.info/node/27101 |викитека= |ответственный=Сост. [[Хаустов, Владимир Николаевич|В. Н. Хаустов]] |издание= |место=М. |издательство=МФД |год=2012 |страниц=752 |серия=[[Россия. XX век. Документы]] |isbn=978-5-89511-028-7 |тираж= |ref= }}
* {{книга |автор= |заглавие=Политбюро и дело Берия: Сборник документов |ссылка=http://istmat.info/node/22125 |викитека= |ответственный=Под общ. ред. [[Мозохин, Олег Борисович|О. Б. Мозохина]] |издание= |место=М. |издательство=Кучково поле |год=2012 |страниц=1088 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
 |Тема         = Лаврентий Берия
 |Портал       = 
 |Викисловарь  = 
 |Викиучебник  = 
 |Викицитатник = Лаврентий Павлович Берия
 |Викитека     = Категория:Лаврентий Павлович Берия
 |Викивиды     = 
 |Викиновости  = 
 |Викигид      = 
 |Викиданные   = 
 |Метавики     = 
 |Проект       = 
}}
* {{warheroes|id=8986|star=Labor}}
* Юрий П. Рогозин [http://www.beria1.ru/ «Лаврентий Берия. Возвращение из небытия» (документальный фильм, 2013)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190225172424/http://beria1.ru/ |date=2019-02-25 }}
* Светлана Самоделова [http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id%3D10318131@fsbPublication.html Наш Гиммлер]
* [http://www.anti-orange-ua.com.ru/index.php/content/view/326/52/ Паршев о Берия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202035256/http://www.anti-orange-ua.com.ru/index.php/content/view/326/52/ |date=2008-12-02 }}
* Алексей Баринов [http://gazeta.aif.ru/_/online/longliver/42/21_01 Бериевская «оттепель»]. «АиФ Долгожитель» № 06 (42) от 19 марта 2004 г.
* [http://archive.svoboda.org/programs/cicles/xx/xx_09.asp Падение Берия]. Радио «Свобода».
* {{Книга
|ref=Мой отец — Лаврентий Берия
|автор=[[Берия, Серго Лаврентьевич|С. Л. Берия]]
|заглавие=Мой отец — Лаврентий Берия
|ссылка=http://militera.lib.ru/bio/beria/
}}
* [http://stalinism.narod.ru/docs/repress/repress.htm Архивные данные о деятельности Сталинских наркомов]
* [http://alexeypivovarov.ru/smert-berii/ «Смерть Берии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815123025/http://alexeypivovarov.ru/smert-berii/ |date=2013-08-15 }} Фильм Алексея Пивоварова (НТВ) из серии «Дело темное»
* [http://all-photo.ru/portret/beriya/index.ru.html Фотопортрет Берия Л. П.]. Российская портретная галерея.
* [http://www.5-tv.ru/video/history/beria/ Подсудимый Берия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Документальный фильм.
* [http://www.deathweb.ru/index.php?name=Page&amp;op=page&amp;pid=505 Смерть Лаврентия Берии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180816155210/http://www.deathweb.ru/index.php?name=Page&amp;op=page&amp;pid=505 |date=2018-08-16 }}
* [http://sledstvie-veli.net/210-istoricheskaya-drama-tovarisch-stalin-smotret-onlayn.html Лаврентий Берия и Сталин. Историческая драма…]
* [http://док.история.рф/20/postanovlenie-plenuma-tsk-kpss-o-deystviyakh-beriya/ Постановление Пленума ЦК КПСС «О преступных антипартийных и антигосударственных действиях Берия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913063630/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/postanovlenie-plenuma-tsk-kpss-o-deystviyakh-beriya/ |date=2017-09-13 }}. 07.07.1953. Проект [[Российское военно-историческое общество|Российского военно-исторического общества]] «100 главных документов российской истории».
{{внешние ссылки}}

{{СССР-ҙың дәүләт именлеге органдарының етәкселәре}}
{{Советтар Союзы Маршалдары}}

[[Категория:3-сө саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:СССР Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ағзалары]]
[[Категория:СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзалары]]
[[Категория:Аҡланмағандар]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй революционерҙары]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]]
[[Категория:Совет Союзы маршалдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Республика ордены кавалерҙары (Тыва)]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары (Монголия)]]
[[Категория:Сухэ-Батор ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1953 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:23 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1899 йылда тыуғандар]]
[[Категория:29 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>2vqhks5slx09h7ypn7gml0qv78nul40</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Фадеев һәйкәле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147734</id>
    <revision>
      <id>1300820</id>
      <parentid>1178440</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T15:13:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4707" sha1="f5fyh12whuv85r1n1bdaj0onif8aghd" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Александр Фадеев һәйкәле''' — совет яҙыусыһы Александр Алексадрович Фадеевҡа (1901—1956) һәм уның «Разгром», « Молодая гвардия» әҫәрҙәре геройҙарына арналған скульптура ансамбле. Һәйкәл [[Мәскәү|Мәскәүҙең]] Миусс майҙанында Пионерҙар һәм мәктәп уҡыусылары һарайы алдында ҡуйылған. Монументтың авторы — скульптор В. А. Федоров, архитекторы — М. Е. Константинов, В Н. Фурсов&lt;ref name=&quot;Кожевников&quot;&gt;{{Книга|автор=Кожевников Р. Ф.|заглавие=Скульптурные памятники Москвы|часть=Памятник Фадееву А. А.|место=М.|издательство=Московский Рабочий|год=1983}}&lt;/ref&gt;. Һәйкәле мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә&lt;ref&gt;[http://vestnik.mos.ru/pdf/2011/11nbr/65.pdf Хөкүмәт һәм Мәскәү Мэры Вестник № 65. ноябрь 2011 (2189)]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Асыу ==
Һәйкәл асыу тантанаһы [[1973 йыл|1973 йылдың 25 ғинуарында]] ҙур халыҡ йыйылышы алдында үтә. Тантана [[Мәскәү]] ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе В. Ф. Промыслов сығышы менән башлана. Һуңынан [[СССР Яҙыусылар союзы|СССР Яҙыусылар Союзы]] идараһының беренсе секретары Г. М. Марков А. А. Фадеев ижады тураһында телмәр тота. А. Фадеев. Шулай уҡ тантанала КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалары П Н. Демичев һәм М. С. Соломенцевтар ҙа ҡатнаша&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=w39BAQAAIAAJ&amp;pg=PA7&amp;dq=Памятник+Фадееву+А.А.,+1973&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiM3uravKrbAhVEDJoKHQxYDkgQ6AEIJzAA#v=onepage&amp;q=Памятник%20Фадееву%20А.А.,%201973&amp;f=false Александр Фадеев һәйкәл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180709185358/https://books.google.ru/books?id=w39BAQAAIAAJ&amp;pg=PA7&amp;dq=%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA+%D0%A4%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%83+%D0%90.%D0%90.,+1973&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiM3uravKrbAhVEDJoKHQxYDkgQ6AEIJzAA#v=onepage&amp;q=Памятник%20Фадееву%20А.А.,%201973&amp;f=false |date=2018-07-09 }} // «[[Огонёк|Огонек]]&lt;nowiki/&gt;» 3 февраль 1973&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==
Скульптура ансамбле гранит блоктарҙан торған подиум-майҙансыҡта урынлашҡан. Үҙәгендә — А. А. Фадеевтың бронза скульптураһы, ул һоро гранит пьедесталөҫтөнә баҫтырылған. Яҙыусы баҫып тора, уң ҡулына китап тотҡан. Үҙәк скульптуранан һулда — «Разгром» романы геройҙары: һыбайлы Левинсон менән Метелица, яуға ташланырға әҙерләнгән һымаҡ, өҙәңгегә баҫып торалар. Уң яҡта «Йәш гвардия» ойошмаһы ағзалары булған биш комсомолы һүрәтләнгән&lt;ref name=&quot;Кожевников&quot;/&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 62-64 с. ISBN 5-295-02294-3.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[Категория:Тверь районы]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары Мәскәүҙә]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Һәйкәлдәр]]</text>
      <sha1>f5fyh12whuv85r1n1bdaj0onif8aghd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бай ҡоҙоҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150139</id>
    <revision>
      <id>1300844</id>
      <parentid>1050562</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T00:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5666" sha1="qqn68h8c83yfi51jojsne6edc2pn1xr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Богатян   сығанағы (Бай ҡоҙоҡ)''' — [[Дондағы Ростов]]тың Богатян  ауышлығындағы  тарих һәм тәбиғәт ҡомартҡыһы&lt;ref&gt;[http://www.shukach.com/ru/node/47402 Богатый источник в г. Ростове-на-Дону] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190427140600/https://www.shukach.com/ru/node/47402 |date=2019-04-27 }}&lt;/ref&gt; Седов һәм Яр буйы урамында урынлашҡан

== Тарихы һәм тасуирламаһы ==
[[Файл:Bogatyanovsky_Well_plaque.jpg|слева|мини|356x356пкс|Мемориаль таҡта]]
Риүәйәткә ярашлы, йәш батша [[Пётр I|Петр Алексеевич]], генералдар һәм казак старшиналары менән  тирә-яҡ буйлап йөрөп, Темерник тамағында верфтарға рус караптарының хәрәкәтен күҙәткән. Эзбизлы битләүҙәрҙән шишмәләр урғылыуын күреп, һыуһынын ҡандырған да ул ҡысҡырып ебәргән:{{Coquote|background-color=#eeeeee|border=|margin-left=|padding=0px 4px 2px 0px|text=Бай ҡоҙоҡ!|source=''&lt;small&gt;&lt;/small&gt;''|bq=|center=да}}Был урын [[Аҙау]]ҙы алғандан һуң Дон түбәнендәге ерҙәрҙең беренсе рус картаһын төҙөүҙә шундай географик атама ала.  

Бай ҡоҙоҡ эргәһендә [[1749 йыл]]да Тимерник  таможняһына нигеҙ һалына, унан [[Дондағы Ростов]]тан биографияһы  башлана. Сығанаҡ үҙе Изге Дмитирий Ростовский ҡәлғәһен йылға ярына георгафик бәйләү өсөн һайлап ҡуйылған ориентир була. 

Бай ҡоҙоҡ һыуын һалдаттар, офицерҙар һәм ҡәлғә   халҡы, шулай уҡ яҡындағы  Полуденка слободаһы халҡы ҡуллана. 

Ҡәлғә структураһында сығанаҡ артиллерия пристане эргәһендәге битләүҙә була; унан Ростов ҡәлғәһе картаһында  [[1768 йыл]]да пунктир һыҙыҡ менән билдәләнгән   гидротехник ҡоролма төҙөлә.
[[Файл:Богатый_колодезь.JPG|мини|Бай ҡоҙоҡ]]
Богатян сығанағы тип аталған шишмә [[XIX быуат]]та һәм [[XX быуат]]тарҙа һыу менән ҡала кварталдарын тәьмин итә. Унан 1860 йылда үҙ эшен башлаған беренсе ҡала һыу үткәргесе һыу ала. 1920 йылдың урталарынан сығанаҡ  һыуын тик техник маҡсатта ғына ҡулланалар.

Элекке Богатян проспекты һәм хәҙерге Богатян ауышлығы үҙенең исеме менән шулай уҡ  Бай ҡоҙоҡҡа  бурыслы.

XIX быуатта элекке Бай ҡоҙоҡтоң бер шишмәһендә ҙур булмаған таш ротонда менән каптаж төҙөлә, ул бер нисә тапҡыр тышҡы ҡиәфәтен үҙгәртеп,  [[1990 йыл]]ға тиклем була. 

[[1988 йыл]]да сығанаҡты Дондағы Ростов ҡалаһының барлыҡҡа килеүе менән тығыҙ бәйләнгән   иҫтәлекле урын тип иғлан  ителә. 

Ростовтың  250-йыллығы алдынан уның эргәһендәге майҙансыҡ XIX быуат аҙағы сәнәғәт архитектураһы формаларын ҡулланып реконструкциялана һәм төҙөкләндерелә, мемориаль таҡта ҡуйыла (архитекторы Борис Пивторак)

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* Волошинова В. Ф., Волошинова Л. Ф. 100 уникальных мест Ростовской области: Иллюстрированный справочник. Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2011.-176 с., ил. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-7509-0631-4&lt;/nowiki&gt;

== Һылтанмалар ==

* [http://www.voopiik-don.ru/main/component/content/article/2998--l-r Памятники Дона]
* [http://справочниктуриста.рф/places/1146-bogatyi-istochnik.html Богатый источник]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://werawolw.ru/?p=13914 100 МЕСТ: БОГАТЫЙ КОЛОДЕЗЬ]
* [http://www.math.rsu.ru/rostov/welcome.html Богатяновский спуск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729064801/http://www.math.rsu.ru/rostov/welcome.html |date=2017-07-29 }}
[[Категория:Ростов өлкәһенең һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]
[[Категория:Дондағы Ростов географияһы]]
[[Категория:Дондағы Ростовтың иҫтәлекле урындары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>qqn68h8c83yfi51jojsne6edc2pn1xr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баранов Сергей Петрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156507</id>
    <revision>
      <id>1300847</id>
      <parentid>971723</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T03:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7173" sha1="07yp72she4k7ryof075en2xnyh9xwpc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Баранов Сергей Петрович''' ([[26 март]]  [[1929 йыл]] — [[10 февраль]] [[2013 йыл]]) — [[Уҡытыусы|педагог]], педагогия фәндәре кандидаты (1960), профессор (1980), Педагогия һәм социаль фәндәрҙең  тулы хоҡуҡлы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы&lt;ref name=&quot;Баранов Сергей Петрович&quot;&gt;[http://mpgu.su/scientists/baranov-sergey-petrovich/ Баранов Сергей Петрович]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Памяти Сергея Петровича Баранова&quot;&gt;[https://n-shkola.ru/storage/archive/1404300094-884645029.pdf Памяти Сергея Петровича Баранова]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Сергей Петрович Баранов 1929 йылдың 26 мартында Калуга өлкәһенең Мосальский районы Сушково ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;Баранов Сергей Петрович&quot;/&gt;.15 йәшендә үҙ ирке менән фронтҡа китә,  66-сы  гвардия пехота дивизияһы составында була, бер нисә тапҡыр яралана,  I дәрәжә Ватан һуғышы ордены, «Будапештты алған өсөн», [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]], «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңгән өсөн»  миҙалдары менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Памяти Сергея Петровича Баранова&quot;/&gt;. 1946 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]] философия  факультетының психология бүлегенә уҡырға инә, 1951 йылда тамамлай. Баранов Сергей Петровичтың педагогик эшмәкәрлегенең башы  [[Тула]], [[Калуга]], [[Мәскәү]]  юғары уҡыу йорттарында башлана,  унда  уҡытыусы, доцент, башланғыс белем биреү педагогикаһы кафедра мөдире булып эшләй. Күп йылдар  дауамында Мәскәү дәүләт педагогия университетында уҡыта  — башланғыс белем биреү педагогикаһы кафедраһы мөдире, декан вазифаһын башҡарыусы була.

1960 йылда «Соотношение чувственного образа и понятия в процессе обучения младших школьников»  темаһына  кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ошо  материалдар буйынса «Чувственный опыт ребёнка в начальном обучении» монографияһы нәшер ителә&lt;ref name=&quot;Баранов Сергей Петрович&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Памяти Сергея Петровича Баранова&quot;/&gt;.  2010 йылда «Педагогика» дәреслегендә уның «Гносеологический подход к процессу обучения» тигән мәҡәләһе баҫылып сыға, ул  болгар теленә тәржемә ителә. Баранов 40 йыл самаһы «Начальная школа» журналының  мөхәрририәт коллегияһының ағзаһы булып тора.  2006 йылда «Начальная школа» (№ 12) журналында Н.Чиркова менән авторҙашлыҡта «Развитие мышления младших школьников на основе математической логики» мәҡәләһе баҫылып сыға.  Сергей Петрович «Начальная школа» журналы ойошторусы булған Рәсәйҙең төрлө ҡалаларында фәнни-ғәмәли конференцияларҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Памяти Сергея Петровича Баранова&quot;/&gt;.

Профессор ике фән докторы һәм бер нисә  кандидат әҙерләй&lt;ref name=&quot;Баранов Сергей Петрович&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Памяти Сергея Петровича Баранова&quot;/&gt;.  Барановтың ғилми эштәре  [[Куба]], [[Ҡытай]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Вьетнам]]да баҫылып сыға. Сергей Петрович 100-ҙән ашыу фәнни эш авторы, шулар араһында: «Чувственный опыт ребёнка в начальном обучении», «Принципы обучения», «Сущность процесса обучения», «Педагогика» ( С. П. Баранов һәм В. А. Сластенин редакцияһы), «Теория обучения детей младшего школьного возраста» һәм башҡалар&lt;ref name=&quot;Баранов Сергей Петрович&quot;/&gt;.

2013 йылдың 10 февралендә [[Мәскәү]]ҙә вафат була.

== Наградалары ==

* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* «Будапештты алған өсөн»  миҙалы,
* «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн»  миҙалы,
* «1941-1945 йй.  Бөйөк Ватан һуғышында еңгән өсөн»  миҙалы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/7692/4 РНБ. Баранов Сергей Петрович]
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01001292425 РГБ. Баранов Сергей Петрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920212852/https://search.rsl.ru/ru/record/01001292425 |date=2021-09-20 }}

[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Будапештты алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Педагогия фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:2013 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:10 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1929 йылда тыуғандар]]
[[Категория:26 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>07yp72she4k7ryof075en2xnyh9xwpc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бахла ҡәлғәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156791</id>
    <revision>
      <id>1300849</id>
      <parentid>1254388</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T04:19:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5893" sha1="kgond493mkuqj237fbheyb5hr7bzspo" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бахла ҡәлғәһе''' — Бахла ҡалаһында урта быуат цитаделе, Назваға барған юлда, Джебель-Ахдар тауының аҫҡы өлөшөндә урынлашҡан. [[Оман]]дың иң боронғо ҡәлғәһе тип һанала.
== Тарихы ==
Ҡәлғәнең  төҙөлөү ваҡыты аныҡ билдәле түгел, әммә йылъяҙмалар уның 1150 йылдан алып 1406 йылға тиклем биш быуат дауамында  Омандың баш ҡалаһы булған  һәм был ҡәлғәлә ҡеүәтле хакимдар династияһынан Набханиҙың  резиденцияһы урынлашҡан тип яҙа. Гизва, Рустак һәм Изки нығытмалары менән бергә ул бейек Джебель Ахдар тауы итәгендә оборона ҡоролмалары сылбырын тәшкил иткән. Шуға ла ҡаланы бейек диуарҙар уратып алған. Диуарҙар артында ҡәлғә үҙе һәм ҡала ғына түгел,  шулай уҡ киң хөрмә баҡсалары ла булған. 
Был диуарҙарҙы яҡынса 600 йыл элек Гайта исемле ҡатын төҙөткән тип фараз итәләр. Бахла ҡәлғәһе эсендә 15 ҡапҡа һәм  132 башня бар, уларҙың ҡайһы берҙәренә күтәрелеп була.

Дошмандар һәм көслө дауылдар Бахла ҡәлғәһен күп тапҡыр емерә, шуға күрә уны бер тапҡыр нисә яңынан төҙөгәндәр. Әммә ҡәлғә 1610 йылда ныҡ зыян күрә, шунан һуң уны ҡабаттан тиерлек төҙөйҙәр. Ҡәлғәнең был урында беҙҙең эраға тиклем 1000 йылдан алып тороуы билдәле.

== Тасуирламаһы ==

Бахла ҡәлғәһе Оманда, шул уҡ исемле оазистың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан һәм бөтә ҡала өҫтөнән ҡалҡып тора.  Был бөтә [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]нда һаҡланып ҡалған иң боронғо форттарҙың береһе булып тора.

Бахла ҡәлғәһе таш нигеҙҙә төҙөлгән, диуарҙары самандан һалынған. Башняларының бейеклеге 50 метр, диуарҙарының бейеклеге 12 метрға етә, ә ҡаланы уратып алған диуарҙарҙың оҙонлоғо 12 км тәшкил итә&lt;ref&gt;https://womanadvice.ru/krepost-bahla&lt;/ref&gt;. 

Тәү ҡарашҡа  төҙөлөү материалы ныҡлы күренмәһә лә, сей кирбестән төҙөлгән ҡәлғә үҙенең һаҡланыу функцияларын яҡшы үтәгән һәм бөгөнгө көндәргә тиклем килеп еткән.

Ҡәлғә эсендә ҙур булмаған ҡала булған. Лабиринттың мөйөштәрендә түңәрәк башнялар тора. Диуарҙарында һуғарыу системаһының бер нисә шлюзы бар. Алыҫ сығанаҡтарҙан оазисты һуғарыу өсөн скважиналар һәм ер аҫты каналдары буйлап ер аҫты һыуҙары килгән. 

Бейек диураҙар артында пальма ағастары араһында балсыҡ йорттар, солтан залдары, мунсалар һәм ҡәлғәне һаҡлаусыларҙың казармалары урынлашҡан. Тар урамдар бер ҡатлы бәләкәй магазиндар комплексынан торған баҙарға алып сыҡҡан. 

Көньяҡ-көнбайыш өлөштә яҡшы һаҡланып ҡалған миһраб скульптураһы менән XIV быуаттың йома мәсете урынлашҡан. 

1987  йылда [[ЮНЕСКО]] тарафынан [[бөтә донъя мираҫы]]  исемлегенә индергәнгә тиклем комплекс ярым емерек хәлдә була һәм оҙайлы реконструкцияға ябыла. Оман хөкүмәте реставрация эштәре өсөн  $ 9 млн. аҡса бүлә, тергеҙеү эштәре 1993 йылда башлана. Йүнәтеү эштәре бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә&lt;ref&gt;https://womanadvice.ru/krepost-bahla&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==

* [http://whc.unesco.org/en/list/433 whc.unesco.org]
* [http://www.omanet.om/english/tourism/herit/forts.asp?cat=tour&amp;subcat=herit1 omanet.om] {{битая ссылка|число=06|месяц=06|год=2017}}
* https://womanadvice.ru/krepost-bahla
* https://allcastle.info/asia/oman/001 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215164258/https://allcastle.info/asia/oman/001 |date=2019-12-15 }}
* https://www.tourister.ru/world/asia/oman/city/bahl/placeofinterest/33407/responses/5467{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Ҡәлғәләр]]
[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Оман мәҙәниәте]]
[[Категория:Оманда Бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Алфавит буйынса ҡәлғәләр]]</text>
      <sha1>kgond493mkuqj237fbheyb5hr7bzspo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алсынбаев Нияз Зәбихулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157710</id>
    <revision>
      <id>1300823</id>
      <parentid>1299072</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T16:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5485" sha1="ff7uu61543u3lc0pqx3t0hwge7teham" xml:space="preserve">{{ФШ|Алсынбаев}}
[[Файл:Нияз Алсынбаев.jpg|280px|thumb|upright|]]
{{Ук}}
'''Алсынбаев Нияз Зәбихулла улы'''&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01004363411 Рәсәй дәүләт китапханаһында теркәлгән китабы буйынса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200612163939/https://search.rsl.ru/ru/record/01004363411 |date=2020-06-12 }}&lt;/ref&gt; ({{ВД-Преамбула|references=0}}) — [[Педагогика|педагог]], [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 2014 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2004).

== Биографияһы ==
Нияз Зәбихулла улы Алсынбаев [[1963 йыл]]дың [[1 май]]ында [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Ишмырҙа]] ауылында тыуған. [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның тарих-инглиз теле факультетын тамамлай. 1986 йылдан алып 1989 йылға тиклем Баймаҡ районы мәктәптәрендә инглиз теле уҡытыусыһы булып эшләй. 1989—1991 йлдарҙа БАССР-ҙың ТВ һәм радиотапшырыуҙары Дәүләт комитеты корреспонденты булып хеҙмәт итә. 1992—1997 йылдарҙа — [[Әбйәлил районы]]ның «Осҡон» корреспонденты. 1997 йылдан алып «Башкортостан» Дәүләт теле-радио компанияһында башта — сәнәғәт бүлеге корреспонденты, Урал аръяғы собкоры&lt;ref&gt;[https://www.promegalit.ru/ufa/personals/2276_alsynbaev_niyaz.html Мегалит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131144042/https://www.promegalit.ru/ufa/personals/2276_alsynbaev_niyaz.html |date=2020-01-31 }}&lt;/ref&gt;, һуңынан бүлек мөдире, радиотапшырыуҙар хеҙмәте начальнигы урынбаҫары булып эшләй.

2004 йылдан алып года «Юлдаш» музыкаль-мәғлүмәти канал менән етәкселек итә. Шулай уҡ «Майҙан», «Даира» йәмәғәт-сәйәси программалары, «Кесерткән» радиофельетондар циклы алып барыусыһы булараҡ билдәле. «Шәхси фекер», «Шәжәрә» программаларының авторы һәм алып барыусыһы. 1990-сы йылдарҙан әҙәби ижад менән шөғөлләнә башлай. Тәүге хикәйәләре республика гәзиттәре һәм журналдары биттәрендә донъя күрҙе.
2013 йылда «Евразия тауышы» Бөтә Рәсәй конкурсында төп призды яулай (теле-радио компаниялары араһында «Радиола иң яҡшы алып барыусы» номинацияһы). «Алпамыша — бер риүәйәт эҙҙәре артынан» документаль фильмы авторы һәм режиссеры (2013).

Журналист һәм яҙыусы оҙайлы ауырыуҙан һуң 2026 йылдың 9 июнендә Өфө ҡалаһында вафат булды&lt;ref&gt;{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=09.06.2026 |url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-06-09/v-ufe-ushel-iz-zhizni-zhurnalist-i-pisatel-niyaz-alsynbaev-4656494|title=В Уфе ушел из жизни журналист и писатель Нияз Алсынбаев|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-06-09}}&lt;/ref&gt;.

'''Китаптары'''
* Серле мосафир. Өфө,2008;
* Эйәрҙә ҡалған егет. Өфө,2009;
* Изге бүре балалары. Өфө,2013;
* Йәйге селлә. Өфө,2014.

== Әҙәбиәт ==
* Әлибаев З.Дәүер һулышын тойоп.//Ағиҙел.-2010.4-се һан. 156—157 биттәр;
* Күзбәков Ф. Йәштәр тауышы..//Ағиҙел.-2010. 5-се һан. 153 бит;
* Баймакская энциклопедия. Уфа,2013.- 61 бит;
* Писатели земли башкирской. Уфа,2015.- 34-35 бит.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.promegalit.ru/ufa/personals/2276_alsynbaev_niyaz.html Мегалит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131144042/https://www.promegalit.ru/ufa/personals/2276_alsynbaev_niyaz.html |date=2020-01-31 }}
* [http://www.kitap-ufa.ru/catalog/proza/letniy_znoy_alsynbaev_n/ Летний зной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131144046/http://www.kitap-ufa.ru/catalog/proza/letniy_znoy_alsynbaev_n/ |date=2020-01-31 }}

[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>ff7uu61543u3lc0pqx3t0hwge7teham</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атлантас (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157948</id>
    <revision>
      <id>1300838</id>
      <parentid>1291004</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T20:53:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8959" sha1="kp9y1ua5wpc5k3mlpgf37b5owg4vof6" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''«Атлантас»''' ({{Lang-lt|Futbolo klubas Atlantas}}) — [[Литва]]ның футбол клубы. Атлантас ҡалаһында урынлашҡан. [[1996 йыл]]да барлыҡҡа килгән.

== Тарихы ==
[[1962 йыл]]да барлыҡҡа килгән. 1996 йылда тергеҙелгән.

== Ҡаҙаныштары ==
* '''Литва Чемпионы (0)''': &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/litochamp.html&lt;/ref&gt;
* Литва вице-чемпионы (3): 2001, 2002, 2013
* Литва чемпионатының бронза призеры (5): 1999, 2000, 2004, 2014, 2015
* '''Литва кубогы эйәһе (2)''': 2000/01, 2002/03&lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/litocuphist.html&lt;/ref&gt;
* Литва кубогы финалсыһы (2): 2004, 2014/15

== Сығыштар статистикаһы (1996—2020) ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Миҙгел
! Кимәл
! Лига
! Урын
! Иҫкәрмәләр
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1996–1997'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''7.'''
| &lt;ref&gt;http://almis.sritis.lt/1997_ltu.html&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1997–1998'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.'''
| 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1998–1999'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.'''
| &lt;ref&gt;http://almis.sritis.lt/ltu99lyga.html&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1999'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#deb678&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.'''
| &lt;ref&gt;http://almis.sritis.lt/ltu99flyga.html&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2000'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#deb678&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.'''
| &lt;ref&gt;http://almis.sritis.lt/ltu00lyga.html&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2001'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| &lt;ref&gt;http://almis.sritis.lt/ltu01lyga.html&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2002'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| &lt;ref&gt;http://almis.sritis.lt/ltu02lyga.html&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2003'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#f5f5f5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''5.'''
| &lt;ref&gt;http://almis.sritis.lt/ltu03lyga.html&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2004'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#deb678&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito04.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2005'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''7.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito05.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2006'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito06.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2007'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito07.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2008'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito08.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2009'''
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.'''
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''II лига''' 
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://almis.sritis.lt/ltu09lyga2w.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211123062951/http://almis.sritis.lt/ltu09lyga2w.html |date=2021-11-23 }}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2010'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''I лига''' 
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''7.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2010.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2011'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''11.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2011.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2012'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''8.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2012.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2013'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2014'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#deb678&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2015'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#deb678&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2016'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''4.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2017'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''4.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2018'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2019'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.'''
|  &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2020'''
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.'''
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''II лига'''
| bgcolor=&quot;#FFAAAA&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''4.''' 
| 
|-
|}

== Билдәле уйынсылар ==
* {{Флаг Литвы|20px}} [[Робертас Пошкус]]
* {{Флаг России|20px}} Андрей Панюков

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* RSSSF.com

[[Категория:Литва футбол клубтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса футбол клубтары]]</text>
      <sha1>kp9y1ua5wpc5k3mlpgf37b5owg4vof6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абрамова Клавдия Ильинична</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159952</id>
    <revision>
      <id>1300809</id>
      <parentid>1148647</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T12:00:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7382" sha1="aija9n9e6e37tamb2gk0yx11m9k6s3b" xml:space="preserve">{{ФШ|Абрамова}}
{{Ук}}
'''Клавдия Ильинична Абрамова''' (ҡыҙ фамилияһы — Разуваева) ([[1906 йыл]]—[[1942 йыл]]) — прокуратура хеҙмәткәре, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында йәшерен хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы,  үлгәндән һуң 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә.

== Биографияһы ==
Клавдия Разуваева 1906  йылда Архангельск ҡасабаһында тыуған, 1920 йылдар башында [[Өфө]]гә килә, әле генә ойошторолған «8 Март» фабрикаһында тегенсе булып эшләй башлай.  1933 йылда  П.И.Стучка исемендәге Мәскәү хоҡуҡ институтына уҡырға инә. Шунда ул үҙенең буласаҡ ире, [[Белорет]] студенты Павел Абрамов  менән таныша.  Абрамовтар институтты тамамлағандан һуң  [[Ставрополь крайы]]на эшкә тәғәйенләнә. 

Павел Абрамов  фронтҡа саҡырыла, ә  Клавдия Ильинична һуғышты [[Ставрополь|Ставрополдә]] ҡаршылай.  Ул прокурор ярҙамсыһы һәм өлкә прокуратураһының партия ойошмаһы секретары вазифаһында эшләй. Орджоникидзе прокуратураһы  (Ставрополь) [[Кизляр]]ға күсә, әммә Абрамова   эвакуацияланып өлгөрмәй.

Йәшерен эш итеүҙә ҡатнаша, 1942 йылдың сентябрендә хыянат һөҙөмтәһендә оккупацион властары тарафынан ҡулға алына. Уға һәм 6 һәм 11 йәшлек ҡыҙҙарына ғүмерҙәрен һаҡлап ҡалыу шарты менән халыҡҡа  өндәмәгә ҡул ҡуйырға  һәм  оккупанттар менән хеҙмәттәшлек итергә тәҡдим итәләр,  әммә ул баш тарта. 1942 йылдың 3 октябрендә  балалары менән бергә төрмә ихатаһында атып үлтерелә.

== Хәтер ==
Клавдия Ильинична Абрамова үлгәндән һуң I  дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә.

Клавдия Абрамова исеме менән Ставрополдең бер урамы атала. Пушкин урамындағы ул йәшәгән  27-се йортта  мемориаль таҡтаташ ҡуйылған&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://pda.stapravda.ru/20090918/25_ulits_stavropolya_nazvany_v_chest_voinov_velikoy_otechestvenn_39886.html|title=25 улиц Ставрополя названы в честь воинов Великой Отечественной войны|author=Елена Громова. Сотрудник Государственного архива Ставропольского края.|date=2009-09-17|publisher=Ставропольская правда|accessdate=2012-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131063851/http://pda.stapravda.ru/20090918/25_ulits_stavropolya_nazvany_v_chest_voinov_velikoy_otechestvenn_39886.html|archivedate=2013-01-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130131063851/http://pda.stapravda.ru/20090918/25_ulits_stavropolya_nazvany_v_chest_voinov_velikoy_otechestvenn_39886.html |date=2013-01-31 }}&lt;/ref&gt;.

1967 йылдың 7 майында Өфө ҡала башҡарма комитеты  ҡарары менән ҡаланың яңы төҙөлгән урамына  Клавдия Абрамова исеме бирелә. Шулай уҡ уға һәйкәл ҡуйыла, унда шундай һүҙҙәр яҙылған: «Бөйөк Ватан һуғышында балалары менән бергә атып үлтерелгән ҡурҡыу белмәҫ партизан  Клавдия Ильинична Абрамова-Разуваеваға»&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://vedomosti.journal-ufa.ru/showinf.php?n=6&amp;n_id=119|title=Улицы нашего города: Абрамовой Клавдии|author=Владимир Соловьёв|date=2005-04-21|publisher=«Уфимские ведомости» №15 (119)|accessdate=2012-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019140816/http://vedomosti.journal-ufa.ru/showinf.php?n=6&amp;n_id=119|archivedate=2013-10-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019140816/http://vedomosti.journal-ufa.ru/showinf.php?n=6&amp;n_id=119 |date=2013-10-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Уфа: улицы нашего города. — Уфа: Информреклама, 2011.
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 125-126 с. ISBN 5-295-02294-3.
''Памятник Абрамовой К. И. Красина улица, 21''.

== Һылтанмалар ==

* {{Cite news|url=http://vedomosti.journal-ufa.ru/showinf.php?n=6&amp;n_id=119|title=Улицы нашего города: Абрамовой Клавдии|author=Владимир Соловьёв|date=2005-04-21|publisher=«Уфимские ведомости» №15 (119)|accessdate=2012-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019140816/http://vedomosti.journal-ufa.ru/showinf.php?n=6&amp;n_id=119|archivedate=2013-10-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019140816/http://vedomosti.journal-ufa.ru/showinf.php?n=6&amp;n_id=119 |date=2013-10-19 }}
* {{Cite news|http://www.stapravda.ru/20090918/25_ulits_stavropolya_nazvany_v_chest_voinov_velikoy_otechestvenn_39886.html|title=25 улиц Ставрополя названы в честь воинов Великой Отечественной войны|author=Елена Громова.  Сотрудник Государственного архива Ставропольского края|date=2009-09-17|publisher=Ставропольская правда|accessdate=2012-05-17}}
* [https://web.archive.org/web/20120523000524/http://proksk.ru/history/pages Прокуратура Ставропольского края. Страницы истории]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1942 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:3 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1904 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Өфө ҡалаһында йәшәүселәр]]</text>
      <sha1>aija9n9e6e37tamb2gk0yx11m9k6s3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астахов Фёдор Алексеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162446</id>
    <revision>
      <id>1300836</id>
      <parentid>964149</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T20:18:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5300" sha1="07xdxhip14wo042up5y6p7d3jl03sek" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Астахов Федор Алексеевич''' ([[27 ғинуар]] ([[8 февраль]]) [[1892 йыл]] — [[9 октябрь]] [[1966 йыл]], [[Мәскәү]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] хәрби начальнигы, авиация маршалы (1944).

== Йәшлеге ==
Фёдор Алексее́вич Аста́хов 1892 йылдың 27 ғинуарында (8 февраль) Тула губернаһы Кашир өйәҙе (хәҙер Мәскәү өлкәһенең Кашир районы) Ледовые Выселки ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. [[1910 йыл]]да Каширҙа реаль училище тамамлай һәм Мәскәү предприятиеларында эшләй. [[1913 йыл]]да Рәсәй армияһына саҡырыла, һауала осоу ротаһында хеҙмәт итә. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнаша. 1915 йылда — 3-сө Мәскәү прапорщиктар мәктәбен 1916 йылда Севастополь хәрби авиация мәктәбен тамамлай. Астахов мәктәптә инструктор итеп ҡалдырыла һәм унда 1918 йылға тиклем хеҙмәт итә, [[прапорщик]] була.

== Граждандар һуғышы ==
[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]]ла 1918 йылдан. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]н [[РККА-ның Көнсығыш фронты|Көнсығыш фронт]]та үтә, [[Колчак Александр Васильевич|А. В. Колчак]] армияһына, Алыҫ Көнсығышта япон интервенттарына һәм күп һанлы аҡ формированиеларға ҡаршы һуғыша. 1918 йылдан 5-се армияла, 1-се Тула һәм 1-се Калуга авиагруппаларында подразделениелар менән командалыҡ итә, 1919 йылда авиаотряд командиры һәм Көнсығыш фронттың 1-се Себер авиация төркөмөнөң авиация начальнигы була. 1920 йылдан — Себер авиацияһы, авиация һәм 5-се һауала осоу армияһы начальнигы ярҙамсыһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга:Советская военная энциклопедия|1}}
* {{Книга:Командный и начальствующий состав Красной Армии в 1940-1941 гг|}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20071013203122/http://old.mil.ru/articles/article9035.shtml Биографическая справка на сайте Минобороны России]
* [http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_4669.htm Передача гражданского воздушного флота СССР в состав Министерства вооруженных сил СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203222855/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_4669.htm |date=2019-02-03 }}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы осоусылары]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Кутузов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Авиация маршалдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1966 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:9 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1892 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>07xdxhip14wo042up5y6p7d3jl03sek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Невский лавраһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166401</id>
    <revision>
      <id>1300819</id>
      <parentid>1241863</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T15:08:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6978" sha1="p5kth15qlfpqsmi3ryaj8datiml5wf0" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Изге Троица Александр Невский лавраһы''' — православие ирҙәр монастыры, [[Санкт-Петербург]]та Невский проспектының көнсығыш осонда урынлашҡан. Ҡаланың иң тәүге һәм иң эре монастырҙарының береһе. [[1797 йыл]]дан алып лавра статусына эйә.

Архитектура комплексы составына бер нисә билдәле некрополдар (кәшәнәләр) инә, унда XVIII—XIX быуаттарҙың күп кенә күренекле эшмәкәрҙәре баҡыйлыҡта ята&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/YJ2ESDZS5BcIHjSF 20 интересных фактов из истории Александро-Невской Лавры]
&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==

=== Пётр дәүере ===
Тыуған яҡты өйрәнеү баҫмаларында йыш ҡына Невский монастырына нигеҙ һалыусы [[Пётр I]] тип яҙыла. [[1710 йыл]]дың июль айында, Черный йылғаһы (хәҙерге Монастырка) [[Нева|Неваға]] ҡойған ерҙә батша бында монастырь төҙөргә фарман бирә, монастырҙың ҡарамағында Олонец крайындағы Нева йылғаһының ике ярында 5000 квадрат сажин ер бүленә, шулай уҡ монастырға бик бай Валдайский Иверский монастыры үҙенең бөтә аҫаблары менән бирелә.

Монастырҙың изге кенәз Александр Невский Ярославичҡа тап ошо урында бағышланыуы, кенәздең шведтарға ҡаршы [[Нева алышы|Невский алышында]] 1240 йылда еңеү яулауы менән бәйле. [[Төньяҡ һуғыш|Швеция менән һуғыш]] алып барғанда ҡайтарып алынған ерҙәрҙә монастырь төҙөү тарихи ауаз күрһәткесе булып тора.

Яңы монастырҙы архимандрит Феодосий (Яновский) ҡулайлаштыра. Нигеҙ һалыуҙың рәсми датаһы — тәүге Благовещенский ағас сиркәүен изгеләндереү көнө — 1713 йылдың 25 марты (Благовещение Пресвятой Богородицы байрамы).
[[Файл:10_Lavra_SPb.jpg|слева|мини|223x223пкс|Мнастырҙы төҙөү планы, 1720-се йылдар]]
Ике йыл үткәс, Архитектура комплексы проекты Доменико Трезини етәкселеге аҫтында төҙөлә. Невский монастырын Трезини таш төҙөлөшлө симметрик ансамбль итеп күҙаллай, уны Нева һәм Черная йылғаһы араһындағы участокта күрә. Шул уҡ ваҡытта монастырь яңы баш ҡаланың көньяҡ-көнсығышында форпост булып тора, сөнки, ҡағиҙә буйынса, фортификацион сәнғәт проекты буйынса төҙөлә. Петербургтан монастырға тиклем киң юл («Невский першпективаһы») һалыу планлаштырыла.

Монастырь төҙөү барышында уның диуарҙары янында ҡаласыҡ, баҡсалар барлыҡҡа килә, хужалыҡ ҡаралтылары: тимерлек, ағастан әйберҙәр яһау оҫтаханаһы, мал һарайы һәм ялан кәртә, тирмән — күтәртелә. Артабан етештерелгән уңышты һәм әйберҙәрҙе һаҡлау өсөн баҙҙар ҡаҙыла.

[[1720 йыл]]да монастырҙа руханиҙар балалары өсөн мәктәп асыла, 6 йыл йылдан был мәктәп Славян-грек-латин семинарияһы тип үҙгәртелә. Һуңынан ул Александр Невский лавраһының Төп семинарияһы тип атала, ә [[1797 йыл]]да Павел I уға академия статусы бирә. Невский лавраһыда бик күп быуындарҙың руханиҙары уҡытып сығарыла. Күп кенә Рус сиркәүе епископлығы вәкилдәре XVIII—XIX бб. был монастырҙа хеҙмәт иткән&lt;ref name=&quot;enc&quot;&gt;[http://www.pravenc.ru/text/64492.html Александро-Невская Лавра в честь Святой Троицы.]&lt;/ref&gt;. [[1719 йыл]]да лаврала Санкт-Петербург типографияһы эшләй башлай, [[1714 йыл]]дан — отставкалағы һалдаттар өсөн богадельня булдырыла.

Пётр I 1723 йылдың 29 майында монастырға бара һәм кенәз Александр Невскийҙың мәйете ҡалдыҡтарын Владимир раштыуаһы монастырынан лавраға күсертә. Санкт-Петербургта [[1724 йыл]]дың [[30 август|30 авгусында]] Рус сиркәүе календарына был турала иҫтәлек итеп яңы байрам: Кенәз Александр Невскийҙың күсерелеүе байрамын — индерә&lt;ref&gt;[https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/saint_petersburg/temples/27807 Александро-Невская лавра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221130232857/https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/saint_petersburg/temples/27807 |date=2022-11-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/saint_petersburg/temples/27807 Александро-Невская лавра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221130232857/https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/saint_petersburg/temples/27807 |date=2022-11-30 }}
* [https://dzen.ru/a/YJ2ESDZS5BcIHjSF 20 интересных фактов из истории Александро-Невской Лавры]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Санкт-Петербургтың архитектура һәйкәлдәре]]
[[Категория:1713 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Санкт-Петербург тарихы]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]</text>
      <sha1>p5kth15qlfpqsmi3ryaj8datiml5wf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бадмаев Санал Батыевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183607</id>
    <revision>
      <id>1300843</id>
      <parentid>1273792</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T00:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9812" sha1="4mtc8oqyithu5e8gbngxns30qjv30yw" xml:space="preserve">{{Учёный
 | Имя                  = Бадмаев Санал Батыевич
 | Оригинал имени       =
 | Изображение          =  
 | Ширина               = 200 px 
 | Описание изображения =
 | Дата рождения        = 31.12.1932
 | Место рождения       = {{МР|Саратов}}, [[СССР]]
 | Дата смерти          =  
 | Место смерти         =  
 | Гражданство          = {{USSR}}  {{RUS}} 
 | Научная сфера        =
 | Место работы         = [[Калмыцкий государственный университет]] 
 | Учёная степень       = {{Учёная степень|доктор|экономических наук}}
 | Учёное звание        =
 | Альма-матер          = [[Ставропольский сельскохозяйственный институт]] 
 | Научный руководитель =
 | Награды и премии     = 
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Дружбы}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}  {{Почётный работник высшего профессионального образования Российской Федерации}} {{!!}}{{Заслуженный деятель науки РФ}}
{{!}}}
}}
{{External media
|image1=[https://50years.kalmgu.ru/wp-content/uploads/2020/11/01badmaev_result.jpg Фотография С. Б. Бадмаева]
}}
'''Бадмаев Санал Батыевич''' ([[31 декабрь]] [[1932 йыл]], [[Һарытау]]) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор, Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1996), Халыҡ-ара юғары белем биреү академияһының ағза-корреспонденты (1995).&lt;ref name=&quot;kalmgu.ru&quot;&gt;[https://www.kalmgu.ru/staff/badmaev-sanal-batyevich/ Бадмаев Санал Батыевич]{{Недоступная ссылка|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

130-ҙан ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт, шул иҫәптән 8 монография һәм 4 дәреслек авторы&lt;ref name=&quot;kalmgu.ru&quot;/&gt;.

== Биографияһы ==
1932 йылдың 31 декабрендә Һарытауҙа [[Ҡалмыҡ Республикаһы]]ның беренсе профессоры һәм Ҡалмыҡ педагогия институтының беренсе директоры Бадмаев Бата Бадмаевич ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;50years&quot;&gt;[https://50years.kalmgu.ru/fakultet-upravleniya-i-prava/faces-fakultet-upravleniya-i-prava/vse-stupeni-nauchno-pedagogicheskoj-deyatelnosti/ ВСЕ СТУПЕНИ НАУЧНО-ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220429101627/https://50years.kalmgu.ru/fakultet-upravleniya-i-prava/faces-fakultet-upravleniya-i-prava/vse-stupeni-nauchno-pedagogicheskoj-deyatelnosti/ |date=2022-04-29 }}&lt;/ref&gt;.

Педагогик эшмәкәрлеген 1952 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң башлай һәм урта мәктәптең 5-7 — се кластарында математика фәненән уҡыта. 1954 йылда, башҡа ҡалмыҡтар менән бергә һөргөнгә ебәрелгән атаһы Алтайҙа йәшәгән осорҙа, Алтай ауыл хужалығы институтының (хәҙерге [[Алтай дәүләт аграр университеты]]) механизация факультетына уҡырға инә. 1957 йылда, ғаилә [[Ставрополь крайы]]на ҡайтҡас, Ставрополь ауыл хужалығы институтына (хәҙер [[Ставрополь дәүләт аграр университеты]]) күсә, уны [[1959 йыл]]да тамамлай&lt;ref name=&quot;50years&quot;/&gt;.

1959 йылдан [[Элиста]]лағы Ҡалмыҡ ауыл хужалығы эксперименталь станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй башлай. 1960 йылдан 1962 йылға тиклем ВЛКСМ-дың Элиста ҡала комитетының 1-се секретары булып эшләй, һуңынан 1962 йылдан 1965 йылға тиклем [[Мәскәү]]ҙә Бөтә Союз ауыл хужалығы иҡтисады ғилми-тикшеренеү институтының көндөҙгө аспирантураһында уҡый. 1965 йылда «Ҡалмыҡ далалары көтөүлектәрендә һыуҙы күтәреүҙе һәм ташыуҙы механизациялауҙы иҡтисади нигеҙләү» темаһына диссертация яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01005956123 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата экономических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220429104147/https://search.rsl.ru/ru/record/01005956123 |date=2022-04-29 }}&lt;/ref&gt;. 1966 йылда Элистала Волгоград ҡала хужалығы инженерҙары институтының дөйөм техник факультеты ойошторолғас, Санал Бадмаев был факультет деканы була. 1970 йылда Элистала ҡалмыҡ дәүләт университеты асылғандан һуң, дөйөм техник факультет уның составына индерелә, ә Бадмаев был уҡыу йортоноң уҡыу һәм фәнни эш буйынса проректоры булып китә&lt;ref name=&quot;50years&quot;/&gt;.

1980 йылда ошо вазифала эшләп, докторантурала шөғөлләнә. 1985 йылда « Ҡалмыҡстан милли иҡтисадының этаптары һәм төп йүнәлештәре: 1892—1980 йылдар» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01008790077 Диссертация доктора экономических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220429105336/https://search.rsl.ru/ru/record/01008790077 |date=2022-04-29 }}&lt;/ref&gt;. 1985 йылдан 1998 йылға тиклем ул политэкономия, иҡтисади теория нигеҙҙәре, иҡтисади теория һәм идара итеү кафедраһы мөдире вазифаһында эшләй.

Әлеге ваҡытта Ҡалмыҡ дәүләт университетының дәүләт һәм муниципаль идара итеү һәм хоҡуҡ кафедраһы профессоры. [[Волгоград дәүләт университеты|Волгоград дәүләт]] һәм [[Әстерхан дәүләт техник университеты|Әстерхан техник университет]]&lt;nowiki/&gt;тарында диссертация советы ағзаһы булып тора. 16 фән кандидаты һәм 1 [[фән докторы]] әҙерләгә&lt;ref name=&quot;50years&quot;/&gt; н.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* «Ҡалмыҡ АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре» (1987)
* «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» (1993)
* «Ҡалмыҡ дәүләт универсттетының атҡаҙанған профессоры» (2008)
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] ордены (2000)
* Миҙалдары
* «Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары белем биреү хеҙмәткәре» билдәһе
* «Ҡалмыҡ Республикаһының почетлы гражданы» (2007).

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://elista.bezformata.com/listnews/professoru-sanalu-batievichu-badmaevu/64374196/ Профессору Саналу Батыевичу Бадмаеву — 85!]
* [https://elista.bezformata.com/listnews/professora-sanala-batievicha-badmaeva/65255907/ «О времени, о жизни, о себе». Калмыцкий университет в жизни профессора Санала Батыевича Бадмаева]

[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Һарытауҙа тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1932 йылда тыуғандар]]
[[Категория:31 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Ставрополь дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Алтай дәүләт аграр университеты]]</text>
      <sha1>4mtc8oqyithu5e8gbngxns30qjv30yw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ташкент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201345</id>
    <redirect title="Ташкәнт" />
    <revision>
      <id>1300830</id>
      <timestamp>2026-07-10T19:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bababashqort</username>
        <id>34664</id>
      </contributor>
      <comment>[[Ташкент]] битенең исемен [[Ташкәнт]] тип Bababashqort алыштырҙы</comment>
      <origin>1300830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="p10waqoylgno2fm6ehoge7c9qg9x00s" xml:space="preserve">#перенаправление [[Ташкәнт]]</text>
      <sha1>p10waqoylgno2fm6ehoge7c9qg9x00s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Ташкент</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201346</id>
    <redirect title="Фекерләшеү:Ташкәнт" />
    <revision>
      <id>1300832</id>
      <timestamp>2026-07-10T19:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bababashqort</username>
        <id>34664</id>
      </contributor>
      <comment>[[Фекерләшеү:Ташкент]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Ташкәнт]] тип Bababashqort алыштырҙы</comment>
      <origin>1300832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="oootx6dl7h2sua0ia2zc75u6s8ivaey" xml:space="preserve">#перенаправление [[Фекерләшеү:Ташкәнт]]</text>
      <sha1>oootx6dl7h2sua0ia2zc75u6s8ivaey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-07-11</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201347</id>
    <revision>
      <id>1300834</id>
      <timestamp>2026-07-10T19:56:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: 095 Scarlet Flycatcher in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg</comment>
      <origin>1300834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="2mphgcgw8t9i1fuowckwai4fwtdqxsu" xml:space="preserve">095 Scarlet Flycatcher in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg</text>
      <sha1>2mphgcgw8t9i1fuowckwai4fwtdqxsu</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>