Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk Даруға 0 8793 1300895 847763 2026-07-12T09:50:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300895 wikitext text/x-wiki [[Рәсем:Ufimskie Darugi.jpg|thumb|250px|Өфө провинцияһын һәм Башҡортостанды даруғаларға бүлеү. Ырымбур губернаһы ланскарталары" картаһы.Красильников, 1755 йыл]] '''Даруға''' — [[Алтын Урҙа]] дәүерендә (XIII-XIV быуттарҙа) һәм Ырымбур экспедицияһынан һуң Башҡортостанда административ-территориаль берәмек. Башҡортостан дүрт даруғага бүленгән, һәр даруғала идара башлығы тора. Даруғалар исемдәрен үҙҙәре бойһонған ханлыҡ исеменән алған. Төньяҡ-көнбайыш өлөшө [[Ҡазан даруғаһы]], көньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнбайыш өлөшө [[Нуғай даруғаһы]], төньяҡ-көнсығыш өлөшө [[Себер даруғаһы]], Өфө менән тоташҡан тар ғына өлөшө [[Уҫы даруғаһы]] тип аталған. Даруғаларҙың аныҡ билдәләнгән сиге булмай. Даруғалар [[олос]]тарға (волос) бүленә. XVIII быуат башына [[Себер даруғаһы]]нда 24, [[Нуғай даруғаһы]]нда 20,[[Ҡазан даруғаһы]]нда 12, [[Уҫы даруғаһы]]нда 3 [[олос]] иҫәпләнә. Даруғаларға бүлеү XVIII быуат аҙағына тиклем һаҡлана. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Юл]] * [[Себер даруғаһы]] * [[Ҡазан даруғаһы]] * [[Уҫы даруғаһы]] * [[Нуғай даруғаһы]] == Әҙәбиәт == * [[Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия]]. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир [[Рәшит Шәкүр|Р.З.Шәкүров]]. Өфө: [[Башҡорт энциклопедияһы]] дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән. * Рычков Пётр Иванович. Топография Оренбургская. СПб., 1762. стр.96 * [http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/ponyatie_doroga/ponyatie_doroga.php Понятие «дорога» в истории Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090620044811/http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/ponyatie_doroga/ponyatie_doroga.php |date=2009-06-20 }} <references/> [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Башҡортостандың административ-территориаль бүленеше]] icuogouf2kx0bbeom4kzu5rlfv7awd3 Грозный 0 68005 1300886 1286432 2026-07-12T07:57:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300886 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус =Ҡала |русское название = Грозный |оригинальное название = | изображение = | описание изображения = |герб = Coat of Arms of Grozny (Chechnya).svg |флаг = Flag of Grozny (Chechnya).svg |описание флага = |lat_deg = 43 |lat_min = 19 |lat_sec = |lon_deg = 45 |lon_min = 42 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(218200)_region:RU-CE |CoordScale = |регион = Чечня |регион в таблице = Чечен Республикаһы |размер карты региона = 300 |вид района = |район = Грозный |район в таблице = Грозный |размер карты района = 300 |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = 4 район:<br />Завод, Ленин,<br />Октябрь, Старопромыслов |вид главы = |глава = Ислам Кадыров<ref>[http://www.lenta.ru/news/2012/11/09/grozny/ Мэром Грозного стал Ислам Кадыров]</ref> |дата основания = 1818 |первое упоминание = |прежние имена = [[1818]]-[[1869]] — Грозная,<br />[[1869]] йылдан — Грозный.<br /> |статус с = 30 декабрь{{ъъ}} {{хх}}1869 |площадь = 324,16<ref name="Генплан">[http://web.archive.org/web/20130801123356/http://www.grozmer.ru/doc/genplan.rar Генеральный план города Грозного. Положения о территориальном планировании. т.2. 10. Основные технико-экономические показатели генерального плана города Грозного. с.39.]</ref> |высота центра НП = 130 |климат = |население = 277 414 |год переписи = 2013 |плотность = 855,8 |агломерация = |национальный состав = [[чечендар]] (95,7%),<br />[[урыҫтар]] (2,5%),<br />[[ингуштар]] (1,0%) ([[2002]])<ref name = "Перепись_2002">[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/grozny02.html Население Грозного]</ref> |конфессиональный состав = [[Ислам]]-[[Суннизм]],<br />[[Православие]] |этнохороним = гро́зненсылар |почтовый индекс = |почтовые индексы = 364000-364099 |телефонный код = 8712 |цифровой идентификатор = 96401 |категория в Commons = Grozny |сайт = http://www.groz-mer.ru/ |add1n = Награды |add1 = {{Орден Красного Знамени|тип=город}} }} '''Гро́зный''' ({{lang-ce|Соьлжа-ГӀала}} — [[Сунжа]] йылғаһы исеменән + ''гӀала'' «ҡала») — [[Чечен Республикаһы]]ның баш ҡалаһы, Сунжа йылғаһы ярында урынлашҡан. [[Файл:Achmat-Kadyrow-Mosche, Grosny 2.jpg|thumb|300px|right|[[Чечня йөрәге мәсете]]]] Төньяк Кавказдың ҙур ҡалаларынан береһе (3-сө урын). [[Чечен Республикаһы]] халҡының 21 проценты Грозныйҙа йәшәй. == Исем == Урыҫса: * [[1818]] — 30 декабрь [[1869]] (н. ст. — 11 ғинуар [[1870]]) —'''Грозная''' ҡәлғәһе <ref>[http://www.grozny.moy.su/photo/35-0-331 Фотография крепости]</ref> * 30 декабрь 1869 —'''Грозный''' ҡалаһы. Чеченса: * '''Соьлж-ГІала''' === Климат === {{Климат города |Город_род=Грозныйҙын|Источник=[http://meteoinfo.ru/climate/klimatgorod/1686-1246618396 «Гидрометцентр»], [http://thermo.karelia.ru/weather/w_precips_ru_gro.shtml «Thermo Karelia.Ru»] | Янв_ср=-3.2 | Янв_ср_осад=19 | Фев_ср=-2.1 | Фев_ср_осад=21 | Мар_ср=2.9 | Мар_ср_осад=23 | Апр_ср=10.5 | Апр_ср_осад=33 | Май_ср=16.7 | Май_ср_осад=57 | Июн_ср=21.2 | Июн_ср_осад=72 | Июл_ср=23.9 | Июл_ср_осад=57 | Авг_ср=23.0 | Авг_ср_осад=44 | Сен_ср=17.7 | Сен_ср_осад=33 | Окт_ср=10.4 | Окт_ср_осад=30 | Ноя_ср=4.3 | Ноя_ср_осад=26 | Дек_ср=-0.8 | Дек_ср_осад=24 | Год_ср=10.4 | Год_ср_осад=439 | Янв_ср_мин=-6.2 | Янв_ср_макс=0.6 | Фев_ср_мин=-4.9 | Фев_ср_макс=2.5 | Мар_ср_мин=-0.5 | Мар_ср_макс=8.7 | Апр_ср_мин=5.4 | Апр_ср_макс=17.9 | Май_ср_мин=11.0 | Май_ср_макс=23.7 | Июн_ср_мин=15.4 | Июн_ср_макс=27.9 | Июл_ср_мин=18.2 | Июл_ср_макс=30.5 | Авг_ср_мин=17.2 | Авг_ср_макс=29.7 | Сен_ср_мин=12.7 | Сен_ср_макс=24.7 | Окт_ср_мин=6.1 | Окт_ср_макс=16.6 | Ноя_ср_мин=1.8 | Ноя_ср_макс=9.3 | Дек_ср_мин=-3.0 | Дек_ср_макс=3.2 | Год_ср_мин=6.1 | Год_ср_макс=16.3 | Янв_а_макс=14.1 | Янв_а_мин=-31.5 | Фев_а_макс=22.3 | Фев_а_мин=-30.8 | Мар_а_макс=29.7 | Мар_а_мин=-19.1 | Апр_а_макс=33.7 | Апр_а_мин=-7.6 | Май_а_макс=38.1 | Май_а_мин=-3.1 | Июн_а_макс=39.1 | Июн_а_мин=5.6 | Июл_а_макс=40.7 | Июл_а_мин=9.2 | Авг_а_макс=41.4 | Авг_а_мин=5.0 | Сен_а_макс=36.8 | Сен_а_мин=-2.7 | Окт_а_макс=32.5 | Окт_а_мин=-9.6 | Ноя_а_макс=23.7 | Ноя_а_мин=-23.5 | Дек_а_макс=18.0 | Дек_а_мин=-26.6 | Год_а_макс=41.4 | Год_а_мин=-31.5 |}} </div> == Галерея == <gallery perrow=12 widths="200px" heights="150px"> файл:Крепостные ворота Грозного.jpg| Грозныйҙың ҡәлғә ҡапҡалары файл:Часовая крепость Грозный.jpg| Грозныйҙың Часовая ҡәлғәһе файл:Крепость Грозная.jpg| Грозный ҡәлғәһе файл:Вид на Грозный и реку Сунжа.jpg| Сунжа файл:Грозный Старый ЖД-вокзал.jpg|Грозныйҙың иҫке тимер юл вокзалы файл:Грозный-въезд.jpg|Грозныйға инеү юлы </gallery> == Хылыҡ (2010 йылдағы иҫәп алыу) == {| class="prettytable" ! Халыҡ ! Һаны, кеше ! % |- | [[чечендар]] | 201 562 | 95,7 |- | [[урыҫтар]] | 5 295 | 2,5 |- | [[ингуштар]] | 2 129 | 1,0 |- | [[татарҙар]] | 270 | 0,1 |- | [[әрмәндәр]] | 189 | 0,1 |- | [[кумыктар]] | 158 | 0,1 |- | [[аварҙар]] | 110 | 0,1 |- | [[украиндар]] | 92 | 0,1 |- | [[ногайҙар]] | 4 | 0,1 |- | '''Дөйөм''' | 210 720 | 100 |} == Архитектура == <gallery perrow=12 widths="300px" heights="200px"> файл:Chechnya Grozny City.JPG|Грозный-сити файл:Духовное управление мусульман Чеченской республики.JPG| Чечен республикаһының мосолмандар диниә назараты йорто файл:Мечеть Сердце Чечни и река Сунжа.JPG| [[Чечня йөрәге мәсете]] һәм Сунжа йылғаһы файл:Грозный-сити и река Сунжа.JPG| Сунжа йылғаһында Грозный-сити </gallery> == Иҡтисад == === Сәнәғәт === Эре ойошмалар: * «Грознефтегаз» * «Трансмаш» * «Грозный электромеханика заводы» * «Электропульт-Грозный» * Грозный эксперементаль йығаҙ фабрикаһы * «Беркат» тегеү фабрикаһы * Грозный консервалар заводы * 4 икмәк заводтары * Кирбеҫ заводы * ДОК «Фагус» * «Чеченавто» завод ы * «Энергия+Плюс» (2013 й. асылды) == Мәғариф == «Вуздар»: * Чечен дәүләт университеты * Грозный дәүләт нефть техник университеты. Рәсәйҙең иң оло нефть университеты, 1920 йылда асылған. * Чечен дәүләт педагогия институты == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Grozny}} * [http://www.grozny.vrcal.com/ Наш Грозный]{{v|2012|04|19}} * [http://www.gorod-grozny.ru Город ГРОЗНЫЙ. Фотографии, виртуальный музей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180706161927/http://www.gorod-grozny.ru/ |date=2018-07-06 }}{{v|2012|04|19}} * [http://www.grozny.eu Город ГРОЗНЫЙ. Фотогалерея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514155040/http://www.grozny.eu/ |date=2014-05-14 }}{{v|2012|04|19}} * [http://www.grozny-virtual.ru Грозный Виртуальный. Один из первых сайтов и форумов о грозненцах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160530133949/http://grozny-virtual.ru/ |date=2016-05-30 }}{{v|2012|04|19}} * [http://englishrussia.com/2011/05/02/one-day-in-grozny/ Фотоальбом «Один день в Грозном», комментарии на английском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151124090612/http://englishrussia.com/2011/05/02/one-day-in-grozny/ |date=2015-11-24 }}{{ref-en}}{{v|2012|04|19}} [[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]] [[Категория:Хәрби дан ҡалалары]] 0np1b92ghdi8b55jocl5pi2vhsq7944 Бәрхәт гөл 0 70122 1300866 1051649 2026-07-11T19:08:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300866 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Urbana Illinois park 20070928 img 2120-crop.jpg |image title = Ваҡ сәскәле бәрхәт үлән |image descr = |regnum = Үҫемлектәр |rang = |latin = Tagetes |author = [[L.]] |syn = |typus = |children name = |children = <center>'' |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Tagetes |commons = Category:Tagetes |itis = 38482 |ncbi = 13707 |eol = 60978 |grin = |ipni = }} '''Бәрхәт үлән, бәрхәт гөл''' ({{lang-la|Tagétes}}) — астралар ғаиләһенән бер йәки күп йыллыҡ үләнсел, декоратив үҫемлек. 35 төрө билдәле. Төрлө форма һәм ҙурлыҡтағы (2-10 см диаметрҙа) тура бәрхәт гөлө, ауыш бәрхәт гөлө, ҡатмарлы һәм ҡатмарһыҙ, ойошма сәскәле, йоҡа япраҡлы бәрхәт гөлө сорттары үҫтерелә. Рәсәй территорияһында Мексика бәрхет гөлө (Tagétes patula) − һары, ҡыҙғылт йәки ҡыҙғылт-һары сәскәле, үҙенсәлекле эҫле, тәбәнәк буйлы үҫемлек киң таралған. Башлыса, йорт янында һәм күмәк баҡсаларҙа үҫтерелә. Бәрхәт гөлөн орлоҡтан үрсетәләр, апрель башында теплицаға сәсәләр, май аҙағында үҫентеләрҙе асыҡ грунтка күсереп ултырталар. Июльдән көҙгө ҡырауҙарға тиклем сәскә ата. Клумба, бордюр, газондарҙағы декоратив төркөмдәр өсөн файҙаланалар. == Әҙәбиәт == * Киселев Г.Е. Цветоводство. М., 1964. * {{ВТ-ЭСБЕ|Бархатцы}} == Һылтанмалар == * {{GRIN|genus|11840}}{{ref-en}} <small>Проверено 21 марта 2009 г.</small> * {{EOL|60978}}{{ref-en}} <small>Проверено 21 марта 2009 г.</small> * [http://flower.onego.ru/annual/tagetes.html Бархатцы на сайте ''Энциклопедия декоративных садовых растений''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080924160559/http://flower.onego.ru/annual/tagetes.html |date=2008-09-24 }} * {{cite web|url=http://www.greeninfo.ru/grassy/tagetes_erecta.html/Article/_/aID/4852|title=Бархатцы в нашем саду|author=Коваленко С. Е.|date=|work=|publisher=КЦ Зеленая линия|accessdate=2013-09-16|lang=}} == Сығанаҡтар == * [http://tatarile.org/maglumat/ Татар энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207140810/http://tatarile.org/maglumat |date=2013-12-07 }} {{Ref-tt}} [[Категория:Астра сәскәләр]] [[Категория:Төньяҡ Америка флораһы]] [[Категория:Көньяҡ Америка флораһы]] [[Категория:Тәмләткестәр]] eqy8gu8jc6lj2izs9xr6ms535b0ozn6 12 июль 0 71503 1300887 1300827 2026-07-12T08:19:09Z Телсе 41238 өҫтәмә мәғлүмәт 1300887 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''12 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 193-сө ([[кәбисә йыл]]ында 194-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 172 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: Аборигендар көнө. * {{Флагификация|Кирибати}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығының флагы көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} Бортпроводниктар көнө. * {{БМО флагы}} Фотографтар көнө. * {{Флагификация|Мексика}} Адвокаттар көнө * {{Флагификация|Россия}}: Рәсәй почтаһы көнө (июлдең икенсе йәкшәмбеһе). ** Балыҡсылар көнө (июлдең икенсе йәкшәмбеһе). }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * 1590: [[Һарытау]] ҡалаһына нигеҙ һалына. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * Павлов Пётр Егорович (1925—8.08.1958), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкы һуғышсыһы, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Петровка (Йылайыр районы)|Петровка]] ауылынан. * [[Суханова Федосья Павловна]] (1930), малсылыҡ алдынғыһы. 1946—1991 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] «Искра Ленина» колхозы һауынсыһы. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡаҙансы (Баҡалы районы)|Ҡаҙансы]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Мозжерин Василий Иванович]] (1926—20.04.2008), ғалим-ветеринар врач, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1991), ветеринария фәндәре докторы (1976), профессор (1976). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976), СССР‑ҙың социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1970). [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. * [[Горбунов Игорь Алексеевич]] (1941), хеҙмәт һәм партия органдары ветераны. 1990 йылдың майы — 1991 йылдың ноябрендә РСФСР Коммунистар партияһы Башҡортостан республика ойошмаһының 1-се секретары. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Широких Петр Дмитриевич]] (1946), хеҙмәт ветераны һәм производство алдынғыһы. «[[Салауатбыяла]]» берекмәһенең элекке операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Кашапов Солтан Ғилметдин улы]] (1912—18.07.2001), [[СССР]]-ҙың хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1952) һәм почётлы нефтсеһе (1972), [[Бәләбәй]] ҡалаһының почётлы гражданы (1967). Өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1948, 1952, 1959). * [[Грачёв Анатолий Дмитриевич|Грачёв Анатолий Дмитриевич]] (1937—19.05.2005), театр актёры. 1959 йылдан [[Мәскәү]]ҙең Малой Бронныйҙағы драма театры, 1992 йылдан — «Et Cetera» театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (1998). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ярлыҡапов Абрар Бәҙретдин улы]] (1942), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. Иҡтисад фәндәре докторы (1997), профессор (2007). 1968-1972 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 7-се һәм 8-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1988) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. * [[Сәғитова Зөһрә Мөхәрәм ҡыҙы]] (1957), педагог, [[Ҡалтасы районы]]ның [[Краснохолмский]] ауылындағы 1-се мәктәптең элекке директоры. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Бураҡаев Илгизәр Диҡҡәт улы]] (1957), [[проза]]ик, [[тәржемә]]се, дәреслектәр авторы. 2002 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Мутин Илдархан Ибраһим улы]] (1888—3.02.1938), [[Башҡорт милли хəрəкəте]] эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Кабанов Лев Максимович]] (1923—?), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]]. 1947 йылдан хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]]нең Кировоград еҙ иретеү комбинаты мастеры, металлургия цехы технологы, баш металлургы, производство-техник бүлек начальнигы, 1964 йылдан — комбинаттың баш инженеры, 1971 йылдан — директоры; 1977 йылдан «Союзмедь» Бөтә Союз берекмәһенең ([[Мәскәү]]) баш инженеры. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1975) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән Йылайыр кантоны Архангельское утарынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәтҡуллин Хөснулла Ғәзиз улы]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]]. 1958 йылдан «Туймазанефть» идаралығы операторы, мастеры, участка начальнигы, ЦНИПР-ҙың өлкән инженеры; 1967 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]] ЦНИИЛ-дың техник бүлек начальнигы; 1968—1987 йылдарҙа берекмәнең капиталь төҙөлөш идаралығының ОКС начальнигы урынбаҫары, проекттар һәм сметалар экспертизаһы бүлеге начальнигы, өлкән инженеры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]ның [[Түбәнге Әрмет]] ауылынан. * [[Кожаев Петр Павлович]] (1928—?), нефтсе. 1949 йылдан [[Ишембай]] быраулау контораһы эшсеһе, быраулаусыһы, быраулау мастеры; 1964 йылдан [[Бәләбәй]] быраулау контораһының сметчик-инженеры, план бүлеге начальнигы; 1964—1973 йылдарҙа Туймазы быраулау идаралығы Бәләбәй экспедицияһының баш иҡтисадсыһы. Нефть сәнәғәте отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Стәрлетамаҡ районы]]ның [[Николаевка (Николаевка ауыл советы, Стәрлетамаҡ районы)|Николаевка]] ауылынан. * [[Котиков Василий Герасимович]] (1938), нефтсе. 1963 йылдан «Арланнефть» идаралығы операторы, 1965—1995 йылдарҙа «Южарланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы, мастеры. Әүҙем рационализатор. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Смоленск өлкәһе]] Рудня ҡалаһынан. * [[Майстренко Татьяна Григорьевна]] (1953), [[иҡтисад]]сы. Рәсәй Федерацияһының (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (1996) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника буйынса дәүләт премияһы лауреаты (2003). «Башҡортостан Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены кавалеры (2002). * [[Половинкин Виктор Евгеньевич]] (1953), хәрби хеҙмәткәр, полковник. 2006 йлдан [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы|Күмертау авиация предприятиеһы]]ның һынаусы осоусыһы. Рәсәйҙең атҡаҙанған һынаусы осоусыһы (1999). Сығышы менән хәҙерге [[Алтай Республикаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Князев Иван Николаевич]] (1924—13.11.1999), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкы бронебойщигы. Кесе лейтенант (1946). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[Иҙрисов Фәрит Фәтих улы]] (1954), хәрби дирижёр, композитор, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Подполковник. [[Башҡортостан гимны]]ның музыка авторы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1997). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:12 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1880]]: Тод Броунинг, [[АҠШ]] кинорежиссёры, актёр һәм сценарист, «ҡурҡыныс« фильмдар жанрына нигеҙ һалыусы. * [[1895]]: Ричард Бакминстер Фуллер, АҠШ [[Архитектура|архитекторы]], инженер һәм уйлап табыусы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1904]]: [[Пабло Неруда]], [[Чили]] шағиры, дипломат һәм сәйәси эшмәкәр. * [[1912]]: [[Шамил Әләдин]], [[ҡырым татарҙары|ҡырым татар]] шағиры, [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. * [[1930]]: Ги Лижье, «Формула-1» ярыштарында ҡатнашыусы [[Франция]] командаһын ойоштороусы һәм уның тәүге етәксеһе. * [[1940]]: Юлия Белянчикова, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] табибы, [[Журналистика|журналист]], «Здоровье» телетапшырыуының элекке алып барыусыһы. * [[1950]]: Эрик Карр, АҠШ [[музыка]]нты, «Kiss» төркөмө [[барабан]]сыһы. * [[1959]]: [[Тайс Донн]], АҠШ эшҡыуары, менеджер. * [[1960]]: Евгений Дворжецкий, СССР һәм Рәсәйҙең [[театр]] һәм кино актёры, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (1997). * [[1985]]: Эмиль Хегле Свендсен, [[Норвегия]] [[биатлон]]сыһы, дүрт тапҡыр [[Олимпия уйындары]] һәм 12 тапҡыр [[Ер|донъя]] чемпионы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:12 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж12]] [[Категория:12 июль]] mxd66oms8m4fwfiiy8j0rgw5iiqgjng Гастев Алексей Капитонович 0 87832 1300880 1299641 2026-07-12T04:35:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300880 wikitext text/x-wiki {{Политик | Имя = Алексей Капитонович Гастев | Оригинал имени = | Изображение = A gastev sm.jpg | Ширина = | Описание изображения = | Имя при рождении = | Псевдонимы = | Дата рождения = 08.10.1882 (26.09) | Место рождения = Суздаль ҡалаһы, [[Рәсәй империяһы]] | Дата смерти = 15.04.1939 | Место смерти = «Коммунарка» полигоны, [[СССР]] | Гражданство = [[Рәсәй империяһы]], [[СССР]] | Вероисповедание = | Партия = РСДРП(б) (1900—1907), ВКП(б) (1931 йылдан алып) | Основные идеи = хеҙмәтте ғилми ойоштороу | Род деятельности = революционер, ғалим | Награды = {{Орден Трудового Красного Знамени}} | Сайт = }} '''Алексей Капитонович Га́стев''' ({{OldStyleDate|8|октябрь|1882|26|сентябрь}}, Суздаль — [[15 апрель]] [[1939 йыл]]<ref>[http://www.serafim.spb.ru/index.php?lan=0&module=6&article_id=1114787844 Современная русская поэзия — интернет-альманах «Красный Серафим» — Связь времён] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314191413/http://www.serafim.spb.ru/index.php?lan=0&module=6&article_id=1114787844 |date=2014-03-14 }}</ref>, Мәскәү) — рус революционеры, профсоюз эшмәкәре, шағир һәм яҙыусы, хеҙмәтте ғилми ойоштороуҙың теоретигы һәм Үҙәк хеҙмәт институты етәксеһе. 1931 йылдан алып ВКП(б) ағзаһы. Пролеткульттың идеологтарының береһе. Мәскәүҙә билдәле "Яҙыусылар кооперативы йорто"нда йәшәй. Әҙәби псевдонимдары — ''А. Зорин, И. Дозоров, А. З., А. Зарембо, А. Набегов.'' == Биографияһы == Гастев Алексей Капитонович 1882 йылда Суздаль ҡалаһында уҡытыусы һәм тегенсе ғаиләһендә тыуған. Уға ике йәш булғанда атаһы мәрхүм була. Ҡала училищеһын һәм техник курстарҙы тамамлағандан һуң Мәскәү уҡытыусылар институтына уҡырға инә, әммә 1902 йылда сәйәси эшмәкәрлеге өсөн — Н. А. Добролюбовтың үлеүенә 40-йыллығына бағышлап ойошторолған демонстрация өсөн был уҡыу йортонан ҡыуып сығарыла<ref>[http://slovari.yandex.ru/Алексей%20Капитонович%20Гастев/Революционеры/Гастев%20Алексей%20Капитонович/ Гастев Алексей Капитонович — Революционеры — Яндекс. Словари<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1901 йылда РСДРП-ға инә һәм профессиональ революционер булып китә. 1903 йылда Вологда губернаһының Усть-Сысольск ҡалаһына (хәҙерге [[Сыктывкар]]) һөргөнгә ебәрелә, унан 1904 йылдың 10 июнендә сит илгә ([[Франция]]ға) ҡаса. 1904 йылда [[Париж]]да слесарь булып эшләй һәм Социаль фәндәренең юғары мәктәбендә белем ала. Шул уҡ йылда уның һөргөнгә ебәрелгәндәрҙең тормошо хаҡында булған тәүге хикәйәһе баҫылып сыға. 1905 йылда Гастев Рәсәйгә ҡайта һәм [[Беренсе рус революцияһы]] осоронда Кострома эшсе депутаттар советы рәйесе һәм хәрби дружина етәксеһе итеп һайлана. 1906 йылда Алексей Гастев РСДРП-ның IV съезына делегат итеп һайлана<ref>[http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07905.asp Делегаты IV-го съезда РСДРП 10 — 25.4(23.4 — 8.5).1906]</ref>. 1908 йылда большевиктар рәтенән сыға. 1910 йылда йәнә Парижға китә, бында слесарь булып эшләй. Парижда Берләшкән эшселәр клубының секретары була, синдикалист һәм кооператив хәрәкәттәрендә ҡатнаша. 1913 йылда Санкт-Петербургҡа ҡайтып заводта эшләй. 1914 йылда Нарым крайына һөргөнгә ебәрелә, унан ҡаса һәм шул уҡ йылдан алып Васильев фамилияһы аҫтында [[Новосибирск|Новониколаевск]] ҡалаһында йәшәй<ref>[http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%A0%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B/%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B2%20%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%20%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/?ncrnd=5549 Деятели революционного движения в России: биобиблиографический словарь: От предшественников декабристов до падения царизма: В 5 т. — М.: Изд-во Всесоюзного общества политических каторжан и ссыльно-поселенцев, 1927—1934.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314175454/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%A0%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B/%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B2%20%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%20%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/?ncrnd=5549 |date=2014-03-14 }}</ref>. Февраль революцияһынан һуң [[Петроград]]ҡа китә. 1917—1918 йылдарҙа Бөтә Рәсәй эшсе-металлургтар союзының үҙәк комитетының секретары итеп һайлана. [[Мәскәү]]ҙең, [[Харьков]]тың һәм Николаевтың заводтары идаралығында эшләй, профсоюз һәм ойоштороу-мәҙәни эшендә әүҙем шөғөлләнә. 1919 йылдың декабрендә [[Новосибирск|Новониколаевск]] ҡалаһында енәйәт тикшереүе башлығы булып хеҙмәт итә. 1921 йылда Үҙәк хеҙмәт институтына нигеҙ һала һәм уның етәксеһе була. Институт директоры булараҡ Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы янында Хеҙмәтте ғилми ойоштороу буйынса совет рәйесенең урынбаҫары була, ә 1926 йылдан алып — уның рәйесе итеп тәғәйенләнә. 1926 йылда Үҙәк хеҙмәт институтының биш йыллығына арнап «айырмалы энегияһы һәм эшенә тоғро булғанлығы өсөн» [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] бүләкләнгән. 1932 йылдан алып 1936 йылға тиклем Хеҙмәт һәм Оборона Советы янындағы Стандартизация буйынса бөтә союз комитетының рәйесе, һәм тағы ла «Стандартизация хәбәрҙәре» ({{lang-ru|«Вестник стандартизации»}}; хәҙерге — «[http://www.ria-stk.ru/stq Стандарты и качество]») журналының баш мөхәррире була. 1935 йылда Гастев [[Стокгольм]]да уҙғарылған Стандартизация буйынса халыҡ-ара конгресста совет делегацияһын етәкләгән. 1938 йылдың 8 сентябрендә Эске эштәр халыҡ комиссариаты (НКВД) органдары менән ҡулға алына һәм 1939 йылдың 15 апрелендә атылған. === Ғаиләһе === '''Ҡатыны''': Анна Ивановна Васильева (1906 йылдан алып 1917 йылға тиклем), Софья Абрамовна Гринблат (1917 йылдан алып)<ref>[http://serafim.spb.ru/index.php?lan=0&module=6&article_id=1269311997 Современная русская поэзия — интернет-альманах «Красный Серафим» — Связь времён] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140827100352/http://serafim.spb.ru/index.php?lan=0&module=6&article_id=1269311997 |date=2014-08-27 }}</ref>. '''Балалары''' (икенсе никахтан): * Пётр Гастев (1921—1943) — 1943 йылда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда [[Курск]] янында һәләк булған. * Алексей Гастев (1923—1991) — совет кинодраматургы, яҙыусы, сәнғәт белгесе. * Юрий Гастев (1928—1993) — философ, математик, хоҡуҡ яҡлаусыһы. == Хеҙмәтте ғилми ойоштороу өлкәһендә идеялары == Алексей Гастев даими рәүештә [[Генри Форд]] менән хат алышҡан<ref>[http://economicus.ru/cgi-ise/gallery/frame_rightn.pl?type=ru&links=./ru/gastev/biogr/gastev_b1.txt&img=brief.gif&name=gastev Economicus.Ru — Галерея экономистов — Алексей Капитонович Гастев<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200606141957/http://economicus.ru/cgi-ise/gallery/frame_rightn.pl?type=ru&links=.%2Fru%2Fgastev%2Fbiogr%2Fgastev_b1.txt&img=brief.gif&name=gastev |date=2020-06-06 }}</ref>. Айырыуса системаны һәм ойоштороуҙы билдәләгән Фредерик Тейлорҙан һәм етештереү техникаһын камиллаштыуҙа иғтибарын туплаған Генри Фордтан айырмалы рәүештә Гастев кеше факторына айыусар баҫым яһаған. Уның фекеренсә, предприятиеның эшендә төп ролде кеше башҡара, һәм шунлыҡтан ойоштороуҙың эффектлығы эш урынындағы һәр бер кешенең шәхси эффектлығына бәйле{{sfn| Архангельский и др. |2012| с — 8}}. == Әҙәби ижады == 1913—1919 йылдарҙа шиғырҙар яҙған, төп формалары — прозалағы шиғырҙар. 1918 йылда «Алдынғы эшселәр шиғриәте» ({{lang-ru|«Поэзия рабочего удара»}}) шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға, ул 1926 йылға тиклем алтыр тапҡыр ҡабат нәшер ителә. 1920 йылдан алып тик мәҡәләләр генә яҙған. == Хәтер == А. К. Гастев хөрмәтенә Суздаль ҡалаһының урамдарының береһе аталған<ref>[http://wikimapia.org/street/1152436/ru/%D1%83%D0%BB-%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%B0]</ref>. Иң яҡшы коллективтарҙы тәбрикләүсе кубокта уның исемен йөрөтә<ref>[http://www.leanforum.ru/library/r24/1976.html Алексей Гастев: перечитывая заново]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Библиография == * Поэтический сборник — [http://az.lib.ru/g/gastew_a_k/text_0010.shtml «Поэзия рабочего удара»], П., 1918 (2-е изд., 1919; 3-е изд., Пг.1921; последнее М. 1971); * Статья «Индустриальный мир», Харьков, 1919; Время. М., 1923; * Книга стихов [http://az.lib.ru/g/gastew_a_k/text_0005.shtml «Пачка ордеров»], Рига, 1921 — последняя книга стихов А.Гастева (изд. ВЦСПС, М., 1923 и изд. 5-е и 6-е, 1924 и 1925 включают оба вышеназванных сборника; последнее М. 1971) * «Как надо работать», 1921 (1-е изд. М., 1966, [http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?lang=Ru&blang=ru&page=Book&id=116746 2-е изд. М., 1972]) * «Юность иди!», М., ВЦСПС, 1923. 72 с. 10 000 экз. * Статья «Снаряжение современной культуры», 1923 * Статья «Восстание культуры», 1923 * Статья «Новая культурная установка», 1923 (2‑е изд. М., 1924) * «Трудовые установки», М., ЦИТ, 1924, 302 с. + альбом илл. 3 000 экз. ([http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?lang=Ru&blang=ru&page=Book&id=87438 2-е изд. М., 1973]) * «Профессиональные союзы и организация труда», изд-во Ленинградского Губернского Совета профессиональных союзов, 1924 * Книга «Плановые предпосылки», изд-во НКРКИ СССР, М., 1926, работа посвящена анализу резолюции [[Пленум ЦК ВКП(б)|Пленума ЦК ВКП(б)]] от 6—9 апреля 1926 г. «О хозяйственном положении и хозяйственной политике» (с [http://grachev62.narod.ru/stalin/t8/t8_10.htm докладом на эту тему] выступал И. В. Сталин) * Статья «Установка производства методом ЦИТ», М., 1927 * Статья «Нормирование и организация труда» (Общее введение в проблему), М., ВЦСПС, 1929. 118 с. 5 000 экз. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Первый в России: Иваново-Вознесенский общегородской совет рабочих депутатов 1905 года в документах и воспоминаниях. М., 1975. * 1905 год в Костроме: сборник статей. * Кравченко, А. И. Классики социологии менеджмента: Ф. Тейлор, А. Гастев. СПб, 1998. * {{книга |автор=Казак В. |заглавие=Лексикон русской литературы XX века = Lexikon der russischen Literatur ab 1917/[пер. с нем.].|ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство=РИК «Культура» |год=1996 |том= |страниц=XVIII, 491, [1] |страницы= |isbn=5-8334-0019-8 |ref= }} * {{книга |автор= Глеб Архангельский, Марианна Лукашенко, Татьяна Телегина, Сергей Бехтеров |заглавие= Тайм-менеджмент. Полный курс|оригинал= |издательство= Альпина Паблишер |год= 2012|место = М.|серия= |страниц= 312|isbn= 978-5-9614-1881-1|ref= Архангельский и др.}} * Johansson, Kurt. Aleksej Gastev, Proletarian Bard of the Machine Age. Stockholm, 1983. * Bailes, K.E. Alexei Gastev and the Soviet Controversy over Taylorism, 1918—1924 // Soviet Studies. Glasgow, UK. 1977. * Maier, C.S. Between Taylorism and Technology: European Ideologies and the Vision of Industrial Productivity in the 1920’s // Journal of Contemporary History. London. 1970. Vol. 5. No. 2. P. 27-61. * Sorenson J.B. The Life and Death of Soviet Trade Unionism, 1917—1928. New York, 1969. * Williams, R.C. Collective Immortality: The Syndicalist Origins of Proletarian Culture, 1905—1910 // Slavic Review. Champaign, IL, USA. 1980. Vol. 5. No. 3. P. 389—402. * Лучесский К. Вещи поют. Рассказы о технической эстетике. М. Детская литература, 1971. 125 с., ил. == Һылтанмалар == * {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/БСЭ/Гастев%20Алексей%20Капитонович/}}, [http://slovari.yandex.ru/Революционеры/Гастев%20Алексей%20Капитонович/]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://slovari.yandex.ru/Лит.%20энциклопедия/Гастев/]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://slovari.yandex.ru/Гуманитарный%20словарь/Гастев%20Ал.%20Капитонов/]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Э. Б. Корицкий. [http://economicus.ru/cgi-ise/gallery/frame_rightn.pl?type=ru&links=./ru/gastev/biogr/gastev_b1.txt&img=brief.gif&name=gastev А. К. Гастев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200606141957/http://economicus.ru/cgi-ise/gallery/frame_rightn.pl?type=ru&links=.%2Fru%2Fgastev%2Fbiogr%2Fgastev_b1.txt&img=brief.gif&name=gastev |date=2020-06-06 }} * [http://www.pseudology.org/people/Gastev_AK.htm Хронология жизни А. К. Гастева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150221114734/http://www.pseudology.org/people/Gastev_AK.htm |date=2015-02-21 }} * [http://www.leanforum.ru/zachem_rossii_kubok_gasteva/ Алексей Баранов. Зачем России Кубок Гастева?]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.serafim.spb.ru/index.php?lan=0&module=6&article_id=1114787844 Последние месяцы жизни Алексея Капитоновича Гастева в материалах его следственного дела в Центральном Архиве ФСБ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314191413/http://www.serafim.spb.ru/index.php?lan=0&module=6&article_id=1114787844 |date=2014-03-14 }} * [http://prezentacii.com/obschestvoznanie/10344-gastev-aleksey-kapitonovich.html Презентация «Гастев Алексей Капитонович»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029195925/http://prezentacii.com/obschestvoznanie/10344-gastev-aleksey-kapitonovich.html |date=2013-10-29 }} [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рус шағирҙары]] [[Категория:Рәсәй шағирҙары]] [[Категория:Сәйәсмәндәр]] [[Категория:Социаль эшҡыуарҙар]] arp2z06danbjwbto6q5s748493zq0fh Бугера Владислав Евгеньевич 0 97430 1300862 1299116 2026-07-11T16:59:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300862 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ғинуар 2016}} {{Учёный |Имя = Владислав Евгеньевич Бугера |Оригинал имени = |Изображение = |Ширина = |Описание изображения = |Дата рождения = 24.1.1971 |Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]],<br>{{ТУ|Өфө|Өфөлә}} ҡалаһы |Гражданство = {{USSR}} → {{RUS}} |Научная сфера =социаль философия, [[гносеология]], сәйәси экономия, политология, [[марксизм]]<ref name="index" />, социаль психология<ref name="index" /> |Место работы = [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] (УГНТУ), философия кафедраһы |Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|философских наук}} |Учёное звание = {{Учёное звание||1}}, {{Учёное звание||0}} |Альма-матер = [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты|Тарас Шевченко исемендәге Киев дәүләт университеты]] |Научный руководитель = [[Камаев Рәшит Борхан улы]] |Знаменитые ученики = |Известен как = {{публицист|Рәсәй|XXI быуат}}, [[философия|философ]], иҡтисадсы һәм<br>сәйәси активист |Награды и премии = |Роспись = |Ширина росписи = }} {{фш|Бугера}} ''' Буге́ра Владисла́в Евге́ньевич'''<ref>[http://bugerave.wordpress.com/2014/02/28/о-фамилии-бугера-из-этимологического/ О происхождении фамилии «Бугера» из Этимологического словаря украинского языка (Етимологiчний словник української мови, Київ, Наукова думка) — см.]</ref> ([[24 ғинуар]] [[1971 йыл]]) — [[Рәсәй]] [[философия|философы]]<ref name="index">[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/286-bugera-vladislav-evgenevich Бугера Владислав Евгеньевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Башҡорт энциклопедияһы (мәғәнәләр)|Башкирская энциклопедия]]. В 7 т. Т. 7. Ф-Я, с дополнениями / гл. ред. [[Илһамов Марат Әҡсән улы|М. А. Ильгамов]]. — Уфа: Башк. энцикл., 2011. — '''С. 499'''.</ref><ref name="dslib">«Используя при анализе философии Ф.Ницше классовый подход, российский философ В. Е. Бугера интерпретирует нацизм и сталинизм как два реализованных варианта ницшеанской концепции общества и указывает на то, что идеи Ф.Ницше явились теоретической основой расовой и радикально-националистической политики Третьего Рейха»." — ''Кирильченко Д. В.'' [http://www.dslib.net/istoria-filosofii/socialnyj-ideal-f-nicshe-i-praktika-totalitarnyh-obwestv.html Социальный идеал Ф. Ницше и практика тоталитарных обществ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221018183411/http://www.dslib.net/istoria-filosofii/socialnyj-ideal-f-nicshe-i-praktika-totalitarnyh-obwestv.html |date=2022-10-18 }} : диссертация … кандидата философских наук : 09.00.03, 09.00.11 / Кирильченко Дмитрий Викторович; [Место защиты: Твер. гос. ун-т]. — Тверь, 2010. — 171 с.</ref>, ғалим<ref name="weeklystandard">Stephen Schwartz [https://web.archive.org/web/20140301224911/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/016/156vsrut.asp Murder in Moscow] // [[:en:The Weekly Standard|The Weekly Standard]] (англ.)русск., 23 February 2009 ([https://web.archive.org/web/20090221055545/http://www.inosmi.ru/text/translation/247493.html перевод на русский язык], [http://www.alebedev.ru/media/1100.html копия перевода на русский язык])</ref>, сәйәси публицист<ref name=":2">«Политический публицист, хорошо известный среди „краснознаменного“ политического андерграунда России и Украины. <…> В 2000 г. стал одним из основателей Группы пролетарских революционеров-коллективистов, регулярно выпускающей — в порядке „самиздата“ — журнал „Пролетарская революция“ и сборники политических статей.» — ''Фьюче, Дмитрий'' [http://www.nietzsche.ru/project/meeting/bugera/ Встреча с Владиславом Бугерой] // Nietzsche.ru, 22.02.2004</ref> һәм һул йүнәлешле ижтимағи-сәйәси хеҙмәткәр. Философия фәндәре докторы<ref>''Аюпов, Рашит'' Знаменитые уроженцы Уфы // газета «Вечерняя Уфа», № 80 (13260), 05.10.2018, с. 6</ref>, Өфө дәүләт нефть техник университетының философия кафедраһы профессоры<ref>''В 1971 году в Уфе родился доктор философских наук, профессор кафедры философии гуманитарного факультета УГНТУ Владислав Евгеньевич Бугера.'' — ''Аюпов Рашит'' [http://vechufa.ru/day/1135-24-yanvarya.html «День в истории»] // газета «Вечерняя Уфа», 24-01-2013 ([https://web.archive.org/web/20181106171653/http://ufacity.info/history/day/129307.html копия])</ref>, Рәсәй философия йәмғиәтенең «Материалистик диалектика — фәнни атеизм» секцияһы ағзаһы<ref>[http://www.dialog21.ru/naprav/Naprav24_DIALEKTIKA.htm Страница секции РФО «Материалистическая диалектика — научный атеизм»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001135858/http://www.dialog21.ru/naprav/Naprav24_DIALEKTIKA.htm |date=2020-10-01 }}</ref> Социаль философия буйынса «Йәмғиәт субстанцияһы булараҡ идаралыҡтың һәм милектең мөнәсәбәттәре тураһында тәғлимәт» (Милек һәм идаралыҡтың мөнәсәбәттәре ансамбле булараҡ кеше тураһында тәғлимәт) фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы.<ref name="eifgaz">''Байков Э. А.'' [https://web.archive.org/web/20150923234458/http://www.eifgaz.ru/baykov1-e-09.htm «Новая философская школа»] // «Экономическая и философская газета»</ref> == Биографияһы == Владислав Евгеньевич Бугера 1971 йылдың 24 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған.<ref name="index"/><ref name="eifgaz"/><ref name="famous">[http://www.famous-scientists.ru/3058 Бугера Владислав Евгеньевич] // Энциклопедия «Учёные России», 23.12.2011</ref> 1988—1993 йылдарҙа [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты|Киев дәүләт университетының философия факультетында]] уҡый<ref name="index"/><ref name="eifgaz"/><ref name="famous"/><ref name="philosophy">[https://archive.today/20140225033316/http://philosophy.rusoil.net/default.aspx?link=96 Бугера Владислав Евгеньевич] // Официальный сайт кафедры философии УГНТУ</ref> 1996 йылдың февраленән Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта, 2002 йылдың июленән — [[философия]] кафедраһы доценты, 2010 йылдың февраленән — шул уҡ кафедраның профессоры.<ref name="index"/><ref name="eifgaz"/><ref name="famous"/><ref name="philosophy"/><ref>[http://rusoil.net/faculty/33 Страница кафедры философии на сайте УГНТУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222032453/http://www.rusoil.net/faculty/33 |date=2019-12-22 }}</ref> 2001 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында]] [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре, философия фәндәре докторы, профессор [[Камаев Рәшит Борхан улы|Р. Б. Камаевтың]] ғилми етәкселегендә 09.00.11 — Социаль философия һөнәре буйынса «Ижтимағи феномен булараҡ ницшеанлыҡ: уның социаль асылы һәм әһәмиәте. Социаль-фәлсәфәүи тикшеренеү» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм философия фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә эйә була.<ref name="philosophy"/><ref name="vest-news">''Кулакова Т.'' [http://www.vest-news.ru/article.php?id=6351 По примеру Ромео и Джульетты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150622064853/http://www.vest-news.ru/article.php?id=6351 |date=2015-06-22 }} // «Весть», 21.02.2008</ref> 2002 йылдың июлендә Үҙәк Европа университетында танып белеү тәғлимәте буйынса курстарҙа квалификацияһын күтәрә.<ref name="philosophy"/> 2004 йылда доцент исеме бирелә.<ref name="philosophy"/> 2006 йылда М. В. Ломоносов исемендәге [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда 09.00.11 — Социаль философия һөнәре буйынса «Кеше эшмәкәрлегенең кәрәкле формалары булараҡ милек һәм идаралыҡтың мөнәсәбәттәре» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Уның официаль оппоненттары булып философия фәндәре докторҙары В. П. леньшин, А. В. Назарчук, Ю. А. Ющенко сығыш яһай.<ref name="famous"/><ref name="philosophy"/><ref name="vest-news"/> Глазго университеты профессоры Хиллель Тиктин һәм Калифорнияның изге Мария колледжы профессоры Сьюзан Вайсман диссертацияға ыңғай баһалама бирәләр.<span class="cx-segment" data-segmentid="170"></span><ref>См. в блоге В. Бугеры запись [http://bugerave.wordpress.com/2014/02/28/моя-глубокая-благодарность-тов-хилле/ «Моя глубокая благодарность тов. Хиллелу Тиктину и Сьюзан Вайсман»] от 28 февраля 2014 г., где приведены тексты отзывов этих профессоров на докторскую дисс. В. Бугеры в англоязычном оригинале.([http://www.peeep.us/a3be605c заархивированная копия аналогичной записи, сделанной в 2009 г., с прежнего официального блога В.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307233225/http://www.peeep.us/a3be605c |date=2014-03-07 }}</ref> 2006—2009 йылдарҙа — Рәсәй Фәндәр академияһының яһалма интеллект методологияһы буйынса Ғилми советының Башҡортостан бүлексәһе рәйесе урынбаҫары.<ref name="eifgaz"/><ref name="famous"/><ref>См. в блоге В. Бугеры запись [http://bugerave.wordpress.com/2014/02/28/почему-я-ушел-из-бо-нсмии-ран/ «Почему я ушел из БО НСМИИ РАН»] от 28 февраля 2014 г.</ref> 2008 йылда В. Е. Бугераның яҙыусы һәм философ Э. А. Байков менән әңгәмәһе "Джонсон бюллетене"нең 44-се һанында баҫыла.<ref>''Колоколова, Любовь'' [http://www.bashinform.ru/news/172794/ Статьи учёных и журналистов Башкортостана публикует информационный бюллетень Джонсона] // ИА «[[Башинформ]]<nowiki/>», 12.11.2008</ref> Владислав Бугера — 100-ҙән ашыу ғилми һәм уҡытыу-методик хеҙмәт<ref>[http://muss.su/lectors/bugera.htm О В. Бугере на сайте Молодежного университета современного социализма (МУСС)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200119102844/http://muss.su/lectors/bugera.htm |date=2020-01-19 }}</ref>, шул иҫәптән 3 монография авторы.<ref name="famous"/><ref name="vest-news"/> Төп хеҙмәттәре: «Милек һәм идаралыҡ» (2003), «[[Фридрих Ницше|Ницше]] философияһының социаль асылы һәм әһәмиәте» (2004), «Кешенең асылы» (2005). В. Е. Бугера шулай уҡ «XXI быуатта тарихи материализм: яңырыу кәрәклеге» исемле Рәсәй һәм АҠШ авторҙары мәҡәләләре йыйынтығы төҙөүсеһе, тәржемәсеһе һәм редакторы, «Яһалма интеллект методологияһының фәлсәфәүи һәм ғәмәли һорауҙары» коллектив монографияның авторҙашы. Адвокат Станислав Маркеловтың (1974—2009) яҡын дуҫы.<ref name="weeklystandard"/><ref>''Vladislav Bugera.'' [http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2013/02/vladislav-bugera-obituary-for-stanislav.html Obituary for Stanislav Markelov] ([http://justicefornorthcaucasus.info/?p=1232515200 копия])</ref> «Спутник FM» радиоһындағы «Йондоҙло клуб» тапшырыуында ҡатнашыусы.<ref>«Кстати, с нами по вечерам будут философы, возглавляемые доктором философских наук Владиславом Бугера» — [http://www.gorobzor.ru/news/novosti-kultury/radiostanciya-sputnik-107-fm-podvodit-itogi-goda-26-12-2008 Радиостанция «Спутник 107 FM» подводит итоги года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929104648/https://gorobzor.ru/news/novosti-kultury/radiostanciya-sputnik-107-fm-podvodit-itogi-goda-26-12-2008 |date=2020-09-29 }} // Горобзор.ру, 26.12.2008</ref> == Теоретик ҡараштары == В. Е. Бугера Рәсәй философияһында иҡтисади мәҙәниәт проблемаһы өҫтөндә эшләй.<ref>Бикметова Н. Х. [http://www.dissercat.com/content/stanovlenie-ekonomicheskoi-kultury-rossiiskogo-obshchestva Становление экономической культуры российского общества] : социально-философский анализ : диссертация … кандидата философских наук : 09.00.11 / Бикметова Наиля Халимовна; [Место защиты: Башкир. гос. ун-т]. — Уфа, 2010. — 141 с.</ref> Тарихи материализм нигеҙендә В. Е. Бугера кешенең үҫешен ижтимағи мөнәсәбәттәр үҫеше аша ғына түгел, ә тәү сиратта милек һәм идаралыҡтың мөнәсәбәттәре үҫеше аша аңлатыуға ынтылыш яһай.<ref>''Богданов А. А.'' Новый мир / А. А. Богданов. Вопросы социализма: Работы разных лет. — М.: Политиздат, 1990. — С. 32-38.</ref> Бугераның идеялары Рәсәй һәм башҡа ил авторҙары хеҙмәттәрендә тикшерелә. Билдәле инглиз-американ тикшереүсеһе Стивен Д. Шенфилд В. Е. Бугераның ҡараштарын постмарксистик ҡараштарға индерә<ref name=":0">Стивен Шенфилд.[https://web.archive.org/web/20131113073805/http://russialist.com/2008-204.php «Владислав Бугера: портрет ученого-постмарксиста»] // [[:en:Johnson's Russia List|Johnson’s Russia List]], № 44, ноябрь 2008 года.</ref><ref>[http://www.sras.org/news2.php?m=1329 Vladislav Bugera: Protrait of a Post-Marxist Thinker] // Russian Politics in Review November, 12.12.2008</ref>, ә немец политологы Андреас Умланд Бугераны неомарксист тип һанай<ref>''Умланд А.'' [https://web.archive.org/web/20160304093437/http://www.ipiend.gov.ua/img/scholarly/file/nz_33_37.pdf Новые идеологические образования в современном русском антидемократизме: западные концепции, антизападные политические доктрины и постсоветский партийный спектр] // НАЦІОНАЛЬНА АКАДЕМІЯ НАУК УКРАÏНИ. ІНСТИТУТ ПОЛІТИЧНИХ ЕТНОНАЦІОНАЛЬНИХ ДОСЛІДЖЕНЬ ім. І.Ф. Кураса. НАУКОВІ ЗАПИСКИ. ВИПУСК 33. — Київ, 2007.</ref>. Г. Е. Белоногов Бугераны «философ-материалистарҙың яңы быуын вәкиле»,<ref>''Белоногов Г. Е.'' [http://www.dialog21.ru/biblio/Belonog.htm Проблемы рационализации социогуманитарного знания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219091642/http://www.dialog21.ru/biblio/Belonog.htm |date=2019-12-19 }} — Уфа: БоНС:[[Башҡорт дәүләт университеты|БашГУ]]. — 2005.</ref> ә Эдуард Байков яңы философия мәктәбенә нигеҙ һалыусы тип атай.<ref name="eifgaz"/> Башҡорт энциклопедияһы марксизмдың В. Е. Бугера төҙөгән антропологик концепцияһының үҙенсәлекле булыуын билдәләй<ref>''Вахитов Р. Р.'' [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/16459-marksistskaya-filosofiya Марксистская философия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Башҡорт энциклопедияһы (мәғәнәләр)|Башкирская энциклопедия]]. В 7 т. Т. 4. Л-О / гл. ред. [[Илһамов Марат Әҡсән улы|М. А. Ильгамов]]. — Уфа: Башк. энцикл., 2008. — '''С. 123'''.</ref>, бынан тыш, шулай уҡ уның ғилми тикшеренеүҙәренең марксистик философия проблемаларын яҡтыртыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала<ref name="index"/>. Синфи ҡарашҡа нигеҙләнеп, В. Е. Бугера нацизм менән сталинизмды йәмғиәттең Ницше концепцияһының тормошҡа ашырылған ике варианты булараҡ билдәләй, шулай уҡ [[Фридрих Ницше]]ның идеяларының [[Өсөнсө рейх]] раса һәм радикаль-милләтселек сәйәсәте өсөн теоретик нигеҙ булыуын һыҙыҡ күрһәтә.<ref name="dslib"/> === Милек һәм идара === «Милек һәм идара» китабының төп идеялары<ref name="eifgaz" />'''.''' 1. Милек мөнәсәбәттәре — ул кеше һәм әйбер араһындағы түгел, ә кешеләр араһындағы әйбергә ҡарата мөнәсәбәт, практик эшмәкәрлек һәм процессҡа йәлеп ителгән әйберҙәр менән идара итеү социаль мөмкинселектәрен билдәләүсе. Милек мөнәсәбәттәрен кем, кем (йәки нимә) менән һәм идара итеү дәрәжәһе билдәләй. Милек мөнәсәбәттәре — ул матрица, уның нигеҙендә төрлө мөнәсәбәттәр һәм идара итеү акттары, практик эшмәкәрлек акттары, ғөмүмән кеше мәҙәниәте, айырым кешеләрҙең, төркөмдәрҙең һәм дөйөм кешелектең психикаһы тергеҙелә. Хәйер милек мөнәсәбәттәре беренсе урында булып, икенсеһендә идара мөнәсәбәттәре булһа ла, беҙ милек мөнәсәбәттәрен, тик идара мөнәсәбәттәренән генә сығып таный алабыҙ. Әгәр ҙә йәмғиәтте тере организм менән, ә идара мөнәсәбәттәрен күҙәнәктәр менән сағыштырһаҡ, милек мөнәсәбәттәре ул күҙәнәктәрҙең хромосомаһы һәм гендары буласаҡ. Гендар беренсе, күҙәнәк икенсел, ләкин гендарҙы өйрәнеү иң тәү күҙәнәктәрҙе өйрәнгәндән һуң ғына мөмкин. 2. Идара мөнәсәбәттәре милек мөнәсәбәттәренән тыш барлыҡ ижтимағи мөнәсәбәттәрҙең нигеҙендә ята. Идара һәм милек мөнәсәбәттәренең үҙенсәлектәрен өйрәнеп, һәр йәмғиәттең төҙөлөшөн һәм үҫешен аңлатырға мөмкин (тере организмдың төҙөлөшөн һәм үҫешен, тик уның тере күҙәнәген генә өйрәнеп аңлатыуы мөмкин шулай уҡ). 3. [[Карл_Маркс|Маркстың]], кеше асылы — ул ижтимағи мөнәсәбәттәр йыйылмаһы идеяһын, Бугера конкретлаштыра: кеше асылы — ул милек һәм идара мөнәсәбәттәренең йыйылмаһы. Милек һәм идара мөнәсәбәттәренең үҫешен өйрәнеп, беҙ кешелек йәшәйешенең барлыҡ өлкәләрен таныйбыҙ: матди байлыҡтарҙы етештереү, бүлеү, ҡулланыуҙан алып сексуальлек, балалар тәрбиәләүгә тиклем, дин һәм сәнғәттән алып ғилми ижадҡа тиклем, сәләмәт һәм сирле психиканан алып кеше телмәренең үҫешенә тиклем. 4. Бугера идара мөнәсәбәттәренең төп өс төрөн айырып тора: индивидуаль (бер төркөм ағзалары бер-береһенең ғәмәлдәре менән идара итмәй), авторитар (төркөм ғәмәлдәренең вертикаль координацияһы, башлыҡ һәм буйһоноусы) һәм коллектив (горизонталь координация, төркөм ағзалары тигеҙ, бер-береһен уртаҡ маҡсатҡа йүнәлтә). Йәғни индивидуаль, авторитар һәм коллектив милеге мөнәсәбәттәре тура килә. Бугера уйынса, был өс төр идара мөнәсәбәттәре (һәм уға тейешле өс төр милек мөнәсәбәттәре) һәр төркөмгә лә хас — ике кеше булһынмы, бөтә кешелек булһынмы. Һорау пропорцияларында һәм пропорция үҙгәреүендә. Бугера фекернсә, ошо аспекттарҙы өйрәнеү беҙгә кеше йәшәйешенең йомаҡтарын сисергә ярҙам итә ала. === Кеше асылы === «Кеше асылы» монографияһында Бугера етештереү көстәренең һәм ҡулланыу предметтарының бүлеү процесстары менән «авторитар идаралыҡ» булараҡ эксплуатациялау концепцияһын үҫтерә<ref name="eifgaz" />. * Һатыусы йәғни сауҙә аралашсыһы йәшерен рәүештә матди байлыҡтарҙы бүлеү процесстарының «авторитар» ойоштороусыһы ролен, банкир, етештереүсе-хужа — сит [[:ru:Рабочая сила|эшсе көс]] һатып алыусынан да кәм тугел булғанын иҫбатлай. * Эксплуатациялана торған синыфтарҙың илһөйәрлег<nowiki/>е уларҙың үҙ-үҙҙәрен алдау һәм эксплуататортҙарҙың алдауының ҡушылыуы ғына булыуын күрһәтә. * Психологтарҙың тикшеренеүҙәренә таянып, [[:ru:Гомосексуальность|гомосексуальлекте]] ҡатмарлы күренеш булараҡ күрһәтә. Нәҫелдән тормай, ә ҡайһы бер типик бәләкәй төркөмдәрҙең һәм ғөмүмән бындай группалар сыҡҡан йәмғиәттең идара мөнәсәбәттәре комбинацияһына бәйле. * Юғары сифатлы күмәк мәҙәниәт продукттарын ҡулланыу ҡулланыусыларҙы ижадҡа ҡылғата<ref>''Овруцкий А. В.'' {{cite web|author=|url=http://ecsocman.hse.ru/data/2011/02/11/1214888638/3.pdf|title=Личность, экономика, общество: креатив и креативность|lang=ru|website=ecsocman.hse.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} // Психология в экономике и управлении. — 2010. — № 1. — С. 20.</ref>. * «Хакимлыҡ» дөйөм социологик төшөнсәһенә анализ үткәрелә<ref>''Минаков П. А.'' {{cite web|author=|url=http://www.dissercat.com/content/publichnaya-vlast-politologicheskii-aspekt|title=Публичная власть: политологический аспект|lang=|website=www.dissercat.com|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} : диссертация … кандидата политических наук : 23.00.01; [Место защиты: Башкир. гос. ун-т]. — Уфа, 2007. — 198 с.</ref>. «Кеше асылы» (3 бүлек) һәм «Милек һәм идара» хеҙмәттәрендә Бугера СССР һәм ҡайһы бер илдәрҙә ХХ быуатта неоазиат етештереү ысулы эшләүен раҫлай. Үҙенең етештереү мөнәсәбәттәре менән азиат етештереү ысулына оҡшаһа ла, ул сифат яғынан бөтөнләй икенсе үҫеш кимәленә нигеҙләнгән. Неоазиат ижтимағи-иҡтисади формацияның синфи структураһын һәм үҫеш ҡанунилығын өйрәнеүҙә ынтылыш яһалды<ref name="eifgaz" /><ref>''Тулупов В. В.'' {{cite web|author=|url=http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?textid=2400&level1=main&level2=articles|title=Системный взгляд на российское образование|lang=ru|website=www.relga.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} // RELGA — научно-культурологический журнал. — № 8 [188] 01.06.2009</ref><ref>Концепция неоазиатского способа производства нашла своё отражение не только в научной, но и в художественной литературе (см. {{cite web|author=|url=http://samlib.ru/i/i/ba.shtml|title=здесь|lang=ru|website=samlib.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}})</ref>. === '''Компьютерлаштырыу''' === Бугера производствоны компьютерлаштырыуға социалистик революцияның матди шарты булараҡ ҡарай һәм [[:ru:Пролетариат|пролетариатты]] синыфһыҙ йәмғиәткә әүерелеү юлындағы  кешелек авангарды тип һанай<ref>Статья В. Бугеры «Компьютеризация как предпосылка социалистической революции» (журн. «Альтернативы», № 3, 1999) на сайте Киевского горкома ЛКСМУ&nbsp;.&nbsp;''lksmu.at.ua''.</ref>. Был өлөшләтә билдәле иҡтисадсы [[:ru:Друкер,_Питер_Фердинанд|П.Друкер]] фекере менән ауаздаш: “ “белем хеҙмәткәрҙәре” белем йәмғиәтенең күпселеген тәшкил итә алмаясаҡ, ләкин улар инде йәмғиәттең әйҙәп барыусы синыфына әйләнделәр”<ref>П. Друкер. Эра социальной трансформации&nbsp;.&nbsp;''www.archipelag.ru''.</ref>. === '''“Оккама бритваһы”на тәңҡит''' === Гипотеза булдырыуҙы киҫәтеүсе һәм ижади фекерләүгә ҡурҡыныс тыуҙырыусы [[Оккам_бәкеһе|Оккама бритваһын]] тәңҡитләп, В. Бугера уның урынына “дүрт зарарһыҙ лезвиелы бритва” тәҡдим итә – логик яҡтан бер-береһе менән бәйле дүрт принциптан торған система. # Кәрәкһеҙ асылдарҙы арттырыуҙан тыйылырға кәрәк, әммә бер үк асылдың яңы яҡтары булыуын күҙ алдында тоторға кәрәк. # Күренештәрҙең тәүсәбәптәрен объект бар булған ысынбарлыҡтың түбәнерәк структура кимәлендә эҙләүе дөрөҫ түгел. Ысынбарлыҡтың шул уҡ, йә юғарыраҡ структур кимәлендә эҙләргә кәрәк. # Әгәр теория һөҙөмтәне сәбәп менән аңлатҡанда, ә сәбәп һөҙөмтәгә ҡарағанда насар тасуирланһа, был теория киләһе осраҡта ғына йәшәүгә һәләтле буласаҡ: әгәр ҙә һуңынан был теорияға бөтөнләй яңы, баштағы һөҙөмтәне аңлатҡан, сәбәп тасуирламаһы һәм төшөнөүе өҫтәлһә йәки әгәр был теорияға элек күрһәтелгән сәбәп менән бер рәттән йәки уның урынына яңы, ошоғаса булмаған сәбәп керетелһә – барыбер был теория үҙенең төп хәлдәре үҙара бәйләнешендә үҙе булып ҡаласаҡ. # Психик (шул уҡ рәттән рухи)  сәбәптәр аңлатылған күренештең тәүсәбәптәре булыуы концепцияһы, теория булараҡ ҡына түгел, хатта гипотеза булараҡ та тамамалнмаған<ref>[https://bugerave.wordpress.com/2017/10/02/критика-бритвы-оккама/ В. Бугера. Критика «бритвы Оккама».] ''bugerave.wordpress.com''.&nbsp;</ref><ref>[http://bugerave.wordpress.com/2017/10/17/методологический-семинар-201718-проблем/ Первое упоминание об этих принципах как о «бритве Бугеры» см. в плане методологического семинара «Проблема обоснования знания» на 2017/18 гг..]&nbsp;''bugerave.wordpress.com''.</ref>. == '''Сәйәси эшмәкәрлеге''' == * 1989-90 – Киев ҡалаһы, “Ватан форумы”  берләшмәһе ағзаһы  (укр. ''Вітчизняний Форум'')<ref name=":1">Білоус А. О. Політичні об'єднання України. — Київ: «Україна», 1993. — С. 49-50. — ISBN 5-319-01289-6</ref> '' ''(украин милләтселәренә ҡаршы). Сәйәси көрәше арҡаһында украин милләтсе студент ойошмаһының етәксеһе, Бугера менән бер группала  белем алған, [[:ru:Кириленко,_Вячеслав_Анатольевич|Вячеслав Кириленко]] уны гомосексуаллектә ғәйепләй<ref name=":0" />.   * 1991-92 –  “Киев ҡалаһы эшсәндәре ойошмаһы” координация советы ағзаһы<ref>См. скан членского удостоверения В. Е. Бугеры в его блоге, запись {{cite web|author=|url=http://bugerave.wordpress.com/2014/02/28/как-начиналась-моя-политическая-жизн/|title=«Как начиналась моя политическая жизнь»|lang=|website=bugerave.wordpress.com|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} от 28 февраля 2014 г. В этой записи см. также сканы ряда других документов, иллюстрирующих политическую активность В. Бугеры в 1989-97 гг.</ref> – “Социалистик үҙгәртеп ҡороу өсөн Украина хеҙмәт халҡы берҙәмлеге” ҡала ойошмаһы (укр. ''Спілка трудящих України за соціалістичну перебудову'')<ref name=":1" />. 1991 йылдың 20 авгусында, Украина студенттарының Социалистик берешмәһе ойоштороу комитеты рәйесе булараҡ,  ГКЧП<ref>[http://old.russ.ru/antolog/1991/putch23.htm Путч. Хроника тревожных дней. Путч: день второй. 20 августа 1991 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221913/http://old.russ.ru/antolog/1991/putch23.htm |date=2016-03-04 }}.&nbsp;''old.russ.ru''.</ref> яҡлап сыға. Һуңыраҡ быны С. Шенфилд  Johnson’s Russia List<ref name=":0" /> булған әңгәмәһендә сәйәси хата тип таный. * 1992-96 – “Марксист эшсе партияһы”ның (МРП)<ref>[http://marxistparty.ru/party/pressa.shtml Пресса и политологи о Марксистской рабочей партии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910021750/http://marxistparty.ru/party/pressa.shtml |date=2019-09-10 }}&nbsp;''marxistparty.ru''.&nbsp;</ref> һәм “Марксист” редакция коллегияһы ағзаһы<ref name=":3">{{cite web|author=|url=http://www.cprf.info/library/politolog/4209.shtml|title=5.3.7. «Независимые марксисты».|lang=|website=www.cprf.info|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191225134356/http://cprf.info/library/politolog/4209.shtml |date=2019-12-25 }} // ''Коргунюк Ю. Г., Заславский С. Е.'' Российская многопартийность: становление, функционирование, развитие. — М.: Фонд ИНДЕМ, 1996.</ref><ref>Упомянутая в монографии резолюция Уфимской организации МРП опубликована, наряду ещё с несколькими её резолюциями, в сборнике {{cite web|author=|url=http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/|title=«Теория и практика коллективизма»|lang=|website=sbiblio.com|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=yes|archive-date=2020-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930023030/http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930023030/http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/ |date=2020-09-30 }}</ref>. 1995 йылда МРП Өфө ойошмаһына нигеҙ һала<ref>[http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/oct_95/comm.html Татьяна Шавшукова. Социалистические и коммунистические организации в октябре 1995 года. 2.Основные события. 2.5.Леворадикалы]&nbsp;''www.igpi.ru''.&nbsp;</ref>, был ойошма ағзалары менән  партиянан 1996 йылда сыға<ref name=":3" />. * 1994-96 – “Эшселәр ҡаршылығы”  профсоюз берләшмәһенең инструкторы (Станислав Маркелов менән хеҙмәттәшлектә). * 1996-98 – “Эшселәр халыҡ-ара лигаһы” менән бәйле “Халыҡ-ара эшселәр партияһы” ойоштороу комитеты менән хеҙмәттәшлек итә. * 1998-2000 – “Револючион Эшселәр партияһы”коллектив фракцияһы ағзаһы. Фракцияла шулай уҡ Марлен Инсаров (интернет – псевдонимы) булды. * 2000-2005 –  “Пролетар революционерҙар-коллективисттар төркөмө” нигеҙ һалыусыһы (Марлен Инсаров менән бергә) һәм ағзаһы<ref name=":2" /><ref>О том, как в этот период В. Бугера разоблачил международную аферу Олега Верника (сейчас являющегося {{cite web|author=|url=http://zahist.wordpress.com/leadership/|title=председателем Всеукраинского независимого профсоюза «Защита труда»|lang=|website=zahist.wordpress.com|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}) и его группы, см. здесь: {{cite web|author=|url=http://left.ru/2007/7/burtsev159.phtml|title=Виктор Зайцев, Наташа Барч. С помощью украинских спецслужб НАТО создает для себя левое и рабочее движение на Украине|lang=ru|website=left.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}, — и здесь: {{cite web|author=|url=http://www.internationalist.org/ukraineimpostors0803.html|title=A Band of Political Impostors and Swindlers in Ukraine|lang=|website=www.internationalist.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}. Об афере Верника см. здесь: Party News: Ukraine // Socialist Standard. — September 2003. — Vol. 99. — {{cite web|author=|url=http://www.worldsocialism.org/spgb/socialist-standard/2000s/2003/no-1189-september-2003|title=№ 1189|lang=|website=www.worldsocialism.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}. — P. 15; {{cite web|author=|url=http://www.lrp-cofi.org/PR/CWIPR69.html|title=Materials Relating to the Fraud in Ukraine|lang=|website=www.lrp-cofi.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}; {{cite web|author=|url=http://www.workersliberty.org/node/1154|title=Scam in the Ukraine|lang=|website=www.workersliberty.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}; {{cite web|author=|url=http://www.bolshevik.org/ukrscandal/Fraud%20against%20the%20workers%20movement.htm|title=Fraud against the workers’ movement. IBT Conned in Kiev|lang=|website=www.bolshevik.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}; {{cite web|author=|url=http://www.bolshevik.org/ukrscandal/CastList.htm|title=Fraud Against the Workers' Movement. Cast List|lang=|website=www.bolshevik.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}; {{cite web|author=|url=http://www.bolshevik.org/1917/no26/no26cwi.htm|title=CWI Leadership’s Role in Ukrainian Fraud: No Innocent Explanation|lang=|website=www.bolshevik.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}; {{cite web|author=|url=http://eretik-samizdat.blogspot.com/search/label/верникгейт|title=Из жизни крыс: Верник и компания|lang=|website=eretik-samizdat.blogspot.com|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}</ref>. 2005 йылда  В.Бугера менән Марлен Инсаров  араһында конфликт сыға<ref>Об истории конфликта между В. Бугерой и М. Инсаровым см.: {{cite web|author=|url=http://eretik-samizdat.blogspot.com/2012/02/blog-post_06.html|title=В. Бугера. Заметки о чувстве ответственности|lang=|website=eretik-samizdat.blogspot.com|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}</ref>, был  В.Бугераны  ГПРКнан сығарыуға һәм төркөмдөң тарҡалыуына килтерә. ГПРК руиналарында “Пролетар револючионерҙар коллективистар интернациональ берлеге” (ИСПРК) барлыҡҡа килә.  2008 йылда тарҡала башлай, составынан “Революцион социалисттар берлеге” барлыҡҡа килә. * 2006 йылдан хәҙерге ваҡытҡа тиклем “Коллективистар берлеге” сәйәси проекты өҫтөндә эшләй<ref>[http://eretik-samizdat.blogspot.com/search/label/Владислав%20Бугера Работы В. Бугеры и др. материалы проекта «Союз коллективистов» на сайте журнала «ЕРЕТИК»]&nbsp;''eretik-samizdat.blogspot.com''.&nbsp;</ref>. Төрлө йылдарҙа СССР территорияһында интернациональ коммунист ағымы менән, ҡайһы бер йүнәлештәр буйынса теоретик һәм публицистик эшмәкәрлек, анархист-интернационалисттар<ref>vivalafora.livejournal.com/ vivalafora — блог анархистов-интернационалистов</ref><ref>a-sindnicalism.livejournal.com/294576.html Публикация анархистов-интернационалистов в поддержку В. Е. Бугеры</ref> менән хеҙмәттәшлек итә. Әлеге вағҡытта БДБ ИКТ тарафынан яһалынған  Левокоммунист блогында В.Бугераның бик күп сәйәси мәҡәләләре , “”Демократик Централисттар” документтары” китабы бар.<ref>[http://leftcom.wordpress.com/2011/10/01/докум-демократических-централистов Документы «демократических централистов»].&nbsp;''leftcom.wordpress.com''.&nbsp;</ref> Халыҡ-ара танылыу алған бер рәт публицистик эштәр һәм сәйәси тикшеренүҙәр нәшер иткән<ref>[https://www.scribd.com/sshenfield Издания Группы пролетарских революционеров-коллективистов в подборке Стивена Шенфилда на scribd.com&nbsp;<small>(англ.)</small>.].&nbsp;''www.scribd.com''.&nbsp;</ref><ref>[http://www.left-dis.nl/ Работы В. Е. Бугеры на международном сайте «„Left Wing“ Communism — an infantile disorder?» (в разделе русскоязычных текстов; на этом же сайте есть и переводы текстов ГПРК на другие языки)].&nbsp;''www.left-dis.nl''.</ref>. В. Бугераның тикшеренеүҙәрендә антифашист тематика иң мөһим урын алып тора. Халыҡ-ара һәм Рәсәй тикшеренеүселәре  уның хеҙмәттәренә йәғни фамилияһына<ref>''Умланд А.'' {{cite web|author=|url=http://magazines.russ.ru/nz/2003/5/umland.html|title=Современные концепции фашизма в России и на Западе.|lang=ru|website=magazines.russ.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180115034057/http://magazines.russ.ru/nz/2003/5/umland.html|archivedate=2018-01-15}} // «Неприкосновенный запас». — 2003. — № 5 (31)</ref>, йә псевдонимыны “Г.Васильев”<ref>''Вайнманн У., Тупикин В. А.'' {{cite web|author=|url=http://magazines.russ.ru/nz/2005/1/vai8.html|title=Левые и национализм в России.|lang=ru|website=magazines.russ.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} // «Неприкосновенный запас». — 2005. — № 1(39)</ref> һылтаналар (тәүҙә ошо һәм башҡа псевдоним менән баҫылып сыҡҡан эштәрен, һуңынан В.Бугера үҙ исеме менән баҫтыра). В.Бугера үҙенең элекке рәсми блогында  һәм интернет-форумдарҙа (иң тәү Mail.ru) интернациональ-коммунист тенденциялы тексттарҙы (был тенденция националистар менән хеҙмәттәшлеккә кергәнсе<ref>Подробнее о сотрудничестве Интернационалистической коммунистической тенденции с националистами см. в интернет-журнале «Еретик» на {{cite web|author=|url=http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2013/03/blog-post_14.html|title=русском|lang=ru|website=eretik-samizdat.blogspot.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} и {{cite web|author=|url=http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2013/03/the-brown-masquerade.html|title=английском|lang=ru|website=eretik-samizdat.blogspot.ru|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} языках. В своем заявлении {{cite web|author=|url=http://www.leftcom.org/en/articles/2014-03-04/the-problem-of-nationalism-and-the-gkm-group-of-communist-maximalists|title=The Problem of Nationalism and the GKM (Group of Communist Maximalists), Russia/Ukraine|lang=en|website=www.leftcom.org|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} Интернационалистическая коммунистическая тенденция признала отчасти справедливой критику этого сотрудничества со стороны В. Бугеры и его товарищей</ref>) бик актив нәшер итә (2009 йылға тиклем  ойошма “Революцион партия өсөн Интернациональ бюро” тип атала<ref>{{cite web|author=|url=http://www.ibrp.org/en/articles/2009-10-26/the-international-bureau-for-the-revolutionary-party-becomes-the-internationalis|title=The International Bureau for the Revolutionary Party becomes the Internationalist Communist Tendency|lang=en|website=www.ibrp.org|date=|accessdate=2009-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091126004637/http://www.ibrp.org/en/articles/2009-10-26/the-international-bureau-for-the-revolutionary-party-becomes-the-internationalis|archivedate=2009-11-26|deadlink=yes}}, 26 September 2009</ref>). В. Бугера тәҡдиме буйынса “коллективизм” термины Советтан һуң һул активистары өсөн ҡалған функцияларынан башҡа шулай уҡ  билдәле сәйәси төркөмдәрҙең һәм уларһың идеологияһының атамаһы була башлай. == '''Баһалама''' == '''Ыңғай баһалама''' Башҡортостан республикаһы фән академигы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор [[Махмутов_Анас_Хусаинович|А.Х. Мәхмүтов]] В. Бугераның “Милек һәм идара: фәлсәфи-иҡтисади очерктары” китабына (2004, т.9 N1, с. 68-69, “[[:ru:Вестник_Академии_наук_Республики_Башкортостан|Вестник Академии наук Республики Башкортостан” журналы]]) баҫтырылған рецензияһында:  кешелек тарихының периодизация мәсьәләһен,  тарихты материалистик аңлауға таянған автор, формацион алым менән тикшерә; шул уҡ ваҡытта традицион марксист категорияларына ҡайһы-бер осраҡтарҙа бөтөнләй яңы мәғәнә бирелә, һөҙөмтәлә авторҙың ҡараштар системаһы марксизмдағы билдәле мәктәптәрҙең һәм йүнәлештәрҙең береһенә лә ҡарамай. ...Авторҙың тәҡдимдәре теоретик яҡтан күп аспекттарҙа бик әһәмиәтле, иң тәү идара мөнәсәбәттәрен милек мөнәсәбәттәре менән бәйләнештә тикшереүе бик мөһим: иҡтисади мөнәсәбәттәрҙе был йүнәлештә өйрәнеү бик актуаль, әммә һаман бик әҙ тикшерелгән,  был һис шикһеҙ монографияның фәнни ҡиммәтен арттыра.” РФАның  яһалма интеллект методологияһы буйынса фәнни советының Башҡорт бүлеге пресс-секретаре, яҙыусы һәм философ [[Байков_Эдуард_Артурович|Э.А.Байков]], философия кандидаты, ВЗФЭИ  философия кафедраһы доценты  [[Глуховцев_Всеволод_Олегович|В.О. Глуховцев]] биргән интервьюһында,  “Джонсон бюллетене”ның төп хеҙмәткәрҙәренең береһе (англ. Johnson`s Russia List) Стивен Шенфилд Байков менән В.Бугераға “ХХ быуат бөйөк блефы”  интервьюһын  баҫтырып сығарырға һорау менән мөрәжәғәт итә. Интервью инглиз теленә тәржемә ителеп “Johnson’s Russia List” тың 44се һанында баҫыла. Байков билдәләп үтеүенсә,  “унда һүҙ үҙенсәлекле концепция тураһында бара”, был концепция буйынса Бугера “ысын социалистик йәмғиәттең әлегәсә булғаны юҡ, тик донъя быңа килергә мәжбүр буласаҡ, сөнки альтернатива булып ағыуланған планетала барыбыҙҙың һәләк булыуы ғына тора.” Шулай уҡ һүҙ ижтимағи үҫештең барлыҡ барышын билдәләгән, милек һәм идара мөнәсәбәттәре тураһында бара. “Тап Бугераның тревиаль булмаған идеялары көнбайыш интеллектуаль элита вәкилдәрен һәм сәйәсмәндәрен ҡыҙыҡһындыра”, -тип йомғаҡлай Байков<ref>{{cite web|author=|url=http://www.globalistika.ru/biblio/bajkov3.htm|title=«Служить науке и обществу» Интервью Эдуарда Байкова|lang=ru|website=www.globalistika.ru|date=|accessdate=2010-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527154256/http://www.globalistika.ru/biblio/bajkov3.htm|archivedate=2010-05-27|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527154256/http://www.globalistika.ru/biblio/bajkov3.htm |date=2010-05-27 }} // «Истоки». — № 47. — 19.11.2008)</ref>. Инглиз-американ политологы Стивен Д. Шенфилд В. Бугераның “The War in Ukraine and the Human Right to Free Play with Ethnic Identities”  мәҡәләһендә: “Профессор Бугера тасуирлаған күренеш, этнонационалистик йомшартыуҙарға ҡарамаҫтан, бөтә донъяла киң таралған. Мәҫәлән этник яҡтан ҡатнаш ғаиләлә үҫкән балаларҙың күбеһе ата-әсәләренең этник төркөмдәренең икеһенә лә ылығалар һәм ике төркөмдең береһен генә һайларға теләмәйҙәр (әммә ҡайһә бер саҡта һайларға мәжбүр булалар). Олатай-өләсәйҙәре өс йәки дүрт этник төркөмдәргә ҡараған кешеләргә был күренеш тағы ла ауырыраҡ бирелә. Икеләтә этник үҙенсәлек шулай уҡ донъяла киң таралған, йәһүд, ҡытай һәм башҡа диаспораларҙа бөтөнләй норма булып һаналыуы ла мөмкин. Ҡатынымдың ата-бабалары – Вьетнамда тыуып, һуңынан Великобритания һәм Америка Ҡушма Штаттарында йәшәгән ҡытайлылар.  Улар ҡайһы-бер контекстта “ысын” Ҡытайҙан сыҡҡан ҡытайлылар алдында үҙҙәрен вьетнам, ә “ысын” вьтенамдар алдында үҙҙәрен ҡытай булараҡ атағандарын абайлап ҡалдым. Бынан тыш, уларҙа британ һәм американ оҡшашлыҡтар барлыҡҡа килгән. Минең үҙемдең этник үҙенсәлегем шулай уҡ өс төрлө: атайым яғынан олатайым менән өләсәйем руслаштырылған йәһүдтәр, миңә урыҫ һәм йәһүд мәҙәниәтенең үҙенсәлеген һеңдерҙеләр, ә һуңынан мәктәп йылдары британ-инглиз үҙенсәлектәрен өҫтәне. Шуның өсөн мин профессор Бугераның “һайламау хоҡуғын”  талабы менән тулыһынса риза.”<ref>Comment by Stephen Shenfield. — ''Vladislav Bugera.'' {{cite web|author=|url=http://stephenshenfield.net/themes/war-and-disarmament/165-war-in-ukraine-and-ethnic-identities|title=The War in Ukraine and the Human Right to Free Play with Ethnic Identities.|lang=|website=stephenshenfield.net|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}} 27 October 2014 // {{cite web|author=|url=http://stephenshenfield.net|title=Сайт Стивена Шенфилда|lang=|website=stephenshenfield.net|date=|accessdate=2019-12-25|deadlink=no}}</ref> '''Тәңҡит''' 2013 йылда философия фәндәре кандидаты, Новосибирск дәүләт университеты доценты И.В. Борисов В.Е. Бугераны Л.Д. Троцкий, С.Ф. Одуев, А.Н. Тарасов менән  бер рәттән абстракт-социологик алымдың вәкилдәренә ҡарата. Бында идеология “бик абстракт һәм редукцион аңлатыла, ә философияларҙың стиле һәм йөкмәткеһе  төркөмдәрҙең социаль-иҡтисади, социаль-сәйәси, социаль-психологик характеристикаларына ҡайтып ҡала”. Борисов В.Бугера “Ницшеның идеяларын XIX быуын аҙағы – XX быуат башы финанс-монополистик  даирәләренең империалистик кәйефен сағылдырыу булараҡ” билдәләй. Шулай уҡ ул “был реакцион һәм фашизоид идеяларҙың киң уҡымышлы кешеләр даирәһендә популяр булыуын” Бугераның  “социаль төркөм булараҡ гуманитар интеллегенцияға хас шизоидлыҡ, элитаризм һәм бер юлы кәмһенеү комплексы” менән аңлатыу фактын күрһәтә. Борисов билдәләүенсә Бугера “билдәле социаль төркөм позицияһы менән сикләнгән билдәле философик ағымдың локалләшеүенә  ҡаршы түгел” булһа ла, “был позицияның билдәләүе әрләү-абстракт булырға тейеш түгел, әммә ләкин әлеге мөхиттә үҫтерелә торған фәлсәфи үҙаң һәм идеологик үҙбилдәләү үҙенсәлектәрен  иҫәпкә алырға кәрәк” тип һанай.    2013 йылда социология фәндәре кандидаты, СПбДЭУның социология һәм идара кафедраһы докторанты В.Е. Смирнова билдәләп үтеүенсә “философия фәндәре докторы В.Е. Бугераның һәм башҡа ғалимдарҙың иронияһына ҡарамаҫтан, медицина фәндәре докторы, Совет психиатры һәм сексологы А.М. Свядощ фекере менән тоташ риза: “инстинктар һылтауындағы булған күренештәр бер үк хайуандарға ла, кешеләргә лә хас”. == Фәнни хеҙмәттәре == === Айырым баҫылғандар === * ''Бугера В. Е.'' [http://www.nietzsche.ru/look/xxc/politik/bugera-fenomen/ Ницшеанство как общественный феномен: его социальная сущность и роль : Социально-философское исследование] : диссертация … кандидата философских наук : 09.00.11. — Уфа, 2000. — 156 с. * ''Бугера В. Е.'' [http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/213165.html Отношения собственности и управления как необходимые формы человеческой деятельности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305130512/http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/213165.html |date=2016-03-05 }}: Дис. … д-ра филос. наук : специальность 09.00.11 <Соц. философия> / Бугера Владислав Евгеньевич; Моск. гос. ун-т им. М. В. Ломоносова. — М.: 2005. — 379 с. * ''Бугера В. Е.'' [http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2014/01/blog-post_30.html Социальная сущность и роль философии Ницше.] — Уфа: Изд-во [[Башҡортостан Фәндәр академияһы|АН Республики Башкортостан]] «Гилем», 2004. — (тираж 400 экз., ISBN 5-7501-0465-6); — М.: КомКнига, 2005 (тираж 500 экз., ISBN 5-484-00120-X); — М.: КомКнига, 2010 (изд. стереотипное, тираж 500 экз., ISBN 978-5-484-01062-2). * ''Бугера В. Е.'' [http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_1.pdf Собственность и управление: философско-экономические очерки.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304092844/http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_1.pdf |date=2016-03-04 }} — М.: Наука, 2003. — 344 с. Тираж 500 экз., ISBN 5-02-032777-8 * ''Бугера В. Е.'' [http://www.dialog21.ru/biblio/essence1.htm Сущность человека.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202211506/http://www.dialog21.ru/biblio/essence1.htm |date=2017-12-02 }} — М.: Наука, 2005. — 300 с. (тираж 500 экз., ISBN 5-02-033820-6); — Saarbrücken: LAP Lambert Academic Publishing, 2011, ISBN 978-3-8465-0845-9 ([http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2011/09/blog-post_8438.html копия]) * Исторический материализм в XXI веке: необходимость обновления: Сборник статей / Сост. и ред. В. Е. Бугера. — М.: Компания Спутник+, 2005. Тираж 100 экз., ISBN 5-93406-924-1 * ''Бугера В. Е.'' Гл. 1, п. 5: Компьютеризация производственной деятельности как одна из необходимых предпосылок перехода к бесклассовому обществу. // Философские и прикладные вопросы методологии искусственного интеллекта. — М.: Машиностроение, 2009. — С. 71-79. Тираж 500 экз. ISBN 978-5-217-03453-6. === Мәҡәләләре === * ''Бугера В.'' [http://dialog21.ru/biblio/Bugera_rodstvennye_dushy.htm Родственные души] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160730175126/http://dialog21.ru/biblio/Bugera_rodstvennye_dushy.htm |date=2016-07-30 }} // «Истоки». — № 52 (560). — 26.12.2007. — С. 12. ([https://leftcom.wordpress.com/2011/08/29/родственные-души/ копия, озаглавленная «Достоевский и Дюма: родственные души»]) * ''Бугера В. Е.'' [http://bagsu.webservis.ru/Bugera.pdf Экономические причины войн XXI века] // Экономика и управление: научно-практический журнал. — 2008. — № 4. * ''Бугера В. Е.'' Введение в философский анализ отношений собственности и управления // Вестник Академии наук Республики Башкортостан. — Уфа: [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]] — 2004. — Т. 9. — № 3. * ''Бугера В. Е., Шакиров И. А.'' О ценности сомнения в познании: современные аспекты старого вопроса // Философские науки. — 2007. — № 9. — С. 129—140. * ''Галлямова А. Р., Бугера В. Е.'' [http://www.ogbus.ru/authors/Gallyamova/Gallyamova_1.pdf Развитие критического мышления студентов технических специальностей в процессе преподавания философии: социальное значение и методические аспекты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191351/http://www.ogbus.ru/authors/Gallyamova/Gallyamova_1.pdf |date=2016-03-04 }} // [http://ogbus.ru/article/razvitie-kriticheskogo-myshleniya-studentov-texnicheskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii-socialnoe-znachenie-i-metodicheskie-aspekty/#more-1538 Электронный научный журнал «Нефтегазовое дело». — 2008. — № 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701060638/http://ogbus.ru/article/razvitie-kriticheskogo-myshleniya-studentov-texnicheskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii-socialnoe-znachenie-i-metodicheskie-aspekty/#more-1538 |date=2017-07-01 }} * ''Бугера В. Е.'' [http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_4.pdf Об одной актуальной проблеме оценки успеваемости студентов нефилософских специальностей в процессе преподавания им философии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304141825/http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_4.pdf |date=2016-03-04 }} // [http://ogbus.ru/article/ob-odnoj-aktualnoj-probleme-ocenki-uspevaemosti-studentov-nefilosofskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii/#more-1539 Электронный научный журнал «Нефтегазовое дело». — 2008. — № 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915005150/http://ogbus.ru/article/ob-odnoj-aktualnoj-probleme-ocenki-uspevaemosti-studentov-nefilosofskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii/#more-1539 |date=2017-09-15 }} * ''Бугера В. Е.'' [http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_3rd_World_War.htm Экономические предпосылки третьего передела мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171130134027/http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_3rd_World_War.htm |date=2017-11-30 }} // [http://ogbus.ru/article/ekonomicheskie-predposylki-tretego-peredela-mira/#more-1551 Электронный научный журнал «Нефтегазовое дело». — 2008. — № 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701035206/http://ogbus.ru/article/ekonomicheskie-predposylki-tretego-peredela-mira/#more-1551 |date=2017-07-01 }} ([http://ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_3.pdf копия1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091229095407/http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_3.pdf |date=2009-12-29 }}, [http://prognoz.eurasian-defence.ru/?q=ekonomicheskie-predposylki-tretego копия2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211217121840/http://prognoz.eurasian-defence.ru/?q=ekonomicheskie-predposylki-tretego |date=2021-12-17 }}, [http://zerkalov.org.ua/node/6611 копия3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829070605/http://zerkalov.org.ua/node/6611 |date=2017-08-29 }}) * ''Бугера В. Е.'' Ошибка Норберта Винера, или как определить понятие «управления» // [http://www.reflexion.ru/Library/2009RPC.pdf Рефлексивные процессы и управление. Сборник материалов VII Международного симпозиума 15-16 октября 2009 г., Москва] / Под ред. В. Е. Лепского — М.: Когито-Центр, 2009. — С. 49-52. ISBN 978-5-89353-299-9 * ''Бугера В. Е., Гиндуллин Н. Ф., Кадырова Г. Ф.'' [https://web.archive.org/web/20140228045818/http://www.work.vegu.ru/vegu/vestnik/DocLib/%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B0,%20%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD,%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_11-16.pdf Что такое отношение собственности и почему этот вопрос имеет существенное значение для развития методологии исследования общественных отношений?] // Вестник ВЭГУ. — № 4 (66). — 2013. — С. 11-16. * ''Бугера В. Е., Кадырова Г. Ф.'' Индивидуальная и коллективная типология личности: этико-философские и правовые вопросы // Евразийский юридический журнал. — № 1 (80). — 2015. — С. 220—222. * ''Бугера В. Е., Гиндуллин Н. Ф.'' Украинский фашизм и ницшеанство // Евразийский юридический журнал. — № 7 (86). — 2015. — С. 333—334. * ''Бугера В. Е.'' О коллективистском будущем человечества // Проблема обоснования знания: сб. науч. статей, посвящ. 25-летию методологического семинара при факультете философии и социологии / отв. ред. А. Ф. Кудряшев. — Уфа: РИЦ [[Башҡорт дәүләт университеты|БашГУ]], 2017. — С. 17-23. ISBN 978-5-7477-4370-0 * ''Бугера В.'' Порфирий Иванов и его последователи // Советский пограничник. (Впослед. переимен. в «Пограничник Украины».) — 20 сентября 1991. — № 74. * ''Бугера В.'' [http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2014/01/blog-post_24.html Обыкновенный, заурядный фашизм] // Советский пограничник. — 1991. — № 85, 6 ноября. (Статья опубликована под псевдонимом «Герберт Эрнст»; за подписью автора переиздана в сборнике [http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера «В борьбе против буржуазного национализма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724221220/http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера |date=2019-07-24 }} наряду с несколькими другими, отображающими участие В. Бугеры в политической борьбе на Украине в начале 1990-х гг. Также опубликована ВКонтакте 24.01.2014 в Цитатнике Владислава Бугеры vk.com/vlad_bugera и в паблике журнала «Еретик» vk.com/eretiksamizdat .) * ''Бугера В.'' Наследники Штрассера // Интервзгляд-Inprecor. — 1993. — № 5. * ''Бугера В.'' [http://marxistparty.ru/marxist/1.shtml Смысл жизни сегодня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108175719/http://marxistparty.ru/marxist/1.shtml |date=2017-11-08 }} // Марксист. — 1993. — № 1. — С. 55-59. * ''Бугера В.'' [http://marxistparty.ru/marxist/2.shtml Социал-фашизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180308023600/http://marxistparty.ru/marxist/2.shtml |date=2018-03-08 }} // Марксист. — 1994. — № 2. — С. 27-54 (переиздана в сборнике [http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера «В борьбе против буржуазного национализма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724221220/http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера |date=2019-07-24 }}). * ''Бугера В.'' [http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2014/02/blog-post_5769.html Будет ли война между Россией и Украиной?] // Рабочая демократия. — 1994. — № 2 (17). (Статья опубликована под псевдонимом «Дмитро Зализняк»; за подписью автора переиздана в сборниках [http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/ «Теория и практика коллективизма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930023030/http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/ |date=2020-09-30 }} и [http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера «В борьбе против буржуазного национализма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724221220/http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера |date=2019-07-24 }}. Также опубликована ВКонтакте 02.03.2014 в Цитатнике Владислава Бугеры vk.com/vlad_bugera и в паблике журнала «Еретик» vk.com/eretiksamizdat .) * ''Wladislaw Bugera.'' Der Antisemitismus der «echten Internationalisten» // Direkte Aktion. — September 1994. * ''Бугера В.'' [http://www.alternativy.ru/old/magazine/htm/99_3/esse.htm Компьютеризация как предпосылка социалистической революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813112701/https://www.alternativy.ru/old/magazine/htm/99_3/esse.htm |date=2020-08-13 }} // Альтернативы. — 1999. — № 3. * ''Бугера В.'' [http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_Russia_ucraina.htm Завтра война?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229100343/http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_Russia_ucraina.htm |date=2017-12-29 }} // «Истоки». — № 37 (597). — 10.09.2008. — С. 9. * ''Бугера В.'' [http://levsd.ru/obrez/lsd-3.pdf Неужели всё-таки будет война между Россией и Украиной?] // ОБщественный РЕЗонанс. — 2009. — № 1(3). — С. 1, 3. * ''Бугера В.'' [http://antifa-union.ucoz.ru/_ld/0/1_af-5-f.pdf Экономические причины очередного империалистического передела мира и грядущих революций] // Антифашист. — 2009. — № 1 (5). — С. 3. * ''Vladislav Bugera, Vladimir Sirotin and Peter Khrustalev.'' [http://www.solidarity-us.org/site/node/3124 Political Repression in Russia.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170826112556/https://www.solidarity-us.org/site/node/3124 |date=2017-08-26 }} // Against The Current. — January-February 2011. — № 150. Публикацию статьи в переводе на испанский яз. см. [http://www.vientosur.info/spip.php?article5042 здесь]; источник, из которого статья была взята для перевода, см. [http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article19674 здесь]. * ''Бугера В.'' [http://gubkin.info/interesting/122837-tezisy-o-sovremennoy-burzhuaznoy-demokratii.html Тезисы о современной буржуазной демократии] // Губкин-инфо, 06.11.2012. ([http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2012/10/blog-post_19.html копия]) * ''Vladislav Bugera.'' [http://stephenshenfield.net/themes/war-and-disarmament/165-war-in-ukraine-and-ethnic-identities The War in Ukraine and the Human Right to Free Play with Ethnic Identities.] 27 October 2014 // [http://stephenshenfield.net Сайт Стивена Шенфилда] * ''Vladislav Bugera.'' [http://www.stephenshenfield.net/places/russia/current-politics/168-moscow-kiev-and-the-west-european-far-right Moscow, Kiev, and the West European Far Right.] 17 April 2015 // [http://stephenshenfield.net Сайт Стивена Шенфилда] ([http://www.criticatac.ro/lefteast/moscow-kiev-and-the-w-e-far-right/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527015509/http://www.criticatac.ro/ |date=2015-05-27 }} в издании [http://www.criticatac.ro/lefteast/ LeftEast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226090836/http://www.criticatac.ro/lefteast/ |date=2019-12-26 }} на сайте [http://www.criticatac.ro/ CriticAtac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527015509/http://www.criticatac.ro/ |date=2015-05-27 }}) * ''Бугера В.'' [http://bugerave.wordpress.com/2017/10/02/критика-бритвы-оккама/ Критика «бритвы Оккама»] == Интервью == * [[Байков_Эдуард_Артурович|''Байков Э. А.'']] [http://dialog21.ru/biblio/Bugera_veliky_blef_XX_veka.htm «Великий блеф XX века?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304054018/http://dialog21.ru/biblio/Bugera_veliky_blef_XX_veka.htm |date=2016-03-04 }} // «Истоки». — № 32 (488). — 9.08.2006. — С. 11. ([http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2013/02/xx.html копия]) ([https://web.archive.org/web/20131113073805/http://russialist.com/2008-204.php#4 на англ. яз., под заголовком ''THE GREAT BLUFF'']) * ''Моргунова, Елена'' [https://web.archive.org/web/20080218131255/http://www.poisknews.ru/2008/01/27/ljubov_po_vertikali.html «Любовь по вертикали» умеет ли коллективный разум поправить власть?] // «Поиск» — газета научного сообщества, № 4 (974), 25 января 2008 г. ([http://dialog21.ru/biblio/Bugera_lubov_po_vertikaly.htm копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304070349/http://dialog21.ru/biblio/Bugera_lubov_po_vertikaly.htm |date=2016-03-04 }}) ([https://web.archive.org/web/20131113073805/http://russialist.com/2008-204.php#3 на англ. яз., под заголовком ''THE RARITY OF LOVE'']) * ''Фьюче, Дмитрий'' [http://www.nietzsche.ru/project/meeting/bugera/ Встреча с Владиславом Бугерой] // Nietzsche.ru, 22.02.2004 * ''Stephen Shenfield'' My inteview with Vladislav Bugera: from Stephen’s introduction // The Libertarian Communist. [http://www.stephenshenfield.net/pdf/lib_com/Lib_Com_23.pdf Issue 23, Summer 2013.] — P. 20-23. == Бүләктәре == Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы-Королтайына Почет грамотаһы (2018)<ref>[http://news.rusoil.net/news/2018-08-30-zasedanie-uchenogo-soveta-pered-nachalom-novogo-uchebnogo-goda Новости УГНТУ, 30.08.2018.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226094524/http://news.rusoil.net/news/2018-08-30-zasedanie-uchenogo-soveta-pered-nachalom-novogo-uchebnogo-goda |date=2019-12-26 }}</ref> == Әҙәбиәт == * ''Антонов В. Г., Афанасьев В. Я., Годин В. В., Лялин А. М.'' [http://books.google.ru/books?id=tg4hTYWNjxkC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Теория менеджмента: Учебник для вузов.] — СПб: «Питер», 2009. — 464 с. * ''Байков Э. А.'' О Дракуле и не только // [http://rubuki.com/books/gorizonty-nauki-bashkortostana Байков Э. А. Горизонты науки Башкортостана: Статьи, очерки, эссе.] — 2-е изд. — Уфа: ООО «ХАН», 2008. — С. 35-36. — ISBN 978-5-457-48560-0 * ''Белоногов Г. Е.'' [http://scjournal.ru/articles/issn_1997-292X_2012_5-2_05.pdf Роль антропоцентрических элементов в философии русского космизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712052142/http://scjournal.ru/articles/issn_1997-292X_2012_5-2_05.pdf |date=2014-07-12 }} // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. — 2012. — № 5(19), ч. 2. — С. 22-24. * ''Ломов О.'' [http://marxistparty.ru/marxist/3-4.shtml К вопросу о социал-фашизме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180310014918/http://marxistparty.ru/marxist/3-4.shtml |date=2018-03-10 }} // Марксист. — 1995-96. — № 3-4. — С. 80-89. * ''Овруцкий А. В.'' Производство и потребление: диалектика взаимодействия // Философия хозяйства. — 2010. — № 3. — С. 238—247. * ''Суслов М. Г.'' [https://web.archive.org/web/20161009173620/http://do.gendocs.ru/docs/index-153023.html?page=9 Об анархизме наших дней. (Критический анализ программных документов РКРП).] — Пермь: б.и., 2004. — 166 с. * [http://system-of-knowledge.wikia.com/wiki/The_information_revolution_continued The information revolution continued] * [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/2-statya/16459-marksistskaya-filosofiya Марксистская философия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406033803/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/16459-marksistskaya-filosofiya |date=2016-04-06 }} // [[Башҡорт энциклопедияһы|Башкирская энциклопедия.]] В 7 т. Т. 4. Л-О / гл. ред. [[Илһамов Марат Әҡсән улы|М. А. Ильгамов]]. — Уфа: [[Башҡорт энциклопедияһы|Башк. энцикл.]], 2008. ISBN 978-5-88185-068-5 * [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/2-statya/286-bugera-vladislav-evgenevich Бугера, Владислав Евгеньевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406031247/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/286-bugera-vladislav-evgenevich |date=2016-04-06 }} // [[Башҡорт энциклопедияһы|Башкирская энциклопедия.]] В 7 т. Т. 7. Ф-Я, с дополнениями / гл. ред. [[Илһамов Марат Әҡсән улы|М. А. Ильгамов]]. — Уфа: [[Башҡорт энциклопедияһы|Башк. энцикл.]], 2011. ISBN 978-5-88185-075-3 * [http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/2631-bugera-vladislav-evgenevich Бугера Владислав Евгеньевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405210213/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2631-bugera-vladislav-evgenevich |date=2016-04-05 }} // [[Башҡорт энциклопедияһы|Башҡорт энциклопедияһы.]] 7 томда. 1-се т. А-Б / баш мөхәр. [[Илһамов Марат Әҡсән улы|М. Ә. Илһамов]]. — Өфө: [[Башҡорт энциклопедияһы|Башҡ. энцикл.]], 2014. ISBN 978-5-88185-153-8 * [http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9282-marksistik-filosofiya Марксистик философия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421092148/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9282-marksistik-filosofiya |date=2016-04-21 }} // [[Башҡорт энциклопедияһы|Башҡорт энциклопедияһы.]] 7 томда. 4-се т. М-Ө / баш мөхәр. [[Илһамов Марат Әҡсән улы|М. Ә. Илһамов]]. — Өфө: [[Башҡорт энциклопедияһы|Башҡ. энцикл.]], 2016. ISBN 978-5-88185-286-3 * Бугера Владислав Евгеньевич // Ученые России: Энциклопедия. Т. 4. — М.: «Академия Естествознания», 2008. ISBN 978-5-91327-028-3 * Бугера Владислав Евгеньевич // Ученые России: Энциклопедия. Т. 6. — М.: «Академия Естествознания», 2010. ISBN 978-5-91327-106-8 * Бугера Владислав Евгеньевич // Философы современной России. Энциклопедический словарь. 3-е изд. — М.: Изд. дом «Максимум»; СПб: Изд. дом «Мiръ», 2015. ISBN 978-5-98846-117-3 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://bugerave.wordpress.com/ Официальный блог Владислава Бугеры] * [http://libelli.ru Работы В. Бугеры на интернет-портале «Материалистическая диалектика»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180213115534/http://libelli.ru/ |date=2018-02-13 }} * [https://web.archive.org/web/20170908112430/http://theory.red/lib/ Работы В. Бугеры в библиотеке сайта «Красная теория»] * [http://www.rideo.tv/bugera/ Бугера В. Е. — Видео] * [https://bugerave.wordpress.com/category/аудио/ Бугера В. Е. — Аудио] * [http://eretik-samizdat.blogspot.com Работы В. Бугеры в интернет-журнале «Еретик»] * [http://avtonom.org/freenews/zachem-chelovechestvu-nuzhna-mirovaya-revolyuciya О политическом кредо В. Бугеры на сайте организации «Автономное действие»] * [http://samlib.ru/i/i/ba.shtml Новопольцев И. А. Анархiя (роман). Глава 14: Перекресток-2.] * [https://web.archive.org/web/20171220122848/http://livasprava.info/content/view/5265 О разоблачении аферы Олега Верника в воспоминаниях киевского полит. активиста Владимира Задираки] * [https://www.marxists.org/history/etol/newspape/atc/3124.html Marxists Internet Archive] [[Категория:Философия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса философтар]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] [[Категория:XXI быуат философтары]] [[Категория:Рәсәй философтары]] [[Категория:Марксистар]] [[Категория:Материалистар]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]] l1cesur5if0a6b3l0e1dzpailvdhd2l Гагауз Ери 0 113235 1300878 1300316 2026-07-12T03:57:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300878 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = #ABCDEF |Русское название = Гагаузия |Оригинальное название = {{small|{{lang-gag|Gagauz Yeri}}<br />{{lang-ro|Găgăuzia}}}} |Герб = Coat of arms of Gagauzia.svg |Герб урынына = |Флаг = Flag of Gagauzia.svg |Флаг урынына = |Страна = {{MOL}} |lat_dir = N |lat_deg = 46 |lat_min = 18 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 28 |lon_min = 39 |lon_sec = |region = MD |уровень = 1 |Место по ВВП = |Гимн = Гагауз Ере гимны|'''Тарафы́м''']] [[Файл:Gagauz Yerin Gimnı.ogg|150px]] |Статус = автономиялы территориаль ҡоролош |Входит в = |Включает = 3 район |Столица = Комрат |Крупный Город = |Крупные Города = |Дата = |Глава = Евгения Гуцул |Название главы = Башкан |Глава2 = {{s|Дмитрий Георгиевич Константинов}} |Название главы2 = Гагауз Ере Халыҡ йыйылышы |ВВП = |Год ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки = Гагауз теле, Молдован/Роман теле, Рус теле |Население = 162200 |Год переписи = 2012 |Процент от населения = |Место по населению = |Плотность = 87,75 |Место по плотности = |Национальный состав = гагауздар (82 %), Бессарабия болғарҙары, молдовандар/романдар, урыҫтар, украиндар |Конфессиональный состав = православие динедә тороусылар |Площадь = 1848,46 (2009) |Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |Карта = Moldadm.png|250px|Молдавия картаһында Гагауз Ере |Карта административной единицы = Gagauzja.png |ЧасовойПояс = [[UTC]]+2 |Аббревиатура = |ISO = MD-GA |FIPS = |Телефонный код = +373 298 |Почтовые индексы = |Интернет-домен = |Код автомобильных номеров = GE |Сайт = http://www.gagauzia.md |Категория в Commons = |Примечания = }} '''Гагау́зия''', йәки '''Гагау́з Ери́'''<ref>[http://www.halktoplushu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=197:2011-03-01-08-53-15&catid=4:2011-01-31-10-04-37&Itemid=6 Уложение Гагаузии (Гагауз Ери)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221035424/http://www.halktoplushu.com/index.php?option=com_content&view=article&id=197:2011-03-01-08-53-15&catid=4:2011-01-31-10-04-37&Itemid=6 |date=2014-02-21 }}</ref>, шулай уҡ башҡортса '''Ғағауыҙстан''', рәсми атамаһы '''Гагаузия Автономиялы территориаль берәмек — АТБ''' ({{lang-gag|Gagauz Yeri}}, {{lang-ro|Găgăuzia}}) — Молдавияның көньяғында урынлашҡан автономиялы территориаль берәмек. Халҡының 50 % гагауздар булған тораҡтар биләмәһендә, шулай уҡ, референдум һөҙөмтәһендә халыҡтың күпселеге үҙҙәре теләп автономияға инергә ризалыҡ биргән төбәктәреҙә барлыҡҡа килгән. == Тарихы == [[Файл:Gagauz rebublic.png|мини|348x348пкс|Гагауз Ери]] Гагауздар, Бессарабия 1812 йылда Рәсәй составына ингәс, Балҡан ярымутрауынан күсенгәндәр. Гагауздар һәм болғарҙарҙың компактлы йәшәгән ерҙәре Аккерман, Бендер, Измаиль һәм Кагуль өйәҙҙәре сигендә урынлашҡан була. 1940 йылдың 11 ноябрендә, Молдавия ССР-ы өйәҙҙәре райондарға бүленгәс, гагауз халҡы дөйөм алғанда Конгаз, Комрат, Чадыр-Лунг һәм өлөшләтә Вулканешт райондарын биләгән. 1990 йылдарҙа Днестр буйындағы (Приднестровье) низағ (һуғыш) фонында гагауздар бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеп, СССР составында, һуңынан ысынбарлыҡта эшмәкәрлек күрһәтмәгән Бойондороҡһоҙ Дәүәттәр Берләшмәһендә (СНГ) ҡалырға теләүен белдерһә лә, күпмелер ваҡыт дауамында танылмаған йә өлөшләтә танылған дәүләт тип йөрөтөлһә лә, Гагауз Ере проблемалары сағыштырмаса тыныс хәл ителә. ''{{main|Приднестровье конфликты Гагауз Еренә поход}}'' 1994 йылдың декабрендә Молдавия парламенты гагауздар компактлы йәшәгән төбәккә автономия биргән Гагаузияның (Гагауз Ери) айырым хоҡуҡи статусы тураһында Закон ҡабул итә. 1995 йылдың 22 июлендә Вулканешт, Комрат һәм Чадыр-Лунга райондары Гагауз Еренең эске районына әйләнә, әммә үрҙә атап үтелгән райондар һәм күрше Бессарабия, Тараклий райондары ауылдарында уҙғарылған референдумдан һуң райондар сиге үҙгәртелә. 1999 йылда, административ реформа үткәрелгәндән һуң, Молдавия конституцияһында Гагаузия автономия-территориаль берәмек (АТО) нығытыла. 2000 йылдарҙа Төркиә Гагаузияға байтаҡ ҡына ярҙам күрһәтә. Төркиәнән килгән аҡсаға һыу үткәреү системаһы эшләнә, һәм был Молдавияның көньяғында йәшәгән халыҡты сифатлы һыу менән тәьмин итеү проблемаһын хәл итә. Шулай уҡ Чадыр-Лунгала молдаван-төрөк лицейы асыла<ref>{{статья |заглавие = Чадыр-Лунга: город, где работают проекты |издание = Moldova urbană |год = 2006 |номер = 6—7 |страницы = 19 |ссылка = http://www.habitatmoldova.org/moldova/452cf4fe83d86/ro/Moldova%20urbana%206-7.pdf }}</ref>, һәм уның сығарылыш уҡыусылары төрөк университеттарында белем алыу мөмкинлеге ала. 2000 йылдарҙың икенсе яртыһынан молдаван-гагауз низағы, XXI быуат башындағы Гагаузия һәм Кишинёв властары араһындағы сәйәси ҡаршылыҡтар тәрәнәйә. 2014 йылдың 2 февралендә автономиялы республика властары Гагауз Ерендә (2014) референдум үткәрә, һәм һайлаусыларҙың 98 % (Таможенный союз) ЕврАзЭС-ҡа интеграцияланыуҙы хуплай һәм «автономия статусын кисектереү» буйынса тауыш бирә, был, Молдова бойондороҡһоҙлоғон юғалтҡан осраҡта, гагауздарға уның составынан сығыу хоҡуғын бирә. Молдова властары референдум уҙғарыуҙы законһыҙ тип һәм уның һөҙөмтәһен — юридик көскә эйә түгел тип таба<ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/934052 Вступление в Таможенный союз на референдуме в Гагаузии поддержали 98,4 % избирателей]</ref>. == Географияһы == Гагауз Ере төрлө дәүмәлдәге 4 анклавтан тора, шуның өсәүһенең Украина менән уртаҡ сиге бар. Автономиялы территориаль берәмек (АТО) тигеҙлек һәм йырындар сиратлашҡан көньяҡ молдова таулы тигеҙлегенең өлөшө булған Буджак далаһында урынлашҡан. Гагауз Еренең бөтөн рельефы — дала һәм тәпәшәк таусыҡтар. Тамаҡтары көньяҡ йүнәлешендә түбәнәйә барыусы һәм йәйгеһен кибеүсән 4 йылғаһы бар<ref>{{Cite web|url = http://citys.su/ru/region.php?name=Гагаузия#Климат-и-рельеф|title = Гагаузия. Климат и рельеф|author = |date = |publisher = }}</ref>. Гагауз ерендә сөсө һыу запасы сикләнгән булғанлыҡтан, дала территорияһында ағас үҫеү кимәле түбән икәне күҙгә салына, һәм, шуның һөҙөмтәһе булараҡ, көслө тупраҡ эрозияһы билдәләре күҙәтелә. Шулай уҡ бында ҡаты һәм уртаса йәйге ҡоролоҡтар бик йыш ҡабатлана (2003, 2007 йй.)<ref name=autogenerated2>http://www.viitorul.org/public/files/Strategie_Gagauzia_rus.pdf{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Халҡы == {{Төп мәҡәлә|Гагауз Ере халҡы}} Молдавия халҡының иҫәбен алыу мәғлүмәттәре (2004 йыл) буйынса, автономияла 155 646 кеше йәшәй<ref>[http://www.statistica.md/pageview.php?l=en&idc=263&id=2208 Перепись населения 2004 года]</ref>. 2012 йыл күрһәткестәре буйынса Гагауз Ерендә 162,200 мең кеше булған. {| class="wikitable" |- ! Халыҡ !! Һаны !! 100 % |- | Гагауздар|| 127 835 || 82,1 % |- | Бессарабия болғарҙары || 8013 || 5,1 % |- | Молдовандар|| 7481 || 4,8 % |- | Урыҫтар || 5941 || 3,8 % |- | Украиндар || 4919 || 3,2 % |- | Башҡалар || 1457 || 1 % |} == Тел торошо == Гагауз Ерендә телдең хәл-торошо ҡатмарлы һәм күп төрлө. Гагауз Ерендә өс рәсми тел: гагауз, молдаван һәм рус телдәре (Гагауз Ере сиктәренән тыш урынлашҡан власть органдары, предприятиелары, ойошмалары һәм учреждениелары менән хат алышыу, бәйләнеш молдаван һәм рус телдәрендә алып барыла). Төрлө милләтле халыҡтың үҙ милләтенә һәм теленә өҫтөнлөк биреүе йыш осраҡта, күп факторҙар һәм хәл-тороштарға бәйләнеп, вариациялана, шуға ла төбәк ике йә өс теллелек таралыу менән айырыла. Гагауз теле — халыҡтың күпселеге өсөн туған тел. Рус теле - лингва франка, һәм автономияның күп халҡы өсөн, айырым алғанда, автономияның ҡалаларында, рус теле ысынында туған тел булып һанала<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=KS1dkn5YKw8 2015.03.22 Гагаузия. Выборы башкана. Россия 1. Вести недели. - YouTube<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Автономияла уҡыусылар элеккесә рус телендә уҡый (2014 йылға ҡарата). Молдова рәсми властарының бындай хәл-торошҡа мөнәсәбәте бер төрлө генә түгел. 2008 йылда Автономияның 55 уҡыу йортондағы 23 293 уҡыусының 22 163-ө рус телендә уҡыған. Молдаван телендә (йәки румын телендә) — 707 уҡыусы, (рус телен индереп) бер үк аҡытта бер нисә телдә — 423 уҡыусы белем алған. Гагауз Ере территорияһында эш башҡарыу (делопроизводство), шул иҫәптән власть органдары системаһында, рус телендә алып барыла. Автономия территорияһында рус телле киң мәғлүмәт саралары өҫтөнлөк итә, шуның менән бергә гагауз телендә баҫылған әҙәбиәт һаны ла арта. Автономияның гагауз телевидениеһының тел сәйәсәте башҡа ике рәсми телдәр - гагауз һәм молдаван телдәре - менән бер рәттән рус телендә алып барылған тапшырыуҙар өлөшө бер тигеҙ булырға тейешлекте күҙҙә тота<ref>[[REGNUM (информационное агентство)|Regnum]]: [http://www.regnum.ru/news/1084243.html «Гагаузия — часть русского мира»: «Гагаузия за неделю»]</ref>. == Автономия ҡоролошо == Гагауз Ере ҡоролошо нигеҙен билдәләүсе норматив акттар: Молдова Республикаһы Конституцияһы, Гагауз Еренең айырым хоҡуҡи статусы тураһындағы Закон, Гагауз Ери Уложениеһы. Юғары вазифа биләүсе кеше — Гагауз Ери Башҡаны (Главаһы). Дүрт йылға һайлана. Молдова Республикаһы Хөкүмәте ағзаһы булып тора. Юғары вәкәләтле (представительный) органы — Гагауз Ери Халыҡ Йыйылышы (Халк Топлушу), дүрт йылға һайланған 35 депутаттан тора. Башҡарма властың юғары органы — Гагауз Еренең башҡарма комитеты (Баканнык Комитети). Молдова Республикаһынан айырылып эшләүсе Суд системаһы юҡ. Бөтөн Молдова Республикаһы, шул иҫәптән Гагауз Ери, суд системаһы, судтарҙан, апелляция палаталарынан (биш апелляция палатаһы — Кишинёвта, Бельцыла, Кагулда (Кахул), Комратта, Бендерыла) һәм Молдова Республикаһының Юғары суд палатаһынан тора. == Административ ҡоролошо == {{main|Гагауз Ере ҡала-ауылдарының теҙмәһе}} Гагауз Ере административ яҡтан өс районға (dolay — долая) бүленгән — Комрат районы, Чадыр-Лунга районы һәм Валканеш районы — һәм улар составына 32 тораҡ пункты инә: * 2 Молдова муниципиялары — Комрат һәм Чадыр-Лунга * 2 Молдова ҡалаһы — Валканеш һәм Конгаз * 27 ауылдан 7-һе өс Молдова Коммунаһына инә: Кирсова, Светлый (АТО Гагауз Ере (АТО), Етулия, Үрге Конгазчыҡ. * тимер юл станцияһы (узел) статусы йөрөткән 2 тораҡ пункт — Валканеш (тимер юл станцияһы) (Вулканешты ҡалаһы составына инә) һәм Етулия (тимер юл станцияһы) (Етулия коммунаһы составына инә). Гагауз Еренең административ үҙәге — Комрат муниципийы. Гагауз автономиялы территориаль ҡоролошо (Гагауз Ере) берҙәм территорияла берләшмәгән һәм бер-береһенә бәйләнмәгән дүрт ер биләмәһенән тора: * Комрат һәм Чадыр-Лунга райондарының төп территорияһы, * Ҡыпсаҡ ауылы (Чадыр-Лунга районы), * Валканеш районының төп территорияһы * Карбалия ауылы (Вулканешт районы). == Гагауз Ере иҡтисады == Гагауз Ере иҡтисадында, традиция булараҡ, тулайым төбәк продуктының 70 % тәшкил иткән агросәнәғәт секторы өҫтөнлөк итә. Төбәктең ыңғай климаты һәм рельефы ауыл хужалығы уңышына булышлыҡ итә. Ауыл хужалығы биләмәләренең дөйөм майҙаны 150 мең гектар, һәм уның 100 мең гектарын - һөрөнтө ерҙәр, емеш-еләк һәм виноград (йөҙөм) баҡсалары — 26 мең гектарын биләй <ref>http://fei.idgu.edu.ua/conference/dokl/d45.pdf</ref>. Әммә баҙар мөнәсәбәттәре һәм заманса технологиялар шарттарында хеҙмәт баҙарында ауыл хужалығы өлөшө кәмеүгә барһа ла<ref name=autogenerated2 />, ауыл хужалығы үҙе генә Гагауз Ерендә йәшәгән иҡтисади әүҙем халыҡтың 20% -н эш менән тәьмин итә. 2001—2007 йылдарҙа был өлөш 2,2 тапҡырға түбәнгә төшә. Параллель рәүештә хеҙмәтләндереү секторы һәм төбәктең ауыл хужалығы сеймалы менән бәйле булған еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте өлөшө үҫеше күҙәтелә. Сәнәғәттең 85% нәҡ эшкәртеү секторына тура килә. Сәнәғәттә тулайым төбәк продуктының 40% -н тулыландырған шарап һәм башҡа алкоголь эсемлектәре етештереүалып тора. Техник культураларҙан көнбағыш һәм тәмәке (дөйөм Молдавия өлөшөнөң 18%) етештерелә. Гагауз Ере, Молдованың 5% майҙанын ғына биләһә лә, республиканың 10%-ҡа яҡын йөҙөмөн (виноград) етештерә. Бөртөклөләр, виноград, емеш һәм йәшелсә баҡсалары өсөн ер майҙандарын киңәйтеү иң перспективалыһы. Рәсәй Федерацияһы Гагауз Ере экспортын үҙләштереүҙең төп баҙары булды һәм булып ҡала, һәм, властары Евроассоциация тураһында килешеүгә ҡул ҡуйған Молдованың башҡа территорияларынан продукция индереүҙе сикләһә лә, Гагауз етештереүселәренә сауҙа итеү мөмкинлеген (преференция) бирҙе<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2713336 Вести.Ru: Ситуация в Молдавии: жители Гагаузии давно все для себя решили<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Рәсәй Федерацияһына экспортланған тауарҙар ҡәтғи рәүештә тик Гагауз Еренән булырға тейеш: сиктәш булған Молдованың башҡа территорияларынан Рәсәйгә, мәҫәлән, шарап реэкспортларға маташыу Гагауз Ере иҡтисади партнёрҙарына ла сикләүҙәр менән янай<ref>[http://totul.md/ru/newsitem/763453.html Гагаузских виноделов ждут санкции в случае реэкспорта в Россию<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160202073118/http://totul.md/ru/newsitem/763453.html |date=2016-02-02 }}</ref>. Молдова составындағы Гагауз Еренең айырым статусын иҫәпкә алғанда, автономия иҡтисадында дәүләт секторы мөһим роль уйнай<ref>http://www.e-democracy.md/files/elections/gagauzia2006/regulations-gagauzia-ru.pdf</ref>. Шәхси милекселеккә ҡоролған финанс секторы нигеҙҙә банк учреждениелары селтәре аша кәүҙәләнгән. == Киң мәғлүмәт саралары (СМИ) == Гагауз йәмәғәт телерадио тапшырыусыһы [http://gagauztv.md/ Гагауз Ере телерадиоһы ({{lang-gag|Gagauziya Radio Televizionu kulesi}} — GRT), программаларын өс телдә: гагауз, рус һәм молдаван телдәрендә алып бара. GRT-нан тыш башҡа телеканалдар, мәҫәлән, Ачык ТВ үҙ тапшырыуҙарын алып бара([http://gagauz.md/ Acik TV] — GRT), программаларын өс телдә: гагауз, рус һәм молдаван телдәрендә алып бара. GRT-нан тыш башҡа телеканалдар, мәҫәлән, Ачык ТВ үҙ тапшырыуҙарын алып бара([http://gagauz.md/ Acik TV]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}). Төбәктә яңылыҡтар порталы эшләй: * гагауз телендә: [[Www.gagauzinfo.md|gagauz.in]]<ref>{{Cite web|url = http://gagauz.in/|title = Сайт развития гагаузского языка|author = |date = |publisher = }}</ref>[http://www.gagauztv.md/ , gagauztv.md]<ref>{{Cite web|url = http://www.gagauztv.md/|title = ГРТ - Общественная компания "Телерадио Гагаузии"|author = |date = |publisher = }}</ref>, [http://www.meydangazetasi.com/ meydangazetasi.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202145936/http://www.meydangazetasi.com/ |date=2017-02-02 }}<ref name=autogenerated1>{{Cite web|url = http://www.meydangazetasi.com/|title = Meydan gazetasi|author = Иванна Кёксал|date = |publisher = }}</ref>, [http://anasozu.com/ anasozu.com]<ref>{{Cite web|url = http://anasozu.com/|title = Ana Sözü|author = Todur Zanet|date = |publisher = }}</ref> һәм башҡалар. * рус телендә: [http://gagauz.md/ gagauz.md]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<ref>{{Cite web|url = http://gagauz.md/|title = Ачык ТВ|author = |date = |publisher = }}</ref>, [http://gagauzlar.md/ gagauzlar.md]<ref>{{Cite web|url = http://gagauzlar.md/|title = GAGAUZLAR|author = |date = |publisher = }}</ref>, [http://gagauzinfo.md/ gagauzinfo.md]<ref>{{Cite web|url = http://gagauzinfo.md/|title = Gagauzinfo.MD|author = |date = |publisher = }}</ref>, [http://edingagauz.com/ edingagauz.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161219173706/http://edingagauz.com/ |date=2016-12-19 }}<ref>{{Cite web|url = http://edingagauz.com/|title = Общественное движение "Единая Гагаузия"|author = |date = |publisher = }}</ref>, [http://gagauzia.md/ gagauzia.md]<ref>{{Cite web|url = http://gagauzia.md/|title = Официальный сайт исполнительного комитета Гагаузии|author = |date = |publisher = }}</ref>, [http://halktoplushu.md/ halktoplushu.md]<ref>{{Cite web|url = http://halktoplushu.md/|title = Официальный сайт Народного Собрания Гагаузии|author = |date = |publisher = }}</ref>, [[Саксан (футбольный клуб)|fc-saxan.com]]<ref>{{Cite web|url = http://www.fc-saxan.com/|title = Официальный сайт футбольного клуба "Саксан"|author = |date = |publisher = }}</ref>, [http://gagauzdunnesi.md/ gagauzdunnesi.md] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910200705/http://www.gagauzdunnesi.md/ |date=2014-09-10 }}<ref>{{Cite web|url = http://www.gagauzdunnesi.md/|title = Официальный сайт "Всемирного конгресса гагаузов"|author = |date = |publisher = }}</ref>, [http://gagauznews.md gagauznews.md] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231073135/http://gagauznews.md/ |date=2016-12-31 }} и другие. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Гагауз Ере тораҡ пункттары теҙмәһе * Гагауз Ере Республикаһы * Комрат дәүләте университеты * Гагауз Ере Халыҡ Йыйылышы * Гагауз Еренә поход == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * http://www.gagauzia.chamber.md/region.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322194319/http://www.gagauzia.chamber.md/region.html |date=2007-03-22 }} Автономия тураһында (ТПП Р филиалы сайты) * http://www.halkbirlii.com.ua/gag/articles_eri.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070401151818/http://www.halkbirlii.com.ua/gag/articles_eri.htm |date=2007-04-01 }} Автономия булдырыу тарихы * http://www.minelres.lv/NationalLegislation/Moldova/Moldova_Gagauzia_Russian.htm Гагауз Еренең (Гагауз Ере) айырым хоҡуҡи статусы тураһында Закон * http://logos.press.md/files/info/admin.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141207105104/http://logos.press.md/files/info/admin.pdf |date=2014-12-07 }} Молдова Республикаһының административ-территориаль ҡоролошо тураһында Закон * http://www.e-democracy.md/files/elections/regulations-gagauzia-14-05-1998-ru.pdf Гагауз Ере (Гагауз Ери) Уложениеһы. * http://geraldika.ru/symbols/4334 Гагауз Ере флаге (Гагауз Ери) флагы тураһында Положение * http://www.e democracy.md/files/elections/constitution-moldova-(gagauzia-excerpts)-25-07-2003-ru.pdf Выписка из Конституции Республики Молдова (об административно-территориальном устройстве Республики Молдова) == Һылтанмалар == ; Рәсми: * http://www.gagauzia.md/ Гагауз Еренең рәсми сайты * http://www.halktoplushu.com/ Гагауз Ере Халыҡ йыйылышы * http://www.uvdgagauzii.md/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201145752/http://www.uvdgagauzii.md/ |date=2014-02-01 }} Гагауз Ере (АТО) Полиция идаралығы * http://cec-gagauzia.blogspot.com ЦИК АТО Гагаузия ;Мәғлүмәти * http://www.e-democracy.md/ru/elections/gagauzia/ Гагауз Еренең Халыҡ йыйылышына һайлауҙары * http://gagauz.in GAGAUZ.IN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161214154801/http://gagauz.in/ |date=2016-12-14 }} — гагауз һәм рус телдәрендә мультимедиа порталында * http://www.dimpo67.narod.ru/ Гагауз Ере һәм гагауздар тураһында сайт. Гагаузия гәзиттәре төпләмәһе * http://www.newscom.md/rus/gagauzskij-ugol-narod-i-avtonomiya.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509090412/http://www.newscom.md/rus/gagauzskij-ugol-narod-i-avtonomiya.html |date=2013-05-09 }} «Гагаузский угол. Народ и автономия» — Халыҡ-ара «Этнофорум» проекты сиктәрендә гагауздарға бағышлап төшөрөлгән тулы метражлы документаль фильм * http://websiteleri.gagauzia.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120831144333/http://websiteleri.gagauzia.ru/ |date=2012-08-31 }} Гагауз Еренең Интернет-ресурстары] * http://www.gagauzinfo.md {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528141507/http://www.gagauzinfo.md/ |date=2009-05-28 }} Gagauzinfo.md Яңылыҡтар порталы]. {{Гагауз Ере темаларҙа}} {{Гагауз Ере тораҡ пункттары}} {{Молдавия райондары}} {{Молдавия темаларҙа}} {{СНГ2}} {{ТӨРКСОЙ}} [[Категория:Гагаузия]] [[Категория:Буджак]] [[Категория:Молдавия ССР-ы райондары]] 6ufxryq7m77hxx61bfhit4c1tm35bey Брунько Александр Виленович 0 125691 1300859 1284537 2026-07-11T16:47:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300859 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Александр Брунько |Төп исеме = |Рәсеме = Brunko_A_V.jpg |Киңлек = 180px |Рәсем аңлатмаһы = Шағир Александр Брунько |Тыуған ваҡыттағы исеме = Александр Виленович Брунько |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = |Тыуған урыны = [[СССР]], [[Украина]] ССР, [[Киев]] |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = Новошахтинск |Гражданлығы = {{Флагификация|СССР}} <br /> {{Флагификация|Россия}} |Эшмәкәрлек төрө = [[XX]]-[[XXI быуат]]тарҙың шағиры |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = «Заозёрная школа» шиғриәт төркөмө |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = русса |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} '''Александр Виленович Брунько''' (7 август, 1947, Киев — 2006, Новошахтинск) — [[Рәсәй]] шағиры, «Заозёрная школа» шиғриәт төркөмөнә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. == Тормош юлы == [[1947 йыл]]дың [[7 август|7 авгусы]]нда [[Киев]]та хәрбиҙәр ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Вилен Александрович Брунько — элекке осоусы (лётчик), Юғары партия мәктәбен тамамлаған, журналист, Төньяҡ Кавказ буйынса "Экономическая газета"һының махсус хәбәрсеһе. Атаһының эше буйынса улар ғаиләһе ил буйынса бик күп күсеп йөрөй, Карпат арьяғында, Ужгородта, Питерҙә, Сахалинда, Владивостокта йәшәй. А. Брунько 9 синыфта уҡыған саҡта ғаилә [[Дондағы Ростов]]ҡа күсеп килә. А. В. Брунько, урта мәктәпте тамамлағас, [[Ростов дәүләт университеты]]ның журналистика факультетына уҡырға инә, 1-се курста уҡыған сағында армияға алына. [[Белоруссия]]ла хеҙмәт итә. Армиянан һуң университетта уҡыуын дауам итә, тик уны тамамламай. 1975—1976 йылдарҙа Александр Брунько башта Находкала, артабан Магаданда йәшәй. 1980-се йылдарҙың башында [[Дондағы Ростов]]та Бруньконың «Сначала начни», «Концерт на шпалах» тигән ҡулдан күсерелгән шиғырҙар йыйынтығы һәм эпиграммалары йөрөй. А. В. Брунько «Заозёрная школа» шиғриәт төркөмөнә Виталий Калашников, Игорь Бондаревский, Владимир Ершовтар менән бергә нигеҙ һалыусы була. Уның шиғырҙары «[[Дон]]», «Дети Ра»<ref>''Александр Брунько.'' Что же видишь ты, странник? // Дети Ра. — 2006. — № 9.</ref> журналдарында баҫыла. [[Дондағы Ростов]]та йәшәгән сағында милиция төркөмөнә паспорт урынына «[[Дон]]» журналында сыҡҡан шиғырҙары һәм фотографияһы баҫылған, иҫкереп бөткән журналдың һанын күрһәтеп, уларҙы һуштан яҙҙыра. Шунлыҡтан «паспорт режимын боҙоу»ҙа ғәйепләнә һәм Богатян төрмәһенә бикләнә<ref>''Брунько А. В.'' Поседевшая любовь. — Ростов-на-Дону: Ростовское издательство, 1990. — 124 с.</ref>. Азатлыҡҡа сыҡҡас, «Поседевшая любовь» шиғырҙар китабын баҫтыра. Дуҫтары был китапты шаяртып ''«Пос'' и''девшая любовь»''<ref name="Волшебная страна">''Белозор М.'' Волшебная страна. — СПб: Красный матрос, 1999. — 158 с. — ISBN 5-7187-0358-2.</ref> тип йөрөтәләр. 1980-сы йылдарҙың аҙағында данлыҡлы «Дом актёра» йортонда бер бүлмәлә йәшәй. [[1989 йыл]]да режиссёр Александр Расторгуев менән Дон-ТР телестудияһында Александр Брунько тураһында «Черновик» тигән фильм төшөрә. Был фильмды телестудия етәкселәре бик ныҡ тәнҡит утына тота. [[1997 йыл]]да Александр Брунько тураһында «Перекати-поэт» (РЦСДФ, режиссёр С. Стасенко) фильмы төшөрөлә. [[Дондағы Ростов]]та эшләй һәм йәшәй. Һуңғы тапҡыр уны Дондағы Ростовта [[2006 йыл]]да күрәләр. Новошахтинскиҙа [[2006 йыл]]да<ref name="Шмотки Брунька">''Ершов В.'' [http://www.poezia.ru/print.php?sid=80728 Шмотки Брунька]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // /www.poezia.ru. — 2010. — 24 мая.</ref> вафат була. Бугултаев зыяратында ерләнгән<ref name="Шмотки Брунька" />. Александр Виленович Бруньконың архивы шағирә Татьяна Крещенскаяла һаҡлана<ref name="Заявление Саши Брунько в КГБ с просьбой о выезде из страны">''Бражкина А.'' [http://rostov-80-90.livejournal.com/35903.html Заявление Саши Брунько в КГБ с просьбой о выезде из страны] // Неизвестный Ростов. — 2009. — 13 июня.</ref>. == Замандаштарының фекере == * «Вот он и сейчас бредёт, хранимый музой, по Богатяновке или по Нахичевани с авоськой пустых пивных бутылок и с новыми стихами в башке, с растрёпанной ветром седеющей шевелюрой и почти всегда слегка трезвый. Вот так, медленно и обречённо уходит в бесконечность легенда и гордость завтрашнего Ростова, нищий городской поэт, воспевший сей город с нежностью и любовью и не ждущий от него ничего, кроме ментовского пинка. Отдаст ли когда-нибудь этот город и эта страна свой долг Поэту во своё же спасение?» — ''В. Ершов'' . * «Теоретически — мог бы в девяностые годы сделать хорошую карьеру и торчать непрерывно в телевизоре — поэт, патриот, антисоветчик, реально пострадавший от советской власти, да ещё и красивый на вид. Но не сделал. И не пытался, я думаю. Потому что чтобы сделать карьеру — надо быть васей аксёновым с головы до ног — а Брунёк не таков»<ref>{{Cite web|url=http://www.mnemirov.ru/index.php/%D0%91%D1%80%D1%83%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%BE|title=Брунько — Энциклопедия Мирослава Немирова|publisher=www.mnemirov.ru|lang=ru|accessdate=2017-07-31}}</ref> — Мирослав Немиров == А. Бруньконың СССР Дәүләт Именлек комитетына хаты == В КГБ СССР <br /> от БРУНЬКО Александра Виленовича, поэта '''ЗАЯВЛЕНИЕ''' Видит Бог, я не могу жить в этой стране. Мне попросту НЕГДЕ жить. Я не прописан здесь, я не прописан в СССР. Видит Бог, я — поэт. Тем не менее, мои произведения, как прежде, неизбежно встречают всяческие «рогатки», препоны и проч. Две мои поэтические книги, лежащие в «РОСТИЗДАТЕ», несмотря на восторженные отзывы редакторов и потенциальных читателей, в самом деле «лежат», то есть не имеют ни малейшего движения. Видит Бог, мне НЕЧЕМ жить. Я существую только на подаяния друзей и тех, кто заинтересован моей поэзии, иначе говоря, людей, помогающих мне не умереть с голоду. В 1986—1987 гг. я отбывал срок за «злостное нарушение паспортного режима»: ст. 198 УК РСФСР. Весь этот год (и три дня!) я просидел в тюрьме. Что такое «прописка» мне, поэту, — увы — понять не дано. «Каждому, кто законно находится на территории какого-либо государства, принадлежит, в пределах этой территории, право на СВОБОДНОЕ передвижение и СВОБОДА ВЫБОРА МЕСТОЖИТЕЛЬСТВА…» — «Международный Пакт о гражданских и политических правах», подписанный СССР и ЯКОБЫ вступивший в силу в 1976 году… Я повторяю: мне НЕГДЕ и НЕЧЕМ жить. Работать вне литературы не желаю, а, главное, — НЕ ИМЕЮ ПРАВА! С великим — прошу мне верить — прискорбием вынужден констатировать: в СССР я не могу реализовать свои способности и творческие намерения. Так называемая «перестройка» никак не ограждает меня от преследования властей за ту же «прописку» и нежелание «работать»… В сущности, я нахожусь — ежедневно, ежечасно! — НИГДЕ, то есть ВНЕ ЗАКОНА. ДЕ-ЮРЕ — меня здесь, в этой стране попросту НЕТ! А фактически я живу неизвестно где и неизвестно на какие средства. Мои стихи по-прежнему трактуются, как «антисоветские», их ПО-ПРЕЖНЕМУ боятся публиковать. ИТАК, учитывая всё вышеизложенное, — ПРОШУ ПРЕДОСТАВИТЬ МНЕ ВЫЕЗД ЗА ГРАНИЦУ — в любую из западных стран. Ибо, к сожалению, УВЕРЕН: дальнейшее пребывание в СССР — бесконечная, изматывающая цепь унижений и преследований — приведёт меня либо к инфаркту, либо к самоубийству. И наоборот — возможность жить и творить в НОРМАЛЬНЫХ ЧЕЛОВЕЧЕСКИХ УСЛОВИЯХ позволит — и в этом я УВЕРЕН! — принести подлинную пользу РОДИНЕ — РОССИИ — во имя БОГА и ПРАВДЫ.<ref name="Заявление Саши Брунько в КГБ с просьбой о выезде из страны" /> ''Александр БРУНЬКО, май 1989 г.'' == Китаптары == * ''Брунько А. В.'' Поседевшая любовь. — Ростов-на-Дону: Ростовское издательство, 1990. — 124 с. == Александр Брунько шиғырҙары йыйынтыҡтарҙа == * Граждане ночи. Неизвестная Россия. ''В 2 кн. Сост. О. Чугай'' — М.: Вся Москва, 1990. — 384 с. == Александр Брунько хәҙерге мәҙәниәттә == * 2011 йылда Александр Бруньконың бер шиғыры «89-93 (Сквоты)» (Театр.doc, Москва)<ref>''Гринштейн Н.'' [http://teatr-live.ru/event/1660/ «89-93» (Сквоты)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190104123931/http://teatr-live.ru/event/1660/ |date=2019-01-04 }} // teatr-live.ru. — 2011. — 29 авг.</ref> пьесаһының тексында ҡулланыла. == Һылтанмалар == * [http://www.detira.ru/arhiv/23_2006/brunko.php Стихи Александра Брунько на сайте журнала «Дети Ра»]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://samlib.ru/k/koncheew/brunko-1.shtml Стихи Александра Брунько на сайте журнала «Самиздат»] * [http://mkrf.ru/activity/register/search/detail.php?id=31849 Карточка документального фильма «Перекати поэт»]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.poezia.ru/person.php?sid=103 Владимир Ершов. Заозёрная школа поэзии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101127052743/http://www.poezia.ru/person.php?sid=103 |date=2010-11-27 }} * [http://community.livejournal.com/rostov_80_90/35903.html#cutid1 Заявление Александра Брунько в КГБ с просьбой о выезде из страны] * [https://www.youtube.com/watch?list=PLT7sqUsR3nuOONhcM48WrTMH_0jMQky0y&amp;v=nox0hncFF_k Док. фильм «Черновик» (1989, реж. А. Расторгуев)] * [http://community.livejournal.com/rostov_80_90/114583.html Документальный фильм о судьбе бродячего поэта «Перекати-поэт» (РЦСДФ, реж. С. Стасенко)] * [http://www.bards.ru/person.php?id=3959 Брунько Александр Виленович]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Cығанаҡтар == {{примечания}} {{Заозёрная школа}} [[Категория:Рәсәй шағирҙары]] [[Категория:Дондағы Ростов]] [[Категория:Новошахтинскта ерләнгәндәр]] 9te96cre5vgjz044sisrplwoedhf9y5 Вилданов Тимербулат Миңлехан улы 0 127290 1300871 1250890 2026-07-11T23:57:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300871 wikitext text/x-wiki {{Однофамильцы|Вилданов}} {{Персона |имя = Вилданов Тимербулат Миңлехан улы |оригинал имени = |изображение = TVildanov.jpg |ширина = 180 px |описание изображения = |имя при рождении = |род деятельности = нефтсе |дата рождения = 05.04.1928 |место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Туймазы районы|Туймазы районында}} [[Ҡаран-Бишенде]] ауылы |гражданство = {{USSR}} <br> {{RUS}} |подданство = |дата смерти = 25.01.2005 |место смерти = |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Серп и Молот|1966}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Трудового Красного Знамени}} {{!}}} |сайт = |викисклад = }} '''Вилданов Тимербулат Миңлехан улы''' ([[5 апрель]] [[1928 йыл]] — [[28 ғинуар]] [[2005 йыл]]) — «Башнефть» берекмәһенең Өфө быраулау эштәре идаралығы мастеры, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1976). РСФСР нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1988). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1978). СССР-ҙың Почетлы нефтсеһе (1972). == Биографияһы == Тимербулат Миңлехан улы Вилданов 1928 йылдың 5 апрелендә [[БАССР]]-ҙың Туймазы районы Ҡаран-Бишенде ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле. 1943 йылда Туймазы районының «Ҡаран» колхозында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1946 йылдан — токарь ярҙамсыһы, быраулау эшсеһе, быраулаусы ярҙамсыһы, «Туймазабурнефть» 1-се һанлы трест контораһы быраулаусыһы. 1951—1955 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Демобилизацияланғандан һуң быраулаусы булып эшләй башлай, 1967 йылдан алып «Башнефть» производство берекмәһенең Өфө быраулау эштәре идаралығы быраулау мастеры булып эшләй. Т. М. Вилданов етәкләгән бригада йыл һайын юғары производство күрһәткестәренә өлгәшә. Шулай, туғыҙынсы биш йыллыҡтың беренсе йылында (1971—1975) бригада, пландағы 18 000 метр урынына, яҡшы сифат менән 19 750 метр тау тоҡомо быраулай, 1975 йылда пландағы 17 000 метр урынына 20 324 метр быраулай. Бригада коллективы туғыҙынсы биш йыллыҡ заданиеһын бик яҡшы техник-иҡтисади күрһәткестәр менән 1975 йылдың 5 февралендә үтәй. Бригадала етештереү ваҡыты 81,2 процент тәшкил итә, ә идаралыҡта — уртаса 75 процент. Биш йыллыҡта бер станокка быраулау тиҙлеге айына пландағы 1507 метр урынына 1802 метр тәшкил итә. Материаль ресурстарҙы һаҡсыл тотоноу арҡаһында туғыҙынсы биш йыллыҡта 666 мең һум дәүләт аҡсаһы экономиялана. Туғыҙынсы биш йыллыҡ заданиеһын ваҡытынан алда үтәп, бригада коллективы, КПСС-тың XXV съезын лайыҡлы ҡаршылау хөрмәтенә, заданиенән тыш 2000 метр тау тоҡомо быраулауға өҫтәмә йөкләмә ала. Был йөкләмә үтәлә. Т. М. Вилданов Ҡушкүл, Сергеевка нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙә ҡатнаша. Нефть сығарыу һәм скважиналар быраулау буйынса туғыҙынсы биш йыллыҡ заданиеһын һәм социалистик йөкләмәһен ваҡытынан алда үтәүҙә өлгәшкән уңыштары, эшендә юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 11 мартындағы Указы менән Т. М. Вилдановҡа [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме бирелә. 1994 йылға тиклем Тимербулат Миңлехан улы "«Башнефть» Акционер нефть компанияһы"ның Өфө быраулау эштәре идаралығы быраулау мастеры, инженер-технологы булып эшләй<ref>[http://www.delomir.ru/index.php?page=5&num=44&top=779 Информационно-рекламная газета «Деловой мир»<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304135526/http://www.delomir.ru/index.php?page=5&num=44&top=779 |date=2016-03-04 }}</ref>. Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971). Вилданов Тимербулат Миңлехан улы 2005 йылдың 28 ғинуарында вафат була. == Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре == * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[1976]]) * [[Ленин ордены]] (1966, 1976), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]](1981), миҙалдар менән бүләкләнгән. РСФСР нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған эшсеһе(1988). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1978). СССР-ҙың Почетлы нефтсеһе (1972). == Әҙәбиәт == * Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа: Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6. * Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 2. В-Ж. 2006. − 624 с. ISBN 5-88185-062-9.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Warheroes|id=15063|star = Labor|author=Сергей Каргапольцев|accessdate=2016-07-09}} * [http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=2216 Вильданов Тимирбулат Миниханович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402024515/http://tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=2216 |date=2017-04-02 }}// Межпоселенческая центральная библиотека муницального района Туймазинский район [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] 5izzfbx4t6hy1ctdif14ykov88dlra7 Булатова Дилбәр Данис ҡыҙы 0 128011 1300863 1207178 2026-07-11T17:24:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300863 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Булатова Дилбәр Данис ҡыҙы''' ([[12 ғинуар]] [[1972 йыл]]) — Башҡортостандың татар телендә ижад итеүсе яҙыусыһы, публицист. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. == Биографияһы == Дилбәр Данис ҡыҙы Булатова 1972 йылдың 12 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Ҡашҡар (Саҡмағош районы)|Ҡашҡар]] ауылында тыуған. Үҙҙәрендә башланғыс мәктәптән һуң [[Ҡалмашбаш]] урта мәктәбендә уҡый һәм уны алтын миҙалға бөтөрә. [[Башҡорт дәүләт университеты]] филология факультетының татар-урыҫ бүлеген ҡыҙыл диплом менән тамамлай. Мәктәптә уҡыған һәм студент йылдарында уның мәҡәләләре «Игенсе» район гәзитендә, шулай уҡ «Башҡортостан пионеры», «Ҡыҙыл таң», «Өмөт» гәзиттәре биттәрендә баҫылып сыға. Район гәзитенең «Йәш хәбәрселәр» түңәрәгендә әүҙем ҡатнаша. 1995 йылда, Башҡорт дәүләт университетын тамамлағас, уны «Толпар» йәштәр журналына саҡыралар. Бөгөнгө көндә ул ошо журналда бүлек мөдире булып эшләй. 1994—1996 йылдарҙа «Толпар» журналы ойошторған хикәйә конкурсында еңеп сыға. 2001 йылда [[Ҡазан]] ҡалаһында үткәрелгән «Иҙелем аҡсарлағы» йәштәр конкурсында призға лайыҡ була. 2005 йылда Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә «Йәштәр тауышы» серияһында уның «Туй» тип исемләнгән хикәйәләр йыйынтығы донъя күрә. Китаптың авторы үҙе яҙыуынса: «Был китапта минең тормош юлымда бөтә күргән-ишеткәндәрҙән хикәйәләр йыйылған. Беҙҙең тормош көндә байрам, көндә туй түгел, әммә беҙгә — кешеләргә уның һәр миҙгеле ҡәҙерле һәм әһәмиәтле». == Ғаиләһе == Тормош иптәше — Сөләймәнов Рим Кәрим улы Иҫке Балаҡ ауылында тыуып үҫкән. Нефть университетын тамамлаған, төҙөлөштә эшләй. Ике бала — ҡыҙҙары Гөлназ һәм улдары Азаматты тәрбиәләп үҫтергәндәр. == Китаптары == * Туй: Хикәйәләр. Өфө, Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 2005. — 144 бит. * Таяныс. Әҙәби-публицистик яҙмалар. Өфө, 2009. — 152 бит. * Көлдән яралған гөл. Өфө, Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 2012. === Әҙәби йыйынтыҡтарҙа === * Иҙелем аҡсарлағы: Ҡаҙан, Йәштәр өсөн республика мәғлүмәт үҙәге, 2003. * Аҡсарлаҡ: Альманах. Өфө, Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 2007. === Ваҡытлы матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре === * Һаҡсы. Хикәйә. «Толпар», № 1, 2007. * Туй. Хикәя. «Ҡазан утлары», № 10, 2007. * Ҡунаҡ мунсаһы. Хикәйә. «Толпар», № 2, 2009. * Бейеү. Хикәйә. «Йәшлек», 15-17-нсе декабрь, № 145, 2009. * Бейеү. Хикәйә. "Мәҙәни йома, № 11-12, 2010. * Риза. Хикәйә. «Майҙан», № 5, 2010. * Лифт. Хикәйә. «Сөйөмбикә», № 11, 2010. * Колодец. Рассказ. «Бельские просторы», № 7, 2002. * Внучка. Рассказ. «Бельские просторы», № 12, 2007. * Йәнтөйәк. Повесть. «Иҙел», № 9-10, 2010; «Толпар», № 1, 2011. * Страна души. Повесть (В. В. Чарковский тәржемәһе). «Бельские просторы», 2012, № 6. һ.б. === Мәҡәләләре === * Кәрим Ҡара (Һаҙый Кәримов) прозаһына бер ҡараш. «Толпар», № 3, 1999. * Әҙәбиәт — йөрәк эше. Марат Кәбиров менән әңгәмә. «Толпар», № 1, 2002. * Айҙар Зәкиев хикәйәләренә баш һүҙ. «Толпар», № 3, 2004. * Тормош — үҙе хәрәкәт. Камил Дәүләтшин менән әңгәмә. «Толпар», № 4, 2004. * Иҗадында халык ғәме. Хисамитдин Исмәғилов менән осрашыуҙан һүрәтләмә. «Толпар», № 3, 2007. * Яҙғандарым һеҙҙең турала (К. Ҡараның «Беҙ әсәй йөрәгенән сыҡтыҡ» (Өфө, Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 2009) китабына рецензия). «Ҡыҙыл таң», 30.12.2009. * Беҙ һеҙҙең менән көслө. «Толпар», № 1, 2011. * Йырлы һәм нурлы яҙмыш (Дилә Булгакова менән әңгәмә). «Толпар», № 3, 2011. == Уның тураһында == * Камил Дәүләтшин. Табыштар һәм юғалтыуҙар. «Толпар», № 6, 1996. * В. Мәҗитова. Әҙәби иҗад — кешенең изгелеккә, камиллыҡҡа ынтылышын һүрәтләү. Әңгәмә. «Ҡыҙыл таң», 16.11.2005. * Сәғиҙулла Хафизов. Йәштәр прозаһында ниҙәр бар? «Ҡыҙыл таң», № 218, 15.11.2007. * Лилиә Сәғиҙуллина. Аҡсарлаҡ осошта. «Толпар», № 5, 2008. * Руслан Сөләймәнов. Рухи конфликттар донъяһында. «Башҡортостан уҡытыусыһы», № 2, 2009. * Альбина Хәлиуллина. Силәккә йондоҙ йыйып. «Толпар», № 1, 2011. * Суфиян Поварисов. Нәфис йәндең һүҙ сәнғәте. «Ҡыҙыл таң», № 134, 6.07.2011. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|07|11|2017}} == Һылтанмалар == * Сайт: dilbar-bulatova.narod.ru * http://chekmagush-cbs.ru/index.php?newsid=1943{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://kitap.net.ru/bulatova/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171121022114/http://kitap.net.ru/bulatova/ |date=2017-11-21 }} Татар электрон китапханасы [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] e4wv6uo585ox4mf94wki7jlcflspjcq Дауытов Əкрəм Сөнəғəт улы 0 131765 1300896 915237 2026-07-12T10:02:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300896 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Дауытов Əкрəм Сөнəғəт улы |Изображение = |Описание изображения = |Полное имя = |Дата рождения = 17.11.1914 |Место рождения = [[Өфө губернаһы]] Бəлəбəй өйəҙе Йəрмөхəмəт ауылы ([[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] |Дата смерти = 5.10.1991 |Место смерти = Туймазы ҡалаһы |Страна = [[Рәсәй Федерацияһы]] |Профессии = композитор |Певческий голос = |Жанры = |Награды = 1‑се (1985) һəм 2‑се (1943) дəрəжə Ватан һуғышы, Ҡыҙыл йондоҙ (1944), ордендары; БАССР‑ҙың атҡаҙанған мəҙəниəт хеҙмәткәре (1964) |Викисклад = }} '''Дауытов Əкрəм Сөнəғəт улы''' ([[17 ноябрь]] [[1914 йыл]] — [[9 ғинуар]] [[1986 йыл]]) — үҙешмәкәр композитор, йыр текстары авторы, уҡытыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Батальон командиры, гвардия майоры. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мəҙəниəт хеҙмәткәре (1964). 1‑се (1985) һәм 2‑се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Төрлө ижади конкурс һәм бәйгеләр лауреаты. == Биографияһы == Əкрəм Сөнəғəт улы Дауытов 1914 йылдың 17 ноябендә Өфө губернаһы Бəлəбəй өйəҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы) [[Йәрмөхәмәт (Туймазы районы)|Йəрмөхəмəт]] ауылында тыуған. Биш йәштән гармунда уйнарға өйрәнә. Халыҡ йырҙарын тыңларға һәм йырларға ярата. Əкрəм Сөнəғəт улы башта Ҡандра мәктәбендә белем ала. Унан һуң ситкә сығып китә. Бик күп ерҙәрҙә була, төрлө ҡалаларҙа эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ҡыҙыл Армия сафында көрәш уртаһында була. Күп йырҙары окоптарҙа һәм блиндаждарҙа яҙылған. Уның планшетында хәрби карта янында һәр саҡ нота яҙмалары ятҡан була. Батальон командиры гвардия майоры Даутов дүрт мәртәбә яралана һәм контузия ала. Ҡыҙыл йондоҙ (1944), 1‑се (1985) һəм 2‑се (1943) дəрəжə Ватан һуғышы ордендары һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Һуғыштан һуң Ҡандраға ҡайта. 1947 йылдан икенсе номерлы Ҡандра урта мәктәбендә музыка һәм йыр дәрестәре алып бара башлай. Үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәге ойоштора. Үҙ аллы ноталар яҙырға өйрәнә һәм йырҙарының көйөн яҙып бара. 1964 йылдан башлап [[Туймазы]] ҡалаһында йəшəй һəм эшлəй. 1966—1968 йылдарҙа район мəҙəниəт йорто директоры була. Башҡорт һəм татар шағирҙары һүҙҙəренə, үҙ текстарына ижад ителгəн 700‑ҙəн ашыу йыр авторы. Уның үҙ шиғырҙарына яҙылған «Аҡ сəскəлəр», «Балаларым», «Йəшəргə лə əле йəшəргə», «Əсəйемə хат» йырҙары сағыу моңлолоҡ, музыкаль телдең ябай һəм аңлайышлы булыуы менән айырыла. Ауыл вокалистары республика конкурсы (1964; Өфө), ауыл халыҡ театрҙары смотры (1967; Өфө) һәм башҡа бəйгелəр лауреаты. Был йылдарҙа ул танылған композитор булып китә. Райондан беренселәрҙән булып БАССР‑ҙың атҡаҙанған мəҙəниəт хеҙмәткәре исеменә дайыҡ була. Йырҙарҙан тыш Əкрəм Сөнəғəт улы пьесалар, роман һәм балалар өсөн шиғри китап яҙған. Əкрəм Сөнəғəт улы Даутов 1986 йылдың 9 ғинуарында мәрхүм була. Үҙенең васыяты буйынса Ҡандра ҡасабаһында ерләнгән. == Хәтер == * Əкрəм Сөнəғəт улы Даутов уҡытҡан Ҡандра ауылында, Ə.М.Мирзаһитов исемендәге 2‑се урта мəктəбе бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған; * Тыуған ауылында (1994 йылда 80 йәше тулыу айҡанлы) һəм Октябрьский ҡалаһында урамдарға уның исеме бирелгəн. * Икенсе номерлы Ҡандра мәктәбенең тыуған яҡты өйрәнеү музейында Əкрəм Сөнəғəт улы тураһында материалдар һаҡлана: китаптары, нота дәфтәрҙәре, музыкаль әсбаптар, уҡыусыларының иҫтәлектәре, , фотографиялар, ордендары, миҙалдары һәм бүләктәре. «Юбилейный» мәҙәниәт йорто музейында Əкрəм Сөнəғəт улы ижадына арналған стенд ҡуйылған. == Əҫəрҙәре == * Əсəйемə хат. Өфө, 1974; Йəшəргə лə əле йəшəргə: ноталар менəн йырҙар. Өфө, 1995; * Йырсы ҡамыштарым: йырҙар. Өфө, 2001. * Даутов, А. С. Меня мама похвалила [Ноты]: песни для детей / А. С. Даутов. — Уфа: Башкнигоиздат, 1982. — 32 с. — (на баш. яз.) * Даутов, А. С. Жить да жить [Ноты]: песни с нотами / А. С. Даутов. — Уфа: Китап, 1995. — 48 с. — (на баш. яз.) * Даутов, А. С. Поющие камыши [Ноты] / А. С. Даутов. — Уфа: Китап, 2001. — 112 с. * Даутов, А. Мысли мои лишь о тебе [Текст] / А. С. Даутов; пер. Р. Янаева // Туймазинский вестник. — 2009. — 30 окт. — С. 3. == Ижадсы хаҡында ваҡытлы матбуғат == * Булатов, Я. Аның белән танышу — язмыш буләге [Текст] / Я. Булатов // Туймазы хәбәрләре. — 2004. — 17 нояб. — 3 б. * Булатов, Я. Знакомство с ним — подарок судьбы [Текст] / Я. Булатов // Туймазинский вестник. — 2004. — 17 нояб. — С. 4. * Владимирова, Н. «Акыллым йөрәккәем» [Текст] / Н. Владимирова // Ленинский путь. — 1999. — 6 нояб. — 2 б. * Игебаев, А. Күнелләрдә калды моңнары [Текст]: Әкрам Дауытов хакында хатирә / А. Игебаев // Кызыл таң. — 1997. — 5 июль. * Имангулов, А. Незабываемые годы [Текст] / А. Имангулов // Ленинский путь. — 1994. — 24 нояб. * Насибуллина, Д. «Я вернусь к вам песней» [Текст] / Д. Насибуллина // Туймазинский вестник. — 2009. — 30 окт. — С 3. * Низамутдинов, З. Ему жить да жить [Текст] / З. Низамутдинов // Ленинский путь. — 1996. — 18 янв. — С.3. * Низаметдинов, З. Йырым булһын бүләгем [Текст]: [Халыk комп. Әкрәм Дауытов] / Замир Низаметдинов // Башkортостан. — 2004. — 17 нояб. * Низаметдинов, З. «Җырларымны сезгә җырлап торсам, миңа артык берни кирәкми …» [Текст] / Замир Низаметдинов // Кызыл таң. — 2004. — 3 дек. * Низаметдинов, З. Халык композиторы [Текст] / Замир Низаметдинов // Өмет. — 2004. — 27 нояб. * Низамутдинов, З. Җырларымны сезгә җырлап торсам… [Текст] / З. Низамутдинов // Майдан. — 2005. — № 9 — С. 98 — 104. * Низамутдинов, З. Народный композитор и сэсэн Акрам Даутов [Текст] / З. Низамутдинов // Истоки. — 2004. — 15 дек. — С. 14. * Низамутдинов, З. Соловей края [Текст] / З. Низамутдинов // Ленинский путь. — 1994. — 7 нояб. — С. 3. * Сиражи, М. Жизнь в песне [Текст] / М. Сиражи // Известия Башкортостана. — 1994. — 18 нояб. — С. 4. * Сиражи, М. Өзелгән күңел кыллары — Мәңгелек йөрәк моңнары [Текст] / М. Сиражи // Өмет. — 2000. — 10 июнь. — 5 б. * Сиражи, М. О чем рассказывают песни [Текст] / М. Сиражи // Советская Башкирия. — 1997. — 26 фев. — С. 6. * Шарипова, З. Он вернулся к нам с песней [Текст] / З. Шарипова // Туймазинский вестник — 2010. — 13 нояб. — С. 5.Шаяхметов, Н. Композитор, гармонист, песенник… [Текст] / Н. Шаяхметов // Октябрьский нефтяник — 2008. — 27 окт. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5389-dauytov-kr-m-s-n-t-uly}}{{V|1|11|2019}} * [http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=826 Даутов Акрам Сунагатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170310152814/http://tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=826 |date=2017-03-10 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] lhs1r66185xybagvzfk4ue6m9o4a9ls Герта Мюллер 0 133451 1300881 1263785 2026-07-12T05:36:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300881 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Герта Мюллер''' ({{Lang-de|Herta Müller}}; [[17 август]] [[1953]], [[Румыния]]ның Банат өлкәһе Ницкидорф ауылы) — немец шағирәһе һәм яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, рәссам.  «Поэзияла һәм прозала фәҡирҙәрҙе эскерһеҙ һүрәтләгәне өсөн» әҙәбиәт буйынса  [[2009 йыл]]ғы Нобель премияһы лауреаты<ref>«who, with the concentration of poetry and the frankness of prose, depicts the landscape of the dispossessed» [http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2009/]</ref>. == Биографияһы == Румынияның  немец телле әҙселеге (банат швабтары) ғаиләһендә тыуа. Олатаһы фермер һәм сауҙагәр була,   [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында  СС ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Румыния совет ғәскәрҙәре тарафынан алынғас, әсәһе немец булараҡ  [[Украина]] территорияһындағы лагерға депортациялана, 1950 йылда азат ителә<ref name="autogenerated1">[http://os.colta.ru/literature/events/details/21055/?expand=yes#expand В.Сонькин. Герта Мюллер. Качели дыхания]</ref><ref>[http://www.lenta.ru/articles/2009/10/08/mueller/ Гордость Трансильвании]</ref>. Герта Тимишоара Көнбайыш университетын (West University of Timişoara) тамамлай,  унда румын һәм немец  әҙәбиәтен өйрәнә. [[1976 йыл]]дан заводта тәржемәсе булып эшләй,  [[1979 йыл]]да Секуритате йәшерен полицияһы менән хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тартҡаны өсөн  эшен юғалта. Балалар баҡсаһында эшләй,  немец теле буйынса өйҙә дәрестәр бирә.  [[1982 йыл]]да немец телендә тәүге «Уйһыулыҡтар» тигән китабын баҫтыра. [[1987 йыл]]да  ире яҙыусы Рихард Вагнер менән [[ГФР]]-ға күсә, [[Берлин|Көнбайыш Берлин]]да йәшәйҙәр. [[Германия]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм башҡа илдәр университеттарында лекциялар уҡый. Әүҙем антикоммунистик ҡарашта тора.  Шиғырҙар, проза, эсселар авторы. Рәссам һәм фотограф. Төп темаһы — ирекһеҙлек һәм көс баҫымы аҫтында йәшәү тәжрибәһе,  индивидуаль һәм күмәк хәтер, хәтерҙән ҡыҫырыҡлап сығарыу, амнезия, хәтерләргә теләмәү.   Мюллерҙың күп романдарында ваҡиғалар  [[Николае Чаушеску|Чаушеску]] осорондағы румын провинцияһында бара. [[Файл:Lesung_"Atemschaukel",_Potsdam,_Juli_2010.jpg|мини|<nowiki>Автор кисәһе, "Һулыш алыу-һулышты сығарыу", Потсдам, 2010 йылдың июле]] == Йәмғиәттә танылыуы == Немец тел һәм поэзия академияһы ағзаһы ([[1995]]). Герта Мюллерҙың шиғырҙары, романдары, хикәйә һәм эсселары  Европаның күп телдәренә, шулай уҡ ҡытай һәм япон телдәренә тәржемә ителгән. Күп һанлы әҙәби премиялар лауреаты. Шул иҫәптән [[1998 йыл]]ғы Дублин әҙәби премияһы, [[1999 йыл]]ғы Франц Кафка исемендәге Австрия премияһы һәм [[2009 йыл]]ғы әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты.   [[2008 йыл]]да Швеция Яҙыусылар союзы  Мюллерҙың «Король баш эйә һәм үлтерә» тигән йыйынтығын һуңғы осорҙа ҡатын-ҡыҙ авторҙар яҙған иң яҡшы 10 китап иҫәбенә индерә<ref>[http://naviny.by/rubrics/culture/2008/03/07/ic_articles_117_155934/ «Могут ли угнетенные говорить?» | БЕЛОРУССКИЕ НОВОСТИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180325184008/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/03/07/ic_articles_117_155934 |date=2018-03-25 }}</ref>. == Әҫәрҙәре == [[Файл:Herta-mueller-2009-ffm-003.jpg|мини|Франкфуртта (2009)]] Романдары: * ''Der Mensch ist ein großer Fasan auf der Welt'' (Берлин, [[1987 йыл|1987]]), в англ. пер. ''The Passport'' ([[1989 йыл|1989]]) * ''Reisende auf einem Bein'' ([[1989 йыл|1989]]) * ''Der Fuchs war damals schon der Jäger'' (Лиса тогда уже была охотником) ([[1992 йыл|1992]]) * ''Herztier'' (Сердце-зверь) ([[1994 йыл|1994]]) * ''Heute wär ich mir lieber nicht begegnet'' (Лучше бы я себя сегодня не встречала) ([[1997 йыл|1997]]) * ''Atemschaukel'' (Вдох-выдох) (в соавторстве с Оскаром Пастиором, [[2009 йыл|2009]])<ref>[http://www.faz.net/s/Rub79A33397BE834406A5D2BFA87FD13913/Doc~EA922F0A6206E4B5B9AC4BC25D3A80A40~ATpl~Ecommon~Scontent.html Wo Sprache die letzte Nahrung ist]{{Ref-de}}(нем.)</ref> Поэзия: * ''Im Haarknoten wohnt eine Dame'' (Женщина живет в пучке волос) ([[2000 йыл|2000]]) * ''Die blassen Herren mit den Mokkatassen'' ([[2005 йыл|2005]]) Проза һәм эссе йыйынтыҡтары: * ''Niederungen'' (Низина) ([[Бухарест]], [[1982 йыл|1982]]) * ''Drückender Tango'' (Тягостное танго) (Бухарест, [[1984 йыл|1984]]) * ''Barfüßiger Februar'' (Босоногий февраль) ([[1987 йыл|1987]]) * ''Wie Wahrnehmung sich erfindet'' ([[1990 йыл|1990]]) * ''Der Teufel sitzt im Spiegel'' (Дьявол пребывает в зеркале) ([[1991 йыл|1991]]) * ''Eine warme Kartoffel ist ein warmes Bett'' ([[1992 йыл|1992]]) * ''Der Wächter nimmt seinen Kamm'' ([[1993 йыл|1993]]) * ''Angekommen wie nicht da'' ([[1994 йыл|1994]]) * ''Hunger und Seide'' (Голод и шелк) ([[1995 йыл|1995]]) * ''In der Falle'' ([[1996 йыл|1996]]) * ''Der fremde Blick oder das Leben ist ein Furz in der Laterne'' ([[1999 йыл|1999]]) * ''Heimat ist das, was gesprochen wird'' ([[2001 йыл|2001]]) * ''Der König verneigt sich und tötet'' (Король кланяется и убивает) ([[2003 йыл|2003]]) рус телендә сыҡҡан китаптары: * Сердце-зверь: Роман. [Пер. с нем. Г. Снежинской]. — СПб.: «Амфора». ТИД Амфора, 2010. — 255 с. (Тираж 3000 экз.) ISBN 978-5-367-01644-4 * Качели дыхания: Роман. — СПб.: «Амфора», 2011 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Herta Müller. / Haines B., ed. — Cardiff: University of Wales Press, 1998 * ''Predoiu G.'' Faszination und Provokation bei Herta Müller: eine thematische und motivische Auseinandersetzung. — Frankfurt/Main; {{N. Y.}}: P. Lang, 2001. * Herta Müller. — {{Münch.}}: Richard Boorberg, 2002. * ''Daum T., Geissler K.-F.'' Herta Müller: eine Würdigung. — {{Fr./M.}}: Brandes & Apsel, 2003 * ''Schau A.'' Leben ohne Grund: Konstruktion kultureller Identität bei Werner Söllner, Rolf Bossert und Herta Müller. — Bielefeld: Aisthesis, 2003. * ''Dascălu B. M.'' Held und Welt in Herta Müllers Erzählungen. — {{Hamb.}}: Dr. Kovac̆, 2004. * ''Bozzi P.'' Der fremde Blick: zum Werk Herta Müllers. — Würzburg: Königshausen & Neumann, 2005. * ''Johannsen A. K.'' Kisten, Krypten, Labyrinthe, Raumfigurationen in der Gegenwartsliteratur: W.G. Sebald, Anne Duden, Herta Müller. — Bielefeld: Transcript, 2008. == Һылтанмалар == руссаға тәржемәләр: * [http://magazines.russ.ru/inostran/2005/4/mu2.html Рассказ, эссе в ''Журнальном зале'' (рус.)] * [http://www.zapiski.de/text%20PDF/7/08_Iz%20nemetzkih%20poetov.pdf Три стихотворения Мюллер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180712194518/http://www.zapiski.de/text%20PDF/7/08_Iz%20nemetzkih%20poetov.pdf |date=2018-07-12 }} * [http://www.commentmag.ru/archive/24/4.htm Рассказы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229104548/http://www.commentmag.ru/archive/24/4.htm |date=2019-12-29 }} [http://www.commentmag.ru/archive/24/4.htm Пер. Марка Белорусца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229104548/http://www.commentmag.ru/archive/24/4.htm |date=2019-12-29 }} * [http://www.krasdin.ru/1999-2/s032.htm Сегодня я предпочла бы лучше не встречаться сама с собой.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223233053/http://krasdin.ru/1999-2/s032.htm |date=2020-02-23 }} [http://www.krasdin.ru/1999-2/s032.htm Пер. Галины Косарик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223233053/http://krasdin.ru/1999-2/s032.htm |date=2020-02-23 }} * [http://www.profil-ua.com/index.phtml?action=view&art_id=631 Интервью (рус.)] * [http://www.olmamedia.ru/-/1104/444516/-/rydxgi/-/index.html Статья о жизни и творчестве, стихи (рус.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026014113/http://www.olmamedia.ru/-/1104/444516/-/rydxgi/-/index.html |date=2009-10-26 }} * В молчании мы неприятны, а когда заговорим — смешны. Эссе/ Перевод Марка Белорусца// Иностранная литература, 2009, № 10 Уның тураһында: * [http://www.lenta.ru/articles/2009/10/08/mueller/ Гордость Трансильвании] * [http://www.complete-review.com/authors/mullerh.htm Отзывы на книги Мюллер (англ.)] * [http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1852724.html Свидетельства Герты Мюллер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218000607/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1852724.html |date=2012-02-18 }} {{Ref-ru}}(рус.) * [http://www.polit.ru/analytics/2009/10/30/muller.html Лин Марвен. Практики жизнеписания: путь Герты Мюллер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091105045916/http://www.polit.ru/analytics/2009/10/30/muller.html |date=2009-11-05 }} {{Ref-ru}}(рус.) * [http://www.chaskor.ru/article/tatyana_baskakova_myuller_pishet_ochen_slozhno_11248 Татьяна Баскакова о Герте Мюллер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129233128/http://www.chaskor.ru/article/tatyana_baskakova_myuller_pishet_ochen_slozhno_11248 |date=2020-01-29 }} {{Ref-ru}}(рус.) * [http://www.dw-world.de/dw/article/0,,4973669,00.html Герта Мюллер: «Родина — это и биография» (русс.)] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XXI быуат яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:XXI быуат шағирҙары]] [[Категория:XX быуат шағирҙары]] [[Категория:Германия шағирҙары]] [[Категория:Румыния шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:17 августа тыуғандар]] [[Категория:1953 йылда тыуғандар]] [[Категория:Нобель премияһы лауреаты булған ҡатын-ҡыҙҙар]] qs09fy4avhath7sz0x0g4wcr879rj9c Буранғолов Йәмил Айҙар улы 0 133637 1300864 1287336 2026-07-11T17:40:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300864 wikitext text/x-wiki {{Журналист-персона |Исеме = Буранғолов Йәмил Айҙар улы |Төп исеме = |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 19.06.1958 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Бөрйән районы}} [[Байназар]] ауылы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = {{USSR}} <br>{{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = {{журналист|XX быуат|XXI быуат|Башҡортостан}} |Әүҙемлек йылдары = 1980—2018 |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (1995) |Наградалары = [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003) |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викитека = |Викиөҙөмтә = |Викиһандыҡ = }} {{фамилиялаш|Буранғолов}} '''Буранғолов Йәмил Айҙар улы''' ([[19 июнь]] [[1958 йыл]]) — журналист. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003). == Биографияһы == Йәмил Айҙар улы Буранғолов 1958 йылдың 19 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Бөрйән районы]]ның [[Байназар]] ауылында тыуған<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/elektronnaya-versiya/2-statya/296-burangulov-yamil-ajdarovich.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1985 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетын тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген «Молодёжная газета» редакцияһында башлай. Шул йылдарҙан йәш журналистың мәҡәләләренең тематик йүнәлеше күҙаллана. Артабан «Ватандаш» журналы хеҙмәткәре, 1997 йылдан баҫманың бүлек мөхәррире булып эшләй. Хәрби-патриотик һәм спорт темаларына мәҡәләләре донъя күрә. Йәмил Буранғолов — 1994—1996 йылдарҙа Чечен Республикаһында барған хәрби хәрәкәттәр тураһында репортаждар циклы авторы<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/Burangulov_Yamil_Aydarovich/t/2557] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210504190147/http://wiki02.ru/encyclopedia/Burangulov_Yamil_Aydarovich/t/2557 |date=2021-05-04 }}</ref>. Йәмил Буранғоловтың атаһы, Айҙар Ғиниәт улы Буранғолов ҡайһы бер мәҡәләләрен Теүәш тигән псевдоним аҫтында яҙҙы (үҙенең тыуған Ғафури районында Теүәш тигән йылға исеме). Салауат районында 1994 йылда башҡорт телендә сыға башлаған «Йүрүҙән» гәзитенең тынғыһыҙ хәбәрсеһе, репортаждар авторы булды. == Китаптары == * Потомки Салавата / А. Г. Бурангулов, Я. А. Бурангулов, З. С. Габбасова. — Уфа : Китап, 2004 (Уфим. полигр. комб.). — 188 с. : портр.; 22 см; ISBN 5-295-03428-3 (в пер.) == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003)<ref>[http://docs.cntd.ru/document/423895355 АО «Кодекс» сайты. Электронный фонд правовой и нормативно-технической документации. ПРЕЗИДЕНТ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН. УКАЗ от 19 июня 2003 года N УП-347 О ПРИСВОЕНИИ ПОЧЕТНОГО ЗВАНИЯ "ЗАСЛУЖЕННЫЙ РАБОТНИК ПЕЧАТИ И МАССОВОЙ ИНФОРМАЦИИ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН"]{{ref-ru}}{{V|29|05|2018}}</ref> * Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1995) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|91749}}{{V|18|06|2021}} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01002456604 Российская государственная библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918144225/https://search.rsl.ru/ru/record/01002456604 |date=2020-09-18 }} [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Портал:Бөрйән районы]] erdatqj91kq6d2i1i61jfa01bskuy43 Венгрия университеттары 0 134017 1300870 1300309 2026-07-11T22:59:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300870 wikitext text/x-wiki '''Венгрия университеттары''' — [[Венгрия]]лағы университет статусындағы юғары уҡыу йорттары исемлеге. Венгрияла шулай уҡ колледж статусдағы юғары уҡыу йорттары бар. Исемлек [[мадьяр теле]]ндәге исемлек нигеҙендә төҙөлгән һәм алфавит тәртибе һаҡланған. Венгрия университеттары, ҡағиҙә булараҡ, Юғары белем тураһында ҡануниәт нигеҙендә Парламент ҡарары менән нигеҙләнгән. Яңы төҙөлгән дәүләт һәм шәхси юғары уҡыу йорттары башта мәғариф министрлығы, һуңынан Венгрия Милли Ассамблияһы тарафынан раҫланырға тейеш. Венгрия дәүләт университеттары һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында белем биреү һәм ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге алып барыла. Дөйөм алғанда, Венгрия дәүләт университеттарында уҡыу өсөн түләү алынмай. {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 10px 0px; background: rgb(249, 249, 249); border: 1px solid rgb(170, 170, 170); border-collapse: collapse; font-size: 95%;" ! Университет исеме ! Ҡыҫҡаса атамаһы ! Төп корпусы ! Нигеҙләнгән йылы ! Рәсми сайты ! Өҫтәмә мәғлүмәт |- |[[Ветеринария университеты (Будапешт)]] <br /> — <br> {{lang-hu|[[:hu:Állatorvostudományi Egyetem|Állatorvostudományi Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q1469723]] |ÁTE |[[Файл:Állatkórházi_és_egyetemi_épületek_–_délkeleti_épület1.JPG|100x100пкс]] [[Будапешт]] |[[1851]],[[1952]], [[2016]] |http://www.univet.hu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180326185421/http://www2.univet.hu/ |date=2018-03-26 }} | 1851 йылдан 1934 йылға, тағы ла 1952 йылдан 2000 йылға тиклем ветеринария һөнәренә уҡытҡан Будапешттың үҙаллы юғары уҡыу йорто булып тора, артабан Сент Ивштан универститының ветеринария факультеты итеп үҙгәртелә. 2016 йылдың 1 июленән ҡабаттан үҙаллы университет була. |- | [[Андраши Гьюла исемендәге Будапешт немец теле университеты]] '''?''' <br /> — <br> {{lang-hu|[[:hu:Andrássy Gyula Budapesti Német Nyelvű Egyetem|Andrássy Gyula Budapesti Német Nyelvű Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q281572]] | ANNYE | <center>[[Файл:Festetics-palota_(Budapest).jpg|100x100пкс|1088 Budapest, Pollack Mihály tér 3.]]</center> [[Будапешт]] | [[2001]] | http://www.andrassyuni.hu/ | |- | [[Будапешт Корвинус университеты]]<br /> — <br> {{lang-hu|[[:hu:Budapesti Corvinus Egyetem|Budapesti Corvinus Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q851164]] | BCE | <center> [[Файл:Corvinus_University_Budapest_Main_Building.jpg|100x100пкс|1093 Budapest, Fővám tér 8.]] </center> [[Будапешт]] | [[1920]], [[1948]], [[1990]] | http://www.uni-corvinus.hu/ | Az alábbiak összevonásából: ''Budapesti Közgazdaságtudományi és Államigazgatási Egyetem'' (ez a következőkből: ''Budapesti Közgazdaságtudományi Egyetem'' és ''Államigazgatási колледжы),'' valamint ''Szent István Egyetem Kertészeti Karok.'' |- | [[Будапешт иҡтисад университеты]]<br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Budapesti Gazdasági Egyetem|Budapesti Gazdasági Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q573061]] |BGE |[[Файл:BBS_building._College_of_Commerce,_Catering_and_Tourism,_Budapest.jpg|100x100пкс]] [[Будапешт]] |[[1857]], [[2016]] |http://www.uni-bge.hu{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |Элекке''Budapesti Gazdasági колледжы''. |- |[[Будапешт метрополитен университеты]] '''?'''<br /> — <br> {{lang-hu|[[:hu:Budapesti Metropolitan Egyetem|Budapesti Metropolitan Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q851175]] |METU |[[Будапешт]] |[[2001]] |http://www.metropolitan.hu |Элекке''Budapesti Kommunikációs és Üzleti колледжы''. |- | [[Будапешт техник һәм иҡтисади фәндәр университеты]] '''?''' <br /> — <br> {{lang-hu|[[:hu:Budapesti Műszaki és Gazdaságtudományi Egyetem|Budapesti Műszaki és Gazdaságtudományi Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q1186843]] | BME | <center> [[Файл:Budapest_Tech_Univ_central_K_building.jpg|100x100пкс|1111 Budapest, Műegyetem rkp. 3-9.]] </center> [[Будапешт]] | [[1782]] | http://www.bme.hu/ | Элекке''Budapesti Műszaki Egyetem.'' |- | [[Дебрецен университеты]] <br /> — <br> {{lang-hu|[[:hu:Debreceni Egyetem|Debreceni Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q903092]] | DE | <center> [[Файл:Debrecen-egyetem2.jpg|100x100пкс|4010 Debrecen, Egyetem tér 1.]] </center> [[Дебрецен]] |[[1538]], [[1912]] | http://www.unideb.hu/ |A Debreceni Református Kollégium alapjain; A ''Kossuth Lajos Tudományegyetem,'' a ''Debreceni Orvostudományi Egyetem,'' a ''Debreceni Agrártudományi Egyetem,'' a hajdúböszörményi ''Wargha István Pedagógiai колледжы'' összevonásával. |- | [[Дебрецен реформат дини университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Debreceni Református Hittudományi Egyetem|Debreceni Református Hittudományi Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q693351]] | DRHE | <center> [[Файл:Református_Kollégium.jpg|133x133пкс|4026 Debrecen, Kálvin tér 16.]] </center> [[Дебрецен]] |[[1538]] | http://www.drhe.hu/ | Debreceni Református Kollégium |- | [[Дунайварош университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Dunaújvárosi Egyetem|Dunaújvárosi Egyetem ]]}} <br /> — <br> [[:d:Q782452]] | DUE | <center> [[Файл:Dunaújvárosi_Főiskola_Főépület.jpg|100x100пкс|2400 Dunaújváros, Táncsics Mihály u. 1/A]] </center> Дунайварош |[[1962]] | http://www.uniduna.hu/ | 1962-ben alakult, akkor ''Felsőfokú Kohóipari Technikum''. 2000-től 2015-ig ''Dunaújvárosi колледжы'', 2015 óta egyetem. |- | [[Этвеш тәбиғи фәндәр университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Eötvös Loránd Tudomány Egyetem|Eötvös Loránd Tudomány Egyetem ]]}} <br /> — <br> [[:d:Q390287]] | ELTE | <center>[[Файл:Budapest_ELTE_Univ_central_building.jpg|100x100пкс|A Bölcsészettudományi kar épülete, Múzeum körút 4-8.]]</center> [[Будапешт]] <br /> (Нигеҙ һалынған: Nagyszombat) | [[1635]], [[1777]], [[1950]] | http://www.elte.hu/ | Элекке ''Pázmány Péter тәбиғи фәндәр университеты''. |- | [[Карой Эстерхази исемендәге университет]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Eszterházy Károly Egyetem|Eszterházy Károly Egyetem ]]}} <br /> — <br> [[:d:Q991872]] | EKE | <center>[[Файл:Lyceum,_Eger_2014.JPG|100x100пкс|A [[Líceum (Eger)|Líceum]] épülete, Eszterházy tér 1.]]</center> Eger <br /> | [[1774]] | http://www.uni-eger.hu/ | Элекке''Eszterházy Károly колледжы''. |- | [[Евангелие дини тәғлимәте университеты ]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Evangélikus Hittudományi Egyetem|Evangélikus Hittudományi Egyetem ]]}} <br /> — <br> [[:d:Q240041]] | EHE | <center>[[Файл:Hittudomanyi-Egyetem_0330-2009.jpg|100x100пкс|Az Evangélikus Hittudományi Egyetem épülete<br />1141 Budapest, Rózsavölgyi köz 3.]]</center> [[Будапешт]] <br /> (alapítva: Sopron) | [[1557]] | http://teol.lutheran.hu/ |Részben a soproni evangélikus líceumból nőtt ki. Korábbi nevei: ''Magyar Királyi Erzsébet Tudományegyetem Evangélikus Teológiai Kara'', ''Evangélikus Teológiai Akadémia'' |- | [[Капошвара университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Kaposvári Egyetem|Kaposvári Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q836467]] | KE | <center> [[Файл:Kaposvári_Egyetem_2011.JPG|100x100пкс|7400 Kaposvár, Dr. Guba Sándor u. 40.]] </center> Kaposvár | [[1961]] | http://www.ke.hu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180412073147/http://www.ke.hu/ |date=2018-04-12 }} | A ''Pannon Agrártudományi Egyetem Állattenyésztési Kara'', a ''Csokonai Vitéz Mihály Tanítóképző колледжы'', és a ''Takarmánytermesztési Kutató Intézet'' összevonásával. |- | [[Кароли Гаспар исемендәге реформат университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Károli Gáspár Református Egyetem|Károli Gáspár Református Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q1123379]] | KRE | <center>[[Файл:Karoli_Gaspar_Ref_Univ_BTK_0321-1000.jpg|100x100пкс|Bölcsészettudományi Kar<br />Budapest, Reviczky u. 4.]]</center> [[Будапешт]] | [[21 сентябрь]] [[1993]] 21 | http://www.kre.hu/ | |- | [[Үҙәк Европа университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Közép-európai Egyetem|Közép-európai Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q757391]] | CEU | <center>[[Файл:CEU_Nador-utca_0337-2009.jpg|133x133пкс|Közép-európai Egyetem, Budapest, V. ker., Nádor u. 9.]]</center> [[Будапешт]] | [[1991]] | http://www.ceu.hu/ | |- | [[Лист Ференц исемендәге музыка университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Liszt Ferenc Zeneművészeti Egyetem|Liszt Ferenc Zeneművészeti Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q847099]] | LFZE | <center>[[Файл:Liszt_Academy.jpg|100x100пкс|A Zeneakadémia [[1907]]-ben megnyílt épülete]]</center> [[Будапешт]] | [[1875]] | http://www.zeneakademia.hu/ | Элекке''Liszt Ferenc Zeneművészeti колледжы.'' |- | [[Мадьяр һынлы сәнғәт университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Magyar Képzőművészeti Egyetem|Magyar Képzőművészeti Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q844153]] | MKE | <center>[[Файл:Magyar_Képzőművészeti_Egyetem.JPG|100x100пкс|A Magyar Képzőművészeti Egyetem főépülete]]</center> [[Будапешт]] | [[1 ғинуар]] [[2000]] | http://www.mke.hu/ | Элекке''Magyar királyi Képzőművészeti колледжы.'' |- | [[Венгрия бейеү сәнғәте университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Magyar Táncművészeti Egyetem|Magyar Táncművészeti Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q15148601]] | MTE | [[Будапешт]] | http://www.mtf.hu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180410100219/http://www.mtf.hu/ |date=2018-04-10 }} | Элекке''Magyar Táncművészeti колледжы.'' |- | [[Будапешт Макдэниел колледжы]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:McDaniel College Budapest|McDaniel College Budapest]]}} <br /> — <br> [[:d:Q20439228]] | MCDC | <center>[[Файл:McDaniel_College_Building.jpg|100x100пкс|A McDaniel College Budapest főépülete]]</center> [[Будапешт]] | [[1993]] | http://mcdaniel.hu | Элекке''Western Maryland College Budapest'' |- | [[Моһолынағы сәнғәт университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Moholy-Nagy Művészeti Egyetem|Moholy-Nagy Művészeti Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q718311]] | MOME | <center>[[Файл:Moholy-Nagy1.jpg|100x100пкс|Moholy-Nagy Művészeti Egyetem]]</center> [[Будапешт]] | [[1 ғинуар]] [[2001]] | http://www.mome.hu/ | Элекке''Magyar Iparművészeti колледжы, Magyar Iparművészeti Egyetem.'' |- | [[Мишкольц университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Miskolci Egyetem|Miskolci Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q729786]] | ME | <center> [[Файл:UnivMiskolc_Main.jpg|100x100пкс|3515 Miskolc-Egyetemváros]] </center> Miskolc <br /> (alapítva: Selmecbánya) | [[1735]], [[1949]] | http://www.uni-miskolc.hu/ | Элекке''Nehézipari Műszaki Egyetem.'' |- | [[Милли дәүләт хеҙмәте университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Nemzeti Közszolgálati Egyetem|Nemzeti Közszolgálati Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q12815487]] | NKE | <center>[[Файл:Zrinyi_Miklos_Nemzetvedelmi_Egyetem_0318-1000.jpg|100x100пкс|1101 Budapest X. ker., Hungária krt. 9-11.]] </center> [[Будапешт]] | [[2011]] | http://www.uni-nke.hu/ | Az egyetemet a Zrínyi Miklós Nemzetvédelmi Egyetem, a Rendőrtiszti колледжы, és a Budapesti Corvinus Egyetem Közigazgatástudományi Kara integrációjával hozták létre 2011-ben. |- | [[Нойман Янос университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Neumann János Egyetem|Neumann János Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q1105954]] | NJE | Kecskemét |[[2016]] | http://www.uni-neumann.hu | A Kecskeméti колледжы és a Szolnoki колледжы integrációjának eredményeként létrejött alkalmazott tudományok egyeteme |- | [[Нейрегеһази университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Nyíregyházi Egyetem|Nyíregyházi Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q1219886]] |NYE |Nyíregyháza |[[2000]] |<nowiki>http://www.nye.hu</nowiki> |Korábban: Nyíregyházi колледжы |- | [[Обуда университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Óbudai Egyetem|Óbudai Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q1412435]] | OE | <center>[[Файл:Budapest_Tech_Polytechnical_Institute.jpg|100x100пкс|Az Óbudai Egyetem Bécsi úti főépülete]]</center> [[Будапешт]] | [[1879]], [[2000]], [[1 ғинуар]] [[2010]] | http://www.uni-obuda.hu/ | A 2000-ben alapított Budapesti Műszaki колледжы 2010. január elsejétől egyetemként működik tovább Óbudai Egyetem néven. |- | [[Милли раввин мәктәбе — Йәһүд университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Országos Rabbiképző — Zsidó Egyetem|Országos Rabbiképző — Zsidó Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:]] | OR-ZSE | <center>[[Файл:Rabbikepzo_Egyetem_0335-2009.jpg|133x133пкс|Az Országos Rabbiképző — Zsidó Egyetem<br /> homlokzata a Gutenberg tér felé]]</center> [[Будапешт]] | [[1877]] | http://www.or-zse.hu/ | |- | [[Паннона университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Pannon Egyetem|Pannon Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q606815]] | PE | <center> [[Файл:Veszprém_-_Egyetem.jpg|100x100пкс|H-8200 Veszprém, Egyetem u. 10.]] <center> Veszprém </center></center> | [[1797]], [[1949]] | http://www.uni-pannon.hu/ | Элекке''Veszprémi Vegyipari Egyetem,'' majd ''Veszprémi Egyetem'' és ''Pannon Agrártudományi Egyetem Georgikon Mezőgazdaságtudományi Kar''. |- | [[Пәзмәны Петер католик университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Pázmány Péter Katolikus Egyetem|Pázmány Péter Katolikus Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q255285]] | PPKE | <center>[[Файл:Budapest_Pazmany_Peter_egyetem_P2220409-lev-1000.jpg|100x100пкс|A Pázmány Péter Katolikus Egyetem Szentkirályi utcai épülete]]</center> [[Будапешт]] <br /> (alapítva: Nagyszombat) | [[1635]], [[20 ғинуар]] [[1992]] | http://www.ppke.hu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325184144/https://ppke.hu/ |date=2022-03-25 }} | A ''Pázmány Péter Katolikus Egyetem Hittudományi Kara'' a Pázmány Péter bíboros, prímás esztergomi érsek által 1635-ben Nagyszombatban alapított egyetem ''Hittudományi Karának'' jogutódja. |- | [[Печ университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Pécsi TudományEgyetem|Pécsi TudományEgyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:]] | PTE | <center> [[Файл:Hungary_Pecs_2005_June_076University.jpg|100x100пкс|7633 Pécs, Szántó Kovács János u. 1/b]] </center> [[Печ (ҡала, Венгрия)|Печ]] <br /> (korábban: Pozsony) | [[1367]], [[1923]], [[1 ғинуар]] [[2000]] | http://www.pte.hu/ | A ''Janus Pannonius Tudományegyetem,'' a ''Pécsi Orvostudományi Egyetem'' és a szekszárdi ''Illyés Gyula Pedagógiai колледжы'' összevonásával. |- | [[Земмельвейс университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Semmelweis Egyetem|Semmelweis Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q277681]] | SE | <center>[[Файл:SOTE_Tower.JPG|133x133пкс|A Semmelweis Egyetem Nagyvárad téri épülete]]</center> [[Будапешт]] | [[1769]], [[1969]] | http://semmelweis.hu | Az ''Általános Orvostudományi Kar'' a Pázmány Péter bíboros, prímás esztergomi érsek által 1635-ben Nagyszombatban alapított egyetem ''Orvostudományi Karának'' jogutódja, kiegészülve a Gyógyszerésztudományi és Fogorvostudományi karokkal ''Budapesti'' (időközben ''Semmelweis) Orvostudományi Egyetem'' és a ''Haynal Imre Egészségtudományi Egyetem Orvostovábbképző'' (időközben ''Egészségtudományi) Karának'' és ''Egészségügyi колледжыi Karának,'' továbbá a ''Magyar Testnevelési Egyetem'' összevonásával. |- | [[Шапрони университеты ]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Soproni Egyetem|Soproni Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q897033]] | SOE | <center>[[Файл:Hungary_sopron_nymefront.jpg|100x100пкс|3515 Nyugat-Magyarországi Egyetem]]</center> Sopron <br /> (alapítva: Selmecbánya) | [[1735]], [[2000]], [[2008]] | http://uni-sopron.hu/ | A ''Soproni Egyetem,'' a ''Benedek Elek Pedagógiai колледжы,'' a ''Pannon Agrártudományi Egyetem'' mosonmagyaróvári ''Mezőgazdaságtudományi Kara,'' s az ''Apáczai Csere János Tanítóképző колледжы'' összevonásával. |- | [[Сент Иштван университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Szent István Egyetem|Szent István Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q1296434]] | SZIE |[[Файл:Egyetem_godollo.jpg|100x100пкс]]<br /> Gödöllő | [[1 ғинуар]] [[2000]] | http://www.szie.hu/ | Az ''Állatorvostudományi Egyetem,'' a ''Gödöllői Agrártudományi Egyetem,'' a ''Kertészeti és Élelmiszeripari Egyetem(már Budapesti Corvinus Egyetem),'' a ''Jászberényi Tanítóképző колледжы'' és az ''Ybl Miklós Műszaki колледжы'' (már egyetem) összevonásával. |- | [[Изге Иштван университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Széchenyi István Egyetem|Széchenyi István Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q631317]] | SZE |[[Файл:Széchenyi_István_University.jpg|100x100пкс]]<br /> Győr |[[1968]], [[1 ғинуар]] [[2002]] | http://www.sze.hu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061217020102/http://www.sze.hu/ |date=2006-12-17 }} | Элекке''Изге Иштван колледжы.'' |- | [[Кино һәм театр сәнғәте университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Színház- és Filmművészeti Egyetem|Színház- és Filmművészeti Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q1303297]] | SZFE | <center>[[Файл:Szinhaz-es-Filmmuv-Egy_Rakoczi-ut-21_0313-1000.jpg|100x100пкс|Színház és Filmművészeti Egyetem<br />Budapest, VIII. ker., Rákóczi út 21.]]</center> [[Будапешт]] | [[1 ғинуар]] [[2000]] | http://www.szfe.hu/ | Элекке''Színház- és Filmművészeti колледжы.'' |- | [[Сегеди фәндәр университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Szegedi Tudományegyetem|Szegedi Tudományegyetem ]]}} <br /> — <br> [[:d:Q369839]] | SZTE | <center> [[Файл:Szegedi_egyetem_1.jpg|100x100пкс|6720 Szeged, Dugonics tér 13.]] </center> Szeged <br /> (alapítva: Kolozsvár) | [[1581]], [[1872]], [[1921]], [[1 ғинуар]] [[2000]] | http://www.u-szeged.hu/ | A ''József Attila Tudományegyetem'' (JATE), a ''Szent-Györgyi Albert Orvostudományi Egyetem'' (SZOTE), a ''Juhász Gyula Tanárképző колледжы'' (JGYTF), és a hódmezővásárhelyi ''Mezőgazdasági колледжы'' összevonásával. |- | [[Сигмонд Кирәле университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Zsigmond Király Egyetem|Zsigmond Király Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q27915871]] | ZSKE | [[Будапешт]] | | http://www.uni-zsigmond.hu/ | Элекке''Zsigmond Király колледжы.'' |} [[Категория:Венгрия университеттары]] ekhamh512cf6ijdzwkjct6mgxrmpdf4 Гәрәев Айҙар Риф улы 0 134155 1300890 1193181 2026-07-12T09:05:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300890 wikitext text/x-wiki {{фш|Гәрәев}} {{Ук}} '''Гәрәев Айҙар Риф улы''' ([[1962]]) — Башҡортостан Республикаһының Демократик йәштәре союзы Президиумының — Рәсәй йәштәре союзының республика ойошмаһы рәйесе ([[1994]]—[[1999]]). == Биографияһы == Гәрәев Айҙар Риф улы 1962 йылда [[БАССР]]-ҙың [[Саҡмағош районы]] [[Ҡалмашбаш]] ауылында тыуған. 1987 йылдан — Коммунистар партияһы ағзаһы. 1986—1987 йылдарҙа Өфө районы ауыл хужалығы идаралығының инженер-зоотехнигы, Өфө район агросәнәғәт берекмәһенең өлкән инспекторы, өлкән зоотехнигы булып эшләй. 1987—1988 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Өфө район комитетының ойоштороу бүлеге мөдире урынбаҫары, артабан — икенсе секретары. 1988 йылда ВЛКСМ-дың Өфө район комитетының беренсе секретары итеп һайлана. 1993—1994 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Демократик ауыл йәштәре союзының республика комитеты рәйесе. 1994 йылда — Башҡортостан Республикаһының Демократик йәштәре союзының республика комитетыэштәре менән идара итеүсеһе, Башҡортостан Республикаһы йәштәренең аграр союзы республика комитетының рәйесе. 1994 йылдың октябрь айынан 1999 йылдың октябренә тиклем — Башҡортостан Республикаһының Демократик йәштәре союзы Президиумының — Рәсәй йәштәре союзының республика ойошмаһы рәйесе. Философия фәндәре кандидаты. «Истинность моделирования и моделей в познании» темаһы буйынса диссертация яҡлай (2002)<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01002300617 Гареев Айдар Рифович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211201072635/https://search.rsl.ru/ru/record/01002300617 |date=2021-12-01 }} {{ref-ru}}</ref>/ Артабанғы эш урындары: «АйТи» региональ бизнес-компания идаралығының директоры<ref>[http://expert.ru/ural/2005/19/19ur-ubiz1_64607/Это не дань моде]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, «Корпорация развития Республики Башкортостан» ААЙ-нең генераль директоры (2011)<ref>[http://notecom.biz/org/korporatsiya_razvitiya_respubliki_bashkortostan/4056982 ОАО «КОРПОРАЦИЯ РАЗВИТИЯ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН»]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_sekrbashobkomavlksm.pdf ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208212038/http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_sekrbashobkomavlksm.pdf |date=2017-12-08 }} {{ref-ru}} * [http://expert.ru/ural/2005/19/19ur-ubiz1_64607/Это не дань моде]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01002300617 Гареев Айдар Рифович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211201072635/https://search.rsl.ru/ru/record/01002300617 |date=2021-12-01 }} {{ref-ru}} * [http://notecom.biz/org/korporatsiya_razvitiya_respubliki_bashkortostan/4056982 ОАО «КОРПОРАЦИЯ РАЗВИТИЯ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН»]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1962 йылда тыуғандар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]] [[Категория:Ҡалмашбашта тыуғандар]] jfnygggte8ch6nsvka2snugynwggwe4 Бишҡурай ауыл Советы (Туймазы районы) 0 139928 1300856 1063425 2026-07-11T13:48:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300856 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бишҡурай ауыл Советы ''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]]ндағы [[муниципаль берәмек]].  Административ үҙәге —  [[Бишҡурай]] ауылы. == Тарихы == [[Бишҡурай]] ауыл Советы — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Туймазы районы]] муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы [[ауыл биләмәһе]] статусына эйә<ref name="RBzakon">[http://docs.cntd.ru/document/935113266 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 20.07.2005 № 211-з]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/935113265 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 21.06.2006 № 329-з]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/935113261 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 29.12.2006 № 404-з]</ref>. == Халҡы == {{ Население | Бишкураевский сельсовет (Туймазинский район) }} == Ауыл биләмәһе составы == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тораҡ пункты тибы | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = һаны | Выравнивание4 = right |%| [[Бишҡурай (Туймазы районы)|Бишҡурай]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Бишкураево (Туймазинский район) | тс }} | | [[Туктағол]] | ауыл | {{ Население | Туктагулово | тс }} | | [[Ярмунса]] | ауыл | {{ Население | Ермунчино | тс }} | | [[Булат (Туймазы районы)|Булат]] | ауыл | {{ Население | Булат (Туймазинский район) | тс }} | | [[Әтек]] | ауыл | {{ Население | Әтек | тс }} | | [[Яңы Арыҫлан]] | ауыл | {{ Население | Новый Арслан | тс }} | | [[Бәләкәй Туҡмаҡ-Ҡаран]] | ауыл | {{ Население | Малый Тукмак-Каран | тс }} }} == Билдәле шәхестәре == * [[Әхмәт Шакири]] (1920-1941) — башҡорт совет шағиры, тәржемәсе<ref>[http://www.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/1539-shakiri-akhmet Шакири Ахмет // Башкирская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170213090132/http://www.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/1539-shakiri-akhmet |date=2017-02-13 }}</ref>. * [[Ишкилдин Люцир Мирзайән улы|Ишкилдин  Люцир Мирзайән у]]лы (1939 йыл 20 июль) —  [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның  самосвал йөрөтөүселәре бригадиры,  Хеҙмәт даны орденының тулы кавалеры,СССРҙың почетлы таусыһы (1979)<ref>[http://www.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/14001-ishkildin-lyutsir-mirzayanovich Ишкильдин, Люцир Мирзаянович // Башкирская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170213000911/http://www.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/14001-ishkildin-lyutsir-mirzayanovich |date=2017-02-13 }}</ref><ref>[http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=2228 Ишкильдин Люцир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170213001554/http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=2228 |date=2017-02-13 }}</ref>. * [[Сәйфуллина Рәйсә Ғариф ҡыҙы|Сәйфуллина Рәйсә Ғариф]] ҡыҙы (1932 — 2013 йыл 11 октябрь) — театр актеры, БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1968), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1986)<ref>[http://proufu.ru/obcestvo/item/30394-ushla-iz-zhizni-narodnaya-artistka-bashkortostana-rajsa-garifovna-sajfullina.html Сайфуллина, Райса Гарифовна]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://slv.ru/2013/10/16/1184 Звёзды остаются с нами. Даже если уходят навсегда...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170213164355/http://slv.ru/2013/10/16/1184 |date=2017-02-13 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} pv9fz3qwgyw5s6d5cno8notzkg2j7me Бутово полигоны 0 142700 1300865 1299610 2026-07-11T18:10:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300865 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бутово полигоны''' — [[Мәскәү өлкәһе]]нең Ленин районы Дрожжино ауылы эргәһендәге Сталин репрессиялары ҡорбандарын язалау һәм ерләү урындарының береһе булараҡ билдәле ыҙандың тарихи атамаһы. Бында, архив-тикшереү документтарына ярашлы, [[1930]]—[[1950|1950 йылдарҙа]] тиҫтәләрсә мең кеше атып үлтерелгән. 1937 йылдың авгусынан 1938 йылдың октябренә тиклем атып үлтерелгән 20 мең 761 кешенең исеме билдәле<ref name="Протоиерей Кирилл Каледа">[http://www.patriarchia.ru/db/text/194486.html Протоиерей Кирилл Каледа: «Благодаря тому, что на Бутовском полигоне совершается Бескровная Жертва, здесь происходит изменение духовной обстановки».] // patriarchia.ru (11 февраля 2007)</ref><ref name="Буклет «Бутовский полигон»">[http://archive.martyr.ru/files/Booklet/Booklet.pdf Буклет «Бутовский полигон».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131018224734/http://archive.martyr.ru/files/Booklet/Booklet.pdf |date=2013-10-18 }} // archive.martyr.ru</ref><ref name="списки «Мемориала»">[http://www.memo.ru/memory/communarka/index.htm Общество «МЕМОРИАЛ». Послесловие к Книге памяти — спискам захороненных в Коммунарке и Бутово.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928013704/http://www.memo.ru/memory/communarka/index.htm |date=2013-09-28 }} // memo.ru</ref>. Мәскәү һәм бөтә Русь патриархы Алексий II Бутово полигонын «Урыҫ Голгофаһы» тип атаны. Полигонда ерләнгән араһында — яҡынса 1000 рухани: Урыҫ сиркәүенең (православие һәм төрлө юрисдикцияға ҡараған правосланыйҙар) һәм башҡа конфессияларҙың вәкилдәре<ref name="Протоиерей Кирилл Каледа"></ref><ref name="Буклет «Бутовский полигон»"></ref>. Мәскәү өлкәһе Хөкүмәтенең 2001 йылдың 9 авгусындағы ҡарарына ярашлы, Бутово полигоны ''урындағы тарих һәм мәҙәниәт әһәмиәтендәге һәйкәл тип иғлан ителде''<ref>[http://ipravo.info/mo1/legal11/178.htm Об объявлении памятного места Бутовский полигон в Ленинском районе памятником истории регионального значения и утверждении границ его территории и зон охраны — Российский Прав…]</ref><ref name="Буклет «Бутовский полигон»"></ref>. Бутово полигонында атыуға тарттырылғандарҙың күпселеге судтан тыш органдар тарафынан — Мәскәү өлкәһе буйынса СССР {{comment|НКВД|Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты}} Идаралығының тройкаһы һәм СССР {{comment|НКВД|Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты}}ның махсус комиссияһы һәм СССР-ҙың прокуроры — хөкөм ителгән. Бутово полигонынан бик алыҫ түгел ике элекке махсус объект урынлашҡан: Коммунарка полигоны (Генрих Ягоданың элекке дачаһы, һуңынан — халыҡты күпләп язалау урыны) һәм Суханов махсус режимлы төрмә (Екатеринин ир-ат монастыры территорияһында)<ref> [http://www.ekaterinamon.ru/index.php3?id=128 Свято-Екатерининский мужской монастырь (официальный сайт). История. 1931—1991 годы. Свято-Екатерининская пустынь.] // ekaterinamon.ru</ref><ref>[http://www.temples.ru/card.php?ID=1558 Храмы России. Екатерининский мужской монастырь. Екатерининская мужская пустынь (учётная карточка, фотографии, на карте).] // temples.ru</ref>. == Тарихы == XIX быуаттың аҙағында Бутово полигоны урынында Космодамианский-Дрожжин имениеһы (изге Косма һәм Дамиан хөрмәтенә исемләнгән) булған. Беренсе тапҡыр Дрожжино ауылы 1568 йылда телгә алына, ул ваҡытта бында земство баяры Федор Михайлович Дрожжиндың усадьбаһы була ([[Иван Грозный]] батшаның бойороғо буйынса язалана<ref name="Oberemko">{{статья|автор=Валентина Оберемко.&nbsp;|заглавие=[http://www.aif.ru/society/article/44727/5 Двуликое Бутово. Когда-то этот район был шикарной «Рублёвкой»]|издание=[[Аргументы и факты]]|год=2011|номер=30 за 27 июля|страницы=30}}</ref>). [[1889 йыл]]да имениеның хужаһы Н. М. Соловьев йылҡы заводына нигеҙ һала, урман буйында тамашасылар өсөн трибуналар менән [[ипподром]] төҙөй. [[Октябрь революцияһы]]нан һуң Бутов имениеһы хужаһы И. И. Зимин дәүләткә бөтә мөлкәтен тапшыра ла ғаиләһе менән сит илгә китә. Йылҡы заводы аттарҙы [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл армия]] өсөн әҙерләй<ref name="ButovoHistory">Л. А. Головкова. [http://archive.martyr.ru/content/view/6/37/ Спецобъект «Бутовский полигон» (история, документы, воспоминания)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227000725/http://archive.martyr.ru/content/view/6/37 |date=2012-12-27 }} // archive.martyr.ru (12 апреля 2006)</ref>. [[1920-се йылдар|1920]] йылдарҙа Бутовола (Мәскәү) ОГПУ-ның ауыл хужалыҡ колонияһы ойошторола. [[1934 йыл]]да<ref>{{cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/559/|title=География скорби|publisher=|accessdate=2017-03-01|lang=ru}}</ref>, уның 2 км²-лыҡ территорияһы штакетник менән уратыла; унда НКВД-ның атыу полигоны булдырыла, ә территорияһы тәүлек әйләнәһенә ҡораллы һаҡ аҫтына алына. Бынан алыҫ булмаған ерҙә, «Коммунарка» совхозы янында, башҡа махсус объект урынлаша — [[Коммунарка (атыу полигоны)|«Коммунарка»]] полигоны. 1937 йылдың 31 июлендәге НКВД-ның 00447-се һанлы «Элекке кулактарҙы, енәйәтселәрҙе һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтарҙы репрессиялау буйынса операция тураһында» ғы указын баҫып сығара<ref name="pravmir">{{cite web|url=http://www.pravmir.ru/butovskij-poligon/|title=Бутовский полигон|author=Ксения Лученко|publisher=|accessdate=2017-03-01|lang=ru}}</ref>. Бынан һуң Мәскәүҙә сәйәси репрессиялар барышында бик күп үлем хөкөмө ҡарарҙары сығарыла һәм бойомға ашырыла. Мәскәү зыяраттары был тиклем ҡәберлектәрҙе һыйҙыра алмай. Шул саҡта [[1937 йыл|1937 йылдың]] уртаһында НКВД-ға яңы ике махсус объект бирелә — Коммунарка һәм Бутово. «Коммунарка» объектына башлыса партия етәкселеге һәм совет номенклатураһы вәкилдәре,[[ РККА]] офицерҙары, НКВД хеҙмәткәрҙәре эләгә, ә объект «Бутово» объектында эшселәр, крәҫтиәндәр, священниктар, кулактар, енәйәтселәр, элекке аҡгвардиясылар һәм башҡа «советтарға ҡаршы элементтар» атып үлтерелә. Иң күп кеше [[1938 йыл|1938 йылдың]] 28 февралендә атып үлтерелә — 562 кеше<ref name="putinvisit">''Владимир Кузьмин.'' [http://www.rg.ru/2007/10/31/putin.html Поминальная молитва. Владимир Путин посетил Бутовский полигон, где похоронены жертвы массовых расстрелов.] «[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0 Российская газета]» // rg.ru (федеральный выпуск № 4506 от 31.10.2007)</ref><ref name="putinizvestia">''Александр Латышев, Богдан Степовой.'' [https://web.archive.org/web/20080406135356/http://www.izvestia.ru/russia/article3109872/ Владимир Путин — о жертвах сталинских репрессий: «Мы до сих пор ощущаем эту трагедию на себе»] Газета «[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%8F_(%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0) Известия]» // izvestia.ru (2 ноября 2007)</ref>. 1938 йылдың февралендә атыуҙарҙың иң бейек нөктәһе булыуы ВКП(б-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы Мәскәү өлкәһе өсөн 31 ғиуарҙа раҫлаған 4000-меңлек өҫтөлмә квота менән бәйле була<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61277 ЛУБЯНКА: Сталин и Главное управление госбезопасности НКВД. Постановление политбюро ЦК ВКП(б) «об антисоветских элементах» (документ № 285 от 31.01.1938 года).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160601141756/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61277 |date=2016-06-01 }} // alexanderyakovlev.org</ref>. Атыуға хөкөм ителгәндәрҙе [[Мәскәү]] төрмәләренән «ИКМӘК» тип яҙылған машиналарҙа ташығандар. Полигонда уларҙы оҙон баракка индергәндәр, бында төрмә документтары буйынса кешеләрҙең исемлеген дөрөҫләгәндәр. Исемлекте тикшергәндән һуң ғына үлем хөкөмөн иғлан иткәндәр. Атыу ҡояш сыҡҡандан һуң үткәрелгән, хөкөм ителгән кешене пистолеттан соңҡаһына атып үлтергәндәр. Атып үлтерелгәндәрҙе 13 соҡорҙа күмгәндәр, соҡорҙарҙың дөйөм оҙонлоғо 900 метр тәшкил иткән. Һәр соҡорҙоң киңлеге — 4 — 5 метр, ә тәрәнлеге 4 метр тирәһе булған. Мәрхүмдәрҙе бер ниндәй йыназаһыҙ ерләгәндәр, ерләү тураһында туғандарын иҫкәртеү ҡарамалған була. Атып үлтерелгәдәрҙең туғандары атылыу датаһы менән танытмаларҙы 1989 йыдан ғына ала башлайҙар. === Полигонды артабан ҡулланыу === 1938 йылдан һуң, Бутовола массауи атып үлтереүҙәр туҡтатылғас, полигон Мәскәү төрмәләрендә атылғандарҙы ерләү өсөн ҡулланыла. Ерләү соҡорҙарынан 100 метр алыҫлыҫта урынлашҡан комендатура бинаһы НКВД офицерҙары өсөн ял итеү йортона әүерелдерелә. Бында бер нисә тапҡыр Лаврентий Берия ла килә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда Бутово полигоны районында немец хәрби әсирҙәре лагеры була. Уларҙы Варшава шоссеһы төҙөлөшөнә ҡыуып алып киләләр, эшләй алмағандарҙы атҡандар һәм соҡорға ташлағандар. === Полигонды тикшереү һәм ҡорбандар иҫтәлеген мәңгеләштереү === 1992 йылдан алып сәйәси золом ҡорбандары иҫтәлеген мәңгеләштереү буйынса Мәскәү йәмғиәт төркөмө (М. Б. Миндлин төркөмө) ФСК-[[Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте|ФСБ]] хеҙмәткәрҙәре ярҙамында Бутово полигонында атылғандарҙың делоларын архивта тикшереү эшен башланы, бер үк ваҡытта мәғлүмәттәр туплана һәм буласаҡ Хәтер китабы" өсөн ҡыҫҡаса биографик белешмәләр төҙөлә. 1993 йылдың яҙында һәләк булғандарҙың туғандары беренсе тапҡыр полигонды килеп күрәләр, шул уҡ йылдың көҙөндә уның көньяҡ өлөшөндә гранит мемориаль плита ҡуйыла. Бутово полигоны 1995 йылға тиклем дәүләт именлеге ғәскәрҙәре һағы аҫтында була. Һуңынан уны Урыҫ православие сиркәүгә тапшыралар һәм шәмбе һәм йәкшәмбе көндәрендә килеп күреү өсөн асалар. Бер ҡәберлектә тәре урынлаштырыла (нәҡ Бутовола Урыҫ православие сиркәүе руханиҙары бик күп атылған һәм ерләнгән). 2001 йылда полигон төбәк әһәмиәтендәге тарих һәйкәле тип иғлан ителә. 1995—1996 йылдарҙа полигон территорияһында төҙөлгән һәм 1996 йылдың 11 декабрендә изгеләштерелгән ағастан эшләнгән храм бәләкәй булыуы сәбәпле, 2004 йылдың 15 майында сатыр формаһындағы боронғо урыҫ храмдары стилендә төҙөлгән Рәсәй Новомучениктары һәм исповедниктары храмына нигеҙ һалына. Бөйөк изгеләндереү 2007 йылдың 19 майында үткәрелә<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/243827.html Новомучеников и исповедников Российских в Бутове храм]</ref> .<ref>[http://patriarchia.ru/db/text/245801.html Речь Высокопреосвященнейшего митрополита Лавра на Великом освящении храма в Бутове.] // patriarchia.ru (19 мая 2007)</ref><ref>[http://www.sedmitza.ru/index.html?did=43662 Седмица.ru: «Предстоятель совершил Великое освящение храма-памятника в Бутово».] // sedmitza.ru (18 мая 2007)</ref> Храм диуарҙарының периметры буйлап 51 икона эленгән (атыу көндәренең һаны). Храм притворында 1997 йылда табылған һәләк булғандарҙың әйберҙәре (аяҡ кейеме, кейем ҡалдыҡтары, төйөнсөктәр, гильзалар һәм башҡалар) ҡуйылған экспозиция урынлашҡан. Шулай уҡ экспозицияла полигонда үлтерелгән кешеләрҙең шәхси әйберҙәре күрһәтелгән. 2006 йылда полигонда ер рекультивацияһы үткәрелә, бынан тыш һәр ерләү соҡороноң теүәл сиктәре билдәләнә. 2007 йылдың 30 октябрендә, Золом ҡорбандары иҫтәлеге көнөндә, Бутово полигонына Рәсәй Президенты Владимир Путин һәм Мәскәү һәм бөтә Русь Патриархы Алексий II килеп китте. == Ҡорбандар һаны == Мәскәү хөкүмәтенең ведомство-ара даими комиссияһы Бутово полигонындағы 1937 йылдың 8 авгусынан 1938 йылдың 19 октябренә тиклем язаларҙың сәбәптәрен асыҡланы<ref name="Butovo">Серия «Бутовский полигон». 1937—1938. Книга памяти жертв политических репрессий. Вып. 1-7", М., 1997—2003 г. г. Издание общества «Мемориал»</ref>. Күрһәтелгән осор эсендә барыһы 20 765 кеше атып үлтерелә, өс мең кешенең исем-шәрифе билдәләнде, шул иҫәптән енәйәт һәм төрлө статьялар буйынса хөкөм ителгән 5 595 кеше (27 %) бөгөнгө көнгә тиклем аҡланмаған. 2003 йылдың октябренә тиклем 15 166 кеше аҡланған (73 %). Бутовола Урыҫ православие сиркәүенең 374 дини әһелдәре, метрополит Серафимдан (Чичагов) алып тиҫтәләгән диакондарға, пономарҙәргә һәм тасуири уҡый белеүселәргә тиклем. == Полигон территорияһындағы мемориаль комплекс == 1997 йылдың 11 декабренән алып Дрожжино ауылының хакимиәте бинаһына ингән урында Мәскәү патриархаты клириктары аят уҡый. [[Файл:Бутовский_полигон._Храм.jpg|мини|Бутово полигоны территорияһындағы храм]] Бутово полигоны территорияһында Урыҫ православие сиркәүенең 935 атып үлтерелгән дини әһелдәренең һәм башҡа ағзаларҙың исемдәре менән стендтар ҡуйылған. Стендтар һәм башҡа ҡоролмалар (иҫтәлекле таштар һәм башҡалар) килеүселәргә тулы мәғлүмәт бирә алмай, мәҫәлән, аҡланғандарҙың һанын, язаланғандарҙың милли, енес, йәше буйынса составын. Комплекс шәмбе һәм йәкшәмбе көндәрендә асыҡ була. Экскурсиялар экскурсовод менән алдан килешеү буйынса үткәрелә. == Бутово полигонында үлтерелгән билдәле шәхестәр == [[Файл:Бутовский_полигон._Вечная_память._Культурный_центр_'Первое_марта',_27_мая_2000_г..jpg|мини|Мәңгелек хәтер. «Беренсе март» мәҙәни үҙәге, 2000 йылдың 27 майы]] * Бройде, Соломон Оскарович (1892—1938) — урыҫ совет яҙыусыһы һәм публицист. * Амбарцумов Владимир Амбарцумович (1892—1937) — Урыҫ православие сиркәүенең дин әһеле, уйлап табыусы. * Ауслендер Сергей Абрамович (1886—1937) — «көмөш быуат» яҙыусыһы. * Гельма Ганс (1903—1938) — совет һәм немец физигы. * Делекторский Никита Петрович (1876-[[1937 йыл|1937]]) — Түбәнге Тагил, Орехов-Зуев епископы (Урыҫ православие сиркәүе). * Джунковский Владимир Федорович (1865—1938) — Мәскәү ҡалаһының элекке башлығы. * Древина Александр Давыдович (1889—1938) — рәссам * Головин Федор Александрович (1867—1937) — II саҡырылыш Рәсәй империяһы дәүләт думаһының рәйесе. * Фридеш Карикаш (1892—1938) — венгр яҙыусыһы һәм сәйәсмәне. * Клуцис Густав Густавович (1895—1938) — рәссам-авангардист. * Лейкий Карловна Мария (1887—1938) — актриса. * Олсуфьев Юрий Александрович (1887—1938) — реставратор һәм сәнғәт белгесе. * Проферансов Владимир Александрович (1874—1937) — Урыҫ православие сиркәүҙәрендә дини әһеле, протоиерей, 2000 йылда Урыҫ православие сиркәүенең изгеләр рәтенә индерелгән. * Семашкевич Роман Матвеевич (1900—1937) — рәссам. * Серафим (Чичагов) (1856—1937) — Урыҫ православие сиркәүенең епископы, Санкт-Петербург митрополиты. * Трубачев Зосима Васильевич (1893—1938) — Урыҫ православие сиркәүенең протоиерейы, 2000 йылда изгеләр рәтенә индерелгән. * Загробный Иван Петрович (1876—1938) — дин әһеле. * Ченыкаев Николай Сергеевич (1878—1938) — Калуганың элекке губернаторы (1915—1917). * Ягодин Василий Александрович (1870—1937) — Урыҫ православие сиркәүенең протоиерейы, 2000 йылда изгеләр рәтенә индерелгән. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Большой террор * Бутовский крест * ГУЛаг * День памяти жертв политических репрессий * [[Коммунарка (атыу полигоны)]] * Собор святых новомучеников и исповедников российских * Сталинские репрессии == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Бакиров Э. А., Шанцев В. П.'' Бутовский полигон, 1937—1938 : Книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий; Московский Антифашистский центр. Выпуск первый. — Москва: Институт экспериментальной социологии, 1997. — 364 с. — ISBN 5-87637-005-3. — ISBN 978-5-87637-005-1. * ''Бакиров Э. А.'' Бутовский полигон, 1937—1938 : Книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий; Московский Антифашистский центр. Выпуск второй. — Москва: Панорама, 1998. — 362 с. — ISBN 5-85895-052-3. * Бутовский полигон, 1937—1938 : Книга памяти жертв политических репрессий. Выпуск 3. — М.: Альзо, 1999. — 360 с. — ISBN 5-93547-001-2. — С. 6-16 : ''Каледа Кирилл, свящ., Алексеев С. Н., Разумова А. Я., Головкова Л. А.'' Исследования последних лет на Бутовском полигоне. * ''Бакиров Э. А., Шанцев В. П.'' Бутовский полигон, 1937—1938 : книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий. Выпуск 4. — Москва: Альзо, 2000. — 362 с. — Список сокращений: С. 360—362. — ISBN 5-93547-003-9. * ''Бакиров Э. А., Шанцев В. П.'' Бутовский полигон, 1937—1938 : книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий. Выпуск 5. — Москва: Изд-во ООО «Панорама», 2001. — 360 с. : ил. — Список сокращений: С.358-360. — ISBN 5-93547-004-7. * ''Бакиров Э. А., Шанцев В. П.'' Бутовский полигон, 1937—1938 : книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий. Выпуск 6. — Москва: Изд-во ООО «Панорама», 2002. — 320 с. — ISBN 5-93547-004-7. * Бутовский полигон, 1937—1938 : книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий. Выпуск 7. — Москва: Альзо, 2003. — 367 с. : ил. — Указатель имён по семи томам книги памяти «Бутовский полигон»: С. 145—299. — ISBN 5-93547-006-3. — ISBN 978-5-93547-006-7. * ''Любимова К. Ф.'' Бутовский полигон, 1937—1938 : книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий. Выпуск 8. — Москва: Альзо, 2003. — 395 с. — ISBN 5-93547-007-1. ISBN 978-5-93547-007-4. * ''Головкова Л. А.''&#x20;[http://www.pravenc.ru/text/153701.html Бутовский полигон] //&#x20;Православная энциклопедия. — <abbr title="Москва">М.</abbr> : Церковно-научный центр «Православная энциклопедия», 2003. — Т. VI. — С. 393—396. — 752 с. — <span class="nowrap">39 000 экз.</span> — ISBN 5-89572-010-2. * Д. Н. Никитин, П. С. Павлинов [https://bigenc.ru/domestic_history/text/3450634 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108205132/https://bigenc.ru/domestic_history/text/3450634 |date=2017-11-08 }} Бу́товский полиго́н] // Большая российская энциклопедия. 2016 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20040823184410/http://www.netda.ru/martirolog/t1/content.htm Список расстрелянных на Бутовском полигоне] * [http://www.martyr.ru/ Сайт Храма Святых новомучеников и исповедников Российских в Бутове — обширная информация о Бутовском полигоне, людях пострадавших на нём, деятельности общины храма, памятных и иных мероприятиях] * [https://web.archive.org/web/20030609023652/http://butovopolygon.by.ru/ Сайт ''Бутовский полигон — Русская голгофа''] * [http://memoria-pamyat.ru/ Региональное общественное движение «В защиту жертв политрепрессий, законных прав реабилитированных граждан» Мемориа-Память 14.03.2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821183235/http://memoria-pamyat.ru/ |date=2011-08-21 }} * [http://pravmir.ru/article_1752.html Бутовский полигон — Русская Голгофа. Протоиерей Кирилл Каледа. 12.022007] * [http://www.libelli.ru/works/but_pol.htm В. Н. Сачков. «КОГО РАССТРЕЛЯЛИ НА БУТОВСКОМ ПОЛИГОНЕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140305011807/http://www.libelli.ru/works/but_pol.htm |date=2014-03-05 }} — редуцированная обобщающая статистика по лицам, казнённым на Бутовском полигоне в 1937—1938 гг. * [http://www.swod.ru/indexframe.htm ПРОЕКТ МЕМОРИАЛЬНОГО ЦЕНТРА «БУТОВО» при Храме Новомучеников и Исповедников Российских на Бутовском полигоне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090827012649/http://www.swod.ru/indexframe.htm |date=2009-08-27 }} * [http://samlib.ru/f/frolow_m_w/butovo.shtml Бутовский полигон: археология расстрелов] * Евгений Ихлов [http://magazines.russ.ru/znamia/2005/11/ih13-pr.html Бутовский полигон. 1937—1938 гг] «Знамя» 2005, № 11 * [http://hram-poligon-kommunarka.ru/content/view/4/3/ Памятник истории Спецобъект НКВД «Коммунарка»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150228020556/http://hram-poligon-kommunarka.ru/content/view/4/3/ |date=2015-02-28 }} * [http://tsiplev.ucoz.ru/publ/kraevedy/vasishhev_jurij_aleksandrovich/poligon_butovo_russkaja_golgofa/24-1-0-184 Ю. А. Васищев. Символ страдальчества российского.] [[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]] 8pt18hynol5p4r8vj7mmua0fd4nm43e Брюханов Николай Павлович 0 144446 1300860 997683 2026-07-11T16:50:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300860 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Брюханов Николай Павлович''' ([[16 декабрь]] [[1878 йыл]] — [[1 сентябрь]] [[1938 йыл]]) — СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре. СССР-ҙың 1—7-се саҡырылыш Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы. [[1927]]—[[1934 йыл]]дарҙа ВКП (б) Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат. Сәйәси золом ҡорбаны. == Биографияһы == Николай Павлович Брюханов 1878 йылдың 16 декабрендә [[Ульяновск|Сембер]] ҡалаһында ер үлсәүсе чиновник ғаиләһендә тыуған. * Ҡатыны: Вера Николаевна Попова (1878—1953) — 1905 йылдан алып РСДРП ағзаһы * Балалары: Артемий Николаевич Брюханов (1904—1941) * Андрей Николаевич Брюханов (1910—1970) * Ейәне: Владимир Андреевич Брюханов (1945 йылда тыуа, яҙыусы, тарихсы. ГФР-ҙа йәшәй) === Белеме === : [[1889 йыл]]да Сембер классик гимназияһына уҡырға инә. : [[1897 йыл]]да тыйылған китаптар уҡығаны өсөн сығарылыш имтихандарынан ситләтелә, әммә [[1898 йыл]]да имтихандарын экстерн юлы менән тапшырып, өлгөргәнлек аттестаты ала : [1898]]—[[1903 йыл]]дар — [[Мәскәү]] һәм [[Ҡазан]] университеттары студенты, филология факультетының өс курсын тыңлай. : Революцион эшмәкәрлеге өсөн университеттан ҡыуыла : Тамамланмаған юғары белемле. === Төп вазифалары === : 11.09. [[1904 йыл|1904]]—[[1905 йыл|1905]] — [[Вологда]] ҡалаһы округ судында присяжный поверенныйҙар консультацияһы сәркәтибе : [[1908 йыл|1908]]—[[1914 йыл|1914]] — [[Өфө ҡалаһы]]ның Дон ер банкыһында залогҡа һалынған алпауыт имениеларын баһалаусы : [[1915 йыл|1915]]—[[1916 йыл|1916]] — Өфө ҡалаһы ер союзының ҡасаҡтарға ярҙам комитеты рәйесе : [[1916 йыл|1916]]—[[1917 йыл|1917]] — Өфө ҡала управаһының аҙыҡ-түлек бүлеге мөдире : [[1917 йыл|1917]]—[[1918 йыл|1918]] — [[Өфө губернаһы]] аҙыҡ-түлек комиссары : [[1918 йыл|1918]]—[[1921 йыл|1921]] — [[РСФСР]] Аҙыҡ-түлек Халыҡ Комиссариаты комиссары урынбаҫары, Рәсәй Көнсығыш фронтының айырым аҙыҡ-түлек комиссияһы рәйесе : [[1921 йыл|1921]]—[[1924 йыл|1924]] — РСФСР-ҙың Аҙыҡ-түлек Халыҡ Комиссариаты комиссары, СССР-ҙың хеҙмәт һәм оборона советы ағзаһы, бер үк ваҡытта Ҡыҙыл Армияны һәм флотты аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү буйынса баш идаралыҡтың начальнигы (Главснабпродарм) : [[1923 йыл|1923]]—[[1924 йыл|1924]] — [[СССР]]-ҙың Аҙыҡ-түлек Халыҡ Комиссариаты комиссары (СССР Наркомпрод) : [[1924 йыл|1924]]—[[1926 йыл|1926]] —СССР-ҙың финанс Халыҡ комиссариаты комиссары урынбаҫары (СССР Наркомфин) : [[1926 йыл|1926]]—[[1930 йыл|1930]] — СССР-ҙың финанс Халыҡ комиссариаты комиссарыы : [[1930 йыл|1930]]—[[1931 йыл|1931]] — рәйесе урынбаҫары Мособлисполком рәйесе урынбаҫары, артабан Мособлплан рәйесе : [[1931 йыл|1931]]—[[1932 йыл|1932]] — СССР Тәьмин итеү Халыҡ Комиссариаты комиссары урынбаҫары : [[1932 йыл|1932]]—[[1937 йыл|1937]] — СССР Халыҡ комиссариаты советы эргәһендәге Үҙәк уңыш билдәләү комиссияһы рәйесе урынбаҫары : [[1937 йыл|1937]] йылдың июненән алып — союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер. === Партия һәм йәмәғәт эштәре === : Партия псевдонимдары: «Андрей», «Степан», әҙәби псевдонимдары — «Н. Павлов» һәм «Н. Павлович» : [[1902 йыл|1902]] йылдан алып РСДРП ағзаһы : [[1903 йыл|1903]] — РСДРП-ның [[Ҡазан]] комитеты ағзаһы. : [[1906 йыл|1906]] — РСДРП-ның [[Өфө]] комитеты ағзаһы. : Был [[1907 йыл|1907]] — РСДРП v съезы делегаты. : [[1907 йыл|1907]] — РСДРП-ның Урал өлкә комитеты ағзаһы, [[Өфө|Өфөлә]] партия эше алып бара, большевиктарҙың «Уфимский рабочий» гәзите мөхәррире : [[1917 йыл|1917]] — РСДРП(б) Өфө комитеты рәйесе, губерна ревкомы ағзаһы : РСДРП(б)-ның Бөтә Рәсәй VII конференцияһында (апрель) делегат : [[1927 йыл|1927]]—[[1934 йыл|1934]] — ВКП(б) Үҙәк комитеты ағзаһына кандидат : ВКП(б)-ның XV (1927) һәм XVI съезында(1930) ВКП(б) Үҙәк комитеты ағзаһына кандидат итеп һайлана [[Файл:No-nb bldsa q1c009 Brjukhanov.jpg|мини]] === Ҡулға алыныуҙары === * [[1899 йыл|1899]] — [[Мәскәү]]ҙә студенттар болаһында ҡатнашҡаны өсөн ҡулға алына һәм Мәскәүҙә ике йыл дауамында йәшәү тыйыла * [[1903 йыл|1903]] — ҡулға алына, [[1904 йыл]]да [[Вологда]] губернаһының Кадников ҡалаһына һөргөнгә ебәрелә, аҙаҡ Вологдаға күсерелә. Амнистия буйынса [[1905 йыл|1905]] йылда азат ителә * [[1912 йыл|1912]] — Дүртенсе Дәүләт Думаһына Өфө социал-демократтар тарафынан һайлауҙарға кандидат итеп күрһәтелеүе арҡаһында өс ай буйына административ язаға тарттырыла * [[3 февраль]], [[1938 йыл|1938]] йыл ҡулға алына һәм атып үлтерелә. [[1956 йыл|1956 йылдың 14 апрелендә]] аҡлана. Улы — Николаевич Брюханов Артемий. [[1938 йыл]]дың [[30 апрель|30 апреленд]]ә ҡулға алына. [[8 август]]а [[СССР]] НКВД-ның ОСО-һы тарафынан 1938 йылда контрреволюцион эш алып барыуҙа ғәйепләнеп 8 йылға хеҙмәт-холоҡ төҙәтеү лагерына хөкөм ителә һәм НКВД-ның СевЛАГында тотҡонда була. [[1938 йыл]]дың [[27 декабрь|27 декабренд]]ә лагерҙан ҡаса. 1939 йылдың 19 ғинуарында ҡайтанан ҡулға алына. 1941 йылдың 13 июлендә СССР етәкселәренә теракттар әҙерләүҙә ғәйепләнә. [[1941 йыл]]дың [[27 июль|27 июленд]]ә атып үлтерелә, Ерләнгән урыны — НКВД-ның [[Мәскәү өлкәһе]] «Коммунарка» махсус объекты. [[1956 йыл]]дың [[24 ноябрь|24 ноябренд]]ә СССР-ҙың ВКВС-ы тарафынан аҡлана. Ағаһы — Александр Павлович Брюханов. [[1938 йыл]]дың [[26 июнь|26 июненд]]ә СССР ВВКС ВМН-ы тарафынан контрреволюцион террор ойошмаһында тороүҙа ғәйепләнеп хөкөм ителә. [[1938 йыл]]дың [[3 октябрь|3 октябренд]]ә атып үлтерелә Ерләнгән урыны — НКВД-ның [[Мәскәү өлкәһе]] «Коммунарка» махсус объекты. СССР ВКВС-ы тарафынан [[1956 йыл]]дың [[11 июль|11 июленд]]ә аҡлана. == Нәфис әҙәбиәт == В. Маяковскийҙың «Баня» пьесаһында телгә алына : ''Фоскин''. Постой, товарищ, обожди минуточку. Тебе всё равно крутить машину. Сделай одолжение, сунь в твою машину мою облигацию, — не зря я в неё вцепился и не продаю, — может, она через пять минут уже сто тысяч выиграет. ''Велосипедкин''. Догадался! Тогда туда весь Наркомфин с Брюхановым засунуть надо, а то ж ты же выиграешь, а они всё равно тебе не поверят — таблицу спросят. == Әҙәбиәт == * Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923—1991 гг. Историко-биографический справочник./Сост. В. И. Ивкин. Москва, 1999. — ISBN 5-8243-0014-3 == Һылтанмалар == * [http://www.pseudology.org/people/Briukhanov.htm Биографические сведения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123030259/http://www.pseudology.org/People/Briukhanov.htm |date=2018-11-23 }} * Деятели революционного движения в России : в 5 т. / под ред. Ф. Я. Кона и др. — <abbr title="Москва">М.</abbr> : Всесоюзное общество политических каторжан и ссыльнопоселенцев, 1927—1934. [[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Ульяновскиҙа тыуғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] fzaczllrg5sdr9ya8qjrwhb1luz1fl5 Диднаури 0 152831 1300900 896337 2026-07-12T11:32:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300900 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Диднаури''' - ([[грузин теле|грузинса]] დიდნაური) - [[Грузия|Грузиялағы]] [[Бронза быуаты|һуңғы бронза ]]/[[Тимер быуат|иртә тимер быуаттарына]] ҡараған [[археология|археологик]] ҡомартҡы, Шираки тигеҙлегендә урынлашҡан. Грузияның Милли мәҙәни мираҫты һаҡлау агентлығы уны [[Кавказ|Көньяҡ Кавказдағы]] әлегәсә табылған "боронғо кеше йәшәгән иң ҙур тораҡ" тип билдәләгән<ref>[http://agenda.ge/en/news/2015/2854 Largest ever ancient settlement discovered in South Caucasus]</ref>. Объект Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән <ref>http://agenda.ge/en/news/2016/1787 Ancient relics, human remains found at Georgia’s Didnauri historic settlement</ref>. == Тасуирламаһы == Диднаури төбәге 2014 йылда Ширак уйһыулығының көнбайыш өлөшөндәге һөрөнтө ерҙәрҙә спутник һүрәттәре ярҙамында табыла. Әҙерлек ҡаҙыу эштәре барғанда ҙур тораҡ харабалары табыла. Уны ғалимдар беҙҙең эраға тиклемге 12 - 9 быуаттарға ҡарай тип билдәләй <ref>[https://sputnik-georgia.ru/culture/20150121/217297957.html Древнее городище, обнаруженное на востоке Грузии, было построено до нашей эры]</ref> Тораҡ оҙонлоғо 1,5 км, киңлеге 7 м диуар менән уратып алынған булған. Ул бүрәнә һәм балсыҡтан һалынған. "Ҙурлығы менән дә, дизайны менән дә уникаль диуар" тип тасуирлай уны археолог Константин Пицхелаури <ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01007705876 Пицхелаури, Константин Николаевич - Восточная Грузия в конце бронзового века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190704165637/https://search.rsl.ru/ru/record/01007705876 |date=2019-07-04 }}</ref>. Көтөлмәгән тәбиғәт ғәрәсәте, ер тетрәүҙән һаҡланыу өсөн һалынған булғандыр. Шулай уҡ йөҙ метрлыҡ туннелдәр табыла, улар һыу менән тәьмин итеү өсөн ҡулланылған булғандыр тип фараз ителә. Сейсмик мониторинг үҙәге мәғлүмәттәренә нигеҙләнеп, Диднаури б.э.т. IX быуатта көслө ер тетрәү һөҙөмтәһендә емерелгән тигән һығымта яһалған <ref>[https://sputnik-georgia.ru/culture/20150121/217297957.html Древнее городище, обнаруженное на востоке Грузии, было построено до нашей эры]</ref>. == Иҫкәрмәләр== {{Reflist}} [[Категория:Грузия тарихы]] [[Категория:Грузияның мәҙәни мираҫы]] [[Категория: Бронза быуаты]] [[Категория:Грузияның һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]] boio7wxd8qp7oq5nz26a7lait95zru3 Дзержинский Феликс Эдмундович 0 154497 1300899 1300332 2026-07-12T11:19:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300899 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{Lang-pl|Feliks Dzierżyński}} {{Ipa|[ˈfɛliks dʑerˈʐɨɲski]}}; <small>ҡушаматтары</small> '''Тимер Феликс''', '''ФД''', <small>йәшерен [[псевдоним]]дары:</small> ''Яцек, Якуб, Переплетчик, Франек, Астроном, Юзеф, Доманский''; [[ 11 сентябрь]] [[1877 йыл]] — [[20 июль]] [[1926 йыл]]) — [[Совет Рәсәйе]]нең [[Польша|поляк]] сығышлы революционеры, [[СССР]]-ҙың [[дәүләт]] эшмәкәре, бер нисә наркомат етәксеһе, тәү сиратта [[Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш комиссияһы]]н ([[Контрреволюция һәм саботажға ҡаршы көрәш буйынса Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы]] - [[ВЧК]]-ны) ойоштороусы һәм уның тәүге етәксеһе. РСДРП (б) Үҙәк комитеты секретары (1917), РКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы ағзаһы (1919—1920, 1921—1924), РКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы ағзалығына кандидат (1921, 1924—1926). ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат. == Октябрь революцияһына тиклем == [[Файл:Sulima_herb.svg|мини|Дзержинскийҙарҙың дворян гербы — Сулима]] Поляк дворяны, Дзержиново утары хужаһы, гимназия уҡытыусыһы [[Дзержинский Эдмунд Иосифович|Эдмунд Иосифович Дзержинскийҙың]] улы. Әсәһе — Хелена Дзержинская, профессор Янушевский Игнатийҙың ҡыҙы. Феликс Дзержинскийға суҡындырыу ваҡытында ике исем — Феликс Шченсны (Feliks Szczęsny) бирелә (латин һәм поляк исемдәре, икеһе лә бәхетле тип аңлатыла; хәйерле тыуыу хөрмәтенә — бала табыу алдынан әсәһе асыҡ баҙға төшөп китә, әммә балаға зыян килмәй, бала ваҡытынан алда тыуһа ла, һау-сәләмәт булып тыуа. Ғаиләлә туғыҙ бала була<ref name="ReferenceA">{{Cite web|url=http://www.expressnews.by/345.html|title=ДЗЕРЖИНСКИЙ ПРОТИВ ПИЛСУДСКОГО ← Экспресс НОВОСТИ|accessdate=2013-03-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130421144231/http://www.expressnews.by/345.html |date=2013-04-21 }}</ref>. Феликс бала саҡтан ксендз булырға хыяллана<ref name=":2"> {{Cite web|url=http://www.proza.ru/2008/08/29/15|title=Две стороны жизни Дзержинского - аверс|accessdate=2009-09-18}} </ref><ref>{{Cite web|url=http://materik.ru/problem/detail.php?ID=10784&print=Y|title=Самые русские из… русофобов}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731080343/http://materik.ru/problem/detail.php?ID=10784&print=Y |date=2017-07-31 }}</ref>, хатта рим-католик дини семинарияһына уҡырға инергә ниәтләнә. 1887—1895 йылдарҙа гимназияла уҡый, шунда уҡ 1895 йылдың көҙөндә Литва социал-демократик ойошмаһына инә (беренсе псевдонимдары: ''Якуб'', ''Яцек''). Документтары буйынса Дзержинский беренсе класта ике йыл уҡыған, һигеҙенсе класты бөтөрмәгән: — Закон Божий — «яҡшы», логика, латин теле, алгебра, геометрия, математик география, физика, тарих, француз — «ҡәнәғәтләнерлек», ә урыҫ һәм грек теле — «ҡәнәғәтләнерлек түгел»<ref name=":0">{{Мәҡәлә|автор=Федоткина Т.|заглавие=Палач Королевства любви|ссылка=http://www.mk.ru/editions/daily/article/2002/11/21/130978-palach-korolevstva-lyubvi.html|издание=Московский Комсомолец|год=1998|номер=71, 5 сентября}}</ref>. Һөнәрселек һәм фабрика уҡыусылары тәңәрәктәрендә пропаганда эшен алып бара. 1897 йылдың июлендә ялыу буйынса ҡулға алына һәм Ковен төрмәһенә яҡынса бер йылға ултыртыла. 1898 йылда 3 йылға полиция күҙәтеүе аҫтына [[Вятка губернаһы]]на (Нолинск ҡалаһы) ебәрелә. Бында ул махорка фабрикаһына эшкә төшә һәм эшселәр араһында пропаганда алып бара. бының өсөн уны Нолинскиҙан 500 километр алыҫлыҡта ятҡан Кайгородское ауылына һөрәләр, унан ул 1899 йылдың авгусында кәмәлә ҡаса һәм башта [[Вильнюс|Вильноға]], артабан — [[Варшава|Варшаваға]] барып етә. Дзержинский профессиональ революционер булып китә. Литва социал-демократик партияһының Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһына инеү яҡлы була, милли мәьәләләрҙә [[Роза Люксембург]] менән фекерҙәш була. 1900 йылда Литва һәм Польша Короллеге социал-демократтарының беренсе съезында ҡатнаша (СДКПиЛ). 1900 йылдың ғинуар айында ҡулға алына һәм Варшава цитаделендә ултыртыла, һуңынан — [[Седльце]] төрмәһенә. 1902 йылдың ғинуарында 5 йылға Вилюйскиға һөрөлә, бер аҙ ваҡыт Александров централының төрмәһендә тотола. 1902 йылдың июнендә һөргөн урынына китеп барышлай Верхоленскиҙан кәмәлә ҡаса һәм сит илгә сыға. [[Берлин]]да СДКПиЛ конференцияһында сит ил партия комитеты секретары итеп һайлана. Шулай уҡ Швейцарияла эшләй. «Червона штандар» («Ҡыҙыл Байраҡ») гәзитен сығара башлай һәм [[Краков]]тан Поляк Батшалығына легаль булмаған әҙәбиәтте ебәреү менән шөғөлләнә. СДКПиЛ-дың 4-се съезы делегаты (1903 йылдың июле), уның Баш Идаралығы ағзаһы итеп һайлана. 1905 йыл революцияһы ваҡиғалары осоронда Беренсе май демонстрацияһына етәкселек итә, хәрби-революцион ойошмала ҡатнаша. 1905 йылдың июлендә Варшава ҡалаһында ҡулға алына, октябрь айында амнистия буйынса иреккә сығарыла. === РСДРП ағзаһы === РСДРП-ның 4-се съезында (1906, Стокгольм) СДКПиЛ территориаль ойошма булараҡ РСДРП-ға инә. Дзержинский РСДРП-ның 4 съезы делегаты итеп һайлана, партияның үҙәк органына индерелә, РСДРП-ның хәрби-революцион ойошмаһында поляк социал-демократтарының вәкиле була.1906 йылдың июленән сентябргә тиклем- Петербургт, артабан Варшавала була һәм унда декабрҙә ҡулға алына; 1907 йылдың июнендә залогка азат ителә. РСДРП-ның 5-се съезында (1907) ситтән Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1908 йылдың апрелендә Варшавала тағы ла ҡулға алына. 1909 йылда бөтә хоҡуҡтарынан ғүмерлеккә мәхрүм ителә һәм мәңгелеккә Себергә һөрөлә (Енисей губернаһы, Канск өйәҙе, Бельское ауылы). 1909 йылдың ноябрендә [[Капри|Каприға]] [[Максим Горький|М. Горькийға]] ҡаса. 1910 йылда Краковҡа күсенә, унан йәшерен рәүештә Польшаның рәсәй өлөшөнә сығып йөрөй. 1910 йылдың мартында партия сәркәтибе һәм партияның баш идаралығы казначейы булараҡ [[Краков]]та эшләй, унда С. С. Мушкат менән тормошон бәйләй. 1911 йылдың февралендә, [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] сәйәсәте менән ҡәнәғәт булыуы тураһында яҙа. Варшаваға 1912 йылдың ғинуарында әйләнеп ҡайтҡандан һуң 1914 йылдың сентябрендә ҡабаттан ҡулға алына һәм 1914 йылдың 3 апрелендә 3 йылға каторга эштәренә хөкөм ителә; Орел централында ултыра. 1916 йылда өҫтәмә рәүештә 6 йыл каторгаға хөкөм ителә, Мәскәүҙә бутырка төрмәһендә ултыра. Февраль революцияһынан һуң, 1917 йылдың 1 мартында, азат ителә. Үҙенең партияһы менән РСДРП(б) составына инә, РСДРП-ның мәскәү комитеты һәм Мәскәү советы башҡарма комитеты ағзаһы итеп һайлана. РСДРП(б)-ның 7-се (Апрель) конференцияһы делегаты була, бында ул милләттәрҙең үҙбилдәнеш хоҡуҡтарын яҡлап, сығыш яһай; РСДРП(б)-ның 6-сы съезы делегаты итеп һайлана, съезда РСДРП(б Үҙәк Комитетына Һәм Үҙәк Комитеты Секретариатына ағза итеп һайлана. Демократик кәңәшмәһендә (1917 сентябрь) ҡатнаша. Октябрь революцияһын әҙерләүҙә әүҙем эш алып бара, Мәскәүҙә ҡыҙыл Гвардия отрядтарын ойоштора. алып бара, Мәскәүҙә Ҡыҙыл Гвардия отрядтарын ойоштора. 1917 йылдың 10 (23) октябрендә РСДРП Үҙәк комитетының ултырышында ҡатнаша, ултырышта власты ҡораллы баҫып алыу тураһында ҡарар сығарыла. Хәрби-революцион үҙәге составына индерелә, түңкәрелеште ойоштороуҙа ҡатнаша. [[Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы|Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының 2-се Бөтә Рәсәй съезында]] ҡатнаша. ВЦИК һәм ВЦИК Президиумына һайлана, ә 21 октябрҙә — Петроград ҡала Советы исполкомына. 25 октябрҙә баш почтамтты һәм телеграфты баҫып алыу менән етәкселек итә. == Октябрь революцияһынан һуң == === ВЧК-ОГПУ һәм НКПС етәкселегендә === {{Врезка|Выравнивание=left|Ширина=275px|Заголовок=|Содержание=[[Яков Петерс]] хәтерләй: «1917 йылдың 7 декабрендә контрреволюция менән көрәш мәсьәләһе тикшерелгән Совнарком ултырышында Комиссияны етәкләргә теләүселәр бар ине. Әммә [[Ленин]] Дзержинскийҙы… „пролетар якобинисы“ тип атаны. Феликс Эдмундович ултырыштан һуң күңелһеҙ генә итеп, ул хәҙер Робеспьер булһа, Петерс Сен-Жюстер инде, тине. Әммә беҙҙең икебеҙҙә лә көлкө ҡайғыһы юҡ ине…»<ref>{{cite web|url=http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id%3D10318146@fsbPublication.html|title=Под гнётом обаяния : Яков Петерс, которого мы не знаем|author=Съянова Е.|date=2003-10-14|publisher=Федеральная служба безопасности Российской Федерации|accessdate=2012-04-18|deadlink=no}}</ref>}}1917 йылдың 6 (19) декабрендә [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы|Совнарком]], Дзержинскийға хөкүмәт учреждениелары хеҙмәткәрҙәренең забастовкалар ихтималлығын асыҡлау маҡсатында махсус комиссия булдырырыуҙы йөкмәтә<ref>{{Китап|часть=Из протокола № 20 заседания СНК от 6 (19) декабря 1917 г.|заглавие=В. И. Ленин и ВЧК : Сб. документов (1917—1922 гг.)|издание=2-е изд., доп|место=М.|издательство=Политиздат|год=1987|страницы=152|тираж=85000}}</ref>, икенсе көндө үк Халыҡ Комиссарҙары Советы ултырышында Дзержинский «Саботаж менән көрәш буйынса комиссия ойоштороу һәм уның составы тураһында» доклады менән сығыш яһай. Халыҡ Комиссарҙары Советы хуплауы буйынса Контрреволюция һәм саботаж менән көрәшеү өсөн Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы ойошторола, Дзержинский уның рәйесе итеп тәғәйенләнә һәм 1922 йылдың февраленә тиклем ГПУ итеп үҙгәртелгәнгә тиклем әлеге вазифаны биләй (1918 йылғы өҙөктән тыш). Дзержинский, башҡа етәкселәр менән берлектә, совет дәүләт язалау сәйәсәтен, шул иҫәптән айырым кешеләргә һәм сәйәси мотивтар буйынса шәхестәр категорияларна ҡарата, әҙерләүҙә һәм тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша. Сәйәсәт күмәк атып үлтереүҙәрҙе һәм концентрацион лагеры селтәрен үҙ эсенә ала<ref>{{Cite web|accessdate=2015-09-30|title=Интервью Ф.Э. Дзержинского сотруднику «Укрроста»|url=http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018665|publisher=www.alexanderyakovlev.org}}</ref><ref>[https://search.rsl.ru/ru/search#q=Роман%20Гуль%20Дзержинский Дзержинский: (Начало террора)/ Роман Гуль. — 2-е изд., испр. — Нью-Йорк : Мост, 1974. — 162, 3 с.; 19 см./Место хранения в РГБ: RZ Тим 3-1/1-372] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=Роман%20Гуль%20Дзержинский |date=2019-11-26 }}</ref><ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1019829 Письмо в ЦКК РКП(б) о карательной политике Советского государства от 17.02.1924] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220511001827/https://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1019829 |date=2022-05-11 }}</ref>. ВЧК һәм уның ГПУ, ОГПУ һәм НКВД вариҫтары кеүек, [[Сталин репрессиялары|СССР-ҙағы бөтә сәйәси репрессияларға]] туранан-тура бәйләнеше бар. Язалау учреждениеһы башлығы булараҡ Дзержинский большевиктар үткәргән Ҡыҙыл террорҙың төп фигура булып тора. [[Файл:RIAN_archive_481417_Document_granting_Felix_Dzherzhinsky_title_of_Honored_security_officer.jpg|мини|Ф. Э. Дзержинскийға Почетлы чекист званиеһын биреү тураһындағы Грамота ]] Һул коммунист булараҡ Үҙәк Комитетта Брест килешеүенә ҡул ҡуйыуға ҡаршы сығыш яһай, әммә партияның тарҡалыуын хәстәрләп, 1918 йылдың 23 февралендә тауыш бирмәй ҡала. 1918 йылдың 7 июлендә ВЧК хеҙмәткәрҙәре тарафынан Германия илсеһе В. Мирбахты үлетереү тураһында эш буйынса шаһит булараҡ ВЧК рәйесе вазифаһынан отставкаға китә; 22 августа ҡабаттан әлеге вазифаға тәғәйенләнгән. [[Сталин]] раҫлауынса, Дзержинский ниндәйҙер этапта әүҙем троцкист була, әммә артабан ул үҙенең ҡарашын үҙгәртә һәм Троцкийға ҡаршы бик әүҙем көрәшә: {{Цитата башы}} Бар беҙҙә тағы ла бер яңылыш, киң таралған ҡараш. Йыш ҡына, 1922 йылда шул-шул кеше Троцкий өсөн тауыш биргән, тиҙәр. Был бит хата. Кешенең йәш булыуы мөмкин, аңламаған ғына, һуғыш суҡмары булған. Дзержинский Троцкий өсөн тауыш биргән, хатта былай ғына тауыш биреп ҡалмаған, ә асыҡтан-асыҡ Ленин алдында Ленинға ҡаршы Троцкийҙы яҡлаған. Һеҙ шуны беләһегеҙме? Ул нимәләлер битараф булып ҡала торған кеше түгел. Ул бик әүҙем троцкист булған һәм бөтә ГПУ-ны Троцкийҙы яҡлау өсөн күтәрергә уйлаған. Килеп кенә сыҡмаған… Иң яҡшыһы — кешеләр тураһында уларҙың эштәре буйынса фекер йөрөтөргә. Икеләнгән кешеләр булған, һуңынан ситләштеләр, асыҡ, намыҫлы рәүештә ситләштеләр, һәм беҙҙең менән бер сафта бик яҡшы итеп троцкистар менән көрәшәләр. Бик яҡшы итеп Дзержинский көрәште, бик яҡшы иптәш Андреев көрәшә<ref name="grachev62">{{книга | автор = Сталин И.В. | часть = Выступление на расширенном заседании Военного Совета при Наркоме обороны 2 июня 1937 года (неправленная стенограмма) | заглавие = Сочинения | ссылка = http://grachev62.narod.ru/stalin/t14/t14_48.htm | место = М. | издательство = “Писатель” | год = 1997 | том = 14 | страницы = 214–235 }}</ref>. {{Цитата аҙағы}} 1919 йылдың ғинуарында Иосиф Сталин менән бергә Пермь районында Ҡыҙыл Армияның еңелеү сәбәптәрен асыҡлау маҡсатында Үҙәк комитеты һәм Оборона Советы комиссияһын булдыра<ref>[http://statehistory.ru/books/pod-red--D--P--Nenarokova_Revvoensovet--Respubliki/24 под ред. Д. П. Ненарокова. Липицкий С. В. Сталин Иосиф Виссарионович. Реввоенсовет Республики. История России. Библиотека]</ref>. 1919 йылдың мартынан 1923 йылдың июленә тиклем бер үк ваҡытта- эске эштәр наркомы һәм ВОХР ғәскәрҙәренең, ә 1920 йылдың ноябренән— войск ВНУС ғәскәрҙәренең хәрби советы рәйесе була. 1919 йылдың авгусынан 1920 йылдың июленә тиклем бер үк ваҡытта ВЧК-ның Махсус бүлеге начальнигы<ref name=":1">[http://www.tinlib.ru/istorija/kontrrazvedka_sh_it_i_mech_protiv_abvera_i_cru/p1.php Вадим Абрамов Контрразведка Щит и меч. против Абвера и ЦРУ / Контрразведка. Щит и меч против Абвера и ЦРУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230234337/http://www.tinlib.ru/istorija/kontrrazvedka_sh_it_i_mech_protiv_abvera_i_cru/p1.php |date=2013-12-30 }}</ref>. 1919 йылдың сентябрендә һәм 1920 йылдың октябрендә Мәскәү Оборона Комитеты рәйесе. 1920 йылдың февраленән — Главкомтруд буйынса Баш комитеттың начальнигы. Апрель айынан — РКП(бС Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы ағзалығына кандидат, 1921 йылдан- Ойоштороу бюроһы ағзаһы. Украинала баш күтәреүселәр хәрәкәте менән көрәштә етәкселек итә. 1920 йылда Польша менән һуғыш ваҡытында тыл начальнигы, 1920 йылда Көньяҡ-Көнбайыш фронты тылы начальнигы һәм бер үк ваҡытта Польша коммунистик эшселәр партияһының Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы була. 1921 йылдың 14 апреленән 1923 йылдың 6 июленә тиклем — РСФСР юлдар наркоматы комиссары. 1923 йылдың 6 июленән 1924 йылдың 2 февраленә тиклем — СССР юлдар наркоматы комиссары. Тимер юлдарының техник базаһын тергеҙеү менән етәкселек итә, тимер юлы транспортының эшен яйлай, урлау, хужаһыҙлыҡ, коррупциялар менән аяуһыҙ көрәшә<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1019396 Письмо о задачах Экономического отдела ТО ГПУ от 25.06.1922] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509070815/https://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1019396 |date=2021-05-09 }}</ref>. Дзержинский көрәштәштәренә ошолай яҙа: {{Цитата башы}} Беҙҙәге юлдарҙа, хужаһыҙлыҡ өлкәһендә урлауҙар иҫ китмәле хәлдә… Вагондарҙан урлауҙар, кассаларҙа урлауҙар, складтарҙа урлауҙар, подрядтарҙа урлауҙар, заготовкаларҙа урлауҙар. Был башбаштаҡлыҡты еңеү өсөн ныҡ нервылар һәм ихтыяр көсө кәрәк… {{Цитата аҙағы}} 1922 −1923 йылдарҙа — рәйесе, ГПУ (ОГПУ). 1922—1923 йылдарҙа — ГПУ (ОГПУ) рәйесе. 1923 йылдың сентябренән — СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ОГПУ рәйесе. 1923 йылдың башында Кавказ аръяғы крайкомы һәм грузин коммунистары араһындағы низағты тикшереү буйынса Үҙәк Комитеты комиссияһын етәкләй, Сталин менән берлектә Үҙәк Комитеты директиваһына яуап биргән крайкомдың һәм нейтралитет һаҡлау линияһы яҡлы була. [[Рәсәйҙең дәүләт сиге|Дәүләт сиктәре]] һағын көсәйтеү саралары буйынса комиссия рәйесе вазифаһын биләй. === Ҡараусыһыҙлыҡ менән көрәш === Коммунистик хужалыҡтың етәксеһе булараҡ бер үк ваҡытта балаларҙың тормошон яҡшыртыу буйынса комиссия рәйесе була (балалар ҡараусыһыҙлығы менән көрәш). Дзержинский балалар учреждениелары системаһын — приёмник-распределителдәр, балалар йорттары, «коммуналар» һәм балалар «ҡаласыҡтары» ойоштора. Әлеге учреждениеларҙа меңдәрсә мәхрүм ителгән балалар медицина ярҙамы, белем, аш-һыу, әһм, иң мөһиме, артабанғы үҫеш мөмкинлеге алалар<ref>[http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626164004/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |date=2018-06-26 }}</ref><ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |date=2017-09-11 }}</ref>. Дзержинский исемендәге коммуна базаһында (етәксеһе А. С. Макаренко) үҙенә күрә предприятие булдырыла, бында үҫмерҙәр «ФЭД» исеме аҫтында ул йылдарҙағы иң заманса фотоаппараттар сығаралар. Элекке ҡараусыһыҙ ҡалған балаларҙан 8 кеше артабан СССР Фәндәр академияһы академиктары булып китә, шул иҫәптән генетик Николай Петрович Дубинин, механика өлкәһендә ғалим Сергей Алексеевич Христианович<ref>[http://www.prometeus.nsc.ru/science/schools/xristian/about/notman.ssi НОТМАН Р. К. БЕСПРИЗОРНИК ИЗ ДВОРЯН [ВОСПОМИНАНИЯ О С. А.ХРИСТИАНОВИЧЕ]]</ref> һәм башҡалар. Әйтергә кәрәк, ул осорҙа рәсми мәғлүмәттәргә ярашлы яҡынса 5 000 000 бала ҡараусыһыҙ ҡалған. === Спорт тормошо менән етәкселек итеү === Дзержинский эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре өсөн яҡшы физик форма мөһим икәнен аңлай. Уның башланғысы менән «Динамо» ДСО-һы ойошторола. 1923 йылдың 18 апрелендә йәмғиәттең ойоштороу йыйылышы уҙғарыла. Тренерҙар сифатында Мәскәүҙәге иң яҡшы спорт кадрҙары йәлеп ителә. Булдырылған спорт йәмғиәте үҙенең эшмәкәрлеген бик тиҙ арала киңәйтә. 1926 йылға «Динамо» спорт йәмғиәте 200-ҙән ашыу ячейканы үҙ эсенә ала. Бөгөнгө көндә «Динамо» иң ҙур спорт йәмғиәте булып һанала. [[Файл:19240000-molotov_dzershinsky_moskow_kremlin.jpg|мини|Ф. Э. Дзержинский В. М. Молотов менән]] == Халыҡ хужалығының юғары советы == 1924 йылдан — партияның Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат. 1924 йылдың февраленән СССР ВСНХ-һы рәйесе. Сәнәғәт үҫешенең төп факторы — «киң крәҫтиән баҙарына ориентация» һәм «ауылдың хәле яҡшырмай тороп, индустриялләшергә ярамай» тип һанаған Дзержинский ваҡ шәхси сауҙаның үҫеше өсөн сығыш яһай. Илдең металлургия комплексының үҫеше мәсьәләләре менән бик әүҙем шөғөлләнә. 1924 йылда уның башланғысы менән РСФСР ВСНХ Главметалл урынына ''МеталлЧК'' комиссияһы булдырыла, уны ул үҙе етәкләй<ref>''Косырев К. Л., Лукичёв М. А., Чекалов В. П.'' Чёрная металлургия. Бардин. ЦНИИчермет. Основа прочных традиций. — М.: РМП, 2014. — С. 51. — ISBN 978-5-91597-044-0.</ref>. Лева һәм берләшкән оппозицияның ҡаршы көрәштә ҡатнаша, сөнки улар, уның фекере буйынса, партия менән янай үткәрелгән берҙәмлек һәм Нэп. Шуның менән бергә хөкүмәт иҡтисади сәйәсәте менән белдерҙе закондың 1925—1926 йылдарҙа, отставкаға китәсәге тураһындағы менән бәйле тип һорай. Дәүләт һәм спорт тураһында фекер өҫтөнлөктәрҙе, атап әйткәндә, армияға металлопромышленность базаһы сифатын үҫтереү. Идара итеү системаһын ҡырҡа үҙгәртергә кәрәк тип һанай, еңер өсөн бюрократик «фалиж менән тормош», тип иҫәпләй илдең кире осраҡта «үҙ диктатор табып, революция похоронщик, — ниндәй булһа ла ҡыҙыл уның ҡәләме костюмда ине»<ref>[http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm%21_print%3Dtrue%26id%3D10317995%40fsbPublication.html ПИСЬМО Ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО Т. КУЙБЫШЕВУ 3 ИЮЛЯ 1926 ГОДА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913162846/http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm%21_print%3Dtrue%26id%3D10317995%40fsbPublication.html |date=2019-09-13 }}</ref>. [[Ленин Владимир Ильич|Ленинды]] ерләүҙе ойоштороу буйынса комиссияны етәкләй. == Үлеме һәм ерләнеүе == [[Файл:Burial of Felix Edmundovich Dzerzhinsky in Moscow (1926).jpg|thumb|Большевистик лидерҙар Феликс Дзержинскийҙың кәүҙәһе менән табутты алып баралар.]] 1926 йылдың 20 июлендә СССР иҡтисады торошона арналған Үҙәк Комитеты Пленумында Дзержинский ике сәғәтлек доклад менән сығыш яһай, уны уҡыған саҡта ауырыуы йөҙөнә сыҡҡан була. Докладта ул Г. Л. Пятаковты, уны ул «сәнәғәттең иң эре дезорганизаторы» тип атай, һәм үҙен политкандарса тотҡан [[Каменев Лев Борисович|Лев Каменевты]] ҡаты тәнҡитләй. Ошо көндә уҡ Дзержинский йөрәк өйәнәгенән вафат була.<ref>{{Мәҡәлә|автор=Добрюха Н.|заглавие=Отчаяние Дзержинского|ссылка=http://www.izvestia.ru/news/328565|издание=Известия|год=2007, 11 сентября}}</ref>. 22 июлдә Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда Кремль диуары янында ерләнә. == Хәтер == Дзержинскийҙың исеме СССР-ҙың күп кенә ҡалаларына һәм ауылдарына, бер нисә заводҡа, фабрикаларға, караптарға һәм башҡа объекттарға бирелә. Ҡала урамдарында «Тимер Феликстың» һәйкәлдәре, бюстары барлыҡҡа килә. Уның исеме урамдарға һәм майҙандарға, мәктәптәргә һәм институттарға бирелә. 2014 йылда «хәрби конфликттар шарттарында Ватанды һәм дәүләт мәнфәғәттәрен яҡлау буйынса шәхси составтың хәрби ғәмәлдәрҙә, өҫтәүенә дәүләттең оборонаға һәләтлеген нығытыуҙа ҡаҙаныштарын иҫәпкә алып, күмәк батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ, сыҙамлылыҡ һәм тәүәккәллек күрһәткән өсөн» Рәсәй Президенты [[Владимир Путин]] Рәсәй Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәренең оператив тәғәйенешле айырым дивизияһына (хәҙер — Рәсәй милли гвардияһының Ғәскәрҙәр берләшмәһе) « Ф. Э. Дзержинский исемендәге» (1994 йылғы үҙгәртеп ҡороуға тиклем дивизия ошо исемде йөрөтә) почетлы исем биреү тураһында Указға ҡул ҡуя. 1966—1997 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы милли гвардияһы ғәскәрҙәре Һарытау хәрби институты Дзержинский исемен йөрөтә. Милли гвардия ғәскәрҙәренең федераль хеҙмәте башланғысы менән институтҡа әлеге исемде ҡайтарыу планлаштырыла.<ref>[http://izvestia.ru/news/719276 Росгвардия возвращает имя Дзержинского и Красное Знамя]</ref> == Дзержинский — сәнғәттә == * ''Будь, как Дзержинский, честным и смелым,'' : ''Верность Отчизне доказывай делом!'' :: <small>СССР пионерҙары речевкаһы.</small> === Әҙәбиәттә === * ''Маяковский В. В.'' Хорошо! — 1927. * ''Герман'' Ю. П. Рассказы о Дзержинском. * ''Семёнов'' Ю. С. Горение: Роман в 4 книгах. * ''Багрицкий Э. Г''. [https://web.archive.org/web/20101218002200/http://litera.ru/stixiya/authors/bagrickij/pyl-po-nozdryam.html ТВС]. Стихотворение. * ''Тишков А. В.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 1974. — (Жизнь замечательных людей) * ''Тишков А. В.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 1976. — (Жизнь замечательных людей) * ''Тишков А. В.'' Дзержинский. — 3-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1977. — 384 с. (Жизнь замечательных людей. Серия биографий. Вып. 3 (558)) * ''[[Алексиевич Светлана Александровна|Алексиевич С. А.]]'' Меч и пламя революции. Неман, 1977. * ''Тишков А. В.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 1985. — (Жизнь замечательных людей) * ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — (Жизнь замечательных людей: малая серия) === Кино сәнғәтендә === * Владимир Покровский («Ленин в Октябре», 1937) * Василий Марков («Ленин в 1918 году», 1939, «Яков Свердлов», [[1940 йыл|1940]], «Свет над Россией», 1947) * ? («Клятва», 1946) * Владимир Емельянов («Вихри враждебные», 1953) * Густав Холоубек («Солдат Победы» (Польша, 1953) * Александр Ануров («Правда», 1957) * Олег Ефремов («Рассказы о Ленине», 1957) * Адольф Шестаков («В дни Октября», 1958) * Василий Ливанов («Синяя тетрадь», 1963) * Анатолий Ромашин («Именем революции», 1963) * Игорь Класс («Заговор послов», «Первый посетитель», 1965) * Василий Лановой («Шестое июля», 1968, «Бой на перекрёстке», 1982, «Золотая голова на плахе», 2004) * Юльен Балмусов («Слуша-ай!», 1963, «На одной планете», 1966, «Залп „Авроры“», 1965, «Сокровища республики», 1964) * Анатолий Фалькович («Чрезвычайное поручение» 1965, «Крах», 1968, «Почтовый роман» 1969, «Карл Либкнехт» 1970, «Кремлёвские куранты» 1970, «Петерс» 1972, «Последний подвиг Камо», 1973, «Моя судьба», 1973) * Александр Гай («Посланники вечности», «Сердце России», 1970) * Пётр Гарлицкий («Особых примет нет», 1978) * Кшиштоф Хамец («Крах операции „Террор“», 1980) * Том Белл («Рейли: король шпионов» / ''Reilly: Ace of Spies'', телесериал, Великобритания, 1983) * Михаил Козаков («Государственная граница. Мирное лето 21-го года», 1980, «20-е декабря», 1981, «Синдикат-2», 1981) * Кирилл Козаков («Курьерский особой важности», 2013) * Майкл Дес Баррес («Северная сторона» / ''Northern Exposure'', телесериал, США, 1994) * Владимир Талашко («Ленин в огненном кольце», 1993, «Под знаком Скорпиона», 1995) * Леонид Казаков («Романовы. Венценосная семья», 2001) * Алексей Пушкин («Две любви», 2003) * Александр Мезенцев («Есенин», 2005) * Кресимир Дембский («Варшавская битва. 1920», 2011) * Фарид Тагиев («Страна Советов. Забытые вожди», 2016) * Борис Ивушин («Троцкий», [[2017 йыл|2017]]) * Максим Дахненко («Крылья Империи», 2017) === Музыка сәнғәтендә === * Янка Дягилева — По трамвайным рельсам * Ляпис Трубецкой — Бесы * Аквариум — Таможенный Блюз * Merlin — Still Alive * Егор Летов — КГБ * Mama Russia — Железный Феликс === Видеояҙмаларҙа === {{Col-begin}} {{Col-2}} * {{Youtube|hGk17FPV2Wo|Разведопрос: писатель Сергей Кредов про Дзержинского.|logo=1}} * {{Youtube|dv8UWHC-24k|Хроники Царьграда: Железный Феликс|logo=1}} * {{Youtube|yMy4AZyoOCE|ЖЗЛ. Жизнь и смерть Железного Феликса|logo=1}} {{Столбцы/конец}} === Филателияла === <center><gallery perrow="5" widths="150" heights="150"> Файл:The Soviet Union 1937 CPA 552 stamp (Feliks Dzerzhinsky 10k).jpg|<small>1937 йылғы 10 тин</small> Файл:The Soviet Union 1937 CPA 553 stamp (Feliks Dzerzhinsky 20k).jpg|<small>1937 йылғы 20 тин</small> Файл:The Soviet Union 1937 CPA 554 stamp (Feliks Dzerzhinsky 40k).jpg|<small>1937 йылғы 40 тин номиналы</small> Файл:The Soviet Union 1937 CPA 555 stamp (Feliks Dzerzhinsky 80k).jpg|<small>1937 йылғы 80 тин номиналы</small> Файл:The Soviet Union 1951 CPA 1623 stamp (25th death anniversary of Felix Dzerzhinsky (1877-1926), bolshevik revolutionary and official. Portrait).jpg|<small> [[1951 йыл]]: <br> Үлеүенә - 25 йыл</small> Файл:Rus Stamp-Dzerzhinski-1962.jpg|<small>[[1962 йыл]]</small> Файл:The Soviet Union 1977 CPA 4695 stamp (Birth centenary of Felix Dzerzhinsky, 'Iron Felix', Bolshevik revolutionary and official, led Cheka and OGPU).jpg|<small>[[1977 йыл]] <br> Тыуыуына - 100 йыл</small> </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} {{ref-ru}} «Китап» нәшриәте, 1999, 158 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Памятник Дзержинскому Ф. Э. Ленина улица, 42. Сквер кинотеатра «Родина»'' == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} ;Дзержинскийҙың хеҙмәттәре * ''Дзержинский Ф. Э.'' Основные вопросы хозяйственной политики. — М., ЦУП ВСНХ СССР, 1925. — 136 с. * ''Дзержинский Ф. Э.'' Основные вопросы хозяйственного строительства СССР. — М., ГИЗ, 1928. — 224 с. * {{Китап|автор=Дзержинский Ф. Э.|заглавие=Из дневника|ответственный=Пер. Ф. Кон. Предисл. и прим. С. Дзержинской|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=1939|страниц=128|серия=портр., ил.|тираж=25 000}} * ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник и письма. — М., Молодая гвардия, 1956. * {{Китап|автор=Дзержинский Ф. Э.|заглавие=Избранные произведения: в 2-х т.|место=М.|издательство=Госполитиздат|год=1957|страниц=Т. 1 - 564, Т.2. - 372.}} * ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник. Письма к родным. — М., Молодая гвардия, 1958 * ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1966. * ''Дзержинский Ф. Э.'' Избранные произведения в 2-х т. Изд. 2-е, доп. — М., Политиздат, 1967. — Т.1. — 590, Т. 2. — 416 с. * ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1967. * ''Дзержинский Ф. Э.'' Избранные произведения в 2-х т. Изд. 3-е, перераб. и доп. — М., Политиздат, 1977. — Т.1. — 494, Т. 2. — 536 с. * ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — Минск, 1977 * ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1984. * ''Дзержинский Ф. Э.'' Я Вас люблю… Письма к М. Николаевой. — М.: Кучково поле, 2007. — 224 с. ;Дзержинскиәй тураһында хәтирәләр * {{Китап|автор=[[Микоян, Анастас Иванович|Микоян А. И.]]|заглавие=Феликс Дзержинский|место=М.|издательство=[[Партиздат]]|год=1937}} * {{Китап|автор=|часть=Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР|заглавие=''[[Валентинов, Николай Владиславович|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина|место=М.|издательство=Современник|год=1991|ref=Валентинов}} * {{Китап|автор=Дзержинская С. С.|заглавие=В годы великих боёв|место=М.|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1975}} * {{Китап|заглавие=О Феликсе Дзержинском|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1987}} ;Биографиялар, тикшеренеүҙәр * {{Китап|автор=Велидов А. С.|заглавие=Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина|место=М.|издательство=[[Современник (издательство)|Современник]]|год=1998}} * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 Феликс Дзержинский/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Изд-во Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.] * {{Китап|заглавие=Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом]|место=М.|издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]]|год=1951|страниц=[170]|серия=ил., карт.}} * {{Мәҡәлә|заглавие=Дзержинский Феликс Эдмундович|издание=Политические партии России : Энциклопедия|место=М.|издательство=[[РОССПЭН]]|год=1996}} * {{Китап|автор=Дмитриев Ю.|заглавие=Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=1968|страниц=224}} * {{Китап|автор=Зубов Н. И.|заглавие=Ф. Э. Дзержинский : Биография|место=М.|издательство=[[Госполитиздат]]|год=1963|страниц=335|серия=ил., портр.}} * {{Мәҡәлә|автор=Касис В., Колосов Л.|заглавие=Капкан для террориста|издание=13 новелл о советских разведчиках : кн. 3|место=М.|издательство=Международная книга|год=1992}} * {{Китап|автор=Кон Ф.|заглавие=Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=1939|страниц=108|серия=ил., портр.}} * Гуль Р. Б. Дзержинский. Начало Террора. — Дом Книги, 1936 * {{Китап|автор=[[Корольков, Юрий Михайлович|Корольков Ю. М.]]|заглавие=Феликс — значит счастливый…: Повесть о Феликсе Дзержинском|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1974|серия=[[Пламенные революционеры]]|страниц=463}} * ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' Дзержинский: от Астронома до Железного Феликса. М., 2017. * ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' [http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений] //Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278. * ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83. * ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // [[Новейшая история России]]. 2014. № 2. С. 197—207. * ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' [https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf Дзержиново в судьбе «Железного Феликса»] // [[Новейшая история России]]. 2015. № 5. С. 8-21. * ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' [https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского] // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств]]. 2015. № 3. С. 13-22. * ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' [http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo Первая ссылка Дзержинского] // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72. * ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' [http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf Здоровье «Железного Феликса»] // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: [[КубГАУ]], 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036. * {{Китап|автор=[[Рейфилд, Дональд|Рейфилд Д.]]|заглавие=Сталин и его подручные|ответственный=авторск. пер. с англ., расширенн. и доп|место=М.|издательство=[[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]]|год=2008|страниц=576|isbn=978-5-86793-651-8|часть=Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК|страницы=70−121}} * {{Китап|заглавие=Рыцарь революции|место=М.|издательство=Политиздат|год=1967}} * {{Китап|автор=Сорин С. Г.|заглавие=Товарищ Дзержинский : Поэма|место=М.|издательство=[[Советский писатель (издательство)|Советский писатель]]|год=1957|страниц=63}} * {{Китап|заглавие=Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография|место=М.|издательство=Политиздат|год=1977|страниц=494}} || {{Китап|заглавие=|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1983|страниц=494}} * {{Китап|заглавие=Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения|место=М.|издательство=Кучково поле; Мастерская Зарубина|год=2007|страниц=146}} * {{Китап|заглавие=Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926|место=М.|издательство=Материк|год=2007|страниц=872|серия=Россия XX век. Документы}} * {{Китап|автор=Хацкевич А. Ф.|заглавие=Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм|место=Мн.|год=1957}} * {{Китап|автор=Кудрявцев Ф.|заглавие=Александровский централ. Из истории сибирской каторги|издательство=ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство|место=Иркутск|год=1936}} {{Refend}} == Һылтанмалар == * [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Сайт, посвящённый Ф. Э. Дзержинскому] * ''Дзержинский Ф. Э.'' [http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |date=2008-10-16 }} * Дзержинский, Феликс Эдмундович. ''На сайте «Хронос»''<span>.</span> * {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html}} * Сайт [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|ФСБ России]]. [https://web.archive.org/web/20130119031325/http://fsb.ru/fsb/history/leaders/single.htm%21id%3D10309221%40fsbBiography.html Биография Дзержинского] * [http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |date=2008-06-02 }} * ''Т. Федоткина.'' [http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 Палач королевства любви] * [http://specnaz.ru/article/?1197 Строитель новой экономики России] * [http://ricolor.org/history/rsv/portret/dzerginsky Неразгаданные тайны первочекиста. Георгий Николаев]{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626164004/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |date=2018-06-26 }} * [https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921] {{start box}} {{succession box | before=[[Кедров Михаил Сергеевич|М. С. Кедров]]| title= [[ВЧК]]--ның Махсус бүлеге начальнигы | years= август 1919 г. — июль 1920 г. | after=[[Менжинский Вячеслав Рудольфович|В. Р. Менжинский]]}} {{end box}} {{Библиоинформация}} {{навигационная полоса |имя = СССР Дәүләт именлеге органдарының етәкселәре |заглавие = [[Проект:Рәсәй тарихы/Исемлектәр/совет дәүләт именлеге органдарының етәкселәре|ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД-НКГБ-МГБ-МВД-КГБ-АФБ совет дәүләт именлеге органдарының етәкселәре]] |класс_списков = hlist hlist-items-nowrap |содержание = ; СССР : [[Дзержинский Феликс Эдмундович|{{s|Дзержинский}}]] : [[Менжинский Вячеслав Рудольфович|Менжинский]] : [[Ягода Генрих Григорьевич|Ягода]] : [[Ежов Николай Иванович|Ежов]] : [[Берия Лаврентий Павлович|Берия]] : [[Меркулов Всеволод Николаевич|Меркулов]] : [[Абакумов Виктор Семёнович|Абакумов]] : [[Огольцов Сергей Иванович|Огольцов]] (в.в.б.) : [[Игнатьев Семён Денисович|Игнатьев]] : [[Берия Лаврентий Павлович|Берия]] (1953) : [[Круглов Сергей Никифорович|Круглов]] : [[Серов Иван Александрович|Серов]] : [[Лунёв Константин Фёдорович|Лунёв]] (в.в.б.) : [[Шелепин Александр Николаевич|Шелепин]] : [[Ивашутин Пётр Иванович|Ивашутин]] (в.в.б.) : [[Семичастный Владимир Ефимович|Семичастный]] : [[Андропов Юрий Владимирович|Андропов]] : [[Федорчук Виталий Васильевич|Федорчук]] : [[Чебриков Виктор Михайлович|Чебриков]] : [[Крючков Владимир Александрович|Крючков]] : [[Шебаршин Леонид Владимирович|Шебаршин]] (в.в.б.) : [[Бакатин Вадим Викторович|Бакатин]]<br> ; РСФСР : [[Дзержинский Феликс Эдмундович|Дзержинский]] : [[Петерс Яков Христофорович|Петерс]] (в.в.б.) : [[Дзержинский Феликс Эдмундович|Дзержинский]] : [[Иваненко Виктор Валентинович|Иваненко]] : [[Баранников Виктор Павлович|Баранников]] }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}||[[Категория:Персоналии:Спецслужбы СССР]]}}</includeonly><noinclude> {{Навигационная таблица |имя = Рәсәй Эске эштәр бүлеге етәкселәре |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |заголовок = [[Рәсәй Эске эштәр министрҙары исемлеге|Рәсәй һәм СССР Эске эштәр министрҙары (наркомдары)]] |стиль_заголовков = text-align:left; |заголовок1 = [[Файл:Coat of arms of the Russian Empire.svg|20px|Герб Российской империи]] <small>[[Рәсәй империяһының Эске эштәр министрлығы|Рәсәй империяһы]] (1802—1917)</small> |список1 = [[Кочубей Виктор Павлович|Кочубей]] • [[Куракин Алексей Борисович|Куракин]] • [[Козодавлев Осип Петрович|Козодавлев]] • [[Голицын Александр Николаевич|Голицын]] • [[Кочубей Виктор Павлович|Кочубей]] • [[Кампенгаузен Балтазар Балтазарович|Кампенгаузен]] • [[Ланской Василий Сергеевич|Ланской]] • [[Закревский Арсений Андреевич|Закревский]] • [[Блудов Дмитрий Николаевич|Блудов]] • [[Строганов Александр Григорьевич (1795)|Строганов]] • [[Перовский Лев Алексеевич|Перовский]] • [[Бибиков Дмитрий Гаврилович|Бибиков]] • [[Ланской Сергей Степанович|Ланской]] • [[Валуев Пётр Александрович|Валуев]] • [[Тимашев Александр Егорович|Тимашев]] • [[Маков Лев Саввич|Маков]] • [[Лорис-Меликов Михаил Тариэлович|Лорис-Меликов]] • [[Игнатьев Николай Павлович|Игнатьев]] • [[Толстой Дмитрий Андреевич|Толстой]] • [[Дурново Иван Николаевич|Иван Дурново]] • [[Горемыкин Иван Логгинович|Горемыкин]] • [[Сипягин Дмитрий Сергеевич|Сипягин]] • [[Плеве Вячеслав Константинович|Плеве]] • [[Святополк-Мирский Пётр Дмитриевич|Святополк-Мирский]] • [[Булыгин Александр Григорьевич|Булыгин]] • [[Дурново Пётр Николаевич|Пётр Дурново]] • [[Столыпин Пётр Аркадьевич|Столыпин]]&nbsp;{{это избранная статья}} • [[Макаров Александр Александрович|Макаров]] • [[Маклаков Николай Алексеевич|Маклаков]] • [[Щербатов Николай Борисович|Щербатов]] • [[Хвостов Алексей Николаевич|Алексей Хвостов]] • [[Штюрмер Борис Владимирович|Штюрмер]] • [[Хвостов Александр Алексеевич|Александр Хвостов]] • [[Протопопов Александр Дмитриевич|Протопопов]] |заголовок2 =[[Файл:Russian coa 1917.svg|20px|Герб Российской республики]]<small> [[Рәсәйҙең Ваҡытлы хөкүмәте|Ваҡытлы хөкүмәт]] (1917) </small> |список2 = [[Львов Георгий Евгеньевич|Львов]] • [[Церетели Ираклий Георгиевич|Церетели]] • [[Авксентьев Николай Дмитриевич|Авксентьев]] • [[Никити, Алексей Максимович|Никитин]] |заголовок3 =[[Файл:Coat of Arms of Russia (1919).png|20px]]<small> [[Аҡ хәрәкәт]] (1918—1919) |список3 = [[Пепеляев Виктор Николаевич|Пепеляев]] |заголовок4 = [[Файл:COA Russian SFSR.svg|20px|Герб РСФСР]] <small>[[РСФСР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссариаты|РСФСР]] (1917—1931)</small> |список4 = [[Рыков Алексей Иванович|Рыков]] • [[Петровский Григорий Иванович|Петровский]] • [[Дзержинский Феликс Эдмундович|Дзержинский]] • [[Белобородов Александр Георгиевич|Белобородов]] • [[Толмачёв Владимир Николаевич|Толмачёв]] |заголовок5 = [[Файл:Coat of arms of the Soviet Union 1.svg|20px|Герб СССР]] <small>[[СССР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссариаты|СССР]] (1934—1960)</small> |список5 = [[Ягода Генрих Григорьевич|Ягода]] • [[Ежов Николай Иванович|Ежов]] • [[Берия Лаврентий Павлович|Берия]] • [[Круглов Сергей Никифорович|Круглов]] • [[Берия Лаврентий Павлович|Берия]] • [[Круглов Сергей Никифорович|Круглов]] • [[Дудоров Николай Павлович|Дудоров]] |заголовок6 = [[Файл:COA Russian SFSR.svg|20px|Герб РСФСР]] <small>[[РСФСР-ҙың Эске эштәр министрлығы|РСФСР]] (1955—1966)</small> |список6 = [[Стаханов, Николай Павлович|Стаханов]] • [[Тикунов, Вадим Степанович|Тикунов]] |заголовок7 = [[Файл:Coat of arms of the Soviet Union 1.svg|20px|Герб СССР]] <small>[[СССР-ҙың Эске эштәр министрлығы|СССР]] (1966—1991)</small> |список7 = [[Щёлоков Николай Анисимович|Щёлоков]] • [[Федорчук Виталий Васильевич|Федорчук]] • [[Власов Александр Владимирович|Власов]] • [[Бакатин Вадим Викторович|Бакатин]] • [[Пуго Борис Карлович|Пуго]] • [[Трушин Василий Петрович|Трушин]] <small>(в.в.б.)</small> • [[Баранников Виктор Павлович|Баранников]] |заголовок8 = [[Файл:COA Russian SFSR.svg|20px|Герб РСФСР]] <small>[[РСФСР-ҙың Эске эштәр министрлығы|РСФСР]] (1989—1991)</small> |список8 = [[Трушин Василий Петрович|Трушин]] • [[Баранников Виктор Павлович|Баранников]] • [[Дунаев Андрей Фёдорович|Дунаев]] |заголовок9 = [[Файл:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|20px|Герб Российской Федерации]] <small>[[Рәсәй Федерацияһының Эске эштәр министрлығы|Рәсәй Федерацияһы]] (1991 йылдан)</small> |список9 = [[Дунаев Андрей Фёдорович|Дунаев]] • [[Ерин Виктор Фёдорович|Ерин]] • [[Куликов Анатолий Сергеевич|Куликов]] • [[Маслов Павел Тихонович|Маслов]] <small>(в.в.б.)</small> • [[Степашин Сергей Вадимович|Степашин]] • [[Рушайло Владимир Борисович|Рушайло]] • [[Грызлов Борис Вячеславович|Грызлов]] • [[Нурғәлиев Рәшит Ғүмәр улы|Нурғәлиев]] • [[Колокольцев Владимир Александрович|Колокольцев]] }}<noinclude> [[Категория:Навигационные шаблоны:Персоналии СССР]] [[Категория:Шаблоны:Государственные органы]] </noinclude> [[Категория:Кремль стенаһы некрополендә ерләнгәндәр]] [[Категория:Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары]] [[Категория:Польша революционерҙары]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:Литва революционерҙары]] [[Категория:Шәхестәр:СССР махсус хеҙмәттәре]] [[Категория:Марксистар]] [[Категория:Большевиктар]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1926 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1877 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 сентябрҙә тыуғандар]] nn9poiykfugunxn7qaqtkjbgl1hhyif ВЧК 0 154531 1300867 996372 2026-07-11T21:11:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300867 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Menzhinsky_V_1921-2.jpg|мини|250x250пкс| ВЧК коллегияһы ағзалары (һулдан уңға) Я X. Петерс, И. С. Уншлихт, А. Я. Беленький (тора), [[Дзержинский Феликс Эдмундович|Ф. Э. Дзержинский]], В. Р. Менжинский, 1921 йыл]] '''[[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]]''' ҡарамағындағы '''Контрреволюция һәм саботажға ҡаршы көрәш буйынса Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы ({{lang-ru|Всероссийская чрезвычайная комиссия по борьбе с контрреволюцией и саботажем при СНК РСФСР}}, ҡыҫҡартмаһы — ВЧК)'''<ref>{{Китап|часть=Из протокола № 21 заседания СНК от 7 (20) декабря 1917 г. (Центральный партийный архив Института марксизма-ленинизма при ЦК КПСС, ф. 19, on. 1, д. 21, л. 2. Подлинник)|заглавие=В. И. Ленин и ВЧК : Сб. документов (1917—1922 гг.)|издание=2-е изд., доп|место=М.|издательство=Политиздат|год=1987|страницы=152|тираж=85000}}</ref> — совет дәүләте именлеген яҡлаусы махсус орган. Комиссия 1917 йылдың 7 (20) декабрендә булдырыла<ref>Согласно сведениям [[Государственный архив Российской Федерации|ГАРФ]], ф. 130, оп. 1, д. 1, л. 31 об.</ref>. 1922 йылдың 6 февралендә РСФСР НКВД-һы эргәһендәге ГПУ-ға вәкәләттәрен тапшырыу менән бөтөрөлә. ВЧК РСФСР дәүләт именлеген яҡлау буйынса пролетариат диктатураһының «бөтә ил территорияһында контрреволюцияға ҡаршы көрәштең етәкселек органы» булараҡ, [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]] барышында большевиктар тарафынан сәйәси төркәмдәргә, шулай уҡ контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләнгән кешеләргә ҡаршы үткәргән ҡыҙыл террорҙы тормошҡа ашырыуҙа яза саралары комплексының төп инструменты булып тора. Роберт Конквестҡа ярашлы, ревтрибунал һәм ВЧК-ның судтан тыш ултырыштар приговорҙары буйынса 1917—1922 йылдарҙа бөтәһе 140 мең кеше атып үлтерелгән. ВЧК-ның тарих архивы мәғлүмәттәрен өйрәнеү нигеҙендә О. Б. Мозохин әлеге һанды тәнҡиткә дусар итә. Уның һүҙҙәренсә, "бөтә булған төҙәтмәләр һәм тартып-һуҙыуҙар менән бергә ВЧК органдары ҡорбандарының һанын 50 меңдән ашыу баһалап булмай ".<ref>''Мозохин О. Б.'' [http://mozohin.ru/article/a-10.html Правовое регулирование внесудебных полномочий ВЧК].</ref> Сағыштырыу өсөн: [[Рәсәй империяһы]]нда 1825 йылдан 1905 йылға тиклем сәйәси енәйәттәр буйынса 625 үлем хөкөмө сығарыла, ә революция йылдрында — 1905 йылдан 1910 йылға тиклем — сәйәси енәйәт буйынса 5735 үлем хөкөмө сығарыла, шул иҫәптән хәрби-ялан пригорҙар, улар эсенән 3741 приговор үтәлә<ref>{{Китап|автор=Куртуа С. и др.|заглавие=Чёрная книга коммунизма|издание=2-е изд|ссылка=|место=|издательство=Три века истории|год=2001|страниц=780|тираж=100000|isbn=5-95423-037-2}}</ref>. Контрреволюция менән көрәшеү өсөн ВЧК территориаль подразделениеларын булдыра<ref name="istvchk">Из истории Всероссийской чрезвычайной комиссии ([[1917]]—1922 гг.). Сб. док. М., 1958, N 144.</ref>. Ҡыҫҡартылған «ЧК» һүҙенән «чекист» һүҙе барлыҡҡа килгән. == ВЧК-ның бурыстары == ВЧК-ны булдырыуҙың төп идеологы В. И. Ленин, Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһын «Беҙҙән күпкә көслөрәк булған кешеләрҙең Совет власына ҡаршы иҫәпһеҙ-һанһыҙ заговорҙарына, иҫәпһеҙ-һанһыҙ һөжүмдәренә ҡаршы беҙҙең ҡыйратҡыс ҡоралыбыҙ» тип билдәләй<ref name="velidovkkvchk">А. Велидов «Красная книга ВЧК»</ref>. 1921 йылдың 27 ғинуарынан алып ВЧК бурыстарына балалар араһында ҡараусыһыҙлыҡты бөтөрөү бурысы йөкмәтелә<ref name="bespriz">Из истории Всероссийской чрезвычайной комиссии (1917—1922 гг.). Сб. док. М., 1958, N 313. </ref>. == ВЧК структураһы == [[Файл:KGB_Symbol.png|обрамить| ВЧК-КГБ-ның Иҫтәлекле билдәһе]] 1917 йылдың 22 декабренән 1918 йылдың мартына тиклем ВЧК Петроградта Гороховая урамы, 2-се йортта (хәҙер Рәсәй сәйәси полиция музейы) урынлаша. ВЧК-ның идаралыҡ аппаратын коллегия етәкләй, ВЧК-ның етәкселек органы — ВЧК Президиумына уның рәйесе етәкселек итә, рәйестең ике урынбаҫары була, документтар әйләнешен 2 шәхси секретарь тәьмин итә. ВЧК аппаратында түбәндәге бүлектәр һәм подразделениелары була<ref name="istvchk">Из истории Всероссийской чрезвычайной комиссии ([[1917]]—1922 гг.). Сб. док. М., 1958, N 144.</ref>: * контрреволюцияға ҡаршы көрәш буйынса; * сит ил бүлеге (1920 йылдың 20 декабре); * контрразведка бүлеге; * халыҡ-ара бәйләнештәр бүлеге; * спекуляция менән көрәш буйынса; * вазифа енәйәттәре менән көрәшеү буйынса; * төрмә бүлеге; * башҡа ҡалалар бүлеге; * ойоштороу бүлеге; * тимер юл бүлеге (1918 йылдың 27 июленән); * хәрби бүлеге (1918 йылдың 27 июленән); * «диниҙәрҙең дошмандарса эшмәкәрлеге менән» көрәш буйынса бүлеге (1919 йылдың февраленән), һуңынан — ВЧК-ның Йәшерен бүлегенең 6-сы бүлексәһе<ref>{{Cite web|url=https://specsluzhby-all.ru/sssr/vchk/|title=ВЧК ⋆ Спецслужбы мира|publisher=Спецслужбы мира|lang=ru-RU|accessdate=2019-09-21}}</ref><ref>Русская Православная Церковь. XX век / Беглов А. Л., Васильева О. Ю., Журавский А. В. и др. М.: Изд-во Сретенского монастыря, 2007. С. 122.</ref>; * шифрлау һәм дешифровка буйынса махсус бүлеге (1921 йылдың 5 майынан); * контрабанда менән көрәш буйынса комиссия (1921 йылдың 8 декабренән). 1917 йылдың декабрендә ВЧК аппаратында 40 кеше иҫәпләнә, 1918 йылдың мартында — 120 хеҙмәткәр<ref name="istop">О. И. Чистяков, Кутьина Г. А., Мулукаев Р. С., Новицкая Т. Е., Рогожин А. И., Семидеркин Н. А. «История отечественного государства и права»</ref>. 1918 йылдың мартында ВЧК-ның үҙәк аппараты совет хөкүмәте менән бергә Мәскәүгә күсерелә. 1919 йылдан алып «Рәсәй» страховкалау йәмғиәте бинаһында урынлаша (Лубянкалағы дәүләт именлеге органдарының бинаһы). === Территориаль һәм махсуслаштырылған бүлексәләр === 1918 йылда 40 губерна ('''ГубЧК''' булараҡ та билдәле) һәм 365 өйәҙ ғәҙәттән тыш комиссияһы иҫәпләнә<ref name="istop">О. И. Чистяков, Кутьина Г. А., Мулукаев Р. С., Новицкая Т. Е., Рогожин А. И., Семидеркин Н. А. «История отечественного государства и права»</ref>. ГубЧК бүлектәргә бүленгән<ref>{{Cite web|url=http://www.hrono.ru/dokum/191_dok/19180610chka.php|title=О чрезвычайных комиссиях|publisher=www.hrono.ru|accessdate=2019-04-15}}</ref>: * контрреволюция менән көрәшеү өсөн; * спекуляция менән көрәшеү; * вазифа енәйәттәре менән көрәшеү буйынса; * ситтән килгәндәр өсөн; * тимер юлы. 1918 йылдың авгусынан ВЧК-ның сик буйы, тимер юлы һәм һыу-транспорт органдары эшләй башлай<ref name="istop">О. И. Чистяков, Кутьина Г. А., Мулукаев Р. С., Новицкая Т. Е., Рогожин А. И., Семидеркин Н. А. «История отечественного государства и права»</ref>. Эре тимер юл пункттарында район, участка ғәҙәттән тыш комиссиялары (ЧК) булдырыла, улар губерна комиссияларына буйһона. 1918 йылдың аҙағында Ҡыҙыл Армияла һәм фронт һыҙатында контрреволюция, шпионаж менән көрәш ойоштороу һәм дошман тылында разведка үткәреү өсөн ВЧК органдары булдырыла. 1919 йылдың 21 февраленә тиклем фронт һәм армия ғәҙәттән тыш комиссиялары ғәмәлдә була, улар 1919 йылдың 21 февралендә Ҡыҙыл Армияһы частарында һәм учреждениеларында шпионаж һәм контрреволюция менән көрәш буйынса махсус бүлектәр тип үҙгәртелә. == Вәкәләттәре == Башта ВЧК-ның функциялары һәм вәкәләттәре бигүк аныҡланмаған була, мәҫәлән, Ф. Э. Дзержинскийҙың 1917 йылдың 7 декабрендә яһаған докладында «комиссия алдан тикшереүҙәрҙе генә алып бара, сөнки был иҫкәртеү өсөн кәрәк» тип әйтелә<ref name="Lenvchkddokl">В. И. Ленин и ВЧК. Сборник документов (1917—1922 гг.). М., 1987. С. 23.</ref>. Булдырылған ваҡыттан алып ВЧК бер ведомствола закон сығарыу (ҡануниәтте булдырыуҙа туранан-тура ҡатнашыу), суд (суд эштәрен алып барыу) һәм башҡарма (разведка, оператив һәм тәфтиш эштәре) функцияларын башҡара. Административ тәртиптә йоғонто яһау саралары ҡулланыла, улар башта шаҡтай йомшаҡ була: конрреволюционерҙарҙы аҙыҡ-түлек карточкаларҙан мәхрүм итеү, халыҡ дошмандары исемлектәрен төҙөү һәм нәшер итеү, контрреволюцион милкен тартып алыу һәм башҡалар. — түлек карточкаһы мәхрүм контрреволюционер, кисектермәй исемлеген төҙөү һәм халыҡ дошманы, контрреволюцион һәм башҡа мөлкәте конфискациялана. Граждандар һуғышы башланыу менән ВЧК ғәҙәттән тыш вәкәләттәр ала, уларға ярашлы контрреволюционерҙарға һәм саботажниктарға, спекуляцияла һәм бандитизмда күренеп ҡалған кешеләргә ҡарата төрлө язалау саралары күрелә<ref name="istop">О. И. Чистяков, Кутьина Г. А., Мулукаев Р. С., Новицкая Т. Е., Рогожин А. И., Семидеркин Н. А. «История отечественного государства и права»</ref>. {{Цитата башы}}''Аҡтарҙың әсирлеккә төшкән ҡыҙылдарҙы язалауҙарынан, Володарскийҙы һәм Урицкийҙы үлтереүҙән һәм Ленинды үлтерергә маташыуҙарҙан (1918 йылдың йәйе) башлап, ҡулға алыу һәм заложниктарҙы язалау ғәҙәте дөйөм күренешкә әүерелә һәм асыҡтан-асыҡ башҡарыла. Шикле күренгән кешеләрҙе ҡулға алыуҙы үткәргән контрреволюция, спекуляция һәм саботажға ҡаршы көрәш буйынса Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы партияның формаль күҙәтеүе аҫтында, әммә ысынында бер кемдең дә рөхсәт алмай, үҙ белдеге менән уларҙың яҙмышын хәл итергә әүәҫләнә.''{{Цитата аҙағы|источник=1919—1920 г.<ref name="kibalch" />{{rp|100}}}} Ошо уҡ ваҡытта контрреволюционлыҡ фактына төрлөсә баһа бирелә алған, сөнки әлеге терминдың билдәләмәһе аныҡланмаған була: 17 апреля 1920 года в секретном порядке было принято «Циркулярное письмо ВЧК № 4 о взаимоотношениях чрезвычайных комиссий с трибуналами», где в частности содержится такая рекомендация: {{Цитата башы}}''ВЧК бер үк ваҡытта иптәштәрҙең иғтибарына, трибуналдар өсөн «ябайлаштырылған ҡарау тәртибе» тураһында айырым инструкция эшләнәсәге тураһында еткерә, ул нәшер ителгән закондың статьялары нигеҙендә эшләнәсәк, әммә бөтә суд эштәрен үтәү ғәйепләү хөкөмөн уҡыуға, ғәйепләнеүсенән һорау алыуға һәм хөкөм сығарыуға ҡайтып ҡаласаҡ.''{{Цитата аҙағы|источник=фрагмент <ref>Фонд Александра Н. Яковлева [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1018641 ЦА ФСБ России. Ф. 66. Оп. 1. Д. 92. Л. 115–120. Подлинник. Машинопись.].</ref>}} 1921 йылдың 23 декабрендәге Бөтә Рәсәй Советтарының IX съезында Лениндың сығышы ВЧК-ны үҙгәртеп ҡороу кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә ала: {{Цитата башы}}''…килеп сыҡҡан хәл әлеге учреждениены кисекмәҫтән тик сәйәси сфераһы менән сикләүҙе талап итә, …ВЧК-ны реформаға дусар итергә кәрәк, уның функцияларын һәм компетенцияларын билдәләргә һәм уның эшен сәйәси мәсьәләләр менән сикләргә кәрәк…''{{цитата аҙағы|источник=фрагмент <ref>Ленин В.И. Полн. собр. соч. Т.44</ref>{{rp|328}}}} == Айырым вәкәләттәре == * 1918 йылдың 21 февраленән — РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының «Социалистик Ватан ҡурҡыныс аҫтында» декреты на ярашлы «Дошман агенттары, спекулянттар, талаусылар, хулигандар, контрреволюцион агитаторҙар, герман шпиондары енәйәт урынында атып үлтереләләр». * атып үлтереүгә хоҡуҡтар һәм бурыстар һәм туранан-тура тормошҡа ҡыҙыл террорҙы ашырыуҙа. 1919 йылдың 20 июнендәге ВЦИК-тың "Хәрби хәлдә тип иғлан ителгән урындарҙа дөйөм судта ҡарарға тейешлегенән сығарыу тураһында " Декреты ЧК органдарына контрреволюцион ниәттәре менән ут төртөүҙә, шартлатыуҙарҙа, күрәләтә тимер юлдарын боҙоуҙа һәм башҡа ғәмәлдәрҙә ҡатнашҡан кешеләрҙе енәйәт урынында атып үлтереү хоҡуғын бирә, 1919 йылдың 22 июнендә «ВЦИК хәбәрҙәрендә» баҫтырыла<ref>Декреты советской власти. М. 1971. Т. 5.</ref>:295,296. 23 июндә ВЧК 174-се һанлы бойороҡто аңлатмалары менән баҫтырып сығара<ref>Фонд Александра Н. Яковлева [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1018492 ЦА ФСБ России. Ф. 66. Оп. 1-Т. Д. 28. Л. 5. Типографский экз.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922143237/https://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1018492 |date=2020-09-22 }}.</ref>. <ref name="kibalch">{{Китап|автор=Серж В.|часть=|заглавие=От революции к тоталитаризму : Воспоминания революционера|ссылка=http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=book&num=1201|ответственный=пер. с фр. {{nobr|Ю. В. Гусевой}}, {{nobr|В. А. Бабинцева}}|место=М.|издательство=Праксис|год=2001|страницы=|страниц=696}}</ref>:124,247.1920 йылдың 17 ғинуарында юғары язалауҙы сараһы (атып үлтереү) бөтөрөлөү тураһында ВЦИК-тың һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының Ленин һәм Дзержинский ҡул ҡуйған Ҡарары сыға , әммә был документ көскә ингәнгә тиклем Петроград һәм Мәскәү ЧК-лары тарафынан ҡулға алынғандар төндә рөхсәтһеҙ атып үлтерелә<ref>Фонд Александра Н. Яковлева [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1018597 ЦА ФСБ России. Ф. 1. Оп. 4. Д. 710. Л. 132. Подлинник. Машинопись.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922135452/https://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1018597 |date=2020-09-22 }}.</ref>, Атып үлтереүҙе тыйыу бик ҡыҫҡа арауыҡта ғәмәлдә була, 1920 йылдың 28 ғинуарында Дзержинский фронт ҡарамағындағы бөтә ЧК-оларға «1919 йылдың 22 июнендә телгә алынған енәйәттәр өсөн атып үлтереү, туранан тура язалау» хоҡуҡтары тураһында йәшерен телеграмма ебәрә<ref>Фонд Александра Н. Яковлева [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1018609 ЦА ФСБ России. Ф. 1. Оп. 4. Д. 70. Л. 109. Подлинник. Машинопись.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922141941/https://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1018609 |date=2020-09-22 }}.</ref>,12 февралдә Бокийға атып үлтереүҙең Төркөстанға ҡағылмағаны тураһында телеграмма ә Белоруссияла 1920 йылдың 6 мартында поляк интервенцияһы башланыу менән 7 мартта уҡ фронттар һәм армияларҙың махсус бүлектәренә, шулай уҡ граждан трибуналдарына атып үлтереү хоҡуғын биреү тураһында телеграммалар ебәрә<ref>Фонд Александра Н. Яковлева [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1018624 ЦА ФСБ России. Ф. 1. Оп. 4. Д. 711. Л. 153. Подлинник. Рукопись.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922131651/https://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1018624 |date=2020-09-22 }}.</ref>. 1922 йылдың 2 ғинуарында Себерҙәге хәлдәрҙең тотороҡһоҙ булыуы сәбәпле Дзержинский ВЧК рәйесенең вәкәләттәрен бөтә трибуналдарҙың приговорҙарын санкциялауға шәхси хоҡуғын киңәйтеү тураһында ВЦИК-ка мөрәжәғәт итә<ref>Фонд Александра Н. Яковлева [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1019290 РГАСПИ. Ф. 76. Оп. 3. Д. 237. Л. 3. Копия. Машинопись.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922145755/https://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1019290 |date=2020-09-22 }}</ref>. == Эшмәкәрлек һөҙөмтәләре == * Эре йәшерен ойошмаларҙы фашлау һәм юҡ ите («Ватанды һәм Азатлыҡты яҡлау Союзы Союзы», «Бөтә Рәсәй милли үҙәге»), сит ил разведка махсус хеҙмәттәренең заговорҙары бөтөрөлә<ref name="istop">О. И. Чистяков, Кутьина Г. А., Мулукаев Р. С., Новицкая Т. Е., Рогожин А. И., Семидеркин Н. А. «История отечественного государства и права»</ref>. == Тәнҡит == 1918 йылдың 25 октябрендә РКП(б) Үҙәк Комитетында ВЧК эшмәкәрлеген ҡанунлаштырған үҙгәрештәрҙе закон сығарыу акттарына индереү буйынса мәсьәләләр ҡарала. Фекерләшеү барышында партия делегаттарының бер өлөшө ВЧК эшмәкәрлеген «үҙен Советтарҙан һәм хатта партиянан да да юғары ҡуйғаны өсөн» тәнҡитләй. Шул уҡ ваҡытта [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]], Ольминский, Эске эштәр наркомы Петровский ВЧК эшмәкәрлегендә «енәйәтселәр, садистар һәм люмпен-пролетариаттың боҙолған элементтары менән тулған ойошма башбаштаҡлығын» бөтөрөүҙе талап итәләр, ә [[Каменев Лев Борисович|Каменев]], сәйәси контроле комиссияһы рәйесе булараҡ, ВЧК-ны структура булараҡ тулыһынса юҡҡа сығарыу тәҡдимен яһай<ref name="kritikakt1918">Российский центр хранения и изучения документов новейшей истории, РЦХИДНИ, 5/1/2558</ref>. В. И. Ленин тар ҡарашлы, террор мәсьәләһенә киңерәк перспективала ҡарарға һәләтһеҙ булған интеллигенция яғынан ҡайһы бер үҙенең эштәре өсөн ғәҙелһеҙ ғәйепләнеүҙәргә дусар ителгән структураға тулыһынса теләктәшлек һәм ярҙамы тураһында белдерә<ref name="lenzash">Ленин и ВЧК: сборник, с. 122.</ref>, ә РКП(б) Үҙәк Комитеты цның тәҡдиме буйынса 1918 йылдың 19 декабрендә ЦК РКП(б) юридик яҡтан ВЧК эшмәкәрлегенә ҡарата ниндәй булһа ла тәнҡитте тыйған Ҡарар сығара:{{Цитата башы}} Партия һәм совет матбуғатында, айырыуса ауыр шарттарҙа алып барылған ВЧК эшмәкәрлеге тураһында, ҡайһы бер мәҡәләләрҙә быға тиклем булған, уҫал тәнҡит булырға тейеш түгел<ref name="lenzash2">Ленин и ВЧК: сборник, с. 133.</ref> {{Цитата аҙағы}} Дзержинский ведомствоның вәкәләттәре һәм эшмәкәрлеге менән ҡәнәғәтһеҙлек кимәле менән таныш була һәм быны рәсми документтарҙа сағылдыра: {{Цитата башы}}Хөрмәтле иптәштәр!<br> Аҙаҡҡы көнгә тиклем беҙгә, беҙҙең бөтә бойороҡтарға ҡарамаҫтан, провинциаль ЧК-лар Республика өсөн бер зыянһыҙ кешеләрҙе, йәки бынан да насарыраҡ, үҙебеҙҙең иптәштәрҙе ҡулға алалар, тип яҙалар. Бындай күренештәр ВЧК аппаратына һәм уның урындағы органдарына ҡарата ҡәнәғәтһеҙлек тыуҙыра. Беҙҙең уйыбыҙса, бындай эштәрҙең сәбәптәре беҙҙең ҡайһы бер ЧК-лар Республикабыҙ тормошоноң үҙгәргән шарттарын тулыһынса аңлап етмәүендә. Әле бер йыл йәки ике йыл элек, киҫкен Граждандар һуғышы осоронда, беҙ, айырым хаталарҙы иҫәпкә алмайынса, массауи операцияларҙы, массауи ҡулға алыуҙарҙы башҡарырға мәжбүр булһаҡ, әгәр беҙ элек ҡәтғи рәүештә һәр бер дошманыбыҙҙы изоляцияларға тейеш булһаҡ, хәҙерге ваҡытта, эске контрреволюцияның 10-дан 9 өлөшө ҡыйратылған ваҡытта, бындай ихтыяж юҡ. Беҙҙең ысулдар үҙгәрергә тейеш … {{конец цитаты|<small>''Дзержинский Ф.Э.'' 1920 йылдың 23 мартындағы ВЧК-ның ҡулға алыуҙар үткәреү тәртибе һәм бурыстары тураһындағы циркуляр хаты проектынан өҙөк</small><ref>Фонд Александра Н. Яковлева [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1018629 ЦА ФСБ России. Ф. 66. Оп. 1-Т. Д. 28. Л. 271. Копия. Машинопись.]</ref>}} ЧК-ны «йәшерен процедуралы инквизиция» тип исемләүсе<ref name="kibalch" />{{rp|462}}, әммә уның менән әүҙем хеҙмәттәшлек иткән радикаль тәнҡитсе В. Л. Кибальчич ведомствоны бөтөрөү — меньшевиктарҙың төп талабы<ref name="kibalch" />{{rp|93}}, тип телгә ала. 1919 йылдың 17 мартында Дзержинский меньшевиктар артынан — күҙәтеү ойошторорға һәм «уларҙан заложниктар алырға»<ref>Фонд Александра Н. Яковлева [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1018437 ЦА ФСБ России. Ф. 1. Оп. 3. Д. 570. Л. 135. Подлинник. Машинопись.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922141330/https://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1018437 |date=2020-09-22 }}.</ref>, ә 1920 йылдың 2 майында — «урында уҡ хөкөм итергә һәм Мәскәүгә оҙатырға» ҡуша<ref>Фонд Александра Н. Яковлева http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1018661 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922133506/https://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1018661 |date=2020-09-22 }} ЦА ФСБ России. Ф. 1. Оп. 4. Д. 712. Л. 314. Подлинник. Машинопись.]</ref>: {{Цитата башы}} Башҡалар өсөн булған кеүек, минең өсөн дә, ЧК-ның бөтөрөлөүе, ғәҙәти судтарҙы һәм яҡлау хоҡуҡтарын тергеҙеү бынан һуң революцияны эске яҡтан ҡотҡарыу шарты булыуы бәхәсһеҙ ине. Әммә беҙ бер нимә лә эшләй алмай инек. Ул ваҡытта [[Ленин]], [[Троцкий Лев Давидович|Троцкий]], [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьев]], [[Каменев Лев Борисович|Каменев]], [[Рыков Алексей Иванович|Рыков]] һәм [[Бухарин Николай Иванович|Бухариндар]] ингән Политбюро һорау ҡуйыуын ҡуя ине, әммә, һис шикһеҙ, ҡурҡыу психозынан һәм абсолют властан үҙҙәре үк ғазапланып, уны хәл итергә ҡыймай ине{{цитата аҙағы|источник=''1919–1920 г.''<ref name="kibalch" />{{rp|124-125}}}} 1921 йылдың 19 декабренән 22 декабргә тиклем үткәрелгән РКП(б)-ның XI Бөтә Рәсәй партия конференцияһында ВЧК-ны сикләү проблемаһы күтәрелә һәм ошо тема Лениндың сығышында ла урын таба:{{Цитата башы}} Власть үткәргән иҡтисад сәйәсәте ерлегендә революция барышында булдырылған яңы мөнәсәбәттәр формалары үҙенең сағылышын законда һәм яҡлауҙы суд тәртибендә табырға тейеш… Совет республикаһының суд учреждениелары тейешле кимәлгә күтәрелергә тейеш. ВЧК-ның һәм уның органдарының компетенцияһы һәм эшмәкәрлек даирәһе тейешле рәүештә сикләнергә, һәм үҙе лә ул үҙгәртеп ҡоролорға тейеш<ref>КПСС в резолюциях… Т.2.</ref>{{rp|472}}{{Цитата аҙағы}} [[Сталин репрессиялары]] тураһында һүҙ ҡуҙғатып, президент [[Путин Владимир Владимирович|В. Путин]], ҡайһы бер терминдарҙы телгә алмайынса (шул иҫәптән, ВЧК һәм Ҡыҙыл террор терминдарын) ВЧК-ның язалау эшмәкәрлеген ғәйепләп, хөкөм итә<ref name="putinvvzayavlenierepressii">[http://www.kremlin.ru/events/president/transcripts/24627 Подход к прессе после посещения Бутовского мемориального комплекса] // Президент России, 30 октября 2007</ref>: {{Цитата башы}}…Граждандар һуғышы осорондағы заложниктарҙы атып үлтереүҙәр, тотош ҡатламдарҙы юҡ итеү, крәҫтиәндәрҙе эҙәрлекләү, казаклыҡты бөтөрөүҙе иҫкә алыу ҙа етерлек. Бындай фажиғәләр кешелек тарихында бер генә булмаған. Һәм һәр саҡ, беренсе ҡарашҡа йәмле күренгән, әммә ысынында буш идеалдар төп ҡиммәттән – кеше ғүмеренең ҡиммәттәренән, кеше хоҡуҡтарынан һәм азатлыҡтарынан - юғары ҡуйылған саҡта барлыҡҡа килгән. Сөнки масштабы ифрат ҙур. Йөҙләп меңдәр, миллионлап кешеләр язаланған, атып үлтерелгән, лагерҙарға һөрөлгән, юҡ ителгән бит. Шуның менән бергә, ҡағиҙә булараҡ, уларҙың үҙ фекерҙәре булған. Был кешеләр - үҙ фекерен әйтергә ҡурҡмаған кешеләр. Айырыуса файҙалы кешеләр. Милләттең юғары ҡатламы. Һәм, әлбиттә, беҙ оҙайлы йылдар ошо фажиғәне үҙ иңебеҙҙә тоябыҙ. Былар онотолмаһын өсөн, бик күпте эшләргё кәрәк.{{Цитата аҙағы|источник=«Труд» гәзитенә интервьюһы<ref name="VVPutinJertvyrepressiy">[http://www.trud.ru/issue/article.php?id=200710311990201 В. В. Путин в газете «Труд»]</ref>}} == ВЧК хеҙмәткәрҙәренең репрессиялары == Сталин репрессиялар үткәреү традицияларын дауам итә, әммә уларҙы репрессив органдар хеҙмәткәрҙәренә ҡарата ла үткәрә. «Таҙартыу» һөҙөмтәһендә «Дзержинскийҙың көрәштәштәре» тип һаналған ВЧК-ның элекке етәкселәре А. X. Артузов, Г. И. Бокий, М. Я. Лацис, М. С. Кедров, В. Н. Манцев, Г. С. Мороз, И. П. Павлуновский, Я. X. Петерс, М. А. Трилиссер, И. С. Уншлихт, В. В. Фомин репрессиялана<ref name="velidovkkvchk">А. Велидов «Красная книга ВЧК»</ref> == ВЧК документтары һәм наградалары == <center><gallery perrow="3" widths="275px" heights="270"> Файл:19180913-newspaper witebsk cheka red terror.gif|[[Витебск]] ЧК-һының атып үлтереүҙәр тураһында иғланы. [[1918]] Файл:Execution of Maria Bochkareva.jpg| 5-се совет армияһы ВЧК Махсус бүлегенең атып үлтереү хөкөмө. [[Красноярск]], [[1920]] </gallery></center> == Нәфис фильмдар == * Сотрудник ЧК (1963) * Заговор послов (1965) * О друзьях-товарищах (1970) * Бриллианты для диктатуры пролетариата (1975) * Крах операции «Террор» (1980) * 20 декабря (1981) * Тихая Одесса (1967) * Чекист (1992) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * ''[[Лацис, Мартын Иванович|Лацис М. И.]]'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11596-latsis-m-i-chrezvychaynye-komissii-po-borbe-s-kontrrevolyutsiey-m-1921#page/1/mode/grid/zoom/1 Чрезвычайные комиссии по борьбе с контрреволюцией.] — М.: Гос. изд-во, 1921. — 62 с. * ''Мельгунов С. П.'' Красный террор в России. 1918—1923. — М.: PUICO, P.S., 1990. * ''Солженицын А. И.'' Архипелаг ГУЛАГ: 1918—1956. Опыт художественного исследования. Т. 1—3. — М.: Центр «Новый мир», 1990. * ЦГА РСФСР. «Высшие органы государственной власти и органы центрального управления РСФСР (1917—1967 гг.)» : Справочник (по материалам государственных архивов) * ''Leggett G.'' The Сheka: Lenin’s political police. — Oxford. 1981. * ''Санковская О. М.'' Формирование кадров всероссийской чрезвычайной комиссии, 1917—1922 гг. : На материалах центрального аппарата ВЧК : дисс. … канд. ист. наук : 07.00.02 — Архангельск, 2004. — 273 c. * {{Китап|автор=Ратьковский И. С.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Красный террор и деятельность ВЧК в 1918 году|оригинал=|ссылка=http://www.pseudology.org/Abel/PetroVchk1918_RedTerror.pdf|викитека=|ответственный=|издание=1-е|место=Санкт-Петербург|издательство=Издательство Санкт-Петербургского университета|год=2006|том=|страницы=|страниц=286|серия=|isbn=5-288-03903-8|тираж=1000}} * ''Капчинский О. И.'' ВЧК: организационная структура и кадровый состав. 1917—1922 гг. : дисс. … канд. ист. наук : 07.00.02 — М., 2005. — 276 c. * Архив ВЧК: Сборник документов / Отв. ред. В. Виноградов, А. Литвин, В. Христофоров; сост.: В. Виноградов, Н. Перемышленникова. — М.: Кучково поле, 2007. — 719 с. * ''Симбирцев, Игорь.'' ВЧК в ленинской России. 1917—1922. В зареве революции. — М.: Центрополиграф, 2008. * {{Китап|автор=Колпакиди А., Север А. * В. Зазубрин. щепка. 1923|часть=|заглавие=КГБ|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Яуза, Эксмо|год=2010|том=|страницы=7—97|страниц=784|серия=Энциклопедия спецслужб|isbn=978-5-699-37862-3|тираж=3000}} * {{Китап|автор=Яковлева М. А.|часть=|заглавие=МЧК: Московская чрезвычайная комиссия|оригинал=|ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2011/5/Krivoruchenko_Moscow_Extraordinary_Commission/|ответственный=|издание=|место=|издательство=ООО «Издательство Элит»|год=2011|том=|страницы=|страниц=260|серия=|isbn=989-5-902406-16-7|тираж=}} * ''Рябчиков С. В.'' Зеленые на Юге России: новые материалы // Вісник Міжнародного дослідного центру «Людина: мова, культура, пізнання», 2008, т. 17(2), с. 120—126. * ''Рябчиков С. В.'' Списки кубанского большевистского подполья, или разгадка тайны генерала Болховитинова // Вісник Міжнародного дослідного центру «Людина: мова, культура, пізнання», 2008, т. 18(3), с. 64-70. * ''Рябчиков С. В.'' Заметки по истории Кубани (материалы для хрестоматии) // Вісник Міжнародного дослідного центру «Людина: мова, культура, пізнання», 2011, т. 30(3), с. 25-45. * ''Плеханов А. А., Плеханов А. М.'' Всероссийская чрезвычайная комиссия СНК (7(20) декабря 1917 — 6 февраля 1922): Краткий справочник. — М.: СВГБ, 2011. — 528 с., 3 000 экз., ISBN 978-5-9950-0188-1 * {{книга:ЖЗЛ|682||Чекисты ([[Ксенофонтов, Иван Ксенофонтович|И. К. Ксенофонтов]], [[Петерс, Яков Христофорович|Я. Х. Петерс]], [[Кедров, Михаил Сергеевич|М. С. Кедров]], [[Евдокимов, Ефим Георгиевич|Е. Г. Евдокимов]], [[Сыроежкин, Григорий Сергеевич|Г. С. Сыроежкин]], [[Прокопюк, Николай Архипович|Н. А. Прокопюк]], [[Трилиссер, Меер Абрамович|М. А. Трилиссер]], [[Ваупшасов, Станислав Алексеевич|С. А. Ваупшасов]]). Антология|1987|416|200 000}} * Andrew, Christopher M. and Vasili Mitrokhin (1999) ''The Sword and the Shield : The [[Mitrokhin Archive]] and the Secret History of the KGB.'' New York: [[Basic Books]]. {{ISBN|0-465-00312-5}}. * Carr, E. H. (1958) ''The Origin and Status of the Cheka.'' [[Soviet Studies]], vol. 10, no. 1, pp. 1-11. * Chamberlin, W. H. (1935) ''The Russian Revolution 1917—1921, '' 2 vols. London and New York. The Macmillan Company. * Dziak, John. (1988) ''Chekisty: A History of the KGB.'' Lexington, Mass. Lexington Books. * [[Orlando Figes|Figes, Orlando]] (1997) ''A People’s Tragedy: The Russian Revolution 1891—1924.'' [[Penguin Books]]. {{ISBN|0-670-85916-8}}. * Leggett, George (1986) ''The Cheka: Lenin’s Political Police.'' [[Oxford University Press]], New York. {{ISBN|0-19-822862-7}} * Lincoln, Bruce W. (1999) ''Red Victory: A History of the Russian Civil War.'' Da Capo Press. {{ISBN|0-306-80909-5}} * [[Sergei Melgunov|Melgounov, Sergey Petrovich]] (1925) ''The Red Terror in Russia.'' London & Toronto: J. M. Dent & Sons Ltd. * Overy, Richard (2004) ''The Dictators: Hitler’s Germany, Stalin’s Russia.'' W. W. Norton & Company; 1st American edition. {{ISBN|0-393-02030-4}} * Rummel, Rudolph Joseph (1990) ''Lethal Politics: Soviet Genocide and Mass Murder Since 1917.'' Transaction Publishers. {{ISBN|1-56000-887-3}} * {{Cite book}} * Schapiro, Leonard B. (1984) ''The Russian Revolutions of 1917 : The Origins of Modern Communism.'' New York: Basic Books. {{ISBN|0-465-07154-6}} * Volkogonov, Dmitri (1994) ''Lenin: A New Biography.'' [[Free Press (publisher)|Free Press]]. {{ISBN|0-02-933435-7}} * Volkogonov, Dmitri (1998) ''Autopsy of an Empire: The Seven Leaders Who Built the Soviet Regime'' [[Free Press (publisher)|Free Press]]. {{ISBN|0-684-87112-2}} {{Refend}} === Энциклопедия === * {{Китап|автор=|заглавие=ВЧК. 1917-1922. Энциклопедия|ответственный=Плеханов А. А., Плеханов А. М.|ссылка=https://drive.google.com/file/d/1_qECfTOMM7_1pvCLXPwOLxmSLpG1u4h0/view|место=М|издательство=Вече|год=2013|том=|страниц=512|страницы=|isbn=978-5-4444-0226-9|ref=Энциклопедия}} == Һылтанмалар == * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/22158-krasnaya-kniga-vchk-t-1-m-1920#page/1/mode/grid/zoom/1 Красная книга ВЧК. Т. 1 / под ред. и с предисл. П. Макинциана.] — М., 1920. — 317 с. * [http://www.hrono.ru/dokum/191_dok/19180610chka.php Положение о чрезвычайных комиссиях, принятое на Всероссийской Конференции Чрезвычайной Комиссии 10.06.1918 г.] * [https://web.archive.org/web/20140922194723/http://lib.himoza.org/bin/win/HISTORY/FELSHTINSKY/gpu.txt ВЧК/ГПУ: документы и материалы. Ю. Г. Фельштинский. — М.: Издательство гуманитарной литературы, 1995.] * [https://web.archive.org/web/20140922194723/http://lib.himoza.org/bin/win/HISTORY/FELSHTINSKY/gpu.txt «Непроницаемые недра» ВЧК-ОГПУ в Сибири. 1918—1929 гг.] * {{Мәҡәлә|автор=Яковлева М. А.|заглавие=Дискуссии 1919–1921 годов о функциях и правах Всероссийской и Московской чрезвычайных комиссий: современный взгляд|оригинал=|ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2010/6/Iakovleva/|автор издания=|издание=Электронный журнал «[[Знание. Понимание. Умение]]»|тип=|место=|год=2010|том=|номер=6 — [[История]]|страницы=}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Революцион террор]] [[Категория:Рәсәй разведка ойошмалары]] [[Категория:РСФСР-ҙа репрессиялар]] cnq82trekt4qib56rkjcd3vfyuknvt7 Гәрәев Алексей Ғабдулла улы 0 155094 1300891 927529 2026-07-12T09:06:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300891 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гәрәев Алексей Ғабдулла улы''' — Өфө авиация институты һәм шул иҫәптән 1992—1993 йылдарҙа лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (1999). Сахалин утрауы өсөн үткәргес торба проектлауҙа ҡатнашыусы. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. == Биографияһы == Алексей Ғабдулла улы Гәрәев 1954 йылдың 10 ноябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. == Тормош һәм хеҙмәт юлы == 1978 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай, физик. 1978 {{comment|Өфө агрегат производство берекмәһе|Уфимское агрегатное производственное объединение}}ндә инженер булып хеҙмәт юлын башлай; 1980 йылдан — {{comment|Өфө дәүләт нефть техник университеты|УГНТУ}}нда: 1992—1993 йылдарҙа — лаборатория мөдире булып эшләй. Фәнни эшмәкәрлеге торбаларҙың үткәргестәрҙең коррозиянан һәм коррозия-механик емерелеүен прогнозлау һәм диагностикалау нигеҙендә уларҙың эшкә яраҡлы булыуын арттырыуға бәйләнгән. Гәрәев етәкселегендә магистраль газ торбаларының сатнау сығанаҡтарын билдәләү методикаһы эшләнә, ул Башҡортостан Республикаһынның, Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәренең һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәренең предприятиеларында индерелгән. Уның ҡатнашлығында Сахалин утрауы өсөн үткәргес торба проектлана һәм ғәмәлдә ҡулланыуға индерелә. 300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу авторы. :Хеҙмәттәре: * Торба үткәргестәрҙең сереп ярылыуы диагностикаһы. Өфө, 2003 (авторҙаш); * Коррозиялы мөхиттә материалдарҙың емерелеүе. Өфө, 2005 (авторҙаш); * Коррозиялы-механик шарттарҙа газ-нефть үткәргестәрҙең хәүефһеҙлеген арттырыу. Санкт-Петербург, 2012 (авторҙаш). Патенттарға лайыҡ булған уйлап сығарыуҙары торбаларҙы, атап әйткәндә, химик яҡтан актив шыйыҡсаларҙы үткәреү өсөн ҡулланылған эске яҡтан металдың сереүенә ҡаршы торған матдә менән ябылған торбаларҙы айырмайса механик тоташтырыуға ҡайтып ҡала. == Ғаиләһе == == Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары == * 1999 — техник фәндәр докторы == Сығанаҡтар == * https://patentdb.ru/author/411789 == Әҙәбиәт == * https://www.dissercat.com/content/prognozirovanie-dolgovechnosti-magistralnykh-truboprovodov-ekspluatiruyushchikhsya-v-usloviy Прогнозирование долговечности магистральных трубопроводов, эксплуатирующихся в условиях коррозионно-механических воздействий * https://search.rsl.ru/ru/record/01003085309 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110155433/https://search.rsl.ru/ru/record/01003085309 |date=2019-11-10 }} Разрушение материалов в коррозионных средах : учебное пособие для подготовки дипломированных специалистов по направлению 130600 «Оборудование и агрегаты нефтегазового пр-ва» / А. Г. Гареев, М. А. Худяков, И. Г. Абдуллин ; Федеральное агентство по образованию, Гос. образовательное учреждение высш. проф. образования «Уфимский гос. нефтяной техн. ун-т». — Уфа : Изд-во УГНТУ, 2005. — 122 с. : ил., табл.; 20 см; ISBN 5-7831-0728-X * Химическая технология. Химические производства — Технология органических веществ — Технология топлива — Переработка нефти и нефтяных газов. Производство нефтепродуктов — Оборудование и аппаратура нефтеперерабатывающих заводов — Коррозиеустойчивость и коррозия материалов. Защита от коррозии — Учебник для высшей школы Транспорт — Трубопроводный транспорт — Магистральные трубопроводы — Коррозия и защита от неё — Учебник для высшей школы == Һылтанмалар == * [башкирская-энциклопедия.рф/2-statya/10774-gareev-aleksej-gabdullovich.html {{БЭ2013|баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/3668 }} Гәрәев Алексей Ғабдулла улы] * [энциклопедия-урала.рф/index.php/Гареев_Алексей_Габдуллович Ирекле Урал энциклопедияһы] * [https://www.dissercat.com/content/prognozirovanie-dolgovechnosti-magistralnykh-truboprovodov-ekspluatiruyushchikhsya-v-usloviy Прогнозирование долговечности магистральных трубопроводов, эксплуатирующихся в условиях коррозионно-механических воздействий] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Шәхестәр:Өфө]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 3phe4tolyneautg3lq3t6kj1azzupoy Далай-лама XIV 0 155705 1300894 1286794 2026-07-12T09:34:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300894 wikitext text/x-wiki {{Иерарх | имя = Далай-Лама XIV,<br>Нгагванг Ловзанг Тэнцзин Гьямцхо | оригинал имени = ''Тибет теле'' '' བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ་'' | имя при рождении = Лхамо Дхондруб | изображение = Dalai Lama 1430 Luca Galuzzi 2007crop.jpg | описание изображения = | титул = далай-лама | порядок = 14 | церковь = | община = тибет буддизмы | һайлап алыныуы = 1937 (яңы кәүҙәләнеш тип танылған) | интронизация = 1940 йылдың 22 февраленән, <br>1950 йылдың 17 ноябренә тиклем (Тибеттың сәйәси башлығы булараҡ) | периодначало = 1935 (тыуыуы) | периодконец = | предшественник = Далай-лама XIII | преемник = | дата рождения = | место рождения = | принятие монашества = | сан = | награды = {{ряд | {{Филадельфийская медаль Свободы}} | [[Изображение:POL Order Ecce Homo BAR.png|60px|Орден «Ecce Homo»]] }} {{ряд | {{Орден Белого Лотоса}} | {{Орден Республики Тыва}} | {{Орден Улыбки}} }} {{ряд | {{Нобелевская медаль|1989}} | [[Файл:2006 Tenzin Gyatso Congressional Gold Medal front.jpg|20px|link=Золотая медаль Конгресса США|Золотая медаль Конгресса США]] }} }} '''Дала́й-ла́ма XIV''' ('''Нгагва́нг Ловза́нг Тэнцзи́н Гьямцхо́''', {{lang-bo|བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ་}}; 1935 йылдың 6 июлендә Ҡытай Республикаһының Цинхай (Такцер) ҡалаһында тыуған; тыуған осорҙағы исеме — '''Лхамо Дхондруб''') — Тибет буддизмы тарафдаштарының рухи лидеры. Донъя Нобель премияһы лауреаты (1989). 2007 йылда АҠШ-тың юғары наградаһы — АҠШ Конгресы Алтын миҙалы менән бүләкләнгән<ref>[http://www.dalailama.com/biography/awards-honors Awards & Honors: 2000—2013] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010231826/http://www.dalailama.com/biography/awards-honors |date=2011-10-10 }}</ref>. 2011 йылдың 27 апреленә тиклем һөргөнгә киткән Тибет хөкүмәтен етәкләгән (уны Лобсанг Сангай алмаштырған). == Биографияһы == Далай-лама XIV, Тэнцзин Гьямцхо тибет халҡының рухи юлбашсыһы лидер. Тибет буддистары Далай-ламалар Авалокитешвара (Ченрези), йәғни улар Миһырбанлыҡ бодхисаттванаһының ерҙәге кәүҙәләнеше; шуға ла ул бында тыуа, кешеләргә ярҙам итеү өсөн тыуа. Далай-лама тип танылған Лхамо Дхондруб яңы исем — '''Чжецун Чжампел Нгагванг Ешэ Тэнцзин Гьямцхо''' исемен алған. === Иртә осоро === Далай-лама XIV [[1935]] йылдың 6 июлендә Тибет провинцияһы Амдоның көньяҡ-көнсығышындағы киң үҙәнендә урынлашҡан кескәй генә һәм ярлы Такцер ауылында фәҡир крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Хәҙер был ерҙәр Цинхай атамалы ҡытай провинцияһы составында. Уның атаһы Чойкьон Цэринг һәм әсәһе Сонам Цомо (уның исеме һуңыраҡ Дики Цэринг тип үҙгәртелгән), ауылдың 20 ғаиләһе менән (бер нтсә этник ҡытайҙы ла индереп), һоло, бойҙай һәм картуф үҫтереү менән шөғөлләнгән. Уның туғыҙ ир туғаны һәм туғыҙ ҡыҙ туғаны булған. Тыуғанда ҡушылған исеме Лхамо Тхондуп («теләктәрҙе үтәүсе алиһә». Тибетта исем һайлағанда, сабыйҙың енесе иҫәпкә алынмай, шуның сәбәпле киләсәктәге Далай-лама ҡатын-ҡыҙ исемен алған. Был турала ул уйынсалап иҫкә алған<ref>Маянк Чхайя. Далай-лама: человек, монах, мистик М., 2010</ref>). Лхамо 16 бала араһында 9-сы бала булған (7 бала тере). Иң өлкән апаһы Цэринг Дролма. Өлкән ағаһы, Тхубтен Джигме Норбу, бөйөк [[лама]] Такцер Ринпоченың реинкарнацияһы тип танылған, һәм артабан Тибеттың иң танылған монастырҙарының береһе — Кумбумдың өлкән руханийы булып китә. Тағы бер ағаһы Лобсанг Самтен да монах булған. «Минең ерем һәм минең халҡым» автобиографияһында Далай-лама XIV: «Әгәр ҙә мин бай аристократик ғаиләлә тыуған булһам, мин иң ярлы тибетлыларҙың хис-тойғоларынан һәм ышаныстарынан тәьҫирләнмәгән булыр инем. Әммә үҙемдең ябай сығышым арҡаһында мин уларҙың фекерҙәрен аңлай, алдан күрә беләм, һәм шуның өсөн уларҙы ҡыҙғанам һәм һәр ваҡыт уларҙың яҙмышын еңеләйтергә тырыштым» тип яҙған. [[Файл:Dalai Lama boy.jpg|thumb|Далай-лама XIV йәш сағында]] [[1909]] йылда Далай-лама XIII, изге урындарға хаж ҡылғанда, Такцер ауылын барып күргән. Ул был урындың матурлығын билдәләгән һәм бында тағы ла килергә теләгәнлеген белдергән. [[1937]] йылда, Далай-лама XIII вафат булғандан һуң, Такцер ауылына уның яңы кәүҙәләнешен эҙләгән үҙенә бер төрлө ламалар төркөмө килгән. Кәрәкле һынауҙар (атап әйткәндә, алдағы Далай-лама XIII-сөнөң төрлө реликвияларын һәм уйынсыҡтарын күрһәткәс, ул: «Был минеке, минеке!» тигән) ике йәшлек Лхамо Тхондруб үҙенең элгәреһенең {{comment|кәүҙәләнеше|реинкарнация}} тип табылған. Далай-лама XIV үҙе далай-ламаларҙы инкарнациялауҙарҙың барыһы лә ысын булмаған тип һанай. Ул, бала сағында элекке тормошо тураһында сағыу төштәр күп күргәнлектән, үҙен Далай-лама V-нең кәүҙәләнеше (ҡаҙаныштары өсөн Тибетта «Бөйөк Бишенсе») тип атай. Такцер ауылы урынлашҡан Тибеттың көнсығыш районы Ҡытай Республикаһы контролендә булған. Тибет хөкүмәте һәм урындағы хакимиәт администрация менән оҙаҡ һөйләшеүҙәр алып барғандан һуң, 1939 йылдың 10 июлендә 4 йәшлек Лхамо ҙур карауан составында Тибеттың баш ҡалаһы йүнәлешендә ата-әсәһе йортонан китә. 3 айҙан, [[1939]] йылдың октябрендә, ҡарауан [[Лхаса]]ға килә. Йәш Далай-лама танылған австрия альпинисы һәм яҙыусыһы, Британия Һиндостанынан ҡасып килеп, Тибетта ете йыл йәшәгән {{comment|Немец национал-социалистик эшселәр партияһы|Национал-социалистической немецкой рабочая партия - НСДАП}} ағзһы һәм [[СС]] офицеры Генрих Харрер менән осраша. Харрер ул саҡта 11 йәшлек Далай-ламаға, тибетлылар өсөн иҫ киткес тойолған көнбайыш илдәре тураһында бик күп һөйләгән. Был фактты хәҙерге ҡытай пропагандаһы тибет етәкселәренең нацистар менән бәйләнештә булғанлығын «раҫлау».<ref>{{cite video |people=Peter Graves (host)|date=2005-04-26|title=Dalai Lama: Soul of Tibet|publisher=[[A&E Television Networks]]|accessdate=2010-09-03|time=08:00}}</ref> === Тәхеткә күтәрелеү һәм һөргөнгә китергә мәжбүр ителеү === Далай-лама 1940 йылдың 22 февралендә<ref>{{Cite web|accessdate = 2016-02-08|author = The Office of His Holiness the 14th Dalai Lama|title = Chronology of Events {{!}} The Office of His Holiness The Dalai Lama|url = http://www.dalailama.com/biography/chronology-of-events|publisher = www.dalailama.com}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170401120625/http://dalailama.com/biography/chronology-of-events |date=2017-04-01 }}</ref> в Тибет (1912—1951) дәүләтенең баш ҡалаһы Лхасала тәхеткә ултыртылған. Дегжунг Рингопочхе Кунга Тенпаи Ньи Ма регенты булған. [[1949]]—[[1950]]-се йылдарҙа ҡытай коммунистарының Тибетҡа Чамдо баҫып инеү операцияһынан һуң һәм уларҙың [[1951 йыл]]да Тибетты тыныс юл менән азат итеү тураһындағы Килешеүҙе хуплағандан һуң, ул туғыҙ йыл дауамында ҠХР үҙәк власы менән тыныс бергә йәшәү мөмкинлеге өсөн тырышҡан.<ref name="">[http://www.lhasa.ru/dalajlama/dalajlama14.html Биография Его Святейшества Далай-ламы XIV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081231130255/http://www.lhasa.ru/dalajlama/dalajlama14.html |date=2008-12-31 }}</ref>. 1959 йылғы ҡытайға ҡаршы Тибет ихтилалын баҫтырғандан һуң, ул [[1959 йыл]]дың 17 мартына ҡарата төндә Лхасаны ташлап китергә һәм [[Һиндостан]]да йәшеренергә мәжбүр була. Шул ваҡыттан бирле һөргөндәге Тибет хөкүмәте урынлашҡан Дхарамсалала (Химачал-Прадеш штаты) йәшәй. == Ғилем эстәүе == Далай-лама, ''геше-лхарамба'' («буддий фәлсәфәһе докторы») юғары дәрәжәһенә эйә булыр өсөн, алты йәшенән егерме биш йәшенә тиклем уҡыған. 24 йәшендә ул Тибеттың өс төп монастырь университетында: Дрепунгта, Сэрала һәм Ганденда алдан имтихан биргән. Йомғаҡлау имтихандары 1959 йылдың ҡышында Лхасаның төп ҡорамында йылына бер үтә торған доға ҡылыу байрамында (монлам) үткән. Имтихан көнөндә иртән Далай-лама утыҙ ғалимға логиканан имтихан биргән. Көндөң икенсе яртыһында ул ун биш ғалим менән фәлсәфәүи диспутта ҡатнашҡан. Кисен 35 ғалим унан монах дисциплинаһы һәм метафизика буйынса имтихан алған. Далай-лама 20 меңдән артыҡ ғалим-монах алдында имтиханды бик шәп итеп биргән һәм геше-лхарамба исеманә лайыҡ булған. == Тибет менән идара итеүе == [[1949 йыл]]да тибет-ҡытай мөнәсәбәттәре киҫкенләшкән. Ҡытай хөкүмәте Тибет Ҡытайҙың бер өлөшө тип ҡырталашҡан. Далай-лама: «1912 йылдан һәләкәтле 1950 йылға тиклем Тибет ''de facto'' башҡа державаға бойондороҡло булмаған, һәм беҙҙең статус бөгөнгәсә 1912 йылдағы кеүек ҡала» тип яҙған. [[1950 йыл]]дың 17 ноябрендә Ҡытай халыҡ-азатлыҡ армияһы Көнсығыш Тибетҡа инә, һәм был хәлде тағы ла ҡатмарлаша. 1950 йылдың 26 октябрендә МИД [[Һиндостан]] Сит ил эштәре министрлығы [[Пекин]]ға түбәндәге: «Хәҙер, ҡытай хөкүмәте Тибетҡа баҫып ингәндән һуң, тыныслыҡ һөйләшеүҙәрен бер үк ваҡытта башҡарып булмай, һәм тибетлыларҙың бер өлөшө ул һөйләшеүҙәрҙең баҫым аҫтында үтеүенән ҡурҡыуы тәбиғи. Ҡытай ғәскәрҙәренең Тибетҡа баҫып инеүе Ҡытайҙың төбәктә тыныслыҡ теләүе менән тура килмәй һәм борсолдоролоҡ ваҡиға итеп ҡарала. Һинд хөкүмәте шулай тип иҫәпләй» тип яҙылған нотаны ебәрә. Шул уҡ йылда Тибеттың Милли ассамблеяһының ғәҙәттән тыш сессияһы ул саҡта 15 йәшлек кенә Далай-ламаға барса рухи һәм донъяуи власты тулыһынса үҙ ҡулына алыуын үтенә. [[1950 йыл]]дың 17 ноябрендә Далай-лама Тензин Гьямцхоны Тибеттың рухи һәм донъяуи хакимы тәхетенә ултыртыла. [[2001 йыл]]да Тибетта тарихта беренсе тапҡыр Калон Трип (премьер-министр) вазифаһына демократик һайлауҙар уҙғарылған<ref name="official_site">[http://dalailama.com/page.14.htm His Holliness the 14th Dalai Lama. Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080909021035/http://dalailama.com/page.14.htm |date=2008-09-09 }}</ref>. 2007 йылда Далай-лама «Эхо Москвы» гәзитенә интервьюһында, бөтә халыҡ һайлауҙары барышында сәйәси етәкселекте һайлағандан һуң, ул «яртылаш отставкаламын» ти. Шулай уҡ Далай-лама үҙенең артабанғы кәүҙәләнештәрендә сәйәси лидер булмаясағын, ә далай-ламдар институты тибет халҡының ҡарамағында ҡала.<ref name="interview">''Максимова, Марина'' [http://nervana.net.ru/buddism/dalay-lama/echo.htm Интервью с Далай-ламой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223231759/http://nervana.net.ru/buddism/dalay-lama/echo.htm |date=2009-02-23 }} // [[Эхо Москвы]], 01.01.2007</ref> [[2011 йыл]]дың мартында Далай-лама һөргөндәге Тибет хөкүмәте менән сәйәси идаралыҡ итеүҙән китеүе тураһында белдерә<ref>{{cite news|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1598037|title=Далай-лама уходит из политики|date=10 марта 2011 года|publisher=[[Коммерсантъ]]}}</ref>. 2012 йылдың июлендә Далай-лама, ҡытай властары иғлан итеүенә ҡарамаҫтан, Тибеттың бойондороҡһоҙлоғона ынтылмауын, ә уның Ҡытай Халыҡ Республикаһы составында демократик автономлы йәшәүен теләгәнен әйтә. «Мин ҡабатлайым: беҙ бойондороҡһоҙлоҡҡа ынтылмайбыҙ»<ref>[http://dalailama.ru/video/1194-reuters-interview.html Его Святейшество Далай-лама ответил на вопросы агентства Рейтер " Далай-лама XIV<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Ҡытай Халыҡ Республикаһының рәсми фекеренсә, Далай-лама — «дингә арҡаланып, оҙаҡ йылдар дауамында Ҡытайҙы тарҡатыу эшен алып барыусы сәйәси һөрөлгән кеше»<ref>{{Cite web |url=http://russian1.people.com.cn/31521/7443236.html |title=Прагматизм без морали США нанесёт ущерб статусу «великой державы» страны<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2014-01-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160105100343/http://russian1.people.com.cn/31521/7443236.html |archivedate=2016-01-05 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160105100343/http://russian1.people.com.cn/31521/7443236.html |date=2016-01-05 }}</ref>. == Ахимса зонаһы. Нобель тыныслыҡ премияһына лайыҡ булыуы == {{main|Зона ахимсы}} [[1987 йыл]]дың сентябрендә Далай-лама ''«көс ҡулланылмаған тулыһынса демилитарләштерелгән зона» тип башта Тибетты, һуңғараҡ Ер шары дәүмәленә тиклем еткереләсәк"'', ''Ахимса зонаһы'' йәки ''Тыныслыҡ зонаһы'' ({{lang-en|Zone of Ahimsa}}) тип аталған сәйәси программаһын тәҡдим иткән<ref name="andreev">''Андреев А. И.'' Тибет в политике царской, советской и постсоветской России. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та; Изд-во А.Терентьева «Нартанг», 2006.- 464 с. ISBN 5-288-03813-9 ISBN 5-901941-16-0. — [https://books.google.com/books?id=50cwAQAAIAAJ&q=%D0%97%D0%BE%D0%BD%D0%B0+%D0%90%D1%85%D0%B8%D0%BC%D1%81%D1%8B&dq=%D0%97%D0%BE%D0%BD%D0%B0+%D0%90%D1%85%D0%B8%D0%BC%D1%81%D1%8B&hl=ru&ei=S4v_TPbcBNHBswbngvTyDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCYQ6AEwAA С.403].</ref><ref name="mn">''Радышевский Д.'' Земной Будда: лидер без страны // [[Московские новости]]. 1994. 15-22 мая. С.14</ref>. Программала ''тыныслыҡ зонаһы булараҡ'' Тибеттың, ҡоралдың төрлө төрҙәренән азат ителеп, кеше менән тәбиғәттең гармониялы һыйышып йәшәй алыу урыны, тип тәҡдим ителә<ref name="krugosvet" />. «Урталыҡ юлы» тип аталған план тәҡдим иткәне өсөн Далай-лама XIV [[1989 йыл]]дың октябрендә Тыныслыҡ Нобель премияһына лайыҡ була <ref name="krugosvet">[http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/DALA-LAMA.html ДАЛАЙ-ЛАМА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812181830/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/DALA-LAMA.html |date=2020-08-12 }} // онлайн-энциклопедия «[[Кругосвет]]»</ref>. Нобель комитеты Далай-ламаның даими рәүештә Тибетты ҡытай оккупацяһынан ҡотҡарыуҙа, һәм [[1989 йылғы]] ''«халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙе хәл иткәндә конструктив һәм алдан күрәҙәселек иткән тәҡдимдәре халыҡ-ара, кеше хоҡуҡтары һәм глобаль экологик мәсьәләләрҙе хәл итергә ярҙам итә тип һанай''<ref name="nobel">''Tore Frängsmyr,Irwin Abrams'' Peace, 1981—1990. — World Scientific, 1997. ISBN 981-02-1181-3, ISBN 978-981-02-1181-3. — [https://books.google.ru/books?id=hfxnpK0TQp4C&pg=PA233&dq=dalai+lama+mahatma+gandhi&hl=ru&ei=BYwkTZKACYLsObyv-N8C&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEMQ6AEwBQ#v=onepage&q=dalai%20lama%20mahatma%20gandhi&f=false С.233]</ref>. == Рәсәйгә килеүе == Далай-лама [[Рәсәй]]гә 1979, 1982 йылда, 1986, 1991, 1992, 1994, 1996 һәм 2004 йылдарҙа<ref name=autogenerated1>{{Cite web|accessdate = 2015-12-31|title = «Мы видим дискриминацию» » Далай-лама XIV|url = http://dalailama.ru/news/pending/1318-dalai-lama.html|publisher = dalailama.ru}}</ref> килгән. 1986 йылда, Ленинградҡа бер көнлөк визит менән килгәндә, Далай-лама урындағы көнсығышты өйрәнеүселәр (А. Терентьев һ. б.) һәм шулай уҡ бер нисә «йәшерен» буддистар менән осрашҡан, шулай уҡ үҙенең фатихаһын биреп, бер нисәһе менән аралашҡан. 2004 йылғы килеүендә Ҡалмыҡ Республикаһының баш ҡалаһы [[Элиста]]ла ике көн булған. 2009 йылда сит ил эштәре министры Сергей Викторович Лавров Далай-ламаның Рәсәйгә пастырь визиты рөхсәт итеү мөмкин, бының өсөн бер ҡаршылыҡ та юҡ, тип белдерҙе. Шулай ҙа, Далай-лама 2012 йылда сәйәси ғәмәлдәренән арынып, (хәҙер инде ул (һөргөндәге) Үҙәк тибет хакимиәтенең сәйәси етәксеһе түгел), буддизмдың рухи лидеры ролендә раҫланһа ла<ref name=autogenerated1 />, РФ Сит ил эштәре министрлығы буддистарҙың уға виза биреү үтенесенә яуапһыҙ ҡалды. == Һуңғы йылдарҙағы наградалары == Йылмайыу ордены<ref>{{cw|url=http://orderusmiechu.pl/kawalerowie/?first_letter=D|title=Dalajlama XIV|publisher=[[Орден Улыбки]]|date=|accessdate=27 августа 2017}}</ref>. {| class="wikitable" |- | '''2001 й. 10 июне''' | «Ecce Homo» ордены<ref>{{cw|url=https://www.dalailama.com/the-dalai-lama/events-and-awards/major-awards-and-honorary-conferments|title=Awards & Honors 2000 - 2015|publisher=[[Далай-лама]]|date=|accessdate=27 августа 2017}}</ref> Польша |- | '''2005 й. 27 июле''' | Премия мира земли Гессен Парламент земли Гессен (Висбаден, Германия) |- | '''2005 й. 12 авгусы''' | Премия мира фонда «Манхай» Фонд «Манхай» (Көньяҡ Корея) |- | '''2005 й. 25 сентябре''' | Honoris causa (Почётная докторская степень) Рутгерский университет (Нью-Джерси, АҠШ) |- | '''2005 й. 6 ноябре''' | Премия «Сострадание и вдохновение» Американский Гималайский Фонд (Сан-Франциско, АҠШ) |- | '''2006 й. 16 феврале''' | Премия Бен Гуриона Университет имени Бен-Гуриона в Беэр-Шеве (Израиль) |- | '''2006 й. 4 майы''' | Honoris causa (Почётная докторская степень) Университет Сантьяго (Сантьяго, Чили) |- | '''2006 й. 9 сентябре''' | Почётное гражданство Канады (Канада) |- | '''2006 й. 19 сентябре''' | Honoris causa (Почётная докторская степень) Университет Буффало (Нью-Йорк, АҠШ) |- | '''2006 й. 14 октябре''' | Honoris causa (Почётная докторская степень) в области биологии Третий университет Рима (Рим, Италия) |- | '''2006 й. 10 декабре''' | Орден Белого Лотоса Ҡалмыҡстан<ref name="bio">http://www.savetibet.ru/dalaj-lama/2005/dalaj-lama-bio.php Биография Его Святейшества Далай-ламы</ref> |- |- | '''2007 й. 15 сентябре''' | Золотая медаль Конгресса США<ref>{{cw|url=https://www.govtrack.us/congress/bills/109/s2784/text|title=Fourteenth Dalai Lama Congressional Gold Medal Act|publisher=[[Конгресс США]]|date=15 сентября 2006|accessdate=27 августа 2017}}</ref><ref>{{cw|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/10/20071017-3.html|title=President Bush Attends Congressional Gold Medal Ceremony Honoring the Dalai Lama |publisher=[[Белый дом]]|date=17 октября 2007|accessdate=27 августа 2017}}</ref><ref>{{cw|url=https://www.dalailama.com/messages/acceptance-speeches/u-s-congressional-gold-medal/congressional-gold-medal|title=U.S. Congressional Gold Medal Ceremony Acceptance Speech|publisher=[[Далай-лама]]|date=17 октября 2007|accessdate=27 августа 2017}}</ref> АҠШ |- | '''2011 й. 18 авгусы''' | Медаль Honoris causa (Почётного доктора) Тарту университеты Эстония<ref>{{cite web|author=|authorlink=|datepublished=2011-08-18|url=http://lenta.ru/news/2011/08/18/tartu/|title=Далай-лама стал почетным доктором Тартуского университета|format=|work=|publisher=[[Лента.ру]]|accessdate=2011-08-19|lang=|description=}}</ref> |- | '''2012 й. 1 феврале''' | Тыва Республикаһы ордены [[Тыва]]<ref>[http://savetibet.ru/2012/02/03/dalai-lama.html Его Святейшеству Далай-ламе присвоен Орден Республики Тыва]</ref> |- | '''2012 й. 29 марты''' | Темплтон премияһы Фонд Темплтона<ref>{{статья|автор=Cathy Lynn Grossman.|заглавие=Dalai Lama wins Templeton Prize in science, religion|ссылка=http://content.usatoday.com/communities/Religion/post/2012/03/dalai-lama-templeton-prize-compassion/1#.T3S0MaEZnVK|язык=en|издание=USA today|год=Mar 29, 2012}}</ref> |- | '''24 ноября 2013''' | Медаль гуманитарных заслуг Австрийского Общества Альберта Швейцера<ref>[http://www.oeasg.org/241113.htm Bild-Bericht — Empfang Sr. Heiligkeit des 14ten Dalai Lama in Kyoto (Japan) am 24. November 2013]</ref> |- | '''2015 й. 26 октябре''' | Филадельфийская медаль Свободы<ref>{{cw|url=https://constitutioncenter.org/liberty-medal/recipients/his-holiness-the-14th-dalai-lama-of-tibet|title=His Holiness the 14th Dalai Lama of Tibet|publisher=[[Национальный центр конституции]]|date=|accessdate=27 августа 2017}}</ref><ref>{{cw|url=http://tibet.net/2015/10/his-holiness-the-dalai-lama-receives-2015-liberty-medal/|title=His Holiness the Dalai Lama Receives 2015 Liberty Medal|publisher=[[Центральная тибетская администрация]]|date=28 октября 2015|accessdate=27 августа 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170828102138/http://tibet.net/2015/10/his-holiness-the-dalai-lama-receives-2015-liberty-medal/ |date=2017-08-28 }}</ref> Национальный центр конституции (National Constitution Center) |} == Ҡараштары == === Фәнгә ҡарашы === Далай-лама (әгәр ҙә ул конкрет бер кешегә файҙа килтерһә) кешене клонлау тәжрибәһен хуплай, ләкин бындай тәжрибәнең киң таралыуына ҡаршы<ref>[http://www.newizv.ru/news/?id_news=25073&date=2005-05-27 Далай-лама XIV. «Я мог бы стать трактористом» — Новые Известия<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Далай-лама компьютер нигеҙендә аңдың мөмкин булыуын кире ҡаҡмай<ref>[http://region.computerra.ru/offline/2000/42/5284/ Компьютерра: все новости про компьютеры, железо, новые технологии, информационные технологии<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080305143736/http://region.computerra.ru/offline/2000/42/5284/ |date=2008-03-05 }}</ref>. === Халыҡ-ара проблемалар === 1998 йылда Кристофер Хитченс «Аум Синрикё» хәрәкәтенә нигеҙ һалыусы Сёко Асахара Далай-Лама XIV-гә 45 млн рупий (йәки 140 млн иен, йәки 1,2 млн доллар) аҡса биреп, юғары кимәлдә бер нисә осрашыуға лайыҡ була, тип яҙҙы<ref>''[[Хитченс, Кристофер|Hitchens, Chrisopher]]'' [https://web.archive.org/web/20100406020143/http://www.salon.com/news/1998/07/13news.html His material highness] // {{нп3|Solon|Solon||Salon (website)}}, 13 July 1998 </ref>. 2010 йылда «Independent» британ гәзите, ошо фактты телгә алып, Далай-лама «Аум Синрикё» һәм уның лидерын хуплағаны өсөн һәр саҡ үкенеү тойғоһо менән йәшәй, тип яҙҙы<ref>[https://www.independent.co.uk/voices/faith/the-dalai-lama-a-very-earthly-representative-2134033.html The Dalai Lama: A very earthly representative] // [[Independent]], 15 November 2010</ref>. 2018 йылда буддолог, 90-сы йылдарҙа Далай-ламаның шәхси тәржемәсеһе булып эшләгән «Буддизм в России» журналының баш редакторы Терентьев Андрей Анатольевич, «Россия сегодня» мәғлүмәт агентлығына комментарийҙарында Далай-ламаның, Асахара 90-сы йй. Дармсалаға килеп урындағы етем балалар интернатына иғәнә биргәне һәм шуның өсөн Далай-ламанан рәхмәт грамотаһы алғаны хаҡында хәтерләп яҙҙы. Асахараның рухи ҡаҙаныштары тураһында һорау бирелгәс, Далай-лама, Терентьев әйтеүенсә, тәржемәсегә «ҡырын» ҡарап, "уның [Асахараның] рухи ҡаҙаныштары тураһында бер ни белмәүе"н белдергән. Терентьев ни өсөн бындай һорау яңғырауын аңлата: мәскәү метроһында уның ҡулына Аум синрикё листовкаһы килеп эләгә, һәм унда Асахараның Далай-лама менән бергә төшкән фотографияһы, шулай уҡ, йәнәһе, Асахараның ҙур рухи ҡаҙаныштарын раҫлаусы Далай-ламаның дипломы фотокүсермәһе була. Был листовканы лупа ярҙамында тикшергәндән һуң, Терентьев дипломдың ысынында «уның бер ниндәй ҙә рухи ҡаҙаныштары өсөн түгел, ә етем тибет балаларына алдараҡ индерелгән иғәнә өсөн бирелгән рәхмәт хаты» икәнлегенә төшөнә. Бынан тыш, Аум синрикё тәғлимәтенең сығанағына ҡағылып, Терентьев «был буддист һәм христиан терминдары бутҡаһы ғына икәнлеген, һәм тағы нимәлер, әммә буддизмға мөнәсәбәтле түгеллеген» иҫбатлай һәм «„Буддизм России“ журналында беҙ, „Асахараның, йәнәһе, буддизм менән бәйләнгәнлеге йәғни уны буддизм хуплағанлығын раҫлаусы нигеҙ юҡ“ тип, Асахараның эшмәкәрлеген фашлаған материалдар баҫтырҙыҡ»<ref name="Терентьев">{{cite web|url=https://ria.ru/world/20180706/1524126754.html|title=Глава "Аум Синрике"* отношения к религии не имел, сообщил буддолог|date=2018-07-06|publisher=«[[Россия сегодня]]»|accessdate=2018-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180725202456/https://ria.ru/world/20180706/1524126754.html|archivedate=2018-07-25}}</ref>. 2015 йылдың декабрендә Далай-лама XIV «Ислам дәүләте» террористик төркөмө менән диалог кәрәклеге тураһында<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-27|title = Далай-лама заявил о необходимости диалога с «Исламским государством»|url = http://www.rbc.ru/rbcfreenews/5665a3b89a79471d895f09d7|publisher = [[РБК]]}}</ref>: «Тыңларға, аңларға, нисек булһа ла ихтирам күрһәтер кәрәк. Беҙҙең бүтән юлыбыҙ юҡ» тигән белдереү яһаны. == Далай-лама XIV әҙәбиәттә, кино сәнғәтендә һәм музыкала == * Австрия сәйәхәтсеһе, альпинисы һәм яҙыусыһы Генрих Харрер үҙенең донъяның 53 теленә тәржемә ителгән «Семь лет в Тибете» китабында Далай-лама XIV менән ете йыл аралашыуы тураһында иҫтәлектәрен тасуирлай. 1997 йылда был китап буйынса төп ролде Брэд Питт уйнаған «Тибетта ете йыл» фильмы төшөрөлә . * 1997 йылда шулай уҡ режиссёр Мартин Скорсезеның «Оскар» премияһының 4 номинацияһына лайыҡ булған «Кундун» фильмы экрандарға сыға. * Rammstein төркөмө альбомында «Dalai Lama (Flugsangst)» тигән йыр бар — немец теленән «Далай-лама (Осоуҙан ҡурҡыу)» тип тәржемә ителә — йыр Далай-Лама XIV-нең осорға ҡурҡыуын бәйән итә. * яҙыусы Кристофер Баклиҙың 2012 йылдағы, АҠШ-та супер-ҡорал булдырылыуы һәм юл ыңғай ҡытай махсус хеҙмәттәре Далай-ламаны ағыулауы тураһындағы хәбәр таралыуы, ғөмүмән ҡытай-америка мөнәсәбәттәрен тергеҙеүсе «Они ведь едят щенков, правда?» романы<ref>https://www.livelib.ru/book/1000627877-oni-ved-edyat-schenkov-pravda-kristofer-bakli. Книга Кристофер Бакли «Они ведь едят щенков, правда?»</ref>. * Дэвид Мичиҙың «Кошка Далай-Ламы» китабында Нью-Дели төпкөлөндә бесәй балаһын ҡотҡарыу һәм уның Далай-Ламаның яратҡан йорт йәнлегенә әйләнеп йәшәүе тураһында тарих. «Кошка Далай-Ламы» әҫәренең фабулаһы уйлап сығарылһа ла, Далай-Лама XIV, әҫәрҙең ҡатнашыусыһы булғанлыҡтан, уның көнкүреше, тормошо һүрәтләнә. == Библиография == === Инглиз телендә библиография === * «My Land and My People», Potala Publications, New York, [[1962]] * «The Opening of the Wisdom Eye», The Theosophical Publishing House, Illinois, [[1966]] * «The Buddhism of Tibet and the Key to the Middle Way» — translated by Jeffrey Hopkins and Lati Rinpoche, Wisdom Publication, London, [[1975]] * «Universal Responsibility and the Good Heart», Library of Tibetan Works and Archives, Dharamsala, [[1977]] * «Advice from Buddha Shakyamuni», Library of Tibetan Works & Archives, Dharamsala, [[1982]] * «Collected Statements, Interviews & Articles», Department of Information & International Relations, Dharamsala, [[1982]] * «Four Essential Buddhist Commentaries», Library of Tibetan Works and Archives, Dharamsala, [[1982]] * «Kindness, Clarity and Insight», translated and edited by Jeffery Hopkins, [[Snow Lion Publications]], Ithaca, [[1984]] * «Kalachakra Tantra Rite of Initiation», by H.H. the Dalai Lama and Jeffrey Hopkins, Wisdom Publication, Boston, [[1985]] * «Opening the Eye of New Awareness», translated by Donald S. Lopez with Jeffrey Hopkins, Wisdom Publication, London, [[1985]] * «The Bodhgaya Interviews», edited by Jose Ignacio Cabezon, Snow Lion Publications, Ithaca, New York, [[1988]] * «The Dalai Lama at Harvard», translated and edited by Jeffery Hopkins, Snow Lion Publications, Ithaca, [[1988]] * «Transcendent Wisdom», translated, edited & annotated by B. Alan Wallace, Snow Lion Publications, Ithaca, [[1988]] * «The Union of Bliss & Emptiness», translated by Dr. Thupten Jinpa, Snow Lion Publications, Ithaca, [[1988]] * «Ocean Of Wisdom», Clear Light Publications, New Mexico, [[1989]] * «The Global Community & the Need for Universal Responsibility», Wisdom Publications, Boston, [[1990]] * «The Meaning of Life», translated by Jeffrey Hopkins, Snow Lion Publications, Ithaca, [[1990]] * «My Tibet», by H.H. the Dalai Lama & Galen Rowell, University of California Press, [[1990]] * «The Nobel Peace Prize and the Dalai Lama», compiled & edited by Sidney Piburn, Snow Lion Publications, Ithaca, [[1990]] * «Policy of Kindness», compiled and edited by Sidney Piburn, Snow Lion Publications, Ithaca, [[1990]] * «The Meaning of Life from a Buddhist Perspective», translated and edited by Jeffrey Hopkins, Wisdom Publications, Boston, [[1993]] * «Mind Science — An East — West Dialogue» — by H.H. the Dalai Lama with Herbert Benson, Robert A. Thurman, Howard E. Gardner, Daniel Goleman, Wisdom Publications, USA, [[1991]] * «Path to Bliss», Snow Lion Publications, Ithaca, [[1991]] * «Freedom in Exile», Harper Collins, New York, [[1991]] * «Words of Truth», Wisdom Publications, Boston, [[1993]] * «A Flash of Lightning in the Dark of Night», Shambala Publications, Boston, [[1994]] * «Awakening the Mind, Lightening the Heart», edited by John Avedon & Donald S. Lopez, Harper Collins, [[1995]] * «Commentary on the Thirty Seven Practices of a Bodhisattva», translated by Acharya Nyima Tsering, edited by Vyvyan Cayley and Mike Gilmore, Library of Tibetan Works and Archives, Dharamsala, [[1995]] * «Dialogues on Universal Responsibility & Education», Library of Tibetan Works and Archives, Dharamsala, [[1995]] * «Dimensions of Spirituality», Snow Lion Publication, Ithaca, [[1995]] * «Essential Teachings», [[1995]] * «His Holiness the Dalai Lama Speeches Statements Articles Interviews from 1987 to June 1995», Department of Information and International Relations, Dharamsala, [[1995]] * «The Path to Enlightenment», translated & edited by Glenn H. Mullin, Snow Lion Publications, Ithaca, 1995 * «The Power of Compassion», Harper Collins, India, 1995 * «The Spirit of Tibet: Universal Heritage — Selected Speeches and Writings», edited by A.A. Shiromany, Tibetan Parliamentary and Policy Research Center, New Delhi, [[1995]] * «Violence & Compassion/Power of Buddhism», by H.H. the Dalai Lama with Jean Claude Carriere, Doubleday, New York, [[1995]] * «Yoga Tantra Paths to Magical Seats», by H.H. the Dalai Lama, Dzong-ka-ba and Jeffery Hopkins, Snow Lion Publication, Ithaca, [[1995]] * «The Way to Freedom», edited by John Avedon & Donald S. Lopez, Harper Collins, New Delhi, [[1995]] * «The World of Tibetan Buddhism», translated, edited and annotated by Dr. Thupten Jinpa, Wisdom Publications, Boston, [[1995]] * «Beyond Dogma», Souvenir Press Ltd., London, [[1996]] * «The Good Heart — A Buddhist Perspective on the Teachings of Jesus», Wisdom Publications, Boston, [[1996]] * «The Gelug/Kagyu Tradition of Mahamudra» — by H.H. the Dalai Lama & Alexander Berzin, Snow Lion Publications, Ithaca, [[1997]] * «Healing Anger: The Power of Patience from a Buddhist Perspective», translated by Dr. Thupten Jinpa, Snow Lion Publications, Ithaca, [[1997]] * «The Heart of Compassion», Published by Foundation for Universal Responsibility, Delhi, India, [[1997]] * «The Joy of Living and Dying in Peace», edited by John Avedon & Donald S. Lopez, Harper Collins, New Delhi, [[1997]] * «Love, Kindness and Universal Responsibility», Paljor Publications, New Delhi, [[1997]] * «Sleeping, Dreaming and Dying», edited and narrated by Francisco Varela, Wisdom Publications, Boston, [[1997]] * «The Art of Happiness», by H.H. the Dalai Lama & Howard C. Cutler, Riverhead Books, New York, [[1998]] * «The Four Noble Truths», translated by Dr. Thupten Jinpa, edited by Dominique Side & Dr. Thupten Jinpa, Thorsons, London, [[1998]] * «The Path to Tranquillity. Daily Meditations», compiled and edited by Renuka Singh, Penguin Books, New Delhi, [[1998]] * «The Political Philosophy of His Holiness the Dalai Lama-Selected Speeches and Writings», edited by A.A. Shiromany, Tibetan Parliamentary and Policy Research Center, New Delhi, [[1998]] * «Ancient Wisdom, Modern World — Ethics for a New Millennium», Little Brown and Company, London, [[1999]] * «Consciousness at the Crossroads — Conversations with the Dalai Lama on Brain Science and Buddhism», Snow Lion Publications, Ithaca, [[1999]] * «The Heart of the Buddha’s Path», translated by Dr. Thupten Jinpa, edited by Dominique Side & Dr. Thupten Jinpa, Thorsons, London, [[1999]] * «The Little Book of Buddhism», compiled and edited by Renuka Singh, Penguin Books, New Delhi, [[1999]] * «Training the Mind», Wisdom Publications, Boston, [[1999]] * «The Dalai Lama’s Book of Transformation», Thorson Publications, London, 2000 * «A Simple Path», Thorson Publications, London, [[2000]] * «Transforming the Mind», translated by Dr. Thupten Jinpa, edited by Dominique Side & Dr. Thupten Jinpa, Thorsons, London, [[2000]] * «An Open Heart», edited by Nicholas Vreeland, Little Brown and Company, New York, [[2001]] * «Stages of Meditation», translated by Geshe Lobsang Jordhen, Lobsang Choephel Ganchenpa and Jeremy Russell, Snow Lion, Ithaca, [[2001]] * «Advice on Dying», translated and edited by Jeffrey Hopkins, Random House, London, [[2002]] * «Essence of the Heart Sutra», Wisdom Publications, Boston, [[2002]] * «How to Practice», translated and edited by Jeffrey Hopkins, Simon & Schuster, New York, [[2002]] * «Illuminating the Path to Enlightenment», Thubten Dhargye Ling, Long Beach, [[2002]] * «The Compassionate Life», Wisdom Publications, Boston, [[2003]] * «Warm Heart Open Mind», the Dalai Lama Trust NZ, [[2003]] * «365 Dalai Lama Daily Advice from the Heart», edited by Mathieu Ricard, Element, London, [[2003]] * «Many Ways to Nirvana», Penguin Books, India, [[2004]] * {{книга|заглавие= The New Physics and Cosmology: Dialogues with the Dalai Lama |ответственный= Edited and narrated by Arthur Zajonc with the assistance of Zara Houshmand |издание= 1st Edition |издательство= Oxford University Press |год= 2004 |allpages= 264 |серия= The Mind and Life Series |isbn= 978-0-19-515994-3 }} * «The Wisdom of Forgiveness», by H.H. the Dalai Lama and Victor Chan, Riverhead Books, New York, [[2004]] * «The Universe in a Single Atom — The Convergence of Science and Spirituality», Morgan Road Books, New York, [[2005]] === Рус телендә библиография === * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = [[Моя земля и мой народ]]|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1962|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор =Далай-лама XIV.|часть =|заглавие =Буддизм Тибета|оригинал =|ссылка =http://www.philosophy.ru/library/asiatica/buddhica/dalai1.html|ответственный =|издание =|место =|издательство =|год =1990|том =|страницы =|страниц =|серия =|isbn =|тираж =}} {{Архивировано|url=https://www.webcitation.org/67iQ9f37r?url=http://www.philosophy.ru/library/asiatica/buddhica/dalai1.html |date=2012-05-17 }} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = [[Свобода в изгнании]]|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1992|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Политика доброты. Сборник|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1996|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор=Далай-Лама XIV|заглавие=[[Мир тибетского буддизма]]|место=СПб|издательство=Нартанг|год=1996|страниц=226|страницы = |isbn = }} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = [[Искусство быть счастливым]]|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1999|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}, в соавторстве с доктором Говардом К. Катлером * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = [[Этика для нового тысячелетия]]|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 2001|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Гарвардские лекции|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 2003|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Сострадательная жизнь. Путь к жизни, полной смысла|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 2003/2004|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Открытое сердце|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 2004|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Сила сострадания|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Открытый мир|год = 2005|том = |страницы = |страниц = 192|серия = Самадхи|isbn = 5-9743-0033-5|тираж = 4000}} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Благое сердце. Беседы с Далай-ламой об учении Иисуса|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 2006|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Комментарий на 37 Практик бодхисаттвы|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Открытый мир|год = 2006|том = |страницы = |страниц = 240|серия = Самадхи|isbn = 5-9743-0053-X|тираж = 3000}} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Доброта, ясность и постижение сути|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Открытый мир|год = 1993/2007|том = |страницы = |страниц = 448|серия = Самадхи|isbn = 978-5-9743-0035-1|тираж = 3000}} * {{книга|автор=|заглавие=[[Далай-лама о Дзогчене. Учения Пути великого совершенства]]|место=М|издательство=Цасум Линг & Институт Общегуманитарных Исследований|год=2002|страниц=272|страницы = |isbn = 5882300142}} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Как дарить любовь|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Открытый мир|год = 2007|том = |страницы = |страниц = 208|серия = Самадхи|isbn = 978-5-9743-0061-5|тираж = 3000}} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Фонарь, освещающий Путь. Наставления великих учителей тибетского буддизма|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Открытый мир|год = 2007|том = |страницы = |страниц = 304|серия = Самадхи|isbn = 978-5-9743-0091-2|тираж = 3000}} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Махамудра традиции Гелуг-Кагью|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Открытый мир|год = 2005/2009|том = |страницы = |страниц = 460|серия = Самадхи|isbn = 978-5-9743-0126-1|тираж = 3000}} * {{книга|автор=Далай-лама, София Стрил-Ревер (сост.)|заглавие=[[Моя духовная биография]]|место=М.|издательство=Деком|год=2010|страниц=208|страницы = |isbn =978-5-89533-223-8}} * Маянк Чхайя «Далай-лама. Человек, монах, мистик». Биография, написанная с официального разрешения Далай-ламы. Пер. с англ. (издание 2007). Рус. издание — 2009. * Его Святейшество Далай Лама 14 и Пол Экман. Мудрость Востока и Запада. Серия: Сам себе психолог. Издательство: Питер, 2011 г. * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|заглавие = Ступени созерцания. Комментарий к трактату Камалашилы «Бхаванакрама»|место = М.|издательство = Фонд «Сохраним Тибет»|год = 2016|страниц = 200|серия = Наланда|isbn = 978-5-905792-21-2}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Гоулман, Дэниел|Гоулман Д.]]|заглавие = Сила добра: Далай-лама о том, как сделать свою жизнь и мир лучше|оригинал = A Force for Good: The Dalai Lama's Vision for Our World | место= М.|издательство=[[Альпина Паблишер]]|год = 2016|страниц = 293|isbn = 978-5-9614-5941-8|тираж= 2000|ref=Гоулман}} * {{БРЭ |статья= Далай-лама XIV|id=2627929|автор=[[Терентьев, Андрей Анатольевич|Терентьев А. А.]]|том=8|страницы=251|ref= }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Далай-лама XIV |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = }} * [http://www.dalailama.com/ Официальный сайт], [http://dalailama.ru/ русскоязычная версия официального сайта] * [http://www.savetibet.ru/dalaj-lama.php Раздел, посвящённый Далай-ламе XIV, на сайте Центра тибетской культуры и информации в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210309150819/http://www.savetibet.ru/dalaj-lama.php |date=2021-03-09 }} * {{ВТ-ЛП|Далай-лама XIV}} * [http://www.savetibet.org.ua/ Сохраним Тибет — Культура, политика, традиция, буддизм.]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20040803033952/http://www.nobel.se/peace/laureates/1989/index.html Страница лауреатов Нобелевской премии мира 1989 года] * [https://web.archive.org/web/20151008183852/http://www.dalailamafoundation.org/ Фонд Далай-ламы] * [http://www.religare.ru/article44027.htm Далай-лама выступил против христианских миссионеров в Монголии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808195318/http://www.religare.ru/article44027.htm |date=2020-08-08 }} * [http://www.dharmawiki.ru/ Жизнеописание всех Далай-лам]{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20090218142116/http://runewsweek.ru/globus/26488 Интервью с Далай-лама XIV, в «RuNewsweek», автор Леонид Рагозин] * [https://www.livelib.ru/book/1000627877-oni-ved-edyat-schenkov-pravda-kristofer-bakli. Книга Кристофер Бакли «Они ведь едят щенков, правда?»]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{нормативный контроль}} {{Далай-ламы}} {{Нобелевская премия мира 1976—2000}} {{Тибет в темах}} {{Дзогчен}} {{Награждённые Филадельфийской медалью Свободы}} [[Категория:Далай-ламалар]] [[Категория:Далай-лама XIV|*]] [[Категория:Шәхестәр:Тибет буддизмы]] [[Категория:XX быуаттың буддизм уҡытыусылары]] [[Категория:XXI быуаттың буддизм уҡытыусылары]] [[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]] [[Категория:Темплтон премияһы лауреаттары]] [[Категория:Конгрестың алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Агван Доржиев миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Ратгер университеты почётлы докторҙары]] [[Категория:Вильгельм исемендәге Вестфаль университеты почётлы докторҙары]] [[Категория:Марбург университеты почётлы докторҙары]] [[Категория:Эмори университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Вроцлавтың почётлы граждандары]] [[Категория:Палермоның почётлы граждандары]] [[Категория:Ҡытай мемуаристары]] [[Категория:Дхарамсала]] [[Категория:Геше]] [[Категория:Һөргөндәге Тибет хөкүмәте]] [[Категория:Дин һәм сәйәсәт]] [[Категория:Буддизм һәм йәмғиәт]] [[Категория:Көс ҡулланмау яҡлылар]] [[Категория:Будапештың почётлы граждандары]] [[Категория:Париждың почётлы граждандары]] [[Категория:Варшаваның почётлы граждандары]] [[Категория:Хуанчжунда тыуғандар]] 98bqzzw31vo0msva7ft4kwzrsc5bgvh Гуковский Алексей Исаевич 0 155797 1300889 1198933 2026-07-12T08:43:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300889 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гуковский Алексей Исаевич''' ([[9 декабрь]] [[1895 йыл]] — [[5 март]] [[1969 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы. Тарих фәндәре докторы (1939), профессор (1940)<ref name="Библиотека Украины. Алексей Исаевич Гуковский"/><ref name="БСЭ. Гуковский Алексей Исаевич"/>. == Биографияһы == Алексей Исаевич Гуковский 1895 йылдың 9 декабрендә [[Одесса]] ҡалаһында табиптар ғаиләһендә тыуған. Одесса гимназияһын тамамлай<ref name="Библиотека Украины. Алексей Исаевич Гуковский"/>. 1913 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университетының]] юридик факультетыа уҡырға инә һәм уны 1918 йылда тамамлай<ref name="Библиотека Украины. Алексей Исаевич Гуковский"/><ref name="БСЭ. Гуковский Алексей Исаевич"/>. 1922—1925 йылдарҙа Ҡыҙыл профессура институтында тарих бүлексәһендә уҡый, уның педагог-тәрбиәселәре: Волгин Вячеслав Петрович, Савин Александр Николаевич, Покровский Михаил Николаевич<ref name="Библиотека Украины. Алексей Исаевич Гуковский"/><ref name="БСЭ. Гуковский Алексей Исаевич">[https://slovar.cc/enc/bse/1990808.html БСЭ. Гуковский Алексей Исаевич]</ref>. Ҡыҙыл профессура институтын тамамлағандан һуң социологик секцияның ғилми секретары була, һуңынан Тарихсы-марксистар йәмғиәтендә ҡораллы ихтилалдарҙы,, революция һәм граждандар һуғышын өйрәнеүсе секцияның секретары була. 1920—1930 йылдарҙа-йылда — СССР ФА Тарих институтында, Коммунистик академияның Тарих институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр була, 1931—1937 йылдарҙа — «Граждандар һуғышы тарихы» төп мөхәрририәте секретариатының ғилми кабинеты менән етәкселек итә. Алексей Исаевич 1939 йылда «Борьба с вооруженной интервенцией Антанты на Украине и в Крыму (1918—1919 годы)» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref name="Библиотека Украины. Алексей Исаевич Гуковский"/>. 1921—1957 йылдарҙа<ref name="БСЭ. Гуковский Алексей Исаевич"/> Алексей Исаевич Гуковский СССР-ҙың Я. М. Свердлов исемендәге Коммунистик университетында, ВЦСПС-тың профуниверситетында, Н. К. Крупская исемендәге Коммунисти тәрбиә академияһында, Мәскәү өлкә педагогия институты, Мәскәү тарих-архив институтында, Горький университетында, Вологда педагогия институтында һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында тарих уҡыта<ref name="Библиотека Украины. Алексей Исаевич Гуковский"/>. Н. К. Крупская исемендәге Коммунистик тәрбиә академияһында А. И. Гуковскийға прфессор исеме бирелә.. Ватан тарихы өлкәһендә фәнни кадрҙар әҙерләү менән шөғөлләнә, аспиранттар менән етәкселек итә. Үҙенең мәҡәләләрен «Красный архив», «Тарихсы-марксист», «Пролетарская революция» журналдарында баҫтырып сығара. Күп ғилми эштәр, китап һәм уҡыу әсбаптар авторы, улар араһында: «Фазы общественного развития» (1926, 1928), «Французская интервенция на юге России 1918—1919 гг.» (1928), «Краткий учебник по истории развития общественных форм» (1928, 1930), «Антанта и Октябрьская революция» (1931), «Ленин об интервенции» (1931), «Рабовладельческое общество» (1933, 1932), «История. Эпоха феодализма» (1933, 1934), «История средних веков» (1935, 1936, 1937), «Первая русская буржуазно- демократическая революция 1905—1907 годов» (1957)<ref name="Библиотека Украины. Алексей Исаевич Гуковский">[https://elibrary.com.ua/m/articles/view/%D0%90%D0%9B%D0%95%D0%9A%D0%A1%D0%95%D0%99-%D0%98%D0%A1%D0%90%D0%95%D0%92%D0%98%D0%A7-%D0%93%D0%A3%D0%9A%D0%9E%D0%92%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99 Библиотека Украины. Алексей Исаевич Гуковский]</ref><ref name="БСЭ. Гуковский Алексей Исаевич"/>. 1969 йылдың 5 мартында Мәскәүҙә вафат була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/24955/1 РНБ. Гуковский Алексей Исаевич] * [https://search.rsl.ru/ru/record/01008252227 РГБ. Гуковский, Алексей Исаевич — Феодализм в Западной Европе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250426223423/https://search.rsl.ru/ru/record/01008252227 |date=2025-04-26 }} * [https://alexanderyakovlev.org/almanah/almanah-dict-bio/1022570/3 Гуковский Алексей Исаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613162856/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/almanah-dict-bio/1022570/3 |date=2018-06-13 }} [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Одессала тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:1969 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 мартта вафат булғандар]] [[Категория:1895 йылда тыуғандар]] [[Категория:9 декабрҙә тыуғандар]] 72htud7o09qesxfcee4timzrlt2jhmh Гончарова Татьяна Ивановна 0 156007 1300885 1277046 2026-07-12T06:43:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300885 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Гончарова}} {{Персона|имя=Татьяна Ивановна Гончарова|оригинал имени=|имя при рождении=|изображение=Татьяна Ивановна Гончарова.jpg|ширина=|описание изображения=|дата рождения=04.11.1934|место рождения=[[Ленинград]], [[СССР]]|гражданство={{s|{{USSR}} → {{RUS}}}}|подданство=|дата смерти=10.01.1998|место смерти=[[Санкт-Петербург]], [[Россия]]|отец=|мать=|супруг=[[Гончаров, Иван Фёдорович|Иван Фёдорович Гончаров]]|дети=|род деятельности=[[педагог]]|награды и премии={{{!}} style="background:transparent;" {{!}}{{Народный учитель СССР}} {{!!}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent;" {{!}} {{!}}}|автограф=|сайт=|викисклад=}} '''Гончарова Татьяна Ивановна''' ([[1934 йыл|1934]]—[[1998 йыл|1998]]) — [[Уҡытыусы|педагог]], методист, СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1982)<ref name="Гончарова Татьяна Ивановна"/><ref name="Х юбилейные Гончаровские чтения"/>. КПСС-тың XVII съезы делегаты(1986)<ref name="Х юбилейные Гончаровские чтения"/>. == Биографияһы == Татьяна Ивановна [[1934 йыл]]дың [[4 ноябрь|4 ноябренд]]ә Ленинград ҡалаһында тыуған. А. И. Герцен исемендәге [[Ленинград]] дәүләт педагогия институтының тарих факультетын 1962 йылда тамамлай<ref name="Гончарова Татьяна Ивановна"/>. Институтты тамамлағандан һуң, Татьяна Ивановна Камчаткала 1963 йылда башланғыс мәктәп мөдире булып эшләй. Шунан үҙенең тыуған ҡалаһы [[Санкт-Петербург|Ленинградҡа]] ҡайта һәм 2-се һанлы нтернат та эшләй. 1965 йылдан алып 536-сы мәктәптә тарих уҡытыусыһы була. Татьяна Ивановна йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: [[Санкт-Петербург|Ленинград]] өлкә партия комитетының ревизия комиссияһы ағзаһы , 1986 йылда — КПСС-тың XVII съезы ағзаһы. Е. И. Гончарованың урта мәктәптә тарих уҡытыу методикаһы һәм уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса методикаһы китабы 1962 йылда баҫыла, ул «Уроки истории — уроки жизни: Из опыта работы учителя» (1986), «Большая перемена» (1987), «Когда учитель — властитель дум» (1991, ире- профессор Иван Федорович Гончаров менән авторҙашлыҡта), «Исторические вечера в школе: Книга для учителя» (1992) китаптарының һәм «Светочи России. Русский национальный пантеон» махсус курсының авторы<ref name="Гончарова Татьяна Ивановна">[http://www.edurus.ru/edunauka/pedagog/257698.htm#.XeEZnKsxbIU Гончарова Татьяна Ивановна]</ref><ref name="Х юбилейные Гончаровские чтения">[https://ruskline.ru/news_rl/2013/03/15/h_yubilejnye_goncharovskie_chteniya/ Х юбилейные Гончаровские чтения]</ref>. Гончарова Татьяна Ивановна [[Санкт-Петербург]]та [[1998 йыл]]дың [[10 ғинуар]]ында вафат була һәм Богословский зыяратында ерләнә. [[1998 йыл]]дың [[30 сентябрь|30 сентябренд]]ә [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургтың]] 536-сы урта мәктәбенә унда 30 йылдан ашыу эшләгән СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы Гончарова Татьяна Ивановнаның исеме бирелгән, мәктәп бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған<ref name="Официальный сайт школы № 536. Музей Т. И. Гончаровой">[http://new-school5.1gb.ru/?page_id=244 Официальный сайт школы № 536. Музей Т. И. Гончаровой]</ref>. [[1999 йыл]]да [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургтың]] 536 -сы урта мәктәбендә СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы Т. И. Гончароваға арналған музей бүлмәһе асыла, 2007 йылдың 18 майында музей бүлмәһенә музей статусы бирелә. Был музейҙа уның әйберҙәре, фотографиялары, документтары һәм башҡа күп нәмәләре бар<ref name="Официальный сайт школы № 536. Музей Т. И. Гончаровой"/>. === Ғаиләһе === Т. И. Гончарованың ире — Иван Гончаров Федорович, [[Фән докторы|педагогия фәндәре докторы]], А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты ЮНЕСКО кафедраһының почетлы профессоры, РФ юғары мәктәптәренең атҡаҙанған хеҙмәткәре, К. Д. Ушинский миҙалы кавалеры<ref name="Х юбилейные Гончаровские чтения"/>. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://search.rsl.ru/ru/record/01001355651 РГБ. Гончарова, Татьяна Ивановна — Большая перемена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021152528/https://search.rsl.ru/ru/record/01001355651 |date=2021-10-21 }} * [http://catalog.unatlib.org.ru/cgi-bin/1/cgiirbis_64.exe?LNG=&Z21ID=&I21DBN=IKNBU&P21DBN=IKNBU&S21STN=1&S21REF=1&S21FMT=&C21COM=S&S21CNR=4&S21P01=0&S21P02=1&S21P03=A=&S21STR=%D0%93%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0,%20%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0%20%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Гончарова, Татьяна Ивановна — Электронный каталог] * [https://didacts.ru/termin/goncharova-tatjana-ivanovna.html Гончарова Татьяна Ивановна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191026034947/http://didacts.ru/termin/goncharova-tatjana-ivanovna.html |date=2019-10-26 }} * [https://nekropol-spb.ru/kladbischa/bogoslovskoe-kladbische/goncharova-tatjana-ivanovna Гончарова Татьяна Ивановна (1934—1998)] [[Категория:КПСС-тың XXVII съезы делегаттары]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:СССР-ҙың халыҡ уҡытыусылары]] [[Категория:1998 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1934 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 ноябрҙә тыуғандар]] tcgr2n5hyy0qmyfdcbnj9e948fa5mxr Вәлиәхмәтов Рифат Миңләхмәт улы 0 156413 1300876 1279529 2026-07-12T03:32:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300876 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вәлиәхмәтов Рифат Миңләхмәт улы''' ([[4 февраль]] [[1938 йыл]] — [[25 июнь]] [[2014 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-педагогы, педагогия фәндәре кандидаты, профессор, Башҡорт дәүләт педагогия университетының физик культура факультетын ойоштороусы. Бер нисә фәнни хеҙмәт авторы. == Биографияһы == Рифат Миңләхмәт улы Вәлиәхмәтов 1938 йылдың 4 февралендә тыуған. Йәш сағында баскетбол менән шөғөлләнә. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, 1980 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге физик культура институтында «Исследование методики контроля и совершенствования физической подготовленности мотогонщиков в гонках по гаревой и ледяной дорожкам» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01008938314 Диссертация кандидата педагогических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207094308/https://search.rsl.ru/ru/record/01008938314 |date=2019-12-07 }}</ref> Был илдә мотоцикл спорты проблемалары буйынса беренсе диссертация була.<ref name="bashinform">[http://www.bashinform.ru/news/641606-ushel-iz-zhizni-professor-rifad-valiakhmetov/ Ушел из жизни профессор Рифад Валиахметов]</ref> 44 йыл дауамында Башҡорт дәүләт педагогия университетында физик тәрбиә биреү кафедраһы мөдире һәм физик культура факультетының беренсе деканы, физик тәрбиә һәм спорттың теоретик нигеҙҙәре кафедраһы мөдире булып эшләй. Һуңғы йылдарҙа физик культура һәм спорт теорияһы һәм методикаһы кафедраһы профессоры була<ref>[https://ugppk.ru/node/3544.htm Валиахметов Рифад Миниахметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207080535/https://ugppk.ru/node/3544.htm |date=2019-12-07 }}</ref> Вәлиәхмәтов Рифат РБ Баскетбол федерацияһын, РБ урыҫ лаптаһы федерацияһын ойоштороуҙа ҙур көс һалып, республикала спорт үҫешенә ҙур өлөш индерә. Башҡортостан Республикаһында оҙаҡ йылдар Рус лаптаһы федерацияһын етәкләй. Ул шулай уҡ 30 йылдан ашыу тарихи традицион спорт байрамы — Өфө Һары туп көнөнөң инициаторы һәм ойоштороусыһы була.<ref name="bashinform"/> Өфөлә 2014 йылдың 25 июнендә вафат була.<ref name="bashinform"/> «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы», «СССР-ҙың мәғариф отличнигы», «Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре», «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре», «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре» (2004)<ref>[http://docs.cntd.ru/document/901919858 О награждении государственными наградами Российской Федерации]</ref>, «Физик культура һәм спорт отличнигы». Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының көмөш билдәһе менән бүләкләнә, «Башҡортостан Республикаһында спортты үҫтереүгә индергән өлөш өсөн» билдәһе, Николай Озеров миҙалы һәм Рәсәй Олимпия комитетының милли спорт төрөн үҫтереү өсөн грамотаһы менән бүләкләнә.<ref>[https://ugppk.ru/node/9482.htm Валиахметов Рифад Миниахметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207080419/https://ugppk.ru/node/9482.htm |date=2019-12-07 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://rb7.ru/news/ufa-and-rb/society/46277 Основоположнику подготовки тренерских кадров республики Рифаду Валиахметову — 75 лет] * [https://ufa.bezformata.com/listnews/bashkirskogo-sporta-rifat-valiahmetov/9332315/ 75-летний юбилей отмечает легенда башкирского спорта Рифат Валиахметов] * [https://ufacity.info/press/news/168664.html Человеку бесконечной доброты и неиссякаемой энергии…] * [https://gorobzor.ru/newsline/obschestvo/v-bgpu-imeni-akmully-proschayutsya-s-professorom-rifadom-valiahmetovym-25-06-2014 В БГПУ имени Акмуллы прощаются с профессором Рифадом Валиахметовым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210719173553/https://gorobzor.ru/newsline/obschestvo/v-bgpu-imeni-akmully-proschayutsya-s-professorom-rifadom-valiahmetovym-25-06-2014 |date=2021-07-19 }} * [https://vk.com/video171514343_169100964?list=0fa9c89299d4258183 Памяти Рифада Миниахметовича Валиахметова (видео)] [[Категория:РСФСР халыҡ мәғарифы отличниктары]] [[Категория:Педагогия фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2014 йылда вафат булғандар]] [[Категория:25 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1938 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 февралдә тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәрҙәре]] hc7zu2ezjxtkxkpiv3oov8lhcfllntg Вяземская Любовь Орестовна 0 159378 1300875 1295569 2026-07-12T03:00:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300875 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Любовь Орестовна Вяземская'''<ref name="pkk"/> ([[1869 йыл|1869]]—[[1958 йыл|1958]]) — совет һәм рус педагогы, [[Фән докторы|педагогия фәндәре докторы]] (1954), профессор (1954). Уҡыу йорттарында һәм техник мәктәптәрҙә инглиз телен уҡытыу методикаһы мәсьәләләрен эшләй, бер нисә эш авторы. == Биографияһы == [[Файл:Tuck's_Post_Card.jpg|справа|мини|250x250пкс|Любовь Вяземская һәм уның һеңлеһенә ҡотлау, 1916 йыл]] Любовь Орестовна Вяземская 1869 йылдың 3 ноябрендә Владимир губернаһының Киржач ҡалаһында йәшерен кәңәшсе Орест Полиенович Вяземский һәм уның ҡатыны Елена Дмитриевна (ҡыҙ фамилияһы Пшенецкая) ғаиләһендә тыуған<ref name="pkk"/>, унда Любанан тыш Александр һәм Валериан, шулай уҡ һеңлеле Валентина тәрбиәләнгән; тағы бер бала — Елена, сабый сағында вафат була<ref>[https://rgfond.ru/person/96018 Любовь Орестовна Вяземская]</ref>. 1901 йылда Кембридж университетын (был университетты тамамлаған беренсе урыҫ ҡатын-ҡыҙы<ref>[http://korenev.org/index.php/ru/2011-04-07-13-55-37/2011-04-07-14-16-28/112-2012-01-29-10-08-28 Клан инженеров-путейцев Вяземских] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919000315/http://korenev.org/index.php/ru/2011-04-07-13-55-37/2011-04-07-14-16-28/112-2012-01-29-10-08-28 |date=2020-09-19 }}</ref>) һәм 1902 йылдың авгусында гимназияларҙа инглиз теле уҡытыусыһы булып раҫлана. 1903 йылда Мәскәүҙә «Л.О.Вяземскаяның беренсе шәхси ҡатын-ҡыҙҙар коммерция училищеһы» ойоштора, 1908 йылда «Л.О.Вяземскаяның шәхси ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы» тип үҙгәртелә.<ref name="bogorodsk">[https://www.bogorodsk-noginsk.ru/rodoslovie/20130331.html Родословная дворян Вяземских и их потомков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921100548/https://www.bogorodsk-noginsk.ru/rodoslovie/20130331.html |date=2021-09-21 }}</ref> 1916 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлай. [[Октябрь революцияһы]]нан һуң, 1918 йылда, гимназияны дәүләткә тапшыра һәм совет хеҙмәтенә инә. Гимназия һуңынан 41-се Мәскәү мәктәбе итеп үҙгәртелә<ref>[http://www.viskra.ru/2012/05/90.html Пионерии — 90 лет]</ref> 1919 йылдан Халыҡ мәғарифы комиссариатында физика-математика секцияһының ғилми бүлегенең ғилми секретары булып эшләй. 1919 йылдың авгусында кадеттарҙың төркөм эштәре буйынса ҡулға алына, әммә Мәскәү Сәйәси Ҡыҙыл Тәренең юридик бүлеге үтенесе буйынса азат ителә. 1920 йылдың октябрендә ҡабат ҡулға алына.<ref>[https://ru.openlist.wiki/Вяземская_Любовь_Орестовна_(1870) Вяземская Любовь Орестовна]</ref>. 1920 йылдың октябрь аҙағында ВЧК Президиумына хәлдәрҙе асыҡлау маҡсатында ғариза менән мөрәжәғәт итә һәм шул уҡ йылдың ноябрендә азат ителә. Ғалим комиссариат бүлегендә ғилми секретар булып эшләүен дауам итә.<ref name="pkk">[http://pkk.memo.ru/letters_pdf/001418.pdf ВЯЗЕМСКАЯ Любовь Орестовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191119171348/http://pkk.memo.ru/letters_pdf/001418.pdf |date=2019-11-19 }}</ref> 1924 йылдан Мәскәү транспорт инженерҙары институтының һыу факультетында (хәҙер Император Николай [[Мәскәү император Николай II юлдары инженерҙары институты|II]] тимер юлдарының Мәскәү инженерҙар институты) өлкән уҡытыусы булып эшләй, 1938 йылдан 1957 йылға тиклем сит телдәр кафедраһы мөдире була. Немец, инглиз һәм француз телдәрен белә.<ref>[https://rut-miit.ru/depts/20044 Кафедра «Иностранные языки — 1»]</ref> 1954 йылда, 85 йәшендә, «Иностранный язык в наших высших технических учебных заведениях» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01005775760 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора педагогических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921100542/https://search.rsl.ru/ru/record/01005775760 |date=2021-09-21 }}</ref> һәм ошо уҡ йылда профессор була.<ref name="pkk"/> 1960 йылдың 22 авгусында Мәскәүҙә вафат булып, шунда ерләнә. Л.О. Вяземская «Почётлы тимер юлсы» (1940) билдәһе һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены]] менән бүләкләнә (1945).<ref name="bogorodsk"/> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Педагогическая энциклопедия. Том 1. Гл. ред.- А. И. Каиров и Ф. Н. Петров. М., «Советская Энциклопедия», 1964. == Һылтанмалар == * [http://pedagogic.ru/pedenc/item/f00/s00/e0000455/index.shtml Вяземская Любовь Орестовна] * [https://bessmertnybarak.ru/books/person/1768364/ Вяземская Любовь Орестовна] * [https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_A1SV_29463/ Письма к родителям учащихся средней школы] * [http://sites.utoronto.ca/tsq/Voloshin/Memoirs/mem07.shtml Валентина Вяземская. Наше знакомство с Максом] [[Категория:Педагогия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Кембридж университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы тимер юлсылары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1960 йылда вафат булғандар]] [[Категория:22 августа вафат булғандар]] [[Категория:1869 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Профессорҙар]] 8vb2dty4i4g2xlwmizai9rgr98xgtb4 Гинзбург Лидия Яковлевна 0 159577 1300882 1280389 2026-07-12T05:52:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300882 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гинзбург Лидия Яковлевна''' ([[18 март]] [[1902 йыл]] — [[17 июль]] [[1990 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], яҙыусы, мемуарсы, {{Ғилми дәрәжә|доктор|филологических наук}} (1957). СССР дәүләт премияһы лауреаты (1988)<ref>за книги «О литературном герое» и «Литература в поисках реальности»</ref>. == Биографияһы һәм ижады == Лидия Яковлевна Гинзбург 1902 йылдың 18 мартында [[Одесса]]ла инженер Яков Моисеевич Гинзбург һәм Рахиля (Раиса) Давидовна Гинзбург (ҡыҙ фамилияһы Гольденберг) ғаиләһендә тыуған; 1867—1942)<ref>[https://books.google.com/books?id=rjNJCgAAQBAJ&pg=PA206&lpg=PA206&dq= Emily Van Buskirk «Lydia Ginzburg’s Prose: Reality in Search of Literature»]</ref>. Бала сағында Люся исемен йөрөтә. Режиссёр Виктор Яковлевич Типоттың апаһы. 1909 йылдың декабрендә атаһы мәрхүм булғас ағаһы — инженер-химик Гинзбург Марк Моисеевич ғаиләһендә йәшәй һәм тәрбиәләнә (?-1934). Ленинградта сәнғәттәр тарихы институтының һүҙ факультетын тамамлай (1926), унда 1922 йылдан Борис Эйхенбаумдың уҡыусыһы була. Йәш сағында формаль мәктәпкә яҡын була, йәш формалистар — Николай Степанов, Гофман Виктор, Николай Коварский, Вениамин Каверин һәм башҡалар даирәһендә нәшер ителә (егерменсе йылдарҙан баҫылмаған эштәре 2007 йылда баҫылып сыға<ref>[http://www.ozon.ru/context/detail/id/3796817/ Книга «„Младоформалисты“. Русская проза» — купить книгу ISBN 978-5-9676-0113-9 с доставкой по почте в интернет-магазине Ozon.ru]</ref>). Әҙәби-художестволы авангардҡа яҡынлығы менән бәйле уның һәм йәш формалистарҙың «''Радикс» (1927) һәм'' обэриуттарҙың «''Ванна Архимеда»'' (1929, сыҡмай) йыйынтығында берҙәм ҡатнашлығы планлаштырыла. Шәхес булараҡ 1920 йылда формалашыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала<ref>''Ван Баскирк Э., Зорин А. Л.'' [http://magazines.russ.ru/nlo/2012/116/e29.html Гинзбург и перестройка] // Новое литературное обозрение, 2012, N 116</ref>. ГИИ ябылғандан һуң эшселәр факультетында уҡыта<ref>''Галяс А.'' [http://odessa-memory.info/index.php?id=304 Гинзбург Лидия Яковлевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502145429/http://odessa-memory.info/index.php?id=304 |date=2019-05-02 }}</ref>. 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1940 йылда Ленинград дәүләт университетында «Творческий путь Лермонтова» монографияһы нигеҙендә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Ленинград блокадаһын кисерә, әсәһен юғалта, ул 1942 йылда дистрофиянан вафат була. Ҡала радиокомитетында штатлы мөхәррир булып эшләй. Карелия-Фин университетының әҙәбиәт кафедраһы доценты (1947—1950). 1957 йылда «„Былое и думы“ Герцена» монографияһы сыға, ул ғалимдың докторлыҡ диссертацияһы нигеҙе була. «О лирике» (1964) һәм «О психологической прозе» (1971) китаптары [[Әҙәбиәт теорияһы|әҙәбиәт]] ғилеменә байтаҡ өлөш индерә. Шәхсән [[Ахматова Анна Андреевна|Ахматова]], Маяковский, Шкловский, Эйхенбаум, Тынянов, Н. Я Мандельштамды белә һәм улар тураһында хәтирәләр ҡалдыра. Бенедиктов, Вяземский, Веневитинов һ. б. тураһында күп хеҙмәттәр авторы. Гинзбургтың 1920—1980 йылдарҙағы мемуаристикаһы һәм ҡуйын дәфтәре тик Үҙгәртеп ҡороу осоронда ғына нәшер ителә башлай һәм әлегә тиклем тулыһынса баҫтырып сығарылмаған. Уның Н.Мандельштам, Н. Ильина, Б. Бухштаб менән хатлашыуҙары өлөшләтә баҫылып сыҡҡан. Туғаны — яҙыусы Наталья Соколова. == Китаптары == * «Агентство Пинкертона» (1932) * «Творческий путь Лермонтова» (1940) * «„Былое и думы“ Герцена» (1957) * «О лирике» (1964, 1974, 1997) * «О психологической прозе» (1971, 1977; англ. пер. 1991) * «О литературном герое» (1979) * «О старом и новом» (1982) * «Литература в поисках реальности» (1987) * «Человек за письменным столом» (1989) * «Претворение опыта» (1991) * «Записные книжки» (1999) * «Записные книжки. Воспоминания. Эссе» (2002) * «Работы довоенного времени: Статьи. Рецензии. Монография» (2007) * «Проходящие характеры: Проза военных лет. Записки блокадного человека». М.: Новое издательство, 2011. 600 с., ISBN 978-5-98379-143-5 «Записки блокадного человека» китабы инглиз, француз, испан, немец, нидерланд, швед телдәрендә баҫылып сыҡҡан. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Canadian American Slavic Studies. Summer 1985. Vol. 16. № 2. (Lidia Ginzburg’s Contribution to Literary Criticism.) * ''Кумпан Е. А.'' Ближний подступ к легенде. СПб.: Звезда, 2005 * Lydia Ginzburg’s Alternative Literary Identities / Ed. by Emily Van Buskirk and Andrei Zorin. Oxford: Peter Lang, 2012. * ''Савицкий С. А.'' Частный человек. Л. Я. Гинзбург в конце 1920-х — начале 1930-х годов. СПб.: Изд-во Европейского университета, 2013. — 222 с. * ''Van Buskirk, E.'' Lydia Ginzburg’s Prose: Reality in Search of Literature. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2016. == Һылтанмалар == * Мелетинский Е. М. Гинзбург, Лидия Яковлевна // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М. : Советская энциклопедия, 1962—1978. * {{ЖЗ|http://magazines.russ.ru/authors/g/ginzburg}} * [http://uni-persona.srcc.msu.su/site/ind_cont.htm Записные книжки. Воспоминания. Эссе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220160757/http://uni-persona.srcc.msu.su/site/ind_cont.htm |date=2020-02-20 }} * [http://seance.ru/names/ginzburg/ Публикации о Лидии Гинзбург] в журнале «Сеанс» * https://web.archive.org/web/20070928003839/http://www.belousenko.com/wr_GinzburgL.htm * Лидия Яковлевна Гинзбург // Новое литературное обозрение. — 2001. — [http://magazines.russ.ru/nlo/2001/49 № 3 (49)]. * ''Паперно И.'' [http://magazines.russ.ru/nlo/2004/68/pap5.html Советский опыт, автобиографическое письмо и историческое сознание: Гинзбург, Герцен, Гегель] // Новое литературное обозрение. 2004. № 68. * ''Зорин А. Л.'' [http://magazines.russ.ru/nlo/2005/76/zo4.html Проза Л. Я. Гинзбург и гуманитарная мысль XX века] // Новое литературное обозрение. 2005. № 76. С. 45—68. * ''Кобрин К. Р.'' [http://magazines.russ.ru/nlo/2006/78/kk3.html «Человек 20-х годов». Случай Лидии Гинзбург (к постановке проблемы)] // Новое литературное обозрение. 2005. № 78. * ''ван Баскирк Э.'' [http://magazines.russ.ru/nlo/2006/81/ba24.html «Самоотстранение» как этический и эстетический принцип в прозе Л. Я. Гинзбург] // Новое литературное обозрение. 2006. № 81. * ''Зорин А. Л.'' [http://magazines.russ.ru/nlo/2010/101/zo3.html Лидия Гинзбург: опыт «примирения с действительностью»] // Новое литературное обозрение. 2010. № 101. * ''ван Баскирк Э., Зорин А. Л.'' [http://magazines.russ.ru/nlo/2012/116/e29.html Гинзбург и перестройка] // Новое литературное обозрение. 2012. № 116. * ''Айзенберг М.'' [http://os.colta.ru/literature/projects/130/details/20226/ Авторизованная инструкция /о книге «Проходящие характеры»/] * ''Бешенковская О.'' [http://berkovich-zametki.com/Nomer41/Beshenkovskaja1.htm Воспоминания о Лидии Гинзбург] * [https://web.archive.org/web/20070928143828/http://users.northnet.ru/rolv/lGin/lGin.htm Тексты] on line [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:СССР филологтары]] [[Категория:Рәсәй филологтары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1990 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:Одессала тыуғандар]] [[Категория:1902 йылда тыуғандар]] [[Категория:18 мартта тыуғандар]] [[Категория:Яҙыусылар]] kko3j6d4iyde63kmi09s0y0qshzc758 Гамалея Николай Фёдорович 0 160479 1300879 1282614 2026-07-12T04:23:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300879 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гамалея Николай Фёдорович''' (17 февраль 1859 йыл, [[Одесса]] — [[29 март]] [[1949 йыл]], [[Мәскәү]]) — [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] табибы, [[Микробиология|микробиолог]] һәм эпидемиолог. 1940 йылдан СССР Фәндәр Академияһының почётлы ағзаһы, СССР Медицина фәндәре академияһы академигы (1945). Сталин премияһы лауреаты (1943). == Биографияһы == Никола́й Фёдорович Гамале́я 1859 йылдың 19 февралендә [[Одесса]] ҡалаһында отставкалағы полковник Фёдор Михайлович Гамалея ғаиләһендә тыуған. Николай ғаиләләрендә ун икенсе бала була. Уның олатаһы М. Л. Гамалея (1749—1830) табип булған, [[1789 йыл]]да түләмә себер язваһы тураһында монография яҙған, ул [[немец теле]]нә тәржемә ителгән. === Фамилияһының тарихы === Боронғо казак фамилияһы, был ҡушаматты ғосманлылар гетман Хмельницкийҙың илсеһенә таҡҡан булғандар. Төрөк телендә «гамалея» «мөһабәт, ҡөҙрәтле» тигәнде аңлата. Николай Фёдорович Гамалеяның атаһы, запорожлының тоҡомо, француздарға ҡаршы һуғышҡан. Уның олатаһы, штаб-лекарь, {{comment|түләмә|сибирская язва}} профилактикаһы тураһында хеҙмәттең авторы. Николай Гамалеяға запорожье казагы ата-бабаларынан фиҙаҡәр ҡыйыулығы һәм олатаһынан табип һәләте күскән. Николай 1880 йылда Новороссийск университетын, ә 1883 йылда — Петербург хәрби-медицина академияһын.тамамлай. Уҡыуын тамамлағандан һуң, Одессала уға ҡайтып академияһын тамамлай<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Гамалея, Николай Федорович}}</ref>, унда О. О. Мочутковский дауаханаһында эшләй башлай (49 йыл шунда эшләй). Н. В Гамалея рәсәй империяһында беренселәрҙән булып, ватан [[бактериология]]һын үҫтерә башлай. Николай Фёдорович 1885 йылда конкурс нигеҙендә бактериология өлкәһендә тәжрибә тәрәнәйтеү өсөн [[Париж]]ға [[Луи Пастер]] лабораторияһына командировкаға барырға һайлана. === Рәсәйҙә беренсе бактериологик станцияға нигеҙ һалыусы === Парижға килгәс, Н. Гамалея йыл дауамында Л. Пастер лабораторияһында ҡотороу сирен өйрәнә. өйрәнә Ҡотороуға ҡаршы [[вакцина]] әҙерләү алымын һәм прививка методикаһын өйрәнеп, Н. Ф. Гамалея [[Одесса]]ға ҡайта. Бында [[Мечников Илья Ильич|И. И. Мечников]] менән бергә ғилми-тикшеренеү эштәренә, ҡала лабораторияһына нигеҙ һала (хәҙер — И. И. Мечников исемендәге ғилми-тикшеренеү институты), тиҙҙән унда тәжрибәгә тотолған хайуандарға [[:ru:Кролик|кроликтарға]] прививка яһай башлай. 1886 йылда Луи Пастер ярҙамы менән Н. Ф. Гамалея И. И. Мечников һәм Я. Ю. Бардах менән берлектә ойошторолған Рәсәйҙә беренсе (һәм донъяла икенсе) бактериологик станция төҙөй һәм кешеләргә ҡотороуға ҡаршы вакцинация яһай. Үҙенең тәүге 3 йылғы эшмәкәрлегендә Одесса станцияһы яҡынса 1500 кешегә прививка яһай. Яҡынса 2,5 % тәшкил иткән үлем, алымды камиллаштырыу менән 0,61 %-ҡа тиклем кәмегән. 1887 йылда Луи Пастерға һәм уның дауалау алымдарына ҡарата консерватив тәнҡит әүҙемләшә — Париж медицина академияһы ултырышында ул ҡаты обструкцияға дусар ителә. Һөҙөмтәлә [[Бөйөк Британия|Англияла]] менән билдәле профессор Педжет етәкселегендә пастер ысулдарын тикшереү өсөн махсус комиссия ойошторола. Ул ваҡытта тупланған Одесса бактериологик станцияһы тәжрибәһен һәм уның уңышлы эшләп килеүсе прививкалары статистикаһын ҡулына алып, Н. Гамалея Англияға бара, һәм комиссия ултырышында Луи Пастерҙың һәм бактериологтарҙың новаторлыҡ идеяларын яҡлап ышаныслы сығыш яһай. Артабанғы биш йыл дауамында, Николай Гамалея [[Париж]] һәм [[Одесса]] араһында даими йөрөп, Пастерға реакцион ғилми хеҙмәткәрҙәр менән көрәшергә ярҙам итә, теоретик һәм практик тәжрибә ала. Николай Фёдорович Гамалея һәм уның хеҙмәттәше доктор Я Ю. Бардахтың ғилми эҙләнеүҙәре менән тәрәнәйтелгән [[Одесса]] прививка практикаһы пастер ысулының принциптарын тулыһынса раҫлауға нигеҙ булып торған. === Одессала ғилми һәм ғәмәли эшмәкәрлеге (1892—1912 йылдар) === 1892 йылда Рәсәйгә ҡайтҡас, Н. Ф. Гамалея докторлыҡ диссертацияһын яҡлай ''«Эксперименталь патология күҙлегенән холера этиологияһы»'' (1893 йылда баҫыла). 1899 йылдан 1908 йылға тиклем үҙе нигеҙ һалған Одесса бактериологик институтының директоры була. Ундағы эшмәкәрлеге сиктәрендә карап [[ҡомаҡтар]]ының ауырыуҙар таратыуҙағы ролен өйрәнә, ә 1901—1902 йылдарҙа Николай Гамалея Одессала тағун чума сире эпидемияһына ҡаршы тотош дератизация саралары ойоштороуға етәкселек итә. Артабанғы йылдарҙа Рәсәйҙең көньяғында {{comment|ваба|холера}}ға ҡаршы көрәш алып бара. 1908 йылда тәүге тапҡыр {{comment|сабыртма, ҡайтмалы ҡарамыҡ йәки ҡара һарҡау|сыпной, возвратный тиф}} [[беттәр]] аша йоҡторола, тип иҫбатланы. Ул шулай уҡ тиф, холера, [[Ҡара сәсәк|сәсәк]] һәм башҡа йоғошло сирҙәрҙе булдырмау буйынса профилактик саралар өҫтөндә күп эшләй. [[1910 йыл]]да ҡарамыҡ йәки ҡара һарҡауҙы тиф бөтөрөү маҡсатында тәүге тапҡыр дезинсекцияның әһәмиәтен дәлилләй. 1910—1913 йылдарҙа була. Н. Ф. Гамалея «Гигиена һәм санитария» журналын баҫтырған һәм мөхәррирләгән. === Санкт-Петербургтағы һәм Мәскәүҙәге фәнни эшмәкәрлеге (1912—1949 йыл) === 1912 йылда Н. Ф. Гамалея [[Санкт-Петербург]]ҡа, даими йәшәү урынына, күсенә. 1912 йылдан 1928 йылға тиклем буйынса етәксеһе Петербург (Петроград) Дженнер исемендәге сәсәккә ҡаршы прививкалар оспопрививательный институтын етәкләй. Н. Ф. Гамалея инициативаһы буйынса, уның сәсәккә ҡаршы противоосповая вакцина әҙерләү ысулы ярҙамында, [[1918 йыл]]да Петроградта сәсәк ауырыуына дөйөм прививка үткәрелә, аҙаҡ ул, [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] 1919 йылдың 10 апрелендә ҡул ҡуйған декретҡа ярашлы, бөтә ил буйынса ҡабул ителә. 1918—1919 йылдарҙа Н. Ф. Гамалея сабыртма ҡарамыҡтан сыпной тиф вакцина әҙерләү ысулдарын өйрәнә. 1930 йылдан 1938 йылға тиклем Н. Ф. Гамалея — [[Мәскәү]]ҙә Эпидемиология һәм микробиология Үҙәк институтының (әлеге ваҡытта уның исемен йөрөтә) ғилми етәксеһе. 1938 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем Н. Гамалея 2-се Мәскәү медицина институтының микробиология кафедраһы профессоры булып эшләй, 1939 йылдан — СССР Медицина Фәндәре Академияһының эпидемиология һәм микробиология институты лабораторияһы мөдире булды. 1939 йылда Н. Ф. Гамалея — Бөтә Союз микробиологтар, эпидемиологтар һәм инфекционистар йәмғиәтенең Рәйесе, һуңынан — почётлы рәйесе. Һуңғы йылдарҙа ғалим тормошҡа әҙерләү дөйөм иммунология, [[вирусология]] мәсьәләләрен, сәсәк, [[грипп]]ты (1942 йылда, киҙеүҙе профилактикалау маҡсатында, танау {{comment|лайлалы тиресә|слизистая оболочка}}һен олеиновый кислота препараты менән эшкәртеү алымдарын тәҡдим итә) өйрәнә, [[туберкулёз]]ды үҙенсәлекле дауалау проблемаһын интенсив ентекләп өйрәнә. [[1949 йыл|1949 йылдың 29 мартында]] Мәскәүҙә вафат була; Новодевичье зыяратында ерләнгән. == Фәнни мираҫы == 1954—[[1956 йыл]]дарҙа Н. Ф. Гамалеяның фәнни хеҙмәттәренең 6 томлы йыйынтығы нәшер ителде. Интенсив прививка ысулын уйлап табыусы һәм әүҙем танытыусы — ул эпидемияға ҡаршы көрәш буйынса планлы сараларҙы сир таралған урында ентекләп эшләй һәм практикала ҡуллана. Практикала [[Одесса]]ла, {{comment|тағун|чума}}, Донбасста, Кавказ аръяғы һәм [[Волга буйы]]нда {{comment|ваба|холера}}, Санкт-Петербургта {{comment|сабыртма ҡарамыҡ|сыпной тиф}} эпидемияһы менән әүҙем көрәшә. 1888 йылда Гамалея {{comment|вабаға оҡшаш|холероподобный}} ҡош вибрионын (''мечников вибрионын'') — ҡоштарҙа {{comment|вабаға оҡшаш|холероподобный}} сир тыуҙырыусы бетсә таба һәм {{comment|ваба|холера}}ға ҡаршы вакцина тәҡдим итә. 1894—1896 йылдарҙа Гамалея бактерияларҙың гетероморфизмы тип аталған күренеште һүрәтләй. Н. Гамалея тәүге тапҡыр йоғошло сирҙең инфекция йәшерен формаһы тураһында положение тәҡдим итә. 1899 йылда уҡ ғалим — яман шеш килтереп сығарыусы «йәшерен микробтар» барлығы тураһында фекерен белдерә. Яман шештең вирус теорияһына ғүмеренең аҙағына тиклем тоғро ҡала. Ғалим, үҙҙәренең хнҙмәттәре һәм асыштары менән остаздарының исемен данға күмгән совет микробиолог ғалимдарының тотош плеядаһын тәрбиәләне. Н. Ф. Гамалея тәүгеләрҙән булып ваба менән көрәштә дезинфекция сараларының һәм тағунға ҡаршы торорға дератизацион сараларының эпидемиологик әһәмиәтен билдәләне. таяна ҡала Петербургтың {{comment|ҡуналҡа йорттары|ночлежный дом}}нда паразитар тиф менән көрәш тәжрибәһенә таянып, ул тәүге тапҡыр был инфекция менән көрәштең тәү шарты булып бетләүгә ҡаршы дезинсекцион сараларҙың мөһимлеген күрһәтә, ҡайһы бер дезинфекцион әмәлдәрҙең тәьҫир итеүен һәм һөҙөмтәлелеген өйрәнә. Ғалим себендәрҙең эсәк инфекцияһына килтереүен һәм уларға ҡаршы көслө көрәш кәрәклеген бик яҡшы аңлаған. Ул шулай уҡ тағун чума таралыуҙа кимереүселәрҙең ҙур ролен һәм уларҙы бөтә осраҡтарҙа ла мотлаҡ юҡ итеү кәрәклеген күрһәтә. Н. Ф. Гамалея — беҙҙең илдә дезинфекция эшенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Алдынғы ғалимдарҙың тырышлыҡтарына ҡарамаҫтан, батша Рәсәйендә халыҡты дезинфекцион хеҙмәтләндереү ҡәнәғәтләнерлек кимәлгә ҡуйылмаған була. Ысынында, революцияға тиклемге Рәсәйҙә ниндәй ҙә булһа дезинфекцион эш системаһы ойошмалары бөтөнләй булмай. == Йәмғиәти позицияһы == 1948 йылда, 90-сы йәшендә, Н. Ф. Гамалея, үҙ ваҡытында [[Ленин Владимир Ильич|Ленинға,]] ипартия ағзаһы булармын, тип вәғәҙә биреүенә һылтанып, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] сафына инә. 1949 йылдың февралендә, үҙенең коллегалары Л С. Штерндың, Я О. Парнастың һәм Б А. Шимелиовичтыңҡулға алыныуы сәбәпле, СССР-ҙа йәйелдерелгән антисемит кампанияһы менән риза булмай, [[Сталин Иосиф Виссарионович|И.]] [[Сталин Иосиф Виссарионович|В. Сталинға]] ике хат менән мөрәжәғәт итә<ref>Г. Костырченко. Сталин против «космополитов»: власть и еврейская интеллигенция в СССР. — М.: РОССПЭН, 2009. — С. 182—183.</ref><ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/69207 Н. Ф. Гамалея — И. В. Сталину об антисемитизме в государственном аппарате управления СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180120190134/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/69207 |date=2018-01-20 }}: Письмо от 4.02.1949. // АП РФ. Ф. 3. Оп. 32. Д. 11. Л. 167—168 об.</ref><ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/69208 Н. Ф. Гамалея — И. В. Сталину в защиту арестованных Л. Штерн, Я. Парнаса, Б. Шимелиовича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170813104751/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/69208 |date=2017-08-13 }}: Письмо от 16.02.1949. // АП РФ. Ф. 3. Оп. 32. Д. 12. Л. 83—84 об.</ref>. == Хәтер == Н. Ф. Гамалея исеме менән аталған: * Үҙәк эпидемиология һәм микробиология институты * Мәскәү, Томск, [[Сумы]], Тараз ҡалаларында урамдар аталған. {{Фоторяд|1959 CPA 2280.jpg|Post convert-2009 Gamalia.jpg|Могила Н.Ф. Гамалеи.jpg|Monument to Hamaleya.jpg|ш3=214|текст=Слева направо: <br>[[Почтовая марка]] [[СССР]], [[1959 год]]; Художественный конверт со спецгашением, посвящённый 100-летию со дня рождения Гамалеи. Почта Украины. [[2009]] г.; Могила Н.Ф. Гамалеи на Новодевичьем кладбище в Москве; памятник на Погодинской улице<br>|color=#CCEEBB}} 1956 йылда Погодинский урамындағы 6-сы йорт ихатаһына ғалим һәйкәле{{Sfn|Кожевников|1976}} ҡуйылған. 1987 йылда Николай Фёдорович Гамалеяның тыуыуына 125 йыл тулыу айҡанлы Ленинград аҡса һуғыу йортонда эшләнгән иҫтәлекле миҙал. Медальер М. Б. Романовская. Бронза, диаметры 60 мм. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Ике [[Ленин ордены]] (шул иҫәптән 16.02.1949) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (10.06.1945) * Миҙалдар * Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1943) — ''фән һәм техника өлкәһендәге күренекле эштәре өсөн'' == Шулай уҡ ҡарағыҙ == Николай Фёдорович Гамалеяның хеҙмәттәренең әһәмиәтлеген юғары баһалаусы рәхмәтле йәмәғәтселек һәм фән эшмәкәрҙәре уның исеме менән Эпидемиология һәм микробиология Милли тикшеренеү үҙәген атаны: * [[Почётлы академик Н. Ф. Гамалея исемендәге эпидемиология һәм микробиология Милли тикшеренеү үҙәге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Абліцов В.'' «Галактика „Україна“. Українська діаспора: видатні постаті». — К.: КИТ, 2007. — С. 436 * {{БСЭ3|заглавие=Гамалея Николай Федорович}} * ''Калита В.'' [http://www.health-ua.com/articles/1297.html Династии врачей и учёных Гамалеев — 420 лет. Хроника жизни трёх поколений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100131101811/http://health-ua.com/articles/1297.html |date=2010-01-31 }} // Здоров’я України. — № 9. — май 2006 {{v|17|05|2009}} * {{Китап|автор=Грязнов И. С.|заглавие=Николай Федорович Гамалея : (90 лет со дня рождения и 65 лет врачебной, науч., пед. и обществ. деятельности)|ссылка=http://search.rsl.ru/ru/record/01005785090|ответственный=Под ред. чл.-кор. АМН СССР Т. Е. Болдырева; Предисл. проф. Н. А. Семашко; Акад. мед. наук СССР|издание=|место=М.|издательство=Изд-во АМН СССР|год=1949|страниц=96, [4]|серия=Деятели советской медицины|тираж=5000|ref=}} * {{Китап|автор=Кожевников Р.|заглавие=Памятники и монументы Москвы|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Cq8bAAAAMAAJ&q|место=М.|издательство=Московский рабочий|год=1976|страниц=167|ref=Кожевников}} * {{Китап|автор=Миленушкин Ю. И.|заглавие=Николай Федорович Гамалея: Очерк жизни и научной деятельности|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1954|страниц=160|серия=Научно-популярная серия|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Миленушкин Ю. И.|заглавие=Николай Федорович Гамалея (К 100-летию со дня рождения)|ссылка=|ответственный=Всесоюз. о-во по распространению полит. и науч. знаний|издание=|место=М.|издательство= Знание|год=1959|страниц=32|серия=Серия 8: Биология и медицина|тираж=30000|ref=}} * {{Китап|автор=Миленушкин Юрий Иванович|заглавие=Н. Ф. Гамалея|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство= Медицина|год=1967|страниц=72|серия=Выдающиеся деятели отечественной медицины и здравоохранения|тираж=30000|ref=}} * {{Китап|автор=|год=2015|тираж=400|isbn=978-5-93790-127-3|серия=|страниц=666|столбцы=|страницы=299—300|том=1: А—И|издательство=|часть=''Гамалея Николай Фёдорович''|место=Москва|издание=|ответственный=Под ред. В. А. Пучкова|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Гражданская защита. Энциклопедия|ссылка часть=|ref=}} * ''Сарбей В. Г.'' Гамалія Микола Федорович // ст. у Енциклопедія історії України. Том 2. — К.: «Наукова думка», 2004. — С. 47 * ''Гамалея Н. Ф.'' [http://search.rsl.ru/ru/record/01005580474 Собрание сочинений: Т. 1-6] / Ред. коллегия: действ. чл. АМН СССР Н. Н. Жуков-Вережников (пред.) и др.; Акад. мед. наук СССР. — М.: Изд-во Акад. мед. наук СССР, 1951—1964. == Һылтанмалар == * [http://www.gamaleya.ru/content/lib/achievement_history/gamaleya_bio/biography1.htm Биография Н. Ф. Гамалеи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705125742/http://www.gamaleya.ru/content/lib/achievement_history/gamaleya_bio/biography1.htm |date=2008-07-05 }} на сайте Российского НИИ эпидемиологии и микробиологии им. Н. Ф. Гамалеи {{v|17|05|2009}} * ''Россиянов К. О.'' [http://www.ras.ru/nappelbaum/66e3a48a-1a80-4dec-b063-06d58d30e237.aspx?hidetoc=0 Гамалея Николай Федорович (5(17).02.1859 — 29.03.1949)] // Сайт Российской академии наук * https://damy-gospoda.ru/ [[Категория:СССР ФА почётлы ағзалары]] [[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1949 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Одессала тыуғандар]] [[Категория:1859 йылда тыуғандар]] [[Категория:17 февралдә тыуғандар]] ejkdra5nkcn2npy687xziii80y8qzv4 Благонравов Анатолий Аркадьевич 0 162980 1300857 1075549 2026-07-11T13:59:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300857 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Благонравов Анатолий Аркадьевич''' ([[20 май]] ([[1 июнь]]) [[1894 йыл]] — [[4 февраль]] [[1975 йыл]]) — СССР-ҙың механика өлкәһендә эшләгән ғалимы, хәрби хеҙмәткәр. СССР Фәндәр академияһы академигы (1943), артиллерия генерал-лейтенанты, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1964, 1974), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1940). == Биографияһы == Аркадий Благонравов Владимир губернаһының Аньково ауылында тыуған. Владимир гимназияһында уҡый. 1916 йылда [[Петроград]] политехника институтының 4 курсын, шул уҡ йылды Михайлов артиллерия училищеһының тиҙләтелгән курсын, 1924 йылда комсоставтың юғары артиллерия мәктәбен һәм 1929 йылда хәрби — техник академияны тамамлай. [[1916 йыл]]дан хәрби хеҙмәттә, [[1918 йыл]]дан -Ҡыҙыл Армияла. Рәсәйҙә [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] һәм граждандар һуғышында ҡатнаша. Һуғыштан һуң артиллерия частарында хеҙмәт итә. 1929 йылдан-хәрби — техник академияла, 1932 йылдан Ф.Э. Дзержинский исемендәге Артиллерия академияһында уҡытыусы булып эшләй (уҡытыусы, атыу ҡоралдары факультеты башлығы, академия башлығы вазифаларын башҡарыусы, академия башлығының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары). [[1946 йыл]]да — СССР Юғары белем биреү министры урынбаҫары. 1946—1950 йылдарҙа — президент, 1950—1953 йылдарҙа-артиллерия фәндәре академияһының вице-президенты. [[1953 йыл]]дан отставкала. 1953 йылдан СССР Фәндәр академияһының машина белеме институты директоры. 1957—1963 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының техник фәндәр бүлеге академигы-секретары. 1940 йылдар аҙағы — 1950 йылдар башында ракета ярҙамында атмосфераның өҫкө ҡатламдарын тикшереү буйынса ғилми-ойоштороу эше алып бара; 1963 йылдан СССР Фәндәр академияһының Космик киңлекте тикшереү һәм ҡулланыу комиссияһы рәйесе. 1959 йылда халыҡ-ара фәнни берлектәр Советы ҡарамағындағы космик тикшеренеүҙәр Комитетының вице-президенты. Халыҡ-ара Астронавтика Академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы. 1956 йылда теоретик һәм ғәмәли механика буйынса СССР Милли комитетының беренсе составына инә. (1956) С.П.Королев вафат йылында башланған Т.Э. Циолковский иҫтәлегенә фәнни уҡыуҙарҙы ойоштороусы булып тора. А. А. Благонравов уҡыуҙары менән оҙаҡ ваҡыт етәкселек итә, ул йыл һайын уҙа. [[Мәскәү]]ҙә Новодевичье зыяратына ерләнгән. == Бүләктәре һәм исемдәре == * ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (30.05.1964, 31.05.1974) * Биш [[Ленин ордены]] (07.12.1940; 21.02.1945; 10.06.1945; 30.05.1964; 31.05.1974) * [[Октябрь Революцияһы ордены]] (05.04.1971) * 3 [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1922; 03.11.1944, 20.06.1949) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1967) * миҙалдар * Ленин премияһы (1960) * Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1941) == Хәтер == * А. А. Благонравов исемендәге РФА машина белеме институты; Владимирҙа Благонравов урамы бар. "Академик Благонравов" 15941 проекты судноһы (балкер, углеродовоз, һыу биреү 66 000 т) == Әҫәрҙәре == * Боеприпасы стрелкового вооружений. Патроны, ручные и ружейный гранаты. Их устройство. Л., 1932 (В соавт. с М. В. Гуревич.) * Дольные тормоза. Л., Булыуы 1933 * Действие выстрела на оружейные стволы. Л., Булыуы 1933 * Атлас конструкций автоматического оружия. Л., Булыуы 1933 (В соавт. с-А. Гнатенко, М. В. Гуревич, А. Сидоренко.) * Основания проектирования автоматического оружия. М.: Воениздат, 1940 * Материальная часть автоматического стрелкового оружия. Часть 1. М.:Государственное военное издательство НКО СССР, 1940 (редактор) * Материальная часть автоматического стрелкового оружия. Часть 2. М.:Государственное военное издательство НКО СССР, 1940 (редактор) * [http://scilib.uk.to/Military/Blagonravoff/index1.html Материальная часть стрелкового оружия. Книга 1]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Калып:Недоступная ссылка. М.:Обороне ҠАП, 1945 (редактор) * [http://scilib.uk.to/Military/Blagonravoff/index2.html Материальная часть стрелкового оружия. Книга 2]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Калып:Недоступная ссылка. М.:Обороне ҠАП, 1946 (редактор) == Иҫкәрмәләр == {{примечания|refs- <ref name="ReadingGMIK">{{cite web |url = http://readings.gmik.ru/ |title = Научные Чтения памяти К. Э. Циолковского |publisher = [[ГМИК]] |description = Заглавная страница официального сайта чтений |accessdate = 2012-01-04 |archiveurl = |archivedate = }}</ref>}} == Әҙәбиәт == * ''Фролов Т. В., Пархоменко А. А., Усков М. Т. '' Анатолий Аркадьевич Благонравов. М., 1982 («Научно-биографическом серия») * Павлов. И.Н. Они поставили Железную дивизию. Краткий биографическом справочник (1918-1998). М., 1998, с.32 * {{Китап|автор=|заглавие=«Военный энциклопедический словарь ракетных войск стратегического назначения»|ответственный=Министерство обороны России.; Гл.ред.: И. Д. Сергеев, Яковлев Владимир Николаевич (военачальник), Н. Е. Соловцов|место=Москва|издательство=Большая Российская энциклопедия|год=1999|страниц=632|isbn=5-85270-315-X|тираж=8500}}. — С.52-53. == Һылтанмалар == * Профиль Анатолия Аркадьевич Благонравов на официально РАН сайте * [http://imash.ru/about/leading-scientists/blogonravov/ Статья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731153200/http://imash.ru/about/leading-scientists/blogonravov/ |date=2017-07-31 }} на сайте ИМаш РАН * Благонравов, Анатолий Аркадьевич. На сайте «Хронос». * [http://www.rtc.ru/encyk/biogr-book/02B/0291.shtml Биография на сайте «Энциклопедия Космонавтики»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071112153754/http://www.rtc.ru/encyk/biogr-book/02B/0291.shtml |date=2007-11-12 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:1 июндә тыуғандар]] [[Категория:1894 йылда тыуғандар]] [[Категория:Иваново өлкәһендә тыуғандар]] [[Категория:4 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1975 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] rugqro9lx8mefohdd83gbztsf8efvqq ГУЛАГ 0 163060 1300877 1296864 2026-07-12T03:44:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300877 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Gulag_Location_Map.svg|мини|400x400пкс|Гулаг лагерҙарына йыйылма система картаһы, 1923 йылдан 1967 йылға тиклем йәшәй, йәмғиәт хоҡуҡ нигеҙендә мәғлүмәттәр «Мемориал».]] '''Лагерҙарҙың баш идаралығы''' ('''ГУЛаг''', Холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының баш идаралығы тип тә оҙайтыла (Главное управление исправительно-трудовых лагерей)<ref>Словарь русских и литовских сокращений / Сост. Г. Фейгюлбсонас, В. Петраускас, Е. Розаускас, В. Ванагас. — Вильнюс: Государственное издательство политической и научной литературы, 1960</ref>) — СССР [[НКВД-ла таҙартыу (1937—1938)|НКВД]]-һы, СССР Эске эштәр министрлығы, СССР Юстиция министрлығының 1930—1960 йылдарҙа иректән мәхрүм итеү һәм уларҙы тотоуҙы тормошҡа ашырған подразделениелары. Артабан ведомство ГУИН (Яза башҡарыу баш идаралығы) тип үҙгәртелә. Әлеге ваҡытта ФСИН (Федераль яза башҡарыу хеҙмәте) тип атала. Совет иҡтисадында ГУЛАГ-тың роле тураһында фекер киң таралыуға ҡарамаҫтан, ғәмәлдә уның өлөшөнә капиталь төҙөлөшкә капитал һалыуҙарҙы үҙләштереүҙең 10 проценты ғына тура килә. Әммә ҡайһы бер тармаҡтарҙа уның әһәмиәте күберәк була: күмер, металл, мәғдән, шул иҫәптән алтын һәм уран, алмас, кобальт, апатит сығарыуҙа. Алтындың −100, ҡурғаштың — 70 һәм никелдең 33 проценты тотҡондар көсө менән табыла. Урман ҡырҡыуҙа һәм гидротехник, юл төҙөлөштәрендә уларҙың өлөшө 15 процент була. Атом проектын тормошҡа ашырыуҙың хәл иткес осоронда (1947—1948) был объекттарҙа капиталь төҙөлөштөң төп күләмен ГУЛАГ тотҡондары башҡара<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20090415/168168878.html|title=Вклад заключенных ГУЛАГа в экономику СССР. Справка|author=|date=2009-04-15|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2020-02-28}}</ref>. == Тарихы == [[Файл:Gulag_drivers_licence.jpg|мини|220x220пкс|Тотҡон Расторгуевҡа бирелгән водитель таныҡлығы. Кандалакша, 1941 йылдың ғинуары]] 1929 йылдың 11 июлендә СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы «Енәйәт тотҡондарының хеҙмәтен файҙаланыу тураһында» ҡарар ҡабул итә. Уға ярашлы, өс йылға һәм унын күберәк ваҡытҡа хөкөм ителеүселәр ОГПУ-ға тапшырыла. [[1930 йыл]]дың [[25 апрель|25 апрелендә]] ОГПУ ҡарарҙы үтәү маҡсатында «Холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары тураһында» № 130/63<ref>Приказ ОГПУ от 25.04.1930 № 130/63 [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1009167 «Об организации управления лагерями ОГПУ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180212081506/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1009167 |date=2018-02-12 }}</ref> бойороғон сығара һәм [[1930 йыл|1930 йылдың]] [[7 апрель|7 апреленән]] ОГПУ-ның холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагеры (ОГПУ УЛаг) (СССР СУД. 1930. № 22. — 248 с.) ойошторола. 1 октябрҙә ОГПУ УЛаг '''ОГПУ-ның холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерының баш идаралығына''' ('''ГУЛаг-ҡа'''){{Sfn|Лубянка|2003|с=47}} үҙгәртелә. [[1934 йыл]]<nowiki/>дың [[10 июль|10 июлендә]] СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты ойошторола, уның составына биш баш идаралыҡ, шул иҫәптән '''Лагерҙарҙың баш идаралығы''' (ГУЛаг) инә. Был [[1934 йыл]]да НКВД-ның эске һағына СССР-ҙың Конвой ғәскәрҙәре тапшырыла. [[27 октябрь|27 октябр]]ҙә РСФСР Юстиция наркоматының барлыҡ холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт учреждениелары ГУЛаг-ҡа күсә. [[1936 йыл]]дың [[4 ғинуар]]ында НКВД-ның Инженер-төҙөлөш эштәре халыҡ комиссариаты бүлеге төҙөлә, [[15 ғинуар]]<nowiki/>ҙа — Махсус төҙөлөш идаралығы, [[3 март]]та — Шоссе юлы төҙөлөшөнөң баш идаралығы (ГУШОСДОР). Шарашкалар барлыҡҡа килә, унда инженерҙар, ғалимдар үҙ һөнәре буйынса эшләй. НКВД ҡарамағында тау-металлургия предприятиелары төҙөлөшө буйынса баш идаралыҡ, Главгидстрой, Главпромстрой, дальстрой (Алыҫ Төньяҡты төҙөүҙең баш идаралығы) һ. б. предприятиелар тапшырыла. ГУЛаг СССР Министрҙар Советының 1960 йылдың 13 ғинуарындағы 44-16 ҡарары һәм СССР Юғары Советы Президиумының «СССР Эске эштәр министрлығын бөтөрөү тураһында»ғы Указына ярашлы, СССР Эске эштәр министрлығының 1960 йылдың 25 ғинуарындағы 020 бойороғо менән таратыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == === Китаптар === {{refbegin|2}} * ''[[Алексушин, Глеб Владимирович|Алексушин Г. В.]]'' История правоохранительных органов. [[Самара]]: Издательство АНО «ИА ВВС» и АНО «Ретроспектива», [[2005]]. * {{книга |автор= [[Бердинских, Виктор Аркадьевич|Бердинских В. А.]]|заглавие=Вятлаг (История одного лагеря) |оригинал= |ссылка=http://www.universalinternetlibrary.ru/book/72338/chitat_knigu.shtml |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Аграф |год=2001 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=432 |серия=Новая история |isbn=978-5-7784-0042-X, ISBN 978577840042|тираж= |ref=Бердинских}} * ''[[Вольтер, Герхард Андреевич|Вольтер Г. А.]]'' [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=book&num=371 «Зона полного покоя»: Российские немцы в годы войны и после неё : Свидетельства очевидцев] / под ред. В. Ф. Дизендорфа; Межгосударственный совет российских немцев; Обществ. Акад. наук рос. немцев. — Изд. 2-е, доп. и испр.. — М. : ЛА «Варяг», 1998. — 416 с. (Книга издана при содействии Министерства Российской Федерации по делам национальностей и федеративным отношениям. ЛР № 062751 от 18.06.1993 г.) * ''Горчева А. Ю.'' Пресса ГУЛага (1918—1955). — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1996. — 151 c.: ил. — ISBN 5-211-03543-7. * ГУЛаг: Главное управление лагерей. 1918—1960. — М.: Международный фонд «Демократия», Изд-во «Материк», 2002. — ([[Россия. XX век. Документы]]). — ISBN 5-85646-046-4 * ГУЛаг: Экономика принудительного труда. / Ответственные редакторы [[Бородкин, Леонид Иосифович|Бородкин Л. И.]], [[Грегори, Пол|Грегори П.]], Хлевнюк О. В. — М.: РОССПЭН, 2005. ISBN 5-8243-0618-4 * ''[[Дюков, Александр Решидеович|Дюков А. Р.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1882.html Миф о геноциде: Репрессии советских властей в Эстонии (1940—1953)] / Предисл. С. Артеменко. М.: Алексей Яковлев, 2007. 138 с. * [http://statearchive.ru/430 Заключённые на стройках коммунизма. ГУЛаг и объекты энергетики СССР]. Собрание документов и фотографий. — [[Российская политическая энциклопедия|Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)]], 2008. — ISBN 978-5-8243-0918-8 * {{книга |автор=[[Зима, Вениамин Фёдорович|Зима В. Ф.]]|заглавие=Голод в СССР 1946 - 1947 годов: Происхождение и последствия |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Институт российской истории РАН]] |год=1996 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=265 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Зима}} * ''[[Иванова, Галина Михайловна|Иванова Г. М.]]'' ГУЛаг в системе тоталитарного государства. — М.: Первый печатный двор, 1997. — 227 с. * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/459 |викитека= |ответственный=Отв. ред. Н. Верт, С. В. Мироненко. Отв. сост. И. А. Зюзина |издание= |место=М. |издательство=[[РОССПЭН]] |год=2004 |том=1. Массовые репрессии в СССР |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0605-2 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага, Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/470 |викитека= |ответственный=Отв. ред. и сост. Н. В. Петров. Отв. сост. Н. И. Владимирцев |издание= |место=М. |издательство=[[РОССПЭН]] |год=2004 |том=2. Карательная система: структура и кадры |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0606-0 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/471 |викитека= |ответственный=Отв. ред. и сост. [[Хлевнюк, Олег Витальевич|О. В. Хлевнюк]] |издание= |место=М. |издательство=[[РОССПЭН]] |год=2004 |том=3. Экономика Гулага |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0607-9 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/472 |викитека= |ответственный=Отв. ред. А. Б. Безбородов, В. М. Хрусталёв. Сост. И. В. Безбородова (отв. сост.), В. М. Хрусталёв |издание= |место= М.|издательство= [[РОССПЭН]]|год=2004 |том=4. Население ГУЛага: численность и условия содержания |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0608-7 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/473 |викитека= |ответственный=Отв. ред. и сост. Т. В. Царевская-Дякина |издание= |место=М. |издательство=[[РОССПЭН]] |год=2004 |том=5. Спецпереселенцы в СССР |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0608-5 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/474 |викитека= |ответственный= Отв. ред. и сост. В. А. Козлов. Сост. О. В. Лавинская|издание= |место=М. |издательство=[[РОССПЭН]] |год=2004 |том=6. Восстания, бунты и забастовки заключённых |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0610-9 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/475 |викитека= |ответственный=Отв. ред. В. А. Козлов, С. В. Мироненко. Отв. сост. А. В. Добровская. Сост. Б. Ф. Додонов, О. Н. Копылова, В. П. Наумов, В. И. Широков |издание= |место=М. |издательство= [[РОССПЭН]]|год=2005 |том=7. Советская репрессивно-карательная политика и пенитенциарная система в материалах Государственного архива Российской Федерации: Аннотированный указатель дел |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0611-4|тираж= |ref= }} * ''[[Козлов, Владимир Александрович (историк)|Козлов В. А.]]'' Неизвестный СССР. Противостояние народа и власти. 1953—1985 гг., М.: [[Олма-пресс]], 2006. 448 с. ([http://krotov.info/lib_sec/11_k/oz/lov_va2.htm Глава 1 Ящик Пандоры: Конфликтный опыт ГУЛага. Ген «антигосударственности»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) * {{книга |автор= |заглавие= Лубянка: Органы ВЧК—ОГПУ—НКВД—НКГБ—МГБ—МВД—КГБ|ответственный= авторы-сост. А. И. Кокурин, Н. В. Петров|ссылка= |место= М.|издательство= МФД|год= 2003|том= |страниц= 768|страницы= |isbn=5-85646-109-6|ref= Лубянка}} * ''[[Марголин, Юлий Борисович|Марголин Ю. Б.]]'' [http://www.lib.ru/MEMUARY/MARGOLIN/Puteshestvie_v_stranu_ze-ka.txt Путешествие в страну зэ-ка]. [[Издательство имени Чехова]], Нью-Йорк, 1952 * [[Морозов, Николай Алексеевич|Морозов Н. А.]] ГУЛаг в Коми крае. 1929—1956 гг.: автореферат дис. . д-ра ист. наук : 07.00.02 : защищена 18.02.2000 / Николай Алексеевич Морозов ; Сыктывкар. гос. ун-т. — Екатеринбург, 2000. — 44 с. * Поживши в ГУЛаге [Сборник воспоминаний] / Сост. А. И. Солженицын. — М.: Русский путь, 2001 ([[Всероссийская мемуарная библиотека]]. Серия «Наше недавнее». Вып. 7) ISBN 5-85887-024-4 * ''Рор, А.'' Холодные звёзды ГУЛАГа. М., 2006. * ''Рыбников В. В., [[Алексушин, Глеб Владимирович|Алексушин Г. В.]]'' История правоохранительных органов Отечества. М.: Издательство «Щит-М», [[2007]]. * [http://www.memo.ru/history/nkvd/gulag/index.htm Система исправительно-трудовых лагерей в СССР: 1923—1960 : Справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504202510/http://www.memo.ru/HISTORY/NKVD/GULAG/index.htm |date=2016-05-04 }} / О-во «Мемориал», ГАРФ. Сост. М. Б. Смирнов. — М.: Звенья, 1998. — 600 с ISBN 5-7870-0022-6 * Сталинские стройки ГУЛага, 1930—1953 гг. / сост.: А. И. Кокурин, Ю. Н. Моруков. — М.: Материк, 2005. — 566 с. * {{книга|автор=[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]|заглавие=Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры|ссылка=https://books.google.ru/books?id=TZn6SAAACAAJ|место=М.|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2010|страниц=478|isbn=978-5-8243-1314-7|ref=Хлевнюк}} * {{книга|автор = [[Аппельбаум, Энн|Эпплбаум Э.]]|заглавие = [[ГУЛаг. Паутина Большого террора]]|оригинал = GULAG. A History|ссылка =|издание =|место = М.|издательство = [[Московская школа политических исследований]]|год = 2006|страницы = 608|isbn = 5-93895-085-6|ref=Эпплбаум}} * {{книга |автор=[[Верт, Николя|Werth N.]] |заглавие= Cannibal Island: Death in a Siberian Gulag|оригинал= |ссылка= https://books.google.ru/books?id=s72TevH9XOcC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|викитека= |ответственный= |издание= |место= Princeton|издательство=[[Princeton University Press]]|год= 2007|volume= |pages= |columns= |allpages=223 |серия= |isbn=9780691130835|тираж= |ref=Werth}} {{refend}} === Мәҡәләләр === {{refbegin|2}} * {{статья |автор=[[Верт, Николя|Верт Н.]] |заглавие=ГУЛАаг через призму архивов |оригинал= |ссылка=http://shalamov.ru/research/61/1.html |автор издания= |издание= Журнал «Восточная Европа» («Osteuropa») |тип= |место= |издательство= |год=2007 |том= |выпуск=6 |номер= |страницы=9—30 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Верт|archiveurl= |archivedate=}} * ''[[Дукельский, Владимир Юрьевич|Дукельский В. Ю.]]'' [https://spblib.ru/catalog/-/books/12185071-etnografiya-gulaga Этнография ГУЛАГа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927140606/https://spblib.ru/catalog/-/books/12185071-etnografiya-gulaga |date=2020-09-27 }} // Мир музея. — 2012. — № 3. — С. 30-35. * {{статья |автор=[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]] |заглавие=ГУЛаг (историко-социологический аспект) |оригинал= |ссылка=http://scepsis.ru/library/id_937.html |автор издания= |издание=[[Социологические исследования]] |тип= |место= |издательство= |год=1991 |том= |выпуск= |номер=6—7 |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Земсков |archiveurl= |archivedate=}} * {{статья |автор=[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]] |заглавие=Вклад заключённых ГУЛага в победу в Великой Отечественной войне |оригинал= |ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/GULAG.HTM |автор издания= |издание=[[Новая и новейшая история]] |тип= |место= |издательство= |год=1996 |том= |выпуск= |номер=5 |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Земсков|archiveurl= |archivedate=}} * ГУЛаг в годы Великой Отечественной войны. // [[Военно-исторический журнал]]. 1991. № 1. * ''[[Козлов, Владимир Александрович (историк)|Козлов В. А.]]'' [http://www.ecsocman.edu.ru/text/16683757/ Социум в неволе: конфликтная самоорганизация лагерного сообщества и кризис управления ГУЛагом (конец 1920-х — начало 1950-х гг.) Статья 1]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Общественные науки и современность]]. 2004. № 5. С. 95—109 * ''[[Козлов, Владимир Александрович (историк)|Козлов В. А.]]''[http://www.ecsocman.edu.ru/text/16462133/ Социум в неволе: конфликтная самоорганизация лагерного сообщества и кризис управления ГУЛагом (конец 1920-х — начало 1950-х гг.) Статья 2]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Общественные науки и современность]]. 2004. № 6. С. 122—136 * ''[[Миронова, Виктория Георгиевна|Миронова В. Г.]]'' [https://archive.today/20130103183432/www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1789&n=92 ГУЛаг: слёзы восторга] // [[Родина (журнал)|Родина. Российский исторический журнал]]. 2006. * ''[[Мозохин, Олег Борисович|Мозохин О. Б.]]'' [http://stalinism.ru/dokumentyi/statistika-repressivnoy-deyatelnosti-ogpu-nkvd-1921-1940-g.html Статистика репрессивной деятельности ОГПУ-НКВД 1921—1940 г.] * ''[[Мозохин, Олег Борисович|Мозохин О. Б.]]'' [https://web.archive.org/web/20110107022802/http://stalinism.ru/Dokumentyi/Statistika-repressivnoy-deyatelnosti-OGPU-NKVD-1941-1953-g.html Статистика репрессивной деятельности ОГПУ-НКВД 1941—1953 гг.] * ''[[Морозов, Николай Алексеевич|Морозов Н. А.]]'' [https://web.archive.org/web/19990827230057/http://www.hro.org/editions/karta/nr1920/moroz.htm К вопросу о численности жертв геноцида] // Российский исторический и правозащитный журнал «Карта» № 19-20 ([http://lebed.com/1997/art323.htm перепечатка] в альманахе «[[Лебедь (альманах)|Лебедь]]». № 43 от 22 ноября 1997) * {{БРЭ|статья= ГУЛаг|id= 1935157|автор= [[Моруков, Юрий Николаевич|Моруков Ю. Н.]]|том= 8|страницы= 142|год= 2007|ref=Моруков}} * ''Осокина И.'' [http://www.historicus.ru/Sistema_spetsposelenii/ Система спецпоселений, исправительно-трудовых лагерей и тюрем в 1930-е годы 20-го века] * ''[[Охотин, Никита Глебович|Охотин Н. Г.]], [[Рогинский, Арсений Борисович|Рогинский А. Б.]]'' [http://www.demoscope.ru/weekly/2007/0313/analit01.php О масштабе политических репрессий в СССР при Сталине: 1921—1953 гг.] // [[Демоскоп Weekly]]. № 313—314. 10—31 декабря 2007 * ''Рассказов Л. П.'' Роль ГУЛага в предвоенных пятилетках // Экономическая история: Ежегодник. 2002. — М.: [[РОССПЭН]], 2003. С. 269—319. * [http://www.memo.ru/history/nkvd/gulag Система исправительно-трудовых лагерей СССР.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170319201835/http://memo.ru/history/nkvd/gulag/ |date=2017-03-19 }} Сост. М. Б. Смирнов. Науч. ред.: [[Охотин, Никита Глебович|Н. Г. Охотин]], [[Рогинский, Арсений Борисович|А. Б. Рогинский]]. М.: «Звенья», 1998 * [http://lib.ru/PROZA/SOLZHENICYN/gulag3.txt (части 5, 6 и 7)] // [[Солженицын, Александр Исаевич|Солженицын А. И.]] [[Архипелаг ГУЛаг]]. Т. 3. Paris: [[YMCA-PRESS]], 1973 * Харитонов Д. [http://www.fox-notes.ru/spravka/fn_st0001.htm Денежные знаки в советских лагерях особого назначения ОГПУ в 1929—1932 гг.] // [[Нумизматика и фалеристика]]. № 1. 1997. С. 14-16. * {{статья |автор=[[Цаплин, Всеволод Васильевич|Цаплин В. В.]] |заглавие=Архивные материалы о числе заключённых в конце 1930-х годов |оригинал= |ссылка=http://scepsis.ru/library/id_491.html |автор издания= |издание=[[Вопросы истории]] |тип= |место= |издательство= |год=1991|том= |выпуск= |номер=4—5 |страницы=157—163 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Цаплин|archiveurl= |archivedate=}} * [[Шашков, Виктор Яковлевич|Шашков В. Я.]] [http://www.mstu.edu.ru/science/conferences/11ntk/materials/section1/section1_1.html ГУЛаг в годы Великой Отечественной войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224191125/http://www.mstu.edu.ru/science/conferences/11ntk/materials/section1/section1_1.html |date=2021-02-24 }} // Научно-техническая конференция МГТУ * ''[[Шеренас, Альгирдас|Шеренас А.]]'' [https://web.archive.org/web/20010224024340/http://www.hro.org/editions/karta/nr22-23/shirenas.htm Сталинские лагеря Коми АССР] // Российский исторический и правозащитный журнал «Карта» № 22-23 * Щербакова И. [https://web.archive.org/web/20170324085048/http://urokiistorii.ru/memory/oral/2009/05/pamyat-gulaga «Память ГУЛага»] // Международный Мемориал: Проект «Уроки истории. XX век», 05.05.2009 * ''[[Эпплбаум, Энн|Эпплбаум Э.]]'' [http://www.inliberty.ru/library/279-gulag-chto-mynbspznaem-o-nem-inbsppochemu-eto-taknbspvazhno ГУЛаг: что мы знаем о нём и почему это так важно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180306164326/http://www.inliberty.ru/library/279-gulag-chto-mynbspznaem-o-nem-inbsppochemu-eto-taknbspvazhno |date=2018-03-06 }} (Gulag: What We Now Know and Why It Matters // Cato’s Letter. Winter 2004) * ''Яковлев Б., Бурцов А.'' [http://lib.ru/POLITOLOG/lageri.txt «Концентрационные лагери СССР»], издание Института по изучению истории и культуры СССР, Мюнхен, 1955. * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2017.1384665 New directions in Gulag studies: a roundtable discussion] (Canadian Slavonic Papers/ Revue Canadienne des Slavistes) * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2018.1497393 Lynne Viola, "New sources on Soviet perpetrators of mass repression: a research note, "] Canadian Slavonic Papers 60, no 3-4 (2018) * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2017.1396837 Jeffrey S. Hardy, «Of pelicans and prisoners: avian-human interactions in the Soviet Gulag»] Canadian Slavonic Papers 60, no 3-4 (2018) {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://web.archive.org/web/20140910072619/http://gulag.szmo.cz/prameny/represe.pdf Библиография по теме «История репрессий в СССР» ] * [http://www.hrono.ru/organ/gulag.html Предметный указатель. ГУЛаг] // [[Хронос (интернет-сайт)|Хронос]] * [https://web.archive.org/web/20060110091833/http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_gulag2.html Демография ГУЛага] // Репрессии и пенитенциарная система в СССР * [http://www.memo.ru/history/NKVD/GULAG/maps/ussri.htm Карта объектов ГУЛАГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514033103/http://www.memo.ru/history/NKVD/GULAG/maps/ussri.htm |date=2011-05-14 }} // НИПЦ «Мемориал», при содействии фонда Фельтринелли и кафедры картографии географического факультета МГУ * [http://defree.ru/publications/p01/p39.htm Тюрьмы ГУЛага — историко-генеалогический словарь-справочник] * [http://www.solovki.ca/ Соловки, энциклопедия] * [http://iov75.livejournal.com/2469042.html Рисунки из ГУЛага], сделанные полковником МВД [[Балдаев, Данциг Сергеевич|Д. С. Балдаевым]], работавшим надзирателем в тюрьме «Кресты». * [https://www.youtube.com/watch?v=4yVCpsGkJXI Акция «Бессмертный ГУЛаг» Санкт-Петербург // SotaVision. Прямой эфир: 30 октября 2019 г.] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:ГУЛАГ]] dwxdpkibtmjgjfzesbew4hgexjdb006 Гинзбург Семён Сергеевич 0 164835 1300883 1052227 2026-07-12T05:52:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300883 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гинзбург Семен Сергеевич''' ([[24 сентябрь]] [[1907 йыл]]— [[21 декабрь]] [[1974 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] киноһы белгесе, сәнғәт фәне докторы (1964). == Биографияһы == [[1935 йыл]]дан алып «Совет киноһы» журналының яуаплы мөхәррир ярҙамсыһы, яуаплы мөхәррир ярҙамсыһы, «Кино сәнғәте» журналының яуаплы секретары, «Совет сәнғәте» журналының кино бүлеге мөдире гәзите булып эшләй. 1939 йылда Бөтә Союз дәүләт кинематография институтының (ВГИК) аспирантураһын тамамлай<ref>[https://search.rsl.ru/image/highlight-page?language=ru&cat=rsl01&id=003141778&page=11&words=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD+%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Кинематография дореволюционной России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241214234204/https://search.rsl.ru/image/highlight-page?language=ru&cat=rsl01&id=003141778&page=11&words=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD+%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2024-12-14 }}</ref>. 1947 йылдың 10 июлендә фән кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Вопросы стилистики в работах мастеров кино» темаһына диссертация яҡлай. Космополитизм менән көрәш кампанияһы барышында «Кино сәнғәте» журналының яуаплы секретары һәм «Совет сәнғәте» гәзитенең кино бүлеге мөдире вазифаларынан бушатыла.1949 йылдың мартында Юғары аттеатацион комиссияһы (ВАК) уның диссертацияһын марксистик-ленинизм философияһына һәм эстетикаһына тап килмәй тип таный. Ғилми дәрәжә уға бирелмәй<ref>Сонин А. С. ВАК СССР в послевоенные годы: наука, идеология, политика // Вопросы истории, естествознания и техники. — 2004. — № 1, с. 37.</ref>. [[1950 йыл|1950]]—[[1953 йыл|1953 йылдарҙа]] — «Союзмультфильм» киностудияһының өлкән мөхәррире, 1953 йылда — Сәнғәт тарихы институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1956 йылда «Творческие вопросы развития советской мультипликационной кинематографии» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. [[1946 йыл|1946]] -[[1966 йыл|1966 йылдарҙа]] ВГИК-та һәм Юғары сценаристар һәм режиссерҙар курсындағы сценаристар бүлегендә кино тарихы һәм теорияһы буйынса курсын алып бара<ref>[https://www.kinobraz.ru/%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80-1960-1962-%D0%B3%D0%B3/ Сценарное отделение] Высшие курсы сценаристов и режиссёров</ref><ref>[https://www.kinobraz.ru/%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80-1962-1964-%D0%B3%D0%B3/ Сценарное отделение] Высшие курсы сценаристов и режиссёров</ref>. «Һүрәт һәм ҡурсаҡ фильмы: очерки развития совет мультипликацион кинематографияһы үҫеше очерктары» (1957), «Революцияға тиклемге Рәсәй кинематографияһы» (1963), «Кино теоияһы очерктары» (1974) китаптары һәм кинематография тарихы һәм теорияһы буйынса бер нисә ғилми хеҙмәт авторы. 1974 йылдың 21 декабрендә вафат була<ref>{{Cite web|url=http://russiancinema.ru/template.php?dept_id=3&e_dept_id=1&e_person_id=12687|title=Энциклопедия отечественного кино|accessdate=2011-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111127203801/http://russiancinema.ru/template.php?dept_id=3&e_dept_id=1&e_person_id=12687|archivedate=2011-11-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111127203801/http://russiancinema.ru/template.php?dept_id=3&e_dept_id=1&e_person_id=12687 |date=2011-11-27 }}</ref>. == Библиографияһы == * Сорочинская ярмарка: опера М. П. Мусоргского / С. Гинзбург. — М.: Музгиз, 1935. — 55 [2] с. * О фильме «В поисках радости» / С. Гинзбург. — М.: Госкиноиздат, 1939. — 30 с. — (Библиотека советского кинозрителя). * Рисованный и кукольный фильм: очерки развития советской мультипликационной кинематографии / С. С. Гинзбург; Акад. наук СССР. Институт истории искусств. — М.: Искусство, 1957. — 286 с. * Советское кино в годы Великой Отечественной войны (1941—1945): конспекты лекций / С. С. Гинзбург. — М.: [б. и.], 1959. — 60 с. * 動画映画論、映画芸術の方法と認識 / ギンズブルグ, S. — 東京: 理論社 (Токио, на японском языке) * Dějiny sovětského kresleného a loutkového filmu / Semjon Sergějevič Ginzburg; Překl. Antonín Navrátil. — Praha: Státní pedagogické nakl., 1960. — 329 с. * Искусство кино / С. С. Гинзбург. — М.: Знание, 1961. — 40 с. * Кинематография дореволюционной России / С. С. Гинзбург; Институт истории искусств Министерства культуры СССР. — М.: Искусство, 1963. — 406 с.; М.: Аграф, 2007. — 488 с. * Очерки теории кино / С. С. Гинзбург; Институт истории искусств Министерства культуры СССР. — М. : Искусство, 1974. — 264 с. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институты уҡытыусылары]] [[Категория:XX быуат тарихсылары]] [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Сәнғәт ғилеме докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1974 йылда вафат булғандар]] [[Категория:21 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:1907 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 сентябрҙә тыуғандар]] cagtdzz6vea9sb4rgi8v9igxwr8a3ds Валаам архипелагы 0 166438 1300869 1179344 2026-07-11T21:25:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300869 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Валаам архипелагы''' — [[Ладога|Ладога күленең]] төньяҡ өлөшөндәге утрауҙарҙа төркөмө, материктан 22 км алыҫлыҡта тора. Архипелаг 50-нән ашыу утрауҙарҙан тора, уның майҙаны 36 квадрат километрҙы тәшкил итә. Валаам утрауының иң ҙур утрауы — Валаам утрауы, ул архипелаг майҙанының 2/3 өлөшөнән ашыу территорияны биләп тора һәм уның майҙаны 27,8 квадрат километр тәшкил итә; утрауҙың оҙонлоғо 9,6 км, киңлеге 7,8 км. Архипелагтағы ҙурлығы буйынса икенсе утрау — Скитский утрауы. Валаам архипелагы административ рәүештә [[Карелия|Карелия Республикаһының]] Сортавальский районы составында тора. Валаам архипелагының бәләкәй утрауҙары араһында: Лембос, Святой, Байонный, Крестовый, Московский, Предтеченский, Никоновский, Дивный, Емельянов, Оборона, Голый, Савватий (Гранит), Зосима, Скалистый, Луковая, Овсяный, Ржаной, Никольский, Иоанн Кронштадтский утрауҙары бар<ref>[http://pravo.gov.ru/laws/acts/48/49514849451088.html Распоряжение Правительства Российской Федерации № 1301-р от 15 июня 2019 года «О присвоении наименования географическому объекту в Республике Карелия»]{{Недоступная ссылка|date=Март 2020|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Ҡайһы бер утрауҙар үҙ-ара һәм Валаам утрауы менән күпер аша тоташҡан<ref>{{Cite web|url=http://www.laatokka.info/articles/valamo_rewie_01.htm|title=Ладожское озеро. Валаам. Обзор (1)|accessdate=2010-01-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080905143255/http://www.laatokka.info/articles/valamo_rewie_01.htm|archivedate=2008-09-05}}</ref>. Валаам архипелагы утрауҙарында Валаам ҡасабаһы һәм боронғонан ҡалған [[Валаам монастыры]] урынлашҡан, унда хәҙер туристар экскурсияларға килеп йөрөй. [[1996 йыл]]дан алып Валаам архипелагы [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]]<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/572/|title=The Valamo archipelago - UNESCO World Heritage Centre|author=UNESCO World Heritage Centre|publisher=whc.unesco.org|lang=en|accessdate=2016-03-17}}</ref> Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүгә кандидат булып тора. == Географияһы == === Географик урыны === Валаам архипелагы [[Европа]]ның иң ҙур күлдәренең береһе булған [[Ладога|Ладога күленең]] төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. === Климат === Валаам архипелагында яҙ март аҙағында башланып китә. Валаамда йәйге ҡояшлы көндәр материктағына ҡарағанда 30-35 көндән күберәк тора. Архипелагтың уртаса температураһы июлдә 17° С тәшкил итә. Бында ҡыш декабрь башында башланып китә, ер өҫтө ҡар менән ныҡлап ҡаплана. Февраль уртаһында Валаам утрауына яҡын ғына торған Сортавала ҡалаһына (42 км) утрауҙан автомобилдә барырға мөмкин. Валаам архипелагының февралдәге уртаса температураһы −8° С тәшкил итә === Рельефы === Валаам архипелагы рельефының төрө - бик ныҡ бүлгеләнгән ер төрө. Валаам архипелагының диңгеҙ кимәленән бейеклеге  5,1 — 58,2 м интервалында тора. === Тәбиғәт === [[Файл:Priroda_Valaamskogo_arhipelaga.jpg|мини|Валаам архипелагы тәбиғәте]] Тәбиғи үҙенсәлектәре архипелагтың урынлашыуы менән билдәләнә. Валаам архипелагы территорияһы тайга зонаһына ҡарай. Валаам утрауы территорияһында 480-ән ашыу төр үҫемлек иҫәпләнә, уларҙың күптәре монахтар тарафынан үҫтерелгән. Төп утрау булған Валаам башлыса ылыҫлы урман менән ҡапланған (яҡынса 65 % — ҡарағай). == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Резников, Леонид Яковлевич|Резников Л. Я.]]|заглавие=Валаам раскрывает тайны: Историко-краеведческий очерк|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01006969121|ответственный=|издание=|место=Петрозаводск|издательство=[[Карелия (издательство)|Карелия]]|год=1975|страниц=168, [16]|серия=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=[[Резников, Леонид Яковлевич|Резников Л. Я.]]|заглавие=Валаам — жемчужина Ладоги|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01007471663|ответственный=Фото В. Б. Дорожинского; Текст Л. Я. Резникова|издание=|место=Петрозаводск|издательство=[[Карелия (издательство)|Карелия]]|год=1977|страниц=16|серия=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=|заглавие=Валаам — феномен природы|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001410031|ответственный=[[Кучко, Александр Александрович|А. А. Кучко]], [[Лазарева, Ирина Павловна|И. П. Лазарева]], [[Морозова, Розалия Михайловна|Р. М. Морозова]], [[Белоусова, Нина Александровна|Н. А. Белоусова]], [[Курхинен, Юрий Павлович|Ю. П. Курхинен]]; [[Институт леса Карельского научного центра РАН|Институт леса]] [[Карельский научный центр РАН|КарФ АН СССР]]|издание=|место=Петрозаводск|издательство=[[Карелия (издательство)|Карелия]]|год=1988|страниц=112, [8]|серия=Природа и человек|isbn=5-7545-0085-8|тираж=30000|ref=}} * {{Китап|автор=Левиаш Т. Л.|заглавие=Государственный историко-архитектурный и природный музей-заповедник Валаам: Путеводитель|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Петрозаводск|издательство=[[Карелия (издательство)|Карелия]]|год=1989|страниц=104|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * Экосистемы Валаама и их охрана / А. А. Кучко, Н. А. Белоусова, А. В. Кравченко и др. — Петрозаводск, 1989 * Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 1: А — Й. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2007. С. 190—400 с.: ил., карт. ISBN 978-5-8430-0123-0 (т. 1) == Һылтанмалар == * {{ВТ-МЭСБЕ|Валаам (острова)}} * Научно-исследовательский центр «Валаам» (неопр.) (недоступная ссылка). Архивировано 3 декабря 2009 года. * [http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10243691@SV_Articles Монахи и миряне живут вместе на Валаамском архипелаге] (статья в «Санкт-Петербургских ведомостях») * [https://photokarelia.ru/Валаам Ваалаамский архипелаг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305231018/https://photokarelia.ru/%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BC |date=2021-03-05 }} на сайте «Фото-Карелия» * [http://sova.rsh.ru/valaam/index.html Природа острова Валаам — фотогалерея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050204135802/http://sova.rsh.ru/valaam/index.html |date=2005-02-04 }} * Остров Валаам: фото и статьи (неопр.) (недоступная ссылка). Архивировано 5 мая 2007 года. {{Портал Карелия}} [[Категория:Утрауҙар]] 4rql3r14zka7q1b2rsycgpg33qwi02d Губерна йәмиғ урындары бинаһы 0 167857 1300888 1281930 2026-07-12T08:30:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300888 wikitext text/x-wiki : ''Мәҡәләлә [[Вологда]] өлкәһе Вологда ҡалаһының йәмиғ урындары бинаһы тураһында һүҙ бара [[Вологда]] өлкәһе Вологда'' {{Достопримечательность|Изображение=VoSU Vologda building 7.JPG}} Төбәк архитектура һйкәле '''Губерна йәмиғ урындары бинаһы''' — ҡала урамындағы өс ҡатлы йорт, ул XIX быуаттың икенсе яртыһында [[Вологда]] [[Вологда өлкәһе|өлкәһенең Вологда]] ҡалаһындағы Орлов урамында урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Әлеге ваҡытта бинала Вологда дәүләт университетының уҡыу бүлмәләре урынлашҡан. == Тарих == Губерна йәмиғ урындары бинаһы [[1858 йыл]]дан алып [[1861 йыл]]ға тиклем архитектор А. И. Иваницкийҙың проекты буйынса вологда йылғаһының яры буйында төҙөлгән. Был айырым йорт губернаның йәмиғ урыны булған һәм [[Вологда]] ҡалаһының иң ҙур бинаһы [[1917 йыл]]ға тиклем был бинала губернаның төп учреждениелары: канцелярия, ҡаҙна, ҡаҙна палатаһы, игенселек һәм дәүләт мөлкәте менән идара итеү, «Вологда губерналары ведомостары» гәзите, типография һәм статистика бүлеге — урынлашҡан. Октябрь социалистик революцияһынан һуң бында төрлө административ һәм хужалыҡ ойошмлары урынлашҡан, ошоноң менән бәйле бинаға икенсе исем «Третьий Советтар йорто» исмен биргәндәр. Һуңынан бында «Вологдалес» тресты эшләй. [[1930 йыл]]да йорт С. А. Бергавинов исемендәге Төньяҡ край педагогия институтына тапшырыла, ул студенттар өсөн яңынан үҙ ишектәрен аса, ә [[1932 йыл]]да Вологда дәүләт педагогия институты итеп үҙгәртелә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында, 1941 йылдың сентябренән 1944 йылдың декабре дауамында, был бинала № 1538 эвакогоспиталь бүлеге урынлашып торған, тап ошонда Ленинград һәм Волхов фронтында яраланғандарҙы дауаланырға килтергәндәр<ref>{{Cite web|url=https://vogu35.ru/home/nasledie/52-ob-ekty-kulturnogo-naslediya|title=ВоГУ - Вологодский государственный университет / Высшее образование - Объекты культурного наследия|accessdate=2020-11-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201207063801/https://vogu35.ru/home/nasledie/52-ob-ekty-kulturnogo-naslediya |date=2020-12-07 }}</ref>. 1944 йылдың аҙағында был бинала студенттар уҡыуын дауам итә. 1955 йылға тиклем был ҡаралтыла Вологда дәүләт педагогия институтының бөтә факультеттары ла эшләй<ref>{{Cite web|url=https://vologdatourinfo.ru/kruzhevnayaliniya/zdanie-gubernskikh-prisutstvennykh-mest|title=Здание губернских присутственных мест {{!}} Добро пожаловать в Вологодскую область|accessdate=2020-11-28}}</ref>. == Архитектура == Бина XIX быуат уртаһындағы төҙөлөш архитектураһының өлгөһө булып тора. Бина өс ҡатлы, таштан, п-образлы итеп төҙөлгән, уның төп фасады баштан уҡ яр буйына ҡаратып төҙөлгән була. Төҙөлөш һуңғы классицизм стилендә биҙәлгән. Төп фасадтың үҙәк өлөшөн һикәлтәле аттика ослап тора, 1957 йылда аттика һүтелгән һәм астрономик күҙәтеүҙәр майҙансығы менән алмаштырылған. Бинаның беренсе ҡаты — рустованный. Таш бина тәҙрәләре бүлгеләнгән ҡашағалар менән уратылған, улар ялған йоҙаҡ таштар менән декорланған, ә икенсе ҡатындағы тәҙрәләр — тура мөйөшлө профилләнгән сандрик менән биҙәлгән. Бинаның ҡыйығы вальмовый итеп эшләнгән. Төп фасадтағы һәр бер ҡатында оҙон һуҙылған коридор, беренсе һәм икенсе ҡаттары цилиндр формалы түбә менән ҡапланған. Беренсе ҡаттағы ишектәренең уйымдары аркалы. Йорттоң үҙәгендәге ишек күркәм суйын баҫҡыстар менән вестибюлгә алып бара, баҫҡыстарҙың таяуҙары бик матур итеп эшләнгән. Коридорҙарҙың ике яғында ҡуйылған суйын баҫҡыстар буйынса беренсе ҡаттан икенсеһенә һәм өсөнсөһөнә күтәрелергә мөмкин<ref>{{Cite web|url=http://qr35.ru/ru/obekty/O13500000885|title=QR-35 - Здание губернских присутственных мест|accessdate=2020-11-28}}</ref>. XХ быуатта ҡалала булған ташҡын баҫыу арҡаһында бинаның Орлов урамына сыҡҡан ишеген ябып, унда дүрт колонналы портик ҡуйғандар. == Хәҙерге торошо == 1944 йылдан алып 1995 йыл буйына был бинала Вологда педагогия институтының уҡыу бүлмәләре була. [[1995 йыл]]да дәүләт педагогия институты Вологда дәүләт педагогия университеты итеп үҙгәртелә. [[2013 йыл]]да яңы ҡарарға ярашлы был юғары уҡыу йорто Вологда дәүләт университетына ҡушыла. Әлеге ваҡытта бина уҡыу йорто итеп ҡулланылыуын дауам итә. Бында Вологда дәүләт университетының № 7 корпусы урынлашҡан. == Документ == {{Cite web|url=http://cultinfo.ru/nasledie/doc/434.htm|title=Решение от 08.10.1991 г. № 434 г. Вологда. «О постановке под государственную охрану памятников истории и культуры»}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810021949/http://cultinfo.ru/nasledie/doc/434.htm |date=2020-08-10 }} == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Коновалов  Ф. Я., Панов  Л. С., Уваров  Н. В.'' Вологда, XII — начало XX века : краеведческий словарь.. * ''Малков В. М.'' Улицы Вологды. Вологда, 1977. * ''Сазонов А. И.'' Моя Вологда: прогулки по старому городу. Вологда, 2006. * ''Соколов В. И.'' Вологда: история строительства и благоустройства города. Вологда, 1977. == Һылтанмалар == * [https://vogu35.ru/home/nasledie/52-ob-ekty-kulturnogo-naslediya Здание губернских присутственных мест. ВоГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201207063801/https://vogu35.ru/home/nasledie/52-ob-ekty-kulturnogo-naslediya |date=2020-12-07 }} * [http://qr35.ru/ru/obekty/O13500000885 Здание губернских присутственных мест. Памятник архитектуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204211651/http://qr35.ru/ru/obekty/o13500000885 |date=2020-12-04 }} * [https://vologdatourinfo.ru/kruzhevnayaliniya/zdanie-gubernskikh-prisutstvennykh-mest История. Здание губернских присутственных мест] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201206213051/https://vologdatourinfo.ru/kruzhevnayaliniya/zdanie-gubernskikh-prisutstvennykh-mest |date=2020-12-06 }} [[Категория:Биналар һәм ҡоролмалар]] nm6bfsdgralrwn5rfvzvitz7m63hhkw Вологда ирҙәр гимназияһы бинаһы 0 167861 1300872 1238204 2026-07-12T01:57:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300872 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вологда ирҙәр гимназияһы бинаһы''' — өс ҡатлы йорт. Ул XVIII быуат аҙағында [[Вологда]] [[Вологда өлкәһе|өлкәһе, Вологда]] ҡалаһының Галкин урамында төҙөлгән йорт. Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Әлеге ваҡытта бинала Вологда дәүләт университетының уҡыу бүлмәләре урынлашҡан . == Тарих == XVIII быуат аҙағында был бина [[Вологда]] ҡалаһының Парадный майҙанын (хәҙер Совет майҙаны) уратып торған ҡоролмалар иҫәбенә ингән. Ҡоролма үҙе тарихында бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡорола һәм беҙҙең көндәргә, бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡороулоуы арҡаһында, үлсәме байтаҡҡа артып килеп еткән. Был классицизм стилендә төҙөлгән эре объекттың өҙөлөшө [[1781 йыл]]да башлана. Барлыҡ төҙөлөш эштәре Вологда губернаһының архитекторы Петр Федорович Бортников етәкселеге аҫтында башҡарыла һәм [[1785 йыл]]да тамамлана. Йәмәғәт ҡарау приказы бинаның тәүге хужаһы була. Оло Петровка урамы (хәҙер Галкин урамы) буйына ҡараған был айырым йорттоң ҡанатында ҡарттар һәм эшкә яраҡһыҙ кешеләр өсөн приют (странноприимный йорт) һәм лазарет асыла. 1786 йылдан алып бинаның икенсе ҡанатында, Парад майҙанына сыҡҡан өлөшөндә, төп халыҡ училищеһы урынлашҡан була. [[1804 йыл]]да халыҡ мәғарифы министры бойороғона ярашлы был училище губерна малайҙар гимназияһы тип үҙгәртелә. Мәғрифәтселек рухы һәм архитектура объекттары эштәр министрлығының [[1821 йыл]]да архитектура объекты Халыҡ мәғарифы һәм дини эштәр министрлығына тапшырыла. Башта гимназия Мәскәү уҡыу округына, ә [[1824 йыл]]дан алып Санкт — Петербург уҡыу округына ҡарай. 1837 йылдан 1918 йылға тиклем бинаның мөйөш өлөшөндәге залы Сошествие Святого Духа йорт сиркәүе итеп ҡулайлаштырыла. Совет власы йылдарында ҡоролмала берҙәм хеҙмәт мәктәбе урынлаша һәм эшләй, аҙаҡ икенсе баҫҡыс мәктәп, һуңғараҡ ветеринария институты урынлаша. 1930-сы йылдарҙа бинала № 22 и 27 урта мәктәптәренең уҡыусылары бында уҡый. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бинала № 1184 хәрби эвакуацион госпиталь урынлаша, ә һуғыштан һуң — бындағы медицина учреждениеһында һуғыш ветерандарын дауалайҙар. [[1953 йыл]]да йортта өлкә дауаханаһы урынлаша, ун бер йылдан һуң дауахана Лечебный урамындағы бинаға күсә<ref>{{Cite web|url=https://vogu35.ru/home/nasledie/52-ob-ekty-kulturnogo-naslediya|title=ВоГУ - Вологодский государственный университет / Высшее образование - Объекты культурного наследия|accessdate=2020-11-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201207063801/https://vogu35.ru/home/nasledie/52-ob-ekty-kulturnogo-naslediya |date=2020-12-07 }}</ref>. [[Файл:Mens_Gymnasium_5a.jpg|справа|мини|250x250пкс|Вологда ирҙәр гимназияһы бинаһы]] 1960-сы йылдарҙа бинаның көнсығыш ҡанаты төҙөлә, бында ХХ быуат аҙағында китапхана бүлмәләре урынлаша, ҡанаттың айырым ишеге булдырыла. == Архитектура == XХ быуат башында ғына бина заманса төҫөн ала. П хәрефе рәүешле был өс ҡатлы штукатурланған кирбес ҡаралты классик стилендә төҙөлгән. Мезонинының фронтоны өсмөйөш формалы, ул төп фасадтың үҙәк өлөшөн ете ярым түңәрәк бағаналы портик менән тамамлаған. Ошо ете бағаналы, аҡ ташлы капителле, ионик ордерлы үҙәк портикҡа өсөнсө ҡат кимәлендә металл рәшәткәле балкон төҙөлгән, ул бинаның фасадын биҙәп тора. Һулдан һәм уңдан дүрт бағаналы портиктар үҙәктәге портикка ҡарата симметриялы урынлашҡан. Фасадтың икенсе һәм өсөнсө ҡаттарындағы ҡабырғалағы ярым циркулле тәҙрә уйымдары ялған йоҙаҡ таштар менән уратып алынған һәм тәҙрәләр нәзәкәтле профилләнгән тәҙрә ҡашағалары менән биҙәлгән. Беренсе ҡаттағы тәҙрәләрҙең бер өлөшөндә арыҫлан битлекле таш йоҙаҡтар бар<ref>{{Cite web|url=http://qr35.ru/ru/obekty/O3500016000|title=QR-35 - Здание мужской гимназии|accessdate=2020-11-27}}</ref>. Башта бинаның фронтонында ике башлы бөркөтттөң рельефлы һүрәте урынлашҡан булған, хәҙер бында 1923—1936 йылдарҙағы СССР гербы рельефы урынлаштырылған. == Хәҙерге торошо == [[1960 йыл]]да бина төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә башлай. 1965—1966 йылдарҙа бында капиталь ремонт үткәрелә, ә һуңынан Төньяҡ-Көнбайыш политехник институтының дөйөм техник факультетындағы ситтән тороп уҡыу бүлеге урынлаштырыла, ул [[1975 йыл]]дың ғинуарында Вологда политехник институты тип атала, ә [[1999 йыл]]дың февраленән алып — Вологда дәүләт техник университеты, артабан [[2013 йыл]]дың октябренән — Вологда дәүләт университеты тип атала<ref>{{Cite web|url=https://vogu35.ru/home/nasledie/52-ob-ekty-kulturnogo-naslediya|title=ВоГУ - Вологодский государственный университет / Высшее образование - Объекты культурного наследия|accessdate=2020-11-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201207063801/https://vogu35.ru/home/nasledie/52-ob-ekty-kulturnogo-naslediya |date=2020-12-07 }}</ref>. Әлеге ваҡытта бина уҡыу йорто итеп ҡулланылыуын дауам итә. Бында Вологда дәүләт университетының № 2 уҡыу корпусы урынлашҡан. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Касьяненко Т. В.'' Вологда: путеводитель. Тула, 2007. * ''Малков В. М.'' Улицы Вологды. Вологда, 1977. * ''Сазонов А. И.'' Моя Вологда: прогулки по старому городу. Вологда, 2006. * ''Степановский И. К.'' Вологодская старина: историко-археологический сборник. Вологда, 1890. == Һылтанмалар == * [https://vogu35.ru/home/nasledie/52-ob-ekty-kulturnogo-naslediya Вологда ирҙәр гимназияһы. ВоГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201207063801/https://vogu35.ru/home/nasledie/52-ob-ekty-kulturnogo-naslediya |date=2020-12-07 }} * [https://vologda-portal.ru/o_gorode/index.php?ID=63612&SECTION_ID=4471 Вологда ирҙәр гимназияһы бинаһы. Архитектура ҡомартҡыһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205114427/http://vologda-portal.ru/o_gorode/index.php?ID=63612&SECTION_ID=4471 |date=2020-12-05 }} * [http://qr35.ru/ru/obekty/O3500016000 Тарих. Вологда ирҙәр гимназияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204205339/http://qr35.ru/ru/obekty/o3500016000 |date=2020-12-04 }} [[Категория:Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары Вологда өлкәһендә]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Category:Биналар һәм ҡоролмалар]] 8cx7o7ne694fpiodki5ynqt0ndl8oi5 Гәрәев Миңлеғол Миңгәрәй улы 0 175559 1300892 1069226 2026-07-12T09:08:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300892 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Гәрәев Миңлеғол Миңгәрәй (Миңлегәрәй) улы''' ([[17 декабрь]] [[1913 йыл]] — ? [[октябрь]] [[1994 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның артиллерия-миномёт полкы штабы начальнигы, гвардия майоры. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942), 1-се (1943) һәм 2-се (1945) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/511-gareev-minigul-mingareevich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112 кавлерийской дивизии» Личный состав. Гареев Минигул Мингареевич]</ref>. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. == Биографияһы == Миңлеғол Миңлегәрәй улы Гәрәев [[1913 йыл]]дың 17 декабрендә [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]]<ref>Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дәүләкән районы]]</ref> [[Хөсәйен (Дәүләкән районы)|Хөсәйен]] (башҡа сығанаҡтарҙа [[Иҫке Яппар]]) ауылында тыуған. Ата-әсәһен хәтерләмәй. Атаһы [[Беренсе донъя һуғышы]]нда һәләк була, әсәһе ташлап китә. Миңлеғол атаһы яҡлап апаһы һәм өләсәһе тәрбиәһендә үҫә<ref>[http://парус.дети/wp-content/uploads/2020/05/КНИГА-ПАМЯТИ.pdf Книга Памяти. Минигул Гареев. «ЦДТ Парус» Уфа-2020 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250411234242/https://xn--80a3aeej.xn--d1acj3b/wp-content/uploads/2020/05/%D0%9A%D0%9D%D0%98%D0%93%D0%90-%D0%9F%D0%90%D0%9C%D0%AF%D0%A2%D0%98.pdf |date=2025-04-11 }}</ref> 1935 йылда [[Өфө ҡалаһы]]ның хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 1937 йылда [[Ленинград]] артиллерия училищеһын тамамлай. Һуғыш башланыр алдынан [[Хабаровск крайы]]нда хеҙмәт иткән була. Йәш лейтенантты командование [[Новосибирск]] Хәрби академияһына уҡырға ебәрергә була, ләкин Миңлеғол Гәрәев һуғышҡа ебәреүҙәрен һорай. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында [[Волга]]нан алып [[Эльба]]ға тиклем һуғыш юлдарын үтә. Тәүҙә 313-сө кавлерия полкы батареяһының командир ярҙамсыһы, 101-се айырым атлы-артиллерия дивизионының 76 миллиметрлы орудие батареяһы командиры, артабан артиллерия-миномёт полкының штаб начальнигы итеп тәғәйенләнә. [[Советтар Союзы Геройы]] генерал-майор [[Белов Григорий Андреевич|Григорий Белов]] «Путь мужества и славы» китабында былай тип яҙа: {{Цитата|Иртәнсәк алғы һыҙыҡты тикшергәндә, асыҡ яланда саҡ ҡына ҡалҡыу урында батарея командиры лейтенант Миңлеғол Гәрәевтың яҡшы йәшеренгән күҙәтеү пунктына тап килдем,|}} — ти. Генерал күҙәтеү пунктында бөтә нәмәнең уйланып эшләнеүе: телефонист һәм радистың урыны, иҫәпләү өсөн өҫтәл, ял итеү өсөн һикегә тиклем ҡуйылыуын билдәләй. Гәрәев генералды урын һәм ут нөктәләре менән ентекле таныштыра, уның һорауҙарына тыныс, ышаныслы итеп яуап бирә. Артабан Григорий Белов Гәрәевтың батареяһы һәр ваҡыт һуғышҡа әҙер булыуын, күрһәткән батырлығын тасуирлай. {{Цитата|Дошмандың көслө ут аҫтында Олым йылғаһы аръяғында фашистарҙың батареяһын юҡ итә, пехотаһына үлемесле ут аса, уның батареяһы ҡаршыһында гитлерсыларҙың тотош батальоны ерҙә ятып ҡала<ref>{{китап |автор=Григорий Белов |заглавие= «Путь мужества и славы» |место=Өфө |издательство= |год=1978 й |страницы=34-се б.}}</ref>.|}} Григорий Белов дивизия менән командалыҡ иткәндә, Миңлеғол Гәрәевты полк штабы начальнигы итеп тәғәйенләйҙәр, уға майор хәрби дәрәжәһе бирелә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DГареев%26first_name%3D Наградной лист Гареева Минигул Гареевича. Орден Красного Знамени]</ref> (1942) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943) * 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943) * 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945) * [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]] (1945) * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero101512852/? Наименование награды Гареева Минигул Мингареевича{{ref-ru}}]</ref>(1945) * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы == Һуғыштан һуңғы яҙмышы == Миңлеғол Гәрәев һуғыштан һуң [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның тарих-филология факультетын тамамлай. Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Суҡраҡлы]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә [[урыҫ теле]] һәм [[Урыҫ әҙәбиәте|әҙәбиәте]], [[тарих]] фәндәре уҡытыусыһы булып эшләй. == Ғаиләһе == Һуғышҡа тиклем өйләнгән, өс балаһы тыуған була. Һуғыштан һуң тағы дүрт балаға ғүмер бүләк итәләр. Өс ҡыҙы уҡытыусы һөнәрен һайлай. Данлыҡлы яугирҙың ырыуын ейән-ейәнсәрҙәре дауам итә. == Әҙәбиәттә == [[Әхтәм Ихсан]] Башҡорт атлы дивизияһы хаҡында «Саҡма тояҡ аттарҙа» шәхси күҙәтеүҙәр һәм тарихи документтар нигеҙендә яҙылған китабында Миңлеғол Гәрәев тураһында ла яҙып китә: {{Цитата|Бик ҙур дәрт һәм берҙәмлек менән артиллерия дивизионы фашистарҙың иҙмәһен иҙергә тотондо. Батарея командирҙарынан Миңлеғол Гәрәев, Георгий Шелабутин, Дмитрий Рябовтарҙың орудиелары танкыларға ҡаршы уттан ҡойма күтәрҙеләр. Миномёт батареялары гитлерсы пехотаны ергә түшәне<ref>{{китап |автор= Әхтәм Ихсан |заглавие=«Саҡма тояҡ аттарҙа» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й |страницы=52-се, 127-се б.б }}</ref>.|}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/511-gareev-minigul-mingareevich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Гареев Минигул Мингареевич]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DГареев%26first_name%3D Наградной лист Гареева Минигул Мингареевича. Орден Красного Знамени]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}} *[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero101512852/ Наименование награды Гареева Минигул Мингареевича]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}} * {{китап |автор=Григорий Белов |заглавие= «Путь мужества и славы» |место=Өфө |издательство= |год=1978 й |страницы=34-се б.}} * {{китап |автор= Әхтәм Ихсан |заглавие=«Саҡма тояҡ аттарҙа» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й |страницы=52-се, 127-се б.б }} * [http://парус.дети/wp-content/uploads/2020/05/КНИГА-ПАМЯТИ.pdf Книга Памяти. Минигул Гареев."ЦДТ Парус" Уфа-2020 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250411234242/https://xn--80a3aeej.xn--d1acj3b/wp-content/uploads/2020/05/%D0%9A%D0%9D%D0%98%D0%93%D0%90-%D0%9F%D0%90%D0%9C%D0%AF%D0%A2%D0%98.pdf |date=2025-04-11 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:1913 йылда тыуғандар]] [[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]] [[Категория:1994 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] 4h82jqifu70ckol17gelkea8jeazthu Высоцкий Александр Исаевич 0 178786 1300873 1280386 2026-07-12T02:54:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300873 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Высоцкий Александр Исаевич''' ([[1922]]—[[1988]]) — совет ғалим-психологы һәм педагог, [[Фән докторы|психология фәндәр докторы]], профессор. Нәшер ителгән 40 ғилми мәҡәлә һәм эш, шул иҫәптән юғары педагогия уҡыу йорттары өсөн «Волевая активность школьников и методы её изучения» (1979) уҡыу әсбабы авторы. == Биографияһы == Александр Исаевич Высоцкий 1922 йылдың 14 октябрендә Курск губернаһының Иҫке Белица, хәҙер [[Курск өлкәһе]]нең Конышевский районында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1937 йылда Иҫке-Белица ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Дмитриев педагогия училищеһында уҡыуын дауам итә, уны 1940 йылда тамамлай. Ошо уҡ йылдың октябрендә ул Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғышының]]<ref>[https://1418museum.ru/heroes/25900579/ ВЫСОЦКИЙ АЛЕКСАНДР ИСАЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920213146/https://1418museum.ru/heroes/25900579/ |date=2021-09-20 }}</ref><ref>[https://www.polkrf.ru/poisk-veterana/veteran/vysockij_aleksandr_isaevich_72385/ Высоцкий Александр Исаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920212732/https://www.polkrf.ru/poisk-veterana/veteran/vysockij_aleksandr_isaevich_72385/ |date=2021-09-20 }}</ref> башынан уҡ һуғышта ҡатнаша. Һуғыш барышында ҡамауҙа ҡала һәм әсирлеккә эләгә. Германияға сығарылған ваҡытта, Чехословакия территорияһында булғанда ҡаса, әммә тотола һәм немец фермерына эшкә йүнәлтелә. 1945 йылдың апрель айында Чехословакия совет армияһы тарафынан азат ителгәс, немецтар менән һуғышта ҡатнаша. 1945 йылдың ноябрь айында демобилизациялана. Тыуған иленә ҡайтҡас, 1946 йылда Александр Высоцкий физкультура уҡытыусылары курсын тамамлай һәм хәрби һауа көстәренең Курск махсус мәктәбенә физкультура уҡытыусыһы булып эшкә йүнәлтелә. Был мәктәптә булып, психология уҡытыусыларының йыллыҡ курсын, һуңынан ситтән тороп — Курск педагогия институтының тарих факультетын (хәҙерге Курск дәүләт университеты) тамамлай. 1955 йылда Высоцкий, махсус мәктәптең тарҡатылыуы менән бәйле, урта мәктәпкә тарих, физкультура һәм автодело уҡытыусыһы булып эшкә күсә. 1959 йылдан 1965 йылға тиклем Курск ҡалаһының мәктәп-интренатында өлкән тәрбиәсе, тарих һәм автодело уҡытыусыһы булып эшләй. 1964 йылда ситтән тороп Рязань дәүләт педагогия институтына психология буйынса аспирантураға уҡырға инә. Уны тамамлағас, институттың уҡытыусылар штатына алына. 1967 йылда «Психологическая характеристика самовоспитания у подростков» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм 1971 йылдан психология кафедраһы доценты вазифаһында эшләй. 1982 йылда «Возрастная динамика волевой активности школьников и методы её изучения» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01008524697 Диссертация доктора психологических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920213245/https://search.rsl.ru/ru/record/01008524697 |date=2021-09-20 }}</ref> һәм 1985 йылда Высоцокийға психология кафедраһы буйынса профессор исеме бирелә. 1987 йылдан А. И. Высоцкий психология кафедраһы мөдире вазифаһында эшләй. Ул юғары уҡыу йортоноң ихтыяр проблемалары буйынса ғилми етәксеһе була, РСФСР педагогия йәмғиәтенең Үҙәк советы ағзаһы, РСФСР Мәғариф министрлығының психология буйынса ғилми комиссияһы һәм педагогия йәмғиәтенең өлкә советы Президиумы рәйесе була<ref>[http://psycho-department.narod.ru/about/famous.htm Александр Исаевич Высоцкий (1922—1988)]</ref> Миҙалдар менән бүләкләнгән. А.И.Высоцкий 1988 йылдың 23 апрелендә Рязандә вафат була. Ҡаланың Новогражданский зыяратында ерләнгән.<ref>[https://necropol.org/rjazan-novograzhdanskoe.html Российский некрополь. Новогражданское кладбище Рязани]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://library.rsu.edu.ru/blog/wp-content/uploads/2015/03/visotski.pdf ВЫСОЦКИЙ АЛЕКСАНДР ИСАЕВИЧ /1922-1988/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926143447/http://library.rsu.edu.ru/blog/wp-content/uploads/2015/03/visotski.pdf |date=2020-09-26 }} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Психология фәндәре докторҙары]] [[Категория:1988 йылда вафат булғандар]] [[Категория:23 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1922 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Курск дәүләт университетын тамамлаусылар]] 667p54ulb8eu48c6haizkhjshwxui51 Голов Вячеслав Николаевич 0 182801 1300884 1285002 2026-07-12T06:23:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300884 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Голов Вячеслав Николаевич''' ([[29 апрель]] [[1962 йыл]]) — [[Журналистика|журналист]], «Вечерняя Уфа» гәзитенең баш мөхәррире ([[2005]]). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған журналисы ([[2020]]), [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]]. == Биографияһы == Вячеслав Николаевич Голов [[1962 йыл]]дың [[29 апрель|29 апрелендә]] [[Өфө]]лә баянсы-композитор [[Наил Ғәлиев]] менән [[йыр]]сы [[Мәғфирә Ғәлиева]] ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәпте тамамлағас, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның рус филологияһы факультетында белем ала. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң хеҙмәт юлын Өфө ҡалаһының төп муниципаль баҫмаһы булған «Вечерняя Уфа» гәзитендә башлап, журналист иерархияһының барлыҡ баҫҡыстарын да үтә: репортер, хәбәрсе, күҙәтеүсе, бүлек мөдире, өҫтәмә баҫманың баш мөхәррире була. [[2005 йыл]]дан «Өфө» нәшриәт йорто" муниципаль бюджет учреждениеһы «Вечерняя Уфа» гәзитенең баш мөхәррире<ref>[https://mkset.ru/news/society/17-02-2005/v-vecherney-ufe-novyy-glavnyy-redaktor В «Вечерней Уфе» — новый главный редактор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515044520/https://mkset.ru/news/society/17-02-2005/v-vecherney-ufe-novyy-glavnyy-redaktor |date=2021-05-15 }}</ref>.<br> Вячеслав Николаевич үҙе лә иәҡәләләр яҙыусы баш мөхәррир, ул теләһә ниндәй темаға: мәҙәниәт, спорт, сәйәсәт иркен яҙа. Уға хәрби тематика ла сит түгел: 1990 йылдарҙа Тажикстанға хәрби алыштар барған ерҙәрҙә командировкала булып, репортаж әҙерләй<ref>[https://ufa-bezformata-com.turbopages.org/turbo/ufa.bezformata.com/s/listnews/redaktoru-vechernej-ufi-vyacheslavu/4142162/ Редактору "Вечерней Уфы" Вячеславу Голову 50 лет]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.<br> Ҡатнаш ғаиләлә үҫһә лә, әсә теле уға һәр саҡ туған тел булып ҡала. Вячеслав Голов башҡортса иркен һөйләшә, яҙа. {{Цитата|«Минең әсәйем башҡорт, минең тәүге телем — башҡорт, мине башҡорт өләсәйем тәрбиәләне. Әлбиттә, мин үҙемде башҡорт итеп тоям»,|}}— ти ул<ref>[https://panoramarb.ru/news/novosti/2021-10-27/vyacheslav-golov-ya-sebya-oschuschayu-bashkirom-2561767 Вячеслав Голов: «Я себя ощущаю башкиром»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701101647/https://panoramarb.ru/news/novosti/2021-10-27/vyacheslav-golov-ya-sebya-oschuschayu-bashkirom-2561767 |date=2022-07-01 }}</ref>. Вячеслав Николаевич республикала беренселәрҙән булып «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы» исеменә лайыҡ була<ref>[https://resbash.ru/news/politika/2021-03-11/radiya-habirova-poradovali-itogi-proshedshego-goda-2309211 Радия Хабирова порадовали итоги прошедшего года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426124350/https://resbash.ru/news/politika/2021-03-11/radiya-habirova-poradovali-itogi-proshedshego-goda-2309211 |date=2022-04-26 }}</ref> == Ғаиләһе == Өйләнгән, ҡатыны менән ике ул тәрбиәләйҙәр. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2020)<ref>[https://ru.nagrady.by/persona/46298/ Голов Вячеслав Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220706224025/https://ru.nagrady.by/persona/46298/ |date=2022-07-06 }}</ref><br> [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://panoramarb.ru/news/novosti/2021-10-27/vyacheslav-golov-ya-sebya-oschuschayu-bashkirom-2561767 Вячеслав Голов: «Я себя ощущаю башкиром»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701101647/https://panoramarb.ru/news/novosti/2021-10-27/vyacheslav-golov-ya-sebya-oschuschayu-bashkirom-2561767 |date=2022-07-01 }} * [https://ru.nagrady.by/persona/46298/ Голов Вячеслав Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220706224025/https://ru.nagrady.by/persona/46298/ |date=2022-07-06 }} * [https://gtrk.tv/proekty/hyerle-irt-respublika/250240-hyerle-irt-respublika-141221-bashkort-tele-kono-menn Ҡунағыбыҙ иң рухлы башҡорттарҙың береһе (6.00 минуттан)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426121911/https://gtrk.tv/proekty/hyerle-irt-respublika/250240-hyerle-irt-respublika-141221-bashkort-tele-kono-menn |date=2022-04-26 }} * [https://mkset.ru/news/society/17-02-2005/v-vecherney-ufe-novyy-glavnyy-redaktor В «Вечерней Уфе» — новый главный редактор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515044520/https://mkset.ru/news/society/17-02-2005/v-vecherney-ufe-novyy-glavnyy-redaktor |date=2021-05-15 }} * [https://resbash.ru/news/politika/2021-03-11/radiya-habirova-poradovali-itogi-proshedshego-goda-2309211 Радия Хабирова порадовали итоги прошедшего года]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://ufa-bezformata-com.turbopages.org/turbo/ufa.bezformata.com/s/listnews/redaktoru-vechernej-ufi-vyacheslavu/4142162/ Редактору "Вечерней Уфы" Вячеславу Голову 50 лет]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} j51vknzqj02uizbqmiusqqj597h4424 Гәрәева Лина Авзал ҡыҙы 0 182808 1300893 1291300 2026-07-12T09:14:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300893 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гәрәева Лина Авзал ҡыҙы''' ([[1 май]] [[1952 йыл]] — [[11 ноябрь]] [[2021 йыл]]) — [[йыр]]сы. 1982—2007 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы. [[Башҡортостандың халыҡ артисы]]. == Биографияһы == Лина Авзал ҡыҙы Гәрәева [[1952 йыл]]дың [[1 май]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Борай районы]]ның [[Таңатар (Борай районы)|Таңатар]] ауылында<ref>[https://sptangatarovski.ru/selskoe-poselenie/istoriya/ История деревень сельского поселения ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221004032804/https://sptangatarovski.ru/selskoe-poselenie/istoriya/ |date=2022-10-04 }}</ref> тыуа. Юғары белемде [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]нда ала. Уҡыу йортон тамамлағас [[Әстерхан]]ға йәш йырсылар йәрминкәһенә бара һәм унда уның һәләтен күреп, [[Пятигорск]], [[Ырымбур]], [[Коми Республикаһы]], [[Алтай крайы]] оперетта театрҙары үҙҙәренә саҡыра. Әммә ул хеҙмәт юлын [[Барнаул]]дан башлай. <br> 1982—2007 йылдарҙа [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы|Башҡорт дәүләт филармонияһы]]нда эшләй. Ошо 25 йылдың алты йылын эстрадала үткәрә, әммә төп эшмәкәрлеге музыкаль-әҙәби лекторий менән бәйле.<br> 2021 йылдың 11 ноябрендә Өфө ҡалаһында 70-се йәшендә вафат була<ref name="ЛГ">[https://www.bashinform.ru/news/culture/2021-11-11/v-ufe-skonchalas-narodnaya-artistka-bashkortostana-lina-gareeva-2579467 В Уфе скончалась народная артистка Башкортостана Лина Гареева]</ref>. == Репертуары == Лина Авзал ҡыҙының репертуарында 100-ҙән ашыу яҙма бар. [[Таһир Кәримов|Т. Кәримов]], [[Роза Сәхәүетдинова|Р. Сәхәүетдинова]] йырҙары уның башҡарыуында халыҡ йырҙарына әүерелә. Репертуарында классик музыка — ариялар, башҡорт композитрҙары — [[Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы|М. Вәлиев]], [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов|Ғ. Әлмөхәмәтов]], [[Заһир Исмәғилев|З. Исмәғилев]], [[Камил Рәхимов|К. Рәхимов]], [[Таһир Кәримов|Т. Кәримов]], [[Хөсәйен Әхмәтов|Х. Әхмәтов]], [[Рафиҡ Сәлмәнов|Р. Сәлмәнов]], [[Роза Сәхәүетдинова|Р. Сәхәүетдинова]], [[Рәүеф Мортазин|Р. Мортазин]], [[Айрат Ҡобағошов|А. Ҡобағошов]], [[Айрат Кәримов|А. Кәримов]], [[Нур Даутов|Н. Дауытов]], Ф. Йыһанов, [[Салауат Низаметдинов|С. Низаметдинов]] һәм башҡаларҙың вокал әҫәрҙәре бар<ref name="ЛГ" />. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Һуңғы йылдарҙа Лина Гәрәева «Башҡортостан Республикаһы татарҙары конгресы» Төбәк йәмәғәт ойошмаһы менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә<ref name="ЛГ" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]]<ref name="ЛГ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://www.bashinform.ru/news/culture/2021-11-11/v-ufe-skonchalas-narodnaya-artistka-bashkortostana-lina-gareeva-2579467 В Уфе скончалась народная артистка Башкортостана Лина Гареева] * [https://kulturarb.ru/ru/news/ushla-iz-zhizni-narodnaya-artistka-bashkortostana-lina-gareeva Ушла из жизни народная артистка Башкортостана Лина Гареева] * [https://ufa.aif.ru/culture/skonchalas_narodnaya_artistka_bashkirii_lina_gareeva Скончалась народная артистка Башкирии Лина Гареева] * [https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/ispolniteli/view/playlist/id/691 Сборник: Гареева Лина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220819073208/https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/ispolniteli/view/playlist/id/691 |date=2022-08-19 }} tfrt1psgjb6koutxxprqh6zlr9uhvok Джимбинов Бембя Окунович 0 183014 1300898 1134005 2026-07-12T10:54:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300898 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бембя (Бем) Окунович (Оконович) Джимбинов''' ([[22 ноябрь]] [[1914 йыл]]—[[1986 йыл]]) — СССР һәм Ҡалмыҡ АССР-ының дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Ҡалмыҡ автономияһын тергеҙеү инициатива төркөмө ағзаһы (1954-1956 йылдарҙа), ғалим (тарихсы, шәрҡиәтсе), яҙыусы, халыҡ-ара журналист, Ҡалмыҡ АССР-ының халыҡ шағиры (1985 йыл), РСФСР-ҙың Яҙыусылар союзының милли әҙәбиәт буйынса комиссия ағзаһы. == Биографияһы == Бем Джимбинов 1914 йылдың 22 ноябрендә тыуған Ставрополь губернаһы Большедербетовск улусы Кердат (хәҙер [[Ҡалмыҡстан]]дың Городовиковск районы, Амур-Санан ҡасабаһы) ауылында тыуған<ref name="Д.Б.">[http://www.kalmykianews.ru/2014/k-100-letiyu-bema-okunovicha-dzhimbinova/ Калмыкская НЬЮС. Информационный портал.К 100-летию Джимбинова Бембя Окуновича ]</ref>. Уның атаһы Кердатта колхозды ойоштороусыларҙың береһе, идара ағзаһы һәм колхоз етәксеһе була. Крәҫтиәнддәрҙе колхозға берләштереүгә ҡаршылар ҡулынан һәләк була. 1930 йылда Бём Ики-Чонос урта мәктәбен тамамлай. 1935—1937 йылдарҙа Мәскәүҙә «Правда» исемендәге Бөтә Союз коммунистик журналистика институтында уҡый. Бөйөк Ватан һуғышы башында хөкүмәт броне ала, ул 1945 йылға тиклем дауам итә. 1944 йылда ҡалмыҡтарҙы депортациялау ваҡытында ғаиләһе менән Омск ҡалаһына ебәрелә, ләкин тиҙҙән Мәскәүгә ҡайта. [[1956 йыл]]да Ҡалмыҡстанға ҡайта<ref name="Д.Б." />. 1959 йылдың көҙөндә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһына уҡырға инә. 1961 йылда тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1986 йылда Мәскәүҙә вафат була. Мәскәүҙә Дон зыяратында ерләнгән. 1 А колумбарийына күмелгән көл менән урна, 14-15-се секция (түбәнге рәттә)<ref name="Д.Б." />. === Ғаиләһе === Ҡатыны — Надежда Фёдоровна Тростянская Балалары: улы Станислав (1938—2016), ҡыҙы: Светлана ҡыҙы (1940). == Карьераһы == 1930 йылда Ҡалмыҡ автономиялы өлкәһенең Көнбайыш улусының «Ленина мер» («Ленин юлы») район гәзите редакцияһында эшләй. 1930-1935 йылдарҙа — «Улан-Хальмг» (Ҡыҙыл Ҡалмыҡ)» һәм «Ленин юлы» республика гәзиттәре редакцияһының бүлек мөдире һәм яуаплы секретары. Студент сағында Джимбинов СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Советтар Союзы телеграф агентлығында (ТАСС) эшләй башлай. 1937 йылдан 1950 йылға тиклем « Союз мәғлүмәте» мөхәррире, сит ил радио тыңлауҙары редакцияһының яуаплы мөхәррире, халыҡ-ара мәғлүмәт бюроһы начальнигы урынбаҫары, үҙ хәбәрсеһе. Шулай уҡ ТАСС-та эшләгән ваҡытында ҡалмыҡ телендәге совет фильмдарын тәржемә итә, улар Ҡалмыҡ Республикаһы кинотеатрҙарында һәм клубтарында күрһәтелә. 1950-1955 йылдарҙа .«Яңы ваҡыт»(«Новое время») журналының редакцияһында бүлек мөдире. 1955-1956 йылдарҙа Көньяҡ-көнсығыш Азия илдәренең Совет информбюро матбуғат бүлегендә өлкән мөхәррир булып эшләй.<ref>{{Cite web|author=Менке Конеев|url=http://halmgynn.ru/839-na-krylyah-istoricheskoy-pamyati.html|title=На крыльях исторической памяти|publisher=[[Хальмг унн]]|date=2014-12-05}}</ref>. 1957-1959 йылдарҙа КПСС-тың Ҡалмыҡ өлкә комитеты секретары була. Был осорҙа Ҡалмыҡ автономиялы өлкәһен РСФСР составындағы автономиялы республикаға әйләндереү мәсьәләһен хәл итеүгә күп ваҡытын бүлә. Ҡалмыҡ республикаһын ике Волга районына ҡайтарыу мәсьәләһен бер нисә тапҡыр күтәрә, Ҡалмыҡ АССР-ын бөтөрөү тураһындағы 1943 йылдың 27 декабрендәге Указына ярашлы, ул ваҡытта Сталинград өлкәһе составына ингән Әстерхан районына ҡушыла, ә 1956 йылда Ҡалмыҡ АССР-ы автономияһы тергеҙелгәс, ҡалмыҡ АССР-ына кире ҡайтарылмай<ref name="Д.Б." />. 1962 йылдан СССР Фәндәр академияһының Азия халыҡтары институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. == Ижтимағи эшмәкәрлеге == Ҡалмыҡ халҡын реабилитациялауға һәм Ҡалмыҡ автономияһын тергеҙеүгә йүнәлтелгән эшмәкәрлеге 1940-сы йылдар аҙағында Иосиф Сталинға хаттар һәм мөрәжәғәттәр аша башлана. 1954-1956 йылдарҙа Джимбинов Ҡалмыҡ республикаһы автономияһын тергеҙеү инициативаһы төркөмөнә инә. 1956 йылдың июнендә Инициатива төркөмө вәкилдәрен К. Е. Ворошилов ҡабул итә һәм уның аша КПСС Үҙәк Комитетына Бэм Жимбинов ҡатнашлығында ҡалмыҡ халҡын аҡлау кәрәклеге тураһында хат ебәрә. 1956 йыл аҙағында Инициатива төркөмө ағзалары Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитетына саҡырыла. Бем Жимбинов Ҡалмыҡ өлкә партия ойошмаһының Ойоштороу бюроһына һәм Ҡалмыҡ автономияһын тергеҙеү буйынса ойоштороу комитетына инә.<ref>{{Cite web|author=|url=http://vesti-kalmykia.ru/society/14246-pamyati-bema-dzhimbinova.html|title=Памяти Бема Джимбинова|publisher=[[Калмыкия (телерадиокомпания)|ГТРК Калмыкия]]|date=2014-12-25}}</ref><ref name="Д.Б." />. 1955-1956 йылдарҙа Бөтә Союз сәйәси һәм фәнни белем таратыу йәмғиәтенең халыҡ-ара мәсьәләләре буйынса лектор булып тора. 1958 йылда Ҡалмыҡ АССР-ы Юғары Советына икенсе саҡырылыш депутаты итеп һайлана. Ҡалмыҡ Республикаһы Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе. РСФСР Яҙыусылар союзының милли әҙәбиәт буйынса комиссияһы ағзаһы. Азия һәм Африка илдәре яҙыусылары менән бәйләнештәр буйынса Совет комитеты ағзаһы. Бирма менән мәҙәни мөнәсәбәттәр буйынса Совет йәмғиәте Президиумы һәм башҡарма комитеты ағзаһы. Беренсе Бөтә Рәсәй һәм Өсөнсө Бөтә Союз яҙыусылар съезы делегаты. == Ижады == Джимбинов әҫәрҙәре бөтә Союз, Рәсәй һәм республика журналдарында (мәҫәлән, «Теегин герп») һәм гәзиттәрҙә, айырым китаптарҙа, шулай уҡ үҙәк һәм республика нәшриәттәрендә, йыйынтыҡтарҙа баҫыла. Уның әҫәрҙәре донъяның күп халыҡтары телдәренә тәржемә ителгән. Б. О. Джимбинов бөтәһе 12 шиғри, проза һәм публицистика китабы баҫтырып сығара, шул иҫәптән рус телендәге шиғырҙар һәм поэмалар йыйынтығы: "Далаларҙың дуҫы" (Друг степей), "Икенсе ҡанат" (Второе крыло), "Яҡын һәм Алыҫ" (Вблизи и вдалеке); ҡалмыҡ телендә: «Нетленная звезда». 1970 йылда «Нәфис әҙәбиәт» нәшриәтендә Б. О. Джимбиновтың ҡалмыҡ теленән «Ҡалмыҡ республикаһы шағирҙары» тигән китабы баҫылып сыға, унда Ҡалмыҡстан шағирҙарының иң боронғо халыҡ йырсыһы һәм джангархи (хикәйәсе) Дава Шавалиевтан башлап яҙған әҫәрҙәре лә була. Джимбинов китапта 23 шағирҙың ижадына ҡыҫҡаса очерк бирә һәм уларҙың шиғырҙары һәм поэмалары урынлаштырылған<ref name="Д.Б." />. Шулай уҡ ҡалмыҡ әкиәттәре йыйынтығын төҙөгән һәм баҫтырып сығарған. 1985 йылда Ҡалмыҡ АССР-ының халыҡ шағиры исеме бирелә. == Әҫәрҙәре == === Ҡалмыҡ телендә === ** Социализмин бичкн тосхачнр (Юные строители социализма), очерки. Элиста, 1932; ** Мана цагин айсмуд. Элиста, 1935; ** Дуулич, теегм, дуул! Элиста, 1958; ** Теегин иньг. Элиста, 1959; ** Ончта одн (Нетленная звезда), стихи, Элиста, 1962.. === Урыҫ телендә === ** Друг степей. Стихи и поэмы. Элиста, 1959; ** Советская Калмыкия. М., 1959; ** Калмыцкие сказки. М., 1962; ** Цветы на камне, стихи, 1972; ** Пальма и ель, стихи, 1974. === Фәнни эшмәкәрлеге === * Джимбинов Б. О. От феодализма к социализму, минуя капиталистическую стадию развития [Текст] : (Ист. очерк соц. строительства в Калмыц. АССР) : Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата исторических наук / Акад. обществ. наук при ЦК КПСС. Кафедра истории советского о-ва. — М.: Изд-во ВПШ и АОН, 1961. — 19 с<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01006110910 От феодализма к социализму, минуя капиталистическую стадию развития] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191106083911/https://search.rsl.ru/ru/record/01006110910 |date=2019-11-06 }}</ref> * Джимбинов Б. О. 350 лет вместе с Россией / [[:ru:Знание_(общество)|О-во по распространению полит. и науч. знаний РСФСР]]. — М.: [б. и.], 1959. — 18 с.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01006110912 350 лет вместе с Россией] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191106083920/https://search.rsl.ru/ru/record/01006110912 |date=2019-11-06 }}</ref> * Калмыцкие сказки [Текст] / [Сост., общая ред., примеч. и словарь Б. О. Джимбинова]; [Ил.: А. С. Муравьев и П. С. Горбань]. — Ставрополь: Кн. изд-во, 1959. — 94 с<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01006289435 Калмыцкие сказки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191106083917/https://search.rsl.ru/ru/record/01006289435 |date=2019-11-06 }}</ref> * .Калмыцкие сказки [Текст] : Пер. с калмыц. / [Сост. и предисл. Б. Джимбинова]. – М.: Гослитиздат, 1962. – 183 с<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01006110909 Калмыцкие сказки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191106083914/https://search.rsl.ru/ru/record/01006110909 |date=2019-11-06 }}</ref> * Джангар [Текст] : Калм. героич. эпос : [Для сред. и старш. школьного возраста] / [Перевод с калм. С. Липкина]; [Подготовка текста, коммент. и послесл. канд. ист. наук Б. Джимбинова]; [Грав. худож. В. Захарова]. — Элиста: Калмиздат, 1966. — 63 с..<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01006110412 Джангар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191106083914/https://search.rsl.ru/ru/record/01006110412 |date=2019-11-06 }}</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе» ордены]] (1958) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Джимгиров М. Э.'' Писатели советской Калмыкии. – Элиста: Калмыцкое книжное изд-во, 1966. – 223 с. – С. 88—92.. * Нармаев М. Б. Весна возрождения: документальная повесть. //Советская Калмыкия. 8 ноября 1988 * Сусеева Д. А. История старой фотографии, или Хроника 1956 года в истории калмыцкого народа. // Элистинские новости, 1996, ноябрь. – С. 6-7.. . * Алексеева П. Э. Большедербетовский улус. // Хальмг унн, 2002, така сарин 3 (13 июля). * Манджиев Н. Ц. Кердата и кердатинцы. – Элиста: АПП «Джангар», 2004. – 528 с. * Кокшунова Л. Е., Джимбинов К. Д. Судьба семьи – судьба народа. М.: «Океан мудрости», 2017. – 349 с. == Һылтанмалар == * [http://www.kalmykianews.ru/2014/k-100-letiyu-bema-okunovicha-dzhimbinova/ Калмыкская НЬЮС. Информационный портал.К 100-летию Джимбинова Бембя Окуновича] * Джимбинов, Бембя Окунович // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ре. А. А. Сурков. — М. : Совет энциклопедияһы, 1962-1978. * [https://web.archive.org/web/20130623020518/http://www.surbor.su/enicinfo.php?id=3641 Окунович Джимбин Бем] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:СССР журналистары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1986 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1914 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Журналистар]] [[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]] [[Категория:СССР Фәндәр академияһы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Ғалимдар]] [[Категория:шәрҡиәтселәр]] [[Категория:дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:йәмәғәт эшмәкәрҙәре]] 6o0g9zl4jxbg3vn9e5t16o0emudgaq0 Вышинский Андрей Януарьевич 0 184847 1300874 1299637 2026-07-12T02:57:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300874 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт эшмәкәре |имя = Андрей Януарьевич Вышинский |оригинал имени = {{lang-pl|Andrzej Wyszyński}} |порядок = |изображение = RIAN archive 7781 Vyshinsky.jpg |размер изображения = 450px |описание изображения = [[СССР]] Сит ил эштәре министрлығы башлығы А. Я. Вышинский 1950 йылда |должность = Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында һәм БМО Именлек Советында СССР-ҙың даими вәкиле |флаг = Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg |флаг2 = Flag of the United Nations.svg |периодначало = [[5 март]] [[1953 йыл]] |периодконец = [[22 ноябрь]] [[1954 йыл]] |предшественник = Валериан Александрович Зорин |преемник = Аркадий Александрович Соболев |премьер = |должность_2 = СССР Сит ил эштәре министры |флаг_2 = Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg |флаг2_2 = Coat of arms of the Soviet Union 1.svg |периодначало_2 = [[4 март]] [[1949 йыл]] |периодконец_2 = [[5 март]] [[1953 йыл]] |предшественник_2 = [[Вячеслав Михайлович Молотов]] |преемник_2 = Вячеслав Михайлович Молотов |премьер_2 = [[Сталин Иосиф Виссарионович]] |должность_3 = СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары |флаг_3 = Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg |периодначало_3 = [[31 май]] [[1939 йыл]] |периодконец_3 = [[август]] [[1944 йыл]] |предшественник_3 = |преемник_3 = |должность_4 = СССР прокуроры |флаг_4 = Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg |периодначало_4 = [[3 март]] [[1935 йыл]] |периодконец_4 = [[31 май]] [[1939 йыл]] |предшественник_4 = [[Акулов Иван Алексеевич]] |преемник_4 = Панкратьев Михаил Иванович |должность_5 = РСФСР прокуроры |флаг_5 = Flag RSFSR 1918.svg |порядок_5 = 4 |периодначало_5 = [[11 май]] [[1931 йыл]] |периодконец_5 = [[1933 йыл]] |предшественник_5 = Николай Васильевич Крыленко |преемник_5 = Владимир Александрович Антонов-Овсеенко |образование = {{Университет Святого Владимира|юридический факультет|1913}} |партия = 1903 йылдан меньшевик, 1920 йылдан [[РКП(б)]] ағзаһы |в браке = Капитолина Исидоровна |дети = ҡыҙы Зинаида |похоронен = Кремль стенаһындағы некрополь |учёная степень = {{Учёная степень|доктор|юридических наук}} |учёное звание = {{Учёное звание||0}}<br>{{Учёное звание|АН СССР|0}} |вероисповедание = |отец = |звание = [[File:1943mid-p02r.png|65px|Чрезвычайный и Полномочный посол]] |профессия = [[юрист]] |награды = {{ряд|{{Орден Ленина|1945}}|{{Орден Ленина}}|{{Орден Ленина}}|{{Орден Ленина}}}} {{ряд|{{Орден Ленина}}|{{Орден Ленина}}|{{Орден Трудового Красного Знамени|1933}}|{{Медаль «За оборону Москвы»}}}} {{ряд|{{Медаль За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} |{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} |{{Медаль В память 800-летия Москвы}}}} {{ряд|{{Сталинская премия|1947}}}} }} '''Вышинский Андрей Януарьевич''' ({{Lang-pl|Andrzej Wyszyński}}; [[28 ноябрь]] ([[10 декабрь]]) [[1883 йыл]], [[Одесса]], [[Рәсәй империяһы]] — [[22 ноябрь]] [[1954 йыл]], [[Нью-Йорк]]) — [[СССР]]-ҙың дәүләт эшмәкәре, юрист, дипломат. 1935—1939 йылдарҙа СССР прокуроры, 1949—1953 йылдарҙа СССР сит ил эштәре министры, 1953—1954 йылдарҙа СССР-ҙың БМО-лағы даими вәкиле. Шулай уҡ ҡайһы бер башҡа вазифалар биләгән. [[КПСС Үҙәк Комитеты|ВКП (б) Үҙәк Комитеты]] ағзаһы (1939 йылдан), КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзалығына кандидат (1952—1953). СССР-ҙың 7-се саҡырылыш Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы, СССР-ҙың 1-се, 2-се һәм 4-се саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Юридик фәндәре докторы (1936)<ref>Доктор государственных и общественных наук с 1935 года.</ref>, профессор, ә 1925—1928 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]] ректоры. СССР Фәндәр Академияһы академигы (1939)<ref>По Отделению общественных наук ([[право]]), минуя ступень члена-корреспондента.</ref>. Үҙенең теоретик хеҙмәттәрендә аҡлап яҙылған күпләп репрессияларҙы{{Переход|#Участие в сталинских репрессиях|1}} ойоштороусы. == Биографияһы == Атаһы, Польшаның боронғо шляхта нәҫеле вәкиле Януарий Феликсович Вышинский — провизор, әсәһе музыка уҡытыусыһы булған. Улы тыуғас, ғаилә Баҡыға күсә, унда Андрей беренсе ир балалар классик гимназияһын тамамлай (1900). 1901 йылда Изге Владимир Киев император университетының юридик факультетына уҡырға инә, әммә 1913 йылда ғына уны тамамлай (студенттар сыуалышында ҡатнашҡаны өсөн ҡыуыла), профессорлыҡ дәрәжәһенә әҙерлек өсөн кафедрала ҡалдырыла, әммә сәйәси ышанысһыҙ булараҡ хакимиәт тарафынан ситләтелә. 1902 йылдың мартында ҡабаттан уҡырға инеү хоҡуғынан мәхрүм ителеп, университеттан сығарыла, полиция күҙәтеүе аҫтына эләгә. Баҡыға ҡайта, 1903 йылда унда РСДРП-ның меньшевистик ойошмаһына инә. 1906—1907 йылдарҙа Вышинскийҙы ике тапҡыр ҡулға алалар, әммә тиҙҙән уны, енәйәте етерлек кимәлдә асыҡланмау сәбәпле, төрмәнән сығаралар. 1908 йылдың башында «халыҡ алдында хөкүмәткә ҡаршы телмәр тотҡаны өсөн» Тифлис суд палатаһы тарафынан хөкөм ителә. Баилов төрмәһендә бер йыл ултыра, унда Сталин менән яҡындан таныша;<ref>Существует версия, что знакомство Вышинского со Сталиным состоялось раньше, в 1902 году на Батумском процессе: «в 1902 году девятнадцатилетний А. Я. Вышинский участвовал в защите двадцатидвухлетнего И. В. Сталина на знаменитом Батумском процессе» [http://carabaas.livejournal.com/2797231.html]<!-- аккуратно, статья изобилует неточностями, см., напр., http://www.the-ratner-family.com/Family_story_15.htm -->.</ref>; уларҙың күпмелер ваҡыт бер камерала ултырыуҙары тураһында дәлилдәр бар<ref>[http://www.histussr.ru/hussrs-360-1.html «Особоуполномоченный Сталина». Прокурор Союза ССР Андрей Януарьевич Вышинский — От первого прокурора России до последнего прокурора Союза — Книги и прочая литература / HistUSSR.ru]</ref>. Университетты тамамлағандан һуң (1913), Баҡыла шәхси гимназияла рус әҙәбиәте, география һәм латынь уҡыта, юридик практика менән шөғөлләнә. 1915—1917 йылдарҙа Мәскәү суд палатаһы присяжный поверенныйы П. Н. Малянтовичтың ярҙамсыһы<ref>С 8.07.1915 г. стал помощником у присяжного поверенного [[Малянтович, Павел Николаевич|П. Н. Малянтовича]]. // Список присяжных поверенных округа Московской судебной палаты и их помощников к 15 ноября 1916 г. — {{М.}},1917. — С. 120—121.</ref>. === 1917 йылдан һуң === [[1917 йыл]]ғы [[Февраль революцияһы]]нан һуң Мәскәүҙәге Якиманка районында милиция комиссары итеп тәғәйенләнә, шул саҡта уҡ «Ваҡытлы хөкүмәттең Ленинды, немец шпионы булараҡ, эҙләү, ҡулға алыу һәм судҡа биреү тураһындағы хөкөм ҡарарын үҙенә ышанып тапшырылған биләмәлә мотлаҡ үтәү тураһында бойороҡҡа» ҡул ҡуя (ҡара: Пломбированный вагон)<ref>Необходимое пояснение: распоряжение об аресте Ленина дал министр юстиции [[П. Н. Малянтович]], который сам же предупредил Ленина о возможности ареста, Вышинский же просто выполнял указания своего руководства.</ref><ref name="sokolov">В. В. Соколов. [https://web.archive.org/web/20140222175116/http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/4587563534300b14c3256c31004459be?OpenDocument Вышинский Андрей Януарьевич (министр иностранных дел СССР 1949—1953 гг.)] // «Дипломатический вестник». — 2002, июль.</ref>. Октябрь революцияһынан һуң Артемий Бавгратович Халатов протекцияһы менән наркомат Аҙыҡ-түлек халыҡ комиссариатына буйынса инспектор булып эшкә урынлаша һәм аҙыҡ-түлек бүлеү бүлеге башлығына тиклем үрләй. 1920 йылда Вышинский меньшевистик партиянан сыға һәм РКП(б) ағзаһы булып китә. 1920—1921 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетында уҡыта һәм Плеханов исемендәге Халыҡ хужалығы институтының иҡтисад факультеты деканы була. [[Файл:Lenin Zinoviev Kamenev Vyshinsky (cropped).jpg|thumb|left|300 px|А. Я. Вышинский (аҫҡы яҡта уртала) 1922 йылдың 31 октябрендә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты сессияһында ҡатнаша. Өҫтә (һулдан уңға): Л. Б. Каменев, В. И. Ленин, Г. Е. Зиновьев]] 1923—1925 йылдарҙа — СССР Юғары судының енәйәт-тикшереү коллегияһы прокуроры. Күп процестарҙа дәүләт ғәйепләүсеһе сифатында: «Гукон» эше (1923); Ленинград суд хеҙмәткәрҙәре эше (1924); Консервтрест эше (1924) сығыш яһай. 1923—1925 йылдарҙа РСФСР Юғары судының енәйәт-суд коллегияһы прокуроры һәм бер үк ваҡытта енәйәт процесы кафедраһы буйынса Мәскәү дәүләт университеты профессоры. 1925—1928 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университеты (ул саҡта — 1-се Мәскәү дәүләт университеты) ректоры. «Андрей Януарьевич Вышинский башланғыс курстарҙа дөйөм юридик дисциплиналар буйынса лекциялар уҡыны. Ул университет ректоры ине. Ул саҡта аҡыллы уҡытыусы һәм иҫ киткес лектор СССР-ҙың ҡурҡыныс прокурорына әүерелер тип бер кем дә уйламаған, әлбиттә», — тип иҫенә төшөрә ул саҡта Мәскәү дәүләт университеты студенты М. С. Смиртюков<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1752476 «Я по молодости считал, что так оно и должно быть»] // «Коммерсантъ». — 22.08.2011. — № 33 (937).</ref>. Сәйәси процестарҙа дәүләт ғәйепләүсеһе булараҡ сығыш яһай. Шахты енәйәт эше буйынса Юғары судтың махсус присутствиеһы (1928), Промпартия эше (1930) буйынса Юғары судтың махсус присутствиеһы рәйесе була<ref>{{книга|заглавие=Дипломатический словарь. — Государственное издательство политической литературы|часть=ВЫШИНСКИЙ, Андрей Януарьевич|год=1948|автор=А. Я. Вышинский, С. А. Лозовский|место=М.|язык=ru}}</ref>. 1928 йылдың 6 июлендә Донбастың 49 белгесе Вышинский рәйеслегендә СССР Юғары суды тарафынан төрлө язалау сараларына хөкөм ителә. 1928—1930 йылдарҙа Баш һөнәри белем биреү идаралығын етәкләй. 1928—1931 йылдарҙа РСФСР Мәғариф халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы. Халыҡ мәғариф комитетының уҡытыу-методика секторын етәкләй һәм Дәүләт ғилми советы рәйесе вазифаһын алмаштыра. 1931 йылдың 11 майынан — РСФСР прокуроры, шул уҡ йылдың 21 майынан РСФСР-ҙың юстиция наркомы урынбаҫары. 1933 йылдың июненән — Прокурор урынбаҫары, ә 1935 йылдың мартынан 1939 йылдың майына тиклем — СССР Прокуроры. Орлов-Фельдбин иҫтәлектәре буйынса, элекке партия ағзалары меньшевистик үткәне өсөн уға ҡаршв торған. Бер таҙартыу йомғаҡтары буйынса Вышинский хатта партиянан сығарылыусылар исемлегенә индерелгән була һәм тик Аарон Сольц ярҙамында ғына партия сафында тороп ҡала. === 1936—1938 йылдарҙа === [[Файл:Vyshinskiy AYa.jpg|thumb|Андрей Вышинский, 1938 йыл]] 1936—1938 йылдарҙағы өс Мәскәү процестарында ла дәүләт ғәйепләәүсеһе булараҡ сығыш яһаған. Тикшеренеүселәр, СССР етәкселегенең сәйәси ҡарарҙарын, шул иҫәптән 1930-сы йылдарҙағы репрессияларҙы ла (ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1937 йылдың февраль-март пленумы бөтә йәмғиәттә йәйелдереүҙе идеологик яҡтан нигеҙләгән), һәр ваҡыт хуплап ҡаршы алған А. Я. Вышинский, күрәһең, ВКП(б) ағзалығынан сығарып, 1937 апрелендә ҡулға алынған Г. Ягоданың эш итеүен дә тәнҡитләгәндер, тип иҫәпләй. {{начало цитаты}} Бөтә илебеҙ, олоһонан алып кесеһенә тиклем, бер нимәне көтә һәм талап итә: дошманға илебеҙҙе һатҡан хыянатсылар һәм шпиондарҙы, расстрелять как поганых псов!…Ваҡыт үтәр. Хәшәрәт хыянатсыларҙың ҡәберҙәре намыҫлы совет халҡының мәңгелек презрениеһын аңлатҡан сүп үләне һәм чертополох менән ҡапланыр. Ә беҙҙең бәхетле илебеҙ өҫтөндә элеккесә ңҙенең яҡты нурҙарын һибеп, сағыу һәм ҡыуаныслы беҙҙең ҡояшыбыҙ балҡыр. Беҙ, беҙҙең халҡыбыҙ, беҙҙең яратҡан юлбашсыбыҙ һәм остазыбыҙ — бөйөк Сталин еәкселегендә — элеккенең һуңғы нечисть һәм мерзость таҙарынған өйрәнелгән юлыбыҙҙан алға һәм вперёд к коммунизмға алға атларбыҙ! {{конец цитаты}} 1937—1938 йылдарҙағы «[[Оло террор]]» осоронда Вышинский һәм эске эштәр халыҡ комиссары [[Ежов Николай Иванович]] Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатының шпионаж буйынса эштәрҙе милли операциялар сиктәрендә судтан тыш тәртиптә ҡараған СССР Эске Эштәр Халыҡ Комиссариаты Һәм СССР Прокуроры Комиссияһы составына ингән. Ғәмәлдә СССР Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатының үҙәк аппаратына (тикшереү эштәре алып барылған кешене күреп тә белмәгән) бер нисә бүлек начальнигына альбомдар (енәйәт эштәре буйынса белешмәләр) ҡарау тапшырылған. Бер кис эсендә уларҙың һәр береһе 200—300 эш буйынса ҡарар сығара торған булған. Атырға һәм холоҡ төҙәтең һәм хеҙмәт лагарҙарында (ИТЛ) тотоуға хөкөм ителгәндәрҙең исемлеге таҙа ҡағыҙға яңынан баҫтырылған һәм тәңҙә Ежовҡа, артабан курьер менән Вышинскийға ҡул ҡуйырға оҙатылған<ref>{{Cite web |url=http://www.memo.ru/history/polacy/00485art.htm |title=Н. В. Петров, А. Б. Рогинский. «Польская операция» НКВД 1937—1938 гг. |access-date=2011-08-15 |archive-date=2017-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215195305/http://www.memo.ru/history/polacy/00485ART.htm |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170215195305/http://www.memo.ru/history/polacy/00485ART.htm |date=2017-02-15 }}</ref>. Мәҫәлән, 1937 йылдың 29 декабрендә Ежов һәм Вышинский, латыш милләтле 1000 кеше ингән исемлекте ҡарағандан һуң, 992 кешене атыуға хөкөм иткән<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/55752 Доклад комиссии ЦК КПСС президиуму ЦК КПСС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170612113516/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/55752 |date=2017-06-12 }}</ref>. Тәржемәсе Бережков Валентин Михайлович ңҙенең китабында былай тип яҙа: {{начало цитаты}} Вышинский үҙенә буйһонған кешеләргә ҡарата тупаҫлығы, уратып алғандарҙың күңеленә ҡурҡыу һалырға һәләтле булыуы менән билдәле була. Ләкин юғары начальство алдында үҙен ялағай, ярамһаҡ тотҡан. Халыҡ комиссарының ҡабул итеү бүлмәһенә лә ул тыйнаҡлыҡ сағылышы булып ингән. Үҙенең меньшевистик үткәне сәбәпле, моғайын, Вышинский бигерәк тә Бериянан һәм Деканозовтан ҡурҡҡан, һәм Деканозов хатта кешеләр алдында ла уны «бынау меньшевик» тип атаған… Сталин һәм Молотов алдында Вышинский бик ҙур ҡурҡыу тойҡоһо кисергән. Әгәр саҡырһалар, улар янына эйелгән хәлдә, ҡырыная биреп, ерәнерәк мыйығын һерәйткән ярамһаҡ йылмайыу менән, ингән<ref>Бережков В. Как я стал переводчиком Сталина. — М., 1993. — С. 226.</ref>. {{конец цитаты}} [[Файл:Radek's action.jpg|thumb|right|А. Я. Вышинский (үҙәктә) [[Радек Карл Бернгардович]], Пятаков һәм башҡаларҙы хөкөм итеү суды барышында]] 1937 йылғы «[[Тухачевскийҙың эше]]» буйынса, эске эштәр комиссары Ежов менән бергә, Вышинский [[Тухачевский Михаил Николаевич]]ҡа ҡаршы ғәйепләү заключениеһы авторы булған. Төҙәтмәләр һәм үҙгәрештәр индергәндән һуң Вышинский — Ежовтың ғәйепләү һығымтаһы Сталин тарафынан раҫлана. 1937 йылдың 12 июненә ҡарата төндә Тухачевский атыла. 1956 йылда Баш хәрби прокуратура һәм Дәүләт именлеге комитеты Тухачевскийҙың һәм уның менән бергә хөкөм ителгән кешеләрҙең енәйәт эшен тикшерә һәм уларға ҡаршы ғәйепләүҙең ялған булыуын асыҡлай. 1937—1941 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының Хоҡуҡ институты директоры, «Советское государство и право» журналының яуаплы мөхәррире. 1935—1939 йылдарҙа суд эштәре буйынса ВКП(б) ҮК Политбюроһының йәшерен комиссияһы составына инә. Комиссия СССР-ҙа үлем язаһы тураһында бөтә хөкөмдәрҙе раҫлаған. === 1939 йылдан юридик эшмәкәрлеге === 1939 йылдың 31 майында СССР Юғары Советы сессияһында Вышинский СССР Халыҡ Комиссариаты Советы рәйесе урынбаҫары итеп раҫлана. Был вазифала мәҙәниәт, фән, мәғариф һәм репрессия органдары өсөн яуаплы булған. СССР эске эштәр наркомы, СССР юстиция наркомы, СССР прокурорының бер бойороғо ла, СССР Юғары Суды Пленумының бер ҡарары ла уның бойороғонан тыш раҫлана алмай. Репрессия ведомстволары эсендәге бәхәстәрҙе хәл иткән. 1940—1944 йылдарҙа эре енәйәт-хоҡуҡи кампанияларын төп ойоштороусыларҙың береһе сифатында сығыш яһай. Уға СССР Халыҡ Комиссариаты Советының структур подразделениелары: административ-суд учреждениелары һәм Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты секторы (1939—1940), хоҡуҡ бүлеге буйһонған. СССР Халыҡ Комиссариаты Советы рәйесе урынбаҫары вазифаһында В. В. Ульрихты һәм Л. П. Берияны вазифаһынан бушатыу буйынса ҡатмарлы интрига алып бара. Хеҙмәт енәйәттәре буйынса кампанияны уңышһыҙ башлағандан һуң (СССР Юғары Советы Президиумының 1940 йылдың 26 мартындағы Указы), репрессия органдары кураторы булараҡ, Вышинскийҙың вәкәләттәре яйлап ҡыҫҡартыла. 1944 йылдың авгусында Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе урынбаҫары вазифаһын ҡалдыра. 1941 йылдың 22 июненән 1949 йылдың 19 ғинуарына тиклем — СССР ХКС-ы ҡарамағындағы яңы ойошторолған Юридик комиссия рәйесе (уны һуңғараҡ К. П. Горшенин алмаштыра). Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында өлөшләтә үҙенең йоғонтоһон тергеҙә. Нюрнберг трибуналы барышында совет делегацияһы менән етәкселек иткән. Көн һайын Политбюро алдында процестың барышы тураһында отчёт биргән. 1945 йылдың 10 ноябрендә Советтар Союзының ваҡытлыса баҫып алынған территорияһында совет граждандарына ҡаршы йыртҡыслыҡтары менән фаш ителгән Германия армияһының һәм немец язалау органдарының элекке хәрби хеҙмәткәрҙәренең иң мөһим эштәре буйынса асыҡ суд процестарын үткәреү даими комиссияһын етәкләй. 1947 йылда асыҡ процестар үткәреү буйынса комиссия рәйесе вазифаһын ҡалдыра. 1950 йылдың 15 февралендә «Советское государство и право» журналының баш мөхәррире вазифаһынан бушатыла. === 1940 йылдан дипломатик эшмәкәрлеге === 1940 йылдың июнь — авгусында ВКП(б) Үҙәк комитетының Латвия буйынса вәкиле. 1940 йылдың 6 сентябренән 1946 йылдың мартына тиклем СССР сит ил эштәре наркомының беренсе (һәм берҙән-бер) урынбаҫары<ref>[http://www.idd.mid.ru/inf/inf_28.html Дипломатия России: от посольского приказа до наших дней] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220204848/http://www.idd.mid.ru/inf/inf_28.html |date=2014-02-20 }}</ref><ref name="NOV201898">{{статья |автор=[[Млечин, Леонид Михайлович|Леонид Млечин]] |заглавие=«Ничтожны предложения, идущие из атлантического лагеря!» |издание=[[Новая газета]] |год=2018 |номер=98 |страницы=14—15 |язык=ru |ссылка=https://www.novayagazeta.ru/articles/2018/09/07/77739-nichtozhny-predlozheniya-iduschie-iz-atlanticheskogo-lagerya }}</ref>. РСФСР-ҙың Сит ил эштәре Халыҡ Комиссариатын Куйбышевҡа эвакуациялау эшен етәкләй. 1941 йылдың 12 июлендә Вышинский Гитлерға ҡаршы коалиция ойоштороуға килтергән тәүге актта ҡатнаша, — СССР-ҙың Бөйөк Британия менән Германияға ҡаршы һуғышта берлектәге хәрәкәәте тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Советтар Союзының Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы Илсеһе (14.06.1943). 1943 йылдың октябрендә Мәскәүҙә СССР, Америка һәм Бөйөк Британияның сит ил эштәре министрҙары конференцияһында ҡатнаша. Совет хөкүмәте тәҡдиме буйынса, конференция Европала Гитлер Германияһына һәм уның союздаштарына ҡаршы һуғыш ваҡытын ҡыҫҡартыу, икенсе фронт асыу, Германия һәм Европалағы башҡа дошман илдәре менән мөғәмәлә итеү, дөйөм именлекте тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара ойошма булдырыу мәсьәләләрен ҡараны. Атап әйткәндә, Европа консультатив комиссияһын һәм Италия мәсьәләләре буйынса Консультацион совет ойошторорға ҡарар ителде. [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-R83900, Kapitulation der deutschen Wehrmacht.jpg|thumb|right|300px|[[Соколовский Василий Данилович]] (уңда) һәм А. Я. Вышинский (һулда) присутствуют при подписании [[Жуков Георгий Константинович]]тың Германияның капитуляцияһы тураһында актҡа ҡул ҡуйғанда була]] 1944—1945 йылдарҙа Румыния, һуңынан Болгария менән һөйләшеүҙәрҙә әүҙем ҡатнаша. 1945 йылдың февралендә Совет делегацияһы ағзаһы сифатында Ялта конференцияһында өс союздаш держава — СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия етәкселәренең Ялта конференцияһында уның комиссияларының береһендә ҡатнаша. Шул уҡ йылдың апрелендә Польша, Югославия һәм башҡа дәүләттәр менән дуҫлыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуйғанда була. Бер үк ваҡытта 1945 йылдың 30 майынан 6 авгусына тиклем — Германиялағы Совет хәрби администрацияһының Баш начальнигы Г. К. Жуковтың сәйәси советнигы<ref>http://www.statearchive.ru/assets/files/Svag_sprav/08-r04.pdf</ref>. Вышинский Берлинға Бөйөк Ватан һуғышында еңеүҙе билдәләгән Германияның бер һүҙһеҙ капитуляцияһы тураһындағы Акт тексын килтерә (маршал Г. К. Жуковҡа хоҡуҡи ярҙам күрһәтә). Совет делегацияһы составында Потсдам конференцияһында ҡатнаша. 1946 йылдың ғинуарында БМО Генераль Ассамблеяһының беренсе сессияһында СССР делегацияһын етәкләй. 1946 йылдың йәйендә һәм көҙөндә Париж тыныслыҡ конференцияһының пленар ултырыштарында, Румыния өсөн сәйәси һәм территориаль мәсьәләләр буйынса комиссияла, Венгрия һәм Италия өсөн ошондай уҡ комиссияларҙа, Италия өсөн иҡтисад мәсьәләләре буйынса комиссияла, Триеста губернаторы компетенцияһында, Балкан һәм Финляндия өсөн иҡтисади мәсьәләләр буйынса комиссияла, Болгария менән тыныслыҡ килешеүе тураһында сығыш яһай. 1946 йылдың мартынан СССР сит ил эштәре министрының дөйөм мәсьәләләр буйынса урынбаҫары<ref>[http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?id=734eff64-4efb-4d16-804a-03feb86cbe52 СМ СССР назначил академика Вышинского заместителем министра иностранных дел СССР (по общим вопросам)].</ref>. 1949—1953 йылдарҙа СССР-ҙың сит ил эштәре министры<ref name="NOV201898"></ref>. Был ваҡытҡа Кореялағы һуғыш тура килә. 1949 йылдың март-июнь айҙарында СССР-ҙың Сит ил эштәре министрлығы ҡарамағындағы Мәғлүмәт комитетын етәкләй. 1952—1953 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ҡарамағындағы Тышҡы эштәр буйынса даими комиссия ағзаһы. Сталин үлгәндән һуң сит ил эштәре министры итеп ҡайтанан В. М. Молотов тәғәйенләнә, ә Вышинский СССР-ҙың Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы вәкиле итеп тәғәйенләнә. 1954 йылдың 22 ноябрендә Нью-Йоркта йөрәк өйәнәгенән ҡапыл вафат була<ref>На сайте Генеральной прокуратуры РФ утверждается, что он покончил с собой {{cite web |url=http://genproc.gov.ru/history/history/person-11984/ |title=Архивированная копия |accessdate=2014-08-04 |deadlink=да |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808050603/http://genproc.gov.ru/history/history/person-11984/ |archivedate=2014-08-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808050603/http://genproc.gov.ru/history/history/person-11984/ |date=2014-08-08 }}. Также см. [http://lib.miemp.ru/plan/add/VoprosyPravoved_1-2009.pdf]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}, мнение [[Ваксберг, Аркадий Иосифович|А. И. Ваксберга]] [http://www.vestnik.com/issues/2001/0522/win/nuzov.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110526040039/http://www.vestnik.com/issues/2001/0522/win/nuzov.htm |date=2011-05-26 }}, свидетельство [[Замятин, Леонид Митрофанович|Л. М. Замятина]] [http://old.edinros.ru/news.html?id=129574]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}, об отравлении см. [http://lib.ru/POLITOLOG/felshtinskij.txt_Piece40.22].</ref>, яндырыла, көлө Ҡыҙыл майҙанда Кремль стенаһы янындағы урнаға ҡуйыла. == Сталин репрессияларында ҡатнашыуы == Сталиндың шәхес культының дәрәжәһен төшөргән 1956 йылдың 14-25 февралендә үткән КПСС-тың XX съезы докладында «Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты тикшереүҙәрен күҙәтеүҙә прокуратура органдарының законлылыҡты боҙоуы» рубрикаларҙың береһе сифатында күрһәтелә. Съездан һуң Вышинскийҙы Сталин репрессияларында ойоштороусыларҙың береһе һәм әүҙем ҡатнашыусыһы тип ҡарай башлайҙар. "Халыҡ дошмандары"на ҡарата артыҡ уҫаллығы өсөн «Андрей Ягуарьевич» ҡушаматы бирелә<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20181210/1543517069.html radiosputnik.ria.ru: Андрей «Ягуарьевич» Вышинский: революционная совесть прокурора]</ref>. Вышинский «теоретик яҡтан» "халыҡ дошмандары"на ҡаршы репрессияларҙы аҡлаған, уға ярашлы, ғәйепләнеүсегә үҙен аҡларлыҡ сәбәптәрҙе иҫбатлау кеүек ауыр бурыс йөкмәтелә<ref>Уголовно-процессуальное право Российской Федерации: учебник/ Отв.ред. Петрухин И. Л.,Михайловская И. Б., 2011, с. 49</ref>. Леонид Млечин фекеренсә, үҙ эшмәкәрлегендә Вышинский «Сталин идеяһын үтәгән: репрессиялар закондар менән ышыҡланып торолорға тейеш»<ref>МИД: министры иностранных дел : тайная дипломатия Кремля, Леонид Михайлович Млечин — 2003, c. 238</ref>. Гитлер Германияһында Халыҡ суд палатаһы рәйесе Роланд Фрейслер Вышинскийҙы өлгө алырлыҡ итеп иҫәпләгән<ref>[[Ширер, Уильям|Уильям Ширер]]. Взлёт и падение Третьего рейха.— М., 1991: «Он специально изучал приёмы Андрея Вышинского, главного прокурора на московских процессах тридцатых годов, когда старые большевики и большинство высших генералов были признаны виновными в измене и уничтожены. „Фрейслер — это наш Вышинский“, — воскликнул [[Гитлер, Адольф|Гитлер]] на упомянутом выше совещании».</ref>. == Ғаиләһе == Капитолина Исидоровна Михайловаға (1884—1973) өйләнгән (1903 йылдан). Никахта ҡыҙы Зинаида (1909—1991) тыуған. Зинаида Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған, юридик фәндәр кандидаты. == Хәтер == * 1954 йылдан 1964 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының Дәүләт һәм хоҡуҡ институты Вышинский исемен йөрөткән<ref>[[Савенков, Александр Николаевич|Савенков А. Н.]] [https://ras.jes.su/gp/s013207690008680-0-1 Государство. Право. Институт: 95 лет истории в лицах // Государство и право. — 2020. — № 3.]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * 1954 йылдан 1962 йылға тиклем Свердловск юридик институты Вышинский исемен йөрөткән<ref>[https://www.usla.ru/university/istoriya/ Уральский государственный институт</ref>. * 1955 йылдан 1965 йылға тиклем Одесса ҡалаһының бер урамы (элекке Дегтярная) Вышинский исемен йөрөткән. == Юридик эшмәкәрлеген тәнҡитләү == {{начало цитаты}}Ул саҡтағы Мәскәү Дәүләт һәм хоҡуҡ институты директоры һәм бер үк ваҡытта СССР-ҙың генераль прокуроры йөҙөндә ике образ — теоретик һәм практик эшмәкәр бергә ҡушылған. «Академик» рангындағы теоретик булараҡ, ул күмәк халыҡҡа ҡарата репрессияларҙы ҡулланыуҙы псевдо-фәнни юридик ышыҡлауҙы тәьмин итеп, ''социалистик хоҡуҡ теорияһы'' авторы һәм эҙмә-эҙлекле үткәреүсеһе булды, ә практик булараҡ — күмәк репрессиялар һәм Сталин терроры осороноң баш инквизиторы булып сығыш яһаны, шуның өсөн лайыҡлы рәүештә «Сталин прокуроры» тигән хурлыҡлы титул алды{{конец цитаты|источник=[[Головатый, Сергей Петрович|Сергей Головатый]]{{sfn|Головатий|2006|с=1309}}}} Рәсәй Фәндәр Академияһы академигы Владик Нерсесянц Вышинскийҙы «Сталиндың ''хоҡуҡи фронт''тағы ярҙамсыһы» тип атаны һәм уны «совет тарихындағы иң ҡәбәхәт фигураларҙың береһе» тип баһаланы. Нерсесянц Вышинскийҙың «хоҡуҡ» төшөнсәһе өсөн тәҡдим иткән билдәләмәһен тәнҡитләй. Был алымды ул «антиюридик позитивизм» тип билдәләне һәм «хоҡуҡ» төшөнсәһен шулай аңлатыуҙың ысын маҡсаты тип «булмаған һәм уның булыуы ла мөмкин булмаған хоҡуҡ барлығын күрһәтергә тырышыу» тип атаны{{sfn|Нерсесянц|1999|с=653—654}}. == Филателияла == 1970 йылда ГДР почтаһы И. В. Сталин, В. М. Молотов, А. Я. Вышинский һәм А. А. Громыко етәкселегендәге конференция өҫтәле артында совет делегацияһы төшөрөлгән Потсдам конференцияһының 25 йыллығына арналған почта эмиссияһын сығара {{Mi|1599}} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * алты [[Ленин ордены]] ** [[Список награждённых орденом Ленина в 1937 году#20 июля|20.07.1937]] — «революцион законлылыҡты һәм прокуратура органдарын нығытыу буйынса уңышлы эш өсөн» ** 1943 ** 1945 ** 1947 ** 9.12.1953 — 70 йәш тулыу айҡанлы һәм Совет дәүләте алдындағы ҙур хеҙмәттәрен билдәләп * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1933); * [[«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы]] (1944); * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы]] (1945); * [[«Мәскәүҙең 800 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы]] (1947); * «Совет хоҡуғында суд иҫбатлауҙары теорияһы» монографияһы өсөн 1-се дәрәжә [[Сталин премияһы]]. == Хеҙмәттәре == * Очерки по истории коммунизма: Краткий курс лекций. — М.: Главполитпросвет, 1924. * Революционная законность и задачи советской защиты. — М., 1934 г. * {{книга | автор = [[Ундревич, Вацлав Станиславович|Ундревич В. С.]], Вышинский А. Я. | заглавие =Курс уголовного процесса: Судоустройство. Учебник для правовых вузов | ссылка = | вид = | основной автор = | ответственный = | издание = | место = Москва | издательство = Советское законодательство | год = 1934 | страницы = | страниц = 432 | тираж = | isbn = }} * [http://vault.exmachina.ru/spy/2/ Некоторые методы вредительско-диверсионной работы троцкистско-фашистских разведчиков]. — М.: [[Партиздат]] ЦК ВКП(б), 1937. (переиздана см.: Ликвидация «пятой колонны» / Л. Заковский, С. Уранов. — М.: [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]] : [[Эксмо]], 2009. — с. 219—259) * Государственное устройство СССР. 3-е изд., испр. и доп. — М.: Юр. изд-во НКЮ Союза ССР, 1938. * Судебные речи. — М.: Юридическое издательство НКЮ СССР, 1938. [http://scilib.uk.to/Other/CourtSpeeches/index.html Издание 1955 г.]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * Конституционные принципы Советского государства: Доклад, прочитанный на общем собрании Отделения экономики и права АН СССР 3 ноября 1939 г. — М.: [[ОГИЗ]], 1940. * [http://nauka1941-1945.ru/catalog/id/1149 Теория судебных доказательств в советском праве. — М.: Юр. изд-во НКЮ РСФСР, 1941.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180302085937/http://nauka1941-1945.ru/catalog/id/1149 |date=2018-03-02 }} [https://web.archive.org/web/20180202060715/http://scilib.uk.to/Other/Vyshinsky/index.html Издание 1950 г.] * Ленин и Сталин — великие организаторы Советского государства. — М.: ОГИЗ, 1945. * The Law of the Soviet state / Andrei Y. Vyshinsky, gen. ed.; Transl. from the Russ. by Hugh W. Babb; Introd. by John N. Hazard. — New York: Macmillan, 1948. * Вопросы международного права и международной политики. — М.: [[Госюриздат]], 1949 * Вопросы теории государства и права. 2-е изд. — М.: Госюриздат, 1949. * Избирательный закон СССР (в вопросах и ответах). 2-е изд. — М.: Госполитиздат, 1950. * Три визита А. Я. Вышинского в Бухарест (1944—1946 гг.). Документы российских архивов. — М.: [[РОССПЭН]], 1998. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Матулевич, Иван Осипович]] * [[Ульрих, Василий Васильевич]] * [[Фукье-Тенвиль]] * [[Фрейслер, Роланд]] * [[Челя, Аранит]] * [[Брожова-Поледнова, Людмила]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [http://nauka1941-1945.ru/catalog/id/1314/ Андрей Януарьевич Вышинский. М., 1941 (Материалы к биобиблиографии трудов учёных СССР. Сер. права. Вып. 1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180918030149/http://nauka1941-1945.ru/catalog/id/1314/ |date=2018-09-18 }} * ''Венгеров А.'' Законность, как её понимал А. Вышинский // Общественные науки. 1989. № 6; * ''Arlt R.'' A. J. Wyschinski // Staat und Recht. 1990. Jg. 39. H. 2; * ''Лошкарёв А. В., Третьякова Г. А.'' Политико-правовые воззрения А. Я. Вышинского // Вестник молодых учёных. Самара, 2002. № 1. * {{книга|автор=[[Головатый, Сергей Петрович|Головатий Сергій]]|часть=Радянське право: ленінський інструменталізм і невідступна тінь «академіка» Вишинського на тлі догматів марксизму|заглавие=Книга третя. Верховенство права. Український досвід|язык=uk|место=Київ|издательство=Видавництво «Фенікс»|год=2006|страницы=1305—1324|страниц=lvii—lxiv; 1277—1747|isbn=978-966-651-397-0|isbn2=978-966-651-400-7, Книга III|ref=Головатий}} * {{книга|автор=[[Нерсесянц, Владик Сумбатович|Нерсесянц В. С.]]|часть=Правопонимание советского времени|заглавие=История политических и правовых учений. Учебник для вузов|ответственный=Под общ. ред. члена-корреспондента РАН, доктора юридических наук, профессора В. С. Нерсесянца|издание=Изд. 2-е, стереотип|место=М.|издательство=Издательская группа НОРМА—ИНФРА{{*}}М|год=1999|страницы=641—656|страниц=756|isbn=5-89123-189-1|isbn2=5-86225-633-1|ref=Нерсесянц}} == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|49966|Андрея Януарьевича Вышинского}} * [http://letopis.msu.ru/peoples/1398 Статья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180312085756/http://letopis.msu.ru/peoples/1398 |date=2018-03-12 }} на сайте «Летопись Московского университета» * [https://web.archive.org/web/20180312083922/http://www.knowbysight.info/VVV/01937.asp Вышинский Андрей Януарьевич // Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991] * [http://isaran.ru/?q=ru/person&guid=9DC0361E-848E-D223-26CF-8715ADD08437 Историческая справка] на сайте [[Архив Российской академии наук|Архива РАН]] * ''Гольдберг А. М.'' [https://web.archive.org/web/20090803130559/http://www.olegold.com/pages/rad_001_005_006.shtml Министр иностранных дел СССР Андрей Вышинский] * ''Звягинцев А. Г.'' [http://www.whoiswho.ru/old_site/russian/Curnom/22005/av.htm Андрей Вышинский и его дела] // «Кто есть кто». — 2005. — № 2. * ''Лобашкова Т. А.'' [http://ras.ru/nappelbaum/a1843c14-e7f7-4247-9cdc-6edc29b26bff.aspx А. Я. Вышинский: биографический очерк] {{Rodovid|154745}} {{вс}} {{start box}} {{succession box|title=директор [[Институт государства и права РАН|Института права АН СССР]]|before=[[Челяпов, Николай Иванович|Николай Челяпов]]|after=[[Трайнин, Илья Павлович|Илья Трайнин]]|years=1937—1941}} {{succession box|title=главный редактор журнала<br>«[[Государство и право|Советское государство и право]]»|before=[[Пашуканис, Евгений Брониславович|Евгений Пашуканис]] <br><small>(как редактор журнала «Советское государство»)</small>|after=[[Кожевников, Фёдор Иванович|Фёдор Кожевников]]|years=1938—1950}} {{end box}} {{Постоянные представители СССР и Российской Федерации при ООН}} {{Мининдел}} {{Генеральные прокуроры СССР}} {{Руководители МГУ}} [[Категория:Меньшевиктар]] [[Категория:Кандидаты в члены Политбюро ЦК КПСС]] [[Категория:Делегаты XVII съезда ВКП(б)]] [[Категория:Делегаты XVIII съезда ВКП(б)]] [[Категория:Делегаты XIX съезда КПСС]] [[Категория:Министры иностранных дел СССР]] [[Категория:Члены ЦИК СССР]] [[Категория:Депутаты Совета Союза Верховного Совета СССР 1-го созыва]] [[Категория:Депутаты Совета Союза Верховного Совета СССР 2-го созыва]] [[Категория:Депутаты Совета Союза Верховного Совета СССР от округов РСФСР]] [[Категория:Депутаты Совета Союза Верховного Совета СССР 4-го созыва]] [[Категория:Депутаты Совета Союза Верховного Совета СССР от округов Латвии]] [[Категория:Постоянные представители СССР при ООН]] [[Категория:Прокуроры СССР]] [[Категория:Прокуроры РСФСР]] [[Категория:Рәсәй адвокаттары]] [[Категория:1-се Баҡы гимназияһын тамамлаусылар]] [[Категория:Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты уҡытыусылар]] [[Категория:Специалисты по теории права и государства]] [[Категория:Директора ИГП РАН]] [[Категория:Редакторы по алфавиту]] [[Категория:Адвокаты по алфавиту]] [[Категория:Адвокаты Российской империи]] [[Категория:Юристы СССР]] [[Категория:Деканы МГУ]] [[Категория:Преподаватели факультета советского права МГУ]] [[Категория:Кремль стенаһы некрополендә ерләнгәндәр]] [[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:Алфавит буйынса адвокаттар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университеты ректорҙары]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:ВКП(б)-ның XVIII съезы делегаттары]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]] [[Категория:Нью-Йоркта вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1954 йылда вафат булғандар]] [[Категория:22 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Одессала тыуғандар]] [[Категория:1883 йылда тыуғандар]] [[Категория:10 декабрҙә тыуғандар]] hhui5vzgw2e8s0llttys05z108j8h4f Брянск урманы 0 193770 1300861 1265846 2026-07-11T16:52:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300861 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название = «Брянск урманы» дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы |Национальное название = ru/Брянский лес |Изображение = Nerussa river.jpg |Подпись изображения = Нерусса йылғаһы | Категория МСОП = Ia |Координаты = 52.5/34 |Страна = Россия |Регион = Брянск өлкәһе |Район = | Ближайший город = Трубчевск |Площадь = 121,86 км² | Средняя высота = 165 | Дата основания = 14.07.1987 | Посещаемость = | Год посещаемости = | Управляющая организация = | Всемирное наследие = | Сайт = http://www.bryansky-les.ru }} [[Файл:Зубры Брянского леса.jpg|280пкс|мини|Брянск урманы зубрҙары]] '''«Брянск урманы» дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы''' ({{lang-ru|Государственный природный биосферный заповедник «Бря́нский лес» (биосферный резерват Неруссо-Деснянское полесье)}}) — [[Брянск өлкәһе]]нең Суземск һәм Трубчев райондары территорияһында урынлашҡан Брянск урмандарындағы [[ҡурсаулыҡ]]<ref name="oopt">{{Cite web |url=http://oopt.info/index.php?oopt=1032 |title=Информационно-справочная система ООПТ России |access-date=2016-06-08 |archive-date=2016-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402035601/http://oopt.info/index.php?oopt=1032 |deadlink=no }}</ref>. == Тарихы == Дәүләт ҡурсаулығын булдырыу мәсьәләһе XX быуат урталарында уҡ күтәрелә. 1959 йылда Рәсәй Яҙыусылар союзының «Әҙәбиәт һәм тормош» аҙналығында Иван Дебриндың «Брянск урмандарын һаҡлап ҡалыу» тигән мәҡәләһе баҫыла. Унда ул Трубчевск-Сузема урмандарында һаҡланыусы биләмә булдырырға өндәй<ref name=pilut>{{cite web |author = Пилютина, Е. |language = ru |url = https://oxota.life/ohota/articles/nebyvalyy-bryanskiy-les/ |title = Небывалый «Брянский лес» |publisher = Журнал «Охота» |date = 2022-04-15 |accessdate = 2022-07-20 |archive-date = 2022-09-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220923142128/https://www.oxota.life/ohota/articles/nebyvalyy-bryanskiy-les/ |deadlink = no }}</ref>. Әммә 25 йыл дауамында был идея тормошҡа ашырылмай. 1983 йылда «Брянский рабочий» гәзитендә Игорь Шпиленоктың «Записки с кордона» тигән очерктары баҫыла башлай. Шпиленоктың очерктары киң резонанс тыуҙыра, уның повесы тәбиғәтте һаҡлау мәсьәләләрен яҡтыртыу буйынса Бөтә Рәсәй конкурсында еңгәндән һуң, урындағы етәкселек ҡурсаулыҡ булдырыу идеяһын күтәреп ала<ref>{{cite web |author = Стецко, Е. |language = ru |url = https://brvestnik.ru/bespokojnoe-hozyajstvo/ |title = Беспокойное хозяйство |publisher = Брянский вестник |date = 1986-10-12 |accessdate = 2022-07-20 |archive-date = 2021-04-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210415180839/https://brvestnik.ru/bespokojnoe-hozyajstvo/ |deadlink = no }}</ref>. «Брянск урманы» ҡурсаулығы рәсми рәүештә 1987 йылда ойошторола, 10 йыл дауамында уның директоры Игорь Шпиленок була<ref>{{cite web |language = ru |url = https://www.rgo.ru/ru/article/igor-shpilenok-my-byomsya-za-chto-my-lyubim |title = Игорь Шпиленок: "Мы бьёмся за то, что мы любим" |publisher = Российское географическое общество |date = 2019-10-14 |accessdate = 2022-07-20 |archive-date = 2022-07-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220707105828/https://www.rgo.ru/ru/article/igor-shpilenok-my-byomsya-za-chto-my-lyubim |deadlink = no }}</ref>. Бер нисә йылдан һуң был уникаль тәбиғи-территориаль комплекс (Брянск урман ҡурсаулығы, уның буфер зонаһы һәм тәбиғәт ҡомартҡылары һәм тәбиғәт ҡомартҡыларының төбәк селтәре) ''«Неруссо-Деснянский Полесье»'' тигән дөйөм атама менән ЮНЕСКО-ның халыҡ-ара биосфера резерваты статусын ала. Был статус 2001 йылдың 10 ноябрендә [[ЮНЕСКО]]-ның Генераль директоры ҡултамғаһы менән раҫлана<ref name=pilut/>. == Климаты == [[Климат]]ы субконтиненталь. 1991—2005 йылдар осоронда уртаса йыллыҡ температура +6,4 °C тәшкил итә, был төбәктең уртаса йыллыҡ оҙайлы температураһынан 1 °C юғары (+5,4 °C). Ошо уҡ осорҙа иң һыуыҡ айҙың уртаса температураһы 5,4 градус тәшкил иткән, был күп йыллыҡ күрһәткестәрҙән 3 градусҡа юғарыраҡ (-8,4 °C). [[Йәй]]ҙең уртаса температураһы 17,9 тәшкил иткән, был алдағы осорҙағы күп йыллыҡ күрһәткестәрҙән 0,3°C-кә кәмерәк. Яуым-төшөмдөң уртаса күләме — 550 мм, был норманан 105 мм түбәнерәк. == Хәүефһеҙлек режимы һәм һаҡ зоналары == [[Файл:Bryansk Forest.jpg|мини]] Ҡурсаулыҡтың майҙаны 9654 гектар булған буфер зонаһы бар. Уның эргәһендәге биләмәләрҙә өлкә әһәмиәтендәге дәүләт [[заказник]]тары һәм [[Тәбиғәт ҡомартҡыһы|тәбиғәт ҡомартҡылары]] селтәре булдырылған, уларҙы ҡурсаулыҡ менән берлектә ер менән файҙаланыусылар һаҡлай. Был биләмәләр ҡурсаулыҡтың буфер зоналары участкаларына ҡарай. Бында федераль әһәмиәттәге [[Клетнянск дәүләт тәбиғәт заказнигы]] (майҙаны 39100 гектар) һәм түбәндәге биләмәләр инә: <big>Өлкә әһәмиәтендәге дәүләт заказниктары</big> {| width="60%" |- |- bgcolor="green" !width="50%"|Атамаһы !width="25%"|Майҙаны, гектарҙа !width="25%"|Ойошторолоу йылы |- align=center |«Трубчевский партизанский лес» |1293 |1972 |- align=center |«Деснянско-Жеренский» |2651 |1978 |- align=center |«Скрипкинский» |5445 |1995 |- align=center |«Будимир Туғайы» |1500 |2001 |} <big>Өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары</big> {| width="60%" |- |- bgcolor="green" !width="50%"|Атамаһы !width="25%"|Майҙаны, гектарҙа !width="25%"|Ойошторолдоу йылы |- align=center |«Колодезь» |2112 |1990 |- align=center |«Неруссо-Севный» |893 |1990 |- align=center |«Рыжуха һаҙлығы» |2925 |1995 |- align=center |«Княжна» |810 |1995 |- align=center |«Будимля» |390 |1995 |- align=center |«Горемля» |588 |1995 |- align=center |«Максимовский» |295 |1995 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}}{{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.bryansky-les.ru/ Официальный сайт Заповедника «Брянский лес»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130129102433/http://www.bryansky-les.ru/ |date=2013-01-29 }} * {{cite web |title = Игорь Шпиленок. Фотогалерея заповедника «Брянский лес» |url = http://shpilenok.ru/galleryru_40.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100305083938/http://shpilenok.ru/galleryru_40.html |archivedate = 2010-03-05 |deadlink = yes }} * https://web.archive.org/web/20060520170331/http://reserves.biodiversity.ru/brles/ [[Категория:Рәсәй ҡурсаулыҡтары]] [[Категория:Рәсәйҙең биосфера резерваттары]] [[Категория:Брянск өлкәһенең һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]] ofauimvjrro14w496e9q2gh82q8ella Вайнахтар 0 198265 1300868 1299120 2026-07-11T21:17:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300868 wikitext text/x-wiki {{see also|нахские народы|вайнах}} '''Вайнахтар''', '''вейнахтар''') — XX быуатта {{sfn|Шнирельман|2006|с=563}} [[Төньяк Кавказ]]да йәшәгән чечендар һәм ингуштарҙың лингвист Н. Яковлев тәҡдим иткән [[эндоэтноним]]ы<ref>{{Книга|ссылка=https://www.scribd.com/document/479341059/%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2-%D0%9D-%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0-1930|автор=Н. Ф. Яковлев|заглавие=Языки и народы Кавказа|год=1930|место=Тифлис|страницы=21|страниц=70|access-date=2024-03-10|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129184405/https://www.scribd.com/document/479341059/%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2-%D0%9D-%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0-1930|url-status=live}}</ref>, хәҙерге заман Кавказды өйрәнеү ғилеме туған [[нах телдәре]]ндә һөйләшкән халыҡ: [[Чечен Республикаһы|Чечня]] йәки Ичкерия һә [[Ингушетия]] халыҡтары төркөмө. [[Файл:Territory of vaynakh.png|альт=Вайнах территорияһы (Ичкерия һәм Ингушетия).|мини|Вайнах ерҙәре ([[Ингушетия]] менән [[Чечен Ичкерия Республикаһы|Ичкерия Йөмһүриәте]]).]] Вайнахтарға [[Ингуштар|ингуш]], [[Чечендар|чечен]], [[бацтар]] инә. Дөйөм һаны яҡынса 3 миллион тәшкил итә, чечендар – 2,5-2,6 млн., ингуштар – 0,4 млн., бацтар – 0,003 млн. Шулай уҡ тикшеренеүселәр был атаманы чечендарҙың һәм ингуштарҙың тарихи (урта быуат) ата-бабаларына ла ҡарата: бөтә локаль этнотерриториаль берләшмәләр - «йәмғиәттәр»<ref group="~">, элек был ике халыҡ күп кенә фәнни хеҙмәттәрҙә дөйөм исемдәр менән ''кисттар'', ''мизджегтар'', ''нахчтар''и (йәғни чечендар) тип аталған элек был ике халыҡ күп кенә фәнни хеҙмәттәрҙә дөйөм исемдәр менән кисты, мизджеги, нахчи (йәғни чечендар) тип аталған<ref>{{Книга|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/35648-berzhe-a-p-chechnya-i-chechentsy-tiflis-1859#mode/inspect/page/96/zoom/4|автор=А. П. Берже|заглавие=Чечня и чеченцы|год=1859|место=Тифлис|страницы=80-83|страниц=140|access-date=2024-01-29|archive-date=2019-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621212556/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/35648-berzhe-a-p-chechnya-i-chechentsy-tiflis-1859#mode/inspect/page/96/zoom/4|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/64857-gertsenshteyn-v-a-zakavkazskiy-almanah-sbornik-svedeniy-o-zhizni-i-deyatelnosti-naseleniya-zakavkazskogo-kraya-tiflis-1896#mode/inspect/page/45/zoom/4|автор=Герценштейн В. А.|заглавие=Закавказский альманах (сборник сведений о жизни и деятельности населения Закавказского края)|год=1896|место=Тифлис|страницы=45|страниц=276|access-date=2024-01-29|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129190412/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/64857-gertsenshteyn-v-a-zakavkazskiy-almanah-sbornik-svedeniy-o-zhizni-i-deyatelnosti-naseleniya-zakavkazskogo-kraya-tiflis-1896#mode/inspect/page/45/zoom/4|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|автор=Д. И. Романовский|заглавие=Кавказ и Кавказская война|год=1860|место=Санкт-Петербург|страницы=31-32|страниц=460}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/14558-t-1-ocherk-kavkaza-i-narodov-ego-naselyayuschih-kn-1-kavkaz-1871|автор=Дубровин Н. Ф.|заглавие=История войны и владычества русских на Кавказе|год=1871|место=Санкт-Петербург|том=том № 1|страницы=368-369|страниц=640|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129192119/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/14558-t-1-ocherk-kavkaza-i-narodov-ego-naselyayuschih-kn-1-kavkaz-1871#mode/inspect/page/390/zoom/6|access-date=2024-01-29|archive-date=2024-01-29|url-status=bot: unknown}}<!-- ҡайһы бер башҡа Төньяҡ Кавказ халыҡтары кеүек үк, нах халыҡтары үҙ мөхитендә булған берләшмәләр формалары өсөн ҡатмарлы һәм һәр ваҡыт бер төрлө булмаған атамалар системаһын, йыш ҡына бер нисә термин — ''тукхумдар/шахарҙар, тайптар, гарҙар, некъялар, ца, доьзалдар'' һәм башҡа атамаларҙы ҡулланғандар-->. Кавказды өйрәнеү ғилемендә бындай берләшмәләрҙең эре формаларына ҡарата «''ирекле йәмғиәттәр''» йәки «''йәмғиәттәр''» термины ҡулланыла</ref>. Ҡайһы берҙә беҙҙең көндәрҙә этнологтар «вайнахтар»/«вейнахтар» атамаһын «нах халыҡтары» яһалма термины менән синоним итеп ҡуллана. Әммә, 1970-се йылдарҙан башлап, лингвистик мәғәнәлә, «вайнах халыҡтарын» термины аҫтында, бацбийҙарҙы (үҙ атамаһы ''бацби'') индермәй, тик ингуштарҙы һәм чечендарҙы ғына берләштереү дөрөҫөрәк була. == Терминдың килеп сығыуы == Чечендар һәм ингуштар өсөн берҙәм эндоэтноним булдырыу совет етәкселегенең чечендарҙың ингуштар менән ҡушылыуы һәм яһалма рәүештә Ингушетия менән Чечняның административ берләштереүен тормошҡа ашырыу теләге менән бәйле. Мәҫәлән, совет лингвисы Н. Ф. Яковлев беренсе булып ингуштар һәм чечендар өсөн ''«вейнахтар»'' ''«вейнах халыҡтары»'' тигән дөйөм атама индерергә тәҡдим итә{{sfn|Шнирельман|2006|с=208—209}}. Яңы терминды, ингуш лингвисы З. К. Мальсагов яҙғанса, ингуштар һәм чечендар үҙҙәренең ҡәбилә берҙәмлеген белдергән «вей нах» һүҙбәйләнеше менән бәйләй, әммә әйтер кәрәк, был халыҡтарҙың дөйөм атамаһы юҡ. Мальсагов ингуш һәм чечен телдәре һәм уларҙың диалекттары дөйөмлөгөн исеме «''нах теле''» тип билдәләргә тәҡдим итә{{sfn|Мальсагов|1928|с=3}}. Ингуштар һәм чечендар өсөн «вейнахтар/вайнахтар» тигән яңы исем булдырылғандан һәм 1934 йылда Чечен автономиялы өлкәһе менән Ингуш автономиялы өлкәләрен Чечен-Ингуш автономиялы өлкәләренә (1936 йылдан — Чечен-Ингуш АССР-ы) административ берләштергәндән һуң, властар бөтә көсөнә ингуш менән чечендарҙың бер халыҡҡа берләшеүен тәьмин итергә тырышҡан. 1960-1980 йылдарҙа ингуштар һәм чечендар аңына «вайнах берҙәйлеге (идентичность)» әүҙем индерелә{{sfn|Шнирельман|2006|с=563}}. == Дөйөм мәғлүмәт == Вайнахтар кавказ этнолингвистик ғаиләһенең көнсығыш тармағына ҡарай. Әммә тарих дауамында вайнах ҡәбиләләре яйлап бер территорияла йәшәгән башҡа халыҡтары тарафынан йотола барған. Тик башлыса Төньяҡ-Көнсығыш Кавказда йәшәгән ҡайһы бер ҡәбиләләр генә, этник планда индивидуаллеген һаҡлап ҡалған. Тап ошо өлкәлә вайнах этностары: чечендар һәм ингуштар барлыҡҡа килә. == Сығышын легендар фаразлауҙар == [[Файл:Ансамбль Вайнах (1939 год).jpg|мини|300x300пкс|«Вайнах» ансамбле (1938 йыл).]] Барлыҡ төп вайнах тайптары нәҫелендә уларҙың көньяҡтан күсенеүе һәм һуңынан көнбайыштан көнсығышҡа күсеп китеүе тураһында раҫлау бар<ref>''Ильясов Л.'' Чеченский тайп: мифы и реалии. Вестник «Лам», Бюллетень Международного общественного и культурного центра «Лам», № 4(8). — Грозный, 2001 г. — С. 35.</ref>. Вайнахтарҙың килеп сығышы тураһында легендалар варианттары: * грузин тарихнамә йолаһы буйынса, ул ваҡытта Төньяҡ Кавказ тауҙарынан Волга йылғаһының тамағына тиклемге кешеләре булмаған территорияға Кавкас һәм уның ағаһы, лезгиндарҙың ата-бабаһы Лек, килеп төпләнгән, тип иҫәпләнә<ref>[[Леонтий Мровели]] «История грузинских царей»</ref>. * Вайнаховтарҙың бер өлөшө, хәҙерге чечендар, үҙатамаларын — нохчтар — символлаштырған Нашх ауылынан сыҡҡан. [[XX быуат]] башына тиклем был ауылда бик күп баҡыр пластинкаларҙан эшләнгән ҙур ҡаҙан булған, тип һанайҙар. Унда ысын чечен тейптары һәм тукхумдары атамалары төшөрөлгән. Мәҫәлән, нәҫелдәрҙең таҙалығы тураһында бәхәс сыҡҡан осраҡта, ҡаҙан үҙенә күрә дәлил булып торған<ref name="magas" />. == Сығышы == === Б. э. т. 4-се мең йыллыҡ === Зона распространения [[Майкопская культура|майкопской культуры]] в конце 4 тыс. до н. э. (создателей которой большинство учёных считает предками абхазо-абазинской народов) охватила и большую часть территории современной '''Чечено-Ингушетии'''<ref>[http://www.nasledie.org/v3/ru/?action=view&id=664489 И. М. Чеченов. О локальных вариантах в памятниках майкопской культуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112012500/http://www.nasledie.org/v3/ru/?action=view&id=664489 |date=2014-01-12 }}</ref>, а также и части '''Осетии''', к примеру, в 1993—1996 годах В. Л. Ростуновым произведены исследования трех крупных курганов [[Майкопская культура|майкопской культуры]] у с. [[Заманкул (село)|Заманкул]] Правобережного района Республики Северная Осетия — Алания (курганы 1 и 2 Заманкульского могильника и курган 3 неподалёку от с. Брут). === Б. э. т. 2-се мең йыллыҡ === Многие считают, что наиболее вероятным основным компонентом образования вайнахского народа было автохтонное население Северного Кавказа — создатели и носители [[Кобанская культура|кобанской культуры]]<ref name="Ш.Б.А.">''Ахмадов Ш. Б.'' Чечня и Ингушетия в XVIII — начале XIX века. (Очерки социально-экономического развития и общественно-политического устройства Чечни и Ингушетии в XVIII — начале XIX века). — Элиста: АПП «Джангар», 2002.</ref>{{rp|109}}, а также создатели и носители [[Зандакская культура|зандакской]] и других археологических культур Кавказа. В этногенезе вайнахов, возможно, приняли участие позднее вторгавшиеся и/или селившиеся на [[Северный Кавказ|Северном Кавказе]] [[индоиранцы]], [[скифы]], [[сарматы]] и другие народы с неясным происхождением и языковой принадлежностью. Носители [[Кобанская культура|кобанской культуры]] часто сближаются исследователями с Западным Кавказом — [[Колхидская культура|колхидской культурой]], однако, ряд учёных связывает происхождение протовайнахов и с Северо-Восточным Кавказом, где в эпоху перехода от [[Бронзовый век|бронзового века]] к [[Железный век|железному]] господствовала [[Каякентско-Харачоевская культура|Каяхентско-Хорочоевская культура]], таким образом возводя вайнахские народы к нахско-дагестанской культурной общности. Несколько иное мнение у [[Марковин, Владимир Иванович|В. И. Марковина]], который писал<ref>{{Cite web |url=http://www.nana-journal.ru/states/dowt/792-2011-10-31-10-46-59.html |title=В. И. Марковин. Об археологическом аспекте в изучении этногенеза вайнахов |accessdate=2012-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304211252/http://www.nana-journal.ru/states/dowt/792-2011-10-31-10-46-59.html |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }}</ref> : «… работами многих археологов и специалистов смежных дисциплин доказано, что под наименованием '''сарматов''' и '''алан''' скрывался значительный вайнахский компонент». Общеизвестно, что на раннем этапе формирования [[Кобанская культура|кобанской культуры]] (датируемой XII веком до н. э.) не могли участвовать [[скифы]], появление которых большинство учёных датирует VIII веком до н. э., а также не могли участвовать [[сарматы]], появление которых большинство учёных датирует IV веком до н. э., которое совпало с финалом кобанской культуры. Последнее может указывать на уничтожение носителей кобанской культуры в результате нашествия сарматов. Появление предметов условно называемого «скифского типа» установлено только на позднем этапе (VII—IV века до н. э.) — этот период отличается преобладанием железных изделий<ref name="Бс-1">[БСЭ. Кобанская культура]</ref>. Создатели и носители [[Кобанская культура|Кобанской культуры]] могли принадлежать к разным этнолингвистическим группам, а именно : * в ареале Пятигорского «локального варианта», вероятнее всего, проживали в основном племена, родственные прото[[Адыги|адыгской]] этнической группе<ref name="Чеч" />; * в районе Грозного «локального варианта» — протовайнахи<ref name="Чеч" />. == Составы == [[Файл:Последний языческий жрец Ингушетии Элмарз с праправнучкой.jpg|thumb|300px|right|Последний языческий жрец Ингушетии Элмарз-Хаджи Хаутиев<ref>[https://books.google.ru/books?id=MNHXAAAAMAAJ&q=Khaoutiev+1766&dq=Khaoutiev+1766&hl=ru&sa=X&ei=B3xDVdO6MsWgPfbwgEg&ved=0CB0Q6AEwAA Ислам на территории бывшей Российской империи]: Энциклопедический словарь. Том I / Составитель и ответственный редактор — [[Прозоров, Станислав Михайлович|С. М. Прозоров]]; научные консультанты — О. Ф. Акимушкин, В. О. Бобровников, [[Халидов, Анас Бакиевич|А. Б. Халидов]]; указатели — А. А. Хисматулин; = Islam in the territories of the Former Russian Empire: Encyclopaedic Lexicon. Vol. I / ed. by Stanislav M. Prozorov. — {{М}}: [[Восточная литература (издательство)|Издательство «Восточная литература»]] РАН, 2006—. — ISBN 5-02-018209-5; Vol. I. — 2006. — P. 188. — 655 p. — ISBN 5-02-018420-9 — «В 1873 г. последний ингушский жрец (инг. ''цӏув'') Элмарз-''хаджжи'' Хаутиев (1766—1923) из селения Шоан, перед тем как принять замуровал свой священный белый флаг — земной символ бога Дяла — в стены святилища, долго молился, прося у древних богов прощения…»</ref><ref>§ 1. Принятие ислама народами России. // Исламоведение: Пособие для преподавателя. / [[Кулиев, Эльмир Рафаэль оглы|Э. Р. Кулиев]], [[Муртазин, Марат Фахрисламович|М. Ф. Муртазин]], [[Мухаметшин, Рафик Мухаметшович|Р. М. Мухаметшин]] и др. ; общ. ред. М. Ф. Муртазин. — 2-е изд., испр. — {{М}}: Издательство Московского исламского университета, 2008. — P. 362. — 416 p. — (Серия «Библиотека исламоведа»). — ISBN 978-5-903524-07-5. — «К XIX веку практически полностью приняли ислам ингуши. Последний ингушский жрец Элмарз-хаджи (1766—1923) принял ислам в 1873 г.»</ref><ref>''Tsaroieva M.'' [https://books.google.ru/books?id=Isdqv8kAKnEC&pg=PA258&dq=Elmarz&hl=ru&sa=X&ei=xntDVfGrBMPaPczWgcAL&ved=0CB4Q6AEwAA#v=onepage&q=1766&f=false Peuples et religions du Caucase du Nord]. — Paris: Éd. Karthala, impr, 2011. — P. 257. — 389 p. — ISBN 2-8111-0489-5</ref><ref>''Tsaroieva M.'' [https://books.google.ru/books?id=zXEiAQAAIAAJ&q=Khaoutiev+1766&dq=Khaoutiev+1766&hl=ru&sa=X&ei=B3xDVdO6MsWgPfbwgEg&ved=0CCUQ6AEwAg Les racines mésopotamiennes et anatoliennes des Ingouches et des Tchétchènes]. — Paris: Riveneuve, 2008 — P. 117. — 329 p. — ISBN 2-914214-32-4</ref><ref>''Meskhidze J.'', [http://archives.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/a_meskhidze_2006.pdf Shaykh Batal Hajji from Surkhokhi: towards the history of Islam in Ingushetia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150710184643/http://archives.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/a_meskhidze_2006.pdf |date=2015-07-10 }}. // Central Asian Survey. — (March-June 2006). — Vol. 25, Issue 1-2. — P. 180. — ISSN 0263-4937, Online ISSN: 1465-3354, DOI:10.1080/02634930600903262 — «Of great interest is the evidence about 'Elmarz Hajji Khautiev (1766—1923)' [sic!], the last Ingush pagan priest (ts’u in Ingush) from the Shoa/Shoan/Shua/Shon/Shoani gorge»</ref><ref>[https://books.google.ru/books?id=PV4iAQAAIAAJ&q=Элмарз&dq=Элмарз&hl=ru&sa=X&ei=TIJDVeaKN8LuO9LEgOgG&ved=0CCoQ6AEwAg] // Жизнь национальностей: журнал. — 2002. — № 1—2. — P. 5. — «Последний жрец Ингушетии — Элмарз-хаджи. Прожил 157 лет.»</ref><ref>''[[Базоркина, Аза Идрисовна|Базоркина А.]]'', [http://www.galga.ru/publ/3-1-0-35 Элмарз-Хаджи Хаутиев — Последний Жрец Ингушетии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924020516/http://www.galga.ru/publ/3-1-0-35 |date=2015-09-24 }} // Ингушетия Life. — 03.11.2010. — «Но в 1873 году Элмарз, ста семнадцати лет от роду, замуровал свой священный флаг в стены святилища и долго молился, прося прощения и пощады у древних богов, которым он служил 77 лет. Затем Элмарз выкинул свою любимую трубку и удалился в потайную горную пещеру. Там он пробыл сорок дней в совершенном одиночестве, ничего не ел и только пил студеную родниковую воду. Так он, подобно древним пророкам, прошел очищение. Выйдя из пещеры Элмарз объявил народу, что принимает ислам. Последний ингуш, последний жрец (цув-инг.) Элмарз Шоанский оставил религию предков и стал мусульманином.»</ref> с праправнучкой <small>(село Шоани, Ингушетия, 1921 год)</small>]]В представлении вайнахов все [[народ]]ы и [[народность|народности]] в их составе произошли от одного корня, однако, имеют свои особые самоназвания и отличительные языковые особенности. Несмотря на этнические различия, в наши дни нередко при общении представителей отдельных групп [[чеченцы|чеченцев]] и [[ингуши|ингушей]] встречается выражение: «ты — нашего народа (вайнах)», которое, в некоторой степени, отражает древнее этническое единство этих народов. == Вайнахия == Вайнахия — термин, использующийся в отношении территории исторического проживание чеченцев и ингушей (вайнахов). Исторические земли вайнахов - Чеченская республика и [[Ингушетия]], и земли в нескольких районах северного Дагестана и Северной Осетии, а также исторических северных территорий Гарм-аре (Ставропольский край) с общей площадью до 35 000. Так же в источниках встречается термин Страна вайнахов, или '''Нахская республика'''<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://oldcancer.narod.ru/caucasus/vainachi/vainahi.htm |title=Анчабадзе Г.З. ВАЙНАХИ / Ред. Н.В. Гелашвили. — Тбилиси, 2001. |access-date=2016-06-22 |archive-date=2016-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160620090434/http://oldcancer.narod.ru/caucasus/vainachi/vainahi.htm |deadlink=no }}</ref>{{не АИ|29|05|2017}}. После 1990 гг. термин Вайнахия всё чаще стали использовать в отношении вайнахских республик<ref>{{Cite web |url=http://politkovskaya.novayagazeta.ru/pub/2002/2002-27.shtml |title=КАК СТЕРЕТЬ ЧЕЧНЮ С КАРТЫ РОССИИ |access-date=2016-06-22 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194956/http://politkovskaya.novayagazeta.ru/pub/2002/2002-27.shtml |deadlink=no }}</ref><ref name=autogenerated3 />. В 2004 году были неудачные попытки некоторых политиков создать республику Вайнахию путем слияния Чечни и Ингушетии в единый субъект в рамках проекта "укрупнение регионов"<ref>[http://caucasustimes.com/article.asp?id=17212 Страна Вайнахия Страна Вайнахия идею поддерживают более половины чеченцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304104949/http://caucasustimes.com/article.asp?id=17212 |date=2016-03-04 }}</ref><ref name=autogenerated2 />.[[Файл:Духаргишт XIX в..jpg|250px|мини|Вайнахское ([[Ингушетия|ингушское]]) горное селение [[Духургишт|Духьаргишт]]. Конец XIX в.]] == Социаль институттары == [[File:Численность вайнахов на Кавказе по муниципальным образованиям, в %.png|thumb|right|500px|Численность вайнахов на Кавказе по муниципальным образованиям по данным переписи 2010 г.]] Для вайнахов характерны [[родоплеменной строй]]{{sfn|Тотоев|2009|с=169}}<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/fenomen-abrechestva-i-uroki-borby-s-nim-na-severo-vostochnom-kavkaze-v-nachale-hh-veka ''Дунюшкин И. Е.'' Феномен абречества и уроки борьбы с ним на северо-восточном Кавказе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204164316/https://cyberleninka.ru/article/n/fenomen-abrechestva-i-uroki-borby-s-nim-na-severo-vostochnom-kavkaze-v-nachale-hh-veka |date=2022-12-04 }} // Проблемы истории, филологии, культуры. №4(26), 2009. С. 61-70.</ref>, патриархально-семейная организация общества{{sfn|Тотоев|2009|с=67}} и следующие [[Общественный институт|общественные институты]]: * [[Кровная месть]], распространённая с древности{{sfn|Тотоев|2009|сс=202-203}} и широко практиковавшаяся даже в советское время<ref>''Карачайлы И.'' Кровная месть у горцев // ''Советский Северный Кавказ''. — 1930. — № 4. — С. 25.</ref>. Обычай кровной мести обусловлен традиционными представлениями о мужестве, чести и достоинстве. «Котам а хилла вехачул, нӀаьна а хилла велча тьлу» («Чем жить курицей, лучше умереть петухом») — говорили вайнахи по этому поводу{{sfn|Алироев|1990|с=348}}. * [[Круговая порука]], предусматривающая не только [[Коллективная ответственность|коллективную ответственность]], но и коллективное же отправление правосудия, и распространяющаяся на различные сферы общественной жизни. В случае некоего [[деликт]]а обязанность свершения кровной мести и мести вообще падает на весь род пострадавшего и распространяется на род обидчика, если старейшины последнего сами не предпримут какое-либо превентивное наказание провинившегося для урегулирования конфликта и недопущения более масштабного кровопролития, поэтому вайнахи говорят: «Дов — шархудар дац» («Вражда - не каша с пахтаньем»), подразумевая под этим, что такие ситуации лучше не допускать или урегулировать на ранних стадиях. Поэтому сдержанность в поведении при отношениях с соплеменниками является нормой этикета для любого вайнахского мужчины{{sfn|Алироев|1990|с=348}}. * [[Рабовладение]] как результат набегового способа ведения хозяйства, возникло в древности{{sfn|Алироев|1990|сс=36-42}} и просуществовало до [[Распад Российской империи|распада Российской империи]] и первых лет становления [[Советская власть|советской власти]] на Северном Кавказе (имели место систематические рецидивы в 1990-е и 2000-е гг.).<ref>''Антонян Ю. М.'', ''Кургузкина Е. Б.'', ''Полянская Е. М.'' [https://www.vestnik-mgou.ru/Articles/Doc/10387 Современное рабство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517094247/https://www.vestnik-mgou.ru/Articles/Doc/10387 |date=2018-05-17 }}. // ''Вестник МГОУ. Серия: Юриспруденция''. — 2017. — № 1 — С. 54, 61 — ISSN 2072-8557.</ref> По рассказам стариков в [[Чечено-Ингушская АССР|Чечено-Ингушской АССР]], зафиксированных собирателями [[Устная история|устной истории]], рабов [[Клеймо (знак)|клеймили]]. Сохранившееся в чеченском языке выражение: «Аса оц лергах хӀост даькхкхина дӀахоьцур ву хьо» («Я сделаю тебе метку на ухе») говорит также о возможной метке ушей у рабов (помимо клейма, которое отражало принадлежность раба конкретному владельцу, метка на ушах позволяла визуально идентифицировать раба). Метки были различной формы, х-образные, п-образные, ж-образные, наподобие [[крест]]а, [[Свастика|свастики]] и др. Форма клейма, как правило, отражала семейный фост ([[фамильный герб]]).{{sfn|Алироев|1990|с=81}} Рабский труд применялся, главным образом, в [[Сельское хозяйство|сельском хозяйстве]]{{sfn|Алироев|1990|с=40}}. Рабы набирались, в основном, из числа [[Православные|православных]], которых угоняли в рабство в ходе набегов{{sfn|Тотоев|2009|с=225}}. В чеченском языке для обозначения пленника, оставленного для работы в хозяйстве общинника, употреблялся термин «лай», который, как предполагает [[Хасбулатов, Асланбек Имранович|А. И. Хасбулатов]], вероятно, образовался от осетинского «лæг» («человек»), что указывает на источники формирования зависимого сословия. Термин «лай», обозначающий «зависимого», «неблагородного происхождения человека», чеченцам известен давно, отмечает Хасбулатов. Кроме приведенной версии, существует и другая версия происхождения термина «лай» от вайнахского «ла» («терпеть»), «лай» («вытерпел»).<ref>''Иноземцева Е. И.'' [http://oaji.net/pdf.html?n=2017/3890-1503598362.pdf К вопросу о понятиях и терминах института рабства в позднесредневековом Дагестане]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. // ''Slavery: Theory and Practice''. — 2017. — Т. 2 — № 1 — С. 35 — ISSN 2500-3755.</ref> И хотя при Кизлярском коменданте князе Оболенском (с 1740 года) во владениях чеченских и кумыкских князей была запрещена продажа пленников-христиан, а в 1834 году последовало запрещение рабства-ясырства во всех российских владениях, фактически же данные законодательные требования на территории Северного Кавказа не выполнялись, царская власть смотрела на них сквозь пальцы{{sfn|Тотоев|2009|с=225}} (за исключением периода пребывания генерала [[Ермолов, Алексей Петрович|А. П. Ермолова]] наместником на Кавказе, когда Ермолов распространил аналогичную практику по отношению к горцам, набирая заложников, проводя политику жестоких [[Репрессии|репрессий]] против горцев, беспощадные [[Карательная экспедиция|карательные экспедиции]], благословив продажу [[Ногайцы|караногайцам]] двух тысяч захваченных чеченцев и др.{{sfn|Алироев|1990|сс=37-38}}). * [[Многожёнство]], на которое органично лёг Ислам, узаконив существовавшую на протяжении столетий практику брачевания{{sfn|Тотоев|2009|с=180}}. :*[[Похищение невесты]] (но не наоборот) как способ вступления в брачные отношения между супругами{{sfn|Алироев|1990|сс=355-357}}. ::*[[Калым]], сиречь выкуп, который необходимо внести за невесту, есть производное от древнего воззрения на женщину как на вещь, составляющую родовую собственность, что в дальнейшем было сужено рамками семьи{{sfn|Тотоев|2009|с=180}}. В плане социального устройства для вайнахов характерна цензовая иерархическая структура общества, реализующаяся через * [[Имущественный ценз]] — люди богатые, имеющие более обширные и влиятельные связи, более уважаемы в обществе, их мнение имеет больший вес в различных спорах{{sfn|Тотоев|2009|с=353}}. * [[Возрастной ценз]] — все важные решения принимаются либо непосредственно [[старейшина]]ми, либо с их ведома и одобрения{{sfn|Тотоев|2009|с=185}}. * Ценз пола — женская половина населения существенно ограничена в своих правах по сравнению с мужской, существуют определённые роды занятий, заниматься которыми могут только женщины{{sfn|Тотоев|2009|с=180}}{{sfn|Тотоев|2009|с=204}} (например, пошив одежды{{sfn|Алироев|1990|с=354}}). По поводу вмешательства женщин в мужские дела и выполнения традиционно мужских обязанностей говорят: «НӀаънах Ӏаха йоьлла котам яьттӀа» («Курица, начавшая петь по-петушинному, лопнула»).{{sfn|Алироев|1990|с=348}} В то же время женщина пользуется некоторыми правами, будучи ограждена обычаем от чрезмерного самовластия мужчины, выполняет функции умиротворения мужчин и некоторые другие{{sfn|Алироев|1990|сс=354-355}}. Женщина должна быть покорной и немногословной, ибо многословие для женщины в представлении вайнахов — признак глупости и нескромности{{sfn|Алироев|1990|с=358}}. Для вайнахов характерно [[обычное право]] в сочетании с [[шариат]]ом, оказавшим существенное влияние на становление местных устоев{{sfn|Тотоев|2009|сс=180-184}}. В практику народного образования вайнахов традиционно входило изучение [[Арабское письмо|арабской азбуки и письма]], чтение религиозных книг, [[Коран]]а, изучение [[Пять столпов ислама|догматов]] и др.{{sfn|Алироев|1990|с=89}} Как дань традициям, вайнахи сохраняют и блюдут древние обычаи. Этнические традиции в сфере различных обычаев повседневного поведения людей являются весьма устойчивыми. За этими обычаями, как правило, стоят характерные для данного народа исторически сложившиеся нормы{{sfn|Алироев|1990|с=342}}. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Вайнахская мифология]] * [[Вайнахские языки]] * [[Нахские языки]] == Иҫкәрмәләр == ;Комментарийҙар {{иҫкәрмәләр|group="~"}} ;Сығанаҡтар {{иҫкәрмәләр|3|refs= <ref name="magas">{{Cite web |url=http://www.magas.ru/ocherk-istorii-vainakhskikh-narodov |title=Г. З. Анчабадзе — Вайнахи. Краткий исторический очерк. |access-date=2010-06-21 |archive-date=2010-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100429075213/http://magas.ru/ocherk-istorii-vainakhskikh-narodov |deadlink=no }}</ref> <ref name="Чеч">[http://nasledie.org/v3/ru/?action=view&id=301946 И. М. Чеченов, Б. Х. Атабиев — К проблеме происхождения кобанской культуры и её локальных вариантов] {{Wayback|url=http://nasledie.org/v3/ru/?action=view&id=301946 |date=20131103203242 }}</ref> <ref name=autogenerated3>[https://books.google.ru/books?id=d5VpAAAAMAAJ&q=вайнахия&dq=вайнахия&hl=ru&sa=X&redir_esc=y Быть аланами: Интеллектуаллы и политика на Северном Кавказе в XX веке]</ref> <ref name=autogenerated2>[https://books.google.ru/books?id=hbDSBgAAQBAJ&pg=PT338&dq=вайнахия&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=вайнахия&f=false Власть в тротиловом эквиваленте. Тайны игорного Кремля]</ref> }} == Әҙәбиәт == * {{h|Алироев|1990|3=''[[Алироев, Ибрагим Юнусович|Алироев И. Ю.]]'' Язык, история и культура вайнахов. — Грозный: «Книга», 1990. — 364 с.}} * {{книга | автор = [[Далгат, Башир Керимович|Далгат Б. К.]] | заглавие = Родовой быт и обычное право чеченцев и ингушей | ответственный = Подготовка издания и предисловие [[Далгат, Уздият Башировна|У. Б.Далгат]], ответ. ред. [[Тишков, Валерий Александрович|В. А. Тишков]] | издание = [[РАН]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]]. [[Институт мировой литературы имени А. М. Горького РАН|Институт мировой литературы имени А. М. Горького]] | место = М. | издательство = ИМЛИ РАН | год = 2008 (1892-1894) | страниц = 382 | isbn = 978-5-9208-0307-8 | тираж = 2000 | ref = Далгат Б. К. }} <small>''(современное переиздание)''</small> * ''Дунюшкин И. Е.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/fenomen-abrechestva-i-uroki-borby-s-nim-na-severo-vostochnom-kavkaze-v-nachale-hh-veka Феномен абречества и уроки борьбы с ним на северо-восточном Кавказе.] // Проблемы истории, филологии, культуры. №4(26), 2009. С. 61-70. * {{публикация|книга |автор = Мальсагов З. К. |заглавие = Культурная работа в Чечне и Ингушии в связи с унификацией алфавитов |язык = ru |ссылка = https://www.prlib.ru/node/341958/source |ответственный = печатается согласно постановлению Совета Ингушского Научно-Исследовательского Института Краеведения. Директор О. С. Ахриев |место = [[Владикавказ]] |издательство = Тип. изд-ва «[[Сердало]]» |год = 1928 |страниц = 11 |тираж = 500 |ref = Мальсагов }} * {{h|Тотоев|2009|3=''Тотоев Ф. В.'' Общественный строй Чечни: вторая половина XVIII в. — 40-е годы XIX века. — Нальчик: ГП КБР РПК, 2009. — 374 с. — ISBN 978-5-88195-977-7.}} * {{публикация|книга |автор = [[Шнирельман, Виктор Александрович|Шнирельман В. А.]] |заглавие = Быть аланами: интеллектуалы и политика на Северном Кавказе в XX веке |вид = [[монография|моногр.]] |ответственный = Ред. серии И. Калинин |издание = [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|ИЭА]] [[РАН]] |место = М. |издательство = [[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое лит. обозрение]] ([[Чебоксары]], «Чебоксарская тип. № 1») |год = 2006 |серия = Культурология. История. Политология |страниц = 696 |иллюстрации = ил., карты |примечание = Библиотека жур. «[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]» |тираж = 1500 |isbn = 5-86793-406-3 |ref = Шнирельман }} {{Нахско-дагестанские народы}} {{ВС}} [[Категория:Вайнахтар|*]] [[Категория:Этнография]] [[Категория:Рәсәй халыҡтары]] [[Категория:Рәсәй халыҡтары тарихы]] [[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]] [[Категория:Кавказ халыҡтары]] [[Категория:Мосолман халыҡтары]] 3jb4a2qht3y9ccodwduncny8cft4ycy Ҡалып:Potd/2026-07-12 10 201348 1300858 2026-07-11T14:49:31Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Spøttrup Castle Eastern Facade 2015-07-12.jpg 1300858 wikitext text/x-wiki Spøttrup Castle Eastern Facade 2015-07-12.jpg phbnk22uur9wrvkw6s8ft1ie1l7foz0 Ҡалып:Potd/2026-07-13 10 201349 1300897 2026-07-12T10:53:11Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Arhbalou High Atlas Al Haouz Morocco Oct25 A7CR 08381.jpg 1300897 wikitext text/x-wiki Arhbalou High Atlas Al Haouz Morocco Oct25 A7CR 08381.jpg 1m6yg5tnqtt9nwuwxxc6j7xfk6b3ty3