Иҫке Мөсәт

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Иҫке Мөсәт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11287</id>
    <revision>
      <id>1300944</id>
      <parentid>1227002</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T06:18:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13303" sha1="rk6suvm41whzxp1cgafq247ftykdt3a" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 |статус                   =  ауыл
 |башкирское название         = Иҫке Мөсәт
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Старомусятово}}
 |изображение              = Ҡотлоғужа мәсете.jpg
 |описание изображения     = Мәсет
 |герб                     =
 |флаг                     =
 |lat_deg = 53 |lat_min = 9 |lat_sec = 35
 |lon_deg = 57 |lon_min = 25 |lon_sec = 6
 |CoordScale =
 |размер карты региона     =
 |размер карты района      =
 |регион                   = Башҡортостан
 |регион в таблице         = Башкортостан
 |вид района               =
 |район                    = Бөрйән районы{{!}}Бөрйән
 |район в таблице          =
 |вид поселения            = ауыл биләмәһе
 |поселение                = Иҫке Собханғол ауыл советы (Бөрйән районы){{!}}Иҫке Собханғол
 |поселение в таблице      =
 |внутреннее деление       =
 |глава                    =
 |дата основания           =
 |первое упоминание        =
 |прежние имена            =
 |статус с                 =
 |площадь                  =
 |высота центра НП         =
 |население               = {{ Население | Старомусятово | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Старомусятово | г }}
 |плотность               =
 |агломерация             =
 |милли состав     = [[башҡорттар]]
 |конфессиональный состав =
 |этнохороним             =
 |почтовый индекс          = 453580
 |почтовые индексы         =
 |телефонный код           =
 |цифровой идентификатор   = 80219825005
 |категория в Commons      =
 |сайт                     =
}}
'''Иҫке Мөсәт''' ({{lang-ru|Старомусятово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 268 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
[[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80219825005.

== Тарихы ==
Мөсәт бөрйәндәр торамаһы булараҡ [[XVIII быуат]] аҙағынан билдәле, әммә уны V рәүиз билдәләмәгән. Ауылға Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1786 йылдан алып Мөсәт утары булараҡ билдәле. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған, уның улы Йәнъюлдаш Мөсәтов билдәле. Шулай уҡ Күлйылға, Саҡмағош исемдәре менән теркәлгән. 1816 йылда ауылда — 38,  18 йылдан һуң 49 ихата иҫәпләнгән. 40-сы йылдар аҙағында халыҡтың бер өлөшө төп ултыраҡтан айырылып, Яңы Мөсәт ауылы барлыҡҡа килтерә. 19 быуаттың 40-сы йылдар  аҙағында Яңы Мөсәт бүлендек ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң хәҙерге исемен һәм статусын ала. 1866 йылда  36 йортта 204 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. X рәүиз ваҡытында Яңы Мөсәттә 33 ихатала 176 кеше иҫәпләнә. Иҫке Мөсәттә саҡ ҡына күберәк — 40 ихата, ә халҡы 200 кеше иҫәпләнә. 1920 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Иҫке Мөсәттә 71 йорт һәм 284 кеше иҫәпләнгән&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=46}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/76561/ СТАРОМУСЯТОВО, деревня в Бурзянском р-не]&lt;/ref&gt;.

Башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана бар.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||281||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||110||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||207||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||204||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||262 ||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||268||140||128||52,2||47,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 8 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Собханғол]]): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]): 138 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Йәһүҙин Инсур Ғәззәли улы]] (псевдонимы Инсур Артур; 26 март 1951 йыл — 21 март 2011 йыл) — башҡорт шағиры һәм журналисы. СССР-ҙың Журналистар, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы.
* [[Зарипов Ирек Фәсхетдин улы]] (1956—3.09.2018), хужалыҡ эшмәкәре һәм [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1993—2011 йылдарҙа Бөрйән районы хакимиәте башлығы; 2011—2014 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәтенең биләмәләр менән эшләү буйынса идаралығының етәксе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының беренсе ((1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002). Райондың почётлы гражданы&lt;ref&gt;[https://burzyancbs.ru/zaripov-irek-fashetdinovich Известные люди района. Зарипов Ирек Фасхетдинович. Централизованная библиотечная система МР Бурзянский район. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512233514/https://burzyancbs.ru/zaripov-irek-fashetdinovich |date=2021-05-12 }}{{ref-ru}}{{V|16|01|2021}}&lt;/ref&gt;.
* [[Дибаева Зилә Сиражетдин ҡыҙы]] ([[22 ноябрь]] [[1960 йыл]]) — театр актёры, киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәре, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2020).
* [[Ғәбиҙуллина Әлфинә Таһир ҡыҙы]] ([[12 май]] [[1989 йыл]]) — уҡытыусы, филология фәндәре кандидаты

== Ер-һыу атамалары ==
* Шыйыҡ бутҡа яланы

Иҫке Мөсәт ауылын үтеп Байназар юлында һул яҡ ялан ята. Һаранлығы менән даны сыҡҡан байҙың сабынлығы булған. Эшкә ҡушҡан кешеләрен шыйыҡ бутҡа менән һыйлаған.
* Тәкә һуйған буйы.

Борон ул ерҙә ялан булған. Ауыл халҡы унда бесән сапҡан. Мөсәт ауылы халҡының шундай бер йолаһы булған. Һәр йәй еткән һайын тәкә һуйып байрам итә торған булғандар. Шунан бирле был ерҙе Тәкә һуйған буйы тип атап йөрөтәлә.
* Тирмән таш тауы.

Мөсәт ауылынан асфальт аша Алаҡуян тауын Тирмән таш тип йөрөтәләр. Сөнки борон заманда шунан таш алып тирмән эшләп, бойҙай тартып, он һалдырып ашағандар. Был таш йомшаҡ таш, нисек тишһәң дә ярылмай. Шуға күрә был морон Тирмән таш тип йөрөтөлә.

== Бөрйән районы Иҫке Мөсәт ауылының 7 мөғжизәһе ==
* Тикшеренеү эше&lt;ref&gt;[https://ba.wikibooks.org/wiki/Бөрйән_районы_Иҫке_Мөсәт_ауылының_7_мөғжизәһе. Бөрйән районы Иҫке Мөсәт ауылының 7 мөғжизәһе]&lt;/ref&gt;

== Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары ==
* ''Ҡараһыйыр яланы''. 1966 йылда Бөрйән районы Мөсәт ауылы Шәмиғолов Ғиләж Ғәйнетдин улынан А. А. Камалов яҙып алған. Башҡорт халыҡ ижады. ΙΙ том.&lt;ref&gt;[https://kitaptar.bashkort.org/storage/files/Башҡорт%20халыҡ%20ижады.%20Икенсе%20том.pdf Башҡорт халыҡ ижады. ΙΙ том.]&lt;/ref&gt;— Ғилми архив, ф. 3, оп. 63, д. 56, л. 109; БХИ, Р Л, N° 75; БПЛ, № 48; БНТ, ПЛ, № 35.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Ҡотлоғужа мәсете.jpg|Ҡотлоғужа мәсете
Иҫке Мөсәт һәм Янһары ауылдары тоташты.jpg|Иҫке Мөсәт һәм Янһары ауылдары тоташты
Яңы мәктәп.jpg|Яңы мәктәп
&lt;/gallery&gt;

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Тау урамы ({{lang-ru|Горная улица}})
* Ерекле урамы ({{lang-ru|улица Ерекле}}) 
* Инсур Йәһүҙин урамы ({{lang-ru|улица Инсура Ягудина}})
* Иҫке Ыҙма урамы ({{lang-ru|улица Иске Ызма}})
* Ҡаратал урамы ({{lang-ru|улица Каратал}})
* Кинйә Арыҫланов урамы ({{lang-ru|улица Кинья Арысланова}})
* Саҡмағош урамы ({{lang-ru|улица Сакмагуш}})
* Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|улица Салавата Юлаева}}) 
* Уй урамы ({{lang-ru|улица Уй}})
* Шайморатов урамы ({{lang-ru|улица Шаймуратова}})
* Шишмә урамы ({{lang-ru|улица Шишма}})
* Яңы Ыҙма урамы ({{lang-ru|улица Яны Ызма}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/018/000007.html Госсправка сайтында урамдар исеме]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/3987-i-ke-m-s-t-b-rj-n-r-nynda-y-auyl}}{{V|16|01|2021}}   

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}


{{Бөрйән районы ауылдары}}

[[Категория:Бөрйән районы ауылдары]]</text>
      <sha1>rk6suvm41whzxp1cgafq247ftykdt3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәрмиә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11592</id>
    <revision>
      <id>1300953</id>
      <parentid>1278211</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T09:47:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11399" sha1="bcl2tei2g9nhhv92v2ofjp0e2pnih7g" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Йәрмиә
 | оригинальное название    = {{lang-chm|Ярмиҥга}} {{lang-ru|Ярмино}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55 |lat_min = 39 |lat_sec = 15
 | lon_deg                  = 55 |lon_min = 1 |lon_sec = 7
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Дүртөйлө районы{{!}}Дүртөйлө
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = Ауыл советы
 | поселение                = Миәҙәк ауыл Советы (Дүртөйлө районы){{!}}      Миәҙәк
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Ярмино | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Ярмино | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452318
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80224816006
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
 

'''Йәрмиә''' ({{lang-ru|Ярмино}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Миәҙәк ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Миәҙәк ауыл Советы]] биләмәһенә ҡараған ауыл&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/75628/ Йәрмиә]&lt;/ref&gt;. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 426 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. Ауылда [[башҡорт]], [[мариҙар|мари]], [[татар]] милләтле кешеләр йәшәй. Почта индексы — 452318, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80224816006.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||426||220||206||51,6||48,4
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
== Географик урынлашылышы ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Дүртөйлө (ҡала)|Дүртөйлө]]): 21 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Миәҙәк]]): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл (ҡала)|Яңауыл]]): 100 км

== Ауыл тарихынан ==
Ауыл [[1732 йыл]]дан алып телгә алына. Уға [[Ҡазан даруғаһы]] [[Йылан|Эске Йылан]] улусы башҡорттары нигеҙ һала. Типтәрҙәр XIX быуаттың 1‑се яртыһында керҙәшлек килешеүе буйынса килеп урынлаша. 1865 йылдағы рәүиз мәғлүмәттәренән күренеүенсә 49 йортта 304 кеше көн иткән. Ауыл халҡы мал, бал ҡорто тотҡан,  игенселек  менән шөғөлләнгән. 1906 йылғы рәсми ҡағыҙҙарҙан күренеүенсә, ауылда мәсет, 3 бакалея магазины булған&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/75628/ Йәрмиә]&lt;/ref&gt;. 

1972 йылға тиклем Тат-Йәрмиә һәм Мари-Йәрмиә ике ауыл булып, бер-береһенә терәлеп урынлашҡан була &lt;ref&gt;[https://nailtimler.com/bashkortostan/dyurtyulinskiy_rayon/dyurtyuli_rayon_yarmino.html История деревни Ярмино (Мари-Ярмино, Тат-Ярмино)]{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Тәүгеһе шул йылға тиклем [[Миңеште ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Миңеште ауыл Советына]] ҡараһа, мари яғы Миәҙәк ауыл Советына инә. Тора-бара был ике ауыл халҡы аралашып ултыра башлай һәм 1972 йылда бер генә атама — Мари-Йәрмиә тип кенә ҡала&lt;ref&gt;Указ Президиума Верховного Совета БАССР 6-2/15 от 28.08.1972&lt;/ref&gt;. Дүртөйлө ҡала Советы ҡарары менән 1997 йылда ауылға Йәрмиә тигән атама бирергә ҡарар итә, сөнки ауыл халҡы һаман ҡатнаш булып ҡала килә&lt;ref&gt;Решение Дюртюлинского городского Совета от 26.11.1997 г. № 5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mayadyk.ru/selskoe-poselenie/obshhie-svedeniya/ Общие сведения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606052021/https://mayadyk.ru/selskoe-poselenie/obshhie-svedeniya/ |date=2021-06-06 }}&lt;/ref&gt;.

Шағирә, йәмәғәт эшмәкәре [[Гүзәл Ситдиҡова]] әсәһе яғынан ошо ауыл сығышлы. Әсәһе Факиһа Ситдиҡ ҡыҙының ҡанбабалары ауылға нигеҙ һалған аҫаба башҡорттарҙан. Ырыуы - Эске Йылан. Ауыл тарихында телгә алынған, уға нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған Кәткә мулла Таҡаҡов - Гүзәл Ситдиҡованың тура ептән килгән ҡанбабаһы&lt;ref&gt;[https://nailtimler.com/bashkortostan/dyurtyulinskiy_rayon/dyurtyuli_rayon_yarmino.html История деревни Ярмино (Мари-Ярмино, Тат-Ярмино)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606052640/https://nailtimler.com/bashkortostan/dyurtyulinskiy_rayon/dyurtyuli_rayon_yarmino.html |date=2021-06-06 }}&lt;/ref&gt;.

1859 йылда алынған рәүиздә Бөрө өйәҙенең 14-се башҡорт кантонының Ҡалмыҡ олоҫы Йәрмиә ауылында 12 йорт булғаны күренә. Гүзәл Ситдиҡованың тура ептән килгән ҡанбабаһы Мөхәмәтдин Шәмсетдин улының ер майҙаны 8,75 дисәтинә (яҡынса 11 га) тәшкил иткән. Архивтан алынған документтарҙан күренеүенсә ғаилә арыш, һоло, бойҙай, тары, ҡарабойҙай, борсаҡ һәм бәрәңге үҫтергән, ҡорт тотҡан&lt;ref&gt;Гүзәл Ситдиҡова. Олатайҙар менән ғорурланырлыҡ. - Башҡортостан, 2007, 22 сент.&lt;/ref&gt;.

== Йәрмиәгә бәйле шиғырҙар&lt;ref&gt;Гүзәл Ситдиҡова. Шиғырҙар//Ете шишмә. - Өфө, 1988. - 31-52 бб.
&lt;/ref&gt; ==

* '''Тат-Йәрмиә'''

&quot;Тат&quot;ың ҡайҙан килгән, Йәрмиәм,

Татыр һыуҙан әллә килгәнме,

Шаян телле, талмаҫ беләкле

Татыу халҡың әллә биргәнме?!

Еп остарым минең ошонда:

Олатайҙар ҡорған нигеҙҙәр,

Өләсәйҙәр ҡайтҡан һыу юлы...

Табанымды тарта шул эҙҙәр.

Әсәйемдең тәүге һулышы,

Тат-Йәрмиә, һинең һулыштан.

Тамырҙарым һиндә яралған,

Бөрөләрем һиндә тулышҡан.

Исемеңә &quot;тат&quot; тип ҡушылып

Ҡайҙан килгән - хәҙер мин беләм,

Тамырҙарым һинән һут алған,

Тат-Йәрмиәм, татлы Йәрмиәм!

* '''Мари -Йәрмиә'''

Бала саҡтың моңло хәтирәһе:

Йәрмиәнең зәңгәр кистәре...

Алыҫтарҙан дәртле бер көй килә -

Әй бейейҙәр мари йәштәре.

Бәп-бәләкәс кенә мин - болдорҙа,

Тубыҡтарым ҡосоп тыңлайым.

Әкиәттәр килә күҙ алдына,

Туҡай кисе, Туҡай Ҡырлайы.

Шүрәленән ҡасып, ай урағы

Болоттарға инеп юғалды,

Ҡосағында йәйге сихри кистең

Мари бейеүе лә мин ҡалдым.

Ошо кистән ҡалды ғүмерлеккә

Мари көйҙәренә һөйөүем.

... Тик бүтәнсә инде ҡабатланмаҫ

Туҡай кисле мари бейеүе.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* {{ИСДБ}}{{ref-ru}} {{V|08|06|2021}}   

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|75628}}{{V|8|06|2021}}  

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Дүртөйлө районы ауылдары}}

[[Категория:Дүртөйлө районы ауылдары]]</text>
      <sha1>bcl2tei2g9nhhv92v2ofjp0e2pnih7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫке Бәпес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12478</id>
    <revision>
      <id>1300943</id>
      <parentid>1284563</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T06:01:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11500" sha1="s4f8tieo43f9mlvx5sc5pwm0hq118ww" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Иҫке Бәпес
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Иҫке Бәпес
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 54 | lat_min = 11 | lat_sec = 20
  |lon_deg = 56 | lon_min = 8 | lon_sec = 19
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Ҡырмыҫҡалы районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 520
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453001
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34765 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80235865001
 |Commons-тағы категория = Вики-поездка в Старобабичево
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}
'''Иҫке Бәпес''' ({{lang-ru|Старобабичево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 520 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453001, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80235865001.
[[Файл:Ufa Wiki-Conference 2014 (photos by HalanTul; 2015-04) 231.JPG|thumb|right|Иҫке Бәпес]]

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] буйынса өҫтөнлөк иткән милләт — [[башҡорттар]] (100 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1906 йыл||546||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||458||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||286||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||498||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||506||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||607||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||520||265||255||51,0||49,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡырмыҫҡалы (ауыл)|Ҡырмыҫҡалы]]): 22 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Төкөн): 14 км

== Тарихы ==
[[XVII быуат]]тың икенсе яртыһында [[Нуғай даруғаһы]] Бишаул-Табын улусы башҡорттары тарафынан Мансур тип аталған ерҙә нигеҙ һалынған. Шулай уҡ Патис-Мансур, Сыуаш тип яҙыла. [[XIX быуа]]ттың беренсе яртыһынан Бәпес тип иҫәпләнә (унда йәшәүселәрҙең береһе, улдары Норош, Ҡалмаш Бәпесевтар исеме менән билдәле). 

[[1795 йыл]]да 31 ихатала 175 кеше йәшәй, ә 1865 йылда 77 ихатала 410 кеше йәшәй. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, мәктәп, һыу тирмәне булған. XIX быуаттың икенсе яртыһында Яңы Бәпес ауылы барлыҡҡа килеү менән хәҙерге исемен ала. 1906 йылда мәсет, мәктәп, аҙыҡ-түлек магазины, икмәк магазины теркәлә&lt;ref&gt;{{БЭ|77544}}&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
* Урман(урамы) ({{lang-ru| Лесная(улица)}})
* Болон(урамы) ({{lang-ru| Луговая(улица)}})
* Беренсе Май(урамы) ({{lang-ru|Первомайская(улица)}})
* Еңеү(урамы) ({{lang-ru|Победы(улица)}})
* Баҡса(урамы) ({{lang-ru|Садовая(улица)}})
* Социалистик(урамы) ({{lang-ru|Социалистическая(улица)}})
* Мәктәп(урамы) ({{lang-ru|Школьная(улица)}})

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Барый Ноғоманов]] (8.04.1936—19.02.2022), [[Журналистика|журналист]] һәм [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 1967—1997 йылдарҙа [[ГТРК Башҡортостан|Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты]], [[«Ағиҙел» журналы]], [[Башҡортостан китап нәшриәте]] һәм хәҙерге [[«Башҡортостан» гәзите]] хеҙмәткәре. 1979 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991), И. Мырҙаҡаев-Балапанов (2004) һәм [[Фәтих Кәрим]] (2013) исемендәге премиялар лауреаты.
* [[Әбүталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы]] (30.03.1954), педагог, яҙыусы, ғалим. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.
== Һылтанмалар ==
=== Матбуғатта ===
* {{БГ}}[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-02-20/olo-he-m-tt-shebe-vafat-2700142 Оло хеҙмәттәшебеҙ вафат…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327082043/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-02-20/olo-he-m-tt-shebe-vafat-2700142 |date=2022-03-27 }}
* [https://dairagazite.ru/articles/ar-a-ly-ya-tashtaryby/2021-04-13/ya-arymda-aytam-y-shlekk-2377013 «Яҙҙарымда ҡайтам йәшлеккә»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221173409/https://dairagazite.ru/articles/ar-a-ly-ya-tashtaryby/2021-04-13/ya-arymda-aytam-y-shlekk-2377013 |date=2025-02-21 }}
* [https://bashkizi.ru/articles/uly-dan-y-n/2021-10-20/u-an-kilen-ashtary-2554075 Уңған килен аштары]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

=== Видеояҙмалар ===
* [https://gtrk.tv/heberzer/93152-kyrmyskaly-rayonynyn-iske-bpes-auyl-bilmhend-uram-bayramy-oyoshtorola Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауыл биләмәһендә урам байрамы ойошторола]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=dVA5ib9Uj7s В деревне Старобабичево прошёл фестиваль «Мэргэн уксы»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=EchHMNCEDj4 Почтили память Героя Советского Союза Алексея Нестеровича Калганова. В парке Победы деревни Старобабичево состоялся торжественный митинг, посвященный 100-летию героя]
* [https://www.youtube.com/watch?v=EmuPYWbmP9k «Битва хоров» выступление коллектива ветеранов образования «Фатиха» СОШ д. Старобабичево.]

== Тағы ҡарағыҙ ==
* [https://starobab-club.ru/category/novosti/ Иҫке Бәпес мәҙәниәт йорто]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Иҫке Бәпес ауылы тарихы БЮТ каналында [https://vk.com/video-108520876_456240150]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары}}

[[Категория:Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>s4f8tieo43f9mlvx5sc5pwm0hq118ww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дуҫлыҡ (Туймазы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13559</id>
    <revision>
      <id>1300904</id>
      <parentid>1289863</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T13:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11724" sha1="j2eg6lnlvlv98k1dfriry2ktsf4sbsc" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Дуҫлыҡ
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Дуҫлыҡ
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 54 | lat_min = 32 | lat_sec = 57
  |lon_deg = 53 | lon_min = 46 | lon_sec = 38
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Туймазы районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл Советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = Ғәфүр ауыл Советы (Туймазы районы)
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 2145
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452778
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34782 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80251817001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Дуҫлыҡ''' ({{lang-ru|Дуслык}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 2145 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. [[Ғәфүр ауыл Советы (Туймазы районы)|Ғәфүр ауыл Советының]] административ үҙәге.
Почта индексы — 452778, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80251817001.

== Исеме ==
Ауыл исеме ''дуҫлыҡ'' һүҙенән алынған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{книга |автор = [[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисаметдинова Ф. Г.]], [[Сиразитдинов, Зиннур Амирович|Сиразитдинов З. А.]] |заглавие = Русско-башкирский словарь справочник названий населённых пунктов Республики Башкортостан |ответственный = |место = [[Уфа]] |издательство = [[Китап (издательство)|Китап]] |год = 2001 |страницы = 256 |страниц = 320 |isbn = 978-5-88185-205-4 |тираж = 10000}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
1925 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=267}}&lt;/ref&gt;.
1981 йылда [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән Туймазы совхозы ҡасабаһының исеме ''Дуҫлыҡ'' тип үҙгәртелә&lt;ref name=&quot;у1981&quot;&gt;{{публикация|статья|заглавие=Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 01.06.1981 года «Об   утверждении   переименования   поселка   Туймазинского   совхоза   Туймазинского   района   Башкирской  АССР»|издание=Ведомости Верховного Совета РСФСР|год=1981|номер=22}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||1903||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||2145||986||1159||46,0||54,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
; Милли состав
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса — күпселек [[башҡорттар]] (53 %) йәшәй&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
Алыҫлығы:&lt;ref name = &quot;ATU&quot;&gt;{{АТУ РБ}}&lt;/ref&gt;
* Район үҙәгенә тиклем ([[Туймазы (ҡала)|Туймазы]]): 9 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Туймазы): 9 км.

== Урамдары ==
Урам исеме&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/044/000027.html «Налог Белешмәһе» системаһында Дуҫлыҡ (Туймазы районы) ауылы]&lt;/ref&gt;:
{{Колонки|3}}
* Еңеүҙең 60-йыллығы урамы ({{lang-ru|улица 60-летия Победы}})
* Грушалы тыҡрығы ({{lang-ru|переулок Грушевый}})
* 8 Март урамы ({{lang-ru|улица 8 Марта}})
* Көнсығыш тыҡрығы ({{lang-ru|переулок Восточный}})
* Көнсығыш урамы ({{lang-ru|улица Восточная}})
* Сейәле урамы ({{lang-ru|улица Вишневая}})
* Яҙ урамы ({{lang-ru|улица Весенняя}})
* Көнбайыш урамы ({{lang-ru|улица Западная}})
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|улица Заречная}})
* Йылға аръяғы тыҡрығы ({{lang-ru|переулок Заречный}})
* Клуб тыҡрығы ({{lang-ru|переулок Клубный}})
* Йәшел урам ({{lang-ru|улица Зеленая}})
* Ер еләге урамы ({{lang-ru|улица Земляничная}})
* Клуб урамы ({{lang-ru|улица Клубная}})
* Комсомол урамы ({{lang-ru|улица Комсомольская}})
* Кооператив урамы ({{lang-ru|улица Кооперативная}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}})
* Урман урамы ({{lang-ru|улица Лесная}})
* Йәй тыҡрығы ({{lang-ru|переулок Летний}})
* Туғай урамы ({{lang-ru|улица Луговая}})
* Ҡурай еләге  урамы ({{lang-ru|улица Малиновая}})
* Йәштәр урам ({{lang-ru|улица Молодежная}})
* Яңы урам ({{lang-ru|улица Новая}})
* Көҙ урамы ({{lang-ru|улица Осенняя}})
* Йәйғорло урам ({{lang-ru|улица Радужная}})
* Баҫыу урамы ({{lang-ru|улица Полевая}})
* Совет тыҡрығы ({{lang-ru|переулок Советский}})
* Йылға урамы ({{lang-ru|улица Речная}})
* Баҡса урамы ({{lang-ru|улица Садовая}})
* Салауат Юлаев урам ({{lang-ru|улица Салавата Юлаева}})
* Яҡты урам ({{lang-ru|улица Светлая}})
* Совет урамы ({{lang-ru|улица Советская}})
* Спорт урамы ({{lang-ru|улица Спортивная}})
* Фабрика урамы ({{lang-ru|улица Фабричная}})
* Сәскәле урам ({{lang-ru|улица Цветочная}})
* Көньяҡ урамы ({{lang-ru|улица Южная}})
* Алмағаслы урамы ({{lang-ru|улица Яблоневая}})
* Еләкле урамы ({{lang-ru|улица Ягодная}})
* Еләкле тыҡрығы ({{lang-ru|переулок Ягодный}})
{{Колонки|конец}}


== Билдәле шәхестәре ==
* [[Савко Зөлфирә Хәмит ҡыҙы]] (15.01.1947), хеҙмәт ветераны, [[китап]]ханасы. 1974—2008 йылдарҙа ауыл китапханаһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). Сығышы менән [[Йәрмөхәмәт (Туймазы районы)|Йәрмөхәмәт]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=17295 Межпоселенческая центральная библиотека муниципального района Туймазинский район. Официальный сайт. Савко Зульфира Хамитовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220516224601/http://tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=17295 |date=2022-05-16 }}{{ref-ru}}{{V|12|01|2022}}&lt;/ref&gt;. 

== Һылтанмалар ==
* [https://www.gosspravka.ru/02/044/000027.html «Налог Белешмәһе» системаһында Дуҫлыҡ (Туймазы районы) ауылы]
* {{ИСДБ|страница=267}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|91749}}{{V|12|01|2022}}  

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Туймазы районы ауылдары}}

[[Категория:Туймазы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>j2eg6lnlvlv98k1dfriry2ktsf4sbsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәрмөхәмәт (Туймазы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13561</id>
    <revision>
      <id>1300954</id>
      <parentid>1248816</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T09:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12349" sha1="pyh8fjbc77emu7crsot787r13wbxxqg" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Йәрмөхәмәт}}
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Ермухаметово
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Йәрмөхәмәт}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54 |lat_min = 35 |lat_sec = 2
 | lon_deg                  = 54 |lon_min = 10 |lon_sec = 28
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Туймазы районы{{!}}Туймазы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл Советы
 | поселение                = Ҡандра ауыл Советы (Туймазы районы){{!}}Ҡандра 
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Ермухаметово | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Ермухаметово | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = башҡорттар
 | конфессиональный состав  = мосолмандар
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452765
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80251827002
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Йәрмөхәмәт''' ({{lang-ru|Ермухаметово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 651 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. [[Ҡандра ауыл Советы (Туймазы районы)|Ҡандра ауыл Советы]] составына инә.
Почта индексы — 452765, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80251827002.

== Тарихы ==
Йәрмөхәмәт ауылына 1738 йылдың 14 июлендәге «[[Ҡармасан]] йылғаһы буйында һәм башҡа төбәктәрҙә йәшәү өсөн» ҡанлылар тарафынан ҡабул ителгән [[Йылан]] улусы Ҡасай ауылы башҡорттары нигеҙ һала. Уны төҙөүҙә [[Троицк өйәҙе]] [[Әйле]] улусының элекке аҫабалары йыландар менән бергә ҡатнаша. Аҫабалар ауыл халҡының күпселек өлөшөн тәшкил итә. Беренсе күскенсе хөрмәтенә аталған.

1795 йылда 31 ихатала 245 кеше, 1834 йылда 43 ихатала 499 кеше, 1859 йылда 102 ихатала 787 башҡорт, 1870 йылда 143 ихатала 891 башҡорт, 1895 йылда 217 ихатала 1257 кеше, 1905 йылда 243 ихатала 1480 кеше һәм 1920 йылда 349 ихатала 1574 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 2 мәсет, мәктәп, 3 һыу тирмәне булған. 1906 йылда 2 мәсет, 2 тирмән, бакаля кибте, мөгәзәй теркәлгән.

1895—1905 йылдарҙа сығанаҡтарҙа милли билдә юҡ, 1920 йылда бөтә халыҡ — типтәр. Әммә бында ла алдағы ауыл тураһында әйтелгән күренеш күҙәтелә. Эш шунда: [[XVIII быуат]]тың 30-сы йылдарында ҡанлыларҙың керҙәштәре булып киткән башҡорттар буласаҡ Троицк өйәҙенең Әйле улусынан сыҡҡан башҡорттар. Шулай итеп, Йәрмөхәмәт ауылы халҡы — элекке аҫаба-әйлеләр.

1838 йылда [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ветераны, 1777 йылда тыуған, 11-се башҡорт полкы составында һуғышҡан зауряд-есаул Йосопов Иманғол  Илек улы тере була. Уның улдары Абдулгәрәй (17 йәш), Арыҫлангәрәй (5), Сәйетгәрей (4), Яҡуп (1).

1843 йылда 499 башҡорт 472 бот ужым һәм 2328 бот яҙғы иген сәсә&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=257}}&lt;/ref&gt;.

== Хәҙерге осор ==
Ауылда башҡорттар йәшәй. Халыҡ «Йәрмөхәмәт» ауыл хужалығы предприятиеһында эшләй. Икмәкхана, урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҫәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1574||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1431||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||943||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||764||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||709||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||651||328||323||50,4||49,6
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
; Милли состав
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса — күпселек милләт [[башҡорттар]] (79 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
Оло Нөгөш йылғаһы ([[Өҫән]] йылғаһы бассйны) буйында урынлашҡан.

Алыҫлығы:&lt;ref name = &quot;ATU&quot;&gt;{{АТУ РБ}}&lt;/ref&gt;
* Район үҙәгенә тиклем ([[Туймазы]]): 40 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡандра-Ҡотой]]): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡандра): 7 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Иманғол Йосопов]] (1780—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
* [[Дауытов Əкрəм Сөнəғəт улы]] (17.11.1914—9.01.1986), үҙешмәкәр композитор, йыр текстары авторы, уҡытыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Батальон командиры, гвардия майоры. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мəҙəниəт хеҙмәткәре (1964). 1‑се (1985) һәм 2‑се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Төрлө ижади конкурс һәм бәйгеләр лауреаты.
* [[Савко Зөлфирә Хәмит ҡыҙы]] (15.01.1947), хеҙмәт ветераны, [[китап]]ханасы. 1974—2008 йылдарҙа [[Дуҫлыҡ (Туймазы районы)|Дуҫлыҡ]] ауыл китапханаһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993)&lt;ref&gt;[http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=17295 Межпоселенческая центральная библиотека муниципального района Туймазинский район. Официальный сайт. Савко Зульфира Хамитовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220516224601/http://tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=17295 |date=2022-05-16 }}{{ref-ru}}{{V|12|01|2022}}&lt;/ref&gt;.
* [[Әбүбәкеров Әкрәм Әғзәм улы]] ({{lang-ru|Абубакиров Акрам Агзамович}}) ([[1910]]—[[1943]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]нда повозочный (арбасы) булып хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы. [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Туймазы районы]]) Йәрмөхәмәт ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
* [[Ҡотдосов Наил Яҡуп улы]] ([[19 октябрь]] [[1941 йыл]] — [[7 июнь]] [[1995 йыл]]) — ғалим-зоотехник, яҙыусы һәм журналист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1964 йылдан КПСС, 1978 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1993). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1980).
 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|83336}}{{V|12|01|2022}}
* {{НПБ|111188|Ермухаметово|автор= }}
* [http://ufagen.ru/places/tuymazy/ermuhametovo.html Ермухаметово на портале «Генеалогия и Архивы»]
* {{ИСДБ|страница=257}}
* {{YouTube|XT5WAjNPihU|История одного села. Ермухаметово. Туймазинский район|logo=1}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Туймазы районы ауылдары}}

[[Категория:Туймазы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>pyh8fjbc77emu7crsot787r13wbxxqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йоматау (Өфө районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13732</id>
    <revision>
      <id>1300947</id>
      <parentid>1209940</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T07:29:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14029" sha1="2n6twrz3i5rzpgrqa99ab3znbhn5hnd" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Йоматау
 | статус                   = Ауыл
 | русское название         = Йоматау    
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Юматово}}
 | иэображение              = 
 | описание изображения     = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54 | lat_min = 37 | lat_sec = 15.57
 | lon_deg                  = 55 | lon_min = 39 | lon_sec = 23.02
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Өфө районы
 | район в таблице          = Өфө районы
 | вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 | поселение                = Йоматау ауыл Советы
 | поселение в таблице      = Йоматау ауыл Советы (Өфө районы)
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Юматово (Башкортостан) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Юматово (Башкортостан) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | милли состав      = башҡорттар, урыҫтар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 450571
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80252880004
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Йоматау''' ({{lang-ru|Юматово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Өфө районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1598 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 450571, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80252880004.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1598||752||846||47,1||52,9
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Өфө]]): 38 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[БАССР-ҙың 15 йыллығы исемендәге Йоматау шифаханаһы]]): 8 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Санаторная): 0 км
== Тарихы ==
[[Йоматау ауыл Советы (Өфө районы)]] үҙәге, тимер юл станцияһы. Район үҙәгенән көньяҡк-көнбайышҡа табан 38 саҡрым алыҫлыҡта Дим йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға XVIII быуат башында Өфө өйәҙендә поручик, тыуған яҡты өйрәнеүсе-тарихсы, этнограф, йәмәғәт эшмәкәре [[Юматов Василий Степанович|Василий Степанович Юматов]]тың алпауыт крәҫтиәндәре нигеҙ һала. Ауылға уның фамилияһы бирелгән, шулай уҡ Лагерь, Алағар исемдәре менән билдәле булған. Хәҙерге ауыл урынында алпауыт усадьбаһы һәм 10 ихатаның торағы урынлашҡан. Йоматау ауылының тәүге кешеләре — Емельянов, Васильев, Варламов, Корнилов Михаил, Корнилов Дмитрий, Кудряшов Иван, Корнилов Иван. Һуңынан Ларин үҙ крәҫтиәндәренә ер һатып алған, һөҙөмтәлә ун ике крәҫтиән ихатаһынан урам барлыҡҡа килгән. 1865 йылда 14 йортта 80 кеше йәшәгән. Игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1906 йылда бакалея кибете теркәлгән. Ваҡыт уҙыу менән ауыл үҫешә. Тимер юл быға ҙур этәргес була, шул уҡ исемдәге станция төҙөлә. 1934 йылдан ауылдан 1 саҡрым алыҫлыҡта «Йоматау» шифаханаһы асыла. «Йоматау» шифахана хеҙмәткәрҙәре һәм хеҙмәтләндереүсе персонал иҫәбенә халыҡ һаны арта. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында ауылға илдең көнбайыш райондарынан ҡасаҡтар күсеп килә, уларҙың күбеһе бында даими йәшәргә ҡала. Ауылда яңы йорттар төҙөлә. 1977 йылда Йоматау ауыл советы барлыҡҡа килә. Уға биш тораҡ пункт инә: Йоматау ауылы, [[Йоматау шифаханаһы ауылы (Өфө районы)|«Йоматау» шифаханаһы]], [[Йоматау ауыл хужалығы техникумы]], [[Йоматау станцияһы]], [[Опто]] ауылы. Әлеге ваҡытта ауылда 3785 кеше йәшәй. Ауыл эргәһендә Йоматау тәжрибә урман культуралары массивы урынлашҡан, ул тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора. Халҡы: 1906 йылда — 181 кеше; 1920 йылда — 199 кеше; 1939 йылда — 229 кеше; 1959 йылда — 329 кеше; 1989 йылда —876 кеше; 2002 йылда —1246 кеше; 2010 йылда — 1598 кеше. Урыҫтар, башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002). Халҡы [[БАССР-ҙың 15 йыллығы исемендәге Йоматау шифаханаһы|«Йоматау» шифаханаһы]]нда эшләй. Урта мәктәп, амбулатория, наркология диспансерының № 1 реабилитация үҙәге бар&lt;ref&gt;[http://yumatovo-ufa.ru/page/history Юматовский сельсовет / Йоматау ауыл Советы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209133838/https://yumatovo-ufa.ru/page/history |date=2022-12-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
Исемдәре:&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/001/000089.htm «Налог Белешмәһе» статистикаһында Йоматау ауылы]&lt;/ref&gt;
{{колонки|3}}
Ҡайын урамы {{lang-en|Березовая (улица)}}

Яҙғы урам ({{lang-ru|Весенняя (улица)}})

Сейә урамы  ({{lang-ru|Вишневая (улица)}})

Высоковольтная  урамы  ({{lang-ru|Высоковольтная (улица)}})

Гагарин урамы ({{lang-ru|Гагарина (улица)}})

Арғы урам  ({{lang-ru|Дальняя (улица)}})

Тимер юл урамы ({{lang-ru|Железнодорожная (улица)}})

Йондоҙ урамы ({{lang-ru|Звездная (улица)}}) 

Ҡыҫҡа урам( {{lang-ru|Короткая (улица)}})

Локомотив-1 (тер. ДНТ) ({{lang-ru|Локомотив-1 (тер. ДНТ)}}) 

Туғай урамы ({{lang-ru|Луговая (улица)}})

Миңзәлә урамы ({{lang-ru|Минзелинская (улица)}})

Тыныслыҡ урамы (({{lang-ru|Мира (улица)}}))

Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}})

Йәштәр тыҡрығы ({{lang-ru|Молодежный (переулок)}}) 

Нева урамы ({{lang-ru|Невская (улица)}}) 

Яңы урам ({{lang-ru|Новая (улица)}})

Күл урамы  ({{lang-ru|Озёрная (улица)}})

Парк урамы ({{lang-ru|Парковая (улица)}}) 

Переезд урамы ({{lang-ru|Переездная (улица)}})

Ялан урамы ({{lang-ru|Полевая (улица)}})

Йәйғор урамы ({{lang-ru|Радужная (улица)}})

Шишмә урамы ({{lang-ru|Родниковая (улица)}})

Шишмә тыҡрығы ({{lang-ru|Родниковый (переулок)}})

Рәсәй урамы ({{lang-ru|Российская (улица)}})

Яҡты урам ({{lang-ru|Светлая (улица)}})

Ауыл урамы {{lang-ru|Сельская (улица)}}

Дан урамы ({{lang-ru|Славы (улица)}})

Уральская (улица) ({{lang-ru|Уральская (улица)}})

Фрунзе урамы ({{lang-ru|Фрунзе (улица)}})

Сәскә урамы ({{lang-ru|Цветочная (улица)}})

Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная (улица)}}) 

Үҙәк тыҡрыҡ ({{lang-ru|Центральный (переулок)}})

Мәктәп урамы  ({{lang-ru|Школьная (улица)}})

Шоссе урамы ({{lang-ru|Шоссейная (улица)}}) 

Көньяҡ урам ({{lang-ru|Южная (улица)}})

Йоматау урамы ({{lang-ru|Юматовская (улица)}}) 
{{конец|колонки}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Кокин Валерий Иванович]] ([[18 сентябрь]] [[1956 йыл]] — [[15 ғинуар]] [[2012 йыл]]) — хәрби хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим-философ. 2006—2012 йылдарҙа Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе, полиция генерал-лейтенанты. Философия фәндәре кандидаты.
=== Эшләгән билдәле шәхестәр ===
* [[Исламов Фидус Әмир улы]] ({{lang-ru|Исламов Фидус Амирович}}; [[19 август]] [[1946 йыл]]) — ғалим-зоотехник, дәүләт хеҙмәткәре, юғары һәм махсус урта мәктәп эшмәкәре. [[1986 йыл]]дан Башҡорт АССР-ы Ауыл хужалығы министрлығының баш зоотехнигы, [[1991 йыл]]дан — [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы|Министрҙар Советы]]ның баш белгесе, 1994 йылдан — Министрҙар Кабинетының бүлек мөдире урынбаҫары, 2001 йылдан — Башҡортостан ауыл хужалығы кадрҙарын яңынан әҙерләү һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү институты проректоры, [[2003 йыл]]дан — [[Йоматау сельхозтехникумы|Йоматау]] аграр техникумы директоры. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2000), профессор (2001).

== Фоторәсемдәр ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Yumatovo center 2.jpg|«Йоматау» шифаханаһы

Файл:Sanatornaya Ufa-Chismy.jpg|Йоматау станцияһы

&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|75375}}{{V|22|04|2022}}
* [http://yumatovo-ufa.ru/page/history Юматовский сельсовет/ Йоматау ауыл Советы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209133838/https://yumatovo-ufa.ru/page/history |date=2022-12-09 }}
* [https://www.gosspravka.ru/02/001/000089.htm «Налог Белешмәһе» статистикаһында Йоматау ауылы]
{{Өфө районы ауылдары}}

[[Категория:Өфө районы ауылдары]]
[[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>2n6twrz3i5rzpgrqa99ab3znbhn5hnd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫке Үҙмәш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13981</id>
    <revision>
      <id>1300945</id>
      <parentid>1289978</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T06:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2943" sha1="gbbgqw83evu8yey0zaixfmgnbx13qv2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Иҫке Үҙмәш''' ({{lang-ru|Староузмяшево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Саҡмағош районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 122 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452215, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80256875008.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||122||55||67||45,1||54,9
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Саҡмағош]]): 25 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Йомаш (Саҡмағош районы)|Йомаш]]): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 66 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Исхаҡова Рива Афзал ҡыҙы]] (5.01.1940—18.02.2021), театр актёры, 1973—1995 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актрисаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы&lt;ref&gt;[https://kultura-chekmagush.ru/izvestnie-dejateli-kulturi/120/ishakova-riva-afzalovna/ Главная › Известные деятели культуры › Исхакова Рива Афзаловна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200102103230/https://kultura-chekmagush.ru/izvestnie-dejateli-kulturi/120/ishakova-riva-afzalovna/ |date=2020-01-02 }}{{ref-ru}}{{V|2|01|2020}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
 
== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

{{Саҡмағош районы ауылдары}}

[[Категория:Саҡмағош районы ауылдары]]</text>
      <sha1>gbbgqw83evu8yey0zaixfmgnbx13qv2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зуль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29159</id>
    <revision>
      <id>1300926</id>
      <parentid>1281328</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T20:54:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5238" sha1="c85ee2l100rdna08ysr489yy0b4729q" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = ҡала 
 |башҡортса исеме                         = Зуль 
 |төп исеме                                         = Suhl 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Suhl COA.svg
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 36|lat_sec     38 
 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 41|lon_sec  = 35 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           =   
 |теҙмәләге район                                   =   
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            = ҡала һәм 8 район  
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Йенс Трибель&lt;br /&gt;([[фирҡәһеҙ]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 102,7  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 429–978  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 39163 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 98527–98529 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = SHL 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 54 000 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.suhltrifft.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Зуль''' ({{lang-de|Suhl}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса ҡалала 39163 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 102,7 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 429–978 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98527–98529 һәм автомобиль коды — SHL. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Һылтанмалар ==
* [http://www.suhltrifft.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110423085245/http://suhltrifft.de/ |date=2011-04-23 }}

{{библиоинформация}}

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>c85ee2l100rdna08ysr489yy0b4729q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иренсәскә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70555</id>
    <revision>
      <id>1300935</id>
      <parentid>1053344</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T02:31:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5339" sha1="nldzzruv1so0q4bvwlzf3gsrh62wp36" xml:space="preserve">{{Таксон
 | image file        = Stachys officinalis3.jpg
 | image title       = Иренсәскә
 | image descr       = [[Чистец лекарственный]]. &lt;br /&gt;Общий вид цветущего растения
 | regnum            = үҫемлектәр
 | parent            = Lamioideae
 | rang              = 
 | latin             = Stachys
 | author            = [[L.]]
 | syn               = 
* {{bt|Betonica|[[L.]]|}}
* {{bt|Phlomidoschema|([[Benth.]]) [[Vved.]]|}}&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;По данным сайта GRIN (см. карточку растения).&lt;/ref&gt;
 | children          = [[#Виды|См. текст]] &lt;br /&gt;Полный список в статье [[Виды рода Чистец]]
 | typus             = {{Bt-latrus|Stachys sylvatica|aut=[[L.]]|txt=&lt;ref name=&quot;ING&quot;&gt;{{ING|Stachys}}&lt;/ref&gt;|Чистец лесной}}
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | wikispecies       = Stachys
 | commons           = Category:Stachys
 | itis              = 32310
 | ncbi              = 53171
 | eol               = 38474
 | grin              = 11452
 | ipni              = 67152-3
}}

'''Иренсәскә''' ({{lang-lat|Stachys}}) — иренсәскә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

== Таралышы ==
Яҡынса 300 төрө билдәле; Австралия һәм Яңы Зеландиянан башҡа, бөтә ер шарында таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә.
Һаҙ иренсәскәһе — йылға, күл буйында, ер аҫты һыуҙары сыҡҡан урында, ҡыуаҡлыҡта; шифалы һәм урман иренсәскәһе — урманда һәм урман ситендә, ҡыуаҡлыҡта; бер йыллыҡ иренсәскә — аҡланда, сиҙәмдә, сәсеүлектә, юл ситендә; төҙ иренсәскәдалала, эзбизле һәм ташлы битләүҙәрҙә үҫә; республиканың бөтә биләмәһендә таралған.

== Ботаник яҙма ==
Йәйелеүсән тамырһабаҡлы бер һәм күп йыллыҡ үлән йәки бәләкәй ярым ҡыуаҡ. Һабағы 4 ҡырлы, төҙ, һирәгерәк бөгөлгән, ябай йәки осонда тармаҡлы, 10—120 см бейеклектә. Япрағы оҙонса ланцет, оҙонса йомортҡа, таҫма рәүешендә, осло, һаплы, нигеҙе ныҡ беленгән йөрәк рәүешендә. Сәскәһе аҡ, һары, алһыу, ҡарағусҡыл ҡыҙыл төҫтә, өҙөк башаҡ барлыҡҡа килтереүсе ялған суҡтарға йыйылған. Каса япрағы 5 тешле, тажының өҫкө ирене батынҡы йәки торҡа рәүешендә, аҫҡыһы 3 айырсалы, урталағыһы эре. Һеркәстәре 4, аҫҡылары оҙон. Июнь—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — 4 өлөшкә (эремаға) бүленеүсе ценобий.

== Файҙаланылыуы ==
Составында алкалоидтар, дуплау матдәләре, сапониндар, флавоноидтар, эфир майҙары һ.б. бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек. Һаҙ иренсәскә — баллы үҫемлек, төҙ иренсәскә — ағыулы үҫемлек.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{wikisource|ru:Ботанический словарь (Анненков)/Stachys/ДО|Stachys}}
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00089/73400.htm}} {{V|15|12|2009}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Чистец}}
* {{книга|автор=Никифоров Ю.В.|заглавие=Алтайские травы-целители|ссылка=|место=Горно-Алтайск|издательство=Юч-Сумер – Белуха|год=1992|страница|страниц|}} {{V|12|11|2009}}
* {{ФлораСССР|том=21|автор=Киоринг О. Э.|часть=Род 1281. Чистец — Stachys|стр=194—237}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/4678-irens-sk}}
* [http://www.agbina.com/site.xp/053048048124052049051.html ''Чистец''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071102150239/http://www.agbina.com/site.xp/053048048124052049051.html |date=2007-11-02 }} в Энциклопедии растений Агбина {{V|15|12|2009}}
* [http://flower.onego.ru/other/stachys.html ''Чистец''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091214124209/http://flower.onego.ru/other/stachys.html |date=2009-12-14 }} в Энциклопедии декоративных садовых растений {{V|13|11|2009}}

[[Категория:Һаңғырау кесерткән һымаҡтар]]
[[Категория:Евразия флораһы]]
[[Категория:Төньяҡ Америка флораһы]]
[[Категория:Көньяҡ Америка флораһы]]
[[Категория:Африка флораһы]]</text>
      <sha1>nldzzruv1so0q4bvwlzf3gsrh62wp36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>13 июль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71504</id>
    <revision>
      <id>1300914</id>
      <parentid>1246373</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T17:25:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1300914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20909" sha1="q9mnyih9qero0r8kuleplz5i0ihx0g0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''13 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 194-се ([[кәбисә йыл]]ында 195-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 171 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Ҡәнәғәт хеҙмәткәрҙәр көнө.
** [[Футбол]] буйынса тәүге донъя чемпионаты көнө.
** Башватҡыс көнө.
** [[Тау тоҡомдары]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|США}}, [[Теннесси]]: Натан Форрест көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: Телекоммуникациялар көнө.
* {{Флагификация|Черногория}}: Дәүләтселек көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Бон байрамы.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: 
* {{Флагификация|Казахстан}}: Милли именлек органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1830]]: [[Рәсәй империяһы|Рәсәй императоры]] [[Николай I]] хәҙерге Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетына нигеҙ һалған «Һөнәри уҡыу йорто тураһындағы Положение»ны раҫлай.
* [[1882]]: [[Рәсәй империяһы]]нда тәүге телефон станциялары эшләй башлай.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1885]]: [[Амстердам]]да [[Голландия]]ның Милли музейы асыла.
* [[1921]]: [[Мәскәү]]ҙә балалар өсөн театр эшмәкәлеген башлай.
* [[1930]]: [[Уругвай]]ҙа [[футбол]] буйынса беренсе [[Ер|донъя]] чемпионаты башлана.
* [[1955]]: Мәскәүҙә «Иностранная литература» [[журнал]]ының тәүге һаны донъя күрә.
* [[1961]]: [[Күмертау]] ҡалаһында 9-сы урта мәктәп асыла.
* [[1962]]: Беренсе К-700 «Кировец» тракторы эшләп сығарыла.
* [[1990]]: [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Үҙәк банкы ойошторола. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы]] (1925—2017), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[фән|ғалим]]-[[Нефть|нефтсе]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире, 1972 йылдан Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. 1982—1986 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Кинофикация буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Техник фәндәр кандидаты (1955). Башҡорт АССР-ының 7—10-сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 1-се (1945) һәм ике 2-се дәрәжә  [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945, 1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры.  
* [[Шутов Александр Павлович]] (1925—27.03.2008), [[СССР]] скульпторы. 1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1975), СССР Художество академияһының көмөш миҙалы менән бүләкләнеүсе (1971). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кудинова Людмила Петровна]] (1950), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1977—2015 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡалаһының хәҙерге 1-се гимназияһы директоры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. 
* [[Александров Владимир Глебович]] (1955), педагогик хеҙмәт ветераны. [[Өфө ҡалаһы]]ның хәҙерге 3-сө гимназияһының элекке [[уҡытыусы]]һы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы. 
* [[Вәлиев Данил]] (1990—25.03.2022), [[Украина]]лағы махсус операция барышында һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, өлкән механик-водитель, кесе сержант. [[Генерал Шайморатов ордены]] кавалеры (2022, үлгәндән һуң). Сығышы менән [[Нефтекама]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Йәнтүрин Альфред Шәмсун улы]] (1941), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-механик. Техник фәндәр докторы (2001). 1984 йылдан [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]]ның өлкән, төп ғилми хеҙмәткәре, 2004 йылдан — «Геофизика» уҡыу-ғилми үҙәгенең төп ғилми хеҙмәткәре, 2014 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Яңы Бүләк]] ауылынан.
* [[Ефанов Владимир Николаевич]] (1951), ғалим-[[Электротехника|электрон техника]] инженеры. 1973 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1998—2011 йылдарҙа авиация приборҙары эшләү кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Курск өлкәһе]]нең Горчешный районы Түбәнге Борки ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы]] (1892—28.01.1940), [[сәйәсмән]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. 1917 йылдан [[РСДРП (б)]] ағзаһы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1919—1923 йылдарҙа [[РСФСР]]-ҙың Хәрби һәм диңгеҙ эштәре халыҡ комисариаты ҡарамағындағы Үҙәк мосолман хәрби коллегияһы рәйесе, [[Ҡыҙыл армия|Ҡыҙыл Армия]]ның Сәйәси идаралығы көнсығыш бүлексәһе начальнигы, Көнсығыш халыҡтары коммунистар ойошмаһының үҙәк бюроһы рәйесе, Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]] [[Йәлембәт (Стәрлебаш районы)|Йәлембәт]] ауылынан. 
* [[Булатов Әмир Ғәлим улы]] (1957), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль хеҙмәт]] ветераны. 1980 йылдан [[Ҡырмыҫҡалы районы]] «Россия» хужалығы зоотехнигы һәм баш зоотехнигы, 1994 йылдан — хужалыҡ рәйесе; 2000 йылдан район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Һарыш (Мәләүез районы)|Һарыш]] ауылынан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хохряков Виктор Иванович]] (1913—20.09.1986), [[СССР]]-ҙың театр һәм кино актёры, нәфис һүҙ оҫтаһы. СССР-ҙың (1973) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1965) халыҡ артисы, ике тапҡыр [[Сталин премияһы]] лауреаты (1949, 1951). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1983) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1945, 1950) кавалеры. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Зацепин Иван Фёдорович]] (1928—16.02.1982), механизатор. 1945—1975 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Йәнгел» совхозының 3-сө бүлексәһе тракторсыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1972). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең Рымникский ҡасабаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Давыдова Александра Васильевна]] (1938), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[нефть|нефтсе]]. 1964—1988 йылдарҙа «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы төҙөлөш-монтаж идаралығының штукатур-маляры, үлсәүсеһе, операторы. 2-се һәм 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Туймазы  районы]]ның [[Покровка (Туймазы районы)|Покровка]] ауылынан.
* [[Сидоров Михаил Фёдорович]] (1938), техник-механик. 1970—2000 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] эшсеһе. [[Рәсәй]] Яғыулыҡ һәм энергетика миистрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шишмә районы]]ның Бекетов ауылынан.
* [[Шапченко Владимир Васильевич]] (1943), техник-механик. 1961—2004 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1989), [[СССР]] нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәтенең иң яҡшы рационализаторы (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]]ның [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылынан. 
* [[Биглов Мәхмүт Мәҡбулла улы]] (1948), хәрби хеҙмәткәр, полковник, инженер-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1986), доцент (1990). Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002).Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Благовар районы]]ның [[Иҫке Абзан]] ауылынан.
* [[Гурба Александр Кузьмич]] (1948—2009), [[Агрономия|агроном]]. [[Балаҡатай районы|Балаҡатай район]] советы башҡарма комитеты рәйесенең элекке урынбаҫары. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Хәмәтдинов Зөфәр Зиятдин улы]] (1948), [[музыка]]нт-волторнсы, [[Педагогика|педагог]]. [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Профессор (1997). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991).
* [[Хәбиров Рәшит Солтан улы]] (1953), [[Живопись|рәссам]]. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Сәнғәт академияһының ағза-корреспонденты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2013). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мелихов Василий Михайлович]] (13.07.1914—7.07.1990), хеҙмәт алдынғыһы. 1952—1987 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Востокнефтезаводмонтаж» тресының слесарь‑монтажсылар бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Шарлыҡ районы]] Богородское ауылынан.
* [[Килдебәкова Раушания Нәсғетдин ҡыҙы]] (13.07.1949), ғалим-кардиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2001). Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Синәғәтуллин Илгиз Мирғәлим улы]] (13.07.1954), ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (1995), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән Бәләбәй ҡалаһынан. 
* [[Мазов Николай Юрьевич]] (13.07.1969—31.01.2014), спортсы, тренер, юғары мәктәп уҡытусыһы. Философия фәндәре докторы (2009). Грек‑рим көрәше буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003), СССР-ҙың спорт мастеры (1991) һәм халыҡ‑ара категориялы судья (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2008), Рәсәй Федерацияһының физик культура һәм спорт отличнигы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Кострома өлкәһе]]нең Нея ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:13 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1665]]: Кенәз Дмитрий Голицын, [[Рәсәй империяһы]]ның [[дәүләт]] эшмәкәре.
* [[1865]]: Папюс, [[Франция]]ның халыҡ табибы, бағыусы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1910]]: Пётр Непорожний, [[СССР]]-ҙың дәүләт эшмәкәре, 1962—1985 йылдарҙа илдең энергетика һәм электрификация министры, [[Ленин премияһы]] лауреаты.
* [[1920]]: Аркадий Адамов, СССР [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], милиция хеҙмәткәрҙәре тураһындағы детективтар авторы.
* [[1925]]: Борис Новиков, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Рәсәйҙең халыҡ артисы (1994).
* [[1930]]: Наоми Шомер, [[Израиль]] [[шиғриәт|шағиры]], композитор, [[Иерусалим]]дың рәсми булмаған [[гимн]]ы авторы.
* [[1940]]: Патрик Стюарт, [[Британия]]ның театр, кино һәм телевидение актёры.
* [[1944]]: [[Эрнё Рубик]], [[Венгрия]] уйлап табыусыһы, [[Скульптура|скульптор]], [[архитектура]] профессоры.
* [[1948]]: [[Эль Казовский]], Венгрия рәссамы.
* [[1950]]: Леонид Гозман, [[фән|ғалим]]-[[Психология|психолог]], СССР-ҙың юғары мәктәп уҡытыусыһы, Рәсәй сәйәсмәне. Психология фәндәре кандидаты (1983). «Союз правых сил» йәмәғәт хәрәкәте президенты.
* [[1985]]: Гильермо Очоа, [[Мексика]] [[футбол]]сыһы, ил йыйылма командаһы ҡапҡасыһы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:13 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж13]]
[[Категория:13 июль]]</text>
      <sha1>q9mnyih9qero0r8kuleplz5i0ihx0g0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300915</id>
      <parentid>1300914</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T17:41:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1300915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21021" sha1="pek8j2ljwj6zqedr3nvidtb6ww8xu9f" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''13 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 194-се ([[кәбисә йыл]]ында 195-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 171 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Ҡәнәғәт хеҙмәткәрҙәр көнө.
** [[Футбол]] буйынса тәүге донъя чемпионаты көнө.
** Башватҡыс көнө.
** [[Тау тоҡомдары]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|США}}, [[Теннесси]]: Натан Форрест көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: Телекоммуникациялар көнө.
* {{Флагификация|Черногория}}: Дәүләтселек көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Бон байрамы.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: 
* {{Флагификация|Казахстан}}: Милли именлек органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1830]]: [[Рәсәй империяһы|Рәсәй императоры]] [[Николай I]] хәҙерге Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетына нигеҙ һалған «Һөнәри уҡыу йорто тураһындағы Положение»ны раҫлай.
* [[1882]]: [[Рәсәй империяһы]]нда тәүге телефон станциялары эшләй башлай.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1885]]: [[Амстердам]]да [[Голландия]]ның Милли музейы асыла.
* [[1921]]: [[Мәскәү]]ҙә балалар өсөн театр эшмәкәлеген башлай.
* [[1930]]: [[Уругвай]]ҙа [[футбол]] буйынса беренсе [[Ер|донъя]] чемпионаты башлана.
* [[1955]]: Мәскәүҙә «Иностранная литература» [[журнал]]ының тәүге һаны донъя күрә.
* [[1961]]: [[Күмертау]] ҡалаһында 9-сы урта мәктәп асыла.
* [[1962]]: Беренсе К-700 «Кировец» тракторы эшләп сығарыла.
* [[1990]]: [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Үҙәк банкы ойошторола. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы]] (1925—2017), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[фән|ғалим]]-[[Нефть|нефтсе]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире, 1972 йылдан Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. 1982—1986 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Кинофикация буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Техник фәндәр кандидаты (1955). Башҡорт АССР-ының 7—10-сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 1-се (1945) һәм ике 2-се дәрәжә  [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945, 1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры.  
* [[Шутов Александр Павлович]] (1925—27.03.2008), [[СССР]] скульпторы. 1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1975), СССР Художество академияһының көмөш миҙалы менән бүләкләнеүсе (1971). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кудинова Людмила Петровна]] (1950), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1977—2015 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡалаһының хәҙерге 1-се гимназияһы директоры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. 
* [[Александров Владимир Глебович]] (1955), педагогик хеҙмәт ветераны. [[Өфө ҡалаһы]]ның хәҙерге 3-сө гимназияһының элекке [[уҡытыусы]]һы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы. 
* [[Вәлиев Данил]] (1990—25.03.2022), [[Украина]]лағы махсус операция барышында һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, өлкән механик-водитель, кесе сержант. [[Генерал Шайморатов ордены]] кавалеры (2022, үлгәндән һуң). Сығышы менән [[Нефтекама]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Йәнтүрин Альфред Шәмсун улы]] (1941), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-механик. Техник фәндәр докторы (2001). 1984 йылдан [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]]ның өлкән, төп ғилми хеҙмәткәре, 2004 йылдан — «Геофизика» уҡыу-ғилми үҙәгенең төп ғилми хеҙмәткәре, 2014 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Яңы Бүләк]] ауылынан.
* [[Ефанов Владимир Николаевич]] (1951), [[Электротехника|электрон техника]] инженеры-ғалим. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1998—2011 йылдарҙа авиация приборҙары эшләү кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Курск өлкәһе]]нең Горчешный районы Түбәнге Борки ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы]] (1892—28.01.1940), [[сәйәсмән]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. 1917 йылдан [[РСДРП (б)]] ағзаһы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1919—1923 йылдарҙа [[РСФСР]]-ҙың Хәрби һәм диңгеҙ эштәре халыҡ комисариаты ҡарамағындағы Үҙәк мосолман хәрби коллегияһы рәйесе, [[Ҡыҙыл армия|Ҡыҙыл Армия]]ның Сәйәси идаралығы көнсығыш бүлексәһе начальнигы, Көнсығыш халыҡтары коммунистар ойошмаһының үҙәк бюроһы рәйесе, Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]] [[Йәлембәт (Стәрлебаш районы)|Йәлембәт]] ауылынан. 
* [[Булатов Әмир Ғәлим улы]] (1957), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль хеҙмәт]] ветераны. 1980 йылдан [[Ҡырмыҫҡалы районы]] «Россия» хужалығы зоотехнигы һәм баш зоотехнигы, 1994 йылдан — хужалыҡ рәйесе; 2000 йылдан район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Һарыш (Мәләүез районы)|Һарыш]] ауылынан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хохряков Виктор Иванович]] (1913—20.09.1986), [[СССР]]-ҙың театр һәм кино актёры, нәфис һүҙ оҫтаһы. СССР-ҙың (1973) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1965) халыҡ артисы, ике тапҡыр [[Сталин премияһы]] лауреаты (1949, 1951). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1983) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1945, 1950) кавалеры. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Зацепин Иван Фёдорович]] (1928—16.02.1982), механизатор. 1945—1975 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Йәнгел» совхозының 3-сө бүлексәһе тракторсыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1972). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең Рымникский ҡасабаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Давыдова Александра Васильевна]] (1938), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[нефть|нефтсе]]. 1964—1988 йылдарҙа «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы төҙөлөш-монтаж идаралығының штукатур-маляры, үлсәүсеһе, операторы. 2-се һәм 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Туймазы  районы]]ның [[Покровка (Туймазы районы)|Покровка]] ауылынан.
* [[Сидоров Михаил Фёдорович]] (1938), техник-механик. 1970—2000 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] эшсеһе. [[Рәсәй]] Яғыулыҡ һәм энергетика миистрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шишмә районы]]ның Бекетов ауылынан.
* [[Шапченко Владимир Васильевич]] (1943), техник-механик. 1961—2004 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1989), [[СССР]] нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәтенең иң яҡшы рационализаторы (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]]ның [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылынан. 
* [[Биглов Мәхмүт Мәҡбулла улы]] (1948), хәрби хеҙмәткәр, полковник, инженер-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1986), доцент (1990). Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002).Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Благовар районы]]ның [[Иҫке Абзан]] ауылынан.
* [[Гурба Александр Кузьмич]] (1948—2009), [[Агрономия|агроном]]. [[Балаҡатай районы|Балаҡатай район]] советы башҡарма комитеты рәйесенең элекке урынбаҫары. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Хәмәтдинов Зөфәр Зиятдин улы]] (1948), [[музыка]]нт-волторнсы, [[Педагогика|педагог]]. [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Профессор (1997). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991).
* [[Хәбиров Рәшит Солтан улы]] (1953), [[Живопись|рәссам]]. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Сәнғәт академияһының ағза-корреспонденты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2013). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мелихов Василий Михайлович]] (13.07.1914—7.07.1990), хеҙмәт алдынғыһы. 1952—1987 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Востокнефтезаводмонтаж» тресының слесарь‑монтажсылар бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Шарлыҡ районы]] Богородское ауылынан.
* [[Килдебәкова Раушания Нәсғетдин ҡыҙы]] (13.07.1949), ғалим-кардиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2001). Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Синәғәтуллин Илгиз Мирғәлим улы]] (13.07.1954), ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (1995), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән Бәләбәй ҡалаһынан. 
* [[Мазов Николай Юрьевич]] (13.07.1969—31.01.2014), спортсы, тренер, юғары мәктәп уҡытусыһы. Философия фәндәре докторы (2009). Грек‑рим көрәше буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003), СССР-ҙың спорт мастеры (1991) һәм халыҡ‑ара категориялы судья (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2008), Рәсәй Федерацияһының физик культура һәм спорт отличнигы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Кострома өлкәһе]]нең Нея ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:13 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1665]]: Кенәз Дмитрий Голицын, [[Рәсәй империяһы]]ның [[дәүләт]] эшмәкәре.
* [[1865]]: Папюс, [[Франция]]ның халыҡ табибы, бағыусы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1910]]: Пётр Непорожний, [[СССР]]-ҙың дәүләт эшмәкәре, 1962—1985 йылдарҙа илдең энергетика һәм электрификация министры, [[Ленин премияһы]] лауреаты.
* [[1920]]: Аркадий Адамов, СССР [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], милиция хеҙмәткәрҙәре тураһындағы детективтар авторы.
* [[1925]]: Борис Новиков, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Рәсәйҙең халыҡ артисы (1994).
* [[1930]]: Наоми Шомер, [[Израиль]] [[шиғриәт|шағиры]], композитор, [[Иерусалим]]дың рәсми булмаған [[гимн]]ы авторы.
* [[1940]]: Патрик Стюарт, [[Британия]]ның театр, кино һәм телевидение актёры.
* [[1944]]: [[Эрнё Рубик]], [[Венгрия]] уйлап табыусыһы, [[Скульптура|скульптор]], [[архитектура]] профессоры.
* [[1948]]: [[Эль Казовский]], Венгрия рәссамы.
* [[1950]]: Леонид Гозман, [[фән|ғалим]]-[[Психология|психолог]], СССР-ҙың юғары мәктәп уҡытыусыһы, Рәсәй сәйәсмәне. Психология фәндәре кандидаты (1983). «Союз правых сил» йәмәғәт хәрәкәте президенты.
* [[1985]]: Гильермо Очоа, [[Мексика]] [[футбол]]сыһы, ил йыйылма командаһы ҡапҡасыһы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:13 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж13]]
[[Категория:13 июль]]</text>
      <sha1>pek8j2ljwj6zqedr3nvidtb6ww8xu9f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300916</id>
      <parentid>1300915</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T17:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1300916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21025" sha1="d2yjcu3t5l6czn2v7b7bmdki4qknjcn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''13 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 194-се ([[кәбисә йыл]]ында 195-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 171 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Ҡәнәғәт хеҙмәткәрҙәр көнө.
** [[Футбол]] буйынса тәүге донъя чемпионаты көнө.
** Башватҡыс көнө.
** [[Тау тоҡомдары]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|США}}, [[Теннесси]]: Натан Форрест көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: Телекоммуникациялар көнө.
* {{Флагификация|Черногория}}: Дәүләтселек көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Бон байрамы.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: 
* {{Флагификация|Казахстан}}: Милли именлек органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1830]]: [[Рәсәй империяһы|Рәсәй императоры]] [[Николай I]] хәҙерге Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетына нигеҙ һалған «Һөнәри уҡыу йорто тураһындағы Положение»ны раҫлай.
* [[1882]]: [[Рәсәй империяһы]]нда тәүге телефон станциялары эшләй башлай.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1885]]: [[Амстердам]]да [[Голландия]]ның Милли музейы асыла.
* [[1921]]: [[Мәскәү]]ҙә балалар өсөн театр эшмәкәлеген башлай.
* [[1930]]: [[Уругвай]]ҙа [[футбол]] буйынса беренсе [[Ер|донъя]] чемпионаты башлана.
* [[1955]]: Мәскәүҙә «Иностранная литература» [[журнал]]ының тәүге һаны донъя күрә.
* [[1961]]: [[Күмертау]] ҡалаһында 9-сы урта мәктәп асыла.
* [[1962]]: Беренсе К-700 «Кировец» тракторы эшләп сығарыла.
* [[1990]]: [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Үҙәк банкы ойошторола. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы]] (1925—2017), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[фән|ғалим]]-[[Нефть|нефтсе]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире, 1972 йылдан Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. 1982—1986 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Кинофикация буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Техник фәндәр кандидаты (1955). Башҡорт АССР-ының 7—10-сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 1-се (1945) һәм ике 2-се дәрәжә  [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945, 1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры.  
* [[Шутов Александр Павлович]] (1925—27.03.2008), [[СССР]] скульпторы. 1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1975), СССР Художество академияһының көмөш миҙалы менән бүләкләнеүсе (1971). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кудинова Людмила Петровна]] (1950), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1977—2015 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡалаһының хәҙерге 1-се гимназияһы директоры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. 
* [[Александров Владимир Глебович]] (1955), педагогик хеҙмәт ветераны. [[Өфө ҡалаһы]]ның хәҙерге 3-сө гимназияһының элекке [[уҡытыусы]]һы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы. 
* [[Вәлиев Данил]] (1990—25.03.2022), [[Украина]]лағы махсус операция барышында һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, өлкән механик-водитель, кесе сержант. [[Генерал Шайморатов ордены]] кавалеры (2022, үлгәндән һуң). Сығышы менән [[Нефтекама]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Йәнтүрин Альфред Шәмсун улы]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1984 йылдан [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]]ның өлкән, төп ғилми хеҙмәткәре, 2004 йылдан — «Геофизика» уҡыу-ғилми үҙәгенең төп ғилми хеҙмәткәре, 2014 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Яңы Бүләк]] [[ауыл]]ынан.
* [[Ефанов Владимир Николаевич]] (1951), [[Электротехника|электрон техника]] инженеры-ғалим. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1998—2011 йылдарҙа авиация приборҙары эшләү кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Курск өлкәһе]]нең Горчешный районы Түбәнге Борки ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы]] (1892—28.01.1940), [[сәйәсмән]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. 1917 йылдан [[РСДРП (б)]] ағзаһы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1919—1923 йылдарҙа [[РСФСР]]-ҙың Хәрби һәм диңгеҙ эштәре халыҡ комисариаты ҡарамағындағы Үҙәк мосолман хәрби коллегияһы рәйесе, [[Ҡыҙыл армия|Ҡыҙыл Армия]]ның Сәйәси идаралығы көнсығыш бүлексәһе начальнигы, Көнсығыш халыҡтары коммунистар ойошмаһының үҙәк бюроһы рәйесе, Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]] [[Йәлембәт (Стәрлебаш районы)|Йәлембәт]] ауылынан. 
* [[Булатов Әмир Ғәлим улы]] (1957), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль хеҙмәт]] ветераны. 1980 йылдан [[Ҡырмыҫҡалы районы]] «Россия» хужалығы зоотехнигы һәм баш зоотехнигы, 1994 йылдан — хужалыҡ рәйесе; 2000 йылдан район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Һарыш (Мәләүез районы)|Һарыш]] ауылынан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хохряков Виктор Иванович]] (1913—20.09.1986), [[СССР]]-ҙың театр һәм кино актёры, нәфис һүҙ оҫтаһы. СССР-ҙың (1973) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1965) халыҡ артисы, ике тапҡыр [[Сталин премияһы]] лауреаты (1949, 1951). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1983) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1945, 1950) кавалеры. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Зацепин Иван Фёдорович]] (1928—16.02.1982), механизатор. 1945—1975 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Йәнгел» совхозының 3-сө бүлексәһе тракторсыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1972). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең Рымникский ҡасабаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Давыдова Александра Васильевна]] (1938), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[нефть|нефтсе]]. 1964—1988 йылдарҙа «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы төҙөлөш-монтаж идаралығының штукатур-маляры, үлсәүсеһе, операторы. 2-се һәм 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Туймазы  районы]]ның [[Покровка (Туймазы районы)|Покровка]] ауылынан.
* [[Сидоров Михаил Фёдорович]] (1938), техник-механик. 1970—2000 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] эшсеһе. [[Рәсәй]] Яғыулыҡ һәм энергетика миистрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шишмә районы]]ның Бекетов ауылынан.
* [[Шапченко Владимир Васильевич]] (1943), техник-механик. 1961—2004 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1989), [[СССР]] нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәтенең иң яҡшы рационализаторы (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]]ның [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылынан. 
* [[Биглов Мәхмүт Мәҡбулла улы]] (1948), хәрби хеҙмәткәр, полковник, инженер-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1986), доцент (1990). Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002).Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Благовар районы]]ның [[Иҫке Абзан]] ауылынан.
* [[Гурба Александр Кузьмич]] (1948—2009), [[Агрономия|агроном]]. [[Балаҡатай районы|Балаҡатай район]] советы башҡарма комитеты рәйесенең элекке урынбаҫары. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Хәмәтдинов Зөфәр Зиятдин улы]] (1948), [[музыка]]нт-волторнсы, [[Педагогика|педагог]]. [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Профессор (1997). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991).
* [[Хәбиров Рәшит Солтан улы]] (1953), [[Живопись|рәссам]]. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Сәнғәт академияһының ағза-корреспонденты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2013). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мелихов Василий Михайлович]] (13.07.1914—7.07.1990), хеҙмәт алдынғыһы. 1952—1987 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Востокнефтезаводмонтаж» тресының слесарь‑монтажсылар бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Шарлыҡ районы]] Богородское ауылынан.
* [[Килдебәкова Раушания Нәсғетдин ҡыҙы]] (13.07.1949), ғалим-кардиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2001). Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Синәғәтуллин Илгиз Мирғәлим улы]] (13.07.1954), ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (1995), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән Бәләбәй ҡалаһынан. 
* [[Мазов Николай Юрьевич]] (13.07.1969—31.01.2014), спортсы, тренер, юғары мәктәп уҡытусыһы. Философия фәндәре докторы (2009). Грек‑рим көрәше буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003), СССР-ҙың спорт мастеры (1991) һәм халыҡ‑ара категориялы судья (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2008), Рәсәй Федерацияһының физик культура һәм спорт отличнигы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Кострома өлкәһе]]нең Нея ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:13 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1665]]: Кенәз Дмитрий Голицын, [[Рәсәй империяһы]]ның [[дәүләт]] эшмәкәре.
* [[1865]]: Папюс, [[Франция]]ның халыҡ табибы, бағыусы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1910]]: Пётр Непорожний, [[СССР]]-ҙың дәүләт эшмәкәре, 1962—1985 йылдарҙа илдең энергетика һәм электрификация министры, [[Ленин премияһы]] лауреаты.
* [[1920]]: Аркадий Адамов, СССР [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], милиция хеҙмәткәрҙәре тураһындағы детективтар авторы.
* [[1925]]: Борис Новиков, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Рәсәйҙең халыҡ артисы (1994).
* [[1930]]: Наоми Шомер, [[Израиль]] [[шиғриәт|шағиры]], композитор, [[Иерусалим]]дың рәсми булмаған [[гимн]]ы авторы.
* [[1940]]: Патрик Стюарт, [[Британия]]ның театр, кино һәм телевидение актёры.
* [[1944]]: [[Эрнё Рубик]], [[Венгрия]] уйлап табыусыһы, [[Скульптура|скульптор]], [[архитектура]] профессоры.
* [[1948]]: [[Эль Казовский]], Венгрия рәссамы.
* [[1950]]: Леонид Гозман, [[фән|ғалим]]-[[Психология|психолог]], СССР-ҙың юғары мәктәп уҡытыусыһы, Рәсәй сәйәсмәне. Психология фәндәре кандидаты (1983). «Союз правых сил» йәмәғәт хәрәкәте президенты.
* [[1985]]: Гильермо Очоа, [[Мексика]] [[футбол]]сыһы, ил йыйылма командаһы ҡапҡасыһы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:13 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж13]]
[[Категория:13 июль]]</text>
      <sha1>d2yjcu3t5l6czn2v7b7bmdki4qknjcn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>14 июль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71505</id>
    <revision>
      <id>1300917</id>
      <parentid>1246468</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T17:50:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дөйөм исемлек */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1300917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25691" sha1="blslw4kclki4bxmj9mae74xvqtbs7u6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''14 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 195-се ([[кәбисә йыл]]ында 196-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 170 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
=== Рәсми булмаған ===
* {{Ер}} [[Ер]]: Олтораҡ көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Ирак}}: Республика көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: [[Ҡарағат]] көнө.
* {{Флагификация|Франция}}: Бастилияны алыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Южная Осетия}}: Тыныслыҡ урынлаштырыусылар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1738]]: [[Туймазы районы]] [[Йәрмөхәмәт (Туймазы районы)|Йәрмөхәмәт]] ауылына нигеҙ һалына. 
* [[1860]]: [[Рәсәй империяһы]]ның Дәүләт банкы ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1896]]: [[Түбәнге Новгород]]та Рәсәй империяһында эшләнгән тәүге [[автомобиль]] халыҡҡа күрһәтелә.
* [[1897]]: Рәсәй империяһында [[йәкшәмбе]] рәсми нигеҙҙә ял көнө итеп иғлан ителә.  
* [[1939]]: Магадан ҡала статусын ала.
* [[1967]]: Бөтә донъя интеллектуаль милек ойошмаһы төҙөлә. 
* [[1960]]: «Башҡортостандың ирекле янғын һүндереү республика ойошмаһы» эшләй башлай.
* [[2007]]: [[Илеш районы]] [[Үрге Йәркәй]] ауылында ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] [[Муса Гәрәев]]ҡа обелиск асыла. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Некрасов Виктор Борисович]] (1925—26.07.2019), [[спорт]]сы, тренер. 1993—2009 йылдарҙа Олимпия резервының [[Өфө]]ләге 16-сы махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Спорт гимнастикаһы буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1993), халыҡ-ара (1997), Бөтә Союз (1978) һәм республика (1961) категорияларындағы судья. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1987), СССР-ҙың физик культура отличнигы (1966). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Павлов Пётр Егорович]] (1925—8.09.1958), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсы, ҡыҙылармеец. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Петровка (Йылайыр районы)|Петровка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бородавкин Пётр Петрович]] (1930), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-гидротехник. 1960—1971 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1962 йылдан газ һәм нефть үткәргестәр, газ һаҡлағыстар һәм нефть базалары төҙөү кафедраһы мөдире; 1971 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге хәҙерге И. М. Губкин исемендәге Рәсәй нефть һәм газ институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981 йылдан нефть һәм газ сәнәғәте ҡоролмаларын проектлауҙы автоматлаштырыу кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1976—1985 йылдарҙа инженер механикаһы факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1969), профессор (1970). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән 2002), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1968). СССР газ сәнәғәтенең (1980) һәм СССР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиелары төҙөлөшө министрлығының почётлы хеҙмәткәре. (1980). СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1984), ике тапҡыр (1980, 1984) И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1984). Сығышы менән хәҙерге [[Краснодар крайы]]ның Тула районы Хамышки ауылынан.
* [[Дурасов Владимир Александрович]] (1935), инженер-[[Металлургия|металлург]], [[дәүләт]] эшмәкәре. 1986—1989 йылдарҙа СССР-ҙың төҫлө металлургия министры, 1989—1991 йылдарҙы СССР-ҙың Дәүләт план комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары — СССР Министры. СССР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. 
* [[Абдуллин Илгиз Ғәле улы]] (1940—18.07.2008), ғалим-инженер-механик. 1969—2008 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1980 йылдан материалдарҙы өйрәнеү һәм коррозиянан һаҡлау кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1994 йылдан университеттың Өҫтәмә һөнәри белем биреү институты директоры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1990). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), СССР-ҙың юғары белем биреү отличнигы (1983). 
* [[Голованова Инесса Владимировна]] (1950), ғалим-геофизик. 1980 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Геология институты]] хеҙмәткәре, 1992 йылдан — өлкән, 2004 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 2006 йылдан — лаборатория  мөдире, бер үк ваҡытта 1996 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (2003). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Халиҡов Валерий Абдулхаҡ улы]] (1950), ғалим-нейрохирург. 2003 йылдан Рәсәй [[Федераль именлек хеҙмәте]]нең Баш клиник хәрби госпиталендә ([[Мәскәү]]) төп, 2013 йылдан – баш нейрохирург. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған табибы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ефремов Фёдор Герасимович]] (1906—30.03.1972), [[нефть]] сығарыу тармағы эшмәкәре. 1950—1967 йылдарҙа «Башвостокнефтеразведка» тресы идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1965). [[Сталин премияһы]] лауреаты (1950). [[Ленин ордены|Ленин]] (1959), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1948, 1951, 1966) ордендары кавалеры. [[Бөрө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы.
* [[Шафиҡов Ивний Вәхит улы]] (1936), [[ауыл хужалығы]] һәм [[фән]] ветераны, [[фән|ғалим]]-[[Умартасылыҡ|умартасы]]. 1981—2002 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, 2003-2007 йылдарҙа Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия ғилми‑тикшеренеү үҙәге хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1978), доцент (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Әбдрәхим]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Александренко Галина Васильевна]] (1956), [[СССР]] [[биатлон]]сыһы, СССР чемпионы (1981) һәм призеры, биатлон буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983).
* [[Георгиева Гүзәл Рафиҡ ҡыҙы]] (1976), [[спорт]]сы. Халыҡ-ара шашка уйындары буйынса Рәсәй гроссмейстеры (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (2003). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Саламатов Мансур Ғәзиз улы]] (1902—21.0.1970, өзләү оҫтаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1931—1962 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] М. И. Калинин исемендәге колхоз хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1941 йылға тиклем — бригадир; 1945—1953 йылдарҙа Магнитогорск металлургия комбинаты эшсеһе. 1955 йылда [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы|Мәскәүҙә үткән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы]] лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Байғусҡар]] ауылынан. 
* [[Ғилемханов Заһит Ғилемхан улы]] (1932—4.03.2000), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1964 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Победа» колхозы бригадиры, 1966 йылдан — зоотехник, 1984—1987 йылдарҙа рәйес урынбаҫары; 1975—1984 йылдарҙа Калинин исемендәге колхоз рәйесе; 1987—1992 йылдарҙа [[Иҫке Яндыҙ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Иҫке Яндыҙ ауыл Советы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Яндыҙ]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мәмәтов Әнүәр Фәризун улы]] (1937—15.07.2012), [[фән|ғалим]]-[[Орнитология|орнитолог]]. 1964 йылдан Сибай педагогия училищеһы, 1970 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы.  [[Биология]] фәндәре докторы (2007). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғари һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2006). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Агеев Әнүәр Ғабдулла улы]] (1947), [[спорт]] өлкәһе ветераны, [[еңел атлетика]] буйынса тренер. 1969 йылдан Өфөнөң 2-се Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры, «Спартак» ирекле спорт йәмғиәтенең еңел атлетика буйынса Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры, 1988 йылдан — [[СССР]] йыйылма командаһы тренеры, 1990 йылдан — республика  Юғары спорт оҫталығы мәктәбенең инструктор-методисы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Коми Республикаһы]]ның Ижма ҡасабаһынан.
* [[Исҡужина Клара Фәтхулла ҡыҙы]] (1947), [[сауҙа]] ветераны. 1977—1997 йылдарҙа Хәйбулла районы [[Степной (Хәйбулла районы)|Степной]] ауылы кибете һатыусыһы. Совет ҡулланыусылар кооперацияһы отличнигы (1985), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1983). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Аллаяров Зиннәт Абдулла улы]] (1957), педагогик һәм дәүләт хеҙмәте ветераны, ғалим-педагог. 2003 йылдан Өфө яғыулыҡ-энергетика колледжы директоры; 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры. 2010 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның Өҙлөкһөҙ белем биреү департаменты директоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2006). 
* [[Ҡужагилдин Рәйес Иҙрис улы]] (1962), эске эштәр органдары ветераны. 1982—2008 йылдарҙа Хәйбулла районы эске эштәр бүлеге хеҙмәткәре, милиция подполковнигы (2003). Милиция отличнигы (1994).
* [[Ҡәйепова Зөлфиә Ҡәүәм ҡыҙы]] (1962), [[Педагогика|педагог]]. 1979 йылдан Хәйбулла районы мәктәптәре, шул иҫәптән 1995 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Ҡәйепов Рәмил Һөйөндөк улы]] (1977), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[банк]] хеҙмәткәре. 2007 йылдан МТС-Банктың Өфө филиалы идарасыһы урынбаҫары. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Маҡан (Хәйбулла районы)|Маҡан]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Латыпов Ҡотдос Ҡәниф улы]] (1923—23.12.2016), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, штурмовик-осоусы, авиация полковнигы (1967). [[Советтар Союзы Геройы]] (1946). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мәсетле районы]]ның [[Яңы Мишәр]] ауылынан.
* [[Танһыҡҡужин Аҡбирҙе Хәйретдин улы]] (1928—23.02.2000), механизатор. 1946—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоз механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1979), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1979). Сығышы менән ошо райондың [[Муллаҡай (Баймаҡ районы)|Муллаҡай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дятлов Виктор Иванович]] (1948), [[Журналистика|журналист]], [[Стерлитамакский рабочий|«Стерлитамакский рабочий» гәзитенең]] элекке баш мөхәррире. [[СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] өлкәһенән.
* [[Мөхәмәтдинов Борис Ғилмрази улы]] (1948), [[юл]] һалыусы. 1996—2014 йылдарҙа [[Нефтекама]]лағы «822-се төҙөлөш идаралығы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юл һалыусыһы (2001). 
* [[Шәғәлимова Зөлфиә Байтулла ҡыҙы]] (1953), [[Педагогика|педагог]], күп балалы әсә. 1975 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Ғәлиәхмәт]] мәктәбе уҡытыусыһы, 2012—2013 йылдарҙа — директоры. [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1993), 2-се дәрәжә [[Әсәлек миҙалы]] менән бүләкләнеүсе (1987). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ҡыйғы районы]]ның [[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]] ауылынан.
* [[Зинин Виктор Николаевич]] (1963), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1987 йылдан [[Дүртөйлө]] халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү идаралығы инженеры, начальник урынбаҫары, баш инженеры, цех начальнигы; 1992 йылдан «Полюс», 2000 йылдан — «Прогресс+» предприятиеһы директоры. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Бедеева Поляна]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Алиев Тәҡиулла Абдулханнан улы]] (1894—15.06.1957), инженер-энергетик, [[Башҡорт милли хәрәкәте]]нең Башҡортостан автономияһы өсөн әүҙем көрәшкән эшмәкәре. 1918—1919 йылдарҙа [[Башҡорт армияһы]] офицеры, 1923–1928 йылдарҙа Башҡортостандың [[Мәскәү]]ҙәге вәкиллеге хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.
* [[Бродская Валентина Егоровна]] (1939), театр актёры. СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995). [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (2016).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хисмәтуллина Миңлебикә Нурлығаян ҡыҙы]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1959–1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы|Кушнаренко райпоһының]] магазин мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1982). 
* [[Аҡсарова Мәһинур Нафиҡ ҡыҙы]] (1969), малсылыҡ алдынғыһы. [[Көйөргәҙе районы]] «Искра» кооперативының машина менән һыйыр һауыу операторы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡотлоюл (Көйөргәҙе районы)|Ҡотлоюл]] ауылынан.
* [[Сафонова (Балдина) Ольга Ивановна]] (1969), [[спорт]]сы, [[тренер]]. [[Өфө]]ләге Олимпия резервының 26-сы балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе уҡытыусыһы. Атыу буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:14 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1800]]: Жан Дюма, [[Франция]] [[фән|ғалимы]], [[органик химия]]ға нигеҙ һалыусы.
* [[1860]]: Василий Величко, [[Рәсәй империяһы]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[шиғриәт|шағир]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1890]]: Осип Цадкин, Франция [[Скульптура|скульпторы]], авангардист.
* [[1910]]: Уильям Ханна, [[АҠШ]] [[Мультипликация|мультипликаторы]], режиссёр һәм продюсер, Том һәм Джерри тураһындағы фильм авторҙарының береһе. 
* [[1918]]: [[Ингмар Бергман]], [[Швеция]]ның [[театр]] һәм кино режиссёры, сценарист һәм яҙыусы.
* [[1945]]: Пабло Форлан, [[Уругвай]] [[футбол]]сыһы, тренер, [[Көньяҡ Америка]]ның 1967 йылғы чемпионы.
* [[1960]]: Полина Дашкова (төп исеме Татьяна Поляченко), [[Рәсәй]] яҙыусыһы.
* [[1975]]: Taboo, АҠШ рэперы, «The Black Eyed Peas» төркөмө солисы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:14 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж14]]
[[Категория:14 июль]]</text>
      <sha1>blslw4kclki4bxmj9mae74xvqtbs7u6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300920</id>
      <parentid>1300917</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:21:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Ваҡиғалар}} */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1300920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26116" sha1="593a6mp4pyktcbge7fvhrbjp601idmn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''14 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 195-се ([[кәбисә йыл]]ында 196-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 170 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
=== Рәсми булмаған ===
* {{Ер}} [[Ер]]: Олтораҡ көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Ирак}}: Республика көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: [[Ҡарағат]] көнө.
* {{Флагификация|Франция}}: Бастилияны алыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Южная Осетия}}: Тыныслыҡ урынлаштырыусылар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1738 йыл]]: [[Туймазы районы]] [[Йәрмөхәмәт (Туймазы районы)|Йәрмөхәмәт]] ауылына нигеҙ һалына. 
* [[1816 йыл]]: Хәҙерге Янғынға ҡаршы федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса 22-се отрядының 1-се янғын-ҡотҡарыу часы ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1860 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]]ның Дәүләт банкы ойошторола.
* [[1896 йыл]]: [[Түбәнге Новгород]]та Рәсәй империяһында эшләнгән тәүге [[автомобиль]] халыҡҡа күрһәтелә.
* [[1897 йыл]]: Рәсәй империяһында [[йәкшәмбе]] рәсми нигеҙҙә ял көнө итеп иғлан ителә.  
* [[1939 йыл]]: [[Магадан]] ҡала статусын ала.
* [[1967 йыл]]: Бөтә донъя интеллектуаль милек ойошмаһы төҙөлә. 
* [[1960 йыл]]: «Башҡортостандың ирекле янғын һүндереү республика ойошмаһы» эшләй башлай.
* [[1990 йыл]]: Рәсәйҙең монополияға ҡаршы органдары ойошторола.
* [[2007 йыл]]: [[Илеш районы]] [[Үрге Йәркәй]] ауылында ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] [[Муса Гәрәев]]ҡа обелиск асыла. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Некрасов Виктор Борисович]] (1925—26.07.2019), [[спорт]]сы, тренер. 1993—2009 йылдарҙа Олимпия резервының [[Өфө]]ләге 16-сы махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Спорт гимнастикаһы буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1993), халыҡ-ара (1997), Бөтә Союз (1978) һәм республика (1961) категорияларындағы судья. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1987), СССР-ҙың физик культура отличнигы (1966). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Павлов Пётр Егорович]] (1925—8.09.1958), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсы, ҡыҙылармеец. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Петровка (Йылайыр районы)|Петровка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бородавкин Пётр Петрович]] (1930), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-гидротехник. 1960—1971 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1962 йылдан газ һәм нефть үткәргестәр, газ һаҡлағыстар һәм нефть базалары төҙөү кафедраһы мөдире; 1971 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге хәҙерге И. М. Губкин исемендәге Рәсәй нефть һәм газ институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981 йылдан нефть һәм газ сәнәғәте ҡоролмаларын проектлауҙы автоматлаштырыу кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1976—1985 йылдарҙа инженер механикаһы факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1969), профессор (1970). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән 2002), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1968). СССР газ сәнәғәтенең (1980) һәм СССР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиелары төҙөлөшө министрлығының почётлы хеҙмәткәре. (1980). СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1984), ике тапҡыр (1980, 1984) И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1984). Сығышы менән хәҙерге [[Краснодар крайы]]ның Тула районы Хамышки ауылынан.
* [[Дурасов Владимир Александрович]] (1935), инженер-[[Металлургия|металлург]], [[дәүләт]] эшмәкәре. 1986—1989 йылдарҙа СССР-ҙың төҫлө металлургия министры, 1989—1991 йылдарҙы СССР-ҙың Дәүләт план комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары — СССР Министры. СССР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. 
* [[Абдуллин Илгиз Ғәле улы]] (1940—18.07.2008), ғалим-инженер-механик. 1969—2008 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1980 йылдан материалдарҙы өйрәнеү һәм коррозиянан һаҡлау кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1994 йылдан университеттың Өҫтәмә һөнәри белем биреү институты директоры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1990). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), СССР-ҙың юғары белем биреү отличнигы (1983). 
* [[Голованова Инесса Владимировна]] (1950), ғалим-геофизик. 1980 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Геология институты]] хеҙмәткәре, 1992 йылдан — өлкән, 2004 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 2006 йылдан — лаборатория  мөдире, бер үк ваҡытта 1996 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (2003). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Халиҡов Валерий Абдулхаҡ улы]] (1950), ғалим-нейрохирург. 2003 йылдан Рәсәй [[Федераль именлек хеҙмәте]]нең Баш клиник хәрби госпиталендә ([[Мәскәү]]) төп, 2013 йылдан – баш нейрохирург. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған табибы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ефремов Фёдор Герасимович]] (1906—30.03.1972), [[нефть]] сығарыу тармағы эшмәкәре. 1950—1967 йылдарҙа «Башвостокнефтеразведка» тресы идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1965). [[Сталин премияһы]] лауреаты (1950). [[Ленин ордены|Ленин]] (1959), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1948, 1951, 1966) ордендары кавалеры. [[Бөрө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы.
* [[Шафиҡов Ивний Вәхит улы]] (1936), [[ауыл хужалығы]] һәм [[фән]] ветераны, [[фән|ғалим]]-[[Умартасылыҡ|умартасы]]. 1981—2002 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, 2003-2007 йылдарҙа Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия ғилми‑тикшеренеү үҙәге хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1978), доцент (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Әбдрәхим]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Александренко Галина Васильевна]] (1956), [[СССР]] [[биатлон]]сыһы, СССР чемпионы (1981) һәм призеры, биатлон буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983).
* [[Георгиева Гүзәл Рафиҡ ҡыҙы]] (1976), [[спорт]]сы. Халыҡ-ара шашка уйындары буйынса Рәсәй гроссмейстеры (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (2003). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Саламатов Мансур Ғәзиз улы]] (1902—21.0.1970, өзләү оҫтаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1931—1962 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] М. И. Калинин исемендәге колхоз хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1941 йылға тиклем — бригадир; 1945—1953 йылдарҙа Магнитогорск металлургия комбинаты эшсеһе. 1955 йылда [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы|Мәскәүҙә үткән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы]] лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Байғусҡар]] ауылынан. 
* [[Ғилемханов Заһит Ғилемхан улы]] (1932—4.03.2000), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1964 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Победа» колхозы бригадиры, 1966 йылдан — зоотехник, 1984—1987 йылдарҙа рәйес урынбаҫары; 1975—1984 йылдарҙа Калинин исемендәге колхоз рәйесе; 1987—1992 йылдарҙа [[Иҫке Яндыҙ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Иҫке Яндыҙ ауыл Советы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Яндыҙ]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мәмәтов Әнүәр Фәризун улы]] (1937—15.07.2012), [[фән|ғалим]]-[[Орнитология|орнитолог]]. 1964 йылдан Сибай педагогия училищеһы, 1970 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы.  [[Биология]] фәндәре докторы (2007). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғари һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2006). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Агеев Әнүәр Ғабдулла улы]] (1947), [[спорт]] өлкәһе ветераны, [[еңел атлетика]] буйынса тренер. 1969 йылдан Өфөнөң 2-се Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры, «Спартак» ирекле спорт йәмғиәтенең еңел атлетика буйынса Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры, 1988 йылдан — [[СССР]] йыйылма командаһы тренеры, 1990 йылдан — республика  Юғары спорт оҫталығы мәктәбенең инструктор-методисы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Коми Республикаһы]]ның Ижма ҡасабаһынан.
* [[Исҡужина Клара Фәтхулла ҡыҙы]] (1947), [[сауҙа]] ветераны. 1977—1997 йылдарҙа Хәйбулла районы [[Степной (Хәйбулла районы)|Степной]] ауылы кибете һатыусыһы. Совет ҡулланыусылар кооперацияһы отличнигы (1985), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1983). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Аллаяров Зиннәт Абдулла улы]] (1957), педагогик һәм дәүләт хеҙмәте ветераны, ғалим-педагог. 2003 йылдан Өфө яғыулыҡ-энергетика колледжы директоры; 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры. 2010 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның Өҙлөкһөҙ белем биреү департаменты директоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2006). 
* [[Ҡужагилдин Рәйес Иҙрис улы]] (1962), эске эштәр органдары ветераны. 1982—2008 йылдарҙа Хәйбулла районы эске эштәр бүлеге хеҙмәткәре, милиция подполковнигы (2003). Милиция отличнигы (1994).
* [[Ҡәйепова Зөлфиә Ҡәүәм ҡыҙы]] (1962), [[Педагогика|педагог]]. 1979 йылдан Хәйбулла районы мәктәптәре, шул иҫәптән 1995 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Ҡәйепов Рәмил Һөйөндөк улы]] (1977), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[банк]] хеҙмәткәре. 2007 йылдан МТС-Банктың Өфө филиалы идарасыһы урынбаҫары. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Маҡан (Хәйбулла районы)|Маҡан]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Латыпов Ҡотдос Ҡәниф улы]] (1923—23.12.2016), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, штурмовик-осоусы, авиация полковнигы (1967). [[Советтар Союзы Геройы]] (1946). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мәсетле районы]]ның [[Яңы Мишәр]] ауылынан.
* [[Танһыҡҡужин Аҡбирҙе Хәйретдин улы]] (1928—23.02.2000), механизатор. 1946—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоз механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1979), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1979). Сығышы менән ошо райондың [[Муллаҡай (Баймаҡ районы)|Муллаҡай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дятлов Виктор Иванович]] (1948), [[Журналистика|журналист]], [[Стерлитамакский рабочий|«Стерлитамакский рабочий» гәзитенең]] элекке баш мөхәррире. [[СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] өлкәһенән.
* [[Мөхәмәтдинов Борис Ғилмрази улы]] (1948), [[юл]] һалыусы. 1996—2014 йылдарҙа [[Нефтекама]]лағы «822-се төҙөлөш идаралығы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юл һалыусыһы (2001). 
* [[Шәғәлимова Зөлфиә Байтулла ҡыҙы]] (1953), [[Педагогика|педагог]], күп балалы әсә. 1975 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Ғәлиәхмәт]] мәктәбе уҡытыусыһы, 2012—2013 йылдарҙа — директоры. [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1993), 2-се дәрәжә [[Әсәлек миҙалы]] менән бүләкләнеүсе (1987). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ҡыйғы районы]]ның [[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]] ауылынан.
* [[Зинин Виктор Николаевич]] (1963), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1987 йылдан [[Дүртөйлө]] халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү идаралығы инженеры, начальник урынбаҫары, баш инженеры, цех начальнигы; 1992 йылдан «Полюс», 2000 йылдан — «Прогресс+» предприятиеһы директоры. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Бедеева Поляна]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Алиев Тәҡиулла Абдулханнан улы]] (1894—15.06.1957), инженер-энергетик, [[Башҡорт милли хәрәкәте]]нең Башҡортостан автономияһы өсөн әүҙем көрәшкән эшмәкәре. 1918—1919 йылдарҙа [[Башҡорт армияһы]] офицеры, 1923–1928 йылдарҙа Башҡортостандың [[Мәскәү]]ҙәге вәкиллеге хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.
* [[Бродская Валентина Егоровна]] (1939), театр актёры. СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995). [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (2016).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хисмәтуллина Миңлебикә Нурлығаян ҡыҙы]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1959–1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы|Кушнаренко райпоһының]] магазин мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1982). 
* [[Аҡсарова Мәһинур Нафиҡ ҡыҙы]] (1969), малсылыҡ алдынғыһы. [[Көйөргәҙе районы]] «Искра» кооперативының машина менән һыйыр һауыу операторы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡотлоюл (Көйөргәҙе районы)|Ҡотлоюл]] ауылынан.
* [[Сафонова (Балдина) Ольга Ивановна]] (1969), [[спорт]]сы, [[тренер]]. [[Өфө]]ләге Олимпия резервының 26-сы балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе уҡытыусыһы. Атыу буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:14 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1800]]: Жан Дюма, [[Франция]] [[фән|ғалимы]], [[органик химия]]ға нигеҙ һалыусы.
* [[1860]]: Василий Величко, [[Рәсәй империяһы]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[шиғриәт|шағир]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1890]]: Осип Цадкин, Франция [[Скульптура|скульпторы]], авангардист.
* [[1910]]: Уильям Ханна, [[АҠШ]] [[Мультипликация|мультипликаторы]], режиссёр һәм продюсер, Том һәм Джерри тураһындағы фильм авторҙарының береһе. 
* [[1918]]: [[Ингмар Бергман]], [[Швеция]]ның [[театр]] һәм кино режиссёры, сценарист һәм яҙыусы.
* [[1945]]: Пабло Форлан, [[Уругвай]] [[футбол]]сыһы, тренер, [[Көньяҡ Америка]]ның 1967 йылғы чемпионы.
* [[1960]]: Полина Дашкова (төп исеме Татьяна Поляченко), [[Рәсәй]] яҙыусыһы.
* [[1975]]: Taboo, АҠШ рэперы, «The Black Eyed Peas» төркөмө солисы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:14 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж14]]
[[Категория:14 июль]]</text>
      <sha1>593a6mp4pyktcbge7fvhrbjp601idmn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йондоҙҡай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72054</id>
    <revision>
      <id>1300949</id>
      <parentid>1300374</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T08:03:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5298" sha1="3reguv8vkh3uy11t34qh47jafi1bv6u" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре| Йондоҙ (мәғәнәләр)}}
{{Таксон
 | name         = Йондоҙҡай
 | regnum       = Үҫемлектәр
 | image file   = 별꽃.JPG
 | image title  = Уртансы йондоҙҡай
 | image descr  = {{bt-ruslat|Звездчатка средняя|Stellaria media}}. &lt;br /&gt;Общий вид цветущего растения
 | parent       = Caryophyllaceae
 | ref          = 
 | rang         = Ырыу
 | latin        = Stellaria
 | author       = [[L.]] [[1753]], Sp. Pl.:421 
 | syn          = {{bt|Alsine|[[L.]]}} 1753 &lt;br /&gt;{{bt|Larbrea|[[A.St.-Hil.]]}} 1815 &lt;br /&gt;{{bt|Leucostemma|[[Benth.]] ex [[G.Don]]}} 1831 &lt;br /&gt;{{bt|Tytthostemma|[[Nevski]]}} 1937 &lt;br /&gt;{{bt|Mesostemma|[[Vved.]]}} 1941 &lt;br /&gt;
 | typus        = {{bt|[[Stellaria holostea]]|[[L.]]}}
 | children     = &lt;center&gt;[[#Виды|''См. текст'']]
 | range map    = 
 | range legend = 
 | commons      = Category:Stellaria
 | wikispecies  = Stellaria
 | itis         = 20163
 | ncbi         = 13273
 | eol          = 53230
| grin        = 11505
 | ipni         = 
}}

'''Йондоҙҡай''' (Stellaria) — ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 
== Таралышы ==
Яҡынса 120 төрө билдәле, бөтә ер шарында таралған. Башҡортостанда 8 төрө үҫә: һаҙ йондоҙҡайы, ҡаты япраҡлы йондоҙҡайы, туғай йондоҙҡайы, йөнтәҫ касалы йондоҙҡай, йорт йондоҙҡайы, фин йондоҙҡайы, ҡаты япраҡлы йондоҙҡай, урман йондоҙҡайы  һ.б. 
Һаҙлыҡтарҙа, болондарҙа, йылға ярҙарында, урмандарҙа үҫә. Туғай йондоҙҡайы, йөнтәҫ касалы йондоҙҡай, йорт йондоҙҡайы республиканың бөтә биләмәһендә; фин йондоҙҡайы, ҡаты япраҡлы йондоҙҡай, урман йондоҙҡайы башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында таралған. Бунге йондоҙҡайы башлыса Башҡортостандың Урал алдында, ҡалын япраҡлы йондоҙҡайы Йәрмәкәй һәм Ҡалтасы райондарында осрай.
== Ботаник яҙма ==
Күп йыллыҡ, һирәгерәк бер һәм ике йыллыҡ үләндәр. Һабаҡтары 4 ҡырлы йәки йомро, төҙ йәки күтәрелеүсән, бейеклеге 5—60 см. Япраҡтары таҫма‑ланцет йәки йомортҡа формаһында, ултырма йәки һаплы, ҡапма‑ҡаршы урынлашҡандар. Сәскәләре аҡ төҫтә, дөрөҫ төҙөлөшлө, ике енесле, сәскәлектәре — дихазиялар. Май—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — тумалаҡ йәки йомортҡа формаһындағы ҡумта, июнь—октябрҙә өлгөрә.  

== Ҡулланылышы==
Бунге йондоҙҡайы, туғай йондоҙҡайы — мал аҙығы һәм баллы үҫемлек, ҡаты япраҡлы йондоҙҡай, тәкәрлек йондоҙҡайы — ағыулы үҫемлек. Йорт йондоҙҡайы йәки йорт үләне — ҡыйүләне, составында С витамины, дуплаусы матдәләр, сапониндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.

== Әҙәбиәт ==
* Edible and Medicinal Plants of the West, Gregory L. Tilford, ISBN 0-87842-359-1
* {{статья|автор=Цвелев Н.Н.|заглавие=Звездчатка|издание=Флора Восточной Европы |место=М.|издательство=Тов-во научных изданий КМК|год=2004|том=11|страницы=146}}
{{БЭ}}
== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
{{wikisource|Ботанический словарь (Анненков)/Stellaria/ДО|Stellaria}}
* [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=STELL ''Звездчатка'']{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте USDA NRCS{{ref-en}} &lt;small&gt;Проверено 4 февраля 2009 г.&lt;/small&gt;
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00027/41900.htm}} &lt;small&gt;Проверено 10 октября 2009 г.&lt;/small&gt;
* {{ВТ-ЭСБЕ|Звездчатка}} &lt;small&gt;Проверено 4 февраля 2009 г.&lt;/small&gt;
* [http://flower.onego.ru/other/steuaria.html Звездчатка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728022243/http://flower.onego.ru/other/steuaria.html |date=2014-07-28 }} в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=2012-11-21 }}

{{botanics-stub}}

[[Категория:Ҡәнәферҙәр]]</text>
      <sha1>3reguv8vkh3uy11t34qh47jafi1bv6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каллиграфия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106884</id>
    <revision>
      <id>1300956</id>
      <parentid>1295733</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T11:34:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37333" sha1="1uukgu2fghs1ollltodb0b5ubtcqgn4" xml:space="preserve">'''Каллиграфия''' ([[Грек теле|грек]].&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;el&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;καλλιγραφία&lt;/span&gt; — &quot;матур яҙыу&quot;) —[[Һынлы сәнғәт| рәсем сәнғәте]]&lt;nowiki/&gt;нең бер тармағы. Уны матур яҙыу сәнғәте тип тә йөрөтәләр&lt;ref name=&quot;r1&quot;&gt;Mediavilla 1996&lt;/ref&gt;. Заманса билдәләмәһе шундай: &quot;билдәләрҙе тойғоло, аһәңле һәм оҫта итеп биҙәү сәнғәте&quot;&lt;ref name=&quot;r1&quot;&gt;Mediavilla 1996&lt;/ref&gt;; ҡулдан яҙыу оҫталығы; матур, оҫта яҙыу сәнғәте йәки һөнәре&lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь по изобразительному искусству (Р.Р.Фатихов)&lt;/ref&gt;; таҙа һәм матур яҙыу оҫталығы &lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь терминов и понятий по черчению (Ф.М.Бикбаев, 2008)&lt;/ref&gt;.

 [[Яҙма (Әлифба)|Яҙ]]&lt;nowiki/&gt;ыу тарихы — ул кешенең техник мөмкинлектәре, мәғлүмәт тапшырыу тиҙлеге, матди наҡыҫлыҡтары, ваҡыт һәм арауыҡ ҡыҫаларында  эстетик төшөнсәләрҙең  үҫеше тарихы&lt;ref&gt;Diringer 1968&lt;/ref&gt;. [[Имлә]] стиле ғәҙәттә шрифт, ҡул йәки алфавит тип тасуирлана&lt;ref&gt;Fraser and Kwiatkowski 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Johnston 1909&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге заман каллиграфияһы ярайһы уҡ күп төрлө — ул ҡәҙимге асылмаларҙа ҡулдан яҙылғандарҙан  башлап тойғоларҙы сағылдырғанда билдәләрҙең аныҡ хәреф һүрәтләнешен юғалта төшөүе хас булған юғары сәнғәткә тиклемге даирәне биләй&lt;ref name=&quot;r1&quot;&gt;Mediavilla 1996&lt;/ref&gt;. Классик каллиграфия шрифтлы эштәрҙән һәм ҡалыплашмаған ҡулъяҙма төрҙәренән ныҡ ҡына айырыла, хәйер, каллиграф уныһын да, быныһын да эшләй белергә тейеш; хәрефтәрҙең рәүеше борон барлыҡҡа килгән, ләкин ҡул менән яҙған саҡта улар көтөлмәгән үҙгәрештәр ҙә кисерә&lt;ref&gt;Pott, 2006 и 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Zapf 2007 и 2006&lt;/ref&gt;.

Әле каллиграфия башлыса саҡырыу асылмаларында һәм туй ҡотлауҙарында, шулай уҡ граффитиҙа, шрифтарҙа, ҡулдан яҙылған логотиптарҙа, [[Дин|дини сәнғәт]]&lt;nowiki/&gt;тә, график дизайнда, таштарҙағы уйылма яҙыуҙарҙа һәм тарихи документтарҙа йәшәй. Каллиграфияны телевидениела биҙәү алымы сифатында, шулай уҡ ҡылыҡһырлама, [[тыуыу тураһында таныҡлыҡ]] һәм башҡа документтарҙа ҡулдан яҙыу ихтыяжы булғанда ла ҡулланалар.  
[[Файл:Schriftzug_Urkunde.jpg|снизу|мини|250x250пкс| &quot;Urkunde&quot; (таныҡлыҡ) тигән немец һүҙенең каллиграфик яҙылышы]]

== Көнбайыш Европа каллиграфияһы ==
Европа каллиграфияһы грек-рим яҙмаһы йүнәлешендә  үҫә. Уның әлегә тиклем файҙаланылыусы классик өлгөләре [[антиклыҡ]] дәүерендә үк ҡулланылған. Тәүге [[алфавит]]&lt;nowiki/&gt;тар  беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡта барлыҡҡа килгән. Этруск алфавиты латин алфавитының элгәре булған. Тәүҙә тик баш хәрефтәр генә ҡулланылған, ә юл хәрефтәре һуңынаныраҡ, Каролингтар осоронда барлыҡҡа килгән. 

[[Христианлыҡ]] таралыуы Көнбайышта каллиграфия сәнғәтен үҫергән, сөнки [[Библия|Библи]]&lt;nowiki/&gt;яны һәм башҡа дини текстарҙы күпләп күсереп яҙырға тура килгән. Каллиграфия сәнғәтенең айырыуса сәскә атҡан осоро VII—IX быуаттарға [[Ирландия|Ирланди]]&lt;nowiki/&gt;яға һәм [[Шотландия|Шотланди]]&lt;nowiki/&gt;яға  тап килгән, унда монахтар һүрәттәр менән биҙәлгән Инжил китаптарын эшләгән. Был китаптар Урта быуаттар сәнғәте хазинаһы булып тора. 

Көнбайышта барлыҡҡа килгән гот яҙмаһы каллиграфия кәүҙәләнеше тип иҫәпләнә. 

== Көнсығыш Азия каллиграфияһы ==
[[Файл:Mifu01.jpg|справа|мини|250x250пкс|Сун династияһы осорондағы  каллиграфия өлгөһө (1051—1108), шағир Ми Фу автографы]]
Каллиграфия идеографик яҙмалы илдәрҙә (бөтәһенән элек [[Ҡытай]], Корея,  [[Япония]]&lt;nowiki/&gt;ла), шулай уҡ мосолман илдәрендә үҙенсәлекле үҫеш ала. 

Көнсығыш Азияла каллиграфия өсөн тушь менән ҡылҡәләм ҡулланыла. Унда каллиграфия ([[Ҡытай теле|ҡыт]].&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;zh-cn&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;書法&lt;/span&gt;, ''шуфа'', [[Япон теле|яп.]]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;書道, ''сёдо:'', кор.&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;書藝, ''сое'', йәғни «яҙыу юлы») бик мөһим сәнғәт, һынлы сәнғәттең нәзәкәтле төрө тип һанала. Каллиграфия һынлы сәнғәттең уныҡына оҡшаш техникалы (тушь) ҡайһы бер стилдәренә лә йоғонто яһай (мәҫәлән, Япониялағы һәм Ҡытайҙағы Суми-э). Ҡытайҙа каллиграфия теориялаштырылған беренсе сәнғәт төрө булып тора (Цуй Хуань 77-142; Чжао И 178?; Цай Юн, 133—192).

=== Япон каллиграфияһы ===
Японияла каллиграфик яҙыу  VII быуатта ҡытай стилдәре нигеҙендә хасил була. Япон каллиграфтары ябайыраҡ һәм хислерәк бер нисә яңы стиль ижад итә. Япон идеограммалары тотош төшөнсәләрҙе бирә, улар тәрән фәлсәфәүи мәғәнәгә эйә һәм кешеләрҙең структуралы-образлы аңын үҫтерә.  Эдо дәүерендә (1600—1868)  кабуки-модзи һәм дзё-рури-модзи стилдәре барлыҡҡа килә, улар Кабуки һәм Дзёрури театрҙарының программаларын һәм афишаларын эшләүҙә файҙаланыла. &lt;ref name=&quot;Энциклопедия&quot;&gt;{{Китап|часть=Каллиграфия|заглавие=Япония от А до Я. Энциклопедия|ссылка=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_japan/290/Каллиграфия|издательство=EdwART|год=2009}}&lt;/ref&gt;.

Япон каллиграфияһы сәнғәте ифрат ҙур иғтибар һәм башҡарыу ижадкәрлеген талап итә. Уға  дзэн-буддизм йоғонтоһо ла ҙур була, дзэнда ул медитация сараһы, танып белеү юлы һәм остаздың рухи мираҫы булып тора&lt;ref name=&quot;Энциклопедия&quot;/&gt;.

Хәҙерге заман япон каллиграфияһы күп быуатлыҡ традицияларҙы һаҡлай һәм улар нигеҙендә яңы йүнәлештәр тыуҙыра. 1948 йылда Хәҙерге заман каллиграфияһы оҫталары ассоциацияһы ойошторола. Ул әле лә каллиграфия өлкәһендә төп берекмәләрҙең береһе һанала. Был ойошма йыл һайын күргәҙмәләр үткәрә, уларҙа боронғо өлгөләрҙең күсермәләре, хәҙерге заман оҫталарының һәм данлыҡлы каллиграфтарҙың эштәре күрһәтелә. 

1950-се йылдар башында каллиграфияның абстракт йүнәлеше барлыҡҡа килә. Был стилдә яҙылған иероглифтар ғәмәлдә аныҡ мәғәнәһен юғалта һәм хис-тойғоло сәсәнлеккә этәргес бирә. Абстракт каллиграфия авторҙың уй-фекерҙәрен, хис-тойғоларын, кәйефен тамашасыға асыҡтан-асыҡ һәм туп-тура тапшыра, шул уҡ ваҡытта традицион ҡылҡәләм һәм тушь менән эш итеү  мәҙәниәтен  дә һаҡлай&lt;ref name=&quot;Энциклопедия&quot;/&gt;.

== Ғәрәп каллиграфияһы ==
[[Файл:Calligraphie_arabe_thuluth_2.svg|справа|мини|250x250пкс|Ғәрәп каллиграфияһы]]
Ғәрәп каллиграфияһы (ғәр. ''хатти'' йәки ''хутут'') ислам сәнғәтендә айырым урын биләй. Ул [[Ҡөрьән]]&lt;nowiki/&gt;де күсереп яҙыу нигеҙендә барлыҡҡа килә.  Шул сәбәпле яҙма һүҙ изге мәғәнә ала. Ҡазый Әхмәт ибн  Мирмунши әл-Хөсәйен (16 б.) әйтеүенсә, «мосолман Шәреғендә яҙма  һүҙҙә илаһи хикмәт күреү Ҡөрьәнде күсереп яҙыуҙа ла гонаһтарҙан ярлыҡау ҡеүәһе барлығына инандыра». Урта быуат хакимдарының күбеһе Ҡөрьән күсерергә ниәтләп нәҙер әйтер булған, әммә бының өсөн каллиграфия оҫталығына өйрәнеү талап ителгән.  IX быуатта Бағдад хәлифтәре күпләп китап йыя һәм махсус үҙәктәр төҙөй башлай  (ғәр. «Дар әл-хикмә» — аҡыл йорто), уларҙа тәржемәселәр һәм күсереп яҙыусылар хеҙмәт итә. Ошо арҡала XIII быуатта Бағдадта тиҫтәләрсә мең китаплы китапханалар барлыҡҡа килә. Пергамент урынына ҡағыҙ ҡуллана башлағас, күп һанлы оҫталар Ҡөрьән күсереү, грек, пәһләүи, копт телдәренән тарих, медицина буйынса китаптарҙы тәржемә итеү менән шөғөлләнә. Һүрәтле, географик карталы китаптар барлыҡҡа килә. Артабан ғәрәп авторҙарының  шиғри йыйынтыҡтары, дивандары (шәжәрә тупланмалары) һәм башҡа әҫәрҙәре донъя күрә башлай&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/ISLAMSKOE_MUSULMANSKOE_ISKUSSTVO.html|title=Каллиграфия / Исламское (мусульманское искусство)|author=Ольга Бибикова|publisher=Энциклопедия Кругосвет|accessdate=2013-04-28|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GFRzqwZX|archivedate=2013-04-29}}&lt;/ref&gt;.
; Үҙенсәлектәре
Ҡөрьән әҙәм, януар йә Алла һүрәтен төшөрөүҙе тыя, шунлыҡтан Аллаға рәсем аша табыныу дәһрилеккә, йәғни аллаһыҙлыҡҡа тиң тип ҡарала. Был ҡағиҙә хатта дингә ҡағылышы булмаған заттарға ла ҡағыла. Әммә каллиграфик яҙмала һын-һүрәттәр ҡулланыу рөхсәт ителә. 
; Каллиграфик стилдәр
Тәүҙә ғәрәптәр хижази стилен ҡуллана. Тора-бара яңы ысулдар хасил ителә, уларҙың күпселеге «күркәм алтау»ҙың төрләнештәре булып тора. Күркәм алтау — ул алты ҡануни почерк: нәсх ([[Ғәрәп теле|ғәр]].&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom: 1px dotted; cursor: help&quot; title=&quot;al-Ḫaṭṭ an-nasḫ&quot;&gt;الخط النسخ&lt;/span&gt;‎‎), мөхәккәк, сүлс (ғәр. &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom: 1px dotted; cursor: help&quot; title=&quot;al-Ḫaṭṭ al-Ṯuluṯ&quot;&gt;الخط الثُلُث&lt;/span&gt;‎‎), рүҡә ([[Ғәрәп теле|ғәр]]. &lt;span lang=&quot;ar&quot; style=&quot;font-size: 130%; opacity: 0.8;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom: 1px dotted; cursor: help&quot; title=&quot;al-Ḫaṭṭ al-ruq’ah&quot;&gt;خط الرقعة&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;‎‎), рәйхани һәм тәүҡи. Һәр береһе билдәле бер даирәлә ҡулланыла. Мәҫәлән, дивани яҙыуы менән (&lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;ديواني&lt;/span&gt;) дипломатик документтар яҙылған, рүҡә көнкүрештә ҡулланыуға тәғәйенләнгән, ә нәстәлиҡ  ([[Ғәрәп теле|ғәр]].&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;ar&quot; style=&quot;font-size: 130%; opacity: 0.8;&quot;&gt;تعليق&lt;/span&gt;‎)  менән Ҡөрьән тәфсирҙәрен яҙғандар. Хижази нигеҙендә хасил ителгән күфи яҙмаһы ([[Ғәрәп теле|ғәр]][[Ғәрәп теле|.]]&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;ar&quot; style=&quot;font-size: 130%; opacity: 0.8;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom: 1px dotted; cursor: help&quot; title=&quot;al-Ḫaṭṭ al-kufi&quot;&gt;الخط كوفي&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;‎‎) әле булһа архитектурала һәм ҡулланма сәнғәттә файҙаланыла.

Яҙыу стиле төрлө сәбәптәргә бәйле булған. Яҙыу ваҡыты ла, оҫта ла, хатта ҡараның төҫө лә әһәмиәтле һаналған. Ҡайһы бер каллиграфтар Ҡөрьән күсереү өсөн Мәккәлә булып ҡайтҡан ҡараларҙы ғына тотонған. Мосолман донъяһында китаптың абруйы артҡан һайын тиҙ яҙыу стилдәре нығыраҡ тарала барған. Һуңғыраҡ осор манускриптарының күпселеге рүҡә яҙыуы менән яҙылған&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;.
; Нисбәттәр
Каллиграфияны теүәл фәндәр рәтенә ҡуйыр булғандар&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;. Һүҙҙәрҙе яҙған саҡта вертикаль хәрефтәрҙең бейеклеге, һүҙҙең юлдың ни тиклем өлөшөн алыры иҫәпләнгән. Хәрефтәрҙең киңлеге  (яҙыу үҙенсәлегенә ҡарап) ике йә өс ромб тәшкил иткән&lt;ref&gt;ромб, образованный при прикосновении косо заточенной тростниковой палочки к бумаге, в арабской каллиграфии берётся за эталон отсчета&lt;/ref&gt;. Нисбәтте төҙөү ҡағиҙәһе ғәрәп алфавитының беренсе хәрефе булған «әлиф»тең үлсәменә нигеҙләнә. Ул вертикаль һыҙыҡ рәүешендә яҙыла. Каллиграфияла үлсәү берәмеге итеп ғәрәп нөктәһе алынған, ул оҫтаның төп эш элементы тип һанала. Әлифтең бейеклеге өстән ун икегә тиклем нөктәнән тора, нөктәләрҙең һаны стилгә һәм каллиграфтың яҙыу үҙенсәлегенә бәйле була. Әлифтең киңлеге бер нөктәгә тиң. Әлиф шулай уҡ бөтә ғәрәп хәрефтәрен яҙып ҡуйырлыҡ түңәрәк булып та хеҙмәт итә. Шулай итеп, нисбәттең нигеҙен әлифтең бейеклеге менән киңлеге һәм түңәрәк хасил итә, был  өс элементтың үлсәмдәрен оҫта үҙе сығара. 
; Каллиграммалар
Семәрле каллиграммалар яҙыу өсөн оҫталар Ҡөрьәндең киң таралған өҙөктәрен ҡуллана. Ҡайһы берҙә был каллиграммаларҙа текстың көҙгөләге сағылышы кеүек тағы бер өлөшө була.  &lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;.
; Каллиграфтар
Каллиграфия оҫталары ғәрәп мосолман донъяһында күп була. Улар араһында иң билдәлеләре: Хәлид ибн әл-Хайядж, әл-Фәрәхиди (VII б.), әл-Дахак, әл-Ишәк, Әхмәд әл-Ҡәлби, Ибраһим менән Йософ әл-Шараджи, Әхүәл әл-Мөхәррир (IX б.), Мөхәммәт ибн Али ибн Мүклә, Ибраһим әс-Сүли (X б.), Әбел-Хәсән Али ибн әл-Бәүүәб (XI б.), Фатима әл-Бағдади һәм Шүһдә бинт әл-Абнари (XII б.), Яҡут әл-Мөстәсими (XIII б.), әл-Ҡалҡашанди (XV б.) һ.б. Иң оҫта каллиграф тип Яҡут әл-Мөстәсими (1203—1298) табылған. Ул каллиграфия стилдәре системаһын һәм уның серҙәренә өйрәтеү методикаһын да эшләгән&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;.

== Әрмән каллиграфияһы ==
{{Фоторяд|ш1=200|Letter, Gospel of Skevra.jpg|ш2=223|Armenian Synaxary, seventeenth century.jpg|текст=1. Әрмән алфавитының ''За'' хәрефе 1197 йылғы ҡулъяҙмала.&lt;br /&gt; 2. [[XVII быуат]] ҡулъяҙмаһынан өҙөк |align=right}}
Вагаршапат ҡалаһы әрмән каллиграфияһының һәм ҡулъяҙма китабының тәүге үҙәге була. Тарихҡа әрмән каллиграфияһы менән ҡулъяҙма сәнғәтенең 1500-ҙән ашыу үҙәге билдәле&lt;ref name=&quot;АСЭ,3,237&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Армянская советская энциклопедия|год=1977|том=3|страницы=237}}&lt;/ref&gt;, улар төрлө осорҙа барлыҡҡа килгән һәм ҙурлығы буйынса ла төрлө булған. Иң әһәмиәтлеләре Вагаршапат, Сюник (Татев, Гладзор һ.б.), Вараг, Нарек, Аргин, Ахпат, Санаин, Ахтамар, Гетик, Гошаванк, Хоранашат, Хор Вирап, Глак ҡала-ауылдарында, шулай уҡ  Муш, Ерзнка,  Карин,  Карс, Апракунис, Адана, Ван, Битлис, Яңы Джульфа һәм башҡа монастырҙарҙа урынлашҡан булған&lt;ref name=&quot;АСЭ,3,237&quot;/&gt;.

== Һинд каллиграфияһы ==
Һиндостанда яҙыу тарихы беренсе император Ашока (б.э.т. 3 б.) осоронан баш ала. Ашока үҙ ҡулы аҫтында булған халыҡтарҙың бөтә тормош-көнкүрешен, йәшәйешен солғарлыҡ хоҡуҡ ҡағиҙәләрен иғлан итә. Был ҡағиҙәләр ташҡа уйып яҙыла. Тиҙҙән Кхарости һәм Брахми тигән ике яҙыу системаһы барлыҡҡа килә. Брахми хәҙерге осорҙағы деванагари  («Аллалар ҡалаһынан килгән шрифт») шрифтының нигеҙе булып тора. Дини текстарҙа девангари һирәк ҡулланыла. Һиндтәр баҡыр таҡталарға, ағас ҡағыҙына, пальма япраҡтарына яҙыр булған &lt;ref name=&quot;Индия&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.typeart.ru/iskusstvo/indiyskaya-kalligrafiya-ili-tanets-v-pisme|title=Индийская каллиграфия или танец в письме|accessdate=2013-04-29|archiveurl=http://www.peeep.us/77329f9a|archivedate=2013-04-29}}&lt;/ref&gt;.

Матур каллиграфик яҙыу сәнғәте  15-16 быуаттарҙа [[мосолмандар]] менән бергә килә. Ошо осорҙа мәктәптәр асыла, оҫталар эшенә,  файҙаланылған материалдарға, буяуҙарға, туштарға төп талаптар барлыҡҡа килә. Һиндостандың һәр төбәгенә үҙ стиле хас була. Мәҫәлән, Бенгалияла — туғра стиле, Һиндостандың көнсығышында һәм Гуджаратта  — тәүки, нәсх, риҡә, көньяғында нәстәлиҡ стилдәре киң тарала&lt;ref name=&quot;Индия&quot;/&gt;.

Һинд оҫталары каллиграфик яҙмаларын төрлө материалдарға төшөрә. Улар ташҡа, ҡағыҙға, тәңкәләргә, туҡымаға һ. б. яҙа &lt;ref name=&quot;Индия&quot;/&gt;.

== Материалдар һәм эш ҡоралдары ==
Яҙыу өсөн кәм тигәндә [[ҡағыҙ]], перо һәм тушь кәрәк. Шулай уҡ төрлө төҫтәге пасталы авторучкалар, [[акварель]], гуашь, ҡара, буяулы баллонсыҡ (граффити өсөн), пастель, күмер һ. б. ҡулланыла ала. 

Перо барлыҡҡа килгәнсе яҙыу билдәләре ташҡа уйыла, таяҡ менән балсыҡҡа яҙыла. Сағыштырмаса ҡаты өҫлөктәргә билдәләрҙе төшөрөүҙең төрлө ысулдары таралыу ала  (ҡайын туҙына, балауыҙға яҙыу). Беренсе перолар шәкәр ҡамышынан яһала. Урта быуаттарҙа нигеҙҙә ҡаҙ ҡанатынан алынған ҡауырһын ҡулланыла. 18 быуатта ҡорос перо барлыҡҡа килә.  

== Каллиграфия алымдары ==
Каллиграфияның төрлө алымдары бар. Кәкерсәктәр, ҡойроҡсалар, ырғаҡтар, ҡаты һәм йомшаҡ штрихтар, тулҡынлы һәм һыныҡ һыҙыҡтар, мөйөшләп яҙыу, хәрефтәрҙе һәм һүҙҙәрҙе геометрик фигураларға йә башҡа төрлө арауыҡҡа урынлаштырыу, ҡайһы бер хәрефтәрҙе ҡатлап, ҡалғандарын ҡатламай ғына яҙыу, һүҙҙәрҙе йә хәрефтәрҙе ниндй ҙә булһа һын ҡиәфәтенән индереү (ғәрәп каллиграфияһы), рамдарға алыу, хәрефтәрҙе икешәр йә өсәр ҡат ҡатлау, хәрефтәрҙең ҡайһы бер һыҙыҡтарына йәнәш башҡа төҫ менән һыҙыҡтар өҫтәү һ. б. ҡулланыла. 

== Каллиграфияның үҙенсәлектәре ==
Каллиграфия, ҡағиҙә булараҡ, яҙманы ҡатмарлаштыра, уҡыуҙы ҡыйынлаштыра, ләкин күркәмләндерә.  Ҡайһы берҙә каллиграфия яҙманы уҡып булмаҫлыҡ итеп үҙгәртә  — бындай каллиграфияны документтарҙа ҡулланыу тыйыла.

== Каллиграфияны ҡулланыу ==
[[Файл:Tag_in_Malmö.jpg|мини|Мальмё ҡалаһындағы каллиграфия рәүешле тег өлгөһө]]
Каллиграфия күп төрлө рәсми булмаған документтарҙа, мәҫәлән, асылмаларҙа, тыуған көнгә ҡотлауҙарҙа һ. б. ҡулланыла.  Ләкин рәсми документтарҙа уның иң еңел һәм һәр кемгә аңлайышлы алымдары ғына ҡулланыла ала. Йәнә имза кеүек итеп һалынан граффитиҙар  йыш ҡына каллиграфияға оҡшаш була, уның тик штрихтары ғына ҡалыныраҡ.

== Каллиграфия музейҙары ==
* [http://www.calligraphy-museum.com Современный музей каллиграфии в Москве (Россия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130529145425/http://calligraphy-museum.com/ |date=2013-05-29 }}
* [http://www.schriftmuseum.at Музей каллиграфии и миниатюрной графики в Петтенбахе (Австрия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423220111/http://www.schriftmuseum.at/ |date=2016-04-23 }}
* [http://www.hmml.org Музей и Библиотека Рукописей имени Хилла]
* [http://www.rain.org/~karpeles/ Музеи Библиотеки Рукописи Карпельзов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115160606/http://www.rain.org/~karpeles/ |date=2017-11-15 }}
* [http://www.manuscriptcenter.org/museum/ Музей Рукописи Александрийской библиотеки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019061047/http://www.manuscriptcenter.org/museum/ |date=2014-10-19 }}
* [http://www.naritakanko.jp/naritashodo/ Naritasan Calligraphy museum] (недоступная ссылка&amp;nbsp;с 22-05-2013 (1091&amp;nbsp;день)&amp;nbsp;— [//web.archive.org/web/*/http://www.naritakanko.jp/naritashodo/ ''история''],&amp;nbsp;[//web.archive.org/web/20090330/http://www.naritakanko.jp/naritashodo/ ''копия''])
* [http://www.vam.ac.uk/collections/prints_books/prints_books/modern_calligraphy/index.html The Modern Calligraphy Collection of the National Art Library at the Victoria and Albert Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090614123518/http://www.vam.ac.uk/collections/prints_books/prints_books/modern_calligraphy/index.html |date=2009-06-14 }}
* [http://www.ditchling-museum.com/index.html Ditchling Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090821101458/http://www.ditchling-museum.com/index.html |date=2009-08-21 }}
* [http://www.klingspor-museum.de/UeberdasMuseum.html Klingspor Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209060642/http://www.klingspor-museum.de/UeberdasMuseum.html |date=2017-12-09 }}
* [http://muze.sabanciuniv.edu/main/default.php?bytLanguageID=2 Sakip Sabanci Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101125084408/http://muze.sabanciuniv.edu/main/default.php?bytLanguageID=2 |date=2010-11-25 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Дирингер, Давид'' (1968) ''The Alphabet: A Key to the History of Mankind'' 3rd Ed. Volume 1 Hutchinson &amp; Co. London.
* ''Fraser, M., &amp; Kwiatowski, W. (2006) Ink and Gold: Islamic Calligraphy. Sam Fogg Ltd. London.''
* ''Johnston, E. (1909) Manuscript &amp; Inscription Letters: For schools and classes and for the use of craftsmen, plate 6. San Vito Press &amp; Double Elephant Press 10th Impression.''
* ''Mediavilla, C. (1996) Calligraphy. Scirpus Publications.''
* ''Pott, G. (2006) Kalligrafie: Intensiv Training Verlag Hermann Schmidt Mainz.''
* ''Pott, G. (2005) Kalligrafie:Erste Hilfe und Schrift-Training mit Muster-Alphabeten Verlag Hermann Schmidt Mainz.''
* ''Zapf, H. (2007) Alphabet Stories: A Chronicle of technical developments, Cary Graphic Arts Press, Rochester, New York.''
* ''Zapf, H. (2006) The world of Alphabets: A kaleidoscope of drawings and letterforms, CD-ROM.''
* [http://bagua.aisorgsu.ru/china_language/pr_course/ch_lang_ogl.htm ''Китайский язык.'' Практический курс для начинающих (основы каллиграфии).]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка&amp;nbsp;с 22-05-2013 (1091&amp;nbsp;день))
* [http://ec-dejavu.ru/c/Calligraphy_China.html ''Соколов-Ремизов С. Н.'' «Куанцао» — «Дикая скоропись» Чжан Сюя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070915004703/http://ec-dejavu.ru/c/Calligraphy_China.html |date=2007-09-15 }} // Сад одного цветка: Сб. статей и эссе. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1991, с. 167—196. [[:ru:Special:BookSources/5020167509|ISBN 5-02-016750-9]]
* [http://ec-dejavu.ru/c-2/Calligraphy_China-2.html ''Маслов А.'' Каллиграфия: образы иного в потёках туши] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070820011809/http://ec-dejavu.ru/c-2/Calligraphy_China-2.html |date=2007-08-20 }} // Маслов А. А. Китай: колокольца в пыли. Странствия мага и интеллектуала. — М.: Алетейя, 2003, с. 251—260. [[:ru:Special:BookSources/5986390253|ISBN 5-98639-025-3]]
* ''Беляев И. С.'' Практический курс изучения древней русской скорописи для чтения рукописей XV-XVIII столетий. Изд. 2-е, исправленное и дополненное. М.: Синодальная типография, 1911 — [6], 100 с.: ил.
* ''Богдеско И. Т.'' Каллиграфия. — СПб.: Агат, 2005. [[:ru:Special:BookSources/5910440012|ISBN 5-91044-001-2]]
* ''Горячева И. А.'' Церковнославянские прописи и уроки орнамента. — М.: Издат. Мос. Патр., 2010. [[:ru:Special:BookSources/9785880171552|ISBN 978-5-88017-155-2]]
* ''Кауч М.'' Творческая каллиграфия. — М.: Белфакс, 1998. [[:ru:Special:BookSources/9854070905|ISBN 985-407-090-5]]
* ''Клеминсон Р.'' Каллиграфия. Рукописные шрифты Запада и Востока. — М.: Контэнт, 2008. [[:ru:Special:BookSources/9785981501968|ISBN 978-5-98150-196-8]]
* ''Ноордзей Г.'' Штрих. Теория письма. — М.: Д. Аронов, 2013. [[:ru:Special:BookSources/9785940560296|ISBN 978-5-94056-029-6]]
* ''Печинский А. И.'' Руководство к изучению круглого ленточного (ronde) шрифта / Сост. А. И. Печинским. — 3. изд., значит. доп. — СПб. : Картогр. заведение А. А. Ильина, 1906. — 25 л.: ил.;
* ''Палеографический альбом:'' Учеб. сборник снимков с рукописей рус. документов XIII-XVIII вв. Сост. В. А. Петрова ; Под ред. проф. С. В. Валка. — [Ленинград]: [Изд-во Ленингр. ун-та], [1968]. — 94 с.: факс.;
* ''Проненко Л. И.'' Каллиграфия для всех. — М.: Книга, 1990. — 247,[1] с.: ил.; [[:ru:Special:BookSources/5212002877|ISBN 5-212-00287-7]] (В пер.)
* ''Семченко П. А.'' Основы шрифтовой графики. — Мн.: Выш. школа, 1978.
* ''Таранов Н. Н.'' Искусство рукописного шрифта. — М.: Издательство МПИ, 1991. — 154,[1] с.: ил.;
* ''Таранов Н. Н.'' Рукописный шрифт. — Львов: Вища школа, 1986.
* ''Таранов Н. Н.'' Методические указания по выполнению практических работ по курсу «Искусство шрифта». — Волгоград, «Перемена», 2005.
* ''Тоотс В.'' Современный шрифт. — М.: Книга, 1966. — 255, [16] с.: ил.;
* ''Художественные шрифты и их построение:'' Руководство по начертанию каллиграфических надписей и шрифтов для чертежей, диаграмм, плакатов, книжных украшений и пр. / Редакция А. М. Иерусалимского; Работы художников: Е. Д. Белухи, А. А. Горобова, Е. М. Иерусалимской... [и др.].— Л.: Благо, 1927. — 64, [40] с.: ил.
* ''Чобитько П. П.'' Азбуковник: Азбука Древнерусского Письма. — СПб. — М.: 2008. — 112 с., с.: ил.
* ''Цапф Г.'' Философия дизайна Германа Цапфа. Избранные статьи и лекции о каллиграфии, шрифтовом дизайне и типографике. — М., 2013. 260 с. [[:ru:Special:BookSources/9785980620677|ISBN 978-5-98062-067-7]]
* ''Кашевский, П. А''. Шрифты. — Мн. : ЛіМ, 2012. — 192 с.

{{навигация}}
{{wiktionary|:ru:каллиграфия|каллиграфия}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.calligraphy-expo.com Международная выставка каллиграфии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402055051/http://calligraphy-expo.com/ |date=2022-04-02 }}
* [http://inessdesign.com Современная каллиграфия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227224135/http://inessdesign.com/ |date=2018-12-27 }} [http://inessdesign.com Инна Бондаренко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227224135/http://inessdesign.com/ |date=2018-12-27 }}
* [http://mmarina.ru Искусство каллиграфии.] [http://mmarina.ru Марина Марьина]
* [http://callig.ru Популярная каллиграфия].
* [http://www.chinapage.com/callig1.html Каллиграфия китайских мастеров] {{Ref-en}}(англ.) (репродукции).
* [http://www.borshevsky.com/kosher_calligraphy.htm Еврейская каллиграфия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202943/http://www.borshevsky.com/kosher_calligraphy.htm |date=2016-03-04 }}
* [http://www.buryat-mongolia.info/?p=206&amp;language=ru Современная монгольская каллиграфия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222225711/http://www.buryat-mongolia.info/?p=206&amp;language=ru |date=2007-12-22 }}
* [http://www.japancalligraphy.eu/ru/ Shodo — Японская каллиграфия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080614020517/http://www.japancalligraphy.eu/ru/ |date=2008-06-14 }}.
* [http://www.hi-braa.spb.ru/buddism/zen_calligr/zen_calligr.php Дзен и искусство Каллиграфии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200304055912/http://www.hi-braa.spb.ru/buddism/zen_calligr/zen_calligr.php |date=2020-03-04 }} .
* [http://www.hi-braa.spb.ru/nihhon/sedo.php?num=2&amp;color2= Принадлежности для японской каллиграфии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112092637/http://www.hi-braa.spb.ru/nihhon/sedo.php?num=2&amp;color2= |date=2017-11-12 }}
* [http://www.constitution.mvk.ru Рукописная конституция Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150203211619/http://www.constitution.mvk.ru/ |date=2015-02-03 }}
* [http://www.heriz.ru/podpisi.html Арабская каллиграфия в дизайне ковров]
* [http://www.hi-braa.spb.ru/nihhon/calligraphy.php Японская каллиграфия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230002511/http://hi-braa.spb.ru/nihhon/calligraphy.php |date=2016-12-30 }}

[[Категория:Каллиграфия]]</text>
      <sha1>1uukgu2fghs1ollltodb0b5ubtcqgn4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йүкә аллеяһы (Дондағы Ростов)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117575</id>
    <revision>
      <id>1300950</id>
      <parentid>1269413</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T08:55:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5454" sha1="869kc2oq4ydw2ug8d46p92ku7oyfy9m" xml:space="preserve">'''Йүкә аллеяһы '''— аллея [[1 Май исемендәге парк (Дондағы Ростов)|Беренсе Май исемендәге парк]]ты&lt;ref&gt;[http://www.rodb-v.ru/rostov-on-don-southern-russia-pearl/parki/1_may/ Парк культуры и отдыха им. 1 Мая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180709035442/http://www.rodb-v.ru/rostov-on-don-southern-russia-pearl/parki/1_may/ |date=2018-07-09 }}&lt;/ref&gt; тәүҙә Йәйге коммерция клубы баҡсаһы, хәҙер [[Дондағы Ростов|Дондағы Ростовта]] Физик культура йорто булған көнбайыш өлөшөндә киҫеп үтә. Йүкә аллеяһына 120 йылдан ашыу.
[[Файл:Первомайский_парк._Ротонда.JPG|мини|Беренсе Май паркы. Ротонда]]

== Тарихы һәм һүрәтләнеше ==
Баҡса территорияһын бүлегеләү менән [[1860 йыл|1860]] йылда [[Петербург]] архитекторы Петерс шөғөлләнә. Буласаҡ аллея йүнәлеше ҡәлғәнең (ер аҫты биналары менән) ер редутнан ҡалған убаны һәм Оло Баҡса урамы эргәһендәге элекке склад биналары подвалдарын тоташтырыусы ер аҫты галереялары трассаһын билдәләй.
[[Файл:Столетние_липы_Первомайского_парка.JPG|мини|Беренсе Май паркының йөҙ йыллыҡ йүкәләре]]
[[1890 йыл]]дар башында киң аллеяның ике яғына беренсе йүкәләр ултыртыла. Уның уртаһында газон булдырыла, уларҙың бурсаһын клумбалар тамамлай. Йүкәләр араһындағы аралыҡтағы байрам кәйефен тыуҙыра.

[[1901 йыл|1901]] йылда аллеяны көнсығышта элекке редут убаһына урынлаштырылған мемориаль ротонда тамамлай. Уның алдына [[1910 йыл|1910]] йылдар башында фонтан ҡуйыла. Ротонда  бейек цоколь ярусы майҙансығында, ер уры ҡалдыҡтарын йәшереп урынлаштырыла. Уның күркәм беседкаһы ҙур булмаған көмбәҙ аҫтындағы алты ионик ордер колоннаһынан формалаштырылған. Ротонданың аллеяның сәскә партерына йүнәлтелгән күренеш майҙансығы тап сәскә композициялары менән һоҡланыу маҡсатында эшләнгән. 

Аллея [[XX быуат]] һуңына тиклем тейелгеһеҙ булып һаҡлана. Уға хатта Дондағы Ростов территорияһында барған хәрби хәрәкәттәр ваҡытындағы утҡа тотуҙар ҙа, янғындар ҙа зыян килтермәй. Паркта оранжерея һүтеп алынғандан һуң ([[1986 йыл|1986]]), газондар һәм клумбаларэлекке күркәмлеген һәм байлығын юғалта.

Хәҙер йүкә олондары ҙур үҫеп, ҡыҫҡартыу талап итә, ә аллеяға партктың заманса павильондары тығыла. Шулай ҙа Дондағы Ростовтың йүкә аллеялары һаман да үҙенсәлекле урын булып ҡала, сөнки Бөйөк Ватан һуғышынан иҫән ҡалған һәр ағас  - һирәк  һәм шатлыҡлы күренеш.

Медиктар һәм психологтар раҫлауынса,  терапияның алдынғы дауалау ысулдарының береһе тип сәскә еҫе, япраҡ шауы, ағастар һәм ҡыуаҡтар күҙәтеүҙы күҙәтеү тора. Бер һүҙ менән әйткәндә, ростовчандарға йүкә аллеяһы бүләк иткән бар нәмә файҙалы.

== Әҙәбиәт ==
* Волошинова В. Ф., Волошинова Л. Ф. 100 уникальных мест Ростовской области: Иллюстрированный справочник. Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2011.-176 с., ил. ISBN 978-5-7509-0631-4
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?textid=2590&amp;level1=main&amp;level2=articles Тайна старинной ротонды (легенды и были городского парка)]
* [http://werawolw.ru/?p=6056 100 МЕСТ: ЛИПОВАЯ АЛЛЕЯ]
* [http://www.shukach.com/ru/node/47693 Ротонда с фонтаном в парке имени 1-го Мая в г.Ростове-на-Дону] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170814175247/http://www.shukach.com/ru/node/47693 |date=2017-08-14 }}

[[Категория:Иҫтәлекле урындар]]
[[Категория:Дондағы Ростов]]
[[Категория:Ростов өлкәһе]]</text>
      <sha1>869kc2oq4ydw2ug8d46p92ku7oyfy9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ихин Ҡәйүм Ғимазетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127117</id>
    <revision>
      <id>1300939</id>
      <parentid>1183428</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T04:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9882" sha1="7n2e47ipzon78yckw55yqb22ix2kycj" xml:space="preserve">{{Шәхес
 |имя                  = Ихин Ҡәйүм Ғимазетдин улы
 |оригинал имени       = 
 |изображение          = 
 |ширина               = 180 px
 |описание изображения = 
 |имя при рождении     = 
 |род деятельности     = 
 |дата рождения        = 05.03.1931
 |место рождения       = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Туймазы районы|Туймазы районында}} [[Түбәнге Бишенде]] ауылы
 |гражданство          = {{USSR}}
 |подданство           = 
 |дата смерти          = 05.04.2018
 |место смерти         = 
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |награды и премии     = 
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Медаль Серп и Молот}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Орден Ленина}}{{!!}} {{Орден Трудового Красного Знамени}}{{!!}} {{Орден Дружбы народов}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Государственная премия СССР}}
{{!}}}
|сайт                 = 
|викисклад            = 
}}

'''Ихин Ҡәйүм Ғимазетдин улы''' ([[5 март]] [[1931 йыл]] — [[5 апрель]] [[2018 йыл]]) — хеҙмәт алдынғыһы. 1970—1991 йылдарҙа «Башнефть» производство берекмәһенең Нефтекама быраулау эштәре идаралығында вышка монтажлау цехы бригадиры. РСФСР-ҙың унынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1980—1985). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған энергетигы (1970) һәм атҡаҙанған нефтсеһе (1976). СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1981).

== Биографияһы ==
Ҡәйүм Ғимазетдин улы Ихин 1931 йылдың 5 мартында Башҡорт АССР-ының [[Туймазы районы]] [[Түбәнге Бишенде]] ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1945 йылда Туймазы районының «Ҡыҙыл байраҡ» колхозында башлай. 1952 йылда Октябрьский ҡалаһында 28-се һанлы фабрика-завод уҡытыу мәктәбен тамамлағандан һуң, «Туймазабурнефть» тресының № 1, № 3 быраулау контораһында вышка монтажлаусы булып эшләй. 1954—1957 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Хеҙмәтен тамамлағас, «Туймазабурнефть» тресының 3-сө быраулау контораһына әйләнеп ҡайта. 1959 йылдың мартында «Башнефть» производство берекмәһенең Нефтекама быраулау эштәре идаралығы вышка монтажлау цехына бригадир итеп күсерелә.

Ҡ. Ғ. Ихин етәкләгән бригада ете йыллыҡ планды (1959—1965) 108,8 процентҡа үтәй, яҡшы һәм бик яҡшы эш сифаты менән 250 урынына 272 быраулау скважинаһы төҙөй. Вышка төҙөүҙең индустриаль ысулдарын һәм эш ойоштороуҙың яңы ысулдарын файҙаланып, 1964 йылда коллектив, республиканың быраулау предприятиелары вышка төҙөүҙә өлгәшкән максималь кимәл менән сағыштырғанда, хеҙмәт етештереүсәнлеген 34 процентҡа арттыра. Ҡ. Ғ. Ихин бригадаһы 14 кеше составында БУ-75БРЭ тибындағы 67 быраулау ҡоролмалары төҙөй һәм монтажлай, Советтар Союзының вышка монтажлаусылары араһында иң юғары хеҙмәт етештереүсәнлегенә өлгәшә. Шул уҡ ваҡытта 70987 һум аҡса экономиялана.

1965 йылда бригада һиҙелерлек һөҙөмтәләргә өлгәшә: йыллыҡ планда ҡаралған 66 урынына 70 быраулау установкаһы төҙөлә һәм монтажлана, 90580 һум аҡса экономиялана. Бер быраулау установкаһын төҙөүҙең уртаса срогы 4,7 көн тәшкил итә.

Алдынғы тәжрибә файҙаланыу һәм бригаданың һәр ағзаһын оҡшаш профессияларға уҡытыу рекордлы төҙөлөш темпына өлгәшергә мөмкинлек бирә: 6 быраулау ҡоролмаһы 7 сәғәттә төҙөлә һәм монтажлана, 1 буровая — бик яҡшы эш сифаты менән 4,5 сәғәт эсендә.

Нефть сығарыу буйынса ете йыллыҡ план заданиеһын үтәгәндә күренекле ҡаҙаныштары һәм юғары техник-иҡтисади эш күрһәткестәре өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 майындағы указы менән Ҡ. Ғ. Ихинға [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме бирелә.

РСФСР-ҙың унынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты була (1980—1985).

1991 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Нефтекама быраулау эштәре идаралығында вышка монтажлаусы булып эшләүен дауам итә. Ихин Ҡәйүм Ғимазетдин улы [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Краснокама районы]] Николо-Березовка ауылында йәшәй.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1970)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1970)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1976)
* СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1981)
* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966)
* [[Ленин ордены]] (1966)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1971)
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (1986)
* Миҙалдар 

== Әҙәбиәт ==
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. —Өфө&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: Китап, 2011. — 432 б.&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башҡорт энциклопедияһы. Баш мөхәррир М. А. Илһамов т. 3 З-К. 2007 −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; фәнни нәшриәт. Башҡорт энциклопедияһы, Өфө ҡалаһы.

== Һылтанмалар ==
{{Warheroes|id=17039|star=Labor|author=Сергей Каргапольцев|name=Ихин Каюм Гимазетдинович|accessdate=2016-07-10}}
* [http://www.gorod-ufa.com/ufa/politics/14086-geroj-soctruda-kayum-ixin-otmechaet-80-letie.html Социалистик Хеҙмәт Геройы Ихин Ҡәйүм 80-йәшен билдәләй&lt;br /&gt; ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170213090122/http://www.gorod-ufa.com/ufa/politics/14086-geroj-soctruda-kayum-ixin-otmechaet-80-letie.html |date=2017-02-13 }}
* [http://mus.krasnkultura.ru/article/a-41.html Улар менән район ғорурлана. Ихин Ҡәйүм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170213090428/http://mus.krasnkultura.ru/article/a-41.html |date=2017-02-13 }}
* [http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;layout=item&amp;id=2218 Ихин Ҡәйүм Ғимазетдин улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402150125/http://tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;layout=item&amp;id=2218 |date=2017-04-02 }}// Муницаль район Туймазы районы ауыл-ара үҙәк китапханаһы &lt;br /&gt;
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Башҡортостан нефтселәре]]
[[Категория:СССР нефтселәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:5 мартта тыуғандар]]
[[Категория:1931 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Туймазы районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтселәре]]</text>
      <sha1>7n2e47ipzon78yckw55yqb22ix2kycj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Игнатьев Семён Денисович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127575</id>
    <revision>
      <id>1300931</id>
      <parentid>1277052</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T23:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14642" sha1="iacu3vvf9tdekcpz85jtyh7xcwaout9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Игнатьев Семен Денисович''' ([[14 сентябрь|1(14) сентябрь]] [[1904 йыл]] — [[27 ноябрь]] [[1983 йыл]]) — [[СССР|совет]] дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1953—1957 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. СССР-ҙың I—V саҡырылыш, РСФСР-ҙың IV саҡырылыш һәм Татар АССР-ының V саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1940, 1944, 1948, 1957), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]]  (1943) ордендары кавалеры. 

1926 йылдан КПСС ағзаһы&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;''[//ru.wikipedia.org/wiki/Млечин_Леонид_Михайлович Млечин Л. М.]'' [http://www.litmir.net/br/?b=140651&amp;p=104 КГБ. Председатели органов госбезопасности. Рассекреченные судьбы. — С. 104.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170401144225/https://www.litmir.net/br/?b=140651&amp;p=104 |date=2017-04-01 }} // Litmir.net&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;''[//ru.wikipedia.org/wiki/Зенькович,_Николай_Александрович Зенькович Н. А.]'' [http://www.fedy-diary.ru/?page_id=5445 Самые закрытые люди. Энциклопедия биографий. Ч. 2.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.knowbysight.info/III/02846.asp 02846]&lt;/ref&gt;, Үҙәк Ревизия комиссияһы ағзаһы (1939—1952),КПСС-тың Үҙәк Комитеты ағзаһы (1952—1953, 1953—1961), КПСС Үҙәк Комитеты президиумы ағзаһы (1952—1953).

== Биографияһы ==
Семён Денисович Игнатьев 1904 йылдың 1(14) сентябрендә Херсон губернаһының Елизаветград өйәҙе Карловка ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте украин&lt;ref&gt;''[//ru.wikipedia.org/wiki/Мухин,_Юрий_Игнатьевич Мухин Ю. И.]'' [http://www.e-reading.club/chapter.php/40380/119/Muhin_-_Ubiiistvo_Stalina_i_Beriya.html Убийство Сталина и Берия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151211042127/http://www.e-reading.club/chapter.php/40380/119/Muhin_-_Ubiiistvo_Stalina_i_Beriya.html |date=2015-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=vRdVCnB6MxQC&amp;pg=PT290&amp;lpg=PT290&amp;dq=%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2,+%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D1%91%D0%BD+%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%86&amp;source=bl&amp;ots=5Rq07wOv9i&amp;sig=Ze1TwAGg44lftdS5k1Sd_QygIqU&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0CCoQ6AEwAmoVChMI8v26uMyGyAIVgjoUCh3lGgh9#v=onepage&amp;q=%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2%2C%20%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D1%91%D0%BD%20%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%86&amp;f=false]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Юрий Мухин.'' [http://shevkunenko.ru/raznoe/muhin/ubiystvo_stalina/glava485.htm Убийство Сталина и Берия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151211020636/http://shevkunenko.ru/raznoe/muhin/ubiystvo_stalina/glava485.htm |date=2015-12-11 }}&lt;/ref&gt;.

[[1914 йыл]]дан алып [[1919 йыл]]ға тиклем ата-әсәһе күсеп йәшәй башлаған Термезда (Урта Азия) мамыҡ таҙартыу заводында эшләй. Һуңынан Бохара тимер юлы оҫтаханаларында слесарь ярҙамсыһы булып эшләй. 1919 йылдың аҙағынан Бохара тимер юлы баш депоһының комсомол ячейкаһы секретары була. 1919 йылдан комсомолда, Аму-Дарья комсомол өлкә комитеты ағзаһы. [[1920 йыл]]дан ВЧК органдарында, профсоюз һәм комсомол эшендә. Промакадемияға инер алдынан һуңғы вазифаһы — 1931 йылдың декабренән август 1929 йылды авгусына тиклем ВЦСПС-тың Урта Азия бюроһының сектор мөдире.

1931 йылдың авгусынан 1935 йылдың сентябренә тиклем Сталин исемендәге Бөтә Союз промакадемияһының авиация факультетында уҡый. Самолеттар эшләү буйынса инженер-технолог һөнәрен ала.

Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң 1935 йылдың октябренән 1937 йылдың октябренә тиклем ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетының Сәнәғәт бүлеге мөдире А. А. Андреевтың ярҙамсыһы.

[[1937 йыл]]дың 25 октябренән [[1943 йыл]]дың 7 мартына тиклем — ВКП(б)-ның Бүрәт-Монгол өлкә комитетының беренсе секретары, СССР Юғары Советының һәм БМАССР-ы Юғары Советы депутаты була.

[[1943 йыл]]дан алып [[1946 йыл]]дың 13 апреленә тиклем — партияның Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары. Артабан «ВКП(б)-ның Үҙәк комитетында яуаплы эштә файҙаланыу өсөн» Мәскәүгә ҡайтарыла, Н. С Патоличевтың үрләтелгән кешеһе (выдвиженец)&lt;ref&gt;Книга: Бичман-Андропов|92, 101&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Книга: Ган-Политика|46&lt;/ref&gt;.

[[1946 йыл]]дан [[1947 йыл]]ға тиклем ВКП(б) Үҙәк комитетының партия кадрҙар тикшереү идаралығы начальнигы Патоличевтың беренсе урынбаҫары, «Партия тормошо» журналының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы (1946—1947).

[[1947 йыл]]дан [[1949 йыл]]ға тиклем — Белоруссия Компартияһы Үҙәк комитетының секретары, икенсе секретары, Белоруссия Компартияһы Үҙәк комитетының Бюроһы ағзаһы.

[[1949 йыл]]дан — Урта Азия ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты секретары, Үзбәкстан буйынса ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты вәкиле.

1950 йылдың 30 декабренән 1952 йылдың 16 февраленә тиклем ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты партия, профсоюз һәм комсомол органдары бүлеге мөдире.

Үҙәк комитеттың партия һәм комсомол органдары бүлеге мөдире Игнатьев 1951 йылдың 11 июлендәге махсус ҡарарға ярашлы дәүләт именлеге министрлығы вәкиле итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=autogenerated3&gt;''[[Млечин, Леонид Михайлович|Млечин'' [http://www.litmir.net/br/?b=140651&amp;p=105 КГБ. Председатели органов госбезопасности. Рассекреченные судьбы. — С. 105] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910090905/http://www.litmir.net/br/?b=140651&amp;p=105 |date=2014-09-10 }} // Litmir.net&lt;/ref&gt;.1951 йылдың 9 авгусынан 1953 йылдың 5 мартына тиклем СССР-ҙың дәүләт именлеге министры (ул вазифала булған саҡта «Табиптарҙың эше» һәм «Мингрель эше» тағатыла), бер үк ваҡытта КПСС-тың Үҙәк комитетының бүлеген етәкләй, ә һуңынан Сталиндың һағында күп йылдар дауамында торған һаҡ начальнигы Н. С. Власикты эштән ситләткәндән һуң шәхсән үҙе Дәүләт именлеге министрлығы һағы идаралығын етәкләй. Сталиндың вафатынан һуң министрлыҡ Эске эштәр министрлығы менән берләштерелә, уның етәксеһе Л. П. Берия була, Игнатьев КПСС-тың Үҙәк комитетының секретары булып китә.

Табиптарҙы иреккә сығарғандың иртәгәһенә («табиптар эше» буйынса), 1953 йылдың 5 апрелендә, КПСС-тың Үҙәк комитеты ағзаларынан һораулама алына һәм Игнатьев С. Д. элекке дәүләт именлеге министрлығын етәкләгән саҡта ебәргән етди хаталары өсөн КПСС-тың Үҙәк комитеты секретары вазифаһынан бушатыла. Комитет ағзалары шулай уҡ 1953 йылдың 28 апрелендә һораулама аша Игнатьевты КПСС-тың Үҙәк комитеты составынан сығаралар. Берия тәҡдиме буйынса КПСС-тың Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Партия контроле комитетына Игнатьевтың партиялылығы тураһында мәсьәлене ҡарау ҡушыла&lt;ref name=&quot;Этингер&quot;&gt;''[//ru.wikipedia.org/wiki/Этингер,_Яков_Яковлевич Этингер Я. Я.]'' Это невозможно забыть: Воспоминания. — М.: Весь Мир, 2001. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5777701264 ISBN 5-7777-0126-4]&lt;/ref&gt;.

1953 йылда КПСС-тың Үҙәк комитеты Пленумында С. Д. Игнатьев Үҙәк комитеты составында тергеҙелә; 1953 йылдың 19 декабрендә ул [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[http://www.socialsciences.manchester.ac.uk/disciplines/politics/research/SovietProvinces/archive/Adigai-to-Voronezh.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;; 1957 йылдың 27 июнендә Татарстан өлкә комитетының беренсе секретары итеп һайлана, 1960 йылдың 3 декабрендә һаулыҡ торошо буйынса эштән бушатыла. Профессор Б. Ф. Султанбеков, Игнатьевтың татар мәҙәниәтен, мәктәбен һәм телен һаҡлау буйынса тырышлығын билдәләп үтә һәм ошо сәбәп арҡаһында Игнатьев «милли сикләнгәнлеккә» юл ҡуйғаны өсөн эштән сығарыла тип һанай&lt;ref&gt;[http://zvezdapovolzhya.ru/obshestvo/grazhdanskaya-voyna-vzglyad-iz-hhi-veka-15-11-2012.html Гражданская война на Волге]&lt;/ref&gt;.

[[1960 йыл]]дан — Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер, Мәскәүҙә йәшәй. 1983 йылдың 27 ноябрендә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән&lt;ref name=&quot;hronos&quot;&gt;[http://www.hronos.km.ru/biograf/ignattv_s.html Игнатьев Семён Денисович] webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818114048/http://hronos.km.ru/biograf/ignattv_s.html|date=2007-08-18&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* дүрт [[Ленин ордены]] (29.02.1940, 23.03.1944, 30.12.1948, 11.01.1957)
* Октябрь Революцияһы ордены (13.09.1974)
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (2.07.1945)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (30.12.1943)
* СССР миҙалдары

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.knowbysight.info/III/02846.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991. Игнатьев Семён Денисович]
{{Библиоинформация}}

[[Категория:4-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:СССР махсус хеҙмәттәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:14 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1904 йылда тыуғандар]]
[[Категория:27 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1983 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>iacu3vvf9tdekcpz85jtyh7xcwaout9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәүләтшин Ғамир Шәйех улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128834</id>
    <revision>
      <id>1300906</id>
      <parentid>764243</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T14:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4260" sha1="caeb9ebfbdaalj9d1qgxr2ry4fm371c" xml:space="preserve">{{Персона
|имя              = Дәүләтшин Ғамир Шәйех улы
|изображение          = 
|размер           = 150 px
|описание         = 
|имя при рождении = 
|род деятельности = шағир
|дата рождения    = 1923
|место рождения   = [[Башҡорт АССР-ы]] [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Ҡото]] ауылы
|гражданство      = {{USSR}} → {{RUS}}
|религия          =
|дата смерти      = [[20 декабрь]] [[1944]]
|место смерти     = [[Чехословакия]] Кошице ҡалаһы
|отец             =
|мать             =
|дети             =
|награды и премии = 
|сайт             =
}}
'''Дәүләтшин Ғамир Шәйех улы''' ([[1923]], [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Яңы Ҡото]] ауылы — [[20 декабрь]] [[1944]], [[Чехословакия]], Кошице ҡалаһы) — шағир. 

== Биографияһы ==
[[1940 йыл]]да мәктәпте тамамлағандан һуң [[Өфө]]ләге тарих һәм география уҡытыусыларын әҙерләү ҡыҫҡа сроклы курстарға уҡырға инә.
Уҡытыусы булып эшләй.

[[1941 йыл]]да армияға саҡырыла. [[1942 йыл]]дың март айында Сарапул пехота училищеһын тамамлай, кесе лейтенант званиеһында фронтҡа инә. Алыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн Ғамир Дәүләтшин Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, «Батырлығы өсөн» миҙалы менән наградлана. Капитан дәрәженә тиклем күтәрелә.
Батальон командиры Ғ. Дәүләтшин [[1944 йыл]]дың 20 декабрендә Чехословакияла Кошице ҡалаһы өсөн алыштарҙа батырҙарса һәләк була&lt;ref&gt;http://chekmagush-cbs.ru/index.php?newsid=1929 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924121654/http://chekmagush-cbs.ru/index.php?newsid=1929 |date=2021-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
Мәктәптә уҡыған саҡта шиғриәт менән мауыға башлай, шиғырҙар яҙа. 1937 йылдан алып, 14 йәшендә, «Йәш төҙөүсе» («Молодой строитель»), «Йәш коммунар» («Молодой коммунар») гәзиттәре биттәрендә баҫыла. [[1940 йыл]]да «Пионер» журналында уның беренсе хикәйәһе донъя күрә — «Ғәрәби»&lt;ref&gt;http://chekmagush-cbs.ru/index.php?do=cat&amp;category=pers {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820194836/http://chekmagush-cbs.ru/index.php?do=cat&amp;category=pers |date=2019-08-20 }}&lt;/ref&gt;.Уның ижадында мөхәббәт һәм пейзаж темалары ла үҙ урынын ала («Төн ҡараңғы», «Кискеһен», «Ҡар», «Улар аңлар ине»).
Ғамир Дәүләтшиндың әҫәрҙәре кеше тормошоноң яҡты яҡтарын тасуирлай, яҡшылыҡҡа өндәй, Ватанға һөйөүҙе сағылдыра, халыҡтың үткәне өсөн ғорурлыҡ хистәрен уята, тыуған ерҙе данлай.

[[Башҡортостан]]дағы [[Саҡмағош районы]]ның үҙәге [[Саҡмағош]] ауылында Дәүләтшин Ғамир урамы бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://chekmagush-cbs.ru/index.php?newsid=1929] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924121654/http://chekmagush-cbs.ru/index.php?newsid=1929 |date=2021-09-24 }} Давлетшин Гамир Шаихович.
* [http://chekmagush-cbs.ru/index.php?do=cat&amp;category=pers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820194836/http://chekmagush-cbs.ru/index.php?do=cat&amp;category=pers |date=2019-08-20 }} Давлетшин Гамир.</text>
      <sha1>caeb9ebfbdaalj9d1qgxr2ry4fm371c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132297</id>
    <revision>
      <id>1300909</id>
      <parentid>962435</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T16:02:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7519" sha1="hmzikxo6tfxq80yujgi5gw3ftkn4nwj" xml:space="preserve">{{Музей
 |название        = Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы
 |sort            = 
 |оригинал        = 
 |файл            = 
 |размер          = 
 |подпись         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 43|lat_sec = 13
  |lon_dir = E |lon_deg = 55|lon_min = 56|lon_sec = 49
  |region                 = RU
  |CoordScale             = 10000
 |основан         = 25.06.1989
 |местонахождение = [[Башҡортостан]], [[Ейәнсура районы]], [[Иҫәнғол]] ауылы, К. Маркс ур., 1
 |посетители      = 
 |директор        = 
 |проезд          = 
 |телефон         = (34785) 2-12-54;  (34785) 2-12-54 (экскурсовод)
 |открыт          = 9-17 сәғ., дүшәмбе - 9-18 сәғ.
 |билет           = &lt;!-- өлкәндәр өсөн - 25 һ., балалар, студенттар, пенсионерҙар - 15 руб. --&gt;
 |ссылка          = http://www.museum.ru/M1169
       }}
'''Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы''' — музей. [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ейәнсура районы]] [[Иҫәнғол]] ауылында урынлашҡан.&lt;ref&gt;{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5456-ej-nsura-muzejy|Ейәнсура музейы}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[1989 йыл]]дың 25 июнендә райондың тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы булараҡ асыла. Музей 1‑се һәм 2‑се урта мәктәп музейҙары берләштерелеп ойошторола. Мәктәп музейҙары етәксәләре  Р.С. Лотфуллина һәм И.И. Третьякова, мәктәп уҡытыусылары һәм уҡыусылары йыйған экспонаттар район музей фонды нигеҙен тәшкил итә. Район музейен ойоштороуҙа К.С. Янбаев, М.С. Тулебаев, Л.В. Сафронов, [[Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы|Б.Д. Маһәҙиев]], С.С. Мырҙабулатова, Н.Г. Бикбаев ҙур өлөш индерә. Музейҙың беренсе директоры булып [[Нәжметдин Танһыҡҡужа улы Хәсәнов]] тәғәйәнләнә. 

Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарары менән [[1991]] йылда [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы]] филиалы статусы бирелә&lt;ref&gt;Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының ҡарары, 28.01.1991 йыл № 630.&lt;/ref&gt;.

[[2006]] йылда Ейәнсура районы муниципаль район ҡарамағына ҡайтарыла һәм үҙ аллы юридик шәхес итеп теркәлә. Рәсми исеме — Муниципаль автоном мәҙәниәт һәм сәнғәт учреждениеһы «Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы».

=== Музей директорҙары ===
* 06.[[1989]]—06.[[1995]] — [[Нәжметдин Танһыҡҡужа улы Хәсәнов]]. [[Башҡорт энциклопедияһы]] мәҡәләһендә директор булып 1985—1996 йылдарҙа эшләгән, тип күрһәтелә.&lt;ref&gt;{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15607-kh-s-nov-n-zhmetdin-tan-y-uzha-uly|ХӘСӘНОВ Нәжметдин Танһыҡҡужа улы}}&lt;/ref&gt;
* 06.1995-01.2007 — Илгиз Рафиҡ улы Фәйзуллин
* 01.2007-2008 — Иршат Бикбулат улы Ейәнбирҙин
* 05.2008-08.2009 — Тәнзилә Миннибай ҡыҙы Абдрахманова
* 09.2009-07.2010 — Гөлсиә Рәүил ҡыҙы Рәмова
* 08.2010 башлап — Гөлшат Минниғәле ҡыҙы Дүшәнбаева.
Уның декрет ялы ваҡытында 01.2019-082019 — Заһир Абдулла улы Ураҙаҡов, 10.2019 башлап — Миҙхәт Хаммат улы Асылбаев

== Музей фонды ==
Музей фондында 2 меңдән ашыу экспонат — һаҡлау берәмеге бар. Район тарихын, географияһын, хайуандарын һәм үҫемлектәрен, урындағы халыҡтың ғөрөф-ғәҙәттәрен тасуирлаған экспонаттар, районы тупрағы һәм таштары өлгөләре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугирҙарҙың шәхси әйберҙәре һәм фоторәсемдәре коллекциялары һаҡлана. Улар араһында үҙешмәкәр рәссам Н. Х. Фәйрушиндың картиналары, таксидермист Ҡ. С. Янбаевтың хайуан, ҡош, балыҡ толоптары коллекцияһы, [[Оло Эйек|Эйек]] йылғаһы буйында табылған мамонт һөйәктәре бар.
 
Экспонаттар музейҙың биш тематик күргәҙмә залында урын алған.

* 1-се зал — «Тыуған яҡ тәбиғәте» күргәҙмәһе
* 2-се зал — «Ейәнсура районы тарихы» күргәҙмәһе
* 3-сө зал — «Хәрби Дан» күргәҙмәһе
* 4-се зал — «Районда йәшәгән халыҡтарҙың көнкүреше һәм хужалыҡ әйберҙәре» күргәҙмәһе
* 5-се зал — «Халыҡ биҙәү-ҡулланма сәнғәте» күргәҙмәһе

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5456-ej-nsura-muzejy|Ейәнсура музейы}}
* [https://vk.com/public195084908 «Вконтанкте» социаль селтәрендә Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы сәхифәһе]
* [https://zian-kultura.ru/uchrezhdeniya-kultury/maukii-zikm/ Ейәнсура районының мәҙәниәт бүлеге сайтында Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы тураһында белешмә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026041617/https://zian-kultura.ru/uchrezhdeniya-kultury/maukii-zikm/ |date=2020-10-26 }}{{ref-ru}}
* [http://www.museum.ru/M1169 «Музеи России» сайтында Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы тураһында белешмә (2012 йылғы)]{{ref-ru}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=8Up_msKbEtU Музей асылыу тарихы] [[Ютуб]] каналында һүрәтләмә. Авторы Лина Ҡылысбавеа.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының Милли музейы филиалдары]]
[[Категория:Башҡортостан музейҙары]]
[[Категория:Ейәнсура районының иҫтәлекле урындары]]</text>
      <sha1>hmzikxo6tfxq80yujgi5gw3ftkn4nwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Епифанцев Сергей Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133770</id>
    <revision>
      <id>1300912</id>
      <parentid>1300342</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T16:40:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5985" sha1="c0pukald997qr4vx59rbng7tboneoln" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Епифанцев Сергей Николаевич''' ([[1953]]) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары ([[1985]]—[[1987]]).

Епифанцев Сергей Николаевич 1953 йылдың май айында [[Өфө]]лә тыуған. 1975 йылда [[Өфө авиация институты]]н тамамлай, һөнәре буйынса инженер-электромеханик. Психология фәндәре кандидаты, социология фәндәре докторы&lt;ref name=&quot;випперсон&quot;&gt;[http://viperson.ru/people/epifantsev-sergey-nikolaevich Епифанцев Сергей Николаевич. Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171219093251/http://viperson.ru/people/epifantsev-sergey-nikolaevich |date=2017-12-19 }}&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01002883399 Диссертация Епифанцева]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1975 йылда инженер-технолог булып башлай, 1975−1976 йылдарҙа СССР-ҙың 50-йыллығы исемендәге Өфө агрегат производство-конструкторлыҡ берекмәһендә мастер булып эшләй.
1978 йылдан — коммунистар партияһы ағзаһы.
Артабан йәмәғәт-партия ойошмаларында етәксе вазифаларын биләй.

1976−1979 йылдарҙа ВЛКСМ-дың агрегат производство-конструкторлыҡ берекмәһендә секретарь урынбаҫары; секретары.

1979−1980 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитетының ойоштороу бүлегенеъ мөдире.

1980−1981 йылдарҙа КПСС-тың Өфө ҡалаһы Ленин район комитетының ойоштороу бүлеге мөдире.

1981−1985 йылдарҙа КПСС-тың өлкә комитетының ойоштороу-партия эше бүлегенең инструкторы.

1985 йылдың ғинуарынан алып 1987 йылдың ғинуарына тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.

1987 йылда ВЛКСМ-дың Үҙәк Комитетының эшсе йәштәр бүлеге мөдире.

1987−1990 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Үҙәк Комитеты секретары.

1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Үҙәк комитеты секторы мөдире.

1991 йылдан «АРТЕЛЬ» акционерҙар йәмғиәтенең идараһының рәйесе, «МАГНА ЛТД» акционерҙар йәмғиәтенең вице-президенты, «НЕФТЕГАЗ» акционерҙар йәмғиәте директоры урынбаҫары, «Реформа» фондының советнигы&lt;ref&gt;http://baza.vgdru.com/1/8142/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820134907/https://baza.vgdru.com/1/8142/ |date=2019-08-20 }}&lt;/ref&gt;, Мәскәү президент программалары фонды директоры, «МЕГАПИР» фонды идараһының рәйесе, «СКАФ» сәнәғәт-финанс компанияһы&quot; ЯАЙ-нең генераль директоры урынбаҫары булып эшләй.
2000 йылдан — Көньяҡ федераль округында Рәсәй Федерацияһының Президентының тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары, 2004 йылдан — Ростов өлкәһе буйынса баш федераль инспекторы. 2008 йылдың декабренән — «Рәсәй тимер юлдары» («РЖД») ААЙ-ының президенты советнигы&lt;ref name=&quot;випперсон&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың апрелендә «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ-ы президенты бойороғо буйынса Епифанцев Сергей Николаевич «Рәсәй тимер юлдары» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең вице-президенты — статс-секретары итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://1prime.ru/Transport_communications/20090421/756374097-print.html НОВЫЕ НАЗНАЧЕНИЯ В ОАО «РЖД»] &lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_sekrbashobkomavlksm.pdf ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208212038/http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_sekrbashobkomavlksm.pdf |date=2017-12-08 }} {{ref-ru}}
* [http://viperson.ru/people/epifantsev-sergey-nikolaevich Епифанцев Сергей Николаевич. Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171219093251/http://viperson.ru/people/epifantsev-sergey-nikolaevich |date=2017-12-19 }} {{ref-ru}}
* [https://1prime.ru/Transport_communications/20090421/756374097-print.html НОВЫЕ НАЗНАЧЕНИЯ В ОАО «РЖД»] {{ref-ru}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01002883399 Диссертация Епифанцева]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1953 йылда тыуғандар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]]</text>
      <sha1>c0pukald997qr4vx59rbng7tboneoln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исхаҡов Фәнис Ғәйнетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135833</id>
    <revision>
      <id>1300938</id>
      <parentid>1269411</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T04:06:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10165" sha1="r94r45d5dxolfignjga2fw3o6m37vm4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Исхаҡов Фәнис Ғәйнетдин улы''' ([[9 февраль]] [[1938 йыл]]) — ғалим-инженер-механик, [[КПСС|партия]], дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1975—1978 йылдарҙа «Баштрансгаз» производство берекмәһе директоры, 1986—1988 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] Рәйесе урынбаҫары, [[БАССР]]-ҙың XI саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Рәсәй Федерацияһы]] газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре. [[Бокс]] буйынса [[СССР]] спорт мастеры.

== Биографияһы ==
Фәнис Ғәйнетдин улы Исхаҡов 1938 йылдың 9 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Ҡырмыҫҡалы районы Ҡарламан ауылында тыуған. 6 йәшенән үкһеҙ етем ҡалған. 1946-1947 йылдарҙағы аслыҡтың иң ҡоторған сағында ул хатта хәйер һорашып йөрөргә мәжбүр була. Ахырҙа ошо уҡ райондағы Малай ауылындағы Рабиға апаһы Фәнисте үҙҙәренә күсереп ала. Тик унда ла аслыҡ. Ашай торған үләндәр йыйып Өфөгә алып барып һатып, апаһы өйөнә икмәк алып ҡайта. Тик вагондарға билетһыҙ ултырып йөрөү бик хәүефле була.

Фәнис бер көндө Өфөнөң Үҙәк баҙарында милицияға мөрәжәғәт итеп, балалар йортона ебәреүҙе һорай. Милиционер малайҙы Өфөнөң детприемнигына илтеп ҡуя, унан Стәрлетамаҡ детприемнигына күсерәләр.

=== Уҡыу йылдары ===
1948 йылдың июнендә уны бер нисә малай менән Күгәрсен районының Мәҡсүт балалар йортона 170 саҡрым араға йәйәү этап менән оҙаталар. Тик бында йәшәү шарттары саманан тыш ауыр булып сыға. Аслыҡҡа, ҡыйырһытыуҙарға түҙмәй, Фәнис өс үҫмер менән бергә ҡасып китергә мәжбүр була. Тотолғас, ул Сермән балалар йортонан ҡастым тип алдай, сөнки унда шарттар яҡшыраҡ икәнен ишеткән була.

Фәнис 1951 йылда Сермән балалар йортонда IV класты тамамлай. Шунан уны Өфөләге 5-се балалар йортона күсерәләр, 1-се интернат-мәктәпте тамамлап, аттестат ала.

Горький (хәҙер [[Түбәнге Новгород]]) инженер-төҙөлөш институтының төҙөлөш факультетына уҡырға инә.

Бокс менән ныҡлап шөғөлләнә башлаған егет чемпионаттарҙа ҡатнаша башлай, СССР-ҙың спорт мастеры нормативын үтәргә ынтыла. Хыялын тормошҡа ашырғас, Фәнис уҡыуын дауам итергә 1959 йылда [[Өфө нефть институты]]на күсә.

=== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ===
1963 йылда институтты тамамлағас, өйләнеп, Бохара — Урал газ үткәргесенең ремонт-тергеҙеү хеҙмәте начальнигы булып эшләй башлай.

1966 йылдан Бохара — Урал газ үткәргесенең Талдыҡ район идаралығы начальнигы.

1968 йылдан газ үткәргестең Стәрлетамаҡ район идаралығы начальнигы.

1974 йылда СССР-ҙың Газ сәнәғәте министрлығы етәкселеге уны «Ырымбуртрансгаз» берекмәһенең етештереү-техник бүлегенә начальник итеп тәғәйенләй.

1975 йылдың мартынан «Баштрансгаз» берекмәһе директоры.

1978 йылдың октябрь айынан КПСС-тың Өфө ҡалаһы Октябрь район комитетының беренсе секретары.

1986 йылдың 1 авгусынан Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары.

1988 йылда Мингазпромдың белгестәр төркөмө етәксеһе итеп Афғанстанға ебәрелә.

1989—1992 йылдарҙа Румынияла «Газпром» дәүләт газ концернының техник-коммерция бюроһы менән етәкселек итә.

1992 йылда Тыуған илгә әйләнеп ҡайта. «Баштрансгаз» ойошмаһында генераль директорҙың капитал төҙөлөш буйынса урынбаҫары булып эш башлай.

2002 йылда — 65 йәшендә хаҡлы ялға сыға.

Хеҙмәт ветераны Фәнис Исхаҡовтың ошо магистралдә эшләгән осорон яҙыусы [[Тимерғәли Килмөхәмәтов]] «Газ генералы» тигән мәҡәләһендә һүрәтләй&lt;ref&gt;[http://pdf.bashgazet.ru/obshestvo/6995-gaz-generaly.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://pdf.bashgazet.ru/obshestvo/6995-gaz-generaly.html Т. Килмөхәмәтов. Газ «генералы»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Ғаилә тормошо ===
Ҡатыны [[Исхаҡова Альбина Хажим ҡыҙы]] менән ике бала үҫтерәләр, юғары белем бирәләр. Ейәндәре Сыңғыҙ менән Искәндәр Ханнановтар бәләкәйҙән республика экрандарында, сәхнәләрендә күренә башлайҙар. Олатай менән өләсәй уларҙың һәләтен үҫтереүгә бар көстәрен һалып профессиональ сәнғәт юлынан китергә ярҙам итәләр.

Улар шулай уҡ Альбина Хажим ҡыҙының бер туған апаһы Таңһылыу Күсимованың үкһеҙ етем ҡалған ейәндәре Камила менән Арыҫланды ла ҡарап үҫтерәләр, матур тәрбиә бирәләр, уҡыталар.

80 йәштәре тулһа ла Исхаҡовтар спортты ташламайҙар, ГТО-ның алтын миҙалын алыуға өлгәшәләр&lt;ref&gt;80-ЛЕТНИЕ СУПРУГИ ИЗ УФЫ ПОЛУЧИЛИ ЗОЛОТОЙ ЗНАЧОК ГТО [http://tv-rb.ru/novosti/sports/80_year_old_wife_from_ufa_got_the_gold_badge_trp/?sphrase_id=261078]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Рәсәй Федерацияһы]] газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре.
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе[https://ipravo.info/bashkortostan1/zakon76/300.htm]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [[Бокс]] буйынса [[СССР]] спорт мастеры

== Ғилми хеҙмәте ==
* Исхаков Фанис Гайнетдинович. Управление экономией топливно-энергетических ресурсов в регионе : диссертация … кандидата экономических наук : 08.00.05 / Акад. обществ. наук при ЦК КПСС. Каф. упр. соц.-экон. процессами. — Москва, 1986. — 186 с. : ил.[https://search.rsl.ru/ru/record/01008618539] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128234553/https://search.rsl.ru/ru/record/01008618539 |date=2021-11-28 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* Т. Килмөхәмәтов. Газ «генералы» [http://pdf.bashgazet.ru/obshestvo/6995-gaz-generaly.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Исхаков, Фанис Гайнетдинович — Управление экономией топливно-энергетических ресурсов в регионе [https://search.rsl.ru/ru/record/01008618539]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Знатные земляки [http://karm-cbs.ru/method/group/4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180918153044/http://karm-cbs.ru/method/group/4 |date=2018-09-18 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:9 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:Ҡырмыҫҡалы районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан төҙөүселәре]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүселәре]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Спорт мастерҙары]]
[[Категория:Газ сәнәғәте]]</text>
      <sha1>r94r45d5dxolfignjga2fw3o6m37vm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Икеле иҫәпләү системаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139348</id>
    <revision>
      <id>1300932</id>
      <parentid>1053226</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:06:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31543" sha1="0i6u3mwjwa96rw9ombqugip9jkkdmls" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Икеле иҫәпләү системаһы''' — нигеҙе 2 булған [[позицион иҫәпләү системаһы]]. [[Цифрлы электроника|Цифрлы электрон схемаларҙа]] [[Логик вентиль|логик вентилдәрҙә]] туранан-тура тормошҡа ашырыу арҡаһында, икеле система бөтә хәҙерге заман [[Компьютер|компьютерҙарында]] һәм башҡа иҫәпләү [[Электрон ҡоролма|электрон ҡоролмаларҙа]] ҡулланыла.

== Һандарҙы икеле яҙыу ==

Икеле иҫәпләү системаһында һандар ике [[символ]] ('''0''' һәм '''1''') ярҙамында яҙылалар. Һан ниндәй иҫәпләү системаһында яҙылған икәнен бутамаҫ өсөн, уға уң яҡта аҫтан күрһәткес ҡуялар. Мәҫәлән, һан унарлы системала '''5&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;''', икеле системала '''101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;'''. Ҡайһы берҙә икеле һанды '''0b ''' префиксы йәки '''&amp; (амперсанд)''' символы менән тамғалайҙар&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://inf777.narod.ru/inf_posobie_popova/razdel_4/4.1.2.htm|title = Учебное пособие по информатике|author = Попова Ольга Владимировна|date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, мәҫәлән '''0b101 ''' йәки ярашлы рәүештә ''' &amp;101'''.

Икеле иҫәпләү системаһында (унарлынан башҡа икенсе иҫәпләү системаһындағы кеүек) тамғалар берәрләп уҡыла. Мәҫәлән, 101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; һаны «бер ноль бер» тип әйтелә.

=== Натураль һандар ===

Икеле иҫәпләү системаһында &lt;math&gt;(a_{n-1} a_{n-2}\dots a_{1} a_0)_2&lt;/math&gt; тип яҙылған натураль һандың ҡиммәте:
: &lt;math&gt;(a_{n-1} a_{n-2}\dots a_{1} a_0)_2 = \sum_{k=0}^{n-1} a_k 2^k,&lt;/math&gt;
бында:
* &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; — һандағы [[цифрҙар]] (тамғалар) һаны,
* &lt;math&gt;a_k&lt;/math&gt; — {0,1} күмәклегенән цифрҙар,
* &lt;math&gt;k&lt;/math&gt; — цифрҙың тәртип номеры.

=== Тиҫкәре һандар ===
Тиҫкәре икеле һандар унарлы һандар кеүек үк тамғаланалар: һан алдында «−» тамғаһы. Йәғни, икеле иҫәпләү системаһында яҙылған &lt;math&gt;(- a_{n-1} a_{n-2}\dots a_{1} a_0)_2&lt;/math&gt; тиҫкәре бөтөн һанының ҡиммәте:
: &lt;math&gt;(- a_{n-1} a_{n-2}\dots a_{1} a_0)_2 = - \sum_{k=0}^{n-1} a_k 2^k.&lt;/math&gt;

Иҫәпләү техникаһында тиҫкәре икеле һандарҙы өҫтәлмә кодта яҙыу ҡулланыла.

=== Кәсер һандар ===

Икеле иҫәпләү системаһында &lt;math&gt;(a_{n-1} a_{n-2} \dots a_{1} a_{0}, a_{-1} a_{-2} \dots a_{-(m-1)} a_{-m})_2&lt;/math&gt; тип яҙылған кәсер һандың ҡиммәте:
: &lt;math&gt;(a_{n-1} a_{n-2} \dots a_{1} a_{0}, a_{-1} a_{-2} \dots a_{-(m-1)} a_{-m})_2 = \sum_{k=-m}^{n-1} a_k 2^k,&lt;/math&gt;
бында:
* &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; — һандың кәсер өлөшөнөң цифрҙар һаны,
* &lt;math&gt;a_k&lt;/math&gt; — &lt;math&gt;\{0,1\}&lt;/math&gt; күмәклегенән цифрҙар.

== Икеле һандарҙы ҡушыу, алыу һәм ҡабатлау ==
Ҡушыу таблицаһы
{| class=&quot;standard&quot;
!class=&quot;bright&quot;|+
!0
!align=&quot;right&quot;|1
|-
!0
|0
|align=&quot;right&quot;|1
|-
!1
|1
|10( күмәклегенән цифрҙарразрядҡа күсереү)
|}

Алыу таблицаһы
{| class=&quot;standard&quot;
!class=&quot;bright&quot;|-
!0
!align=&quot;right&quot;|1
|-
!0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;right&quot;|1
|-
!1
|(өлкән разрядтан бурысҡа алыу) 1
|0
|}

«Бағаналап» ҡушыуға миҫал (14&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; + 5&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; = 19&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; йәки 1110&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = 10011&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;):
{| class=&quot;standard&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;shadow&quot;|+
| ||1||1||1||0
|-
| || ||1||0||1
|-
|colspan=&quot;6&quot;|
|-
| ||1||0||0||1||1
|}

Ҡабатлау таблицаһы
{| class=&quot;standard&quot;
!class=&quot;bright&quot;|×
!0
!1
|-
!0
|0
|0
|-
!1
|0
|1
|}

«Бағаналап» ҡабатлауға миҫал (14&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; * 5&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; = 70&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; йәки 1110&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; * 101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = 1000110&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;):
{| class=&quot;standard&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;shadow&quot;|×|| || || ||1||1||1||0
|-
| || || || ||1||0||1
|-
|colspan=&quot;8&quot;|
|-
|rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;shadow&quot;|+|| || || ||1||1||1||0
|-
| ||1||1||1||0|| ||
|-
|colspan=&quot;8&quot;|
|-
| ||1||0||0||0||1||1||0
|}

== Һандарҙы үҙгәртеү ==

Икеле иҫәпләү системаһынан унарлы иҫәпләү системаһына үҙгәртеү өсөн түбәндәге 2 нигеҙенең дәрәжәләре таблицаһын ҡулланалар:

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;standard&quot;
|+
| 1024
| 512
| 256
| 128
| 64
| 32
| 16
| 8
| 4
| 2
| 1
|+
|}
1 цифрынан башлап бөтә цифрҙар икегә ҡабатлана.
1-ҙән һуң торған нөктә икеле нөктә тип атала.

=== Икеле һандарҙы унарлыға үҙгәртеү ===

'''110001&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;''' икеле һаны бирелһен, ти. Унарлыға үҙгәртеү өсөн уны разрядтары буйынса сумма рәүешендә түбәндәгесә күрһәтегеҙ:
{{начало цитаты}}
'''1''' * 2&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; = 49
{{конец цитаты|источник=}}
Шул уҡ бер аҙ икенсерәк:
{{начало цитаты}}
'''1''' * 32 +
'''1''' * 16 +
'''0''' * 8 +
'''0''' * 4 +
'''0''' * 2 +
'''1''' * 1 = 49
{{конец цитаты|источник=}}
Быны түбәндәгесә таблица рәүешендә яҙырға була:
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;standard&quot;
|+
| 512
| 256
| 128
| 64
| 32
| 16
| 8
| 4
| 2
| 1
|-----
|
|
|
|
| '''1'''
| '''1'''
| '''0'''
| '''0'''
| '''0'''
| '''1'''
|-----
|
|
|
|
| +32
| +16
| +0
| +0
| +0
| +1
|+
|}
Уңдан һулға хәрәкәт итегеҙ. Һәр икеле берәмек аҫтында аҫҡы юлда уның эквивалентын яҙығыҙ. Килеп сыҡҡан унарлы һандарҙы ҡушығыҙ.
Шулай итеп, 110001&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; икеле һаны 49&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; унарлы һанына тиң.&lt;br /&gt;

==== Кәсерле икеле һандарҙы унарлыға үҙгәртеү ====

'''1011010,101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;''' һанын унарлыға үҙгәртергә кәрәк. Был һанды түбәндәгесә яҙабыҙ:
{{начало цитаты}}
'''1''' * 2&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt; = 90,625
{{конец цитаты|источник=}}
Шул уҡ бер аҙ икенсерәк:
{{начало цитаты}}
'''1''' * 64 +
'''0''' * 32 +
'''1''' * 16 +
'''1''' * 8 +
'''0''' * 4 +
'''1''' * 2 +
'''0''' * 1 +
'''1''' * 0,5 +
'''0''' * 0,25 +
'''1''' * 0,125 = 90,625
{{конец цитаты|источник=}}
Йәки таблица буйынса:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| 64 || 32 || 16 || 8 || 4 || 2 || 1 ||   || 0.5 || 0.25 || 0.125
|-
| '''1''' || '''0''' || '''1''' || '''1''' || '''0''' || '''1''' || '''0''' || ''',''' || '''1''' || '''0''' || '''1'''
|-
| +64 || +0 || +16 || +8 || +0 || +2 || +0 ||   || +0.5 || +0 || +0.125
|}

=== Горнер ысулы менән үҙгәртеү ===
{{main|Метод Горнера}}
Һандарҙы икеленән унарлы системаға был ысул менән үҙгәртеү өсөн, цифрҙарҙы, алдан табылған һөҙөмтәне системаның нигеҙенә (был осраҡта 2) ҡабатлап, һулдан уңға ҡушырға кәрәк. Горнер ысулы менән ғәҙәттә икеленән унарлы системаға күсерәләр. Кире операция ҡатмарлы, сөнки икеле иҫәпләү системаһында ҡушыу һәм ҡабатлау күнекмәһе талап ителә.

Мәҫәлән, '''1011011&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;''' икеле һаны унарлы системаға ошолай күсерелә:
{{начало цитаты}}
0*2 + '''1''' = 1&lt;br /&gt;
1*2 + '''0''' = 2&lt;br /&gt;
2*2 + '''1''' = 5&lt;br /&gt;
5*2 + '''1''' = 11&lt;br /&gt;
11*2 + '''0''' = 22&lt;br /&gt;
22*2 + '''1''' = 45&lt;br /&gt;
45*2 + '''1''' = 91
{{конец цитаты|источник=}}

Йәғни унарлы системала был һан 91 тип яҙыла.

==== Горнер ысулы менән һандарҙың кәсер өлөшөн күсереү ====
Цифрҙар һандан уңдан һулға ҡарай алыналар һәм иҫәпләү системаһының нигеҙенә (2) бүленәләр.

Мәҫәлән '''0,1101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;'''
{{начало цитаты}}
(0 + '''1''')/2 = 0,5&lt;br /&gt;
(0,5 + '''0''')/2 = 0,25&lt;br /&gt;
(0,25 + '''1''')/2 = 0,625&lt;br /&gt;
(0,625 + '''1''')/2 = 0,8125
{{конец цитаты|источник=}}
Яуап: 0,1101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;= 0,8125&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;

=== Унарлы һандарҙы икелегә үҙгәртеү ===
19 һанын икелегә үҙгәртергә кәрәк икән, ти. Түбәндәге процедура менән файҙаланырға мөмкин:
{{начало цитаты}}
19/2 = 9 с остатком '''1'''&lt;br /&gt;
9/2 = 4 c остатком '''1'''&lt;br /&gt;
4/2 = 2 без остатка '''0'''&lt;br /&gt;
2/2 = 1 без остатка '''0'''&lt;br /&gt;
1/2 = 0 с остатком '''1'''
{{конец цитаты|источник=}}
Шулай итеп, беҙ һәр бүлендекте мы делим каждое частное на 2-гә бүләбеҙ һәм ҡалдыҡты икеле яҙыуҙың аҙағына яҙабыҙ. Бүлеүҙе ҡалдыҡ 0 булғанға тиклем дауам итәбеҙ. Һөҙөмтә уңдан һулға ҡарай яҙыла. Йәғни түбәндәге (1) цифры иң һулдағы була һәм башҡа шулай. Һөҙөмтәлә 19 һанын икеле яҙыуҙа табабыҙ: '''10011'''.

====  Унарлы кәсер һандарҙы икеле һандарға үҙгәртеү ====
Әгәр бирелгән һандың бөтөн өлөшө булһа, ул кәсер өлөшөнән айырым үҙгәртелә. Кәсер һанды унарлы иҫәпләү системаһынан икелегә күсереү түбәндәге алгоритм буйынса тормошҡа ашырыла:
* Кәсер икеле иҫәпләү системаһының нигеҙенә (2) ҡабатлана;
* Килеп сыҡҡан ҡабатландыҡтың бөтөн өлөшө  икеле иҫәпләү системаһындағы һандың өлкән разряды сифатында айырып алына;
* Әгәр килеп сыҡҡан ҡабатландыҡтың кәсер өлөшө нулгә тигеҙ булһа, йәки талап ителгән теүәллеккә өлгәшелһә, алгоритм тамамлана. Кире осраҡта ҡабатландыҡтың кәсер өәлөшө өҫтөндә иҫәпләүҙәр дауам итә.

Миҫал: '''206,116''' унарлы һанын икелегә күсерергә кәрәк икән, ти. 

Алдан һүрәтләнгән алгоритм буйынса бөтөн өлөшөн үҙгәртеү 206&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;=11001110&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; һөҙөмтәһен бирә. Дробную часть 0,116 кәсер өлөшөн 2 нигеҙенә ҡабатлайбыҙ, ҡабатландыҡтың бөтөн өлөшөн эҙләнгән икеле кәсер һандың өтөрҙән һуңғы разрядына яҙып барабыҙ:
{{начало цитаты}}
0,116 • 2 = '''0''',232&lt;br /&gt;
0,232 • 2 = '''0''',464&lt;br /&gt;
0,464 • 2 = '''0''',928&lt;br /&gt;
0,928 • 2 = '''1''',856&lt;br /&gt;
0,856 • 2 = '''1''',712&lt;br /&gt;
0,712 • 2 = '''1''',424&lt;br /&gt;
0,424 • 2 = '''0''',848&lt;br /&gt;
0,848 • 2 = '''1''',696&lt;br /&gt;
0,696 • 2 = '''1''',392&lt;br /&gt;
0,392 • 2 = '''0''',784&lt;br /&gt;
и т. д.
{{конец цитаты|источник=}}
Шулай итеп 0,116&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; ≈ 0,'''0001110110'''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;

Табабыҙ: 206,116&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; ≈ 11001110,0001110110&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;

== Ҡулланылышы ==

=== Цифрлы ҡоролмаларҙа ===

Икеле система [[Цифрлы сигнал|цифрлы ҡоролмаларҙа]] ҡулланыла, сөнки иң ябай система булып тора һәм түбәндәге талаптарға тап килә:
* Чем меньше значений существует в Системала ни тиклем әҙ ҡиммәттәр булһа, шул тиклем был ҡиммәттәр менән эш итеүсе айырым элементтарҙы әҙерләү ябайыраҡ. Айырып әйткәндә, икеле иҫәпләү системаһының ике цифры бик күп физик күренештәр менән күрһәтелергә мөмкин: ток бар (ток сик ҡиммәтенән ҙурыраҡ) — ток юҡ (ток сик ҡиммәтенән кәмерәк), магнит ҡырының индукцияһы сик ҡиммәтенән ҙурыраҡ йәки юҡ (магнит ҡырының индукцияһы сик ҡиммәтенән бәләкәйерәк) һәм башҡа шулай.
* Элемент торошоноң һаны ни тиклем әҙ булһа, шул тиклем тотҡарлыҡ тотороҡлолоғо ҙурыраҡ һәм ул шәберәк эшләй аласаҡ. Мәҫәлән, өс торошто көсөргәнеш, ток йәки  магнит ҡырының индукцияһы дәүмәле аша кодлау өсөн, ике сик ҡиммәте һәм  тотҡарлыҡ тотороҡлолоғона һәм мәғлүмәт һаҡлау ышаныслылығына булышлыҡ итеүсе ике [[компаратор]] индерергә кәрәк.{{нет АИ|17|11|2010}}
* Икеле арифметика ябайыраҡ. Һандар өҫтөндә төп ғәмәлдәр — ҡушыу һәм ҡабатлау таблицалары ябай.

Цифрлы [[электроника]]ла икеле иҫәпләү системаһында бер икеле разрядҡа икеле[[Регистр (цифрлы техника)|регистрҙың]] бер икеле разряды ярашлы, йәғни ике торошло (0,1) икеле [[триггер]].

Иҫәпләү техникаһында тиҫкәре икеле һандарҙы [[Өҫтәлмә код (һанды күрһәтеү)|өҫтәлмә кодта]] яҙыу киң ҡулланыла. Мәҫәлән, −5&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; һаны −101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; тип яҙылырға мөмкин, ләкин 32-битлы компьютерҙа 11111111111111111111111111111011&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; тип һаҡланасаҡ.

=== Инглиз үлсәү системаһында ===

Һыҙыҡлы үлсәмдәрҙе [[дюйм]]дарҙа күрһәткәндә традиция буйынса унарлы түгел, ә икеле кәсерҙәр ҡулланыла, мәҫәлән: 5¾″, 7&lt;sup style=&quot;font-size:xx-small&quot;&gt;15&lt;/sup&gt;/&lt;sub style=&quot;font-size:xx-small&quot;&gt;16&lt;/sub&gt;″, 3&lt;sup style=&quot;font-size:xx-small&quot;&gt;11&lt;/sup&gt;/&lt;sub style=&quot;font-size:xx-small&quot;&gt;32&lt;/sub&gt;″ һәм башҡа шулай.

== Дөйөмләштереү ==

Икеле иҫәпләү системаһы [[икеле код|икеле кодлау системаһы]] һәм нигеҙе 2 булған [[Күрһәткесле функция|күрһәткесле]] ауырлыҡ функцияһы  комбинацияһы булып тора. Әйтергә кәрәк, һан [[икеле код]]та яҙылырға мөмкин, ә был ваҡытта иҫәпләү системаһы икеле түгел, ә икенсе нигеҙ менән булырға мөмкин. Миҫал: [[икеле-унарлы кодлау]], унда унарлы цифрҙар икеле күренештә яҙыла, ә иҫәпләү системаһы — унарлы.

== Тарихы ==
* 8 [[триграмма]]нан һәм 64 [[Гексаграмма (Ицзин)|гексаграмманан]] тулы йыйылма, 3-битлы һәм 6-битлы цифрҙар аналогы, боронғо [[Ҡытай]]ҙа [[Книга Перемен]]дағы [[Ҡытай классик текстар|классик текстарҙа]] билдәле була. ''Книга Перемен''да ярашлы икеле цифрҙар (0-дән 63-кә тиклем) ҡиммәттәре менән тура килтереп урынлашҡан гексаграммалар тәртибе һәм уларҙы табыу ысулы Ҡытай ғалимы һәм философы [[Шао Юн]] тарафынан [[XI быуат]]та эшләнгән. Әммә [[Шао Юн]], ике символлы [[Кортеж (информатика)|кортеждарҙы]] [[Лексикографик тәртип|лексикографик тәртиптә]] урынлаштырғанда, икеле арифметика ҡағиҙәләрен аңлауын дәлилләүсе иҫбатлауҙар юҡ.

* [[Һиндостан|Һинд]] математигы [[Пингала]] ([[б. э. тиклем 200 йыл]]) икеле иҫәпләү системаһын беренсе билдәле ҡулланып, [[Метр (шиғырҙар)|поэзияны]] һүрәтләү өсөн математик нигеҙҙәрен эшләй&lt;ref&gt;
{{citation
|last1=Sanchez
|first1=Julio
|last2=Canton
|first2=Maria P.
|title=Microcontroller programming: the microchip PIC
|origyear=
|year=2007
|month=
|publisher=CRC Press
|location=Boca Raton, Florida
|isbn=0-8493-7189-9
|page=37
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995, ISBN 0-387-94544-X&lt;/ref&gt;.

* [[Андтар|Үҙәк Андтарҙа]] ([[Перу]], [[Боливия]]) дәүләт һәм йәмғиәт маҡсатында б. э. тиклем I—II мең йыллыҡта киң ҡулланылған мәғлүмәт базаһының прообразы булып [[Инктар]]ҙың төйөнлө яҙыуы — [[кипу]] тора, ул [[унарлы система|унарлы системаның]] һанлы яҙыуҙарынан&lt;ref&gt;{{книга|автор = Ordish George, Hyams, Edward.|часть = |заглавие = The last of the Incas: the rise and fall of an American empire|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = New York|издательство = Barnes &amp; Noble|год = 1996|том = |страницы = 80|страниц = |серия = |isbn = 0-88029-595-3|тираж = }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ кодлауҙың [[икеле система|икеле системаһында]] һанлы булмаған яҙыуҙарҙан тора&lt;ref&gt;{{cite web|title=Experts 'decipher' Inca strings|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4143968.stm|archiveurl=https://www.webcitation.org/611umbKKZ?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4143968.stm|archivedate=2011-08-18}}&lt;/ref&gt;. Кипуҙа беренсел һәм өҫтәлмә асҡыстар, позицион һандар, төҫ менән кодлау һәм ҡабатланыусы мәғлүмәттәрҙең ''серияларын төҙөү'' ҡулланыла&lt;ref&gt;{{cite book |author=Carlos Radicati di Primeglio, Gary Urton |title=Estudios sobre los quipus |page=49 | url=https://books.google.com/books?id=TmbajGgliYYC&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;. Кипу кешелек тарихында беренсе тапҡыр [[бухгалтер иҫәбе]]н алып барыуҙың [[икеләтә яҙыу]] кеүек ысулын ҡулланыу өсөн файҙаланылған&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite journal |author=Dale Buckmaster |title=The Incan Quipu and the Jacobsen Hypothesis |url=https://www.jstor.org/stable/2490534 |accessdate=2009-12-24 |journal=Journal of Accounting Research |volume=12 |issue=1 |pages=178—181 |year=1974}}&lt;/ref&gt;.

* Икеле цифрҙар комбинацияһы булған йыйылмалар [[Африка халыҡтары|африкалылар]] тарафынан, [[Урта быуаттар|урта быуат]] [[геомантия]]һы менән бер рәттән, традицион [[күрәҙәлек итеү]]ҙәрҙә ([[Ифа]] кеүек) ҡулланылған.

* [[1605 йыл]]да [[Бэкон, Фрэнсис|Френсис Бэкон]] алфавитының хәрефтәрен икеле цифрҙар эҙмә-эҙлелектәренә ҡайтарып ҡалдырырға мөмкин булған системаны һүрәтләй, улар үҙ сиратында теләһә ниндәй осраҡлы текстарҙа шрифттарҙың саҡ ҡына һиҙелерлек үҙгәреше кеүек кодланырға мөмкиндәр. Икеле кодлауҙың дөйөм теорияһы үҫешендә, был ысул теләһә ниндәй объекттарға ҡулланылырға мөмкин, тигән иҫкәртеү мөһим аҙым булып тора&lt;ref&gt;{{citation
|last=Bacon
|first=Francis
|authorlink=Francis Bacon
|title=The Advancement of Learning
|url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html
|accessdate=
|date=
|origyear=1605
|volume=6
|publisher=
|location=London
|language=
|isbn=
|doi=
|doi_brokendate=
|bibcode=
|id=
|page=
|pages=Chapter 1
}}
&lt;/ref&gt; (cм. [[Шифр Бэкона]]).

* Хәҙерге икеле система [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Лейбниц]] тарафынан [[XVII быуат]]та ''Explication de l’Arithmétique Binaire'' исемле хеҙмәтендә тулыһынса һүрәтләнгән&lt;ref&gt;http://www.leibniz-translations.com/binary.htm Leibniz Translation.com EXPLANATION OF BINARY ARITHMETIC&lt;/ref&gt;. Лейбниц иҫәпләү системаһында, хәҙерге икеле системаһындағы кеүек, 0 һәм 1 цифрҙары ҡулланылған. Ҡытай мәҙәниәте менән мауығыусы кеше булараҡ, Лейбниц [[Книга Перемен]] тураһында белгән һәм гексаграммалар 0-дән 111111-гә тиклемге икеле һандарға тап килеүен билдәләгән. Ул, был сағылдырыу Ҡытайҙың шул замандың фәлсәфәүи [[математика]]һында ҙур ҡаҙаныштарын раҫлаусы дәлил булып тороуы менән һоҡланған&lt;ref&gt;{{citation
|last=Aiton
|first=Eric J.
|authorlink=
|title=Leibniz: A Biography
|year=1985
|publisher=Taylor &amp; Francis
|location=
|isbn=0-85274-470-6
|doi=
|pages=245–8
}}&lt;/ref&gt;.

* [[1854 йыл]]да инглиз математигы [[Буль, Джордж|Джордж Буль]] [[алгебра]]ик системаларҙы [[логика]]ға ҡулланылышта һүрәтләүсе хеҙмәтен баҫтырып сығара, ул хәҙерге ваҡытта [[Булева алгебра]] йәки [[логика алгебраһы]] булараҡ билдәле. Уның логик иҫәпләмәһенә хәҙерге заман цифрлы электрон схемалар эшләүҙә мөһим роль үтәргә насип була.

* [[1937 йыл]]да [[Шеннон, Клод Элвуд|Клод Шеннон]] [[Массачусет технология институты|MIT]]та ''Символический анализ релейных и переключательных схем'' исемле кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлауға тәҡдим итә, унда булева алгебра һәм икеле арифметика электрон реле һәм күсереп ялғағыстарға ҡарата ҡулланылған. Бөтә хәҙерге заман [[цифрлы техника]] асылда Шеннондың диссертацияһына нигеҙләнгән.

* [[1937 йыл]]дың ноябрендә, аҙаҡ [[Bell Labs]]та эшләүсе [[Штибиц, Джордж Роберт|Джордж Штибиц]], реле базаһында «Model K» компьютерын (инглиз теленән «'''K'''itchen», йыйыу башҡарылған кухня) яһай, ул икеле ҡушыуҙы башҡара. 1938 йыл аҙағында Bell Labs Штибиц етәкселегендә тикшеренеү программаһын йәйелдерә. Уның етәкселегендә эшләнгән, 1940 йылдың 8 ғинуарында әҙер булған компьютер [[Комплекслы һан|комплекслы һандар]] менән ғәмәлдәр башҡара белә. [[Дартмут колледж]]ында [[American Mathematical Society]] конференцияһында демонстрациялау ваҡытында, 1940 йылдың 11 сентябрендә, Штибиц алыҫтағы комплекслы һандар калькуляторына телефон линияһы буйынса [[телетайп]] ҡулланып командалар ебәреү мөмкинлеген демонстрациялай. Был алыҫтағы иҫәпләү машинаһын телефон линияһы ярҙамында ҡулланырға беренсе маташыу була. Демонстрациялау шаһиты булған  конференцияла ҡатнашыусылар араһында [[Нейман, Джон фон|Джон фон Нейман]], [[Мокли, Джон Уильям|Джон Мокли]] һәм [[Винер, Норберт|Норберт Винер]] була, аҙаҡ улар был турала үҙҙәренең мемуарҙарында яҙалар.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
* Новосибирск Академҡаласығында [[Рәсәй фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең иҫәпләү технологиялары  институты]] (элекке СССР фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Иҫәпләү Үҙәге) бинаһының [[фронтон]]ында 70&lt;sub&gt;&lt;small&gt;10&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;-ға тигеҙ булған 1000110 икеле һан бар, ул бинаны төҙөү датаһын символлаштыра ([[1970 йыл]]).

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Битовые операции]]
* [[Иҫәпләү системалары]]
* [[Бит]]
* [[Байт]]
* [[Единицы измерения информации]]
* [[Логические элементы|Двоичные логические элементы]]
* [[Триггер|Двоичный триггер]]
* [[Двоично-десятичный код]]
* [[Двоичное кодирование]]
* [[Азбука Морзе]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Бинарное счисление}}
* [http://www.edu.sbor.net/mars/info/prof/m_mater/mat/teoria2/1.html#pt1 Учебное пособие «Арифметические основы ЭВМ и систем». Часть 1. Системы счисления] 
* [http://calc.50x.eu/ Hexadecimal Decimal Binary Octal Converter for programmers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221235227/http://calc.50x.eu/ |date=2011-02-21 }}
* [http://calc-x.ru/bin_to_dec_form.php Конвертер целых и дробных чисел из двоичной системы счисления в десятичную].
* {{книга |автор= [[Фомин, Сергей Васильевич|Фомин С. В.]]|заглавие=Системы счисления|серия=[[Популярные лекции по математике]]|год=1987|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страниц=48|ссылка=http://plm.mccme.ru/ann/a40.htm}} ([http://www.math.ru/lib/files/plm/v40.djvu альтернативная ссылка]), ([https://search.rsl.ru/ru/record/01001023369 альтернативная ссылка на сайт РГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180506040245/https://search.rsl.ru/ru/record/01001023369 |date=2018-05-06 }})
* {{книга |заглавие=Системы счисления : методические указания и задание к самостоятельной работе по дисциплине &quot;Информатика&quot; для студентов всех специальностей|год=2009|место=Саратов|издательство=[[Саратовский государственный технический университет имени Ю. А. Гагарина|Саратовский гос. технический ун-т]]|страниц=24|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01008675165}} 
* {{книга |автор= Любомудров А.А.|заглавие=Системы счисления. Методы перевода чисел из позиционной системы счисления с основанием p1 в позиционную систему счисления с основанием p2|год=2009|место=М.|издательство=[[Национальный исследовательский ядерный университет «МИФИ»|НИЯУ МИФИ]]|страниц=28|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/02000022563}} 
* {{книга |автор= Андреева Е. В.|заглавие=Системы счисления и компьютерная арифметика : учеб. пособие. — изд. 3-е|год=2004|место=М.|издательство=Бином. Лаб. знаний|страниц=254|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01002462465}} 
* {{YouTube|cPOgHCqecxY|Системы счисления (16 сент. 2014 г.)|logo=1}}
* {{YouTube|Xd4WMmmGDHc|МГИУ : Информатика. Выпуск 1. Системы счисления. (21 февр. 2014 г.)|logo=1}}

{{ВС}}

[[Категория:Иҫәпләү системалары]]
[[Категория:Икеле арифметика|*]]
[[Категория:Готфрид Вильгельм Лейбниц]]</text>
      <sha1>0i6u3mwjwa96rw9ombqugip9jkkdmls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жуков һәйкәле (Минск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148761</id>
    <revision>
      <id>1300919</id>
      <parentid>877579</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3799" sha1="p9hq1a3xzzj6anygkouj9u936x9xkx1" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Zukov_Minsk.jpg|мини|Минск ҡалаһында Г. К. Жуков һәйкәле]]
'''Георгий Жуков һәйкәле''' — [[Минск]] ҡалаһында Жуков исемендәге скверҙағы һәйкәл (Тимер юл урамы һәм Жуков проспекты киҫешкән ергә яҡын).

Дүрт тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] [[Жуков Георгий Константинович|Г. К. Жуковтың]] бюсы [[2007 йыл]]дың [[8 май]]ында ҡуйыла. Монументты асыу тантанаһына ветерандар, хәрби һәм оло йәштәге кешеләр киләләр. Ҡулдарына улар ҡыҙыл ҡәнәфер тотҡан булалар.

[[Беларусь|Белоруссия]] биләмәһендә Г. К. Жуков 17 йыл самаһы хеҙмәт итә һәм кавалерия эскадроны командирынан Белорусь айырым хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы урынбаҫарына тиклем юл үтә. Һәйкәлде асыусы Минск ҡала башҡарма комитеты [[Мэр|рәйесе]] урынбаҫары Михаил Титенков һүҙҙәре буйынса, «[[1944 йыл|1944 йылдың]] йәйендә туранан-тура маршал етәкселеге аҫтында Белоруссияны немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итеү буйынса „Багратион“ операцияһы тормошҡа ашырыла. Уның етәкселегендәге I Белоруссия фронты ғәскәрҙәре ике күрше фронт менән бергә эш итеп Висла-Одер операцияһын уңышлы тормошҡа ашыралар, дошмандың [[Берлин]] группировкаһын тар-мар итәләр һәм [[Адольф Гитлер|Гитлер]] рейхы баш ҡалаһын баҫып алалар. Ә 8 майҙа Жуков нацистик Германияның капитуляцияһын ҡабул итә».

Ветерандар һәм [[Минск]] ҡала башҡарма комитеты аҡсаһына [[Скульптура|скульптор]] Анатолий Арцимович һәм архитектор Александр Жилинский проекты буйынса төҙөлгән һәйкәлдең [[Ҡиммәт|хаҡы]] яҡынса 100 миллион һумға баһалана.

Бынан тыш, ветерандар үтенесе буйынса Минск ҡалаһындағы 83-сө урта мәктәпкә маршал Г. К. Жуков исеме бирелә.

== Һылтанмалар ==
* [http://naviny.by/rubrics/society/2007/05/07/ic_news_116_270330/ В Минске открыт бюст маршалу Георгию Жукову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111204232144/http://naviny.by/rubrics/society/2007/05/07/ic_news_116_270330/ |date=2011-12-04 }}
* [http://www.ntv.ru/novosti/108819/ В Минске открыли памятник Георгию Жукову]
* [http://rg.ru/2008/05/15/zhukov.html Дочь Г. К. Жукова встретилась с белорусскими ветеранами у памятника отцу]
* [http://kp.by/daily/23898/144535/ Памятник Жукову в Минске открывали под дождём]

[[Категория:Һәйкәлдәр]]
[[Категория:Минск һәйкәлдәре|Жуков]]
[[Категория:Георгий Жуков һәйкәлдәре|Минск]]
[[Категория:Бюстар]]</text>
      <sha1>p9hq1a3xzzj6anygkouj9u936x9xkx1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Екатерина II һәйкәле (Вышний Волочёк)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149142</id>
    <revision>
      <id>1300910</id>
      <parentid>1264592</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T16:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7209" sha1="8at8sjm6tvam6hvz3czlljd7l1v1026" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Екатерина II һәйкәле''' — рус императоры [[Екатерина II|Бөйөк Екатерина II]] хөрмәтенә 2007 йылдың 16 сентябрендә Вышний Волочек ҡалаһындағы һәйкәле. Һәйкәл Ванчаков линияһы һәм Ҡазан проспекты киҫешкән урында, Вениция скверы һәм Вышний Волочек драмтеатры араһында урынлашҡан.

== Һәйкәл һүрәтләмәһе ==
Бронза һәйкәлдә император Екатерина II тәхеттә мөһабәт ултыра, тәхеттең ҡул терһәктәре өсөн таяуыстары бөркөт баштары, аяҡтары бөркөт тәпәйҙәре менән биҙәлгән, уның түбәһендә — [[Рәсәй]] гербы. Император күркәм кейемдә, күлдәге өҫтөндә ҡыйбатлы мех менән ситтәре биҙәлгән мантия. Ул уң ҡулында скипетр тотҡан, һул ҡулында— таж, ул Вышний Волочек ҡалаһын булдырыу тураһындағы указдың символы. Монументтың бейеклеге 2 метр 80 сантиметр, ауырлығы 1700 килограмм. Гранит постамент Махсус майҙансыҡта һәйкәл ҡуйыу өсөн гранит постамент эшләнгән&lt;ref&gt;[http://www.tverlife.ru/news/27671.html Диалог өсөн иң яҡшы урын]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Һәйкәл авторы — атҡаҙанған рәссам Юрий Злотя.

== Һәйкәл тарихы ==
[[Файл:Вышний_Волочёк._Памятник_Екатерине_II..jpg|мини|Ваших Волочек. Екатерина II һәйкәле.]]
[[1770 йыл]]дың 28 майындағы Сенатҡа император Екатерина II Вышний Волочектың административ статусы мәсьәләһен, йәғни ҡала булдырыуҙы, ҡарарға бойора. Ә ике йылдан һуң, 1772 йылдың 2 апрелендә ҡала гербы тураһындағы мәсьәләне ҡарарға бойора. Герб зәңгәр тупһалы террасала осоноң өҫтөндә аҫ тиреһе булған көмөш ҡалҡандан һәм йөк тейәлгән кәмәләге император тажынан ғибәрәт&lt;ref&gt;[http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=68&amp;root=1/19/ Оба Ваших Волочек учреждениелары слобода, Борович, валдай ҡалаһына һәм осташевский. 1770 й. императрица екатерина ii указы сыҡты ри псз i 28 май, № 13468, 19, 68 Б.]&lt;/ref&gt;.

Бөйөк Екатерина II Вышний Волочокта ҡалаға статус биргән өсөн хөрмәтләйҙәр. Император һәйкәлен «Диалог культур на Великом водоразделе» икенсе мәҙәни-туристик форумын асыуға планлаштыралар.

== Һәйкәл асыу ==
«Диалог культур на Великом водоразделе» икенсе мәҙәни-туристик форумының иң мөһим пункты булып Вышний Волочек ҡалаһында императорға һәйкәл ҡуйыу тора&lt;ref&gt;[http://tver.rfn.ru/rnews.html?id=22997 Волочок үтә. Ваших Икенсе мәҙәни-туристик форум «бөйөк һыу бүленешендә мәҙәниәте Диалогы»]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Башта, элекке этикет буйынса, императорҙы ололап күрһәтеү маҡсатында уның алдынан фрейлиналары Тверь ПВО-һы тынлы оркестры музыкаһы аҫтында бейеп уҙа. Артабан Преображенский полк маршы һәм Вышний Волочектың хәҙерге гимны яңғырай&lt;ref&gt;[http://www.karavan.tver.ru/html/n1016/main.php Диалог мәҙәниәтен бөйөк һыу бүленешендә. Императрица һәйкәл: заман бәйләнешен өҙмәйенсә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707174127/http://www.karavan.tver.ru/html/n1016/main.php |date=2017-07-07 }}&lt;/ref&gt;.Һәйкәлде рәсми асыу тантанаһында [[Тверь өлкәһе]] губернаторы Михаил Зайцев, ҡаланың мэры Марк Хасаинов һәм башҡалар ҡатнаша. һәйкәлде [[Тверь]] һәм Кашино архиепискобы Виктор изгеләндерә.

== Вандаллыҡ ҡылыу ==
Билдәһеҙ вандалдар 2011 йылдың йәйендә Бөйөк Екатерина II скульптураһындағы скипетрҙың бер өлөшөн ҡырҡып алған. Юғалтыуҙы башта һиҙмәй ҡалалар, шунлыҡтан вандаллыҡ ҡылыусыларҙы таба алмайҙар&lt;ref&gt;[http://tver.mk.ru/articles/2011/08/10/613299-vandalyi-izurodovali-pamyatnik-ekaterine-ii-v-vyishnem-volochke.html Екатерина ii һәйкәлде вандалдар йолҡҡосланған Ваших Волочок]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{Китап|автор=|часть=Екатерина II и её роль в истории Вышнего Волочка; Историческая память в городских монументах. Памятник Екатерине II|ссылка часть=|заглавие=Вышний Волочёк. Визитная карточка|оригинал=|ссылка=http://v.volochekadm.ru/vizitnaia_kartochka_vishnego_volochka|викитека=|ответственный=С.В. Медведев|издание=1-е|место=Тверская область, Вышний Волочёк|издательство=&quot;Ирида-Прос&quot;|год=2012|том=|страницы=14,35|столбцы=|страниц=48|серия=|isbn=978-5-93488-099-7|тираж=2 000|ref=}}
* ''Злотить Юрий Викторович'' [http://zlotya.ru/ рәсми сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160113140530/http://zlotya.ru/ |date=2016-01-13 }}.
[[Категория:2007 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]][[Категория:Һәйкәлдәр]]</text>
      <sha1>8at8sjm6tvam6hvz3czlljd7l1v1026</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишем (Төмән өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150573</id>
    <revision>
      <id>1300940</id>
      <parentid>1259407</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T04:34:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17301" sha1="pqax04vnk7e4w9faggwrnpwq06cek5h" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ишем''' ({{lang-ru|Иши́м}}) — [[Рәсәй]]ҙең [[Төмән өлкәһе]]ндәге [[ҡала]], Ишем районының административ үҙәге. [[Иртыш]] ҡушылдығы [[Ишем (йылға)|Ишем йылғаһының]] һул ярында урынлашҡан. ''Ишем ҡалаһы'' [[муниципаль берәмеге]], Рәсәй ҡалаһы статусына эйә&lt;ref&gt;[http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/ustav.htm?id=10996930@cmsArticle Устав городаа Ишим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630082635/http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/ustav.htm?id=10996930@cmsArticle |date=2015-06-30 }}&lt;/ref&gt;.

1687 йылда ''Коркина слобода'' тигән атама менән нигеҙ һалынған, 1782 йылдан Ишем ҡалаһы {{Переход|#История}}.

Халҡы — 65 142 кеше (2018).Ҡала ерҙәренең дөйөм майҙаны — 4 610 га&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10292720@cmsArticle Географическая справка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630042612/http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10292720@cmsArticle |date=2015-06-30 }}&lt;/ref&gt;. Урамдарының дөйөм оҙонлоғо — 232,1 км, шуларҙан асфальт-бетон юлдары — 146,1 км. Ишем тимер юл вокзалы, автовокзал бар.

== Тарихы ==
[[Файл:Богоявленский собор. Ишим.jpg|thumb|200px|left|Богоявление соборы. 1793 йылда һалынған. Ҡаланың архитектура ҡомартҡыларының береһе, Ишемдәге һәм Ишемь буйындағы тәүге таш ҡорам. Унда билдәле урыҫ әкиәтсе-яҙыусыһы [[Ершов Пётр Павлович|Пётр Ершов]] суҡындырылған]]

1670 йылда нигеҙ һалынған&lt;ref&gt;[http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10551999@cmsArticle Визитная карточка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630034246/http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10551999@cmsArticle |date=2015-06-30 }}&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1687 йылда&lt;ref&gt;[http://www.kmishim.ru/historyishim/ishimskiihronograf/ Ишемский краеведческий музей. Ишемский хронограф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923123532/http://www.kmishim.ru/historyishim/ishimskiihronograf/ |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;) ''Коркина слобода'' булараҡ барлыҡҡа килгән. 1721 йылдан даими рәүештә Никола йәрминкәһе үткәрелә башлаған.

1782 йылда слобода [[Екатерина II]] указы менән ''Ишем'' ҡалаһы статусы алған. Ҡаланың атамаһы эргәһендәге йылғаныҡынан алынған.

Төп Себер трактында географик йәһәттән уңайлы урынлашып, ҡалаТубыл губернияһының иң бай игенселек менән малсылыҡ округтары солғауында [[Себер|Көнбайыш Себер]]ҙең эре сауҙа йәрминкәләре үҙәгенә әүерелә. XIX быуатта йыл һайын декабрь айында Никола йәрминкәһе үткәрелгән&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10526654@cmsArticle Историческая справка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630083123/http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10526654@cmsArticle |date=2015-06-30 }}&lt;/ref&gt;.

1875 йылдың 21 октябрендә Ишемский ҡала банкыһы асыла&lt;ref&gt;[http://www.finhistory.org/sobyitiya-kalendarya/otkryitie-ishimskogo-gorodskogo-banka.html Открытие Ишимского городского банка]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. XIX быуат ахырына Ишемдә биш тире иләү, дүрт һабын ҡайнатыу, алты һарыҡ тиреһе эшкәртеү, һигеҙ быйма баҫыу, ун алты тимерлек, һигеҙ кирбес һуғыу, ике араҡы сығарыу, ике майшәм, ике май һығыу һәм бер һыра заводы эшләп килә. 1817 йылдан 1871 йылғаса ҡалала уҡыу йорттары асыла&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

1913 йылда ҡаланан ике саҡрымдағы Ишем станцияһы аша тәүге поездар үтә&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

1921 йылда Ишем өйәҙе Төньяҡ Себер восстаниеһы үҙәгенә әүерелә.

1917—1923 йылдарҙа Ишем Төмән губернияһына ла, РСФСР-ҙың Урал өлкәһенә лә (1923—1930), Төмән өлкәһенә лә (1931—1934), Силәбе өлкәһенә лә (1934—1935), Омск өлкәһенә лә (1935—1944) инеп ала. 1944 йылдан Ишем ҡалаһы Төмән өлкәһе составында&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

Ҡала составына төрлө йылдарҙа яҡын-тирә ауылдар индерелә бара.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Ишемгә бер нисә предприятие эвакуацияланып килә.

Ҡала янында Ишем аэродромы урынлашҡан ([[РОСТО]]).

1982 йылдың 10 авгусында Ишем СССР Юғары Советы Президиумы [[«Почёт Билдәһе» ордены]] менән бүләкләнә.

1990 йылда Ишем ҡалаһы Рәсәйҙең тарихи урындары исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;[http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/ustav.htm?id=10996930@cmsArticle Устав ҡалаа Ишема] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630082635/http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/ustav.htm?id=10996930@cmsArticle |date=2015-06-30 }}&lt;/ref&gt;

== Дөйөм физик-географик тасуирламаһы ==
[[Файл:Ishim train station, may 2, 2011.jpg|thumb|250px|Тимер юл вокзалы]]

Ҡала [[Иртыш]] ҡушылдығы [[Ишем (йылға)|Ишем йылғаһының]] һул ярында, [[Себер|Көнбайыш Себер]]ҙең урман-далалы зонаһында, Ишем тигеҙлеге сиктәрендә урынлашҡан. Ҡала янында федераль әһәмиәттәге Синицинский бор тигән тәбиғәт ҡомартҡыһы менән данлы&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Төньяҡтан ҡаланы Ҡарасүл йылғаһы урап аға&lt;ref&gt;[http://www.etomesto.ru/map-genshtab_o-42/?z=1&amp;x=69.483703935456&amp;y=56.114838188039 O-42 карты Генштаба СССР. Тобольск, Ишем]&lt;/ref&gt;.

Мөһим транспорт үҙәге: ҡала аша Транссебер тимер юл магистрале, федераль әһәмиәттәге автомобильная юлы {{табличка-ru|Р|402}} (Төмән — Омск), автомобиль юлы {{табличка-ru|Р|403}} (Ишем — Петропавловск ([[Ҡаҙағстан]])) үтә.

=== Климаты ===
Климаты уртаса континентальный. Абсолют температура максимумы Ишемдә 38,0 °C — 1952 йылдың июлендә теркәлгән, абсолют температура минимумы −51.1 °C , 1968 йылдың декабрендә теркәлгән. Йәйге уртаса температура — 17 °C, ҡышҡы −16.7 °C. Ишемдә йылына уртаса 397.0 мм яуым-төшөм була&lt;ref&gt;[http://ww24.ru/climate/28573 Климат Ишема. Климатические характеристики Ишема] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630101526/http://ww24.ru/climate/28573 |date=2015-06-30 }}&lt;/ref&gt;.

* Уртаса йыллыҡ һауа дымлылығы — 73 %. Уртаса айлыҡ дымлылыҡ — майҙа 58 %-ҡа тиклем, ноябрҙә — 81 % .
* Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 3,2 м/с . Уртаса айлыҡ тиҙлек — 2,6 м/с (июль, августа) — 3,7 м/с (апрель)&lt;ref&gt;[http://meteo.ru/pogoda-i-klimat/197-nauchno-prikladnoj-spravochnik-klimat-rossii Справочник «Климат Рәсәйи»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170406042041/http://meteo.ru/pogoda-i-klimat/197-nauchno-prikladnoj-spravochnik-klimat-rossii |date=2017-04-06 }}&lt;/ref&gt;.

{{Климат города
|ҡала_род=Ишема (норма 1981—2010 гг.)
|Источник=&lt;ref&gt;[http://meteo.ru/it/178-aisori ФГБУ &quot;ВНИИГМИ-МЦД&quot;.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Абсолютные максимумы и минимумы температуры за всё время наблюдения из [http://meteo.ru/pogoda-i-klimat/197-nauchno-prikladnoj-spravochnik-klimat-rossii справочника &quot;Климат Рәсәйи&quot;]&lt;/ref&gt;. 
| Янв_ср=-16.2         | Янв_ср_осад=19
| Фев_ср=-15.2         | Фев_ср_осад=14
| Мар_ср=-7.6          | Мар_ср_осад=14
| Апр_ср=3.2           | Апр_ср_осад=21
| Май_ср=11.7          | Май_ср_осад=36
| Июн_ср=17.5          | Июн_ср_осад=47
| Июл_ср=19.0          | Июл_ср_осад=63
| Авг_ср=16.2          | Авг_ср_осад=57
| Сен_ср=9.9          | Сен_ср_осад=44
| Окт_ср=3.2           | Окт_ср_осад=29
| Ноя_ср=-7.4          | Ноя_ср_осад=26
| Дек_ср=-13.9         | Дек_ср_осад=23
| Год_ср=1.7           | Год_ср_осад=393
| Янв_а_макс=3.9       | Янв_а_мин=-47.3
| Фев_а_макс=4.0       | Фев_а_мин=-46.3
| Мар_а_макс=14.2      | Мар_а_мин=-42.0
| Апр_а_макс=30.6      | Апр_а_мин=-29.0
| Май_а_макс=36.5      | Май_а_мин=-12.0
| Июн_а_макс=38.0      | Июн_а_мин=-2.8
| Июл_а_макс=38.0      | Июл_а_мин=1.4
| Авг_а_макс=36.5      | Авг_а_мин=-3.3
| Сен_а_макс=32.4      | Сен_а_мин=-9.3
| Окт_а_макс=24.8      | Окт_а_мин=-29.6
| Ноя_а_макс=16.0      | Ноя_а_мин=-40.3
| Дек_а_макс=4.1       | Дек_а_мин=-51.1
| Год_а_макс=38.0      | Год_а_мин=-51.1
|}}

{{Климат города
|ҡала_род=Ишема
|Источник=[http://ru.climate-data.org/location/1774/ Climate-data.org]
| Янв_ср=-18.3 | Янв_ср_осад=17
| Фев_ср=-17.2 | Фев_ср_осад=13
| Мар_ср=-9.3 | Мар_ср_осад=12
| Апр_ср=2.6 | Апр_ср_осад=25
| Май_ср=11.0 | Май_ср_осад=31
| Июн_ср=16.8 | Июн_ср_осад=57
| Июл_ср=18.9 | Июл_ср_осад=70
| Авг_ср=15.8 | Авг_ср_осад=57
| Сен_ср=10.2 | Сен_ср_осад=40
| Окт_ср=1.5 | Окт_ср_осад=31
| Ноя_ср=-8.6 | Ноя_ср_осад=24
| Дек_ср=-14.8 | Дек_ср_осад=18
| Год_ср=0.7 | Год_ср_осад=395
| Янв_ср_мин=-22.7 | Янв_ср_макс=-13.8
| Фев_ср_мин=-21.9 | Фев_ср_макс=-12.5
| Мар_ср_мин=-14.2 | Мар_ср_макс=-4.2
| Апр_ср_мин=-2.2 | Апр_ср_макс=7.5
| Май_ср_мин=5.0 | Май_ср_макс=17.1
| Июн_ср_мин=10.9 | Июн_ср_макс=22.7
| Июл_ср_мин=13.6 | Июл_ср_макс=24.3
| Авг_ср_мин=10.7 | Авг_ср_макс=20.9
| Сен_ср_мин=5.3 | Сен_ср_макс=15.4
| Окт_ср_мин=-2.2 | Окт_ср_макс=5.3
| Ноя_ср_мин=-12.3 | Ноя_ср_макс=-4.8
| Дек_ср_мин=-18.9 | Дек_ср_макс=-10.6
| Год_ср_мин=-4.1| Год_ср_макс= 5.6
| Янв_а_макс= | Янв_а_мин=
| Фев_а_макс= | Фев_а_мин=
| Мар_а_макс= | Мар_а_мин=
| Апр_а_макс= | Апр_а_мин=
| Май_а_макс= | Май_а_мин=
| Июн_а_макс= | Июн_а_мин=
| Июл_а_макс= | Июл_а_мин=
| Авг_а_макс= | Авг_а_мин=
| Сен_а_макс= | Сен_а_мин=
| Окт_а_макс= | Окт_а_мин=
| Ноя_а_макс= | Ноя_а_мин=
| Дек_а_макс= | Дек_а_мин=
| Год_а_макс= | Год_а_мин=
|}}

== Халҡы ==
{{ Население | Ишим | Столбцов=11}}

{{население| Ишим |график}}

{{ Численность городов России }}

== Туғандаш ҡалалар ==
* {{Флаг США}} Гранд-Форкс, Төньяҡ Дакота ([[АҠШ]])
* {{Рәсәй}} Суровикино, Волгоград өлкәһе (2017 йылдан)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t-l.ru/233601.html|title=Ишем и Суровикино стали городами-побратимами|publisher=t-l.ru|lang=ru|accessdate=2017-09-29}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Ишем, окружный ҡала Тобольской губернии}}
* {{книга|заглавие=Административно-территориальное деление Төмәнской области (XVII—XX вв.)|место=Төмәнь|год=2003|страниц=304|isbn=5-87591-025-9}}
* ''Гультяев Н. Е., Волкова М. П.'' Эволюция хозяйственно-экономического развития ҡалаа Ишема //Западносибирское краеведение. Вып. 2. Ишем, 1997. С. 126—130. — ISBN 5-900142-14-0
* Ишем далёкий — близкий: Научно-популярные очерки. Ишем. 1997. 182 с — ISBN 5-900142-20-5
* Ишем: Исторические очерки. Ишем, 1995. 64 с.
* Ишем: Прошлое и настоящее: Библиографический указатель. Ишем, 1991. 144 с.
* Ишемский хронограф //Западносибирское краеведение. Вып. 2. Ишем, 1997. С. 143—153. — ISBN 5-900142-14-0
* ''Калинина М. Ф.'' Времена. Люди и судьбы //Коркина слобода. Краеведческий альманах. Вып. 3. Ишем, 2001. С. 149—158 — {{ISBN с опечаткой|номер_с_опечаткой=5-700142-19-1}}&lt;!-- Контрольная сумма не совпадает --&gt; ''(начало)''
* ''Калинина М. Ф.'' Времена. Люди и судьбы //Коркина слобода. Краеведческий альманах. Вып. 4. Ишем, 2002. С. 142—163. — ISBN 5-900142-33-7 ''(окончание)''
* ''Пашков Ф. М.'' Как Коркина слобода стала Ишемом //Коркина слобода. Краеведческий альманах. Вып. 4. Ишем, 2002. С. 5—9. — ISBN 5-900142-33-7
* ''Пашков Ф. М.'' Пётр Онофриев //Коркина слобода. Вып. 1. Ишем, 1999. С. 44—47. — ISBN 5-900142-50-7
* ''Шилова Е. В.'' Ишем в начале XIX века (общий обзор) //Западносибирское краеведение. Вып. 3. Ишем, 2000. С. 118—124. — ISBN 5-900142-29-9

== Һылтанмалар ==
* [http://ishim.admtyumen.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200319101230/https://ishim.admtyumen.ru/ |date=2020-03-19 }} Сайт администрации городаа]
* [http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/ishim.htm История герба Ишима]
* [http://ershov.ishimkultura.ru/ Культурный центр (музей) П. П. Ершова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714182329/http://ershov.ishimkultura.ru/ |date=2014-07-14 }}
* [http://ishim.admtyumen.ru/mo/ishim/about_OMSU/more.htm?id=10551999@cmsArticle Визитная карточка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630034246/http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10551999@cmsArticle |date=2015-06-30 }} Официальный сайт администрации города
* [http://ishimka.ru/ Ишимка.ру — информационный портал города]
* [http://ishim.info Ишим.инфо — онлайн-справочник и карта ҡалаа Ишим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926110601/http://ishim.info/ |date=2020-09-26 }}

[[Категория:Ишем|*]]
[[Категория:Төмән өлкәһе ҡалалары]]</text>
      <sha1>pqax04vnk7e4w9faggwrnpwq06cek5h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Егоров Александр Ильич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153471</id>
    <revision>
      <id>1300907</id>
      <parentid>1218074</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T15:51:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24787" sha1="o8uk0p7tzsy9fafxx32h3g710ty1okb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Александр Ильич''' '''Егоров''' ([[13 октябрь]] [[1883 йыл]] — [[23 февраль]] [[1939 йыл]]) — [[СССР|совет]] хәрби етәксеһе, Советтар Союзы Маршалы ([[1935 йыл|1935]]).

[[Беренсе донъя һуғышы]] өсөн — Георгий ҡоралына һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] өсөн Почетлы революцион ҡоралына лайыҡ була.

1918 йылдың июленән РКП(б) ағзаһы.

== Биографияһы ==
[[Файл:Харьков_Троцкий_Егоров_смотр_1919.jpg|справа|мини|250x250пкс| Троцкий һәм Егоров [[Харьков]]та ҡаланы аҡтарға ҡалдырып китер алдынан [[1919 йыл|1919]]]]
[[Файл:St_14.jpg|справа|мини|250x250пкс|Егоров һәм [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]]]]
[[Файл:5marshals_01.jpg|справа|мини|250x250пкс|Беренсе биш Советтар Союзы маршалдары (һулдан уңға): [[Тухачевский Михаил Николаевич|Тухачевский]], [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]], Егоров (ултыралар); [[Будённый Семён Михайлович|Будённый]] һәм [[Блюхер Василий Константинович|Блюхер]] (торалар)]]
[[1883 йыл]]дың 13 (25) октябрендә [[Һамар губернаһы]] (хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]) [[Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе)|Быҙаулыҡ]] ҡалаһында күп балалы мещан ғаиләһендә тыуа.

[[1901 йыл]]да Һамар классик гимназияһын тамамлай.

=== Император армияһында хеҙмәте ===
Шул уҡ йылда ирекле хәрби хеҙмәткәр булып Несвиж гренадер полкына ҡабул ителә. Беренсе разряд менән Ҡаҙан пехота юнкер училищеһын тамамлай (1902—1905 йылдарҙа уҡый). [[1905 йыл]]дың 22 апрелендә подпоручик дәрәжәһендә сығарыла ([[1904 йыл]]дың 9 апреленән ололоҡ менән) һәм 13-се Эриван лейб-гренадер полкына тәғәйенләнә.

Автобиографияһында, [[1904 йыл]]да эсерҙәргә ылыҡтым, тип яҙа.

Рус император армияһының кадрҙағы хәрби хеҙмәткәре, [[Беренсе донъя һуғышы]] ҡатнашыуысыһы. 1916 йылдың ғинуарында капитан дәрәжәһендә Алексеев хәрби училищеһы ҡарамағында хеҙмәт иткән Егоров Бөйөк Кенәз Михаил Николаевич Тифлис хәрби училищена күсерелә, унда ул хәрби фәндәрҙе прапорщиктарҙы әҙерләгән тиҙләтелгән курста уҡыта&lt;ref&gt;Высочайшие Приказы за январь 1916 г. — С. 9.&lt;/ref&gt;, бер үк ваҡытта училище начальнигы ярҙамсыһы булып тора. 1916 йылдың 21 авгусында 2-се Кавказ кавалерия корпусы штабы йомоштар буйынса штаб-офицеры вазифаһын ваҡытлыса үтәүсе итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;ВП от 21 августа 1916 г. — С. 21.&lt;/ref&gt;. 1916 йылдың 6 декабренән подполковник дәрәжәһендә (1916 йылдың 15 авгусынан ололоҡ (старшинство)&lt;ref&gt;ВП от 5 декабря 1916 г. — С. 26.&lt;/ref&gt;). Артабан батальон менән етәкселек итә, ә һуңынан 132-се Бендер пехота полкы менән, башта ошо уҡ дәрәжәлә, артабан — полковник дәрәжәһендә. Биш тапҡыр яралана һәм контузиялана.

Февраль революцияһынан һуң, подполковник дәрәжәһендә, эсерҙар партияһына инә&lt;ref&gt;[http://www.rusprin.info/people/egorov_aleksandr_ilich/ Егоров Александр Ильич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190808140414/http://rusprin.info/people/egorov_aleksandr_ilich/ |date=2019-08-08 }} // Русский принцип&lt;/ref&gt;.
{{Цитата башы}} 1917 йылдың ноябрь айында мин, ул ваҡытта уң эсер булған, подполковник А. И. Егоровтың сығышын тыңланым, ул үҙенең сығышында иптәш [[Ленин Владимир Ильич|Ленинды]] авантюрист, немецтарҙың илсеһе тип атаны. Ахыр сиктә, уның бөтә телмәре, һалдаттарҙы көрәшсе-революционер булараҡ эшселәр синыфы һәм крәҫтиәндәр азатлығы өсөн көрәшкән Ленинға, ышанмаҫҡа өндәүгә ҡайтып ҡалды.{{Цитата аҙағы|источник=[[Жуков Георгий Васильевич|Г. В. Жуковтың]] нарком Ворошиловҡа яҙған ғаризаһынан&lt;ref name=&quot;Черушев&quot; /&gt;}}

=== Граждандар һуғышында ҡатнашыуы ===
Октябрь революцияһынан һуң [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА-ның]] ойошторолоуы тураһындағы Декретты әҙерләүҙә ҡатнаша. 1918 йылдың ғинуарынанВЦИК-тың Хәрби бүлегендә хеҙмәт итә. РККА-ла 1918 йылдан тора, Ҡыҙыл Армияны офицерҙар менән тәьмин итеү өсөн яуаплы була, әсирҙәр һәм ҡасаҡтар мәсьәләләре менән шөғөлләнә, [[1918 йыл]]дың авгусынан, [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда, армиялар һәм фронттар менән етәкселек итә (мәҫәлән, [[Һамар]] һәм [[Волгоград|Царицыно]] тирәһендәге хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнаша), ә һуңынан — [[Совет-поляк һуғышы|Совет-поляк һуғышында (1919—1921)]].

1918 йылдың 26 декабренән 1919йылдың 25 майына тиклем — 10-сы армия командующийы . [[1919 йыл]]дың май айында Плетнев эргәһендәге алышта (Һал йылғаһы янында) ҡаты яралана. 1919 йылдың июль-октябрендә — 14-армия командующийы.

1919 йылдың ғинуарынан 1920 йылдың октябренә тиклем — Көньяҡ фронты ғәскәрҙәре командующийы. 1920 йылдың ғинуар-декабрендә — Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәре командующийы.{{Цитата башы}} А. И. Егоровты мин ныҡ ихтирам итә инем. Уның йөҙөндә мин революцион идеалға тоғро булған, уға үҙенең белемен һәм тәжрибәһен ихлас биргән күренекле хәрби белгесте күрә инем. Миңә уның үҙ-үҙен баҫалҡы тотоуы, элекке офицерҙар һымаҡ, үҙенең белемлеге менән ҡупраймауы оҡшай ине. Айырыуса мине уның батырлығы, армия командующийы булып та, кәрәк булған саҡта, ҡыҙылармеецтар менән бергә атакаға йөрөгәне әсир итә ине{{цитата аҙағы|источник=&lt;ref&gt;''[[Будённый Семён Михайлович|Будённый С. М.]]'' Үткән юл.&lt;/ref&gt;}}

=== Граждандар һуғышынан һуң ===
1920 йылдың декабре — 1921 йылдың апрелендә — Киев хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы. 1921 йылдың апреленән сентябргә тиклем — Петроград хәрби ғәскәрҙәре округы командующийы.

1921 йылдың сентябре — 1922 йылдың ноябрендә — Көнбайыш фронты командующийы. 1922 йылдың феврале — 1924 йылдың майы — Кавказ Ҡыҙыл Байраҡ армияһы командующийы.

1924 йылдың апреленән 1925 йылдың мартына тиклем — Украин хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы. 1925—1926 йылдарҙа [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙа]] хәрби атташе була. 1926 йылдың майынан 1927 йылдың майына тиклем — СССР ВСНХ-һының хәрби-сәнәғәт идаралығы начальнигы урынбаҫары. 1927 йылдың майы — 1931 йылдың апрелендә — Белорус хәрби округы ғәскәҙәренең командующийы.

1931 йылдың июненән 1935 йылдың сентябренә тиклем — РККА Штабы начальнигы. 1935 йылдың майынан 1937 йылдың сентябренә тиклем — РККА-ның генераль штабы начальнигы.

1934 йылдың февралендә ВКП(б)-ның XVII съездында ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат итеп һайлана. 1935 йылда СССР-ҙың оборона наркомы [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]] үҙенең бойороғо менән Егоров хөрмәтенә 37-се Новочеркасск уҡсылар дивизияһы исемләнә.

1937 йылдың 11 майынан алып — СССР-ҙың оборона Наркомының 1-се урынбаҫары&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/28587 Приказ НКО СССР № 85 с объявлением постановлений Президиума ЦИК СССР об освобождении М. Н. Тухачевского от обязанностей заместителя наркома обороны СССР и назначении А. И. Егорова первым заместителем наркома обороны СССР. 11 мая 1937 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531030350/http://istmat.info/node/28587 |date=2013-05-31 }}&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың 12 декабрендә [[Смоленск өлкәһе]]нән СССР-ҙың 1-се саҡырылышы Юғары Советы депутаты итеп һайлана. РККА-лағы Сталин репрессиялары осоронда Егоров йәберҙә була. Элек Егоровты «күренекле ғәскәри етәксе һәм еңеү ойоштороусыларыныың береһе» итеп билдәләгән Сталин шәхсән үҙе маршалды тәнҡиткә дусар итә:
{{Цитата башы}}
Беҙҙә Советтар Союзы Маршалдары бишәү булыуы билдәле. Улар араһында был званиеға иң лайыҡһыҙы Егоров ине, Тухачевский тураһында һүҙ ҙә йөрөтмәйем. Егоров — сығышы менән офицерҙар ғаиләһенән, элекке тормошонда — полковник, ул беҙгә икенсе лагерҙан килде һәм башҡа телгә алынған иптәштәргә ҡарағанда маршал званиеһына хоҡуғы ла аҙ ине, шулай булыуға ҡарамаҫтан Граждандар һуғышындағы хеҙмәттәре өсөн беҙ уға звание бирҙек…{{Цитата аҙағы|источник=[[Сталин]]дың телмәренән 22.01.1938&lt;ref name=&quot;Печенкин&quot; /&gt;}}
1938 йылдың ғинуарында ВКП(б)Үҙәк Комитеты Политбюрһы ҡарарына ярашлы Егоров СССР-ҙың Оборона Наркомы урынбаҫары вазифаһынан төшөрөлә һәм «һуңғы һынау сифатында» Кавказ аръяғы хәрби округы командәющийы вазифаһына күсерелә.
{{Цитата башы}}СССР Оборона халыҡ комиссары урынбаҫары иптәш Егоров А. И. РККА штабы начальнигы вазифаһында ҡәнәғәтләнерлек дәәржәлә эшләмәне, Генераль Штабы эшен, поляк, немец һәм итальян разведкаларының яуыз шпиондарына,  Левичев һәм Межениновҡа, йөкмәтеп, тулыһынса юҡҡа сығарҙы&lt;ref name=&quot;Печенкин&quot;&gt;''Александр Печенкин.'' [http://nvo.ng.ru/history/2004-01-16/5_donos.html Донос на маршала] // [[Независимое военное обозрение]], 16.01.2004.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alexanderyakovlev&quot;&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61274 Постановление Политбюро ЦК ВКП(б) «о т. Егорове»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617123616/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61274 |date=2015-06-17 }} // Фонд Александра Яковлева&lt;/ref&gt;}}.

1938 йылдың 28 февраленән 2 мартҡа тиклем ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзалары араһында һораулама алыу Егоров ВКП(б) Үҙәк Комитеты составынан сығарыла.

=== Ҡулға алыу һәм язалау ===
1938 йылдың 8 февралендә уның икенсе ҡатыны — Галина Цешковская — ҡулға алына. [[27 март]]та Егоров үҙе лә ҡулға алына, ҡулға алыу ордеры бер ай һуң яҙылған&lt;ref name=&quot;Черушев&quot;&gt;''[[Черушев, Николай Семёнович|Черушев Н. С.]]'' [http://militera.lib.ru/research/cheryshev_ns/02.html 1937 год: Элита Красной Армии на Голгофе]&lt;/ref&gt;.

[[26 июль|26 июлдә]] НКВД наркомы Ежов раҫлау өсөн Сталинға атып үлтереүгә тәҡдим ителгән исемлекте тапшыра, исемлектә 139 фамилия була. Сталин исемлектән Егоров фамилияһын һыҙып ташлай һәм резолюция ҡуя: «138 кешене лә атып үлтереүгә — за». Сталиндың ҡыҫылышы арҡаһында Егоров тағы ярты йыл йәшәй&quot;&lt;ref name=&quot;Печенкин&quot; /&gt;.

1939 йылдың 22 февралендә СССР Юғары Судының Хәрби коллегияһы тарафынан йәшерен хәрби шпионлыҡта ғәйепләнеп, атып үлтереүгә хөкөм ителә. 1939 йылдың 23 февралендә, Ҡыҙыл Армия һәм Флоты көнөндә, атып үлтерелә. Яңы Дон зыяратында кремациялана. 1956 йылдың 14 мартында, үлгәндән һуң, аҡлана.

== Наградалары&lt;ref&gt;[http://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=427&amp;t=13056&amp;start=10&amp;sid=f6b7ac28cbfd825dfec64bc83deac3fb Маршал Егоров] // Forum FALERISTIKA.info&lt;/ref&gt; ==
[[Файл:1983_CPA_5427.jpg|мини|242x242пкс|СССР Почта маркаһы]]
'''Рәсәй империяһы наградалары:'''

* III дәрәжә Изге Станислав ордены (1907 йылдың 10 марты).
* «Кавказ һуғышы тамамланыуҙың 50-йыллығы» тәреһе (1909 йылдың 31 августы).
* «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» миҙалы (1912 йылдың 15 августы)
* «Романовтар батшалығының 300-йыллығы хөрмәтенә» миҙалы (1913 йылдың 21 феврале)
* III дәрәжә Изге Анна ордены (1914 йылдың 6 апреле).
* IV дәрәжә Изге Анна ордены (1915 йылдың 30 марты).
* III дәрәжә Изге Анна орденына ҡылыстар һәм бант менән (1915 йылдың 30 марты).
* II дәрәжә Изге Станислав ордены ҡылыстар менән (1915 йылдың 30 майы).
* II дәрәжә Изге Анна ордены ҡылыстар менән (1915 йылдың 23 октябре)
* Георгий ҡоралы — Буск тирәһендәге 1914 йылдың 13 авгусындағы алыш өсөн (1917 йылдың 24 ғинуары)
* IV дәрәжә Изге Владимир ордены ҡылыстар һәм бант менән (1917 йылдың 12 феврале).

'''Совет наградалары:'''

* Ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1919 йыл|1919]], 1928 (2-се һанлы)).
* Әзербайжан ССР-ының Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1922).
* Грузин ССР-ының Ҡыҙыл Байраҡ ордены (12.05.1924).
* Почетлы революцион ҡоралы — шашка ([[1921 йыл|1921 йылдың 17 феврале]]).

== Званиелары ==
; Рәсәй империяһы званиелары
:

* ирекле хәрби хеҙмәткәр
* унтер-офицер, [[1902 йыл|1902]]
* өлкән портупей-юнкер (1904 йылдың 6 декабре)
* подпоручик, 1905 йылдың 22 апреле (5 май) ололоҡ менән 1904 йылдың 9 (22) апреле
* поручик (1908 йылдың 10 ноябре)
* штабс-капитан, {{OldStyleDate3|15.11.1912}}
* [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]], 1916 йылдың 30 майы (12 июнь)
* подполковник, 1916 йылдың 27 ноябре (10 декабрь)
* полковник, 1917 йылдың 9 (22) ноябре&lt;ref&gt;''Николай Сысоев.''
 [https://www.sovsekretno.ru/articles/dose-iz-seyfa-stalina/ Досье из сейфа Сталина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190729042111/https://www.sovsekretno.ru/articles/dose-iz-seyfa-stalina/ |date=2019-07-29 }} // [[Совершенно секретно (газета)|Совершенно секретно]]&lt;/ref&gt;.

; Совет званиелары
:

* Советтар Союзы Маршалы, [[1935 йыл|1935]]

== Хәтер ==
* [[1983 йыл]]да Егоровҡа арналған СССР Почта маркаһы сығарыла.
* [[Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе)|Быҙаулыҡта]] Маршал Егоров урамы бар.

== Әҫәрҙәр ==
* Львов—Варшава. 1920 год. Взаимодействие фронтов. — M.—Л., 1929.
* Разгром Деникина. 1919. — М., 1931.
** 2-е изд. — М.: Вече, 2012. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-4444-0501-7&lt;/nowiki&gt;
* Тактика и оперативное искусство РККА начала тридцатых годов. // Вопросы стратегии и оперативного искусства в советских военных трудах (1917—1940 гг.). — М., 1965.
* Задача современного военного искусства. // Вопросы стратегии и оперативного искусства в советских военных трудах (1917—1940 гг.). — М., 1965.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Ненароков А. П.'' Верность долгу. — М., 1973.
* ''Ненароков А. П.'' Верность долгу: О маршале Советского Союза А. И. Егорове. — М., 1989.
* Полководцы гражданской войны. — М., 1960.
* Краснознамённый Киевский. Очерки истории Краснознамённого Киевского военного округа (1919—1979). / Изд. 2-е, испр. и доп. — Киев: Изд-во политической литературы Украины, 1979.
* Лазарев С. Е. Социокультурный состав советской военной элиты 1931—1938 гг. и её оценки в прессе русского зарубежья. — Воронеж: Воронежский ЦНТИ — филиал ФГБУ «РЭА» Минэнерго России, 2012. — 312 с. — 100 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-4218-0102-3&lt;/nowiki&gt;.
* Военный энциклопедический словарь — М.: Воениздат, 1984. 863 с.: ил. 30 л.
* Якупов Н. М. Трагедия полководцев. — М.: Мысль, 1992. — С. 247—266. — 349 с. — 20 000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-244-00525-1&lt;/nowiki&gt;.
* {{Китап|автор=Ларин М. Ю., Хватов А. В.|заглавие=Неизвестные войны России|ссылка=|издание=|ответственный=|место=М.|издательство=Дом Славянской книги|год=2012|страницы=|страниц=480|isbn=978-5-91503-199-8}}

== Һылтанмалар ==
* [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=11862485@cmsArticle К 130-летию со дня рождения Маршала Советского Союза А. И. Егорова] (сайт Министерства обороны Российской Федерации)
* ''Александр Печенкин.'' [http://nvo.ng.ru/history/2004-01-16/5_donos.html Донос на маршала] // [[Независимое военное обозрение]], 16.01.2004.
* ''Николай Сысоев.'' [http://www.sovsekretno.ru/magazines/article/576 Досье из сейфа Сталина] // [[Совершенно секретно (газета)|Совершенно секретно]]
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_ye/egorov_ai.php Биография на сайте ХРОНОС]
* [https://web.archive.org/web/20110807185801/http://marshalu.com/BIOS/Egorov.html Маршалы и Адмиралы Флота Советского Союза]
{{ВС}}

[[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]]
[[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]]
[[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]]
[[Категория:Эсерҙар]]
[[Категория:Совет-поляк һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:III дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Совет Союзы маршалдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1939 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:23 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1883 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>o8uk0p7tzsy9fafxx32h3g710ty1okb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Камалова Алиса Атлас ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153928</id>
    <revision>
      <id>1300958</id>
      <parentid>1183714</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T11:44:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3353" sha1="9mmpvychsvtlwm32wx5703gu3yp137l" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Фамилиялаш|Камалов}}
'''Камалова Алиса Атлас ҡыҙы''' ([[30 август]] [[1979 йыл]]) — ғалим-терапевт. 2006 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (2006), доценты (). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Терапевтар ассоциацияһы ағзаһы (). 

== Биографияһы ==
Алиса Атлас ҡыҙы Камалова 1979 йылдың 30 авгусында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Оло Ыҡтамаҡ]] ауылында тыуған. [[1996 йыл]]да Оло Ыҡтамаҡ урта мәктәбен, [[2002 йыл]]да Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаған.

2002 йылда интернатура, [[2003]]—[[2006]] йылдарҙа клиник ординатура үтә.

[[2006 йыл]]дан Башҡорт дәүләт медицина университетының поликлиника терапияһы кафедраһында уҡыта. 

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Гастроэнтерология, терапия, һаҡланыу саралары өлкәһендә ғилми эҙләнеүҙәр алып бара. 

2006 йылда {{lang-ru|Клинико-функциональная характеристика билиарной патологии у лиц призывного возраста}} темаһына диссертация яҡлай һәм медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһен ала. 

4 монография, 122-нән ашыу ғилми баҫма авторы. Башҡа авторҙар менән берлектә 4 уҡыу ҡулланмаһы, 2 уҡытыу методикаһы ҡулланмаһы, 22 методик тәҡдимдәр нәшер иткән. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9

== Һылтанмалар ==
* [https://bashgmu.ru/about_the_university/management/1501/ Камалова Алиса Атласовна. Официальный сайт БГМУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829161254/https://bashgmu.ru/about_the_university/management/1501/ |date=2019-08-29 }} {{ref-ru}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01004058962 Клинико-функциональная характеристика билиарной патологии у лиц призывного возраста : диссертация кандидата медицинских наук (14.00.05). Автор: Камалова, Алиса Атласовна. Российская государственная библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220515133309/https://search.rsl.ru/ru/record/01004058962 |date=2022-05-15 }} {{ref-ru}}</text>
      <sha1>9mmpvychsvtlwm32wx5703gu3yp137l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калоев Борис Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155044</id>
    <revision>
      <id>1300957</id>
      <parentid>1299180</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T11:35:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10407" sha1="3cdtttc4k0z0a3cyi6s4wunizxc3p17" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  = Борис Александрович Калоев
 |оригинал имени       = 
 |имя при рождении     = 
 |изображение          = Борис Александрович Калоев.png
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |дата рождения        = 15.02.1916 
 |место рождения       = [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Төньяҡ Осетия]] Байком ауылы
 |гражданство          = {{s|{{USSR}} → {{RUS}}}} 
 |подданство           = 
 |дата смерти          = 23.10.2006
 |место смерти         = [[Мәскәү]]
 |отец                 = Александр Борисович Калоев
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |род деятельности     = [[этнограф]]
 |награды и премии     = 
{{{!}} style=&quot;background:transparent;&quot;
{{!}}{{Орден Отечественной войны I степени}} {{!!}} {{Орден Отечественной войны II степени}} {{!!}} {{Медаль «За боевые заслуги»}} {{!!}} {{Медаль «За отвагу»}} {{!!}} 
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent;&quot;
{{!}} 
{{!}}}
 |автограф             = 
 |сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}
'''Калоев Борис Александрович''' ([[15 февраль]]&lt;ref name=&quot;БРЭ. А. М. Решетов: Калоев Борис Александрович&quot;&gt;[https://bigenc.ru/ethnology/text/2036707 БРЭ. А. М. Решетов: Калоев Борис Александрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191105115156/https://bigenc.ru/ethnology/text/2036707 |date=2019-11-05 }}&lt;/ref&gt; [[1916 йыл]], Рәсәй Федерацияһы, Төньяҡ Осетия Байком ауылы  — [[23 октябрь]]&lt;ref name=&quot;БРЭ. А. М. Решетов: Калоев Борис Александрович&quot;/&gt; [[2006 йыл]], Мәскәү) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] этнографы&lt;ref name=&quot;БРЭ. А. М. Решетов: Калоев Борис Александрович&quot;/&gt;, тарих фәндәре докторы, СССР Фәндәр академияһының Кавказ бүлегенең төп ғилми хеҙмәткәре&lt;ref&gt;[http://photo.iea.ras.ru/kaloev.html Калоев Борис Александрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191124235451/http://photo.iea.ras.ru/kaloev.html |date=2019-11-24 }}&lt;/ref&gt;. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, орден һәм миҙалдар менән бүләкләнеүсе.

== Биографияһы ==
1916 йылдың 15 февралендә  Байк Закин тарлауығы Байком ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;Калоев Борис Александрович&quot;&gt;[http://ethnographica.kunstkamera.ru/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B5%D0%B2_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Калоев Борис Александрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201140025/http://ethnographica.kunstkamera.ru/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B5%D0%B2_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-12-01 }}&lt;/ref&gt;. Коста ауылында Борис Александрович ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай&lt;ref name=&quot;Газета «Северная Осетия»: Лаура Касимова «Братья Калоевы из Закинского ущелья»&quot;&gt;[http://sevosetia.ru/Article/Index/276317 Газета «Северная Осетия»: Лаура Касимова «Братья Калоевы из Закинского ущелья»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191108103747/http://sevosetia.ru/Article/Index/276317 |date=2019-11-08 }}&lt;/ref&gt;. 1931 йылда рабфакка уҡырға инә ([[Дондағы Ростов]]), 1936 йылда рабфакты уңышлы тамамлап  [[Ростов дәүләт университеты|Ростов дәүләт университетының тарих  факультетына уҡырға инә]]&lt;ref name=&quot;Газета «Северная Осетия»: Лаура Касимова «Братья Калоевы из Закинского ущелья»&quot;/&gt;. 1937 йылда Төньяҡ-Осетия дәүләт педагогия институтының тарих факультетына күсә. 1940 йылда уңышлы тамамлай&lt;ref name=&quot;Газета «Северная Осетия»: Лаура Касимова «Братья Калоевы из Закинского ущелья»&quot;/&gt;. Институтты тамамлағандан һуң армия сафына алына, 1941 йылдың февралдә — Кавказ аръяғы хәрби-сәйәси училище курсанты була. Бөйөк ватан һуғышы йылдарында  ҡатнаша, ауыр һуғыш йылдарында Дондағы Ростов, Таганрог, Донбассты азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғышта яралана. I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары һәм 15 миҙал менә наградлана&lt;ref name=&quot;Газета «Северная Осетия»: Лаура Касимова «Братья Калоевы из Закинского ущелья»&quot;/&gt;.

1945 йылдың 24 июнендә Борис Александрович  Мәскәү ҡалаһында Еңеү Парадында ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Газета «Северная Осетия»: Лаура Касимова «Братья Калоевы из Закинского ущелья»&quot;/&gt;.

1948 йылда [[Мәскәү]]ҙә аспирантурала уҡый (СССР ФА этнография институты)&lt;ref name=&quot;Газета «Северная Осетия»: Лаура Касимова «Братья Калоевы из Закинского ущелья»&quot;/&gt;. Диссертация яҡлап: 1951 йылда  «Моздок осетиндары (тарихи-этнографик тикшеренеүҙәр)» тигән темаға кандидат диссертацияһы, 1969 йылда  «Осетиндар. Этнографик характеристикаларын һәм этногенез проблемалары» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref name=&quot;Калоев Борис Александрович&quot;/&gt;.

1950-2006 йылдарҙа А. Калоев СССР Фәндәр академияһының этнография институтының Кавказ секторында кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, әйҙәүсе һәм төп ғилми хеҙмәткәр вазифаларын башҡара&lt;ref name=&quot;Калоев Борис Александрович&quot;/&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]];
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]];
* Осетия даны һәм башҡа миҙалдар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01002099270 РГБ. Калоев, Борис Александрович — Записки кавказоведа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220527151150/https://search.rsl.ru/ru/record/01002099270 |date=2022-05-27 }}
* [http://unis.shpl.ru/Pages/Search/CatalogsSearch/Rubric.aspx?RubricId=952460 	Государственная публичная историческая библиотека России Калоев, Борис Александрович (1916—2006)]
* [http://izvestia-soigsi.ru/ru/archive/-25-64-2017/506-chibirov25 Л. А. Чибиров. Б. А. КАЛОЕВ КАК НАРТОВЕД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191108092923/http://izvestia-soigsi.ru/ru/archive/-25-64-2017/506-chibirov25 |date=2019-11-08 }}
* [http://soigsi.com/index.php/604-07-02-2017-patriarkh-etnograficheskogo-kavkazovedeniya Патриарх этнографического кавказоведения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191108095725/http://soigsi.com/index.php/604-07-02-2017-patriarkh-etnograficheskogo-kavkazovedeniya |date=2019-11-08 }}

[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:ХХ быуат этнографтары]]
[[Категория:Рәсәй этнографтары]]
[[Категория:СССР этнографтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса этнографтар]]
[[Категория:Рәсәй ғалимдары]]
[[Категория:СССР ғалимдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2006 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:23 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1916 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>3cdtttc4k0z0a3cyi6s4wunizxc3p17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иванов Спиридон Алексеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155488</id>
    <revision>
      <id>1300930</id>
      <parentid>1183280</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T23:14:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7357" sha1="n0e041uhhg5f73ajg6zg1yicukc4tk4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Иванов Спиридон Алексеевич''' ([[6 март]] [[1928 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-тарихсыһы, филология фәндәре докторы, СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең атҡаҙанған ветераны (1990).

Якутия диалектологияһы өлкәһендә белгес. Авторҙың 100-ҙән ашыу фәнни һәм фәнни-популяр хеҙмәте, шулай уҡ 6 монографияһы бар.&lt;ref name=&quot;igi&quot;&gt;[http://igi.ysn.ru/index.php?page=structura&amp;str=gram&amp;nm=ivanov Иванов Спиридон Алексеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161107154955/http://www.igi.ysn.ru/index.php?page=structura&amp;str=gram&amp;nm=ivanov |date=2016-11-07 }}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Спиридон Алексеевич Иванов 1928 йылдың 6 мартында [[Яҡут АССР-ы]]ның Вилюй районы Кюлет наслегында тыуған.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында ете синыфты тамамлау менән тыуған наслегында эшсе булып эшләй. [[1948 йыл]]да педагогия училищеһын, ә 1956 йылда — Якутск педагогия институтын (хәҙерге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты) тамамлай.

1948 йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген башланғыс кластар уҡытыусыһы булып башлай, һуңынан башланғыс мәктәп мөдире була (1952). Институтты тамамлағас, [[1956]]—[[1969 йыл]]дарҙа яҡут теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, завуч, Вилюй район гәзитендә мөхәррире урынбаҫары һәм Яҡут китап нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй. Спиридон Алексеевич 1969 йылда СССР Фәндәр академияһы Себер бүлегенең Тел, әҙәбиәт һәи тарих институтына ғилми эшкә күсә: кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр (1986—1989), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1989—1993) була. Шунан һуң Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлеге Гуманитар тикшеренеүҙәр һәм аҙ һанлы себер халыҡтары мәсьәләләре институтына эшкә күсә: төп ғилми хеҙмәткәр булып 1996—[[1999 йыл]]дарҙа төп ғилми хеҙмәткәр, 2000—2008 йылдарҙа — баш ғилми хеҙмәткәр, 2008 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — грамматика һәм яҡут теле диалектологияһы секторының өлкән ғилми хеҙмәткәре&lt;ref name=&quot;igi&quot;/&gt;

[[1982 йыл]]да [[Алматы]]ла Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһының тел ғилеме институты ҡарамағындағы диссертация советында «Аканье и оканье в говорах якутского языка» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1995 йылда [[Яҡутск]]иҙа диссертация советында «Центральная диалектная зона якутского языка: фонетика и морфология (в ареально-историческом освещении)» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000135629 Диссертация доктора филологических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117060638/https://search.rsl.ru/ru/record/01000135629 |date=2019-11-17 }}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы.
* 1996 йылда Рәсәйҙең тәбиғи фәндәр академияһы ғалимды академияның П. Л. Капицаға арналған иҫтәлекле миҙалы менән бүләкләй.
* Ул &quot;Саха Республикаһының (Якутияның) атҡаҙанған фән эшмәкәре һәм «Рәсәй Федерацияһы фәне һәм техникаһының почетлы хеҙмәткәре», шулай уҡ «Гражданлыҡ батырлығы» билдәһенә лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://www.sakha.gov.ru/-1-znak-otlichija-grazhdanskaja-doblest Знак отличия «Гражданская доблесть»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191109073149/https://www.sakha.gov.ru/-1-znak-otlichija-grazhdanskaja-doblest |date=2019-11-09 }}&lt;/ref&gt;.
* 2013 йылда ул Семен Андреевич Новгородов исемендәге туған телдәрҙе һаҡлау, өйрәнеү һәм үҫтереү өлкәһендә Саха Республикаһы (Якутия) башлығы премияһына лайыҡ була (туған телдәрҙе пропагандалау буйынса күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн).&lt;ref&gt;[https://www.sakha.gov.ru/files/front/download/id/1332276 О присуждении премий Главы Республики Саха (Якутия) в области сохранения, изучения и развития родных языков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117062459/https://www.sakha.gov.ru/files/front/download/id/1332276 |date=2019-11-17 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Учёные-исследователи Института гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }}
* [https://cyberleninka.ru/article/n/spiridonu-alekseevichu-ivanovu-90-let СПИРИДОНУ АЛЕКСЕЕВИЧУ ИВАНОВУ — 90 ЛЕТ]
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1928 йылда тыуғандар]]
[[Категория:6 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Якутск дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>n0e041uhhg5f73ajg6zg1yicukc4tk4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәнгиров Азат Вәзир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155492</id>
    <revision>
      <id>1300952</id>
      <parentid>1212044</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T09:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12233" sha1="0wq36l559uxsm7elgan01qvukizqxce" xml:space="preserve">{{Учёный
 |Имя                  = Йәнгиров Азат Вәзир улы
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = YangirovAV-200x300.jpg
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Дата рождения        = 8.10.1977
 |Гражданство = Россия
 |Научная сфера        = иҡтисад, финанс һәм бизнес
 |Место работы         = 
 |Учёная степень       = иҡтисад фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = 
 |Альма-матер          = [[Башҡорт дәүләт университеты]]
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Награды и премии     = 
 |Сайт                 = 
}}
{{фш|Йәнгиров}}
'''Йәнгиров Азат Вәзир улы''' ([[8 октябрь]] [[1977 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 2020 йылдан Башҡортостан Республикаһының Мәғәрифты үҫтереү институты ректоры. Иҡтисад фәндәре докторы (2007).

== Биографияһы ==
Азат Вәзир улы Йәнгиров 1977 йылдың 8 октябрендә [[Свердловск]] ҡалаһында&lt;ref&gt;{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/6168-j-ngirov-azat-v-zir-uly}}&lt;/ref&gt; (хәҙер [[Екатеринбург]] ҡалаһы) тыуа. 1999 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның иҡтисад факультетын отличие менән тамамлай. 2002 йылда аспирантураның көндөҙгө бүлеген тамамлаған саҡта Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө ғилми үҙәгендә «иҡтисад фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертацияһын да яҡлай. Уҡыу барышында ике тапҡыр Президент стипендиаты була.

== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
2002 — 2003йй. — [[Башҡорт дәүләт университеты]], өлкән уҡытыусы;

2003 — 2005йй. — [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт университетының Нефтекама филиалы]]

2005 йылдан — иҡтисад-математика факультеты деканы; 

2009 йылдың февралендә, 31 йәшендә, «иҡтисад фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай&lt;ref&gt;[https://nfbgu.ru/news/n-390.htmlзат ЯНГИРОВ: «Наука – это увлекательный мир, которому стоит посвятить жизнь». Башкирский государственный университет, Нефтекамский филиал.Официальный сайт. 21 апреля 2009]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|17|10|2020}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының Нефтекама филиалының финанстарға дәүләт идараһы кафедраһы мөдире;

2013 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның Иҡтисад, финанс һәм бизнес институтында ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары;

2017 йылдан — Иҡтисад, финанс һәм бизнес институты директоры&lt;ref&gt;{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/6168-j-ngirov-azat-v-zir-uly}}&lt;/ref&gt;;

бер үк ваҡытта 2014 йылдан — макроиҡтисад үҫеше һәм дәүләт идараһы кафедраһы мөдире.

2018 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Стратегик тикшеренеүҙәр институты директоры.

2020 йылдың 3 февралендә Азат Йәнгиров Башҡортостан Республикаһының Мәғәрифты үҫтереү институты ректоры вазифаһын башҡарыусы &lt;ref&gt;[https://irorb.ru/2020/02/03/o-naznachenii-a-v-yangirova-na-dolzhnost-i-o-rektora-gau-dpo-iro-rb/ О назначении А.В. Янгирова на должность и.о. ректора ГАУ ДПО ИРО РБ. Институт развития образования Республики Башкортостан. Официальный сайт, 03.02.2020]{{ref-ru}}{{V|17|10|2020}}&lt;/ref&gt;,

== Ғилми эшмәкәрлеге&lt;ref&gt;https://famous-scientists.ru/list/1258&lt;/ref&gt; ==
Йәнгиров Азат Вәзир улының ғилми эшмәкәрлеге төбәк продуктын анализлау методикаһын камиллаштырыуға, төбәк иҡтисады системаһында яңыртып етештереү потенциалын тикшереү концепцияһын эшләүгә арналған. 280‑дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

== Фәнни хеҙмәттәре ==
* Методология анализа воспроизводственного потенциала региона. Уфа, 2008. 
* Экономический потенциал Республики Башкортостан. Уфа, 2008 (авторҙаш);
* Воспроизводственный потенциал Приволжского и Уральского федеральных округов. Уфа, 2008 (авторҙаш).
* Воспроизводственный потенциал Приволжского и Уральского федеральных округов: монография / под общей редакцией К.Н. Юсупова, А.В. Янгирова. – Уфа: РИЦ БашГУ, 2017. – 272 с.
* Янгиров А.В., Юсупов К.Н. Обзор достигнутого уровня социально-экономического развития Республики Башкортостан за 2010-2015 годы // Евразийский юридический журнал. – 2017. – №10 (113). – С. 328-330.
* Янгиров А.В., Юсупов К.Н., Ахунов А.А., Таймасов А.Р., Токтамышева Ю.С. Национальная экономика: учебное пособие / Под редакцией К.Н.Юсупова. Москва, 2017. Сер. Бакалавриат (3-е издание, переработанное и дополненное).
* Yangirov A.V, Beglova E.I., Nasyrova S.I. Factors of economic behavior of population in regional labor market // European Research Studies Journal Volume XX, Issue 4B, 2017 pp. 167-182.
* Yangirov A.V., Nasyrova S.I., Yangirova E.I. Assessment of migration attractiveness of Russian Federation federal districts // International Journal of Engineering and Technology (IJCIET), Volume 9, Issue 12, December 2018, pp. 323-338.
* Янгиров А.В., Ахунов Р.Р., Рабцевич А.А. Методические основы оценки социально-экономического положения муниципальных образований Республики Башкортостан. // Экономика и управление: научно-практический журнал. – 2018. – № 2(140). – С. 4-13.
* Янгиров А.В., Ахунов Р.Р., Мухаметова А.Д., Прудников В.Б. Исследование демографического развития Южно-Башкортостанской агломерации. // Экономика и управление: научно-практический журнал. – 2017. – № 3(137). – С. 4-10.

=== Рәсәй гуманитар ғилми фонды &lt;ref name=&quot;Йәнгиров&quot;&gt;[http://isi-rb.ru/1944/12/yangirov-azat-vazirovich/ Азат Вәзир улы Йәнгиров]&lt;/ref&gt;===
* «Урал: тарих, иҡтисад, мәҙәниәт» темалары буйынса тикшеренеүҙәр. Проект: «Башҡортостан Республикаһының билдәһеҙлек шарттарында (милеккә мөнәсәбәт, диспропорциялар, капитал туплау) социаль-иҡтисади хәле (2016-2017 йй., етәксе).
* «Урал: тарих, иҡтисад, мәҙәниәт» темалары буйынса тикшеренеүҙәр. Проект: «Башҡортостанда ҡабатлап етештереүҙе формалаштырыу проблмалары» (2014г., башҡарыусы).
=== Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды &lt;ref name=&quot;Йәнгиров&quot;/&gt; ===
* Һанлы иҡтисад ҡоралдары нигеҙендә төбәктең агросәнәғәт комплексына стратегик идара итеү. (2019, башҡарыусы).
* Рәсәй төбәктәре инвестиция-сәнәғәт сәйәсәтенең һөҙөмтәлелеген күтәреү (Башҡортостан Республикаһы миҫалында). (2018, башҡарыусы).
* Халыҡ-ара ғилми-практик конференцияны ойойштору проекты «Рәсәйә иҡтисадының көнүҙәк проблмаларын тикшереүҙәрҙә математик ысулдар һәм моделдәр» (2014, башҡарыусы)

== Ғалим ваҡытлы матбуғатта ==
* [https://www.bashinform.ru/news/1601019-praymeriz-effektivnoe-sredstvo-monitoringa-nastroeniy-v-obshchestve-azat-yangirov/ Праймериз - эффективное средство мониторинга настроений в обществе: Азат Янгиров. ИА «Башинформ», 1 июня 2021 года]{{ref-ru}}{{V|1|06|2021}}   

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Нефтекама ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең Почет грамотаһы (2009).
* Башҡортостан Республикаһы мәғарифы отличнигы (2010).
* Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Почет грамотаһы  (2013).
* Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының дүрт Рәхмәт хаты (2014-2016).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|75422}}{{V|1|06|2021}}  
* [http://isi-rb.ru/1944/12/yangirov-azat-vazirovich/  Институт стратегических исследований Республики Башкортостан. Официальный сайт. ЯНГИРОВ АЗАТ ВАЗИРОВИЧ]{{ref-ru}}{{V|1|06|2021}}   
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01004302119 Российская государственная библиотека. Официальный сайт. Янгиров, Азат Вазирович. Диссертация доктора экономических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240425090509/https://search.rsl.ru/ru/record/01004302119 |date=2024-04-25 }}{{ref-ru}}{{V|1|06|2021}} 
* [https://famous-scientists.ru/list/1258 Энциклопедия «ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ». Янгиров Азат Вазирович]{{ref-ru}}{{V|1|06|2021}}  

[[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Екатеринбургта тыуғандар]]</text>
      <sha1>0wq36l559uxsm7elgan01qvukizqxce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Завалищин Александр Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155635</id>
    <revision>
      <id>1300921</id>
      <parentid>1149166</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5948" sha1="f30qxztfbicwoo3d6wqsdsxg1zd6tqb" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Завалищин Александр Николаевич''' ([[12 август]] [[1947 йыл]]) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-металлургы, техник фәндәр докторы, профессор.

90-дан ашыу фәнни эштәр авторы, бер нисә уйлап табыу һәм патенттарға эйә&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/1577301 Изобретатель ЗАВАЛИЩИН АЛЕКСАНДР НИКОЛАЕВИЧ]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[1947 йыл]]дың 12 авгусында [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Магнитогорск]] ҡалаһында тыуған.

=== Белеме ===
Магнитогорскиҙың 4-се урта мәктәбен [[1964 йыл]]да тамамлай&lt;ref&gt;[http://sch4mgn.narod.ru/p19aa1.html Наши выпускники]&lt;/ref&gt;. [[1969 йыл]]да Магнитогорск тау-металлургия институтын (МТМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «металдарҙы өйрәнеү, ҡорамалдар һәм металдарҙы термик эшкәртеү» һөнәре буйынса тамамлай. 1975 йылда Киев политехник институтында «Исследование возможности борирования высокопрочных чугунов с шаровидным графитом» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01009597682 Диссертация кандидата технических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251126064232/https://search.rsl.ru/ru/record/01009597682 |date=2025-11-26 }}&lt;/ref&gt;. 2005 йылда Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтында «Развитие теории и технологии формирования структуры и свойств покрытий на металлах в условиях ударно-фрикционного взаимодействия инструмента с поверхностью» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[https://www.dissercat.com/content/razvitie-teorii-i-tekhnologii-formirovaniya-struktury-i-svoistv-pokrytii-na-metallakh-v-uslo Доктор технических наук — Завалищин Александр Николаевич]&lt;/ref&gt;.Уның ғалим булыуында уҡытыусылары- профессорҙар Г. И. Иванцов, В Г. Пермяков һәм В. Н. Гриднев ҙур роль уйнай.

=== Эшмәкәрлеге ===
МТМИ тамамлағандан һуң, ул металдарҙы өйрәнеү һәм термик эшкәртеү кафедраһында эшләүен дауам итә һәм ассистенттан алып кафедра мөдиренә тиклем юл үтә, 1985 йылдан 1994 йылға тиклем был вазифала эшләй. Әлеге ваҡытта профессор А. Н. Завалишин ҡойоу производствоһы һәм материалдарҙы өйрәнеү кафедраһында профессор булып эшләй, бында «материалдар төҙөлөшө теорияһы» һәм «металлургия заводтарында термик эшкәртеү технологияһы» фәндәрен уҡыта&lt;ref&gt;[https://www.magtu.ru/248-svedeniya-ob-obrazovatelnoj-organizatsii/struktura-i-organy-upravleniya-obrazovatelnoj-organizatsiej/instituty-fakultety-filial-v-g-beloretske-kolledzh/instituty-i-fakultety/institut-metallurgii-mashinostroeniya-i-materialoobrabotki/kafedry-napravlenie-metallurgiya/kafedra-litejnykh-protsessov-i-materialovedeniya.html Кафедра литейных процессов и материаловедения]&lt;/ref&gt;.

Завалищиндың фәнни тикшеренеүҙәре эҫе прокатлы ҡорос үҙенсәлектәре һәм уларҙың структураһы менән идара итеүҙе өйрәнеүсе фәнни мәктәбенә ҡарай. Уның фәнни тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәләре Магнитогорск металлургия комбинатының {{S|ЛПЦ-3 и ЛПЦ-10}} прокат цехтары производствоһына, шулай уҡ Магнитогорск метиз заводына индерелә.

2005 йылда «Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белеменең почетлы хеҙмәткәре» билдәһе менән бүләкләнә.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.magtu.ru/attachments/article/689/nauchnaya-elita.pdf НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1947 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 августа тыуғандар]]
[[Категория:Магнитогорскиҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>f30qxztfbicwoo3d6wqsdsxg1zd6tqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дринфельд Гершон Ихелевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155803</id>
    <revision>
      <id>1300903</id>
      <parentid>1300335</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T13:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10526" sha1="hx2l4mavphra61tzjigkj4labh0r6dr" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{ФШ|Дринфельд}}
'''Гершон Ихелевич Дринфельд''' ([[29 февраль]] [[1908 йыл]] — [[18 август]] [[2000 йыл]]) — украин совет математигы.  Физика-математика фәндәре докторы.

== Биографияһы ==
Гершон Ихелевич Волынь губернаһы Григоровка ауылында Дринфельд  Дринфельд Ихель Иосифович (? — 1927, [[Хмельницкий|Проскуров]])&lt;ref&gt;В Проскурове отец работал на шоссейном строительстве, затем каменщиком на керамическом заводе.&lt;/ref&gt; һәм Ита Пинхасовна ғаиләһендә тыуған. Бала сағында ғаилә  Иҫке Константиновҡа күсеп килә. 1922 йылда Проскуровта   (Хмельницкий ҡалаһы)  ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай, итекселә өйрәнсек була һәм шунда уҡ ағас бысыу эшендә  эшләй 1927 йылда  [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты|Халыҡ мәғарифының Киев  институты]]на уҡырға инә, профессор М.Ф. Кравчук тарафынан  фәнни эшкә йәлеп ителә. 1931 йылда институтты тамамлағандан һуң уҡытыусы һәм Г.В. Пфейффер етәкселеге аҫтында УССР ФА математика институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып ҡалдырыла&lt;ref&gt;[http://jmagr.ilt.kharkov.ua/jmag/pdf/7/m07-0366r.pdf Памяти Г. И. Дринфельда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180217082723/http://jmagr.ilt.kharkov.ua/jmag/pdf/7/m07-0366r.pdf |date=2018-02-17 }}&lt;/ref&gt;. 1937 йылдан — Киев аҙыҡ-түлек сәнәғәте технологияһы институтында юғары математика кафедраһы  мөдире&lt;ref&gt;[http://matematika.nuft.edu.ua/index.php/uk/istoriia-kafedry История кафедры высшей математики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171216220217/http://matematika.nuft.edu.ua/index.php/uk/istoriia-kafedry |date=2017-12-16 }}&lt;/ref&gt;.

1943—1945  йылдарҙа Өфө авиация институтында юғары математика кафедраһы менән етәкселек итә&lt;ref&gt;Гордимся прошлым, строим будущее. УГАТУ 85 лет / сост. М. А. Филимонов; Уфимск. гос. авиац. техн. ун-т. — Уфа: РИК УГАТУ, 2017. — 379 с. ISBN 978-5-4221-1028-5.&lt;/ref&gt;.

1945—1962  йылдарҙа  [[В. Н. Каразин исемендәге Харьков милли университеты|Харьков дәүләт университетының]]&lt;ref&gt;[http://timeua.info/100113/69981.html Гениальная математическая династия из Харькова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180217024032/http://timeua.info/100113/69981.html |date=2018-02-17 }}&lt;/ref&gt; математик анализ кафедраһы менән етәкселек итә.

Физика-математика фәндәре кандидаты (1935), физика-математика фәндәре докторы (1941)&lt;ref&gt;[http://www.mathsociety.kiev.ua/Drinfeld_G.html Дрінфельд Гершон Іхельович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224224124/http://www.mathsociety.kiev.ua/Drinfeld_G.html |date=2007-12-24 }}&lt;/ref&gt;.

Бер үк ваҡытта 1950 йылда   ябылған Харьков математика институтының директор урынбаҫары була. 1945 йылда, һуғыш ваҡытында туҡтатылған Харьков математика йәмғиәте эштәрен яңырта,  Харьков университетының механика- математика  факультетында математика әҙәбиәте кабинетын ойоштора. Шулай уҡ Харьков авиация институтында (математика һәм системалы анализ кафедраһы мөдире)&lt;ref&gt;[https://faculty4.khai.edu/ru/site/kafedra-visshei-matemati.html Кафедра математики и системного анализа ХАИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205161056/http://faculty4.khai.edu/ru/site/kafedra-visshei-matemati.html |date=2019-12-05 }}&lt;/ref&gt;, Ауыл хужалығын механизациялау  институтында, Украина политехник  ситтән тороп  уҡыу институтында һәм Советтар Союзы маршалы Н.И. Крылов исемендәге ракета ғәскәрҙәренең  Харьков юғары хәрби команда-инженер училищеһында уҡыта. 1952—1953 йылдарҙа космополитизм менән көрәш буйынса кампаниялар барышында эҙәрлекләүгә дусар була.

Фәнни хеҙмәттәре дифференциаль тигеҙләмәләрҙең интеграль инварианттар теорияһы, ихтималлыҡ теорияһы  һәм математика тарихы  өлкәһендә. Бер нисә дәреслек   («Вступ до вищої математики», Киев, 1932, һәм «Теория детермінантів», Киев, 1933, икеһе лә  М. Ф. Кравчук менән берлектә), «Введение в математический анализ» (Харьков, 1971, И. А. Яковлев   менән берлектә), «Введение в математический анализ» ([[Харьков]], 1971, И. А. Яковлев  менән берлектә),  «Трансцендентность чисел π и ε» (1952), «Квадратура круга и трансцендентность числа π» (1976) һәм  «Интерполирование и способ наименьших квадратов» китаптары (1984) авторы

== Ғаиләһе ==

* Ҡатыны — Фрида Иосифовна Луцкая-Литвак (1921—2011), филолог-классик
** Улы — Владимир Гершонович Дринфельд, математик.
* Ҡустыһы — Вольф Ихелевич Дринфельд (1912—1943),   Шәкәр сәнәғәте институтын тамамлаған, Цыбулевский шәкәр заводында баш инженер урынбаҫары; фронтта һәләк була&lt;ref&gt;В честь него был назван сын Г. И. Дринфельда — математик Владимир (среди домашних Воля) Дринфельд.&lt;/ref&gt;.

== Баҫмалары ==

* ''Г. И. Дринфельд''. Трансцендентность чисел π и ε. — Харьков: Издательство Харьковского государственого университета имени А. М. Горького, 1952. — 76 с.
* ''Г. И. Дринфельд''. Математический анализ. — Харьков: Издательство Харьковского государственого университета имени А. М. Горького, 1953. — 64 с.
* ''Г. И. Дринфельд''. Дополнения к общему курсу математического анализа. — Харьков: Издательство Харьковского государственого университета, 1958. — 118 с
* ''В. Н. Слепушенко, И. А. Яковлев, Г. И. Дринфельд''. Аналитическая геометрия (учебное пособие для слушателей ХВКИУ). — 3-е издание. — Харьков: ХВКИУ, 1971. — 251 с.
* ''Г. И. Дринфельд, И. Я. Рябчикова, Р. Н. Слепушенко''. Практикум по приближенным вычислениям. — Харьков: ХВКИУ, 1971. — 99 с.
* ''Г. И. Дринфельд, И. А. Яковлев''. Введение в математический анализ. — Харьков: Харьковское высшее военное училище имени Маршала Советского Союза Н. И. Крылова, 1971. — 43 с.
* ''Г. И. Дринфельд''. Квадратура круга и трансцендентность числа π. — Киев: Вища школа, 1976. — 83 с.
* ''G. I. Drinfeld''. Quadratur des Kreises und Transzendenz von [pi]. Berlin: VEB Deutscher Verlag der Wissenschaften, 1980. — 138 p.
* ''Г. И. Дринфельд''. Интерполирование и способ наименьших квадратов. — Киев: Вища школа, 1984. — 102 с.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.mathnet.ru/links/fb0b6517ea1dd507b7ac8b2a23bda0f0/inta48.pdf Г. И. Дринфельд «Интегральная геометрия»]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Фән докторҙары]]
[[Категория:2000 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:18 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]
[[Категория:29 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:Киев университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>hx2l4mavphra61tzjigkj4labh0r6dr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155818</id>
    <revision>
      <id>1300905</id>
      <parentid>1052767</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T14:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6490" sha1="555d56oogb9k8byzwif0axjkh7f4wfd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы''' ([[13 июль]] [[1925 йыл]] — [[2017 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, [[фән|ғалим]]-[[Нефть|нефтсе]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире, 1972 йылдан Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. 1982—1986 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Кинофикация буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Техник фәндәр кандидаты (1955). Башҡорт АССР-ының 7—10-сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 1-се (1945) һәм ике 2-се дәрәжә  [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945, 1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. 

== Биографияһы ==
Тәлғәт Шаһимәрҙән улы Дәүләтбаев 1925 йылдың 13 июлендә Башҡорт АССР-ының [[Йылайыр кантоны]] Хәйбулла ауылында (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылы) тыуа&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/3405-d-l-tbaev-t-l-t-sha-im-r-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|9|07|2020}}&lt;/ref&gt;. 

1937 йылдан 1941 йылға тиклем Өфө гелогия-эҙләнеү техникумында уҡый. Диплом алғас, 1941—1942 йылдарҙа Хәйбулла районының финанс бүлегендә һалым буйынса бухгалтер, инспектор булып эшләй. Артабан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла: 1942—1947 йылдарҙа Көньяҡ Урал пулемёт училищеһы курсанты, отделение командиры, кесе лейтенанттар әҙерләү буйынса армия курсы курсанты, уҡсылар батальоны, мотоциклетлы механикалаштырылған батальон комсоргы. 1945 йылдан партия ағзаһы.

== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
1952 йылда [[Өфө нефть институты]]н тамамлай;

1952—1957 йылдарҙа — СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалының кесе ғилми хеҙмәткәре, тау-геология институты аспиранты. Артабан СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалы Президиумының эҙләнеүҙәр бүлегенең кесе һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре һәм ғилми секретары;

1957 йылдан башлап (өҙөклөк менән) 1966 йылға тиклем Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, лаборатория мөдире, быраулау бүлегенең етәксеһе вазифаһын башҡарыусы;

1961—1963 йылдарҙа — [[Сүриә]]лә эшләй.

1966 йылдан 1972 йылға тиклем — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире, 1972—1982 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе.

1982—1986 йылдарҙа — БАССР-ҙың Кинофикация буйынса дәүләт комитеты рәйесе.

30-ҙан ашыу ғилми хеҙмәт авторы.

БАССР-ҙың 7—10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

== Ғилми эштәре ==
* Опыт бурения электробуром в Башкирии. Уфа, 1958;
* Влияние перфорации на цементное кольцо и колонну в нефтяных скважинах. Уфа, 1960 (авторҙаш);
* Крепление и освоение скважин уменьшенного и малого диаметра. Уфа : Башкнигоиздат, 1961. — 84 с. (авторҙаш).

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945);
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены(1985);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976);
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (1981);
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/3405-d-l-tbaev-t-l-t-sha-im-r-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|9|07|2020}}    
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Davletbaev_Dalgat_Shagimardanovich/t/4131 Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы];
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01006103215 Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025204331/https://search.rsl.ru/ru/record/01006103215 |date=2021-10-25 }}.


[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]</text>
      <sha1>555d56oogb9k8byzwif0axjkh7f4wfd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Егоров Юрий Павлович (ғалим)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156715</id>
    <revision>
      <id>1300908</id>
      <parentid>1299672</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T15:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8874" sha1="djxcxhjkacz7k2msyttpvt2dhu6y1bz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Егоров Юрий Павлович''' ({{Lang-uk|Юрій Павлович Єгоров}}; [[1923 йыл]]—[[1996 йыл]]) — [[СССР]] һәм Украина ғалимы, физика-математика фәндәре кандидаты, [[Фән докторы|химия фәндәре докторы]] (1966), профессор (1969).

Егоровтың УССР Фәндәр академияһының органик химия институтында шөғөлләнгән  төп фәнни йүнәлеше  булып Е = М бәйләнеше менән органик берләшмәләрҙең спектроскопик үҙенсәлектәрен һәм төҙөлөшөн өйрәнеү тора. Төп профиль журналдарҙа баҫылып сыҡҡан 260-тан ашыу фәнни мәҡәлә авторы һәм авторҙашы.

== Биографияһы ==
Егоров Юрий Павлович 1923 йылдың 1 сентябрендә [[Мәскәү]]ҙә тыуған.

Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, [[1941 йыл]]дың июнь айында Воронеж хәрби элемтә училищеһына уҡырға инә, унда  1941 йылдың ноябренә тиклем уҡый һәм фронтҡа взвод командиры итеп ебәрелә. Яралана, хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табыла һәм 1946 йылдың июненә тиклем [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]]ның тыл частарында хеҙмәт итә.  [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның инвалилы булып ҡала.

Физик факультетына уҡырға инә йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның физика факультетына уҡырға инә, уны  1952 йылда ҡыҙыл диплом  менән тамамлай. 1946—1950 йылдарҙа Мәскәү гидрометеохеҙмәт идаралығында эшләй. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң  тәүҙә Химия-технология институтында (1952) һәм СССР ФА ҡаҙылма яғыулыҡтар институтында (1952—1955), һуңынан СССР ФА Органик химия институтында (1955—1960) кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Егоров Юрий  [[1958 йыл]]да физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, Исследование колебательных спектров непредельных кремнийорганических соединений»  темаһына диссертация яҡлай.&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01006151921 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата физико-математических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191213061850/https://search.rsl.ru/ru/record/01006151921 |date=2019-12-13 }}&lt;/ref&gt; Ошо уҡ йылдың март айынан СССР ФА Органик химия институтында спектраль төркөмдөң етәксеһе була, унда IV  төркөм элементоорганик берләшмәләрҙең  спектраль характеристикаларын өйрәнеү менән шөғөлләнә. 

1960 йылда Егоров УССР Фәндәр академияһының Полимер һәм мономер институтына эшкә саҡырыла, унда  1960 йылдың август айынан полимерҙар институтында физика бүлегенең мөдире була. [[1966 йыл]]да химия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, кремний, германий һәм ҡурғаш берләшмәләренең химик  бәйләнеше тәбиғәтенә һәм спектраль характристикалар тикшереүгә арналған диссертация яҡлай.  Диссертацияһының темаһы: «Колебательные спектры и природа химической связи в органических соединениях элементов IV Б группы».&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01006151922 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора химических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191213070745/https://search.rsl.ru/ru/record/01006151922 |date=2019-12-13 }}&lt;/ref&gt; 1968 йылдың март  айынан УССР Фәндәр академияһының Органик химия институтында молекуляр структура һәм спектроскопия бүлегенең мөдире булып эшләй.1979 йылдан  молекуляр струтктура һәм спектроскопия  бүлеге мөдире була. [[1969 йыл]]да уға «химик физика» һөнәре буйынса профессор исеме бирелә. Органик химия институтында 1992 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй.

Егоров Юрий Павлович 22 фән кандидаты әҙерләнгән. «Теоретическая и экспериментальная химия»  журналының баш мөхәррир урынбаҫары була, УССР ФА  Оптика һәм спектроскопия буйынса комиссия рәйесе, УССР ФА «Теории химического строения, кинетики и реакционной способности» буйынса  совет ағзаһы.

1996 йылдың 9 ноябрендә [[Киев]]та вафат була.

1-се дәрәжә  Ватан һуғышы ордены&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1511718704/ Егоров Юрий Павлович]&lt;/ref&gt; һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ  ордены]] &lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80132455/ Егоров Юрий Павлович]&lt;/ref&gt;, шулай уҡ күп миҙалдар  менән бүләкләнә, улар араһында « 1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»  миҙалы бар.

== Сығанаҡтар ==

* ''Лебедєв Є. В.'' Інститут хімії високомолекулярних сполук НАН України (50 років) 1958—2008. Київ, 2008.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=17534 ЄГО́РОВ Юрій Павлович]
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=125242 Профиль на Mathnet.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921165713/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=125242 |date=2021-09-21 }}
* [https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=16544951400 Профиль на сайте Scopus.com]
[[Категория:Химия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:МДУ-ның физика факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Киевта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1996 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:9 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1923 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>djxcxhjkacz7k2msyttpvt2dhu6y1bz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зәйнуллин Рәшит Сибәғәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157611</id>
    <revision>
      <id>1300927</id>
      <parentid>1003302</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T21:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6840" sha1="l4wn86yj51e7kh9us3k6v91huuxjphg" xml:space="preserve">'''Зәйнуллин Рәшит Сибәғәт улы''' ([[25 ғинуар]] [[1945 йыл]]) — ғалим-инженер механик. 1963—1997 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы; 1997—2009 йылдарҙа Өфөләге «Ҡатмарлы техник системаларҙы хәүефһеҙ эксплуатациялау» ғилми үҙәк директоры, бер үк ваҡытта 2002 йылдан Энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институтының бүлек мөдире, 2005 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәре. Техник фәндәр докторы (1987), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005).

== Биографияһы ==
Рәшит Сибәғәт улы Зәйнуллин 1945 йылдың 25 ғинуарында Төркмән ССР-ының Илъялы ауылында тыуған. Балалыҡ һәм үҫмер йылдары Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Йомағужа ауылында үткән.

1961 йылда Йомағужа урта мәктәбен тамамлаған.

1963—1968 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] студенты. Юғары белем алғандан һуң Силәбе политехник институты аспирантураһына уҡырға инә.

== Хеҙмәт юлы ==
1963—1997 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы: ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, «Нефть аппараттары төҙөү технологияһы» кафедраһы профессоры.

1974 йылда кандидатлыҡ һәм 1987 йылда — докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1997—2009 йылдарҙа Өфөләге «Ҡатмарлы техник системаларҙы хәүефһеҙ эксплуатациялау» ғилми-техник үҙәк директоры, бер үк ваҡытта 2002 йылдан БР Фәндәр Академияһының Энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институтының (ИПТЭР) «Техник системаларҙың ышаныслығы һәм хәүефһеҙлеге» бүлеге мөдире,

2005 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәре.

Ғилми эшмәкәрлеге коррозиялы мөхиттә баҫым аҫтында эшләгән нефть-газ ҡорамалдары һәм торба үткәргестәр хәүефһеҙлеге проблемалары менән бәйле. Уның ентекле тикшеренеүҙәре — тышлыҡлы типтағы ресурс ҡоролмалары техник системалары хәүефһеҙлеге; металдың механик-химик зарарланыуы; көпшәләр, аппараттар һәм торба үткәргестәрҙең сифатын күтәреү; ҡоролмаларҙың ҡалдыҡ ресурстарын диагностикалау һәм баһалау — Башҡортостан Республикаһында, Рәсәй Федерацияһында һәм БДБ илдәре нефть-химия һәм газ сәнәғәт тармаҡтары предприятиеларында («Башнефтехим», «Транснефть» Акционерҙар Компанияһында, «Башнефть» Акционерҙар Йәмғиәтендә, «Салауатнефтемаш», «Уралхиммаш») ҡулланыла.

10-дан артыҡ асыш танытмаһы һәм патент, 450-нән артыҡ ғилми хеҙмәт, 18 монография һәм китап авторы.

БР-ҙың «Энергия ресурстары транспорты проблемалары институты» Дәүләт унитар предприятиеһы эргәһендәге диссертация советы составына инә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005)

== Сығанаҡтар ==
* Зайнуллин, Рашит Сибагатович. Предельное состояние элементов трубопроводных систем / Р. С. Зайнуллин, А. Г. Вахитов; под ред. Е. М. Морозова. — Уфа : [б. и.], 2005. — 418, [2] с. : ил., табл.; 21 см. Изложены научные основы оценки предельного состояния конструктивных элементов различных конструкций в том числе сосудов, аппаратов и трубопроводов. Для специалистов, аспирантов и студентов. Пособие для специалистов.

== Әҙәбиәт ==
* З. Р. Абдурашидова. «Юмагузино. История в делах и судьбах»

== Һылтанмалар ==
* энциклопедия-урала.рф/index.php/Зайнуллин_Рашит_Сибагатович Зәйнуллин Рәшит Сибәғәт улы Энциклопедия Урала.
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01002708609 Рәсәй дәүләт китапханаһы. Зәйнуллин Рәшит Сибәғәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126074701/https://search.rsl.ru/ru/record/01002708609 |date=2021-11-26 }}
* yumaguza.ru/publ/gordimsja/rashit_sibagatovich_zainullin/4-1-0-27 Зәйнуллин Рәшит Сибәғәт улы тураһында. Йомағужа модель китапханаһы.
* wiki02.ru/encyclopedia/Zaynullin_Rashit_Sibagatovich/t/5135

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:1945 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостандың фән докторҙары]]</text>
      <sha1>l4wn86yj51e7kh9us3k6v91huuxjphg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Заруцкая Ирина Павловна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159229</id>
    <revision>
      <id>1300925</id>
      <parentid>1287736</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T19:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8286" sha1="3c9zu83t40tqui008m4i4cb2uut4vgq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ирина Павловна Заруцкая''' ([[1908 йыл|1908]]—[[1990 йыл|1990]]) — совет ғалимы  һәм геоморфологы картограф, география фәндәре кандидаты (1955), [[Фән докторы|география фәндәре докторы]] (1967), профессор (1967).

== Биографияһы ==
Ирина Павловна Заруцкая 1908 йылдың 12 ноябрендә [[Мәскәү]]ҙә  билдәле архитектор П. А. Заруцкий ғаиләһендә тыуған.

Мәктәпте тамамлағандан һуң Мәскәү дәүләт университеты физика-м атематика факультетының  тупраҡ-геология-география бүлегенә уҡырға инә. 1931 йылда уҡыуын  «геоморфология» һөнәре буйынса тамамлай, Мәскәү һәм Белгород өлкәләрендә, Көньяҡ Уралда, Себерҙә, Алыҫ Көнсығышта һәм башҡа төбәктәрҙә ялан топографик эштәре үткәрә. 1932 йылда Мәскәү%Волга каналы төҙөлөшө өсөн  Мәскәү йылғаһы бассейнының топографик төшөрөүен  эшләй. 1934 йылдан 1937 йылға тиклем Заруцкая Баш геодезия идаралығының картография тресы ғилми редакцияһында эшләй,  башҡа ғалимдар менән 1:100 000 масштаблы топоргафик карта булдырыу өҫтөндә тора, бынгың өсөн «Геодезия һәм картография алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнә &lt;ref&gt;[https://istgeodez.com/nagradyi-organizatsiyam-i-personalnyie/ История геодезии — награды]&lt;/ref&gt;.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Ирина Павловна илдең  1:100 000 масштаблы картаһын төҙөү менән шөғөлләнә. Һуғыштан һуң, 1945—1950 йылдарҙа Геодезияның һәм картография баш идаралығы Ғилми-редакцион  карта төҙөү өлөшөнөң баш мөхәррире вазифаһын башҡара һәм СССР-ҙың  1:2 500 000 масштаблы гипсометроик картаһы өҫтөндә эшләй,  шуның өсөн 2-се дәрәжә Сталин премияһына лайыҡ була (1951). 1951—1953 йылдарҙа И.П.Заруцкая Ғилми-редакцион  карта төҙөү өлөшөнөң баш мөхәррире вазифаһында юғары мәктәп өсөн карталар серияһын төҙөү өҫтөндә эшләй.  Шулай уҡ 1951 йылдан алып бер үк ваҡытта Мәскәү дәүләт университетының география факультетында уҡыта, 1953 йылда Мәскәү дәүләт университетының  геодезия һәм картография кафедраһына  даими эшкә күсә, унда ҡырҡ йылға яҡын эшләй.&lt;ref name=&quot;lomonosov&quot;&gt;[http://lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:0133963:article Заруцкая Ирина Павловна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411170328/http://lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:0133963:article |date=2020-04-11 }}&lt;/ref&gt; И. П. Заруцкая ҡатнашлығында [[Иркутск өлкәһе|Иркутск]], Ҡостанай һәм [[Төмән]] өлкәләре шулай уҡ Сиҙәм һәм Алтай крайҙарының комплекслы төбәк атластары төҙөлә&lt;ref&gt;[https://istgeodez.com/zarutskaya-irina-pavlovna/ Заруцкая Ирина Павловна]&lt;/ref&gt; Күренекле совет ғалимы-картографы К.А.Салищев менән  хеҙмәттәшлек итә.

1955 йылда «Методы составления рельефа на гипсометрических картах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01005879298 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата геогр. наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411170318/https://search.rsl.ru/ru/record/01005879298 |date=2020-04-11 }}&lt;/ref&gt;, ә 1966 йылда «Тематические карты природы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Һигеҙ фән кандидаты әҙерләнгән. 300-ҙән ашыу ғилми эшен баҫтырған.&lt;ref name=&quot;lomonosov&quot;/&gt; Профессор И. П. Заруцкая  халыҡ-ара конференцияларҙа күп ҡатнаша, Халыҡ-ара картография ассоциацияһы комиссияһында  эшләй.

Уҡытыу эшмәкәрлеген тамамлап,  СССР Фәндәр академияһының география институтында  консультант булып эшләй.

1990 йылдың 2 февралендә Мәскәүҙә вафат була.

== Ҡаҙаныштары ==

* «Мәскәүҙе обороналаған өсөн», «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн», «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалдары.
* Һуғыштан һуңғы хеҙмәттәре өсөн Сталин премияһына лайыҡ була, «Почёт билдәһе» ордены, ике  «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә.&lt;ref name=&quot;lomonosov&quot;/&gt;

== Сығанаҡтар ==

* Краснопольский А.&amp;amp;nbsp;В. Отечественные географы, 1993; И. П. Заруцкая // Библиографический справочник, 1993.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://cyberleninka.ru/article/n/k-100-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-iriny-pavlovny-zarutskoy К 100-летию со дня рождения Ирины Павловны заруцкой]
* [https://geocartography.ru/scientific_article/2019_1_156-164 Вклад И. П. Заруцкой в картографические исследования России]
* [http://www.geogr.msu.ru/about/rank/element.php?IBLOCK_ID=4&amp;SECTION_ID=0&amp;ELEMENT_ID=937 Заруцкая Ирина Павловна]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:География фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1990 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:2 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Профессорҙар]]</text>
      <sha1>3c9zu83t40tqui008m4i4cb2uut4vgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жемчужина Полина Семёновна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159646</id>
    <revision>
      <id>1300918</id>
      <parentid>1295637</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T17:52:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16504" sha1="19l3bx2ydlk8zczl0j32cbbbh93hhtf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Жемчужина Полина Семеновна''' (тыуған ваҡыттағы исеме ''Карповская Перл Соломоновна''; [[28 февраль]] ([[12 март]]) [[1987 йыл]] — [[1 апрель]] [[1970 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, Халыҡ Комиссарҙары Советының 3-сө рәйесе һәм СССР сит ил эштәре министры [[Молотов Вячеслав Михайлович|Вячеслав Молотовтың]] ҡатыны&lt;ref name=&quot;bio&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/ZhZZ/02566.asp|title=Жемчужина Полина Семёновна (Карповская Перл Семёновна)|accessdate=2010-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120428202321/http://www.knowbysight.info/ZhZZ/02566.asp|archivedate=2012-04-28}}&lt;/ref&gt;.

1949 йылда дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләнеп ҡулға алына һәм һөргөнгә оҙатыла, шунда Сталин 1953 йылда вафат булғанға тиклем ҡала.

== Биографияһы ==
Полина Семёновна Жемчужина 1987 йылдың 28 февралендә (12 март) Екатеринослав губернаһы Александровский өйәҙенең Пологи ҡасабаһында (хәҙер [[Запорожье өлкәһе]] [[Украина]]) йәһүд ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Соломон Карповский, һөнәре буйынса тегенсе. [[1910 йыл]]дан Екатеринослав ҡалаһында тәмәке фабрикаһында эшләй. [[1917 йыл]]да аптекала кассир була.

[[1918 йыл]]да апаһы һәм ағаһы Перл Карповский мандатлы Фәләстингә күсеп китә. Һуңыраҡ ағаһы [[АҠШ]]-ҡа китә һәм унда Сэм Карп булараҡ билдәлелек ала, Совет хөкүмәтенә хеҙмәттәр күрһәтә, хәрби суднолар һатып алыу буйынса һөйләшеүҙәр алып бара. Шулай уҡ ул «Car Export and Import Corporation» президенты була, уның аша СССР Америка етештереүселәренән хәрби тәғәйенләнештәге материалдар һатып ала&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Sutton--Western-Technology-1930-1945|ссылка=http://archive.org/details/Sutton--Western-Technology-1930-1945}}&lt;/ref&gt;. Апаһы менән [[1939 йыл]]ға тиклем хатлаша.

1918 йылда Перл Карповская [[РКП (б)]] һәм [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]]ға инә, унда 12-се армия частарында политработник була, клуб мөдире булып эшләй. [[1919 йыл]]да Киевҡа йәшерен эшкә ебәрелә. Һуңыраҡ [[Харьков]]та Украинала йәшерен эштәр алып барыу өсөн Полина Семёновна Жемчужина исеменә тәүге тапҡыр документ ала. Н. Меклер былай тип яҙа&lt;ref&gt;[http://nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/58673/12#pict Каталог РНБ]&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;Полина Семёновна Жемчужина, йәш, күңелле ҡатын-ҡыҙ, хәрби госпиталдә шәфҡәт туташтарының береһе. Ул &lt;…&gt; большевиктарҙы «күрәлмай» һәм Брунзель ханым менән Рәсәйҙе һәләк иткән «латыштар, йәһүдтәр, ҡытайҙар һәм чрезвычайкаларҙың» стратегик тар-мар итеү планын эшләй&lt;ref&gt;{{публикация|книга |автор= Феликс Чуев
|заглавие=140 бесед с Молотовым. Второй после Сталина
|место= Москва
|издательство= Родина
|год= 2019
|страницы= 650
|страниц= 656
|isbn= 978-5-907149-23-6
}}&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;1919—1920 йылдарҙа Украина Коммунистар партияһы үҙәк комитетының ҡатын-ҡыҙҙар араһында эштәр буйынса инструктор. [[1920 йыл|1920]]—[[1921 йыл]]да Запорожье ҡалаһы комитетының ҡатын — ҡыҙҙар бүлеге мөдире. 1921—[[1922 йыл]]дарҙа — Мәскәүҙә РКП(б) Рогожский-Симоновский район комитеты инструкторы.

[[1921 йыл]]да [[Молотов Вячеслав Михайлович|Вячеслав Молотов]]ҡа кейәүгә сыға. [[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталинды]]ң ҡатыны Надежда Аллилуеваның яҡын дуҫы була.

2-се МДУ ([[1923 йыл|1923]]) һәм беренсе МГК ([[1925 йыл|1925]]) эшселәр факультетында белем ала, Г. В. Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтынның (1925—[[1926 йыл|1926]]) иҡтисад факультетында уҡый.

[[1927 йыл|1927]]—[[1929 йыл]] — партячейка секретары. 1929—[[1930 йыл]]дарҙа [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|РКП(б)]] Замоскворецкий район комитеты инструкторы булып эшләй. 1930—[[1932 йыл]]дарҙа — «Новая заря» парфюмерия фабрикаһы директоры. 1932—[[1936 йыл]]дарҙа — юғары парфюмерия тресы идарасыһы (ЖирКость тресы). Артабан СССР-ҙың аҙыҡ-түлек сәнәғәте комиссариатында етәксе вазифаларын биләй: 1936 йылдың июленән —парфюмерия-косметика, һабын эшләү һәм синтетик сәнәғәте баш идаралығы начальнигы, [[1937 йыл]]дың ноябренән — халыҡ комиссары урынбаҫары. [[1939 йыл]]дың 19 ғинуарында халыҡ комиссариатынан үҙаллы СССР балыҡ сәнәғәте халыҡ комиссариаты айырылып сыға, уның башында Полина Жемчужинаны ҡуялар. {{Цитата башы}} Сталин Полина Семёновнаны халыҡ комиссары итеп тәғәйенләне — мин ҡаршы булдым! Ул берҙән-бер халыҡ комиссары — хужалыҡ эштәре менән шөғөлләнгән ҡатын-ҡыҙ була. {{Цитата аҙағы}}
&lt;br&gt;
1939 йылдың мартынан — ЦК ВКП(б) ағзалығына кандидат. 1939 йылдың ноябрендә РСФСР-ҙың еңел сәнәғәте Балыҡ сәнәғәте идаралығының начальнигы итеп күсерелә (1946 йылдан алып — Министрлыҡ). 1941 йылдың февралендә XVIII партконференцияла ВКП(б) ағзалығы кандидаты составынан сығарыла.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәм унан һуң 1942 йылдан Йәһүд антифашист комитетында әүҙем эшләй. 1948 йылдың майында Жемчужина РСФСР еңел сәнәғәт министрлығы резервына сығарыла.

== Ҡулға алыныуы һәм төрмәгә ябылыуы ==
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң эҙәрлекләүҙәргә дусар була.

1948 йылда Октябрь революцияһының 31-йыллығы осрағы менән Молотов тарафынан Мәскәүҙә тәғәйенләнгән сит ил дипломаттары өсөн ҡабул итеүҙә Жемчужина демонстратив рәүештә Израиль илсеһе Голда Меир менән берләшә һәм уға [[идиш]] (Жемчужина уны яҡшы белә): «''Мин — еврей ҡыҙы''» тип белдерә. Һуңынан ул Меирҙың Мәскәү хорал синагогаһына барыуы тураһында маҡтап телгә ала, унда илсегә тантаналы осрашыу ойошторола, ә хушлашҡанда Израиль халҡына именлек теләп, уға яҡшы булһа— был донъяла ҡалған йәһүдтәргә лә яҡшы булыр тип, һыҙыҡ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;Костырченко Г. Сталин против «космополитов». Власть и еврейская интеллигенция в СССР. М., РОССПЭН, 2009. С. 179—180.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Памятник_на_могиле_Вячеслава_Молотова_на_Новодевичьем_кладбище.jpg|справа|мини|240x240пкс|Новодевичье зыяратында Жемчужина ҡәбере]]
[[1948 йыл]]дың [[29 декабрь|29 декабрендә]] Полина Жемчужина партиянан сығарыла, ә [[1949 йыл|1949 йылдың]] [[29 ғинуар]]ында ҡулға алына һәм «бер нисә йыл еврей милләтселәренең енәйәте менән бәйле» булыуында ғәйепләнә. Ике айҙан һуң уның ире [[Молотов Вячеслав Михайлович|Вячеслав Молотов]] сит ил эштәре министры вазифаһынан бушатыла һәм үҙенең йоғонтоһон юғалта. Шулай уҡ уның бер туғандары — ағаһы Карповский А. С. һәм апаһы Ллешнявский Р.С, туғандары — СССР Авиация сәнәғәте министрлығының 339-сы завод директоры Штейнберг И. И., һәм СССР Балыҡ сәнәғәте министрлығының урман сәнәғәте идаралығы начальнигының кадрҙар буйынса ярҙамсыһы Голованевский С. М. ҡулға алына, Ҡулға алынған Лешнявская һәм Карповский «үҙҙәренә ҡулланылған режимды күтәрә алмай»&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1930263 «Официально ничего сделать нельзя»] // [[Коммерсантъ]]&lt;/ref&gt;, төрмәлә вафат була.

1949 йылдың 29 декабрендә СССР МГБ эргәһендә махсус кәңәшмәһе буйынса Ҡостанай өлкәһенә 5 йылға һөргөнгә хөкөм ителә.

[[1953 йыл]]дың ғинуарында яңы асыҡ процесҡа әҙерлек ваҡытында ҡулға алына һәм Мәскәүгә күсерелә. Уның эшендә һүҙҙәре һаҡланған: «Хөкүмәт нисек ҡарар итә, шулай буласаҡ»&lt;ref&gt;''[[Радзинский, Эдвард Станиславович|Радзинский]] Э.''[http://www.e-reading.link/chapter.php/47365/260/Radzinskiii_3_Stalin.html «Последний Триллер — Сталин»]&lt;/ref&gt;.

Сталин үлеп, икенсе көндө уны ерләгәндәренән һуң, 10 мартта&lt;ref&gt;[[Этингер, Яков Яковлевич|Этингер Я. Я.]] Это невозможно забыть: Воспоминания. М., 2001.&lt;/ref&gt; 1953 йылда [[Берия Лаврентий Павлович|Лаврентий Берияның]] бойороғо буйынса башҡалар кеүек үк ул да азат ителә һәм аҡлана. Партияла тергеҙелә.Тоғро сталинсы булып ҡала. 1960-йылдар уртаһында Молотовтарҙың ғаиләһенә килгәндә [[Светлана Аллилуева]] һуңыраҡ былай тип хәтерләй&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Аллилуева, Светлана Иосифовна|Светлана Аллилуева]]|заглавие=Двадцать писем к другу|издательство=&quot; Copex Establishment &quot;|год=1967|}}&lt;/ref&gt;:
{{Цитата башы}}
Полина миңә әйтә: «Һинең атайың гений. Ул беҙҙең илдә бишенсе колонияны юҡҡа сығара, һәм һуғыш башланғас, партия һәм халыҡ берҙәм була. Хәҙер революцион рух та юҡ, бөтә ерҙә оппортунизм». {{Цитата аҙағы}}
[[1970 йыл]]дың [[1 май]]ында [[Мәскәү]]ҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнә, ире 1986 йылда уның менән йәнәшә ерләнә.

== Кинола ==
* Фрида Инескорт — «Миссия в Москву» (1943)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.pseudology.org/evrei/Zhemchuzhina.htm Хронология жизни П. С. Жемчужиной]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Жорес Медведев'' [http://scepsis.ru/library/id_1571.html Соломон Лозовский, Полина Жемчужина и Вячеслав Молотов // Сталин и еврейская проблема.] [http://scepsis.ru/library/id_1571.html Новый анализ]
* [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/79 Записка М. Ф. Шкирятова и В. С. Абакумова О П. С. Жемчужиной / 27 декабря 1948 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122201747/https://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/79 |date=2021-01-22 }}
* [http://www.hillwoodmuseum.org/collection/item/12.416?r=/collection/search?filter=Place%20made:RUSSIA&amp;p=104 Фото]
* [https://web.archive.org/web/20120428202321/http://www.knowbysight.info/ZhZZ/02566.asp «Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991». Жемчужина Полина Семёновна (Карповская Перл Семёновна)]
[[Категория:ВКП(б)-ның XVIII съезы делегаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]]
[[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1970 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:1897 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>19l3bx2ydlk8zczl0j32cbbbh93hhtf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еркеев Нур Төхвәтша улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160500</id>
    <revision>
      <id>1300913</id>
      <parentid>1183088</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T17:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4098" sha1="mieu1facdemvei6ru9xdwbnsx2vv7u0" xml:space="preserve">'''Нур Төхвәтша улы Еркеев''' (1925—2007) — педагог, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. 23 йыл дауамында Баймырҙа урта мәктәбен етәкләгән.

== Биографияһы ==
Нур Төхвәтша улы Еркеев 1925 йылдың 25 майында тыуған.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан.

1969—1992 йылдарҙа [[Бәләбәй районы]]ның [[Баймырҙа (Бәләбәй районы)|Баймырҙа]] урта мәктәбе директоры.


== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]
* III дәрәжә [[Дан ордены]]
* Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы
* [[Бәләбәй районы]]ның почётлы гражданы (2001).

== Хәтер ==
Ике тиҫтә йылдан ашыу Баймырҙа урта мәктәбенең директоры (1969—1992) булып эшләп, халыҡ мәғарифы өлкәһендә күп йылдар дауамында һөҙөмтәле хеҙмәте, райондың социаль, мәҙәни үҫешендәге ҡаҙаныштары һәм район тормошонда әүҙем ҡатнашҡаны өсөн, Еркеев Нур Төхвәтша улы Бәләбәй ҡала Советының 2001 йылдың 6 июнендә ҡабул ителгән 5-се һанлы Ҡарары менән [[Бәләбәй районы]]ның почётлы гражданы исеме бирелә&lt;ref&gt;Бәләбәй ҡала Советының 5-се һанлы Ҡарары (2001 йылдың 6 июне)&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* [https://belebey-gp.ru/selskoe-poselenie/pochyotnye-grazhdane-belebeya/ Решение городского Совета от 06.06.2001 г. № 5 Нур Төхвәтша улы Еркеев, Бәләбәй ҡалаһының почётлы гражданы ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200504132232/http://belebey-gp.ru/selskoe-poselenie/pochyotnye-grazhdane-belebeya/ |date=2020-05-04 }}
* [https://arc.familyspace.ru/archive/Pobediteli_ru_6/p2772 Победители. Еркеев Нур Төхвәтша улы]
* [http://www.pobediteli.ru/veteran-search/index.html?charset=utf-8&amp;flag=&amp;region=&amp;district=&amp;mode=lastname&amp;q=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2+%D0%9D%D1%83%D1%80+%D0%A2%D1%83%D1%85%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Еркеев Нур Төхвәтша улы]
* [http://docs.pravo.ru/document/view/4472463/3849679/ Постановление Правительства РБ от 24 марта 2004 года № 43] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220211025/http://docs.pravo.ru/document/view/4472463/3849679 |date=2020-02-20 }}
* [http://www.xn--80achddrlnpccuoqi.xn--p1ai/%D0%A4%D0%A0%D0%9E/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B22007-10/schl_3.html Федерация развития образования. Школы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129155037/http://xn--80achddrlnpccuoqi.xn--p1ai/%D0%A4%D0%A0%D0%9E/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B22007-10/schl_3.html |date=2020-01-29 }}

[[Категория:1925 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]]
[[Категория:Бәләбәй районында тыуғандар]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Дан ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Мәктәп директорҙары]]</text>
      <sha1>mieu1facdemvei6ru9xdwbnsx2vv7u0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Добрынин Георгий Прокопьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163929</id>
    <revision>
      <id>1300901</id>
      <parentid>1283182</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T12:18:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10751" sha1="290dex2otp33bs1o99sipcy5ggakjtu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Георгий Прокопьевич Добрынин''' ([[1907 йыл]] — май [[1977 йыл]]) — СССР генерал-лейтенанты. [[ГУЛАГ]] етәкселәренең береһе. 1947—1951 йылдарҙа ГУЛАГ-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]]ндағы лагерҙары идаралығы начальнигы.

== Биографияһы ==
Георгий Прокопьевич Добрынин 1907 йылда [[Һарытау]]ҙа эшсе ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;stal&quot;&gt;[http://dare.uva.nl/record/273412 Stalinisme en Sovjetisering 1945—1953] Universiteit van Amsterdam{{ref-nl}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

[[1925 йыл]]дан алып [[1928 йыл]]ға тиклем Добрынин РККА сафында хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;bio&quot;&gt;[http://www.statearchive.ru/assets/files/Svag_sprav/08-r04.pdf Краткие биографии руководящего состава СВАГ] Государственный архив Российской Федерации&lt;/ref&gt;: 1925 йылдың авгусынан Һарытау пехота мәктәбендә уҡый, ә [[1927 йыл]]дың авгусынан [[1928 йыл]]дың сентябренә тиклем Ульяновск пехота мәктәбендә.

[[1930 йыл]]дың март айында [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]]-ға инә.

1928 йылда Добрынин [[Ҡазан]]дағы ОГПУ ғәскәрҙәренә хеҙмәткә инә [[7 октябрь|7 октябрҙә]] 25се ОГПУ полкына взвод командиры итеп тәғәйенләнә, [[1930 йыл|1930 йылдың мартында]] — 32-се айырым дивизионы, [[1932 йыл]]дың майында 25-се полкы командиры, ә декабрҙән [[Йәшел Үҙән|Зеленодольск]] ҡалаһында взвод менән етәкселек итә[[Йәшел Үҙән|.]] [[1933 йыл]]дың декабрь айында НКВД эске һағының 192-се полкы дивизионы командиры итеп тәғәйенләнә.

[[1939 йыл]]дың ғинуарында Георгий Добрынин М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби Академияһын тамамлай&lt;ref name=&quot;stal&quot;/&gt;, артабан НКВД, һуңынан СССР эске эштәр министрлығының, холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙар системаһында эшләй&lt;ref name=&quot;shi&quot;&gt;[http://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/dobrynin_g_p.htm ДОБРЫНИН Георгий Прокопьевич] История отечественных спецслужб&lt;/ref&gt;.

1939 йылдың 7 мартынан алып 1943 йылдың 15 майына тиклем СССР ГКВД Баш идаралығы начальнигы урыбаҫары булып эшләй.

1941 йылдың 13 октябрендә Георгий добрынин Мәскәү оборона зонаһының НКВД һағының Калинин секторы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1942 йылдың сентябренән алып армияла була, Кавказды обороналауҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;stal&quot;/&gt;.

1943 йылдың 15 майынан алып [[1947 йыл]]дың 2 сентябренә тиклем НКВД холоҡ төҙәтеү лагерҙарының Баш идаралығы начальнигы урынбаҫары була. 1944 йылдың апрель-май айҙарында Евпаторияла 6-сы оператив секторы начальнигы була, [[Ҡырым]]дан халыҡты һөрөү менән етәкселек итә&lt;ref name=&quot;stal&quot;/&gt;, ә 1944 йылдың сентябрендә Грузия сик буйҙарынан күсереү буйынса Аспиндз оператив секторы начальнигы була .

1945 йылдың майынан алып авгусҡа тиклем Добрынин Германияла командировкала була, унда ул [[Мекленбург — Алғы Померания|Мекленбург-Көнбайыш Померания]] ерҙәрендә НКВД оперсекторы начальнигы вазифаһын биләй.

1947 йылдың 2 сентябренән 1951 йылдың 31 ғинуарына тиклем [[Башҡортостан]]да ГУЛАГ-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]]ндағы лагерҙары идаралығы начальнигы була&lt;ref&gt;История сталинского Гулага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7-ми томах. Т. 3. Экономика Гулага. Отв. ред. и сост. О. В. Хлевнюк. М.: РОССПЭН, 2004. ISBN 5-8243-0607-9&lt;/ref&gt;.

Артабан 1951—1952 йылдарҙа мөһим сәнәғәт объекттарын һәм тимер юлдарҙы һаҡлау, бер үк ваҡытта [[В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы|Волга-Дон каналы]] төҙөлөшө буйынса СССР Эске эштәр министрлығы уполномоченныйы була, 1953—1954 йылдарҙа СССР Үәүләт именлеге министрлығының ведомство һағын тикшереү һәм инспекторлау буйынса Баш идаралығы начальнигы. 1954 йылдың 30 мартынан СССР Министрҙар Советы эргәһендәге КГБ-ның 7-се идаралығы начальнигы. 1959 йылдың апреленән 1962 йылдың ғинуарына тиклем Монголия эске эштәр министрлығы эргәһендәге КГБ консультанты һәм кәңәшсеһе булып эшләй.

1962 йылдың июлендә отставкаға китә&lt;ref name=&quot;stal&quot;/&gt;. Йәшәгән [[Мәскәү]]ҙә, йәшәй, шунда 1977 йылдың майында вафат була.

== Хәрби званиелары&lt;ref name=&quot;shi&quot;/&gt; ==
* Өлкән лейтенант (14 июль1936)
* [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]] (11 апрель 1938)
* [[Майор]] (1939)
* Дәүләт именлеге майоры (7 июнь 1939)
* Именлек комиссары (14 февраль 1943)
* Генерал-майор (1945 9 июль)
* Генерал-лейтенант (18 февраль1958)

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре&lt;ref name=&quot;shi&quot;/&gt; ==
* [[Ленин ордены]] (1951, 30 ғинуар)
* Ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1943 йылдың 14 апреле, 1945 йылдың 10 декабре)
* II дәрәжә [[Суворов ордены]], (8 март 1944)
* Ике I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1944 7 июль, 1944 йылдың 3 декабрендә)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1949 29 октябрь)
* Дүрт [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1942 йылдың 25 апреле, 3 ноябрь 1944 йыл, 8 февраль 1949, 1952 йылдың 19 сентябр)
* «НКВД-ның атҡаҙанған хеҙмәткәре» түш билдәһе (№ 000664, 4 февраль 1942)
* 13 миҙал

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Петров Н. В.|заглавие=Кто руководил органами госбезопасности, 1941–1954: Справочник|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Общество «Мемориал», «Звенья»|год=2010|страницы=|страниц=1008|isbn=5-7870-0109-9|тираж=900}}
* {{Китап|автор=Петров Н. В.|заглавие=Сталин и органы НКВД–МГБ в советизации стран Центральной и Восточной Европы, 1945–1953|ссылка=http://dare.uva.nl/document/106770|место=|издательство=|год=2008|страницы=72, 73, 76, 288|страниц=328}}
* История сталинского Гулага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7-ми томах. Т. 3. Экономика Гулага. Отв. ред. и сост. О. В. Хлевнюк. М.: РОССПЭН, 2004. ISBN 5-8243-0607-9
* Газета «Выбор» 13.08.1998 г.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/almanah-dict-bio/60430/4 Альманах «Россия. XX век»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204441/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/almanah-dict-bio/60430/4 |date=2016-03-04 }}
* [http://rosgenea.ru/?alf=5&amp;page=2&amp;serchcatal=%C4%EE%E1%F0%FB%ED%E8%ED&amp;radiobutton=4 Центр генеалогических исследований]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлаусылар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Генерал-лейтенанттар (СССР)]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1977 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Һарытауҙа тыуғандар]]
[[Категория:1907 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>290dex2otp33bs1o99sipcy5ggakjtu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еналиев Сөләймән Бикмөхәмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163934</id>
    <revision>
      <id>1300911</id>
      <parentid>1291815</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T16:34:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6504" sha1="77kbfy68pssc5auaz0ex1v8m6vwyoiz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Еналиев Сөләймән Бикмөхәмәт улы''' ([[1894 йыл]] — [[14 сентябрь]] [[1938 йыл]]) — күҙ табибы, һаулыҡ һаҡлау эшен ойоштороусы, ТАССР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары ([[1927 йыл|1927]]-[[1928 йыл|1928]]), Ҡаҙан медицина институты директоры ([[1935 йыл|1935]]-[[1937 йыл|1937]]).

== Биографияһы ==
Сөләймән Бикмәхәмәт улы Еналиев [[1894 йыл]]да Пенза губернаһы Инсар өйәҙе Иса ауылында игенсе ғаиләһендә донъяға килә. [[1909 йыл]]да Тамбов губернаһы Темников өйәҙе Пели ауылында башланғыс мәктәп тамамлай. Ике йыл дауамында [[Өфө|Өфөлә]] мәҙрәсәлә уҡый. Экстерн рәүешендә [[Чита]] ҡалаһы ир-ат уҡытыусы гимназияһын сығарылыш имтихандарын тапшыра. Аттестат алып, Чита ҡлаһында татар мәхәллә мәктәбендә уҡыта. 1915—1917 йылдарҙа [[Ҡоро ер ғәскәрҙәре|- хәрби хеҙмәттә]]. Демобилизацияланғандан һуң Пенза губернаһы мәғариф бүлегенә инструктор итеп тәғәйенләнә, [[1918 йыл]]дан Инсар өйәҙ халыҡ мәғәрифы бүлеге мөдире. [[1920 йыл]]да — 1-се Пенза ирекле полкында ҡыҙылармеец.

2-се Мәскәү университетының медицина факультетында уҡый. Бер үк ваҡытта, уҡыуҙан айырылмайса, [[1922 йыл|1922]]-[[1923 йыл|1923 йылдарҙа]] РСФСР мәғариф халыҡ комиссариатының [[Татарҙар|татар]]-[[Башҡорттар|башҡорт]] бюроһы мөдире, һуңынан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|РКП (б)]] [[Мәскәү]] комитеты [[Татарҙар|татар]]-[[Башҡорттар|башҡорт]] бюроһы мөдире, [[1923 йыл|1923]]-[[1925 йыл|1925 йылдарҙа]] Мәскәү һөнәри белем биреү хакимлығы мөдире. [[1925 йыл]]да [[Ҡазан]]ға юллана.

[[1926 йыл]]дан алып ТАССР Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатында хеҙмәт итә: башта халыҡ комиссары урынбаҫары, артабан — халыҡ комиссары. 1928—1937 йылдарҙа Ҡазан медицина институтында уҡыта, бер үк ваҡытта 1935 йылдан алып директор урынбаҫары, һуңғараҡ директор итеп тәғәйенләнә. 1931—1932 йылларҙа [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] ([[Сан-Франциско]] һәм Балтимор [[ҡала]]ларында) фәнни эштәр буйынса командировкала була. Еналиев институтты етәкләгән осорҙа морфология йорто, Маяковский урамындағы дөйөм торлаҡ төҙөлә.

[[1938 йыл|1938 йылдың]] [[5 сентябрь|5 сентябрендә]] НКВД тарафынан ҡулға алына. 5 көн дауам иткән «тикшереү саралары» булыу сәбәпле, һорау алғанда ныҡ туҡмалыуҙан [[14 сентябрь|14 сентябрҙә]] вафат була. [[1958 йыл]]да аҡлана.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Уның эшмәкәрлеге уҡытыу-тәрбиә эшен камиллаштырыуға, милли кадрҙарҙан табиптар әҙерләүгә, фәнни-тикшеренеү эшен активлаштырыуға һәм дауалау эшен яҡшыртыуға йүнәлдерелә. Хеҙмәттәре күҙ эсендәге барлыҡҡа килгән яңы шештәр иммунологияһына һәм цитопатологияһына ҡарай.

== Сығанаҡтар ==
# Возвращенные имена. Документальные очерки. Казань, 1990
# Хаклык аклаган исемнәр. [[Казан]]: [[Татарстан китап нәшрияты|ТКН]], 1991. ISBN 5-298-00652-3
# Г. Р. Каримова. К вопросу о реализации суверенных прав ТАССР (20-е годы ХХ века). Казань, «''Ученые записки КФУ''», том 153, кн.3, [[2011]].

== Һылтанмалар ==
* [http://tatarile.org/maglumat/шәхес/еналиев-сөләйман-бикмөхәммәт-улы Татар энциклопедиясе. Казан, 2010. ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306074025/http://tatarile.org/maglumat/%D1%88%D3%99%D1%85%D0%B5%D1%81/%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2-%D1%81%D3%A9%D0%BB%D3%99%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D3%A9%D1%85%D3%99%D0%BC%D0%BC%D3%99%D1%82-%D1%83%D0%BB%D1%8B |date=2016-03-06 }}
* [http://www.yuldash.com/tg/index.php?id=38571&amp;q=mes Еналеев Сулейман Бек-Мухамедович, медик (1894—1938). История в лицах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214937/http://www.yuldash.com/tg/index.php?id=38571&amp;q=mes |date=2016-03-04 }}
* [http://yuldash-sputnik.ru/35/1023-2014-09-02-12-57-03.html К.Долотказин. Сулейман Еналеев: жизнь и судьба]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Ректорҙар]]
[[Категория:1938 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:14 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Мордовияла тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1894 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>77kbfy68pssc5auaz0ex1v8m6vwyoiz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишәле ауыл биләмәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167087</id>
    <revision>
      <id>1300942</id>
      <parentid>1067337</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T05:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2740" sha1="bvdml2ghf739zmp4gmi09kvxgfg25bk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ишәле ауыл биләмәһе''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]ндағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — тимер юлы станцияһы [[Ишәле (станция ҡасабаһы)|Ишәле]] ҡасабаһы.

== Тарихы ==
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендәге 292-ЗО-се «Арғаяш муниципаль районы һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» исемле Силәбе өлкәһе Законына ярашлы билдәләнгән&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802025008 Закон Челябинской области от 12 ноября 2004 года № 292-ЗО «О статусе и границах Аргаяшского муниципального района и сельских поселений в его составе»]&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Ишалинское сельское поселение}}

== Ауыл биләмәһе составы ==
{{Автонумерация
 | Столбцов  = 4
 | Оформление = standard sortable
 | Заголовок2 = Тораҡ пункты
 | Заголовок3 = Тораҡ пункты төрө
 | Заголовок4 = Халҡы
 | Сортировка4 = число
 | Выравнивание4 = right
|%| [[Ишәле (станция ҡасабаһы)|Ишәле]] |тимер юлы станцияһы ҡасабаһы, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Ишалино (посёлок при станции, Челябинская область) | тс }}
| | [[Ҡаратуған]] | ауыл | {{ Население | Каратуган | тс }}
}}
== Иҡтисады ==
— «Уралбройлер» ҡошсолоҡ фабрикаһы

— «REXAM» алюмин банка етештереү буйынса завод.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
[http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/ishalinskoe-selskoe-poselenie Официальный сайт Аргаяшского муниципального района]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Арғаяш районының муниципаль берәмектәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе ауыл биләмәләре]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>bvdml2ghf739zmp4gmi09kvxgfg25bk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зәңгәр күл (Ҡырмыҫҡалы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167223</id>
    <revision>
      <id>1300928</id>
      <parentid>1287381</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T21:23:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5013" sha1="ibjwo99s30r4og5jfgqsl3cly1w8wfg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Зәңгәр күл''' — [[Өфө]]&lt;nowiki/&gt;нән 45 км тирәһе алыҫлыҡта, [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның [[Яңы Муса (Иҫке Муса ауыл советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Муса]] ауылы янында урынлашҡан күл. [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]&lt;nowiki/&gt;ның тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә

== Һүрәтләмә ==
[[Файл:Голубое озеро Кармыскалы.jpg|безрамки|слева]]
[[Файл:Голубое озеро Кармаскалинский район Башкортостан.jpg|thumb|]]
[[Файл:Голубое озеро в Башкирии.jpg|thumb|]]
Күл һаҡлауға алынған тәбиғәт объекты. Уның майҙаны — 400 кв.м. [[Карст]] убылыу сәбәпле барлыҡҡа килгән. Ярҙары бейек булмаһа ла, текә. Күлдең эргәһенән Үҙән йылғаһы аға. Зәңгәр күлгә бер ниндәй ҙә йылға ҡоймай, ә күлдән ағып сыҡҡан һыу 90 м тирәһе аҡҡандан һуң Үҙән йылғаһына ҡоя.

Күлдең исеме һыуының зәңгәрлегенә ҡарап бирелгән. Ләкин был күктең зәңгәрлеге сағылыуҙан түгел, һыу аҫтындағы зәңгәр [[балсыҡ]]&lt;nowiki/&gt;тан. Ә яр буйындағы балсыҡты алһаң, ул ҡара төҫтә була. Зәңгәр балсыҡ та, ҡараһы ла шифалы. Балсыҡтан һиҙелер-һиҙелмәҫ көкөртлө водород еҫе аңҡый.

Күлдең һыуы саф, үтә күренмәле, сөнки унда тормош юҡ тиерлек. Һыуҙың һалҡынлығымы, составымы тереклеккә үрсергә бирмәй, күрәһең. Оҙаҡ ҡарап торғанда ғына бер нисә ваҡ балыҡты күреп була. Күл бер ҡасан да туңмай.

Күл төбөнә иғтибарлап ҡараһаң, һыуҙың бер нисә урында тулҡынланып ятҡаны күренә. Был ер аҫты шишмәләре бәреп сыҡҡан урындар. Ләкин күл һыуы татырлы, эсергә яраҡһыҙ.

Һыу температураһы йыл буйына +3 — +7 градус һалҡынлыҡта була. Һыу күләме — 300 м³. Күлдең тәрәнлеге 6 метрға тиклем етә. Белгестәр әйтеүенсә, күл төбөнән карст мәмерйәһенә инеп китеп була.

Күл янындағы тәбиғәт тә үҙенсәлекле. Әйтерһең, Зәңгәр күлде Башҡортостандың бар тәбиғәте килеп ҡосҡан. Бер яғына тау, тау башында урман, ҡаялар, мәмерйәләр килеп баҫһа, икенсе яғына йылға ағып килгән һәм ялан-баҫыуҙар түшәлгән.

Тәбиғәттә ял итергә яратҡан туристар күл буйында төнгөлөккә ҡунырға ҡалмайҙар. Быға, бәлки, йомрандарҙың күплеге, уларҙың кешеләрҙән ҡурҡмай ер өҫтөнә сығып ҡарап баҫып тороуҙары сәбәптер. Ләкин ҡараңғы төшкәндә лә күлде күҙәтеү ҡыҙыҡлы. Көндөҙ күренмәгән пар, ҡараңғыла ҡурҡыныс томан булып күл өҫтөнән төрлө яҡҡа күтәрелә.

== Һылтанмалар ==
* [https://www.tourister.ru Зәңгәр күл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201111133646/https://www.tourister.ru/ |date=2020-11-11 }}
* [https://nashural.ru/mesta/bashkortostan/goluboe-ozero-okolo-ufy/ Наш Урал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128082519/https://nashural.ru/mesta/bashkortostan/goluboe-ozero-okolo-ufy/ |date=2020-11-28 }}
* [https://pulse.mail.ru/article/udivitelnoe-po-krasote-goluboe-ozero-rodnik-zyangyar-kul-v-bashkirii-4342876920239314168-5259422832164523213/?user_session_id=11e8f0461eea635&amp;utm_partner_id=936&amp;utm_campaign=main&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fpulse.mail.ru&amp;utm_source=pulse_mail_ru&amp;utm_content=lenta_main_mail_ru Зәңгәр күл]
[[Категория:Ҡырмыҫҡалы районы күлдәре]]
[[Категория:Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары]]
[[Категория:Башҡортостан күлдәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]]
[[Категория:2003 йылда барлыҡҡа килгән махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]</text>
      <sha1>ibjwo99s30r4og5jfgqsl3cly1w8wfg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Император Дерпт университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169519</id>
    <revision>
      <id>1300934</id>
      <parentid>1292274</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T01:11:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18848" sha1="rwhibrwnb7859mcg0zwhfo151hziwny" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Император Дерпт университеты''' (1802), '''Император Юрьев университеты''' (1893) — {{lang-ru|Императорский Дерптский университет}} — Рәсәй империяһының иң боронғо университеттарының береһе, хәҙер [[Эстония]]ның [[Тарту]] университеты

== Башланыш осоро ==
Юрьев университеты, элекке Дерпт университеты, 1802 йылда ойошторолған, әммә уның башланғыс осоро күпкә боронғораҡ ваҡыттарға ҡарай. 1630 йылда, Лифляндияны шведтар алғанға 5 йыл тулғанда, Дерптта ([[Тарту]]) 1632 йылда гимназия асыла, артабан ул университет итеп киңәйтелә.

1656 йылда, батша Алексей Михайлович заманында Дерптты урыҫтар яулай; профессорҙар һәм студенттар ҡасып китә. Ҡайһы бер профессорҙар [[Таллин|Ревелдә]] үҙ курстарын дауам итергә тырыша, унда 1665 йылда 60 студент иҫәпләнгән. 5 йылдан һуң Дерпт йәнә шведтар ҡулына күсә, әммә университет 1690 йылда ғына эшләй башлаған.

[[Төньяҡ һуғыш|Рәсәй һәм Швеция араһында һуғыш]] яңынан башланғас, университет 1699 йылда Перновҡа күсерелгән. Әммә 1710 йылда урыҫ ғәскәрҙәре унда ла һөжүм итә. Академияны ҡотҡарыр өсөн, лифлянд дворяндары [[Пётр I]]-нән университетты һаҡлап алып ҡалыуҙы үтенә. Пётр I уларға ''«рыцарству вместе с верховным консисториумом назначать и предлагать искусных профессоров»'' тигән рөхсәт менән, үҙе славян теле профессорын тәғәйенләй. Быға ҡарамаҫтан, университет ҡайтанан эшләй башламай, сөнки профессор-шведтар Дерптты ҡалдырып, Швецияға күсенә.

''Остзей крайындағы'' университет тураһындағы мәсьәләлә император Павел I яңы осор башлай, сөнки остзей дворяндары менән яҡшы мөнәсәбәттә була. Ул төбәк өсөн университет проекты тәҡдим итә. Ике ҡала күҙҙә тотола — Митава һәм Дерпт — күп ыңғай сәбәптәре бар тип һайлау һуңғыһы файҙаһына хәл ителә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Ферлюдин П.|издательство=|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|страницы=166|том=|год=1894|место=Саратов|часть=1|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Исторический обзор мер по высшему образованию в России. Академия наук и университеты|ссылка часть=|ref=}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Император [[Александр I]] батшалыҡ иткән осорҙа Училищелар ойоштороу комиссияһы [[:ru:Павел I|Павел I]] 1799 йылдың 4 майында раҫлаған Дерпт университетын булдырыу эшен тамамларға мәжбүр була. 1803-төң 12 сентябрендә Дерпт университетының уставы Александр I тарафынан раҫлана&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Сухомлинов М. И.|заглавие=Материалы для истории образования в России в царствование императора Александра I|ссылка=|язык=русский|автор издания=|издание=Журнал министерства народного просвещения|тип=|место=|издательство=|год=1865|том=10|страницы=52|isbn=|issn=|bibcode=|pmid=}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Главное_здание_Дерптского_университета_в_XIX_веке.jpg|слева|мини|255x255пкс|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Дерпт университетының төп бинаһы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;]]
Император университетын асыу тантанаһы 1802 йылдың 21 апрелдә (3 майҙа) һәм 22 апрелдә (4 майҙа) үтә, ләкин рәсми рәүештә студенттарҙы яҙыу 1802 йылдың 5 (17) апрелендә башланған була. Лекциялар 1 (13) майҙа башлана. Халыҡ мәғарифы министрлығы ойошторолғандан һуң университет уның етәкселеге аҫтына күсә һәм матди яҡтан тәьмин итеү тураһында мәсьәлә тыуа. 1802 йылда 12) (24 декабрҙә Александр I &quot;Дерпттағы Император университеты өсөн ҡарар акты&quot;на ҡул ҡуя; был көн артабан йыл һайын үткәрелгән университет акты һәм тантаналары көнө итеп билдәләнә башлай.

Был уҡыу йорто оҙаҡ ваҡыт Рәсәй университет системаһында «айырым урында» тора. Дерпт университеты башлыса уҡытыусылар һәм уҡыусылар составы буйынса немецтарҙан торған, уҡытыу немец телендә алып барылған. [[XIX быуат]] аҙағына иһә Балтик буйы халҡының байтаҡ өлөшө, айырыуса уның белемле ҡатламы араһында рус теле киң таралыу ала. Ошо шарттарҙа Дерпт университетында рус телендә уҡыу мөмкинлеге барлыҡҡа килә.

[[Файл:Tartu asv2022-04 img21 University main building.jpg|справа|мини|255x255пкс|&lt;small&gt;Әлеге ваҡытта университет бинһы&lt;/small&gt;]]
Университет файҙаһына хеҙмәт иткән төп эшмәкәр ''Г. Ф. Паррот'' булған, һуңғараҡ ул ректор булып китә. Университеттың 1803 йылда раҫланған уставына ярашлы, уға тулы автономия бирелгән. Университет суды ҡарарын кире ҡаҡтырыу өсөн Сенатҡа ғына мөрәжәғәт итергә мөмкин була. Университет корпорацияһы үҙенең мөхитенән бөтә вазифалы кешеләрен, шул иҫәптән ректорын һайлай; корпорация советы «өҫтөндә» халыҡ мәғарифы министры ғына торған. Дворяндар университетҡа 40000 һум аҡса биргәнлектән, уларға университеттың эштәр идаралығында ҡатнашыу хоҡуғы бирелгән; дворяндарҙан һайланып ҡуйылған кураторҙар хужалыҡ бүлеген тотҡан.

1836 йылда, уҡытыу фәне булараҡ, рус теленең әһәмиәтен көсәйтергә ҡарар ителә; 1837 йылда университетта рус теле лекторы вазифаһы булдырыла. 1838 йылда, граф Уваров тырышлығы менән, корпорацияларҙан тыш, университетта ғилми маҡсаты булған «студент йәмғиәттәре» ойоштороу, шулай уҡ әҙәбиәт һәм сәнғәт менән шөғөлләнеү, спектаклдәр ҡуйыу һәм башҡалар рөхсәт ителә. 1850 йылда профессорҙар араһынан ректор һайлау бөтөрөлә; 1852 йылда студенттарҙың һәм уҡытыусыларҙың рухи тын алышын күҙәтеү өсөн махсус йәшерен инструкциялар бирелә.

Университет профессорҙар һәм студенттар составы буйынса немец милләтенән булып ҡалыуын дауам итә, әммә 1880 йылдан алып руслаштырыуҙы көсәйтергә тырышыу башлана, 1889 йылда был күренеш университет уставына индерелә; профессор-немецтарҙың күбеһе эштән китә, уларҙың кафедраларына урыҫ уҡытыусылары ҡуйыла.

1893 йылдың 27 декабрендә (1894, ғинуарҙа) Дерпт университеты боронғо рус атамаһы Юрьев исеменә үҙгәртелә. Студенттарға ҡарата яңы ҡағиҙәләр индерелә; 1896 йылдан алып студенттар инспекцияһы эшләй башлай. Рус студенттары составы арта, университетҡа дини семинарҙарҙа курсттар үтеүселәрҙе ҡабул итә башлау арҡаһында Рәсәйҙең бөтә төбәктәренән ағылып килә башлайҙар.

1903 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 1800-ҙән ашыу студент булған.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[:ru:Тартуский университет#%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F|История Тартуского университета]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{Навигация|Тема=Фото и Видео}}
* [http://lastvrn.ru/wp-content/uploads/2011/04/Vospominanija_o_Derptskom_universitete_Degen.pdf Деген Евгений. Воспоминания дерптского студента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123212548/http://lastvrn.ru/wp-content/uploads/2011/04/Vospominanija_o_Derptskom_universitete_Degen.pdf |date=2022-01-23 }} // Мир Божий. — 1902. — № 3. — с. 71-105.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Университет}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Университеты и другие высшие школы в 1902—1906 гг.}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Юрьевский университет}}
* {{книга|автор= Соловьевъ И. М.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Русскіе университеты въ ихъ уставахъ и воспоминаніяхъ современниковъ.|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= С.-Петербургъ|издательство= Книгоиздательство типо-литографіи &quot;Энергія&quot;|год= 1913|том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}
* {{книга|автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Биографический словарь профессоров и преподавателей Императорского Юрьевского, бывшего Дерптского университета за сто лет его существования (1802—1902) |оригинал= |ссылка=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Биографический_словарь_ИД(Ю)У_1902-1.pdf |викитека= |ответственный=под ред. Г. В. Левицкого |издание= |место= Юрьев|издательство= Типография К. Маттисена|год= 1902|том= I|страницы= |страниц=674 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Биографический словарь, том I}}
* {{книга|автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Биографический словарь профессоров и преподавателей Императорского Юрьевского, бывшего Дерптского университета за сто лет его существования (1802—1902) |оригинал= |ссылка=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Биографический_словарь_ИД(Ю)У_1903-2.pdf |викитека= |ответственный=под ред. Г. В. Левицкого |издание= |место= Юрьев|издательство= Типография К. Маттисена|год= 1903|том= II|страницы= |страниц=680 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Биографический словарь, том II}}
* Сухомлинов М. И. Русские университеты, учрежденные в начале царствования имп. Александра I. — Спб., 1865.
* Эймонтова Р. Г. Русские университеты на грани двух эпох. — М., 1985.
* Российские университеты в XVII—XX веках. — Воронеж, 1998 — Вып.3, 1998 — Вып.5, 2000. Вып.5.
* Петров Ф. А. Формирование системы университетского образования в России. Т.1. Российские университеты и Устав 1804 года. М., 2002; Т.2. Становление системы университетского образования в первые десятилетия XIX в. М., 2002; Т.3. Университетская профессура и подготовка Устава 1835 года. М., 2003; Т.4. Российские университеты и люди 1840-х годов. Ч.1. Профессура. Ч.2. Студенчество. М., 2003.
* {{книга  | автор         =Петухов Е. В.   | заглавие      = Императорский Юрьевский, бывший Дерптский, университет за сто лет его существования (1802-1902) : Ист. очерк   | ссылка        =http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8735-petuhov-e-v-imperatorskiy-yurievskiy-byvshiy-derptskiy-universitet-za-sto-let-ego-suschestvovaniya-1802-1902-ist-ocherk-t-1-pervyy-i-vtoroy-periody-1802-1865-yuriev-1902#page/1/mode/grid/zoom/1   | ответственный =   | место         =Юрьев   | издательство  =Типография К. Маттисена   | год           =1902   | том           =1: Первый и второй периоды (1802-1865)   | страниц       =620   | страницы      =   | isbn          =   | doi           =   | ref           =  }}
* История Тартуского университета. 1632—1982. Таллин, 1982
* Е. В. Петухов «Латино-шведский университет в Дерпте и Пернове в XVII и начале XVIII в.» («Журнал Министерства Народного Просвещения», 1901, № 5)
* Е. В. Петухов «Вопрос об университете в Лифляндии в XVIII в.» («Журнал Министерства Народного Просвещения», 1901, № 9)
* Е. В. Петухов «Возникновение и первоначальная организация Дерптского университета в начале XIX в.» («Журнал Министерства Народного Просвещения», 1901, № 10, 11, 12, 1902, № 1)
* Юбилейное издание Юрьевского университета
 
== Һылтанмалар ==
* [http://www.e-reading.club/bookreader.php/147639/Andreev_-_Rossiiiskie_universitety_XVIII_-_pervoii_poloviny_XIX_veka_v_kontekste_universitetskoii_istor--Evropy.html Андреев А. Ю. Российские университеты XVIII — первой половины XIX века в контексте университетской истории Европы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180710133606/http://www.e-reading.club/bookreader.php/147639/Andreev_-_Rossiiiskie_universitety_XVIII_-_pervoii_poloviny_XIX_veka_v_kontekste_universitetskoii_istor--Evropy.html |date=2018-07-10 }}
* [http://www.rosimperija.info/post/391 Образование в XIX веке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180731113703/http://www.rosimperija.info/post/391 |date=2018-07-31 }}
* [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8735-petuhov-e-v-imperatorskiy-yurievskiy-byvshiy-derptskiy-universitet-za-sto-let-ego-suschestvovaniya-1802-1902-ist-ocherk-t-1-pervyy-i-vtoroy-periody-1802-1865-yuriev-1902#page/1/mode/grid/zoom/1 Петухов Е. В. Императорский Юрьевский, бывший Дерптский, университет за сто лет его существования (1802—1902) : Ист. очерк : Т. 1 : Первый и второй периоды (1802—1865). — Юрьев, 1902]
* [http://j-roots.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=72&amp;Itemid=97 ИМПЕРАТОРСКИЕ УНИВЕРСИТЕТЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180628172036/http://j-roots.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=72&amp;Itemid=97 |date=2018-06-28 }}
* [https://web.archive.org/web/20180717150527/http://www.spbumag.nw.ru/2009/02/7.shtml Как жили студенты Петербургского университета в первой половине XIX века Санкт-Петербургский университет № 2-3 (3788-3789), 20 февраля 2009 года]
* [https://web.archive.org/web/20180712183844/http://intellect-invest.org.ua/content/userfiles/files/social_history_pedagogic/material_period/Avrus_History_universities.pdf А. И. Аврус История российских университетов].
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Рәсәй империяһында мәғариф]]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]</text>
      <sha1>rwhibrwnb7859mcg0zwhfo151hziwny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫәнбай (Мәсетле районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172126</id>
    <revision>
      <id>1300946</id>
      <parentid>1053582</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T07:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7464" sha1="oq9y095h446y9bokrrkbc4au3pgxvr7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Иҫәнбай''' ({{lang-ru|Исянбаево}}) — элекке ауыл, [[Яңы Мишәр]] ауылының бер өлөшө. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Яңы Мишәр ауыл Советы (Мәсетле районы)|Яңы Мишәр ауыл Советы]] биләмәһәнә тура килә. ХIX быуаттың беренсе яртыһында барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;Сайт района&quot;&gt;[http://novomecher.ru/category/iz-istorii Мечетлинский район РБ, из истории села Исянбаево] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227163355/http://novomecher.ru/category/iz-istorii |date=2021-02-27 }}&lt;/ref&gt;, 1968 йылдың 31 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының 6-2/180-се Указы менән [[Яңы Мишәр]] ауылына ҡушылған һәм рәсми исемлектән алынған&lt;ref name=&quot;Сайт района&quot; /&gt;.

== Географик урыны ==
Ауыл [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы буйында урынлашҡан була&lt;ref name=&quot;Мечетлинская энциклопедия&quot;&gt;Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9&lt;/ref&gt;. [[Яңы Мишәр]] ауылының элекке өлөшөн һәм Иҫәнбай яғын [[Көршәле]] йылғаһы айырып тора.
Район үҙәге [[Оло Ыҡтамаҡ]] ауылынан — 35 км, [[Сулея]] тимер юлы станцияһынан 85 км алыҫлыҡта ятҡан&lt;ref name=&quot;Мечетлинская энциклопедия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
XIX быуаттың беренсе яртыһында [[дыуан]] ырыуы [[башҡорттар]]ы үҙ аҫаба ерҙәрендә Иҫәнбай ауылына нигеҙ һала. Ауылға нигеҙ һалыусы — Иҫәнбай Яҡупов, йәшәгән йылдары — 1762—1825 йылдар. Уның улдары — Иҫлебай, Иленбай, Иҫәнаман, Ғибәҙулла&lt;ref name=&quot;Генеалогия и архивы&quot;&gt;[http://ufagen.ru/places/mechetlinsy/yasenovo.html Ясеново (Муртазино, Исянбаево)]&lt;/ref&gt;.
 
1906 йылда [[Златоуст өйәҙе]] Дыуан-Мәсетле улусы составында теркәлгән. Был ваҡытта ауылда бакалея һәм ике мануфактура лавкаһы була&lt;ref name=&quot;Сайт района&quot;&gt;&lt;/ref&gt;, әлеге факт үҙе үк ауылдың ни тиклем үҫешкәнен дәлилләй. 1920 йылда [[Мәсәғүт кантоны]] Дыуан-Мәсетле улусы составында күрһәтелгән.
1939 йылдан — Мишәр ауыл Советы составында (артабан Яңы Мишәр)&lt;ref name=&quot;Сайт района&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Яңы Мишәр ауылы менән тоташҡандан һуң, ауыл рәсми рәүештә бөтөрөлә һәм Яңы Мишәр ауылының бер өлөшө булып ҡала. Халыҡ араһында әлеге микрорайон элеккесә ''Иҫәнбай'' тип йөрөтөлә. Илдә үҙгәртеп ҡороу реформалары башланғас, элекке БАССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге колхоз «Йондоҙ» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте фермер хужалығына (етәксеһе Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре Юрис Латипов) әүерелә. Элекке Иҫәнбай халҡы ла таҡта ярыу цехы, иген келәте, иген киптергесе, ашханаһы, заманса йыһазландырылған фермалары булған фермер хужалығында, [[Яңы Мишәр]], [[Аҙанғол (Мәсетле районы)|Аҙанғол]], [[Көршәле]], [[Ясин (Мәсетле районы)|Ясин]] ауылдары менән бер рәттән, эш тапҡан&lt;ref&gt;[https://bashtex-shop.ru/obshestvo/28293-erg-eyel-uysha-ynr.html Ергә эйелһәң, уңышҡа һөйөнөрһөң]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
1865 йылда 13 йортта — 62 кеше, 1906 йылда — 86, 1920 йылда — 169, 1939 йылда — 159, 1959 йылда — 156 кеше иҫәптә торған&lt;ref name=&quot;Мечетлинская энциклопедия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Хужалығы ==
Ауыл халҡы башлыса [[малсылыҡ]] һәм [[игенселек]] менән шөғөлләнә, мәҫәлән, 1842 йылда Иҫәнбайҙа 50 кеше башына 11 сирек ужым бойҙайы, 56 сирек ярауай бойҙайы сәселгән&lt;ref name=&quot;Генеалогия и архивы&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Бынан тыш арба-сана, башҡа кәрәк-яраҡтар әҙерләү кәсебе менән булышалар&lt;ref name=&quot;Мечетлинская энциклопедия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Мәсетле районы ауылдары исемлеге]]
* [[Дыуан]] ырыуы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
 
== Сығанаҡтар ==
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — [[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]], Уфа, 1953. C.179

== Һылтанмалар ==
* [http://novomecher.ru/category/iz-istorii Мечетлинский район РБ, из истории села Исянбаево] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227163355/http://novomecher.ru/category/iz-istorii |date=2021-02-27 }}
* [http://ufagen.ru/places/mechetlinsy/yasenovo.html Ясеново (Муртазино, Исянбаево)]
* [https://novmech.ucoz.ru/index/isjanbavo/0-24 Исянбаево]
* [https://bashtex-shop.ru/obshestvo/28293-erg-eyel-uysha-ynr.html Ергә эйелһәң, уңышҡа һөйөнөрһөң]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Мәсетле районы ауылдары}}
[[Категория:Мәсетле районының бөткән ауылдары]]
[[Категория:1968 йылда бөткән ауылдар]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>oq9y095h446y9bokrrkbc4au3pgxvr7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исмәғил (Мәсетле районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172526</id>
    <revision>
      <id>1300936</id>
      <parentid>1067322</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T03:30:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4640" sha1="tp1nsdtsu91i6y4vsv4zexf7tbrj1m5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Исмәғил''' ({{lang-ru|Исмагилово}}) — элекке ауыл, [[Яңы Мишәр]] ауылының бер өлөшө. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Яңы Мишәр ауыл Советы (Мәсетле районы)|Яңы Мишәр ауыл Советы]] биләмәһәнә тура килә. ХIX быуаттың беренсе яртыһында барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;Сайт района&quot;&gt;[http://novomecher.ru/category/iz-istorii Мечетлинский район РБ, из истории села Исмагилово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227163355/http://novomecher.ru/category/iz-istorii |date=2021-02-27 }}&lt;/ref&gt;, 1968 йылдың 31 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының 6-2/180-се Указы менән Исмәғил ауылы [[Яңы Мишәр]] ауылына ҡушылған һәм рәсми исемлектән алынған&lt;ref name=&quot;Сайт района&quot; /&gt;.

== Географик урыны ==
[[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы буйында урынлашҡан була&lt;ref name=&quot;Мечетлинская энциклопедия&quot;&gt;Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9&lt;/ref&gt;.
Район үҙәге [[Оло Ыҡтамаҡ]] ауылынан — 31 км, [[Сулея]] тимер юлы станцияһынан 85 км алыҫлыҡта ятҡан&lt;ref name=&quot;Мечетлинская энциклопедия&quot; /&gt;.

== Тарихы ==
Исмәғил ауылы XIX быуаттың беренсе яртыһында Әй йылғаһы буйында [[дыуан]] ырыуы [[башҡорттар]]ы тарафынан үҙ аҫаба ерҙәрендә булдырылған&lt;ref name=&quot;Мечетлинская энциклопедия&quot; /&gt;.
1865 йылда Исмәғил ауылы булараҡ теркәлгән, әммә икенсе исеме лә күрһәтелгән (Быково). 1906 йылда [[Златоуст өйәҙе]] [[Дыуан-Мәсетле улусы]] составында торған. Совет осоронда (1920 йыл) [[Мәсәғүт кантоны]] Дыуан-Мәсетле улусы составында була, ә 1939 йылда [[Яңы Мишәр ауыл Советы (Мәсетле районы)|Мишәр ауыл Советы]] биләмәһенә ҡасаба булараҡ ингән&lt;ref name=&quot;Мечетлинская энциклопедия&quot; /&gt;.
 
== Халҡы ==
1865 йылда 14 йортта 73 кеше иҫәпкә алынған. 1906 йылда — 73 кеше, 1920 йылда — 145 кеше, 1939 йылда — 61 кеше, 1959 йылда 19 кеше теркәлгән&lt;ref name=&quot;Мечетлинская энциклопедия&quot; /&gt;.
Енесе, милләте күрһәтелмәгән. 1959 йылдан һуң ауыл буйынса мәғлүмәт юҡ (ҡара: [[Мәсетле районы ауылдары исемлеге]]).

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Мәсетле районы ауылдары исемлеге]]
* [[Дыуан]] ырыуы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
== Сығанаҡтар ==
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — [[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]], Уфа, 1953. C.179
{{Мәсетле районы ауылдары}}

[[Категория:Мәсетле районының бөткән ауылдары]]
[[Категория:1968 йылда бөткән ауылдар]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>tp1nsdtsu91i6y4vsv4zexf7tbrj1m5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зарипов Ирек Фәсхетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174276</id>
    <revision>
      <id>1300922</id>
      <parentid>1271276</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T19:14:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8490" sha1="hb17i4xc3bkkwah53ulbb61zh6k6cqi" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Зарипов}}
{{бутамаҫҡа|Зарипов Ирек Айрат улы}}
'''Зарипов Ирек Фәсхетдин улы''' ({{lang-ru|Зарипов Ирек Фәсхетдинович}}; [[18 ғинуар]] [[1956 йыл]] — [[3 сентябрь]] [[2018 йыл]]&lt;ref&gt;[https://burzyan.bashkortostan.ru/presscenter/news/84420/ Ушёл из жизни наш выдающийся земляк, Почётный гражданин Бурзянского района Ирек Зарипов]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;) — [[СССР|совет]], [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002). [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]]&lt;ref&gt;[https://burzyancbs.ru/zaripov-irek-fashetdinovich Зарипов Ирек Фәсхетдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512233514/https://burzyancbs.ru/zaripov-irek-fashetdinovich |date=2021-05-12 }}&lt;/ref&gt;. [[Милләт]]е — [[Башҡорттар|башҡорт]].

== Биографияһы ==
Ирек Фәсхетдин улы Зарипов 1956 йылдың 18 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]]ндағы [[Иҫке Мөсәт]] ауылында тыуған.

Юғары белемле — [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлаған. Һөнәре — ветеринария табибы.

Хеҙмәт юлын 1973 [[Бөрйән совхозы|«Бөрйән» совхозы]]ның эшсеһе сифатында башлай, унда 1974 йылда [[Совет Армияһы]] сафына алынғансы эшләй.

1974—1976 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә. Унан ҡайтҡас, 1976—1977 йылдарҙа «Бөрйән» совхозында водитель булып эшләй.

1977—1983 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның ветеринария факультетында уҡып сыға.

1983—1986 йылдарҙа «Бөрйән» совхозының өлкән ветеринар табибы, баш ветеринар табибы булып эшләй.

1986—1987 йылдарҙа — КПСС-тың Бөрйән район комитеты ойоштороу бүлеге инструкторы.

1987—1989 йылдарҙа — Бөрйән районы идараһы рәйесе.

1989—1993 — Бөрйән районы аграр етештереү берекмәһе рәйесе, ауыл хужалығы идаралығы начальнигы.

1993—2005 — Бөрйән районы ҡулланыусылар йәмғиәте башлығы.

2006—2011 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән район Советы башҡарма комитеты рәйесе — [[Бөрйән районы хакимиәте]] башлығы.

2011—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең территориялар менән эшләү идаралығы начальнигы урынбаҫары булып эшләй&lt;ref&gt;[https://burzyancbs.ru/zaripov-irek-fashetdinovich Зарипов Ирек Фәсхетдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512233514/https://burzyancbs.ru/zaripov-irek-fashetdinovich |date=2021-05-12 }}&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың 3 сентябрендә вафат булған. [[Бөрйән районы]]ның [[Иҫке Собханғол]] ауылы зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;[https://burzyan.bashkortostan.ru/presscenter/news/84420/ Ушёл из жизни наш выдающийся земляк, Почётный гражданин Бурзянского района Ирек Зарипов]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
1995 йылда Зарипов Ирек Фәсхетдин улы Мәләүез ҡалаһы буйынса 18-се Йылға буйы һайлау округынан [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]] итеп һайланған, Дәүләт Йыйылышы Вәкилдәр Палатаһының Сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комиссияһы ағзаһы булған. Был саҡырылыш 1999 йылға тиклем эшләгән&lt;ref&gt;[https://zakon-region3.ru/1/51461/ Постановление Палаты Представителей Государственного Собрания РБ от 26.04.1995 N ПП-16 «Об утверждении состава Комитета Палаты Представителей Государственного Собрания Республики Башкортостан по промышленности, строительству, транспорту, связи, энергетике и предпринимательству»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210409182418/https://zakon-region3.ru/1/51461/ |date=2021-04-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002).
* Бөрйән районының почетлы гражданы&lt;ref&gt;[https://burzyancbs.ru/zaripov-irek-fashetdinovich Зарипов Ирек Фәсхетдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512233514/https://burzyancbs.ru/zaripov-irek-fashetdinovich |date=2021-05-12 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. Документы и материалы / Сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. — Уфа: Башкортостан, 2005. — Т. 2. — ISBN 5-8258-0204-5.

== Һылтанмалар ==
* [https://burzyancbs.ru/zaripov-irek-fashetdinovich Зарипов Ирек Фәсхетдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512233514/https://burzyancbs.ru/zaripov-irek-fashetdinovich |date=2021-05-12 }}
* [https://burzyan.bashkortostan.ru/presscenter/news/84420/ Ушёл из жизни наш выдающийся земляк, Почётный гражданин Бурзянского района Ирек Зарипов]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://viperson.ru/people/zaripov-irek-fashetdinovich Зарипов Ирек Фасхетдинович — биография]

{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Бөрйән районы башлыҡтары]]
[[Категория:Бөрйән районы почётлы граждандары]]</text>
      <sha1>hb17i4xc3bkkwah53ulbb61zh6k6cqi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зарипова Ғәйникамал Ҡиям ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179675</id>
    <revision>
      <id>1300924</id>
      <parentid>1183156</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T19:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5149" sha1="84oyh9d2pmx3fhudvyr16lpb5tfeb88" xml:space="preserve">{{ФШ|Зарипов}}
{{Ук}}
'''Зарипова Ғәйникамал Ҡиям ҡыҙы''' ([[15 июнь]] [[1943]]) — ғалим-селекционер. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2014).

== Биографияһы ==
Зарипова Ғәйникамал Ҡиям ҡыҙы 1943 йылдың 15 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Миәкә районы]] Тауҡай-Гәйнә ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;Башҡорт энциклопедияһы&quot;&gt;{{БЭ2013|90412}}&lt;/ref&gt;. 1970 йылда Башҡорт ауыл хужалығы институтын тамамлай. 1964 йылдан алып [[Мәләүез районы]]ның М.Ғафури исемендәге колхозында баш агроном, 1967 йылда — Ишембай зона агрохимия лабораторияһында эшләй.Я 1970 йылдан башлап өлкән агрохимик вазифаһын башҡара. 1975 йылдан башлап Башҡорт ауыл хужалығының ғилми-тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр (1976 йылда), 1991 йылдан алып төп ғилми хеҙмәткәр, 1998 йылда бүлек мөдире булып эшләй&lt;ref name=&quot;Башҡорт энциклопедияһы&quot; /&gt;.

1977 йылда ауыл хужалығы фәндәре кандидатына дәғүә итеп, «Влияние удобрений, внесенных под планируемый урожай, и орошения на продуктивность сахарной свеклы в условиях Предуральской степи Башкирии» тигән темаға диссертация яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01009492514 Зарипова, Гайникамал Киямовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027182809/https://search.rsl.ru/ru/record/01009492514 |date=2021-10-27 }}&lt;/ref&gt;.

Зарипова Ғәйникамал Ҡиям ҡыҙының фәнни эшмәкәрлеге күп йыллыҡ мал аҙығы культураларының яңы сорттарын сығарыуға, мал аҙығы үҫемлектәрен өйрәнеү һәм уларҙы үҫтереү технологияһын эшләүгә арналған&lt;ref name=&quot;Башҡорт энциклопедияһы&quot; /&gt;. Зарипова тарафынан аҡ ҡандала үләненең — Чермасан, күк гибридлы люцернаның — Бибинур, тамырсалы суҡҡыяҡтың — Урал, шифалы тәкә һаҡалының Иглинская сорттары сығарыла, күп йыллыҡ мал аҙығы культуралары (ҡамыш бүтәгәһе, ҡуһа муртһабаҡ, ҡыҙыл йыланҡуҙаҡ, себер аҡтамырсығы һ.б.) баҫыуға индерелә. Зарипова көнсығыш кәзә үләне, люцерна һәм соя орлоғонан юғары уңыш алыу технологияларын эшләй, улар Башҡортостан Республикаһының Урал аръяғы дала зонаһы, Урал алды дала зонаһы һәм Көньяҡ урман‑дала зонаһы хужалыҡтарында индерелгән&lt;ref name=&quot;Башҡорт энциклопедияһы&quot; /&gt;.

Ғ.Ҡ. Зарипова 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 11 уйлап табыу авторы.
РФ Президенты В. Путин Указы менән Зарипова Ғәйникамал Ҡиям ҡыҙына «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә&lt;ref&gt;[https://agriculture.bashkortostan.ru/presscenter/news/17216/ Башкирскому ученому Гайникамал Зариповой присвоено почетное звание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024171121/https://agriculture.bashkortostan.ru/presscenter/news/17216/ |date=2021-10-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|90412}}
* [https://agriculture.bashkortostan.ru/presscenter/news/17216/ Башкирскому ученому Гайникамал Зариповой присвоено почетное звание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024171121/https://agriculture.bashkortostan.ru/presscenter/news/17216/ |date=2021-10-24 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01009492514 Зарипова, Гайникамал Киямовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027182809/https://search.rsl.ru/ru/record/01009492514 |date=2021-10-27 }}</text>
      <sha1>84oyh9d2pmx3fhudvyr16lpb5tfeb88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зарипов Рәил Моталлап улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179677</id>
    <revision>
      <id>1300923</id>
      <parentid>1266044</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T19:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5849" sha1="g0bq3xw20grq1qih4a89ydd05nq7bpr" xml:space="preserve">{{ФШ|Зарипов}}
{{Ук}}
'''Зарипов Рәил Моталлап улы''' ([[1 ғинуар]] [[1946 йыл]]) — ғалим-математик. 1979 йылдан Өфө нефть институты һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2005).

== Биографияһы ==
Зарипов Рәил Моталлап улы 1946 йылдың 1 ғинуарында [[БАССР]]-ҙың [[Әбйәлил районы]] Таштимер ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;Башҡорт энциклопедияһы&quot;&gt;{{БЭ2013|90447}}&lt;/ref&gt;. 1967 йылда Магнитогорск педагогия институтын «Математика» һөнәре буйынса тамамлай. СССР Фәннәр академияһының Ҡазан физика-техник институтының&quot;Механика деформируемого твердого тела&quot; һөнәре буйынса көндөҙгө аспирантурага ингәнгә тиклем, Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, Силәбе өлкәһендә һәм БАССР-ҙың Әбйәлил районы мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. Уҡыуҙы тамамлағандан һуң, шул уҡ институттың аспирантураһында ҡалдырыла, унда 1978 йылда техник фәндәр кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай&lt;ref name=&quot;Министерство образования и науки российской федерации&quot;&gt;[https://fiz.na5bal.ru/matematika/1965/index.html Зарипов Раиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026204741/https://fiz.na5bal.ru/matematika/1965/index.html |date=2021-10-26 }}&lt;/ref&gt;. 1971 йылдан алып Ҡазан физика-техник институтында, 1979 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетында юғары математика кафедраһының өлкән уҡытыусыһы булып эшләй&lt;ref name=&quot;Министерство образования и науки российской федерации&quot; /&gt;.

2005 йылда техник фәндәр докторы дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Научные основы расчета напряженно-деформированного состояния трубопроводов, проложенных в сложных инженерно-геологических условиях» темаһына диссертация яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01002973406 Зарипов, Раиль Муталлапович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027182744/https://search.rsl.ru/ru/record/01002973406 |date=2021-10-27 }}&lt;/ref&gt;.

Зарипов Р. М. 2007 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетының «Математика» кафедраһы профессоры итеп һайлана&lt;ref name=&quot;Министерство образования и науки российской федерации&quot; /&gt;.

Зарипов Рәил Моталлап улының фәнни тикшеренеүҙәре деформациялана торған ҡаты есемдең механикаһына, үткәргес торбалар һәм резервуарҙарҙың ныҡлығы, тотороҡлолоғо һәм тирбәлеүе проблемаларына арналған&lt;ref name=&quot;Башҡорт энциклопедияһы&quot; /&gt;.

100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 4 монография авторы.

Ул РФ мәғариф һәм фән министрлығы, БР ФА (техник фәндәр булеге) программалары, шулай ук РФА гранттары буйынса тикшеренеүҙәрҙә әүҙем ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Министерство образования и науки российской федерации&quot; /&gt;. Өфө дәүләт нефть техник университеты янындағы Д.212.289.04 кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса совет ағзаһы булып тора.

== Һайланма хеҙмәттәре ==
* Расчёт магистральных газопроводов в карстовой зоне. Уфа, 1999 (авторҙашта);
* Расчёт и обеспечение прочности трубопроводов в сложных инженерно-геологических условиях: в 2 т. М., 2005—2006 (авторҙашта);
* Численное моделирование напряжённо-деформированного состояния и устойчивости трубопроводов и резервуаров в осложнённых условиях эксплуатации. СПб., 2009 (авторҙашта.).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|90447}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01002973406 Зарипов, Раиль Муталлапович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027182744/https://search.rsl.ru/ru/record/01002973406 |date=2021-10-27 }}
* [https://fiz.na5bal.ru/matematika/1965/index.html Зарипов Раиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026204741/https://fiz.na5bal.ru/matematika/1965/index.html |date=2021-10-26 }}

[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>g0bq3xw20grq1qih4a89ydd05nq7bpr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179951</id>
    <revision>
      <id>1300941</id>
      <parentid>1233851</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T05:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4855" sha1="mwfndz350fhoqmkob7f8bkkgfz34cpz" xml:space="preserve">{{ФШ|Ишкилдин}}
{{Ук}}
'''Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы''' ({{lang-ru|Ишкильдин Амир Фаткуллович}}; [[21 октябрь]] [[1941 йыл]] — [[22 февраль]] [[2011 йыл]]) — химик-технолог, техник фәндәр докторы ([[1998]]), профессор ([[2003]]). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы ([[2001]])&lt;ref&gt; {{БЭ2013|85738}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Әмир Фәтҡулла улы Ишкилдин 1941 йылдың 21 октябрендә БАССР-ҙың [[Йомағужа районы]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]]) [[Бикес]] ауылында тыуған.

[[Теләүембәт мәктәбе|Урта мәктәп]]те тамамлағандан һуң, [[Өфө нефть институты]]на уҡырға инә.

== Тормош һәм хеҙмәт юлы ==
1966 йылда Өфө нефть институтында хеҙмәт итә. 

[[1975]]—[[1979 йыл]]дарҙа [[Афғанстан]]дағы Ҡабул политехник институтында уҡыта. 

[[1991]]—[[1995 йыл]]дарҙа Өфө нефть институтының технологик факультеты деканы.

Фәнни хеҙмәттәре ауыр нефть ҡалдыҡтарын (асфальт, гудрон, крекинг-ҡалдыҡтар) тәрәнәйтеп эшкәртеүҙең яңы варианттарын булдырыуға, акустик методтар ҡулланыу нигеҙендә нефть битумын етештереүҙе интенсивлаштырыу мәсьәләләренә бағышланған. 

Ишкилдин етәкселегендә Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында, «Өфөнефтехим» ЯСЙ-ендә XX-се быуаттың 1990-сы йылдар уртаһында производствоға индерелгән асфальтты яңынан эшләп сығарыу технологияһы һәм гудронды асфальт торошонан ҡаҙан яғыулығына әйләндереү тормошҡа ашырылған. 

Ғалим ҡатнашлығында гудронды гидровисбрекинг технологияһы өйрәнелгән, һәм уны һынау тәжрибәһе 1990-сы йылдарҙа Өфө аҙ тоннажлы нефть-химик производстволары тәжрибә заволында үткәрелде. 

120 фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы.

2011 йылдың 22 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була&lt;ref&gt; {{БЭ2013|85738}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанғн химигы (2001)

== Хеҙмәттәре ==
* Термический крекинг и новые резервы углубления переработки нефти. Уфа, 1995 (авторҙаш)
* Межфазные явления с участием нефтяных остаточных продуктов. Уфа, 1996&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85738}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01007132525 Российская государственная библиотека. Исследование адгезионно-поверхностных свойств нефтяных остатков и коксов: Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата технических наук. (05.17.07) / Уфим. нефт. ин-т. - Уфа : [б. и.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022101156/https://search.rsl.ru/ru/record/01007132525 |date=2021-10-22 }}, 1973. - 23 с.]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|85738}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01007132525 Российская государственная библиотека. Исследование адгезионно-поверхностных свойств нефтяных остатков и коксов: Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата технических наук. (05.17.07) / Уфим. нефт. ин-т. - Уфа : [б. и.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022101156/https://search.rsl.ru/ru/record/01007132525 |date=2021-10-22 }}, 1973. - 23 с.]

[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Башҡортостан ғалимдары]]</text>
      <sha1>mwfndz350fhoqmkob7f8bkkgfz34cpz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ильина Анна Дмитриевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180073</id>
    <revision>
      <id>1300933</id>
      <parentid>1102892</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:41:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4873" sha1="f4oa41x9esbm99ji6ifmcojd94vdna9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ильина Анна Дмитриевна  ({{lang-es|Anna Iliná; Anna Ilyina}}'''; [[24 декабрь]] [[1964 йыл]], [[Өфө]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Мексика]] ғалимы, [[Биотехнология|биотехнолог]]. Уның  тикшеренеүҙәре [[Ферменттар|биокатализ]] һәм [[Ферменттар|энзимология]] өлкәһендә.

== Биографияһы ==
Анна Дмитриевна Ильина 1964 йылдың 24 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. 

1982—1990 йылдарҙа  [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда уҡый, кандидатлыҡ диссертацияһы темаһы — ''Кинетические закономерности функционирования рецепторно-ферментных систем при длительном введении морфина''&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01008064863 Ильина, Анна Дмитриевна - Кинетические закономерности функционирования рецепторно-ферментных систем...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210810140808/https://search.rsl.ru/ru/record/01008064863 |date=2021-08-10 }} // [[Российская государственная библиотека]]&lt;/ref&gt;. Эмиграцияла нострификациянан һуң докторлыҡ дәрәжәһе ала. 1991—1993 йылдарҙа  [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт университетының
1993 йылда  даими йәшәү өсөн [[Мексика]]ға күсенә, унда 2012 йылда  натурализация үтә.

1993 йылдан  Коауиланың автономиялы университетының химия факультетында уҡытыусы һәм тикшеренеүсе булып эшләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.quimicas.uadec.mx/docs/nanobiociencia.pdf|title=Cuerpos Académicos de la Facultad de Ciencias Químicas}}&lt;/ref&gt;.

Анна Дмитриевна Ильина Коауила автономиялы университетының 30-ҙан ашыу проект өсөн яуаплы була, уны   {{Тәржемәһеҙ 5|Национальный совет по науке и технике (Мексика)|Conacyt|es|Consejo Nacional de Ciencia y Tecnología (México)}} һәм шәхси компаниялар финанслай.  Улар иҫәбендә төрлө үҫемлек аҙыҡ-түлектәренең ферментатив үҙенсәлектәрен өйрәнеү, ауыл хужалығы һәм косметик ҡулланыу өсөн  агава лечугильяның өҫтәмә  аҙыҡ-түлеген ҡулланыу технологияһын эшләү, [[биояғыулыҡ]] кеүек ауыл хужалығы ҡалдыҡтарын ҡулланыуға нанобиотехнология альтернативалары тора&lt;ref&gt;Iliná, Anna. [https://www.researchgate.net/publication/228812607_EFECTO_DE_EXTRACTOS_DE_ORIGEN_NATURAL_SOBRE_EL_SISTEMA_DE_PRODUCCION_DE_FORRAJE_VERDE_HIDROPONICO EFECTO DE EXTRACTOS DE ORIGEN NATURAL SOBRE EL SISTEMA DE PRODUCCIÓN DE FORRAJE VERDE HIDROPÓNICO] ''Research Gate''&lt;/ref&gt;.

Экстракция, аҡһым молекулалары характеристикалары һәм ҡулланыуы өлкәһендә тәжрибәһе ҙур (ферменттар, күҙәнәк рецепторҙары һ. б.), шулай уҡ ферменттарҙың  технологияһы һәм  инженерияһы (иммобилизация, микроинкапсуляция,  ксеноферменттар синтезы). Халыҡ-ара махсуслаштырылған журналдарҙа һәм 35 Мексика журналдарында  55-тән ашыу ғилми мәҡәлә баҫылып сыға.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Рәсәй химиктары]]
[[Категория:СССР химиктары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Химия фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1965 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>f4oa41x9esbm99ji6ifmcojd94vdna9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Доломатов Михаил Юрьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180180</id>
    <revision>
      <id>1300902</id>
      <parentid>1235429</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T12:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16343" sha1="ic9uea8niq5zdrrh75x3wlhofgipsft" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Доломатов Михаил Юрьевич''' ([[1 ноябрь]] [[1954 йыл]], [[Өфө]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]]) — ғалим&lt;ref&gt;Учёные-химики и физикохимики.''bashenc.online''.&lt;small&gt;Дата обращения: 20 марта 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Учёные-нефтехимики и инженеры-технологи.''bashenc.online''.&lt;small&gt;Дата обращения: 20 марта 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, [[Физик химия|физик химик]]&lt;ref&gt;ДОЛОМАТОВ Михаил Юрьевич.''bashenc.online''.&lt;small&gt;Дата обращения: 19 марта 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, профессор ([[1999 йыл]]), техник фәндәр кандидаты ([[1986 йыл]])&lt;ref&gt;Сотрудникам кафедры физической электроники и нанофизики | Башкирский государственный университет.''2019.bashedu.ru''.&lt;small&gt;Дата обращения: 19 марта 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, [[Фән докторы|химия фәндәре докторы]] ([[1993 йыл]])&lt;ref&gt;Доломатов, Михаил Юрьевич - Феноменологические методы анализа многокомпонентных стохастических высокомолекулярных систем : автореферат дис. ... доктора химических наук : 02.00.06 - Search RSL.&amp;nbsp;''search.rsl.ru''.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 20 марта 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Доломатов, Михаил Юрьевич - Феноменологические методы анализа многокомпонентных стохастических высокомолекулярных систем : диссертация ... доктора химических наук : 02.00.06 - Search RSL.''search.rsl.ru''.&lt;small&gt;Дата обращения: 20 марта 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, СССР-ҙың уйлап табыусыһы ([[1991 йыл]]), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре ([[2014 йыл]])&lt;ref&gt;Профессор михаил Юрьевич доломатов. К 60-летию со дня рождения.''cyberleninka.ru''.&lt;small&gt;Дата обращения: 19 марта 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=22854662|заглавие=Профессор Михаил Юрьевич Доломатов. К 60-летию со дня рождения|год=2014|язык=ru|издание=Башкирский Химический Журнал|том=21|выпуск=4|issn=0869-8406}}&lt;/ref&gt;.

[[Физик химия]] һәм физиканың  күп компонентлы системаһы, композицион материалдар һәм феноменологик  электрон спектроскопия өлкәһендә эшләй&lt;ref&gt;Электронная феноменологическая спектроскопия и ее применение в исследовании сложных веществ в технологии, химии, нанофизике и медицине : монография. Ч. 1 : Электронная феноменологическая спектроскопия в исследовании свойств и структуры молекул и наночастиц(рус.).''primo.nlr.ru''.&lt;small&gt;Дата обращения: 13 октября 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01005381143|автор=Николай Васильевич Калашченко, Михаил Юрьевич Доломатов, Сергей Владиславович Дезорцев|заглавие=Электронная феноменологическая спектроскопия крови человека в норме и патологии: теоретические и практические аспекты|год=2010|место=Москва|издательство=Интер|страниц=255|isbn=978-5-98761-034-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Физико-химия наночастиц — Образовательная платформа «Юрайт». Для вузов и ссузов..''urait.ru''.&lt;small&gt;Дата обращения: 13 октября 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Михаил Юрьевич Доломатов  [[1954 йыл|1954 йыл]]дың [[1 ноябрь|1 ноябрендә]]  [[Өфө]]лә тыуған.

1977 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның химия факультетын  «Физик химия (химик кинетика)» һөнәре буйынса тамамлай.

1979–1981 йылдарҙа, 1998–2002 йылдарҙа һәм 1985–1991 [https://www.inhp.ru/ Нефть химияһы эшкәртеү институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027081638/https://www.inhp.ru/ |date=2021-10-27 }}нда эшләй: 1986 йылда — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1988 йылда — физик тикшеренеүҙәр лабораторияһы мөдире, 1998 йылдан — полимер материалдар ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире. 

1991–1993 йылдарҙа — [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Өфө нефть институты]] тикшеренеүҙәрҙең физик  методтары лаборатория мөдире.  1991—1996 йылдарҙа — [[:ru:ВНИИЦ_«Нефтегазтехнология»|«Нефтегазтехнология»]] Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү инженерлыҡ үҙәгенең нефть ҡатламы физикаһы лабораторияһының төп ғилми хеҙмәткәре. 

[[1993 йыл]]дан —  [[Өфө дәүләт нефть техник университетының Иҡтисад һәм сервис институты|Өфө сервис технология институты]] уҡытыусыһы.   1994–2005 йылдарҙа — полимер материалдар  һәм эшкәртеү производствоһы технология кафедраһы мөдире&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ies.rusoil.net/page/kafs-ies-126|title=УГНТУ}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027084644/https://ies.rusoil.net/page/kafs-ies-126 |date=2021-10-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rusoil.net/faculty/126|title=Кафедра специальной химической технологии (СХТ) {{!}} УГНТУ}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027081642/https://rusoil.net/faculty/126 |date=2021-10-27 }}&lt;/ref&gt;, 2005 йылдан — физика кафедраһы профессоры, [[2010 йыл]]дан — Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетының «Электрон процестар һәм наноматериалдар физикаһы»  ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ugues.ru/svedeniya/39/faculties/423.html|title=УГУЭС {{!}} ФТТС {{!}} НИЛ}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211204112759/http://www.ugues.ru/svedeniya/39/faculties/423.html |date=2021-12-04 }}&lt;/ref&gt; .

[[2005 йыл]]дан — Башҡортостан социаль технологиялар институтында   (Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһының Өфө  филиалы)  математика һәм информатика кафедраһы мөдире. 

[[2011 йыл]]дан — Башҡорт дәүләт университетының  физик электроника һәм нанофизика кафедраһы профессоры&lt;ref&gt;Сотрудникам кафедры физической электроники и нанофизики | Башкирский государственный университет.''2019.bashedu.ru''.&lt;small&gt;Дата обращения: 19 марта 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

[[2012 йыл]]да — Өфө дәүләт нефть техник университетының нефть һәм газ технологияһы кафедраһы профессоры.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rusoil.net/faculty/63|title=Технология нефти и газа (ТНГ) {{!}} УГНТУ}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006140405/https://rusoil.net/faculty/63 |date=2021-10-06 }}&lt;/ref&gt;

== Уҡытыу һәм ғилми эшмәкәрлеге ==
Химик составының хаосы менән күп компонентлы системалар теорияһы авторы&lt;ref&gt;''Доломатов М. Ю.''&amp;nbsp;Теория систем с хаосом химического состава в природе и технологии.&amp;nbsp;''Журнал «Бутлеровские сообщения»''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Китап|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01002675748|автор=Михаил Юрьевич Доломатов|заглавие=Фрагменты теории реального вещества. От углеводородных систем к галактикам: The theory of real substance. From hydrocarbonic systems to galaxies|год=2005|место=Москва|издательство=Химия|страниц=207|isbn=978-5-98109-018-9}}&lt;/ref&gt;.

Химик составының хаосы менән  ҡатмарлы тәбиғи һәм техник системаларҙың тәртибен термодинамик һәм кинетик закондарын асыҡлай, уларҙың тикшереү ысулдарын һәм математик моделен эшләй, шулай уҡ күп компонентлы ҡатышмаларҙа матдәләрҙең оптик һәм физик химик үҙенсәлектәре араһында бәйләнеште асыҡлай&lt;ref&gt;Электронная феноменологическая спектроскопия и ее применение в исследовании сложных веществ в технологии, химии, нанофизике и медицине : монография. Ч. 1 : Электронная феноменологическая спектроскопия в исследовании свойств и структуры молекул и наночастиц&amp;nbsp;(рус.).&amp;nbsp;''primo.nlr.ru''.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 13 октября 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Йондоҙ-ара мөхиттә органик матдәләр ресурстарының термодинамик баһалары үткәрә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Доломатов М. Ю., Журавлева Н. А.|заглавие=Распределение молекул в межзвездной среде и проблема космогенеза нефти и биосистем|ссылка=https://www.inhp.ru/catalog/book/item/30|место=Уфа|издательство=Издательство ГУП ИНХП РБ|год=2013|страниц=168|серия=«Библиотека нефтепереработчика»|isbn=978-5-902159-36-0}}&lt;/ref&gt;

[[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның «Яғыулыҡ һәм юғары энергиялы матдәләр химияһы һәм технологияһы» һөнәре буйынса диссертация 212.289.03 советы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rusoil.net/page/d-212-289-03|title=Информация о диссертационном совете Д 212.289.03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027081638/https://rusoil.net/page/d-212-289-03 |date=2021-10-27 }}&lt;/ref&gt; һәм «Органик химия (техник фәндәр)» һөнәре буйынса  999.123.02 диссертацияһы ағзаһы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rusoil.net/page/d-999-123-02|title=Информация о диссертационном совете Д 999.123.02|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027081638/https://rusoil.net/page/d-999-123-02 |date=2021-10-27 }}&lt;/ref&gt; .  «Электротехнические системы и информационные комплексы»  журналының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ies.rusoil.net/page/redakcionnaya-kollegiya|title=Электротехнические и информационные комплексы и системы &gt; Редакционная коллегия|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027081639/https://ies.rusoil.net/page/redakcionnaya-kollegiya |date=2021-10-27 }}&lt;/ref&gt;.

700-ҙән ашыу фәнни эш, шул иҫәптән 15 монография һәм  45 уйлап табыу — Рәсәйҙең авторлыҡ таныҡлығы һәм патенты авторы&lt;ref&gt;ДОЛОМАТОВ Михаил Юрьевич.''bashenc.online''.&lt;small&gt;Дата обращения: 19 марта 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Баҫмалары ==

* Доломатов, М.Ю. Фрагменты теории реального вещества. От углеводородных систем к галактикам &lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;/&gt;/ М. Ю. Доломатов. - Москва : Химия, 2005. - 207 с.: ил., табл.; 20 см.; ISBN 5-98109-018-9
* Dolomatov, Michel Y. ; Zhuravleva, Nadezhda A. Thermodynamic models of the distribution of life-related organic molecules in the interstellar medium &lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2014Ap&amp;SS.351..213D|автор=Michel Y. Dolomatov, Nadezhda A. Zhuravleva|заглавие=Thermodynamic models of the distribution of life-related organic molecules in the interstellar medium|год=2014-05-01|издание=Astrophysics and Space Science|том=351|страницы=213–218|issn=0004-640X|doi=10.1007/s10509-014-1844-8}}&lt;/ref&gt; / Astrophysics and Space Science, Volume 351, Issue 1, pp.213-218. DOI 10.1007/s10509-014-1844-8
* Доломатов, М. Ю. Некоторые физико-химические аспекты прогнозирования свойств многокомпонентных систем в условиях экстремальных воздействий. ЖВХО им. Д.И. Менделеева. 1991. Т. 35. №5. С. 632-638.
* М. Ю. Доломатов. [https://search.rsl.ru/ru/record/01001617948 Физико-химические основы новых методов исследования сложных многокомпонентных систем. Перспективы практического использования] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027081636/https://search.rsl.ru/ru/record/01001617948 |date=2021-10-27 }} / ЦНИИ информ. и техн.-экон. исслед. нефтеперераб. и нефтехим. пром-сти. — Москва: ЦНИИТЭнефтехим. — 1991. — 71 с.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://www.elibrary.ru/author_profile.asp?authorid=129655 Доломатов Михаил Юрьевич]{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — профиль автора на сайте eLibrary.Ru
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:СССР ғалимдары]]
[[Категория:Рәсәй ғалимдары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1954 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>ic9uea8niq5zdrrh75x3wlhofgipsft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187760</id>
    <revision>
      <id>1300937</id>
      <parentid>1284156</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T03:57:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5106" sha1="0n4cgpvc2kzwdov4s3cu0jsb70jpa0x" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы''' ([[9 июль]] [[1967 йыл]]) — педагог, филология фәндәре кандидаты

== Биографияһы ==
Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы Истәкова (Әйүпова) 1967 йылдың 9 июлендә [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Монасип]] ауылында тыуған. 1984 йылда [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбе]]н тамамлағандан һуң, 1984—1989 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында уҡый.

;Хеҙмәт юлы:
* [[Өфө]] ҡалаһы 1-се политология гимназияһы уҡытыусыһы
* [[Баймаҡ районы]] Ярат урта мәктәбе уҡытыусыһы
* [[Сибай]] ҡалаһы 13-се һанлы урта мәктәбе уҡытыусыһы
* 1995 йылдан [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]ның әҙәби бүлек мөдире
* 1998 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның Сибай филиалы уҡытыусыһы
* 2002 йылдан [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты]]нда кафедра ассистенты, өлкән уҡытыусы
* 2011 йылдан Бөрйән районы администрацияһында баш белгес
* 2013 йылдан Иҫке Монасип урта мәктәбе директоры

Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы Истәкова башҡорт әҙәбиәте өлкәһендә белгес, 2009 йылда «филология фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

Республика кимәлендә үткәрелгән «Йәрәк һүҙе», «Минең Рәми»&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/video/preview/16724252596683416352 Минең рәми төбәк-ара шиғриәт конкурсы]&lt;/ref&gt; төбәк-ара шиғриәт конкурстарында уңышлы сығыш яһай&lt;ref&gt;[https://staromunasip18.02edu.ru/life/news/247794/1723261/ Декабрь 19, 2022 Рәғиҙә Истәкова еңеүселәр рәтендә]{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tanburz.ru/articles/konkurstar/2022-12-15/r-i-hm-t-y-y-e-e-sel-r-ara-ynda-3073213 15 декабрь 2022, Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы – еңеүселәр араһында!]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 23-сө регион-ара «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 2018» кокурсы номинацияла еңеүсе
* «Иң яҡшы башҡорт һәм урыҫ телдәре уҡытыусылары» конкурсы лауреаты (2018)

== Ғилми эштәре ==
* Хәҙерге башҡорт драмаһының стиль үҙенсәлектәре. Монография&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01004943484 Хәҙерге башҡорт драмаһының стиль үҙенсәлектәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107081213/https://search.rsl.ru/ru/record/01004943484 |date=2023-01-07 }}&lt;/ref&gt;
* Баҫылып сыҡҡан фәнни-методик материалдары сайтта&lt;ref&gt;[https://ristyakova.wixsite.com/ri2018/f-nni-metodik-esht-r Баҫылып сыҡҡан фәнни-методик материалдар]&lt;/ref&gt;

== Ижады ==
* [[Башҡортостан уҡытыусыһы]] журналы 14 декабрь 2021, Уҡытыусы ҡиммәттәре&lt;ref&gt;[https://uchbash.com/news/novosti/2021-12-14/u-ytyusy-imm-tt-re-2619577 Уҡытыусы ҡиммәттәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107081215/https://uchbash.com/news/novosti/2021-12-14/u-ytyusy-imm-tt-re-2619577 |date=2023-01-07 }}&lt;/ref&gt;

== Матбуғатта ==
* [[Таң (гәзит)|Таң]] гәзите. 26 май 2023 йыл. Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы беренсе [https://tanburz.ru/articles/m-arif/2023-05-26/r-i-hm-t-y-y-berense-3273495?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы беренсе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230526052812/https://tanburz.ru/articles/m-arif/2023-05-26/r-i-hm-t-y-y-berense-3273495?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 |date=2023-05-26 }}

== Һылтанмалар ==
* {{Бурзянская энциклопедия|Истякова Рагида Ахметовна|страница =236}}
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Бөрйән районы]]</text>
      <sha1>0n4cgpvc2kzwdov4s3cu0jsb70jpa0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәзид III ибн әл-Вәлид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187843</id>
    <revision>
      <id>1300951</id>
      <parentid>1206624</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T09:06:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6462" sha1="3yh2pxwtay3dbffl0s32shkojrmi5v4" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Йәзид ибн Әл-Вәлид ибн Абдул-Мәлик''' ({{Lang-ar|يزيد ابن الوليد ابن عبد الملك}}) йәки '''Йәзид III'''; {{lang-ru|Язид III ибн аль-Валид}} — Өмәүиҙәр династияһынан сыҡҡан хәлифә. 744 йылдың апреленән октябргә тиклем алты ай дауамында хакимлыҡ иткән.

== Шәхси сифаттары ==
Ғәрәп тарихсыһы Мөхәммәт әт-Тәбәри Йәзидте оҙон буйлы һәм сибәр итеп һүрәтләй&lt;ref&gt;Tabari, 243&lt;/ref&gt;.

Инглиз телендәге әҙәбиәттә Йазид былай ти: «''Минең ата-бабаларым дүрт батша: Хөсрәү, Хакан, Ҡайсар һәм Мәрүән булған''»&lt;ref&gt;''Абу Усман Амр ибн Джахиз''. [http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Jahiz/text.phtml Послание ал-Фатху б. Хакану о достоинствах тюрков и остального халифского войска]. vostlit.info&lt;/ref&gt; — әммә был дөрөҫ түгел. Шиғри формала төп нөсхәһе шулай күренә: ''«Атайым-Хосрой һәм атайым-Мәрүән, / минең олатайым-император, олатайым-хакан»''&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Абу Джафар Мухаммад ибн Джирар ат-Табари|заглавие=История пророков и царей, т.2|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=1874|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;. ''«Ҡайсар»'' һәм ''«хакан»'' титулдары ҡайһы бер инглиз телле хеҙмәттәрҙә исемдәр тип яңылыш ҡабул ителгән.

Йәзид фарсы кенәзе ҡыҙының улы була, ул хәлифә әл-Вәлидкә кәнизәк сифатында бүләк ителә (ҡара: Фарсы кенәзлеге).
Әсәһенең сығышы Йәзидтең донъяға ҡарашына ни тиклем йоғонто яһағанын әйтеүе ҡыйын — ул ғәрәп сығышлы Өмәүиҙәрҙең донъяға ҡарашынан айырылып торған. Хәлифәнең бындай ғәҙәти булмаған донъяға ҡарашы нимәгә бәйле булғанын әйтеүе ҡыйын — ул заманда кешенең эске тормошо теркәлеүгә лайыҡ булмай. Йәзид тәҡүә генә түгел — ул шул ваҡыттағы ғәрәптәрҙең күпселегенә ят булған идеяларҙы — иртә [[мөғтәзилиҙәр]] һәм мүржиғиҙәрҙең ихтыяр азатлығы һәм үҙ ҡылыҡтары өсөн яуаплылыҡ тураһында идеяларын уртаҡлашҡан&lt;ref&gt;амр би-л-ма’руф ва нахй ан ал-мункар&lt;/ref&gt;.

Замандаштары Йәзидте йыш ҡына [[Ҡәҙәр һәм ҡаҙа|ҡәҙәри]] тип атаған: ул саҡта был [[мөртәтлек]] төшөнсәһенең синонимы булған; шулай итеп, Йәзид III подданныйҙары алдында кешелек сифаттары менән әл-Вәлид II хәлифәнән бер ҙә яҡшыраҡ булмаған. Йазид III абруйының төп етешһеҙлеге — Хәлифәлектең быуаттан ашыулыҡ тарихында тәүгеләрҙән булып тәхеткә үҙенән алда эшләгән хакимды үлтереү юлы менән күтәрелеүе була.

Йәзид хәлифә идара иткән осорҙа ҡайһы бер провинцияларында етди сыуалыштар була. Бынан тыш, Өмәүиҙәр династияһы эстән тарҡала. Ихтилалдар шулай уҡ Палестинала, Әрмәнстанда һәм Атропатенда бара&lt;ref name=&quot;Хроника&quot;&gt;''[[А. Али-заде]]''. [http://bukharapiter.ru/content/view/1112/ Язид III ибн аль-Валид (126/744)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131215200412/http://bukharapiter.ru/content/view/1112/ |date=2013-12-15 }} // Хроника мусульманских государств. М., УММА,. 2004. — 445 с., илл. ISBN 5-94824-111-4&lt;/ref&gt;..

=== Һуңғы айҙары һәм үлеме ===
Идара итеүенең 5-се айы аҙағында Йәзид III ҡаты ауырып китә һәм, үлемен һиҙенеп, ҡустыһы Ибраһим ибн әл-Вәлидте вариҫы итеп тәғәйенләй. Унан һуң тәхеткә Әбделғәзиз әл-Хәжәжә ибн Әбделмәлик ултырырға тейеш була. Ауырыу тиҙ арала Йәзид әл-Вәлидте үлтерә — ул 25 сентябрҙә вафат була, шуға күрә уның подданныйҙарын үҙенең вариҫтарына ант иттереп өлгөргәнме-юҡмы икәнлеге билдәһеҙ. Йәзид III вафат булғандан һуң башланған үҙ-ара низағ тарихи хәтерҙән власты артабан тапшырыу тураһындағы бөтә мәғлүмәттәрҙе, [[Мәрүән I ибн әл-Хакам]] түңкәрелешенә тиклем, тарихи хәтерҙән алып китә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Езид}}
* ''[[А. Али-заде]]''. [http://bukharapiter.ru/content/view/1112/ Ибрахим ибн аль-Валид (126/744 — 127/744)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131215200412/http://bukharapiter.ru/content/view/1112/ |date=2013-12-15 }} // Хроника мусульманских государств. М., УММА,. 2004. — 445 с., илл. ISBN 5-94824-111-4
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Сүриәлә вафат булғандар]]
[[Категория:Дамаскиҙа вафат булғандар]]
[[Категория:25 сентябрҙә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>3yh2pxwtay3dbffl0s32shkojrmi5v4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәрәхәт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200809</id>
    <revision>
      <id>1300955</id>
      <parentid>1296430</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T09:51:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1300955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23892" sha1="ql03ujx2454om5y67u49ttqol0l5b28" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Peintre_aux_armées_1915_détail.jpg|мини|Морис Оранж — ''[[Һалдат]]'', 1915 йыл.]]
'''Йәрәхәт''' ({{Lang-grc|τραῦμα}} &quot; яра &quot;) — тышҡы тәьҫир һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән [[:ru:Человек|кеше тәненең туҡымаларының]] һәм [[:ru:Органы тела человека|ағзаларының]] [[Анатомия|анатомик]] бөтөнлөгө йәки физиологик функциялары боҙолоуҙы аңлатҡан зарарланыу&lt;ref name=&quot;enc1p&quot;&gt;{{книга|заглавие=Современная энциклопедия|часть=Травма|год=2000|автор=|язык=ru}}&lt;/ref&gt;.

Зыян килтергән фактор төрөнә ҡарап, механик (бәрелгән урын, [[Һөйәк һыныуы|һыныу]], һ.б.), термик (бешеү, [[Тән туңыу|туңыу]]), химик йәрәхәттәр, нурланыш йәрәхәттәре, баротравма (атмосфера баҫымының ҡапыл үҙгәргәненә бәйле), электр йәрәхәттәре, һәм башҡалар, шулай уҡ ҡатнаш йәрәхәттәр төрҙәрен айыралар&lt;ref name=dis&gt;{{cite web|url=http://diseases.academic.ru/1305/%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BC%D0%B0|title=Травма|date=2012|work=Справочник по болезням|accessdate=2014-01-26|archive-date=2014-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307020345/http://diseases.academic.ru/1305/%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BC%D0%B0|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Зыян күреү шарттары буйынса көнкүреш, спорт, сәнәғәт, '''хәрби йәрәхәттәр''' һәм башҡалар айырыла&lt;ref name=&quot;dis&quot; /&gt;.

== Йәрәхәтләнеү төрҙәре ==
* Асыҡ — тәндең япмалары зыян күрә.
* Ябыҡ — тире һәм лайлалы тышса бөтөн килеш ҡала.
* Йомшаҡ туҡымаларҙың бәрелеүе — ике ҡаты өҫкө йөҙ араһында туҡымаларҙың киҫкен ҡыҫылыуынан барлыҡҡа килгән йомшаҡ туҡымаларҙың йәрәхәтләнеүе.
* [[:ru:Растяжение связок|Тарамыш тартылыу]] — быуындың бәйләүес аппаратының сикләнгән йәрәхәтләнеүе, унда тышҡы көс тәьҫирендә быуындың тарамышы артыҡ һуҙыла, шул уҡ ваҡытта, ғәҙәттә, бәйләүес ептәренең бер өлөшө өҙөлә.
* Быуын сығыу.
* [[:ru:Разрыв связок|Тарамыш өҙөлөүе]]
* [[Һөйәк һыныуы|Һөйәк һыныуы]]
* Электр йәрәхәте.
* Баш һөйәге-мейе йәрәхәте.
* [[:ru:Спинномозговая травма|Арҡа мейеһенең йәрәхәтләнеүе]].
* Психологик йәрәхәт.
* Аяҡ-ҡулдарҙы ампутациялау.

=== Ҡушма һәм күп тапҡырлы йәрәхәт ===
Ҡушма йәрәхәт ({{Lang-en|associated injury}}) — төрлө анатомик һәм физиологик системаларға ҡараған ике йәки бер нисә ағзаның бер юлы йәрәхәтләнеүе. Мәҫәлән, [[үпкә]] һәм [[бауыр]] йәрәхәте, мейе контузияһы һәм бөйөр ярылыуы, терәк һәм терәк-хәрәкәт ағзаларының, шулай уҡ төп тамырҙарҙың һәм нервыларҙың берләштерелгән йәрәхәте. Йәрәхәттәрҙең иң киң төркөмө булып эске ағзалар һәм терәк-хәрәкәт системаһы йәрәхәттәре тора.

Күп тапҡыр травма ({{Lang-en|multiple injury}}) — бер ҡыуышлыҡтағы ағзалар зыян күргән (нәҙек һәм йыуан эсәк яралары, бауыр һәм талаҡ ярылыу), терәк-хәрәкәт системаһының ике һәм унан күберәк анатомия-функциональ формалары сиктәрендә йәрәхәттәр (ҡулбаш һәм янбаш һыныуы, ике үксә һөйәге һыныуы), аяҡ-ҡулдың йәки аяҡ-ҡулдарҙың төрлө анатомик сегменттарында ҡан тамырҙарына һәм нервыларына зыян килеү.

Ҡушма йәрәхәт — зыян күреүселә ике йәки бер нисә этиологик яҡтан оҡшаш булмаған йәрәхәттәрҙең бер юлы булыуы: [[һөйәк һыныуы]] һәм бешеү, ағза ярылыуы һәм ағыуланыу, механик йәрәхәтләнеү һәм нурланыш ауырыуы һ.б.

Күп һанлы йәрәхәт — күп һанлы, берләштерелгән һәм ҡушма йәрәхәттәрҙе үҙ эсенә алған дөйөм термин&lt;ref&gt;{{книга |автор=Анатолий Алексеевич Пушков |заглавие=Сочетанная травма |nodot= |язык=ru |ответственный= |ссылка= |место=Ростов-на-Дону |издательство=Феникс |год=1998 |том= |страниц=320 |страницы=13 |isbn=5222006468 |ref= }}&lt;/ref&gt;. Бындай осраҡтарҙа организмға нығыраҡ зыян килә, йыш ҡына зыян күреүсенең үлеменә килтерә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Тимофеев Сергей Владимирович|заглавие=Общая хирургия животных|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=|год=2007|страницы=|страниц=688|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.

=== Спорт травмаһы ===
Спорт менән шөғөлләнеүгә хас физик көсөргәнеш арҡаһында туҡымаларға (ғәҙәттә мускул һәм тоташтырыусы туҡыма) зыян килтереү. Мәҫәлән, спорттың күп төрҙәрендә быуындар һеңерсәһе зарарланыуы йыш осрай.

Клиник медицинала травматология тигән махсус бүлек бар, ул травмаларҙы, уларҙың сәбәптәрен, төрҙәрен, барышын, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын өйрәнә. Суд-медицина экспертизаһы зыяндың сәбәптәрен һәм күләмен аныҡ билдәләү менән бәйле башҡа мәсьәләләрҙе хәл итә.

=== Физик тикшереү ===

==== Тәүге тикшереү ====
Тәүге тикшереү пациенттың аң кимәлен, '''тын юлдарының асыҡлығын һәм [[Һулыш]] сифатын''' билдәләүҙән башланырға тейеш. Травма алған пациенттарҙа табип умыртҡа һөйәгенең муйын бүлегенә зыян килтереү ихтималлығынан сығып эш итергә һәм умыртҡа һөйәгенең муйын бүлеген һаҡлап ҡалыу өсөн һыҙыҡлы иммобилизация тәьмин итергә тейеш. Тын алыу юлдары үтеүсәнлеген тәьмин итеүсе позиция булып аҫҡы яңаҡтың алға сығыуы тора.
[[Файл:Jaw_thrust.jpg|мини|250x250пкс|Тын алыу юлдарының үткәреүсәнлеген тәьмин итеү өсөн аҫҡы яңаҡты алға этәреү.]]
Ауыҙ ҡыуышлығы сит есемдәр, ҡан йәки секрет булыу-булмауға тикшерелергә тейеш. Йыш ҡына балаларҙа телдең тығылыуы күҙәтелә, был дөрөҫ позиция менән хәл ителә (юғарыла ҡарағыҙ). Әгәр балаларҙа апноэ, һиҙелерлек тын алыу етешһеҙлеге, башы йәрәхәтләнгән булһа йәки тын юлдарының асыҡлығын башҡа саралар менән һаҡлап булмаһа, тәүге тикшереү ваҡытында артабан тын алыу ярҙамы (үпкәләрҙе яһалма елләтеү өсөн ҡул менән тын алыу аппараты, эндотрахеаль интубация) башҡарыла. Бөтә йәрәхәтләнгән пациенттар башта 100 % концентрациялағы реверсив булмаған (ҡабаттан тын алмаған) битлек аша өҫтәмә кислород менән тәьмин ителергә тейеш. Тын алыуҙың адекватлығы тын алыу йышлығы, уның интенсивлығы, күкрәк ситлегенең хәрәкәте һәм симметрияһы, трахеаль тайпылыштар буйынса баһалана. Шулай уҡ зарарланыуға ҡарап ҡан ағыуҙы бәйләү, асыҡ пневмотораксты герметик бинт менән тығыҙлау, көсөргәнешле пневмотораксты декомпрессиялау өсөн пунктирлау, пневмотеракс йәки гемоторакс ваҡытында үпкә ярыһына дренаж торбаһын ҡуйыу талап ителеүе мөмкин.

Киләһе аҙым '''ҡан әйләнеше торошон''' баһалау (''шулай уҡ ҡарағыҙ: Шок''). Был пациент өсөн рөхсәт ителгән максималь диаметрлы катетерҙы һәр терһәк соҡорона урынлаштырыу зарур. Ғүмер өсөн хәүефле хәлдәрҙә өс тапҡыр уңышһыҙлыҡҡа осраған йәки 90 секунд эсендә бындай инеү мөмкин булмаған осраҡта, һөйәк эсендә инфузия ҡулланырға мөмкин йәки интравеноз инеү менән үҙәк веналар катетерын йәки веналарҙы асыу техникаһын ҡулланырға мөмкин. Ауырыуҙың һәр килограммына 20 миллилитрҙан, физиологик эретмә йәки Рингер лактаты кеүек изотоник эретмәне венаға (йәки һөйәк эсенә) тәүге тапҡыр 5-10 минут эсендә (мәҫәлән, ҙур шприц менән) ебәрергә кәрәк. Был процедураны гиповолемик шокты дауалау өсөн ҡабатларға мөмкин. Ауырыуҙың һәр килограммына 20 миллилитр эретмә күләменә ирешкәндән һуң, һәр килограммына 10 мл эритроцитар масса ҡойоу талап ителә. Ҡан күп аҡҡан яраларҙы баҫымлы бинт менән бәйләргә кәрәк.

==== Икенсе тикшереү ====
Пациенттың хәле тотороҡланғас, икенсел тикшереү үткәрелә. Тән йәрәхәттәрен асыҡлау өсөн ентеклерәк тикшереү үткәрелә, организмдың хәленең төп күрһәткестәре алдағы этаптағы кеүек үк контролдә тотола, шулай уҡ организмдың хәлен контролдә тотоуҙың башҡа ысулдары ла ҡулланыла, мәҫәлән, [[:ru:Катетер Фолея|Фолей катетеры]], назогастраль зонд, пульс оксиметрияһы.

Йәрәхәтләнгәндә тетрәнеү этаптарын иҫәпкә алырға кәрәк. Компенсацияланған стадияла организмдың ҡан баҫымын һаҡлау механизмдары һөҙөмтәле эшләй. Ошондай билдәләр булыуы мөмкин: капиллярҙарҙың тулыланыуы кәмеүе, пульс кәмеүе, һалҡын аяҡ — ҡулдар, тахипноэ, әммә ҡан баҫымы нормаль, йөрәк тибеүенең йышайыуы менән оҙатыла. Компенсацияланған шок әгәр саралар күрелмәһә компенсацияланмаған стадияға күсә, уның өсөн аң кимәленең кәмеүе, аҡһыллыҡ, һейҙек сығарыу кәмеүе, ҡан баҫымының түбәнәйеүе, еп һымаҡ пульс, йөрәк тибеүенең йышайыуы кеүек билдәләр хас. Травма менән бәйле шоктың бер нисә сәбәбе булыуы мөмкин, әммә һәр ваҡыт ҡан юғалтыу күҙалланырға тейеш. Шок хәлен баш йәрәхәтенең эҙемтәһе тип кенә ҡарарға ярамай. Баш йәрәхәтендә ҡан баҫымы түбәнәйеү, ҡағиҙә булараҡ, һуңғы стадияла була.

''Йәрәхәтләнеү хәүефле һәм үлем осраҡтары юғары булыу сәбәпле, диагностика һәм дауалау бер юлы башҡарылырға тейеш.'' Организмдың төп торошо күрһәткестәре беренсел тикшереүҙә һәр 5 минут һәм пациенттың торошо тотороҡланғанға тиклем икенсел тикшереүҙә һәр 15 минут тикшерелергә тейеш.

=== Лаборатор тикшереү ===
Лаборатория тестарының стандарт исемлегенә ҡан тәнсәләрен тулыһынса дифференциаль иҫәпләү, электролиттарҙы, ҡан мочевинаһы азотын, креатанинды, глюкоза, амилаза, липаза, протромбин ваҡыт, өлөшләтә тромбопластин ваҡытын, бәүелде анализлау, ҡан төркөмөн һәм ҡандың тура килеүен билдәләү инә.

== Балаларҙа йәрәхәтләнеүҙәр ==
Баланың йәрәхәтләнеүенең хәүефен арттырыусы түбәндәге үҙенсәлектәр асыҡланған:

* Анатомик үҙенсәлектәре.
** Баланың кәүҙәһенең бәләкәйерәк булыуы һөҙөмтәһендә йәрәхәтләнеүгә сәбәпсе көстөң күберәк таралыуы күҙәтелә, шуға күрә күберәк ағзалар зыян күрә,
** Сығып торған елкә, баштың тәнгә ҡарата пропорцияһы ҙур булыуы, муйын мускулдарының көсһөҙлеге, ауырлыҡ үҙәгенең юғарыраҡ булыуы балаларҙы баш йәрәхәтенә дусар итә.
** Баш һөйәктәре нескәрәк, мейене миелинлаштырыу аҙыраҡ — был баш йәрәхәттәренең етдилеген арттыра,
** Скелет һәм бәйләүестәр төҙөлөшө һығылмалыраҡ, һөҙөмтәлә эске ағзаларға көс күберәк тапшырыла,
** Мускулдарҙың һәм тире аҫты нигеҙенең эске ағзаларға ҡарата һаҡлау функцияһы әҙерәк, был уларҙы нығыраҡ йомшаҡ урын итә.
** Үҫеш пластинкалары әлегә тоташмаған, был эпифизиолизға һәм һауыҡҡандан һуң һөйәктең аномаль үҫешенә килтерергә мөмкин.
* Физиологик үҙенсәлектәре.
** Тән өҫтө майҙаны һәм ауырлыҡ нисбәте артыуы балаларҙы гипотермияға һиҙгерерәк итә, был баланың шогын ҡатмарлаштырыуы һәм коагулопатия менән ацидозды көсәйтеүе мөмкин.
** Гипоксия һәм тын алыу етешһеҙлеге күберәк бала саҡта була.
** Геморрагик шок тәүҙә йөрәк тибешенең артыуы һәм артериаль систолик баҫымдың һиҙелерлек үҙгәрештәре булмайынса периферик ҡан тамырҙары ҡаршылығының артыуы менән йомшартыла.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Бала сәләмәтлегенең төп күрһәткестәре
! Йәш
! Минутына тын алыу
! Пульс
! Ҡан баҫымы .
(систолик)
|-
| Яңы тыуған бала
| style=&quot;text-align:right&quot; | 30—60
| style=&quot;text-align:right&quot; | 100—160
| style=&quot;text-align:right&quot; | 50—70
|-
| 1-6 аҙна
| style=&quot;text-align:right&quot; | 30—60
| style=&quot;text-align:right&quot; | 100—160
| style=&quot;text-align:right&quot; | 70—95
|-
| 6 ай
| style=&quot;text-align:right&quot; | 25—40
| style=&quot;text-align:right&quot; | 90—120
| style=&quot;text-align:right&quot; | 80—100
|-
| 1 йәш
| style=&quot;text-align:right&quot; | 20—40
| style=&quot;text-align:right&quot; | 90—120
| style=&quot;text-align:right&quot; | 80—100
|-
| 3 йәш
| style=&quot;text-align:right&quot; | 20—30
| style=&quot;text-align:right&quot; | 80—120
| style=&quot;text-align:right&quot; | 80—100
|-
| 6 йәш
| style=&quot;text-align:right&quot; | 12—25
| style=&quot;text-align:right&quot; | 70—110
| style=&quot;text-align:right&quot; | 80—100
|-
| 10 йәш
| style=&quot;text-align:right&quot; | 12—20
| style=&quot;text-align:right&quot; | 60—90
| style=&quot;text-align:right&quot; | 90—120
|}

Бала саҡта бергә килгән йәрәхәттәр һирәк осраҡ түгел, ә ғәҙәттәге хәл. Эске зарарланыуҙар, улар асыҡ күренмәһә лә, һәр саҡ иҫәпкә алынырға тейеш. Ололарҙан айырмалы булараҡ, бала организмы 25—30 процент ҡан юғалтҡан осраҡта ла, артериаль систолик ҡан баҫымын тотоп тороуға көслөрәк һәләтле. Был шокты диагностикалау өсөн кәртәләрҙең береһе булып тора. Ҡан юғалтыу менән бергә килгән гиповолемик шок балалар йәрәхәттәре ваҡытында шоктың иң ихтимал сәбәбе. Геморрагик шок ҡан баҫымының абсолют ҡиммәте менән билдәләнмәй. Ваҡыт үтеү менән ҡан баҫымы ҡан күләменең 25-30 процентын юғалтҡандан һуң төшөүгә китә. Үҫмер сағында ҡан баҫымы аҙыраҡ ҡан юғалтҡанда ла түбәнәйә һәм шуға күрә шок тиҙерәк асыҡлана. Йөрәк ритмындағы, ҡан баҫымындағы, пульслы артериаль ҡан баҫымындағы, капиллярҙарҙың тултырылыуындағы әллә ни ҙур булмаған үҙгәрештәр йөрәк-ҡан тамырҙары етешмәүсәнлеген күрһәтә. Орган перфузияһын туҡтатыуҙың өҫтәмә билдәһе булып һөт кислотаһы кимәле хеҙмәт итә ала.

Түбәндәге билдәләр хирургик ҡыҫылыу өсөн нигеҙ булыуы мөмкин: әүҙем реанимация сараларына ҡарамаҫтан гемодинамик тотороҡһоҙлоҡ, ҡан күләменең 50%-тан ашыуын ҡойоу, пневмоперитонеум, бәүел ҡыуығының ҡорһаҡ эсендә ярылыуы, етди вазореналь зарарланыу, эвисцерация, перитонит&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Berkowitz, Carol D.
 | заглавие      = Berkowitz’s Pediatrics: A Primary Care Approach
 | издание       = 5th Edition
 | издательство  = American Academy of Pediatrics
 | год           = 2014
 | pages         = 385
 | allpages      = 950
 | isbn          = 978-1581108460
}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Травманан һуңғы шок
* Психологик травма
* Спорт травмаһы
* Травматизм

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 | автор         = Волков В. Н., Датий А. В.
 | заглавие      = Судебная медицина: Учебное пособие для вузов
 | ответственный = Под ред. проф. А. Ф. Волынского
 | место         = М.
 | издательство  = ЮНИТИ-ДАНА, Закон и право
 | год           = 2000
 | страниц       = 639
}}
* {{книга
 | заглавие      = Судебная медицина : Учеб. для студентов мед. вузов
 | ответственный = Пиголкин Ю. И., Баринов Е. Х., Богомолов Д. В., Богомолова И. Н.
 | место         = М.
 | издательство  = ГЭОТАР-МЕД
 | год           = 2002
 | страниц       = 359
 | серия         = XXI век
 | isbn          = 5-9231-0220-X
}}
* {{книга
 | автор         = Самищенко, Сергей Степанович
 | заглавие      = Судебная медицина : учебник для магистров : учебник для студентов высших учебных заведений
 | ответственный = С. С. Самищенко
 | издание       = 2-е изд., перераб. и доп.
 | место         = М.
 | издательство  = Юрайт
 | год           = 2013
 | страниц       = 471
 | серия         = Магистр
 | isbn          = 978-5-9916-2008-6
}}
* {{БСЭ3|Тра́вма|26|130|автор=Пожариский В. Ф.}}

== Һылтанмалар ==
* [https://mchs.gov.ru/ministerstvo/o-ministerstve/terminy-mchs-rossii/term/2878 Травма] // Сайт [[МЧС России]]
* [http://www.traumaticsurgery.ru/athleticinjury/ Спортивная травма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250217195211/https://traumaticsurgery.ru/athleticinjury/ |date=2025-02-17 }}
* {{cite web
 | url         = http://meduniver.com/Medical/Xirurgia/4.html
 | title       = Сочетанная травма. Диагностика. Лечение.
 | accessdate  = 2009-10-13
 | archiveurl  =
 | archivedate =
}}
* [https://kemsmu.ru/education/cdo-i-po/virtualnyy-meditsinskiy-klass/21-01-23/3.%20Оказание%20первой%20медицинской%20помощи..pdf Оказание первой медицинской помощи при травмах] // [[Кемеровский государственный медицинский университет]]
{{Внешние ссылки}}


[[Категория:Йәрәхәттәр]]</text>
      <sha1>ql03ujx2454om5y67u49ttqol0l5b28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Имена участников</title>
    <ns>4</ns>
    <id>201350</id>
    <revision>
      <id>1300929</id>
      <timestamp>2026-07-12T22:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>โอปอศิริวาล</username>
        <id>48334</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: โอปอภัสราภรณ์ศิริวาล</comment>
      <origin>1300929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="m3pwceja8n05ia0tps50u8g46davg1g" xml:space="preserve">โอปอภัสราภรณ์ศิริวาล</text>
      <sha1>m3pwceja8n05ia0tps50u8g46davg1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1300948</id>
      <parentid>1300929</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T07:46:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39590-89</username>
        <id>48336</id>
      </contributor>
      <origin>1300948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="qakyqjno4vbfgwdose1n7yq4zbv7zub" xml:space="preserve">PANCAKE啊宝โอปอเต็กภัสราภรณ์งาหอมสมบัติพูนศิริวาล</text>
      <sha1>qakyqjno4vbfgwdose1n7yq4zbv7zub</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>