Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 64949 1300974 1276070 2026-07-13T18:42:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300974 wikitext text/x-wiki {{БМ|Колумбия (йылға)}} {{Дәүләт |Башҡортса исеме=Колумбия Республикаһы |Оригиналь исеме=República de Colombia |Эйәлек килеш=Колумбии |Герб=Coat of arms of Colombia.svg |Девиз= Libertad y Orden<br>({{lang-es|«Азатлыҡ һәм тәртип»}}) |Гимн исеме=¡Oh, Gloria Inmarcesible! |Бойондороҡһоҙлок датаһы= [[20 июля]] [[1810]] |тан бойондороҡһоҙлоҡ= [[Испания|Испании]] |Картала=COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 49|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 55|lon_sec = 0 |region = CO |CoordScale = |Рәсми тел= [[Испанский язык|испанский]] |Баш ҡала=[[Богота]] |Идара итеү төрө= [[Президентская республика]] |Эре ҡалалар=[[Богота]], [[Медельин]], [[Кали (город)|Кали]], [[Барранкилья]], [[Картахена (Колумбия)|Картахена]] |Етәкселәрҙең вазифалары=[[Президент Колумбии|Президент]]<br> [[Список вице-президентов Колумбии|Вице-президент]] |Етәкселәр=[[Хуан Мануэль Сантос]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-10904788 Juan Manuel Santos sworn in as Colombian president]</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/news/lastnews/2010/08/08/n_1531076.shtml В Колумбии состоялась инаугурация нового президента]</ref><br>[[Гарсон, Анхелино|Анхелино Гарсон]]<ref>{{cite news | title = Doctor Francisco Santos Calderón | publisher = Vicepresidente de la República de Colombia | url = http://www.vicepresidencia.gov.co/entidad/perfil.asp | accessdate = 2010-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120200236/http://www.vicepresidencia.gov.co/entidad/perfil.asp |date=2008-11-20 }}</ref> |Территория буйынса урыны=25 |Территория=1 141 748 |% һыу өҫтө=8,8 |Халҡы буйынса урыны=29 |Халыҡ={{падение}}45 745 783<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GUHbJYCI|archivedate=2013-05-09}}</ref> |Иҫәп алыу йылы=2013 |Халыҡ тығыҙлығы=40,53 |ЭТП=467,7 млрд. |ЭТП-ны иҫәпләү йылы=2004 |ЭТП буйынса урыны=28 |Йән башына ЭТП=10,110 |КПҮИ = {{рост}}0,719<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818132717/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |date=2013-08-18 }}</ref> |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = 2013 |КПҮИ буйынса урыны = 91 |КПҮИ-ны кимәле = <span style="color:#090;">высокий</span> |Валюта=[[Колумбийский песо]] ([[Общероссийский классификатор валют|COP,код 170]]) |Домен=[[.co]] |Телефон коды=57 |Сәғәт бүлкәте=-5 }} '''Колумбия Республикаһы''' ({{lang-es|Colombia}}), рәсми исеме '''Колумбия Республикаһы''' ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — [[Көньяҡ Америка]]ның төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан һәм биләмәләре Үҙәк Америкала булған [[дәүләт]]. Баш ҡалаһы — [[Богота]]. Көнсығышта [[Бразилия]] һәм [[Венесуэла]], көньяҡта — [[Эквадор]] һәм [[Перу]], көнбайышта — [[Панама]] менән сиктәш<ref>{{Cite news|title={{!}} Cancillería|url=https://www.cancilleria.gov.co/en/politica/fronteras-terrestres|work=Cancillería|accessdate=2017-10-29|language=en}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Колумбия |Викисловарь = Колумбия |Викитека = Категория:ЭСБЕ:Колумбия |Викиновости = Колумбия }} * [http://colombia.su/ Многоликая земля — История, география, культура, экономика, фотографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121065958/http://colombia.su/ |date=2019-11-21 }} * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Южная_Америка/Колумбия/}} * {{cite web |title = Статья о Колумбии в журнале «Вокруг света» |url = http://vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=520 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20050228181745/http://vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=520 |archivedate = 2005-02-28 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050228181745/http://vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=520 |date=2005-02-28 }} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=CO Key Development Forecasts for Colombia] from International Futures{{ref-en}} * {{Wikiatlas|Colombia}} {{Библиоинформация}} {{Көньяҡ Америка илдәре}} {{Латин Америка илдәре}} [[Категория:Көньяҡ Америка илдәре]] [[Категория:Колумбия]] {{countries-stub}} 2h82jfroi7ufpabq4q41ofsqpsauoku 0 71505 1300973 1300920 2026-07-13T18:41:23Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1300973 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''14 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 195-се ([[кәбисә йыл]]ында 196-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 170 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара === Рәсми булмаған === * {{Ер}} [[Ер]]: Олтораҡ көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Ирак}}: Республика көнө. * {{Флагификация|Россия}}: [[Ҡарағат]] көнө. * {{Флагификация|Франция}}: Бастилияны алыу көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Южная Осетия}}: Тыныслыҡ урынлаштырыусылар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1738 йыл]]: [[Туймазы районы]] [[Йәрмөхәмәт (Туймазы районы)|Йәрмөхәмәт]] ауылына нигеҙ һалына. * [[1816 йыл]]: Хәҙерге Янғынға ҡаршы федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса 22-се отрядының 1-се янғын-ҡотҡарыу часы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1860 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]]ның Дәүләт банкы ойошторола. * [[1896 йыл]]: [[Түбәнге Новгород]]та Рәсәй империяһында эшләнгән тәүге [[автомобиль]] халыҡҡа күрһәтелә. * [[1897 йыл]]: Рәсәй империяһында [[йәкшәмбе]] рәсми нигеҙҙә ял көнө итеп иғлан ителә. * [[1939 йыл]]: [[Магадан]] ҡала статусын ала. * [[1967 йыл]]: Бөтә донъя интеллектуаль милек ойошмаһы төҙөлә. * [[1960 йыл]]: «Башҡортостандың ирекле янғын һүндереү республика ойошмаһы» эшләй башлай. * [[1990 йыл]]: Рәсәйҙең монополияға ҡаршы органдары ойошторола. * [[2007 йыл]]: [[Илеш районы]] [[Үрге Йәркәй]] ауылында ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] [[Муса Гәрәев]]ҡа обелиск асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Некрасов Виктор Борисович]] (1925—26.07.2019), [[спорт]]сы, тренер. 1993—2009 йылдарҙа Олимпия резервының [[Өфө]]ләге 16-сы махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Спорт гимнастикаһы буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1993), халыҡ-ара (1997), Бөтә Союз (1978) һәм республика (1961) категорияларындағы судья. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1987), СССР-ҙың физик культура отличнигы (1966). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Павлов Пётр Егорович]] (1925—8.09.1958), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсы, ҡыҙылармеец. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Петровка (Йылайыр районы)|Петровка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бородавкин Пётр Петрович]] (1930), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-гидротехник. 1960—1971 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1962 йылдан газ һәм нефть үткәргестәр, газ һаҡлағыстар һәм нефть базалары төҙөү кафедраһы мөдире; 1971 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге хәҙерге И. М. Губкин исемендәге Рәсәй нефть һәм газ институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981 йылдан нефть һәм газ сәнәғәте ҡоролмаларын проектлауҙы автоматлаштырыу кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1976—1985 йылдарҙа инженер механикаһы факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1969), профессор (1970). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән 2002), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1968). СССР газ сәнәғәтенең (1980) һәм СССР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиелары төҙөлөшө министрлығының почётлы хеҙмәткәре. (1980). СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1984), ике тапҡыр (1980, 1984) И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1984). Сығышы менән хәҙерге [[Краснодар крайы]]ның Тула районы Хамышки ауылынан. * [[Дурасов Владимир Александрович]] (1935), инженер-[[Металлургия|металлург]], [[дәүләт]] эшмәкәре. 1986—1989 йылдарҙа СССР-ҙың төҫлө металлургия министры, 1989—1991 йылдарҙы СССР-ҙың Дәүләт план комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары — СССР Министры. СССР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. * [[Абдуллин Илгиз Ғәле улы]] (1940—18.07.2008), ғалим-инженер-механик. 1969—2008 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1980 йылдан материалдарҙы өйрәнеү һәм коррозиянан һаҡлау кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1994 йылдан университеттың Өҫтәмә һөнәри белем биреү институты директоры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1990). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), СССР-ҙың юғары белем биреү отличнигы (1983). * [[Голованова Инесса Владимировна]] (1950), ғалим-геофизик. 1980 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Геология институты]] хеҙмәткәре, 1992 йылдан — өлкән, 2004 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 2006 йылдан — лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 1996 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (2003). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Халиҡов Валерий Абдулхаҡ улы]] (1950), ғалим-нейрохирург. 2003 йылдан Рәсәй [[Федераль именлек хеҙмәте]]нең Баш клиник хәрби госпиталендә ([[Мәскәү]]) төп, 2013 йылдан – баш нейрохирург. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған табибы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ефремов Фёдор Герасимович]] (1906—30.03.1972), [[нефть]] сығарыу тармағы эшмәкәре. 1950—1967 йылдарҙа «Башвостокнефтеразведка» тресы идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1965). [[Сталин премияһы]] лауреаты (1950). [[Ленин ордены|Ленин]] (1959), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1948, 1951, 1966) ордены кавалеры. [[Бөрө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы. * [[Шәйнурова (Туҡтамышева) Мәрйәм Ғәли ҡыҙы]] (1916—2004), [[Бүздәк районы]]ның элекке медицина хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шафиҡов Ивний Вәхит улы]] (1936), [[ауыл хужалығы]] һәм [[фән]] хеҙмәткәре, [[Умартасылыҡ|умартасы]]-[[фән|ғалим]]. 1981—2002 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, 2003-2007 йылдарҙа Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия ғилми‑тикшеренеү үҙәге хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1978), доцент (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Әбдрәхим]] ауылынан. * [[Александренко Галина Васильевна]] (1956), [[СССР]] [[биатлон]]сыһы, СССР чемпионы (1981) һәм призеры, биатлон буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983). * [[Ишмөхәмәтова Сажиҙә Тәлғәт ҡыҙы]] (1956), [[иҡтисад]]сы, Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. * [[Георгиева Гүзәл Рафиҡ ҡыҙы]] (1976), [[спорт]]сы. Халыҡ-ара шашка уйындары буйынса Рәсәй гроссмейстеры (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (2003). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Саламатов Мансур Ғәзиз улы]] (1902—21.0.1970, өзләү оҫтаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1931—1962 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] М. И. Калинин исемендәге колхоз хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1941 йылға тиклем — бригадир; 1945—1953 йылдарҙа Магнитогорск металлургия комбинаты эшсеһе. 1955 йылда [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы|Мәскәүҙә үткән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы]] лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Байғусҡар]] ауылынан. * [[Ғилемханов Заһит Ғилемхан улы]] (1932—4.03.2000), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1964 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Победа» колхозы бригадиры, 1966 йылдан — зоотехник, 1984—1987 йылдарҙа рәйес урынбаҫары; 1975—1984 йылдарҙа Калинин исемендәге колхоз рәйесе; 1987—1992 йылдарҙа [[Иҫке Яндыҙ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Иҫке Яндыҙ ауыл Советы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Яндыҙ]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мәмәтов Әнүәр Фәризун улы]] (1937—15.07.2012), [[фән|ғалим]]-[[Орнитология|орнитолог]]. 1964 йылдан Сибай педагогия училищеһы, 1970 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Биология]] фәндәре докторы (2007). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғари һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2006). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. * [[Агеев Әнүәр Ғабдулла улы]] (1947), [[спорт]] өлкәһе ветераны, [[еңел атлетика]] буйынса тренер. 1969 йылдан Өфөнөң 2-се Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры, «Спартак» ирекле спорт йәмғиәтенең еңел атлетика буйынса Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры, 1988 йылдан — [[СССР]] йыйылма командаһы тренеры, 1990 йылдан — республика Юғары спорт оҫталығы мәктәбенең инструктор-методисы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Коми Республикаһы]]ның Ижма ҡасабаһынан. * [[Исҡужина Клара Фәтхулла ҡыҙы]] (1947), [[сауҙа]] ветераны. 1977—1997 йылдарҙа Хәйбулла районы [[Степной (Хәйбулла районы)|Степной]] ауылы кибете һатыусыһы. Совет ҡулланыусылар кооперацияһы отличнигы (1985), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1983). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Аллаяров Зиннәт Абдулла улы]] (1957), педагогик һәм дәүләт хеҙмәте ветераны, ғалим-педагог. 2003 йылдан Өфө яғыулыҡ-энергетика колледжы директоры; 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры. 2010 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның Өҙлөкһөҙ белем биреү департаменты директоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2006). * [[Ҡужагилдин Рәйес Иҙрис улы]] (1962), эске эштәр органдары ветераны. 1982—2008 йылдарҙа Хәйбулла районы эске эштәр бүлеге хеҙмәткәре, милиция подполковнигы (2003). Милиция отличнигы (1994). * [[Ҡәйепова Зөлфиә Ҡәүәм ҡыҙы]] (1962), [[Педагогика|педагог]]. 1979 йылдан Хәйбулла районы мәктәптәре, шул иҫәптән 1995 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Ҡәйепов Рәмил Һөйөндөк улы]] (1977), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[банк]] хеҙмәткәре. 2007 йылдан МТС-Банктың Өфө филиалы идарасыһы урынбаҫары. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Маҡан (Хәйбулла районы)|Маҡан]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Латыпов Ҡотдос Ҡәниф улы]] (1923—23.12.2016), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, штурмовик-осоусы, авиация полковнигы (1967). [[Советтар Союзы Геройы]] (1946). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мәсетле районы]]ның [[Яңы Мишәр]] ауылынан. * [[Танһыҡҡужин Аҡбирҙе Хәйретдин улы]] (1928—23.02.2000), механизатор. 1946—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоз механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1979), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1979). Сығышы менән ошо райондың [[Муллаҡай (Баймаҡ районы)|Муллаҡай]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Дятлов Виктор Иванович]] (1948), [[Журналистика|журналист]], [[Стерлитамакский рабочий|«Стерлитамакский рабочий» гәзитенең]] элекке баш мөхәррире. [[СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] өлкәһенән. * [[Мөхәмәтдинов Борис Ғилмрази улы]] (1948), [[юл]] һалыусы. 1996—2014 йылдарҙа [[Нефтекама]]лағы «822-се төҙөлөш идаралығы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юл һалыусыһы (2001). * [[Шәғәлимова Зөлфиә Байтулла ҡыҙы]] (1953), [[Педагогика|педагог]], күп балалы әсә. 1975 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Ғәлиәхмәт]] мәктәбе уҡытыусыһы, 2012—2013 йылдарҙа — директоры. [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1993), 2-се дәрәжә [[Әсәлек миҙалы]] менән бүләкләнеүсе (1987). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ҡыйғы районы]]ның [[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]] ауылынан. * [[Зинин Виктор Николаевич]] (1963), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1987 йылдан [[Дүртөйлө]] халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү идаралығы инженеры, начальник урынбаҫары, баш инженеры, цех начальнигы; 1992 йылдан «Полюс», 2000 йылдан — «Прогресс+» предприятиеһы директоры. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Бедеева Поляна]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Алиев Тәҡиулла Абдулханнан улы]] (1894—15.06.1957), инженер-энергетик, [[Башҡорт милли хәрәкәте]]нең Башҡортостан автономияһы өсөн әүҙем көрәшкән эшмәкәре. 1918—1919 йылдарҙа [[Башҡорт армияһы]] офицеры, 1923–1928 йылдарҙа Башҡортостандың [[Мәскәү]]ҙәге вәкиллеге хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. * [[Бродская Валентина Егоровна]] (1939), театр актёры. СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995). [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (2016). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хисмәтуллина Миңлебикә Нурлығаян ҡыҙы]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1959–1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы|Кушнаренко райпоһының]] магазин мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1982). * [[Аҡсарова Мәһинур Нафиҡ ҡыҙы]] (1969), малсылыҡ алдынғыһы. [[Көйөргәҙе районы]] «Искра» кооперативының машина менән һыйыр һауыу операторы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡотлоюл (Көйөргәҙе районы)|Ҡотлоюл]] ауылынан. * [[Сафонова (Балдина) Ольга Ивановна]] (1969), [[спорт]]сы, [[тренер]]. [[Өфө]]ләге Олимпия резервының 26-сы балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе уҡытыусыһы. Атыу буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:14 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1800]]: Жан Дюма, [[Франция]] [[фән|ғалимы]], [[органик химия]]ға нигеҙ һалыусы. * [[1860]]: Василий Величко, [[Рәсәй империяһы]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[шиғриәт|шағир]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1890]]: Осип Цадкин, Франция [[Скульптура|скульпторы]], авангардист. * [[1910]]: Уильям Ханна, [[АҠШ]] [[Мультипликация|мультипликаторы]], режиссёр һәм продюсер, Том һәм Джерри тураһындағы фильм авторҙарының береһе. * [[1918]]: [[Ингмар Бергман]], [[Швеция]]ның [[театр]] һәм кино режиссёры, сценарист һәм яҙыусы. * [[1945]]: Пабло Форлан, [[Уругвай]] [[футбол]]сыһы, тренер, [[Көньяҡ Америка]]ның 1967 йылғы чемпионы. * [[1960]]: Полина Дашкова (төп исеме Татьяна Поляченко), [[Рәсәй]] яҙыусыһы. * [[1975]]: Taboo, АҠШ рэперы, «The Black Eyed Peas» төркөмө солисы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:14 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж14]] [[Категория:14 июль]] p14tznnbr3isiv9wos95yhq2tz7pypw 1300975 1300973 2026-07-13T18:43:16Z Телсе 41238 күренеште төҙәтеү 1300975 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''14 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 195-се ([[кәбисә йыл]]ында 196-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 170 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара === Рәсми булмаған === * {{Ер}} [[Ер]]: Олтораҡ көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Ирак}}: Республика көнө. * {{Флагификация|Россия}}: [[Ҡарағат]] көнө. * {{Флагификация|Франция}}: Бастилияны алыу көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Южная Осетия}}: Тыныслыҡ урынлаштырыусылар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1738 йыл]]: [[Туймазы районы]] [[Йәрмөхәмәт (Туймазы районы)|Йәрмөхәмәт]] ауылына нигеҙ һалына. * [[1816 йыл]]: Хәҙерге Янғынға ҡаршы федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса 22-се отрядының 1-се янғын-ҡотҡарыу часы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1860 йыл]]: [[Рәсәй империяһы]]ның Дәүләт банкы ойошторола. * [[1896 йыл]]: [[Түбәнге Новгород]]та Рәсәй империяһында эшләнгән тәүге [[автомобиль]] халыҡҡа күрһәтелә. * [[1897 йыл]]: Рәсәй империяһында [[йәкшәмбе]] рәсми нигеҙҙә ял көнө итеп иғлан ителә. * [[1939 йыл]]: [[Магадан]] ҡала статусын ала. * [[1967 йыл]]: Бөтә донъя интеллектуаль милек ойошмаһы төҙөлә. * [[1960 йыл]]: «Башҡортостандың ирекле янғын һүндереү республика ойошмаһы» эшләй башлай. * [[1990 йыл]]: Рәсәйҙең монополияға ҡаршы органдары ойошторола. * [[2007 йыл]]: [[Илеш районы]] [[Үрге Йәркәй]] ауылында ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] [[Муса Гәрәев]]ҡа обелиск асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Некрасов Виктор Борисович]] (1925—26.07.2019), [[спорт]]сы, тренер. 1993—2009 йылдарҙа Олимпия резервының [[Өфө]]ләге 16-сы махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Спорт гимнастикаһы буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1993), халыҡ-ара (1997), Бөтә Союз (1978) һәм республика (1961) категорияларындағы судья. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1987), СССР-ҙың физик культура отличнигы (1966). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Павлов Пётр Егорович]] (1925—8.09.1958), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсы, ҡыҙылармеец. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Петровка (Йылайыр районы)|Петровка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бородавкин Пётр Петрович]] (1930), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-гидротехник. 1960—1971 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1962 йылдан газ һәм нефть үткәргестәр, газ һаҡлағыстар һәм нефть базалары төҙөү кафедраһы мөдире; 1971 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге хәҙерге И. М. Губкин исемендәге Рәсәй нефть һәм газ институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981 йылдан нефть һәм газ сәнәғәте ҡоролмаларын проектлауҙы автоматлаштырыу кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1976—1985 йылдарҙа инженер механикаһы факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1969), профессор (1970). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән 2002), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1968). СССР газ сәнәғәтенең (1980) һәм СССР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиелары төҙөлөшө министрлығының почётлы хеҙмәткәре. (1980). СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1984), ике тапҡыр (1980, 1984) И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1984). Сығышы менән хәҙерге [[Краснодар крайы]]ның Тула районы Хамышки ауылынан. * [[Дурасов Владимир Александрович]] (1935), инженер-[[Металлургия|металлург]], [[дәүләт]] эшмәкәре. 1986—1989 йылдарҙа СССР-ҙың төҫлө металлургия министры, 1989—1991 йылдарҙы СССР-ҙың Дәүләт план комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары — СССР Министры. СССР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. * [[Абдуллин Илгиз Ғәле улы]] (1940—18.07.2008), ғалим-инженер-механик. 1969—2008 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1980 йылдан материалдарҙы өйрәнеү һәм коррозиянан һаҡлау кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1994 йылдан университеттың Өҫтәмә һөнәри белем биреү институты директоры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1990). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), СССР-ҙың юғары белем биреү отличнигы (1983). * [[Голованова Инесса Владимировна]] (1950), ғалим-геофизик. 1980 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Геология институты]] хеҙмәткәре, 1992 йылдан — өлкән, 2004 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 2006 йылдан — лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 1996 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (2003). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Халиҡов Валерий Абдулхаҡ улы]] (1950), ғалим-нейрохирург. 2003 йылдан Рәсәй [[Федераль именлек хеҙмәте]]нең Баш клиник хәрби госпиталендә ([[Мәскәү]]) төп, 2013 йылдан – баш нейрохирург. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған табибы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ефремов Фёдор Герасимович]] (1906—30.03.1972), [[нефть]] сығарыу тармағы эшмәкәре. 1950—1967 йылдарҙа «Башвостокнефтеразведка» тресы идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1965). [[Сталин премияһы]] лауреаты (1950). [[Ленин ордены|Ленин]] (1959), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1948, 1951, 1966) ордены кавалеры. [[Бөрө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы. * [[Шәйнурова (Туҡтамышева) Мәрйәм Ғәли ҡыҙы]] (1916—2004), [[Бүздәк районы]]ның элекке медицина хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шафиҡов Ивний Вәхит улы]] (1936), [[ауыл хужалығы]] һәм [[фән]] хеҙмәткәре, [[Умартасылыҡ|умартасы]]-[[фән|ғалим]]. 1981—2002 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, 2003-2007 йылдарҙа Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия ғилми‑тикшеренеү үҙәге хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1978), доцент (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Әбдрәхим]] ауылынан. * [[Александренко Галина Васильевна]] (1956), [[СССР]] [[биатлон]]сыһы, СССР чемпионы (1981) һәм призеры, биатлон буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983). * [[Ишмөхәмәтова Сажиҙә Тәлғәт ҡыҙы]] (1956), [[иҡтисад]]сы, Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. * [[Георгиева Гүзәл Рафиҡ ҡыҙы]] (1976), [[спорт]]сы. Халыҡ-ара шашка уйындары буйынса Рәсәй гроссмейстеры (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (2003). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Саламатов Мансур Ғәзиз улы]] (1902—21.0.1970, өзләү оҫтаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1931—1962 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] М. И. Калинин исемендәге колхоз хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1941 йылға тиклем — бригадир; 1945—1953 йылдарҙа Магнитогорск металлургия комбинаты эшсеһе. 1955 йылда [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы|Мәскәүҙә үткән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы]] лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Байғусҡар]] ауылынан. * [[Ғилемханов Заһит Ғилемхан улы]] (1932—4.03.2000), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1964 йылдан [[Дүртөйлө районы]] «Победа» колхозы бригадиры, 1966 йылдан — зоотехник, 1984—1987 йылдарҙа рәйес урынбаҫары; 1975—1984 йылдарҙа Калинин исемендәге колхоз рәйесе; 1987—1992 йылдарҙа [[Иҫке Яндыҙ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Иҫке Яндыҙ ауыл Советы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Яндыҙ]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мәмәтов Әнүәр Фәризун улы]] (1937—15.07.2012), [[фән|ғалим]]-[[Орнитология|орнитолог]]. 1964 йылдан Сибай педагогия училищеһы, 1970 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Биология]] фәндәре докторы (2007). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғари һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2006). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. * [[Агеев Әнүәр Ғабдулла улы]] (1947), [[спорт]] өлкәһе ветераны, [[еңел атлетика]] буйынса тренер. 1969 йылдан Өфөнөң 2-се Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры, «Спартак» ирекле спорт йәмғиәтенең еңел атлетика буйынса Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры, 1988 йылдан — [[СССР]] йыйылма командаһы тренеры, 1990 йылдан — республика Юғары спорт оҫталығы мәктәбенең инструктор-методисы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Коми Республикаһы]]ның Ижма ҡасабаһынан. * [[Исҡужина Клара Фәтхулла ҡыҙы]] (1947), [[сауҙа]] ветераны. 1977—1997 йылдарҙа Хәйбулла районы [[Степной (Хәйбулла районы)|Степной]] ауылы кибете һатыусыһы. Совет ҡулланыусылар кооперацияһы отличнигы (1985), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1983). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Аллаяров Зиннәт Абдулла улы]] (1957), педагогик һәм дәүләт хеҙмәте ветераны, ғалим-педагог. 2003 йылдан Өфө яғыулыҡ-энергетика колледжы директоры; 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры. 2010 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның Өҙлөкһөҙ белем биреү департаменты директоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2006). * [[Ҡужагилдин Рәйес Иҙрис улы]] (1962), эске эштәр органдары ветераны. 1982—2008 йылдарҙа Хәйбулла районы эске эштәр бүлеге хеҙмәткәре, милиция подполковнигы (2003). Милиция отличнигы (1994). * [[Ҡәйепова Зөлфиә Ҡәүәм ҡыҙы]] (1962), [[Педагогика|педагог]]. 1979 йылдан Хәйбулла районы мәктәптәре, шул иҫәптән 1995 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Ҡәйепов Рәмил Һөйөндөк улы]] (1977), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[банк]] хеҙмәткәре. 2007 йылдан МТС-Банктың Өфө филиалы идарасыһы урынбаҫары. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Маҡан (Хәйбулла районы)|Маҡан]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Латыпов Ҡотдос Ҡәниф улы]] (1923—23.12.2016), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, штурмовик-осоусы, авиация полковнигы (1967). [[Советтар Союзы Геройы]] (1946). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мәсетле районы]]ның [[Яңы Мишәр]] ауылынан. * [[Танһыҡҡужин Аҡбирҙе Хәйретдин улы]] (1928—23.02.2000), механизатор. 1946—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоз механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1979), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1979). Сығышы менән ошо райондың [[Муллаҡай (Баймаҡ районы)|Муллаҡай]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Дятлов Виктор Иванович]] (1948), [[Журналистика|журналист]], [[Стерлитамакский рабочий|«Стерлитамакский рабочий» гәзитенең]] элекке баш мөхәррире. [[СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] өлкәһенән. * [[Мөхәмәтдинов Борис Ғилмрази улы]] (1948), [[юл]] һалыусы. 1996—2014 йылдарҙа [[Нефтекама]]лағы «822-се төҙөлөш идаралығы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юл һалыусыһы (2001). * [[Шәғәлимова Зөлфиә Байтулла ҡыҙы]] (1953), [[Педагогика|педагог]], күп балалы әсә. 1975 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Ғәлиәхмәт]] мәктәбе уҡытыусыһы, 2012—2013 йылдарҙа — директоры. [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1993), 2-се дәрәжә [[Әсәлек миҙалы]] менән бүләкләнеүсе (1987). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ҡыйғы районы]]ның [[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]] ауылынан. * [[Зинин Виктор Николаевич]] (1963), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1987 йылдан [[Дүртөйлө]] халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү идаралығы инженеры, начальник урынбаҫары, баш инженеры, цех начальнигы; 1992 йылдан «Полюс», 2000 йылдан — «Прогресс+» предприятиеһы директоры. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Бедеева Поляна]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Алиев Тәҡиулла Абдулханнан улы]] (1894—15.06.1957), инженер-энергетик, [[Башҡорт милли хәрәкәте]]нең Башҡортостан автономияһы өсөн әүҙем көрәшкән эшмәкәре. 1918—1919 йылдарҙа [[Башҡорт армияһы]] офицеры, 1923–1928 йылдарҙа Башҡортостандың [[Мәскәү]]ҙәге вәкиллеге хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. * [[Бродская Валентина Егоровна]] (1939), театр актёры. СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995). [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (2016). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хисмәтуллина Миңлебикә Нурлығаян ҡыҙы]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1959–1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы|Кушнаренко райпоһының]] магазин мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1982). * [[Аҡсарова Мәһинур Нафиҡ ҡыҙы]] (1969), малсылыҡ алдынғыһы. [[Көйөргәҙе районы]] «Искра» кооперативының машина менән һыйыр һауыу операторы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡотлоюл (Көйөргәҙе районы)|Ҡотлоюл]] ауылынан. * [[Сафонова (Балдина) Ольга Ивановна]] (1969), [[спорт]]сы, [[тренер]]. [[Өфө]]ләге Олимпия резервының 26-сы балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе уҡытыусыһы. Атыу буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:14 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1800]]: Жан Дюма, [[Франция]] [[фән|ғалимы]], [[органик химия]]ға нигеҙ һалыусы. * [[1860]]: Василий Величко, [[Рәсәй империяһы]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[шиғриәт|шағир]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1890]]: Осип Цадкин, Франция [[Скульптура|скульпторы]], авангардист. * [[1910]]: Уильям Ханна, [[АҠШ]] [[Мультипликация|мультипликаторы]], режиссёр һәм продюсер, Том һәм Джерри тураһындағы фильм авторҙарының береһе. * [[1918]]: [[Ингмар Бергман]], [[Швеция]]ның [[театр]] һәм кино режиссёры, сценарист һәм яҙыусы. * [[1945]]: Пабло Форлан, [[Уругвай]] [[футбол]]сыһы, тренер, [[Көньяҡ Америка]]ның 1967 йылғы чемпионы. * [[1960]]: Полина Дашкова (төп исеме Татьяна Поляченко), [[Рәсәй]] яҙыусыһы. * [[1975]]: Taboo, АҠШ рэперы, «The Black Eyed Peas» төркөмө солисы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:14 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж14]] [[Категория:14 июль]] g3zngb20kiccbe4rcyzbv6kxwd75wl5 0 72177 1300989 1054567 2026-07-14T03:57:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300989 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Көйөргәҙе тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы''' (1995 йылдан), '''Хәрби һәм хеҙмәт даны музейы''' (1983—1995) — музей. [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Көйөргәҙе районы]] [[Ермолаево ауылы]]нда урынлашҡан.<ref>{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/6963-k-j-rg-e-muzejy}}</ref> == Тарих == Музей [[1983 йыл]]дың [[3 ғинуар]]ында Күмертау КПСС ҡала комитеты һәм район халыҡ депуттары Советы башҡарма комитетының 1980 йылғы ҡарары нигеҙендә асыла. Музей Хәрби һәм хеҙмәт даны музейы исемендә йәш быуынды илһөйәрлек һәм сәйәси нигеҙҙә тәрбиәләүҙе көсәйтеү маҡстаныда ойошторола. Музейҙы ойоштороу өсөн егерме кешенән торған махсус комиссия төҙөлә. Комиссия эшендә партия комитеты, район Советы башҡарма комитеты, район мәғариф һәм мәҙәниәт бүлеге хеҙмәткәрҙәре, тыуған яҡты өйрәнеүселәр ҡатнаша. Музейға нигеҙ һалыуҙа һәм ойоштороуҙа хеҙмәт ветернаы, район Советы башҡарма комитеты рәйес урынбаҫары, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры Нәби Хәмит улы Ғисмәтуллин күп көс һала. Музей башта [[Күмертау]] ҡалаһында, райондың ауыл хужалығы идаралығы бинаһында урынлаша. 1993 йылда райондың тарихи исеме Көйөргәҙе районы тергеҙәлә, район үҙәге [[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]] ҡасабаһына күсерелә. Музей ҙа яңы район үҙәгенә күсә һәм яңы төҙөлгән район мәҙәниәт йортонда урынлаша. [[1995]] йылда музей [[Башҡортостан Республикаһы Милли музейы]] филиалы итеп үҙгәртелә. 2001 йылда эш һөҙөмтәләре буйынса ауыл райондары музейҙары араһында «Иң яҡшы ауыл тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музей» тип таныла һәм реконструкция үткәреү планына индерелә. 2003—2005 йылдарҙа музейҙа реконструкция үткәрелә. 2005 йылдың 24 мартында, Көйөргәҙе районының 70 йыллығы һәм Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 60 йыллығы алдынан музей яңынан эшләй башлай. 2006 йылдан музей Көйөргәҙе районы муниципаль районы ҡарамағына ҡайтырыла, үҙ аллы юридик шәхес булараҡ теркәү үтә. === Музей директорҙары === * [[1983]]—[[1984]] — Нәби Хәмит улы Ғисмәтуллин * [[1984]]—[[1992]] — [[Мостафа Кәрим улы Солтанов]], (биографияһында 1990 йылға тиклем эшләгән)<ref>[https://science.openrepublic.ru/ba/articles/92826/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Солтанов Мостафа Кәрим улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[1993]]—[[2006]] — Тамара Александровна Власова == Музей фонды == Музейҙың дөйөм фонды 6480 берәмәк, шул иҫәптән төп экспонаттар — 3500 һаҡлау берәмәгенән тора. Беҙҙең эраға тиклемге VI—II быуаттарҙағы сармат хәнйәре, Граждандар һуғышы һәм Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы хәрби наградалар коллекцияһы, районда тыуып үҫкән [[Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы|Ғ. Ш. Арыҫланов]], [[Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы|С. Ғ. Биктимеров]], [[Ғайсин Хәсән Назар улы|Х. Н. Ғайсин]], [[Ҡужаҡов Морат Ғәлләм улы|М. Ғ. Ҡужаҡов]], [[Недошивин Вениамин Георгиевич|В. Г. Недошивин]], [[Хохлов Анатолий Иванович|А. И. Хохлов]], [[Хөсәйенов Хөрмәт Хәмзә улы|Х. Х. Хөсәйенов]] тураһында фото һәм документаль материалдар. Экспозиция «Бөйөк Ватан һуғышы», «Наҡаҫбаш заказнигы» диорамалы тарих, мәҙәниәт, этнография, тәбиғәт бүлектәренән тора. Күргәҙмә залы бар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/6963-k-j-rg-e-muzejy}} * [https://vk.com/club194035786 «Вконтанкте» социаль селтәрендә Көйөргәҙе тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы сәхифәһе] * [https://kultura-kuyurgaza.ru/muzei/mbukii-kuyurgazinskij-istoriko-krae/ Көйөргәҙе районының мәҙәниәт бүлеге сайтында Көйөргәҙе тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы тураһында белешмә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021213524/https://kultura-kuyurgaza.ru/muzei/mbukii-kuyurgazinskij-istoriko-krae/ |date=2020-10-21 }} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] [[Категория:1983 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Көйөргәҙе районының иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Башҡортостан музейҙары]] l17zlk5evas76b0aehkzvk38rj9bbqd 0 75367 1300962 1209467 2026-07-13T12:53:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300962 wikitext text/x-wiki {{Море |Название = Кариб диңгеҙе |Изображение = Cayol2.jpg |Подпись = Ларго-дель-Сур утрауындағы һыу инеү урыны |Координаты = 14/31/32/N/75/49/6/W |CoordScale = 10000000 |Расположение = |Длина = |Ширина = |Площадь = 2&nbsp;754&nbsp;000 |Объём = 6&nbsp;860 тыс. |Длина береговой линии = |Наибольшая глубина = 7686 |Средняя глубина = 2500 |Площадь водосбора = |Впадающие реки = |Позиционная карта = Урта Америка |Карта = Central america (cia).png |Подпись карты = Карта региона Карибского моря из справочника ЦРУ |Категория на Викискладе = }} '''Кари́б диңгеҙе''' ({{lang-en|Caribbean Sea}}, {{lang-es|Mar Caribe}}, {{lang-ht|Lamè Karaïb}}, {{lang-fr|Mer des Caraïbes}}, {{lang-nl|Caraïbische Zee}}, {{lang-pap|Laman Karibe}}) — [[Ситке диңгеҙ]]<ref name="Wang1992">{{cite book|author=James C. F. Wang|title=Handbook on ocean politics & law|url=http://books.google.com/books?id=GrEOofrVra4C&pg=PA14|accessdate=9 December 2010|year=1992|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-26434-4|pages=14–}}</ref> [[ярым йомоҡ диңгеҙ]]<ref>Sverdrup, H. U., M. W. Johnson and R. H. Fleming; ''The Oceans Their Physics, Chemistry, and General Biology,'' Prentis-Hall, 1942, pp. 15, 35 and 637—643 [http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=kt167nb66r;brand=eschol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117070540/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=kt167nb66r;brand=eschol |date=2021-01-17 }}</ref> [[Атлантик океан|Атлантик океандың]] бассейны, көнсығыштан һәм көньяҡтан [[Үҙәк Америка|Үҙәк]] һәм [[Көньяҡ Америка]] менән, төньяҡтан һәм көнбайыштан — [[Ҙур Антиль утрауҙары]] һәм [[Кесе Антиль утрауҙары ]] менән сикләшә. Төньяҡ-көнбайышта [[Юкатан ҡултығы]] аша [[Мексика ҡултығы]] менән тоташҡан, көньяҡ — көнбайышта [[Тымыҡ океан]] [[Панама каналы]] аша тоташа. Кариб диңгеҙе 9° һәм 22° һәм 89° һәм 60° яҫылыҡтары араһында ята. Яҡынса майҙаны 2 753 000 км²<ref>{{cite web|author=Bridget M. Brereton.|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/640195/West-Indies|title=West Indies|work=Britannica Online Encyclopedia|accessdate=2009-05-01|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/60u8YGCSz|archivedate=2011-08-13}}</ref>. Көньяҡта [[Венесуэла|Венесуэлның]], [[Колумбия|Колумбияның]] һәм [[Панама|Панаманың]], көнбайышта — [[Коста-Рика|Коста-Риканың]], [[Никарагуа]], [[Гондурас]], [[Гватемала|Гватемалның]], [[Белиз]] һәм [[мексика]] ярым утрауы [[Юкатан]], төньяҡта — [[Куба|Кубаның]], [[Гаити (остров)|Гаитиҙың]], [[Ямайка|Ямайканың]] һәм [[Пуэрто-Рико]]ның; көнсығышта — Кесе Антиль утрауҙары дәүләттәренең ярҙарын йыуа. == Атамаһы һәм тарихы == {{main|Кариб регионы тарихы}} [[Файл:Tulum.jpg|200px|мини|Тулум, Кариб диңгеҙе ярында (Кинтан-Роо штаты, Мексика) майя цивилизацияһының боронғо ҡалаһы]] [[Христофор Колумб|Колумб]]ҡа тиклемге тарихта Кариб диңгеҙе утрауҙарында халыҡтарҙың өс төркөмө йәшәй. Беренсе төркөм халыҡтары (палеоиндейҙар) утрауҙарға б.э.т. 5000 — 2000 йылдарҙа Үҙәк йәки [[Көньяҡ Америка]]нан килгән. Б. э. т. 1000—500 йылдарҙа Көньяҡ Американан Бөйөк Антиль утрауҙарына һәм Тринидад утрауына күсеп килгән киләһе төркөм мезо-һинд йәки сибоней мәҙәниәтен булдыра. Төбәктә барлыҡҡа килгән халыҡтарҙың өсөнсө төркөмө таино була, улар б.э.т. 300 йылда Көньяҡ Американан Тринидад утрауына киләләр һәм унан Кесе һәм Оло Антиль утрауҙарына урынлашалар, шунан һуң б. э. 1000 йылынан һуң [[Ориноко]] дельтаһы районынан күсеп килеп, Тринидад һәм Бәләкәй Антиль утрауҙарының аравак телендә һөйләшеүсе [[индейҙар]]ҙы ҡыҫырыҡлап сығарған карибтар<ref>{{cite web |author = Bridget M. Brereton. |url = https://www.britannica.com/EBchecked/topic/640195/West-Indies |title = West Indies |website = Britannica Online Encyclopedia |accessdate = 2009-05-01 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/60u8YGCSz?url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/640195/West-Indies |archivedate = 2011-08-13}}</ref>. Һуңғы халыҡтар төркөмө быуатта европалылар диңгеҙҙе асҡан осорҙа (XV быуатта) уға хәҙерге исем биргән<ref name="bse">{{БСЭ3|заглавие=Карибское море}}</ref>. Тәүҙә испан яулап алыусылары был [[ҡәбилә]]ләрҙең атамаһын үҙгәртә һәм уларҙы "каннибал"дар тип атай башлай<ref>{{книга |автор = [[Лас Касас, Бартоломе де|Бартоломе де Лас Касас]]. |часть = глава 19 |заглавие = История Индий |оригинал = Historia de las Indias |ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Las_Kasas/text22.phtml?id=800 |ответственный = |издание = |место = Ленинград |издательство = Наука |год = 1968 |том = II |страницы = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. Вест-Һиндостан тип аталған яңы ерҙәр ҙә йыш ҡына [[Испания]]ның Антиль диңгеҙе испандары тип аталған, шуға күрә Европаның ҡайһы бер телдәрендә лә был исемдең ҡулланыллған<ref>{{cite web |url = https://www.britannica.com/EBchecked/topic/28155/Antilles |title = Antilles (islands, Atlantic Ocean) |website = Britannica Online Encyclopedia |accessdate = 2009-05-01 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/60u8ZZKhX?url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/28155/Antilles |archivedate = 2011-08-13}}</ref>. === Колонизациялау === [[Файл:Columbus landing on Hispaniola adj.jpg|слева|200px|мини|Христофор Колумб экспедицияһының 1492 йылда Эспаньолаға төшөүе]] Антиль утрауҙарына [[испандар]] килгән ваҡытта, унда б.э.т. I быуат тирәһендә Көньяҡ Американан күсеп килгән таино индеецтары урынлашҡан була. 1492 йылда [[Багам Утрауҙары|Багам утрауҙары]]на Христофор Колумбтың беренсе экспедицияһы төшә, улар [[Азия]]ға яңы юл асҡанына тулыһынса ышана. Эспаньола (хәҙерге [[Гаити (утрау)|Гаити]]) тип аталған утрауҙа тәүге испан тораҡ пунктына нигеҙ һалына, был төбәктә Испанияның быуаттар буйы хакимлыҡ итеүенең башы була. 1506 йылдан 1511 йылға тиклем Эрнан Кортес һәм Диего Веласкес-де-Куэльяр ҡатнашлығында Эспаньола һәм Куба утрауҙары яулап алына, урындағы халыҡ ҡолға әйләнә. 1517 йылда Франсиско Эрнандес де Кордова Юкатан ярымутрауын аса, унда испандар беренсе тапҡыр алдынғы [[майя цивилизацияһы]] менән таныша. Артабан Хуан де Грихальва (1518) һәм [[Эрнан Кортес]] (1519) экспедициялары [[Мексика]]ны баҫып алыуға һәм колонизациялауға башланғыс бирә. Шулай уҡ Европаның башҡа империялары ла, караптарҙы Яңы донъяға ебәреп, көнбайышҡа ҡарай киңәйә башлаған. [[Бермуд утрауҙары]]нда (1612), Сент-Китс (1623) һәм [[Барбадос]] (1627) утрауҙарында [[Британия]]ның тәүге колониялары барлыҡҡа килә һәм артабан башҡа утрауҙарҙы колониялаштырыу өсөн ҡулланыла. [[Франция]]ның Вест-Һиндостаны шулай уҡ Сент-Китс утрауынан (1624) башлана, артабан Гваделупа һәм Мартиника утрауҙарында тораҡтарға нигеҙ һалынған (1635). Шулай уҡ Бөйөк Британия һәм Франция утрауҙарҙы көсһөҙләнгән Испания империяһынан уңышлы яулап ала: 1655 йылда [[Ямайка]] инглиздәрҙең контроле аҫтына эләгә, ә 1697 йылда француздар Эспаньоланың көнбайыш өлөшөн баҫып ала. XVII быуатта Кюрасао, Изге Мартин, Аруба һәм башҡа утрауҙарҙа голланд колониялары барлыҡҡа килә, һуңынан улар Нидерланд Антил утрауҙары составына инә. Дат биләмәләре төбәктә 1672 йылда Сент-Джон һәм Сент Томас утрауҙарында барлыҡҡа килгән. Европа державалары [[Африка]]нан [[Ҡоллоҡ|ҡол]]дар индерә һәм ауыл хужалығы продукцияһын (тәмәке, шәкәр, буяуҙар) һәм ҡиммәтле металдарҙы ([[алтын]] һәм [[көмөш]]) экспортҡа сығара, бының өсөн хатта махсус флоттар ҙа ҡуллана. Кариб диңгеҙе төбәге Европа өсөн яңы тауарҙар менән сауҙа итеү майҙансығына әүерелә, был пиратлыҡ үҫешенә килтерә. === Пиратлыҡ === [[Файл:Flag of Edward England.svg|200px|мини|«Шат Роджер» пират флагы]] {{main|Кариб диңгеҙендә пиратлыҡ}} Кариб диңгеҙендә пиратлыҡ [[XVII быуат]]та барлыҡҡа килә, Тортуга утрауы һәм Порт-Ройял ҡалаһы пираттар, корсарҙар һәм буканьерҙар йыйылышының төп үҙәктәренә әйләнә. 1572 йылда Номбре-де-Диос портында Испанияның Көмөш каруанын баҫып алыуы менән билдәле Фрэнсис Дрейк Бөйөк Британия Короллеге хеҙмәтендә тәүге каперҙарҙың береһе була. Уның эшен Генри Морган дауам итә, ул 1671 йылда билдәле Панамаға поход яһай һәм һуңғараҡ Ямайканың вице-губернаторы булып китә. Пиратлыҡтың сәскә атыуы 1700—1730 йылдарға тура килә — был ваҡытты пиратлыҡтың алтын быуаты тип йөрөтәләр. Был осорҙа 1716—1718 йылдарҙа Кариб диңгеҙендә һуғышҡан Ҡара Һаҡал һәм Стид Боннет, шулай уҡ 1716 йылдан 1719 йылға тиклем карьераһы дауам иткән Чарльз Вейн дан ала. Данлыҡлы Ҡара Барт, шулай уҡ Джек Рэкхем һәм уның әхирәттәре Энн Бонни һәм Мэри Рид 1720 йылға тиклем Вест-Һиндостанда эш итә. Был һәм башҡа пираттарҙың биографияһы тураһында чарльз Джонсон китабы мөһим мәғлүмәт сығанағы булып тора, ул 1724 йылда «Иң билдәле пираттар ҡылған талауҙарҙың һәм үлтереүҙәрҙең дөйөм тарихы» исеме аҫтында баҫылып сыға<ref>{{cite web |url = http://www.seapirates.ru/zolotoj-vek-piratstva/ |deadlink = yes |title = Золотой век пиратства |website = Пираты морей и океанов |accessdate = 2009-04-23 |archiveurl = https://www.webcitation.org/60u8aKefD?url=http://www.seapirates.ru/zolotoj-vek-piratstva/ |archivedate = 2011-08-13}}</ref>. Һуңғы осор пираттары араһында 1818—1825 йылдарҙа Кариб төбәгендә пиратлыҡ менән шөгөлләнгән Роберто Кофреси айырылып тора. === Колониаль осорҙан һуңғы осор === [[Файл:Carte antilles 1843.jpg|слева|200px|мини|Антиль диңгеҙе һәм утрауҙарының француз картаһы, 1843 йыл]] [[XIX быуат]]тан колониаль илдәрҙең империяларҙан сығыуы башлана. Ҡолдар фетнәһе һөҙөмтәһендә Сен-Доминго француз колонияһы беренсе булып 1804 йылда бойондороҡһоҙлоҡ ала. Эспаньоланың ҡалған өлөшөн гаитилылар 1821 йылда яулап ала, әммә 1844 йылда был биләмәлә [[Доминика Республикаһы|Доминикан Республикаһы]] барлыҡҡа килә. Бер нисә һуғыштан һуң [[Куба]] [[1898 йыл]]да [[АҠШ]] ҡыҫылыуы арҡаһында Испаниянан бойондороҡһоҙлоҡ ала, ә Пуэрто-Рико утрауы был төбәктә өҫтөнлөклө роль уйнай башлаған Америка Ҡушма Штаттарына күсә. 1903 йылда АҠШ ҡатнашлығында, Панама Колумбиянан айырылғандан һуң, Кариб диңгеҙен [[Тымыҡ океан]] менән тоташтырыусы [[Панама каналы]] төҙөлә. Ул [[1914 йыл]]дың [[15 август|15 авгус]]ында асыла һәм 1999 йылдың 31 декабренә тиклем АҠШ ҡарамағында була. 1917 йылда Дания үҙ биләмәләрен АҠШ-ҡа һата, һәм уларҙы АҠШ-тың Виргин утрауҙары тип атала башлай. 1958 һәм 1962 йылдар араһында Бөйөк Британия контроле аҫтында булған ерҙәрҙең күп өлөшө Вест-Индия Федерацияһына бүленә, артабан улар айырым дәүләттәргә бүленә. [[2001 йыл]]дың [[12 декабрь|12 декабр]]ендә Кариб диңгеҙе ассоциацияһына ингән илдәрҙең дәүләт һәм хөкүмәт башлыҡтары Маргарита утрауында (Венесуэла) осрашып, «Маргарита декларацияһын» ҡабул итә, ул Кариб диңгеҙен дөйөм мираҫ һәм баһалап бөткөһөҙ актив тип таный, шулай уҡ илдәр араһында сауҙа, туризм, транспорт һәм бәлә-ҡазалар менән көрәш буйынса хеҙмәттәшлек йүнәлешен билдәләй<ref>{{cite web |date = 2001-12-11 |url = http://www.acs-aec.org/Summits/III_summit/English/Declaration_eng.htm |deadlink = yes |title = Declaration of Margarita |publisher = Association of Caribbean States |accessdate = 2009-03-12 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/60u8au8A5?url=http://www.acs-aec.org/Summits/III_summit/English/Declaration_eng.htm |archivedate = 2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101117205955/http://acs-aec.org/Summits/III_summit/English/Declaration_eng.htm |date=2010-11-17 }}</ref>. 2005 йылдың 29 июлендә Панамалағы ултырышта ассоциация ағзалары үҙҙәренең ниәттәрен раҫлай. == Рельефы == Кариб плитаһының өҫтө биш ҡаҙанһыуға бүленә: Гренада (тәрәнлеге 4120 метр), Венесуэла (5420 метр<ref name="bse" /> йәки 5630 метр[3]), Колумбия (4532 метр<ref name="britannica" /> йәки 4263 метр<ref name="bse" />), Кайман (Бартлет, 7686 метр) һәм Юкатан (5055 метр<ref name="britannica" /> йәки 4352 метр<ref name="bse" />). Уйпатлыҡтар Авес, Беата һәм Никарагуа күтәрелештәренең һыу аҫты һырттары (моғайын, элекке утрау дуғалары) менән айырыла. Юкатан ҡаҙанлығы [[Мексика ҡултығы]]нан [[Юкатан боғаҙы]] менән айырыла, ул Юкатан ярымутрауы менән Куба утрауы араһында урынлашҡан һәм тәрәнлеге яҡынса 1600 метр тәшкил итә. Юкатан бассейнынан көньяҡтараҡ көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай Кайман бассейны һуҙыла, ул өлөшләтә Юкатан Кайман һыртынан айырыла, ул бер нисә урындан ер өҫтөнә сыға һәм Кайман утрауҙарын барлыҡҡа килтерә. Өсмөйөш формаһындағы һәм тәрәнлеге яҡынса 1200 м булған Никарагуа күтәрелеше Гондурас һәм Никарагуа ярҙарынан Гаити утрауына тиклем һуҙыла. Был күтәрелештә Ямайка утрауы урынлашҡан, шулай уҡ уның буйлап Кайман һәм Колумбия бассейндары сиге үтә. Колумбия ҡаҙанлығы, үҙ сиратында, өлөшләтә Венесуэла бита һыртынан айырыла, ул диңгеҙ кимәленән 2121 метрға тиклем күтәрелә. Колумбия һәм Венесуэла бассейндары Аруба арауығы менән тоташҡан, уның тәрәнлеге 4 мең метрға етә. Авест һырты Венесуэланың ҙур булмаған Гренада бассейнынан айырыла, ул көнсығыштан Кесе Антиль утрауҙары дуғаһы менән сикләнгән<ref name="britannica" />. Ҙур Антиль утрауҙары һыртында ике тәрән үткәүел бар: Анегада боғаҙы һәм Наветренный боғаҙы. Анегада боғаҙының тәрәнлеге 1950 йылдан алып 2350 метрға тиклем, Наветренный боғаҙы — 1600 йылдан алып 1630 метрға тиклем үҙгәрә<ref name="britannica" /><ref>{{cite web |url = https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/ibcca/ibcca.html |title = International Bathymetric Chart of the Caribbean Sea and the Gulf of Mexico |publisher = [[NOAA]] |accessdate = 2009-04-23 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/60u8hKaie?url=https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/ibcca/ibcca.html |archivedate = 2011-08-13}}</ref>. {|class="graytable" |+ Кариб диңгеҙе картаһы, ер юлдашы мәғлүмәттәре буйынса төҙөлгән.<br><span class="subcaption">[[NASA]], 2008 йыл</span> | align="center" |<imagemap> Image:Caribbean Sea labeled ru.jpg|center|750px| poly 0 192 9 148 99 123 144 126 151 155 121 202 108 273 76 347 −1 262 [[Юкатан]] poly 668 30 569 22 559 38 776 132 805 101 [[Багам утрауҙары]] poly 153 45 137 58 139 86 175 131 232 118 [[Юкатан утрауҙары]] poly 267 421 245 549 263 551 284 427 [[ Москиттар яры]] poly 166 188 263 180 271 227 166 227 [[Юкатан ҡаҙанлығы]] poly 247 95 343 58 448 80 567 141 670 181 633 201 527 202 547 179 539 167 512 170 487 150 482 126 460 134 398 109 358 109 342 92 254 115 [[Куба (утрау)]] poly 692 207 718 196 821 195 889 234 881 254 811 261 774 293 755 271 672 275 655 268 656 255 737 251 719 234 724 216 [[Гаити (утрау)]] poly 901 216 1021 217 1022 229 978 234 980 250 974 259 933 257 929 233 902 233 [[Пуэрто-Рико]] poly 493 277 502 266 560 264 578 278 586 285 573 293 541 289 543 294 574 301 574 311 498 313 494 300 519 297 524 290 [[Ямайка (утрау)]] poly 321 373 539 378 538 405 321 412 [[Никарагуа күтәрелеше]] poly 412 658 445 642 513 657 507 716 422 712 [[Панама боғаҙы]] poly 521 478 649 479 655 513 636 538 528 533 [[Колумбия ҡаҙанлығы]] poly 766 300 808 326 744 416 722 407 [[ Беат тау һырты]] poly 840 476 835 503 1030 509 1033 474 [[Елле Антиль утрауҙары]] poly 842 361 975 362 978 385 960 410 848 403 [[Венесуэла ҡаҙанлығы]] poly 1031 331 1055 327 1061 440 1034 434 [[Хребет Авес]] poly 1078 310 1092 490 1104 487 1096 310 [[Гренадская котловина]] poly 1096 270 1161 264 1170 486 1125 493 1108 471 1130 424 1125 363 1103 316 [[Малые Антильские острова]] poly 1088 209 975 267 986 284 1101 221 [[Пролив Анегада]] poly 111 290 174 374 58 370 85 348 [[Гондурасский залив]] poly 305 619 426 644 370 673 [[Москитос]] poly 513 653 542 639 591 642 553 678 [[Дарьенский залив]] poly 791 510 830 512 821 524 828 543 780 566 760 548 788 534 [[Венесуэльский залив]] poly 774 585 753 612 772 639 790 628 787 616 792 611 [[Маракайбо (күл)]] poly 535 167 546 176 519 201 514 201 499 177 505 169 [[Гуаканаябо]] poly 690 207 660 252 713 259 737 253 719 234 720 219 [[Гонав (залив)]] poly 1115 517 1140 509 1149 521 1152 536 1111 542 [[Тринидад (утрау)]] poly 366 241 451 218 416 203 394 203 [[Кайман трауҙары]] poly 268 272 454 230 475 267 280 304 [[Желоб Кайман]] poly 3 468 164 584 169 628 291 706 367 741 418 744 500 748 502 758 2 755 [[Тымыҡ океан]] poly 667 1 679 29 873 125 900 181 1040 187 1172 249 1172 5 [[Атлантик океан]] desc bottom-left </imagemap> |- | align="center"|Цифрами обозначены: 1. [[Гондурас ҡултығы]] 2. [[Москитос]] ҡултығы 3. [[Дарьенский ҡултығы]] 4. [[Венесуэла ҡултығы]] 5. [[Маракайбо (күл)|Маракайбо]] күле 6. [[Гуаканаябо]] 7. [[Гонав (ҡултыҡ)|Гонав]] ҡултығы 8. [[Тринидад (утрау)|Тринидад]] утрауы 9. [[Кайман Утрауҙары]]<br> |} === Яр буйы һыҙығы === [[Файл:Guajirapeninsula1.png|200px|мини|Венесуэль ҡултығы һәм Маракайбо күленең юлдаштан фотоһы]] Диңгеҙ ярҙары ныҡ йырғыланған, ярҙары урыны менән таулы, урыны менән уйһыу (Кариб алды уйпатлығы). Һай һыулы райондарҙа төрлө мәрйен ултырмалары һәм күп һанлы риф ҡаралтылары бар. Континенталь яр буйында (диңгеҙҙең көнбайыш һәм көньяҡ өлөшө) бер нисә ҡултыҡ урынлашҡан, уларҙың иң эреләре: Гондурас, Москитос, Дарьен, Венесуэльск һәм Карьяко[es]. Төньяҡ өлөшөндә Батабано, Ана-Мария һәм Гуаканаябо ҡултыҡтары (Куба утрауының көньяҡ яры), шулай уҡ Гонав ҡултығы (Гаити утрауының көнбайыш өлөшө) урынлашҡан. Юкатандың көнсығыш ярында бер нисә ҡултыҡ бар, шул иҫәптән Асенсьон, Эспириту-Санто и Четумаль. Гондурас ҡултығы Белиз һәм Гватемала сигендә урынлашҡан Аматика ҡултығы менән тамамлана. Гондурастың төньяҡ яры аҙ йырғыланған, ә Москит ярҙарына бер нисә лагуна, шул иҫәптән Каратаска, Бисмуна, Перлас һәм Блуфилдс ҡултығы лагуналары инә. Панаманың көнсығышында Чирика тигән ҙур лагуна ята. Көньяҡ Америка ярҙары буйында Дарьен ҡултығы Гуахир ярымутрауыменән кәртәләнгән Ураба ҡултығы, Венесуэль ҡултығы — Маракайбо күле менән тамамлана, ә Карьяко ҡултығы көнбайыштағы Кодер мороно һәм көнсығыштағы Арая ярымутрауы араһында урынлашҡан. Тринидад утрауынан көнбайышҡараҡ Атлантик океандың өлөшө иҫәпләнгән Пария ҡултығы ята. === Утрауҙары === {{main|Кариб диңгеҙе утрауҙары исемлеге}} [[Файл:El gran roque.jpg|слева|200px|мини|Лос-Рокес архипелагының Гран-Роке утрауы (Венесуэла)]] Вест-Һиндостан төшөнсәһенә Антиль һәм [[Багам Утрауҙары|Багам утрауҙары]]н индереү ҡабул ителгән. Кариб диңгеҙе ҙур Антиль утрауҙарына һәм Кесе Антиль утрауҙарына бүленә торған Антиль утрауҙарын ғына йыуа. Ҙур Антиль утрауҙары диңгеҙҙең төньяҡ сиген уратып алған һәм дүрт ҙур утрауҙы үҙ эсенә ала: Куба, Гаити (элек —Эспаньола), Ямайка һәм [[Пуэрто-Рико]], шулай уҡ яҡын-тирәләге ҙур булмаған утрауҙар — Лос-Канарреос архипелагтары (Хувентудтың иң ҙур утрауы) һәм Кубаның көньяҡ яры буйында ятҡан Хардинес де ла Рейна. Кесе Антиль утрауҙары елгә ҡаршы һәм ел иҫкән утрауҙарға (Көньяҡ Антиль утрауҙары) бүленә, был утрауҙар төньяҡ-көнбайыш пассатҡа ҡарата шулай атала. Беренсе төркөм диңгеҙҙең көнсығыш сигендә урынлашҡан һәм 50-ләп утрауҙан тора, шуларҙың иң ҙурҙары: Санта-Крус, Сент-Томас (Виргин утрауҙары), Ангилья, Изге Мартин, Сент-Китс, Барбуда, Антигуа (Антигуа һәм Барбуда), Гранд-Тер һәм Бас-Тер (Гваделупа), Доминика, Мартиника, Сент-Люсия, Сент-Винсент, Барбадос, Гренада, Тобаго һәм Тринидад. Көньяҡ Антиль утрауҙары Көньяҡ Америка ярҙары буйлап урынлашҡан һәм Аруба, Кюрасао, Бонайре (Нидерланд биләмәләре), Маргарита, Лас-Авес һәм Лос-Рокес (Венесуэла) архипелагтарын һәм майҙаны буйынса бәләкәйерәк башҡа утрауҙарҙы үҙ эсенә ала. Кариб диңгеҙенең көнбайыш өлөшөндә бер нисә архипелаг бар, мәҫәлән, Кайман, Тернефф утрауҙары, Ислас-де-ла-Баия һәм Мискитос, шулай уҡ айырым утрауҙар (Провиденсия, Сан-Андрес) һәм рифтар (Лайтхаус, Гловер, Медия-Луна һәм башҡалар). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Пущаровский Ю.&nbsp;М. |заглавие=Тектоника и геодинамика Карибского региона [Сб. статей] |ссылка= |ответственный= |издание= |место=Москва |издательство=Наука |год=1979 |страниц=146 |серия=Результаты исслед. по междунар. геофиз. проектам |isbn= |тираж=}} * {{книга|автор=Нелепо Б.&nbsp;А. |заглавие=Комплексные исследования тропической зоны Атлантического океана и Карибского моря [Сб. ст.] |ссылка= |ответственный= |издание= |место=Севастополь |издательство=МГИ |год=1983 |страниц=130 |серия= |isbn= |тираж=}} * {{книга|автор=Булгаков Н.&nbsp;П., Доценко С.&nbsp;Ф., Кушнир В.&nbsp;М., Букатов А.&nbsp;Е. |часть= |заглавие=Гидрофизические исследования Карибского моря |ссылка= |ответственный= |издание= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1991 |страниц=188 |серия= |isbn=5-12-001911-0 |тираж=}} * {{книга|автор=Суховей В.&nbsp;Ф., Коротаев Г.&nbsp;К., Шапиро Н.&nbsp;Б. |часть= |заглавие=Гидрология Карибского моря и Мексиканского залива |ссылка= |ответственный= |издание= |место=Ленинград |издательство=Гидрометеоиздат |год=1980 |страниц=182 |серия= |isbn= |тираж=}} * {{книга|автор=H. U. Sverdrup, Martin W. Johnson, Richard H. Fleming.|часть= |заглавие=The Oceans, Their Physics, Chemistry, and General Biology |ссылка=http://escholarship.org/editions/view?docId=kt167nb66r;brand=eschol |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=Prentice-Hall, Inc. |год=1942 |allpages=1087 |серия= |isbn= |тираж=}} * {{книга|автор=Clay Wiseman.|часть= |заглавие=Guide to marine life: Caribbean, Bahamas, Florida |ссылка=http://books.google.ru/books?id=dyDiNyKSuiUC |ответственный= |издание= |место= |издательство=Aqua Quest Publications, Inc. |год=1996 |allpages=284 |серия= |isbn=1881652068 |тираж=}} * {{книга|автор=Jacques S. Zaneveld.|часть= |заглавие=Caribbean Fish Life: Index to the Local and Scientific Names of the Marine Fishes and Fishlike Invertebrates of the Caribbean Area (tropical Western Central Atlantic Ocean) |ссылка=http://books.google.ru/books?id=FQ0VAAAAIAAJ |ответственный= |издание= |место= |издательство=Brill Archive |год=1983 |allpages=163 |серия= |isbn=9004067701 |тираж=}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} {{Sea-stub}} [[Категория:Кариб диңгеҙе ]] [[Категория:Атлантик океан диңгеҙҙәре]] i9qw2gghyohhqpt169c6j5ydpc6ypb0 0 95995 1301008 1091152 2026-07-14T11:25:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301008 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=Город |русское название=Луцк |оригинальное название={{lang-uk|Луцьк}} [[Файл:CollageLutsk.jpg|300px]] |страна=Украина |герб=Herb Lutsk.svg |ширина герба=100px |флаг=Prapor Lutsk.svg{{!}}border |ширина флага= |описание герба= |описание флага= |lat_deg= 50|lat_min= 45 |lon_deg= 25|lon_min= 19 |CoordAddon= |CoordScale= |размер карты страны=0 |размер карты региона=250 |размер карты района= |вид региона= |регион= |регион в таблице= |вид района= |район= |район в таблице= |вид общины= |община= |община в таблице= |внутреннее деление= |вид главы= мэр |глава=[[Романюк Николай Ярославович]] |дата основания= |первое упоминание= |прежние имена= |статус с= |площадь=42 |вид высоты= |высота центра НП= |климат= |официальный язык=Украин теле |официальный язык-ref= |население=217 225 |год переписи=2015 |плотность= |агломерация= |национальный состав= |конфессиональный состав= |этнохороним= |часовой пояс=+2 |DST=есть |телефонный код=+380 332 |почтовый индекс= |почтовые индексы=43000-43499 |автомобильный код= |вид идентификатора= |цифровой идентификатор= |категория в Commons= |сайт=http://www.lutskrada.gov.ua/ |язык сайта= }} '''Луцк''' ({{lang-uk|Луцьк}}) — [[Украина]]лағы ҡала. [[Волынь өлкәһе]]нең административ үҙәге. == Һылтанмалар == * [http://www.lutskrada.gov.ua/ Сайт города Луцьк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222024224/https://www.lutskrada.gov.ua/ |date=2020-02-22 }} {{ref-uk}} [[Категория:Украина ҡалалары]] 9fshp8c2e92ap323r4audu07k0ma3ht 0 98062 1301004 1299798 2026-07-14T08:57:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301004 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Ҡәйепов}} {{Ук}} '''Лилиә Һаҡмар''' (тулы исеме — ''Ҡәйепова Лилиә Зәйнулла ҡыҙы''; [[3 октябрь]] [[1962 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] [[шиғриәт|шағиры]], [[Драма (жанр)|драматург]], [[тәржемә]]се һәм [[журналистика|журналист]]. [[Башҡортостан Республикаһы]], [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Яҙыусылар (2000), Журналистар (1998) союздары ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022). == Биографияһы == Лилиә Зәйнулла ҡыҙы Ҡәйепова (псевдонимы «Лилиә Һаҡмар» ([[әҙәбиәт]]тә), «К. Зәйнуллина» ([[журналистика]]ла); 1962 йылдың 3 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Баймаҡ районы]]ның [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш ауылында]] тыуған. 1979—1984 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] филология факультетының башҡорт-рус бүлегендә уҡый. 1984 йылда үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Хәйбулла районы]]ның [[Иҫәнгилде]] урта мәктәбендә [[рус теле]] һәм [[әҙәбиәт]]е уҡытыусыһы булып башлай. 1985 йылда ВЛКСМ-дың Хәйбулла район комитеты секретары итеп һайлана. Мәктәп комсомол ойошмалары комсоргы вазифаһын башҡара. 1987—1989 йылдарҙа Хәйбулла районы [[Байғусҡар]] ауылында өлкән китапханасы булып эшләй. 1989 йылда [[Өфө]]гә күсә һәм хеҙмәтен [[журналистика]] өлкәһендә дауам итә: * 1990—1992 йылдарҙа [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек» гәзитенең]] әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге хәбәрсеһе; * 1992—2000 йылдарҙа [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы» журналының]] әҙәбиәт һәм сәнғәт, хаттар менән эшләү, йәштәр бүлектәренең мөхәррире һәм бүлек мөдире; * 2010—2015 йылдарҙа [[Тамаша (журнал)|«Тамаша» журналында]] бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары вазифаһын башҡара. == Наградалары == * Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022). * Мәжит Ғафури исемендәге Халыҡ-ара фонд премияһы лауреаты (2022). == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * Йомаш ауылы урта мәктәбендә уҡығанда пионер, комсомол ойошмаларын етәкләй, стена газеталарының мөхәррире (1975-1979); * Башҡорт дәүләт университетында уҡыу йылдарындағы йәмәғәт эшмәкәрлеге: «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгенең стена газетаһы мөхәррире (1980-1984); Университеттың Йәмғиәти эштәр факультетында (Факультет общественных профессий) вокаль ансамблдә йырлай (түңәрәк етәксеһе Венер Мостафин)(1981-1984). «Вокаль түңәрәк етәксеһе» таныҡлығын ала (1984); * Мөмкинлектәре сикләнгән балаларҙың республика ижади конкурсының эксперт комиссияһы рәйесе (2007-2018)<ref>[http://kulturarb.ru/news/?ELEMENT_ID=20303 Сайт Культурный мир Башкортостана]{{ref-ru}}{{V|23|01|2016}}</ref>. * "Беҙ М.Ғафурины уҡыйбыҙ" V халыҡ-ара әҙәби-ижад конкурсының эксперт комиссияһы ағзаһы [https://vk.com/wall53757103_4403 ] (2012-2018) * [[Хәйбулла районы]] Иҫәнгилде ауылы мәктәбендә уҡытҡан осорҙа мәктәптәге комсомол ойошмаһы эшен йәнләндереп ебәрә: үҙе етәкләгән синыф уҡыусылары менән төрлө ҡыҙыҡлы саралар ойоштора, был эшлекле саралар тураһында Хәйбулла район газетаһында йыш яҙалар (1984-1985). * [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр ауылында]] эшләгән осорҙа «Хеҙмәт байрағы» район газетаһы янына ижади йәштәрҙе туплап «Ләйсән» әҙәби-ижад түңәрәген ойоштора. Уларҙың ижад емештәрен матбуғатҡа һайлап алып әҙерләп, айына бер тапҡыр район газетаһында бер бит итеп баҫтырыуға ирешә (1986-1987). * Хәйбулла район музыка мәктәбе янында ойошторолған махсус Район партия комитеты оркестры эшмәкәрлегендә ҡатнаша: домра, балалайкала уйнай, район кимәлендәге концерттарҙа сығыш яһай (1987). * [[Байғусҡар|Байғусҡар ауылында]] китапханала «Иҡдисади ликбез» мәктәбен аса, йәштәр менән аҡса һәм уның мөмкинлектәре тураһында фекер алышалар. Колхоздың агитбригадаһы эшендә, ауыл советы ойошторған сараларҙа әүҙем ҡатнаша (1988). * [[Башҡортостан ҡыҙы|«Башҡортостан ҡыҙы» журналында]] коллективтың профком рәйесе итеп һайлана. Башҡортостан республикаһының Мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә эшләүселәр профсоюзының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнгән (1998). * [[Тамаша (журнал)|«Тамаша»]] журналында эшләү осоронда Халыҡ-ара, Республика, [[Өфө]] кимәлендә уҙғарылған әҙәби-ижад конкурстарында жюри, баһалама комиссияһы ағзаһы, рәйесе була;[https://gafuri.ucoz.ru/news/itogi_mezhdunarodnogo_detskogo_konkursa_stupeni/2013-04-07-254] * Бөгөнгө көндә лә конкурстар эшендә ҡатнаша, китапхана, мәктәптәрҙә уҙғарылған «шиғыр кисәләре»ндә сығыш яһауын дауам [http://mishkan.ru/news/11378 итә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170512192342/http://mishkan.ru/news/11378 |date=2017-05-12 }} * "Йәш яҙыусылар һәм шағирҙар" Республика [https://bash.news/bst/intervyu/106888-balalar-izhady-detskoe-tvorchestvo-liliya-kaipova Клубында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015203536/https://bash.news/bst/intervyu/106888-balalar-izhady-detskoe-tvorchestvo-liliya-kaipova |date=2022-10-15 }} (Өфө районы, Михайловка ауылы, Өфө районы Балалар ижады йорто) Башҡортостан Яҙыусылар Союзы менән берлектә ойошторолған "Лукоморье" әкиәт яҙыусылар конкурсы сиктәрендә "Әкиәт яҙырға өйрәнәм" интер-актив яҙыусы оҫталығы [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2021-03-12/ki-t-ya-yr-a-yr-n-m-2324955 курстарының] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015203521/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2021-03-12/ki-t-ya-yr-a-yr-n-m-2324955 |date=2022-10-15 }} авторы һәм алып барыусыһы. (2020-2021) == Ижады == ====Шиғриәте==== * 1975 йылда Йомаш урта мәктәбендә уҡығанда [[Йәншишмә (гәзит)|«Башҡортостан пионере»]] республика балалар [[гәзит]]ендә уның тәүге шиғыры, ә 1976 йылда беренсе мәҡәләһе баҫыла. Артабан Баймаҡ район гәзите "Октябрь байрағы"нда, республика баҫмалары [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] һәм [[Йәшлек (гәзит)|«Ленинсы»]] гәзиттәрендә, [[Аманат (журнал)|«Пионер»]] журналында мәҡәлә һәм шиғырҙары даими донъя күрә килә. * 1979—1984 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында уҡығанда «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә шөғөлләнә. Студент йылдары шиғырҙары «Йәш көстәр» альманахтарында (1981, 1982, 1984) баҫыла. * 1993 йылда «Йондоҙ ҡыҙы» тип аталған тәүге китабы («Шарлама» тупланмаһында) донъя күрә. ''<u>Шағир тыуҙырған әҙәби әҫәрҙәр тураһында</u>'': ''Лилиә Һаҡмарҙың лирик геройы — хисле, уйлы, тынғыһыҙ, гел алға, еңеүҙәргә ашҡыныусан. Ул һәр шиғырында тиерлек кешеләрҙең күңел матурлығын данлай, изге хисле һәм ғәҙел булырға саҡыра. Донъяла, үҙенең илендә барған һәр үҙгәреш поэтик геройҙарҙың йөрәге аша үтә. Шағир әҫәрҙәрендә һәр күренешкә хис-тойғолар аша анализ яһай белә. Уның геройҙарына Тыуған илгә һәм үҙ төбәгенә оло һөйөү хас, улар ерҙе матурлау, үҙ мөхитенә күберәк файҙа килтереүҙе маҡсат итеп ҡуя. Шағирәнең бөтә әҫәрҙәре лә халыҡ аҡылы менән һуғарылған. Теленең халыҡсанлығы, ябайлығы, фекерҙәренең тәрәнлеге, әҫәрҙәренең әлеге йәшәйеш проблемалары менән һуғарылыуы Лилиә Һаҡмар ижадын халыҡҡа яҡын һәм уҡымлы итә. «Башҡорт йыры — тере шишмә», «Ҡара һәм аҡ араһында» эпик шиғырҙары, «Йондоҙ ҡыҙы», «Ҡар өҫтөндәге сабый» поэмалары Лилиә Һаҡмарҙың эпик һәм философик фекерләү оҫтаһы икәнен асыҡ күрһәтә. «Ҡар өҫтөндәге сабый» поэмаһы буйынса республика мәктәптәрендә тәрбиәүи темаға конференциялар үткәрелә. «Эстафета» китабындағы шиғырҙарында сабыр, нәзәкәтле, тормош ауырлыҡтарына бирешмәгән, күңелендә балҡыған мең төрлө хис-тойғоларҙың иң сағыуҙарын ғына башҡалар менән бүлешеүсе ҡыҙ, ҡатын, әсә образы һүрәтләнә.'' * Лилиә Һаҡмар йәш ижадсыларға иғтибарлы ҡәләмдәш. Хәйбулла районы [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр ауылында]] эшләгән осорҙа (1985—1987) «Хеҙмәт байрағы» район гәзите редакцияһында «Ләйсән» әҙәби-ижад түңәрәге ойоштора, уның тәүге етәксеһе булып, ҡулдарына яңы ҡәләм алыусыларға файҙалы кәңәштәр менән ярҙам итә. Әҙәби ижадта үҙҙәрен һынап ҡараусыларҙың шиғыр һәм хикәйәләрен мөхәррирләп, ай һайын сыҡҡан «Ләйсән» махсус битендә баҫтырыуға ирешә. * Өфө ҡалаһында иһә төрлө әҙәби ижад конкурстарында жюри, баһалама комиссиялары ағзаһы булып йәш ижадсыларға ярҙам итә: **2007—2012 йылдарҙа Мөмкинлектәре сикләнгән балаларҙың йыл һайын уҙғарылған Республика ижади конкурсының эксперт комиссияһы рәйесе була; **2013 йылдан алып Өфө ҡала китапханалары ойошторған ҡала, район кимәлендәге конкурстарҙа, М.Ғафури исемендәге мәҙәниәт фонды ойошторған «Беҙ Ғафуриҙы уҡыйбыҙ» Халыҡ-ара шиғыр уҡыусылар конкурсында эксперт комиссияһы ағзаһы. ====Драматургияһы==== * «Йондоҙло күпер» мелодрамаһы буйынса [[Башҡорт дәүләт академия драма театры|М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында]] [[мюзикл]] (реж. А. Ҡыуатова) ҡуйылған; *«Ысыҡтағы ҡояш» мелодрамаһы буйынса Нефтекама дәүләт филармонияһында спектакль (реж. З. Аҙнабаева) ҡуйылған; *«Балапан» драмаһы (2004), «Марс 500 йәки Марста йәшәү бармы?» сатирик драмаһы (2009) Драма әҫәрҙәре буйынса республика конкурстарында Икенсе дәрәжәләге Диплом яулаған. ====Көйлө шиғриәте==== Күп шиғырҙарына композиторҙар көйҙәр ижад иткән. Улар араһында [[Салауат Низаметдинов]], Урал Иҙелбаев, Рәил Өмөтбаев, Флера Шарипова, Шәүрә Ҡаҙаҡбаева, Резеда Мөхәмәтйәновалар бар. Уның шиғырына яҙылған йырҙарҙы [[Әлфиә Юлсурина]] ("Илгенәм, бегенәм, Башҡортостан", "Һин"), Сәғиҙулла Байегет ("Уйнаһын, ҡурайҡайым"), Рәил Өмөтбаев ("Ҡыйыуһыҙ егет йыры"), Флера Шарипова ("Кем һуң әйтте?") һәм башҡа йырсылар башҡара. * «Уйнаһын ғына ҡурайым!» (комп. С.Низаметдинов) (2002), «Ҡабатлайым исемеңде» ([[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|комп. С.Низаметдинов]]) (2003) йырҙары «Йыл йыры» конкурстарында Дипломдар яулаған. * «Ҡара һәм аҡ араһында» хор циклы (комп. Ш.Ҡаҙаҡбаева) Башҡортостан дәүләт хор капеллаһы репертуарында. ====Тәржемәләре==== Лилиә Һаҡмарҙың рус һәм төрөк телендәге поэтик текстарҙы башҡорт теленә тәржемә итеүе билдәле. Тәүге тәржемә шиғырҙары (рус, төрөк телдәренән) "Балапан" электрон китабында ("Китап" нәшриәте, 2013) баҫылған. Тәржемә ителгән шиғырҙарҙың авторҙары: Манира Фәрәхетдинова,Римма Шәйәхмәтова (рус), Орхан Вәли, Ғәли Аҡбаш,Унал Кар, Ибраһим Терзиоглы, Несрин Өсжан (төрөк). * Халыҡ-ара шиғриәт фестивале ҡатнашыусыһы (2011, Ришадие ҡалаһы, [[Төркиә]]); * Төрөк теленән тәржемә итеүселәрҙең II Халыҡ-ара симпозиумы делегаты (2011, Бурса ҡалаһы, Төркиә). * Төрки халыҡтарҙың мәҙәни үҫешенә индергән өлөшө өсөн [[ТЮРКСОЙ]] ойошмаһының дәрәжәле бүләгенә лайыҡ булған (2012). ====Журналистикаһы==== * [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналында эшләү осоронда республиканың төрлө мөйөшөнән ҡыҙыҡлы мәҡәләләр яҙып ҡына ҡалмай, журналды уҡымлы итеү өсөн төрлө-төрлө темаға ижади конкурстар уйлап сығара, башлаусыһы була һәм ойоштора. («Ҡулъяулығым — бүләгем»(ҡулъялыҡтар сигеү), «Шәл бәйләнем»(шәл ситтәре бәйләү), «Һыйлы көнөң һыйырҙа»(һөт ризыҡтарын әҙерләү)). Яңы рубрикалар аса: «Ҡотло ҡура»(һыйыр малдарын дөрөҫ тәрбиәләү), «Хәмер ҡоло булыуың — ырыуыңдың ҡороуы», «Намаҙ уҡыу дәрестәре» һ.б. * «Тамаша» журналында сценарийҙар, пьесалар яҙыу, Башҡорт академия драма театры менән берлектә «Тамаша биҙәге» конкурстарын башлап ебәрә. * Журналистик әҫәрҙәре менән Республика конкурсында (2010), Өфө ҡала конкурсында (2010) еңеүсе Дипломдарын яулай. ====Махсус баҫмалары==== * Республика насар күреүселәр китапханаһында Брайл ысулы менән махсус баҫылған — «Счастливая женщина — Бәхетле ҡатын» (рус, башҡорт телендә) юмористик хикәйәләр китабы донъя күргән (2012) * Шағирә шиғырҙарын үҙе уҡыған, шиғырҙарына яҙылған йырҙар mp3 форматында яҙылған CD-дисктар бар (Күҙҙәре насар күреүселәрҙең Республика махсус китапханаһы, Өфө, 2012). {{Викикитапхана|Author:Лилиә Һаҡмар}} == Китаптары == * Йондоҙ ҡыҙы: Шиғырҙар/ "Шарлама"йыйынтығында. Өфө: Китап,1993.123 — 152 бб. * Тере шишмә: Шиғырҙар, поэма / «Көмөш йөҙөк» йыйынтығында. — Өфө, Китап. 1998. 159—226 бб. * Эстафета: Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап, 2006. — 176 б. * Счастливая женщина — Бәхетле ҡатын: Мәҙәк хикәйәләр. Юмористические рассказы. — Уфа: БРСБС, 2012. −100 б..Башҡ, рус. * Балапан: драмалар, сценарийҙар, поэмалар, хикәйәләр, тәржемәләр. — Өфө: Китап, 2013. — 304б. (электрон баҫма) * Матур йәшәй белеү — батырлыҡ! :шиғырҙар, поэмалар/Лилиә Һаҡмар. — Өфө: Китап, 2017. - 200 бит. * Королевство "Я сама": стихотворения.На русском языке.(Книга из цикла "йәйғор*радуга") — Уфа: НМЦ "Педкнига",2022.— 52 стр. == Медиа-баҫмалары == * Күңелем бишеге — колыбель моей души: шиғырҙар-стихи. — Уфа: БРСБС, 2012. — (CD-ROM,mp3): 2с.45 м. Башк, русск. (автор үҙе уҡый) * Йондоҙло күпер: мюзикл. М.Гафури ис. БДАДТ. — Өфө: БТВ-медиа, 2012. — (DVD-video): 2с.35 м. * Уйнаһын ғына ҡурайым: Лилиә Һаҡмар шиғырҙарына йырҙар. — Өфө:БТВ-медиа, 2012. — (CD-ROM,mp3): 20 йыр. == Ваҡытлы матбуғат, йыйынтыҡтарҙа баҫылған әҫәрҙәре == * Балапан (Йәш бөркөт): Драма // [[Тамаша (журнал)|Тамаша]] (журнал) 2005.№ 4. 45 — 53 бб. * Башҡортостан композиторҙарының хор циклдары. Нота баҫмаһы. – Өфө:Китап, 2006. /(167-191б.б.- “Ҡара һәм аҡ араһында”). * Ысыҡтағы ҡояш: Мелодрама// Пьесалар. — Өфө,2008. 63 — 86 бб. (Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы. Республика халыҡ ижады үҙәге). * Йондоҙло күпер: Мелодрама// [[Тамаша (журнал)|Тамаша]] (журнал) 2012. № 5. * Сакмар Л. Курчалар идем аны... - [[Өмөт (гәзит)|Өмет]] газетасы, 2009 ел, 21 февраль; (Яҙыусы Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина ижады тураһында). = Иҫкәрмәләр = {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. (c.343). Рус.{{ref-ru}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/457 Литературная карта Республики Башкортостан. Лилия Каипова — Каипова Лилия Зайнулловна — литературный псевдоним (Лилия Сакмар.)Втр, 04/24/2012 — 11:07] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240131183536/http://libmap.bashnl.ru/node/457 |date=2024-01-31 }} * Зарипов Ғ. Шиғырҙар менән һөйләшеү.//[[Шоңҡар (журнал)]]. № 2,1999. 30-35 бб. Башҡ. * Ханнанова З. Көмөш йөҙөк балҡышы. Әҙәби байҡау.// [[Шоңҡар (журнал)]]. - № 3, 2001.Башҡ. * Кәримова А. Мөғжизәләр тулы Талҡаҫ буйы.//[[Тамаша (журнал)|Тамаша]] (журнал) № 4, 2005. * Ҡотоева Г. Гүзәллекте тойоп йыуанһаң. //[[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)]] № 7, 2006. 19-21бб. * Аҡбулатова Ф. Тере шишмә тамсылары. // [[Башҡортостан (гәзит)]]. № 193, 2012. * Материалы региональной студенческой научно-практической конференции (25-29 марта 2013г.), г.[[Сибай]]. В 4-х частях: Ч.IV / отв. ред. И.С. Хамитов. – Сибай: Издательство ГУП РБ "СГТ", 2013. – 276 с. * Бүләкова Ғ. Лилиә Һаҡмар ижады тураһында. [[Ағиҙел (журнал)]], 2017. == Һылтанмалар == * [https://kulturarb.ru/ba/news/k%D2%AFrenekle-bash%D2%A1ort-sha%D2%93ir%D3%99%D2%BBe-dramaturg-t%D3%99rzhem%D3%99se-%D2%BB%D3%99m-zhurnalist-lili%D3%99-%D2%BBa%D2%A1mar-%D2%93%D2%AFmer-bajramyn-bild%D3%99l%D3%99ne?highlight=WyJcdTA0MzRcdTA0ZDlcdTA0YWZcdTA0M2JcdTA0ZDlcdTA0NDIiLCJcdTA0MzBcdTA0M2FcdTA0MzBcdTA0MzRcdTA0MzVcdTA0M2NcdTA0MzhcdTA0NGYiLCJcdTA0NDVcdTA0M2VcdTA0NDAiLCJcdTA0M2FcdTA0MzBcdTA0M2ZcdTA0MzVcdTA0M2JcdTA0M2JcdTA0MzBcdTA0YmJcdTA0NGIiLCJcdTA0MzRcdTA0ZDlcdTA0YWZcdTA0M2JcdTA0ZDlcdTA0NDIgXHUwNDMwXHUwNDNhXHUwNDMwXHUwNDM0XHUwNDM1XHUwNDNjXHUwNDM4XHUwNDRmIiwiXHUwNDM0XHUwNGQ5XHUwNGFmXHUwNDNiXHUwNGQ5XHUwNDQyIFx1MDQzMFx1MDQzYVx1MDQzMFx1MDQzNFx1MDQzNVx1MDQzY1x1MDQzOFx1MDQ0ZiBcdTA0NDVcdTA0M2VcdTA0NDAiLCJcdTA0MzBcdTA0M2FcdTA0MzBcdTA0MzRcdTA0MzVcdTA0M2NcdTA0MzhcdTA0NGYgXHUwNDQ1XHUwNDNlXHUwNDQwIiwiXHUwNDMwXHUwNDNhXHUwNDMwXHUwNDM0XHUwNDM1XHUwNDNjXHUwNDM4XHUwNDRmIFx1MDQ0NVx1MDQzZVx1MDQ0MCBcdTA0M2FcdTA0MzBcdTA0M2ZcdTA0MzVcdTA0M2JcdTA0M2JcdTA0MzBcdTA0YmJcdTA0NGIiLCJcdTA0NDVcdTA0M2VcdTA0NDAgXHUwNDNhXHUwNDMwXHUwNDNmXHUwNDM1XHUwNDNiXHUwNDNiXHUwNDMwXHUwNGJiXHUwNDRiIl0= Күренекле башҡорт шағирәһе, драматург, тәржемәсе һәм журналист Лилиә Һаҡмар ғүмер байрамын билдәләне. «Башҡортостандың мәҙәни донъяһы» интернет-порталы, 04 октябрь 2017 йыл]{{V|09|11|2018}} * [http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=5076 Башкирское издательство «Китап» имени Зайнаб Биишевой. Официальный сайт. Главная > Наши авторы: Лилия Каипова (Лилия Сакмар)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015856/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=5076 |date=2016-03-05 }} * [http://kuglib.ru/load/interesnoe/literaturnye_imena/lilija_sakmar_poehtessa_dramaturg_zhurnalist_k_50_letiju_so_dnja_rozhdenija/10-1-0-968 Кугарчинская ЦБС. Официальный сайт. Главная " Файлы " Интересное " Литературные имена: Лилия Сакмар — поэтесса, драматург, журналист (к 50-летию со дня рождения)] * [http://kulturarb.ru/news/?ELEMENT_ID=20303 Сайт Культурный мир Башкортостана. Главная. Новости: В библиотеке для слепых пройдет встреча с Лилией Сакмар] * [https://www.facebook.com/281818125240399/videos/439846376087994/ Лилиә Һаҡмарҙы Халыҡ-ара төрки халыҡтар мәҙәниәте һәм сәнғәте ойошмаһы (ТӨРКСОЙ) вәкилдәре бүләкләй. БСТ каналы] * [https://web.archive.org/web/20181022120248/http://www.newstatar.ru/archives/13745 международный конкурс “Читаем М.Гафури”] * [http://mishkan.ru/news/11378/ с.Мишкино, открытие памятной доски драматургу Ф.Булякову. Лицей № 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170512192342/http://mishkan.ru/news/11378 |date=2017-05-12 }} * [http://ukrainka.org.ua/node/7933/ Стихи Лилии Сакмар на украинском языке] * [http://medya.trt.net.tr/medya1/ses/2011/06/19/16388bd1-44a0-4b80-83c7-56c6ce33cae7.mp3/ "Төркиә ауазы" радиоканалы.Анкара,Төркиә. Шағирә Лилиә Һаҡмар менән әңгәмә.2011 йыл яҙып алынған. Сәғит Хәйри алып бара]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ashkadarfm.ru/programms/be%D2%99%D2%99e%D2%A3-donya-5?page=67/ "Ашҡаҙар " радиоканалы. Башҡортостан, Өфө. 07.06.2016. "Беҙҙең донъя". Әҙәбиәт. Шағирә, журналист, тәржемәсе Лилиә Һаҡмар. Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина алып бара]{{Недоступная ссылка|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ashkadarfm.ru/programms/be%D2%99%D2%99e%D2%A3-donya-5?page=28/ "Ашҡаҙар" радиоканалы. "Беҙҙең донъя" тапшырыуы. 10.10.2017. Шағирә Лилиә Кәипова. "Шиғриәттә асылы". Фәрзәнә Аҡбулатова алып бара]{{Недоступная ссылка|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/category-29/1279-kelem-trk-tgry-tgry-oyasha-yatya-sayra.html - / "Башҡортостан ҡыҙы" журналы. Шиғырҙар. 2017] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]] [[Категория:ВЛКСМ-дың район комитеты секретарҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]] [[Категория:«Башҡортостан ҡыҙы» журналы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Тамаша» журналы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостан шағирҙары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] hqqxbj0oh6n5i3v835nm2bvzxrmhb61 0 102785 1300996 1279847 2026-07-14T06:35:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300996 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Латвия''' тарихы — беҙҙең эраға тиклем X—IX меңйыллыҡтан бөгөнгө көнгә тиклем хәҙерге [[Латвия]] ерендәге ваҡиғалар. == Тарихҡаса осор == 16 000 йыл элек [[Латвия]] еренән боҙлоҡтар килә башлай, әммә беренсе кешеләр бында 11 000 йыл элек төпләнгән.{{sfn|История Латвии: ХХ век|2005||с=17}} Тәү кешеләр эҙҙәре кунд культураһы артефакттарына ҡарай, уның нигеҙендә нарв культураһы формалаша. Беҙҙең быуатҡа тиклем 3 мең тирәһе йыл элек бында фин-уғыр ырыуҙары килә. Б. э. т. 1 меңйыллыҡтан ҡалмай, бында балт ырыуҙары урынлаша. Улар мал көтөү, ер эшкәртеү менән шөғөлләнә. Ошо уҡ ваҡытта был ерҙәрҙә йәшәүселәр ситтән килгән тимер хеҙмәт ҡоралдарын ҡуллана башлай. == Урта быуат осоро == [[Файл:The_Araisi_Lake_Fortress_(the_9th_century_AD).jpg|left|thumb|Латгалдарҙың Арайша ерлеген реконструкциялау, IX быуат]] [[VII быуат]]та Латвияның көнбайышында Курземда скандинавтар ултыраҡтары барлыҡҡа килә<ref>[http://www.kladoiskatel.lv/articles.php?lng=ru&pg=21 Железный век] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402234831/http://www.kladoiskatel.lv/articles.php?lng=ru&pg=21 |date=2019-04-02 }}</ref>. VIII быуатта Латвия халҡы ер өйөнән ағас өйгә күсә, X быуатҡа көршәк яһау һөнәренә эйә була. Табылған ғәрәп дирхәмдәре (IX б. икенсе яртыһынан алып) алыҫ дәүләттәр менән һатып алыу бәйләнештәре әүҙемләшеүе хаҡында һөйләй{{sfn|LPSR arheoloģija|1974||с=141}}. Рим аҡсалары Латвияла б. э. II б. уҡ килеп сыға.{{sfn|LPSR arheoloģija|1974||с=108}} Урта быуат яҙмалары буйынса Латвияла фин (ли́втар), балт (күршеләр, земга́лдар, се́лдар, латга́лдар), славян ырыуҙары йәшәгән. [[Файл:Ливонская Конфедерация 1260.png|thumb]] == Орден осоро (1202—1561) == XII быуат аҙағынан алып һәм XIII быуат аҙағына тиклемге осорҙа хәҙерге Латвия территорияһы Ҡылыс йөрөтөүселәр орденының тәре йөрөтөүселәр тарафынан яулап алына (1237 йылдан — Ливония ордены) һәм Ливонияның бер өлөшө булып китә. Ливония территорияһында бик күп таш замоктар була, уларҙы баҫҡынсылар терәк пункттары сифатында ҡулланалар. Тәре тағыусылар илгә католик динен алып килләр; бында күсенгән немецтарҙан хакимлыҡ иткән (дворянлыҡ һәм диндарҙар — духовенство), синыфтар барлыҡҡа килә, шулай уҡ немецтар күпселектә ҡала халҡы нигеҙең тәшкил итәләр. Урындағы крәҫтиәндәр XV быуатҡа тиклем ирекле булалар һәм йыш ҡына ордендың хәрби структураларына эшкә ялланалар, XVI быуат аҙағына бөтә крәҫтиәндәр крепостной булып китә{{sfn|История Латвии: XX век|2005|с=22}}. == Речь Посполитая һәм Швеция хакимлығы аҫтында (1561—1721) == Реформация Ливония орденының көсһөҙләнеү сәбәптәренең береһе булып тора. Орден Рим католик сиркәү башлығына буйһона, әммә унда ағза булып торған немецтар үҙҙәренең ватандашы [[Мартин Лютер]]ҙың өгөт-нәсихәтенә биреләләр. Ливония 1558 йылда урыҫ батшаһы Яуыз Иван армияһының бәреп инеүенән башланған [[Ливония һуғышы]] барышында бөтөрөлә{{sfn|История Латвии: XX век|2005||с=17}}. [[Файл:Sw BalticProv ru.png|thumb|left|17 быуатта Швециялағы Балтика буйы провинциялары]] Бер үк ваҡытта Польша үҙен Контрреформация һәм католицизм бастионы итеп таный. Швеция короле үҙен лютерандар протекторы итеп иғлан итә. Шулай итеп, Латвияла Контрреформация поляк-шведтар ҡапма-ҡаршылығына әүерелә һәм үҙенең юғары нөктәһенә поляк-швед һуғыштарында (1600—1629) барып етә. Һуғыш һөҙөмтәһендә хәҙерге Латвия территорияһы ике ил араһында бүленә: Рига һәм Ливония Швецияға бирелә, ә Курляндия менән Латгалия Речь Посполитаяға ҡалдырыла. Ҡампа-ҡаршылыҡҡа өсөнсө көс — Рәсәй империяһы — нөктә ҡуя: ул 1710 йылғы [[Төньяҡ һуғыш]]ы барышында Эстляндия һәм Лифляндия территорияларын биләй, ә 1721 йылда, Ништадт килешеүенә ярашлы, юридик яҡтан хәҙерге Латвия территорияһының бер өлөшөн — элек Швецияға ҡараған өлөштө һәм шул иҫәптән Рига ҡалаһын — үҙенә ҡушып ала. == Рәсәй империяһы составында (1721—1917) == 1721 йылғы килешең буйынса Швед Лифляндияһы (хәҙерге [[Латвия]]ның төньяҡ һәм [[Эстония]]ның көньяҡ өлөшө ингән) [[Рәсәй империяһы]]ның [[Рига губернаһы]]на ингән, һуңынан айырым Лифлянд губернаһы булып китә. 1772 йылда [[Речь Посполитая]] беренсе тапҡыр бүленгәндә, Рәсәйгә Латгалия (Поляк Инфлянттары), ә 1795 йылда Курляндия ҡушыла. [[Наполеон]] баҫып алғанда, француз ғәскәрҙәре ваҡытлыса Курляндияны оккупацияға ала, әммә [[Рига]]ға инә алмай. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нан һуң Латвияның күп өлөшөндә крепостнойлыҡ хоҡуғы бөтөрөлә. XIX б. икенсе яртыһында индустриялаштырыу үтә, [[1861 йыл]]да Рига менән Динабург араһында тәүге тимер юл эшләй башлай, һуңынан ул Витебсҡа тиклем һуҙыла. [[1862 йыл]]да Рига Политехникумы асыла. Рига индустрия үҙәгенә әйләнә, күп заводтар төҙөлә (шул иҫәптән билдәле Руссо-Балт). == Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш == Төп мәҡәлә: [[Латвия бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш]] 1917 йылдың сентябрендә Германия ғәскәрҙәре оккупациялаған латыш сәйәси партиялар коалиция — Демократик блок — булдыралар. Декабрь башында Валкала латыш ойошмалары Латыш ваҡытлыса милли советын ойоштороуға өлгәшәләр. Тарихсы Янис Шилиньш белдереүенсә<ref>{{Cite web|url=https://rus.lsm.lv/statja/kultura/istorija/chto-i-pochemu-nuzhno-znat-pro-latviyu-1-nojabrja-1917-goda-ili-latvija-na-perepute.a255795/|title=Что и почему нужно знать про Латвию 1 ноября 1917 года, или Латвия на перепутье|publisher=rus.lsm.lv|lang=ru|accessdate=2019-11-27}}</ref>, ул мәлдә Латвияның яҙмышы күп осраҡта һуғыш һөҙөмтәләренән тора: Германия еңһә — Латвия уның йоғонтоһонаэләгәсәк йәки бөтөнләй уға ҡушыласаҡ. Әгәр Рәсәй еңһә, Латвия уның составында ҡала. Әммә Рәсәй һуғыштан сығып, Бөйөк Британия, Франция һәм АҠШ еңһәләр, Латвия үҙ юлын һайларға мөмкинлек аласаҡ. 1917 йылдың 24 декабрендә (1918 йылдың 6 ғинуары) Германия ғәскәрҙәре оккупацияламаған Лифляндия һәм Витебск губерналары өлөштәрендә совет власы иғлан ителә (Исколата Республикаһы), әммә тиҙҙән Германия ғәскәрҙәре хәҙерге латвияның бөтә территорияһын биләп алалар. 1918 йылдың 28 ғинуарында Стокгольмда Остзея дворяны Генрих фон Штрик Совет Рәсәйе вәкиле Вацлав Воровскийға Курляндия, Лифляндия һәм Эстляндия немец дворян йыйылыштарының бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһын тапшыра. Остзейҙа Рәсәйҙе 1721 йылғы Ништадт килешеүен тупаҫ боҙоуҙа ғәйепләйҙәр һәм Германия протектораты аҫтында немец балтик дәүләтен булдырырға маташалар<ref>{{Cite web|lang=|url=https://rus.lsm.lv/statja/kultura/istorija/.a265821/|title=Что и почему нужно знать о том, как Германию «вынуждали» аннексировать Балтию|author=Янис Шилиньш|website=Rus.lsm.lv|date=2018-01-28|publisher=}}</ref>. 1918 йылдың 28 ғинуарында Петроградта икенсе сессияға Латыш ваҡытлыса милли совет йыйыла. 30 ғинуарҙағы резолюция, латвия берҙәм, демократик һәм бойондороҡһоҙ республика булырға тейеш, тип иғлан итә. Былар бөтәһе лә йәшерен рәүештә эшләнә, сөнки большевиктар латыштарҙың был ойошмаһын тыялар. Резолюцияла тәүге тапҡыр «бойондороҡһоҙлоҡ» һүҙе тура, кинәйә мәғәнәлә, юридик казуистикаһыҙ ҡулланыла. Һуңғараҡ ошо резолюцияға яңы дәүләттең халыҡ-ара танылыуына ынтылған латыш дипломаттары һылтана<ref>{{Cite web|lang=|url=https://rus.lsm.lv/statja/kultura/istorija/.a266057/|title=Что и почему нужно знать о петроградской декларации независимости Латвии|author=Янис Шилиньш|website=Rus.lsm.lv|date=30 янваля 2018|publisher=}}</ref>. 1918 йылдың 18 февралендә Германия армияһы, өс ай айлыҡ туҡтап тороуҙан һуң, Көнсығыш фронтында хәрби ғәмәлдәрҙе яңырта. Тарҡалған Рәсәй армияһы етди ҡаршылыҡ күрһәтә алмай һәм ун көн дауамында Германия Латвияның бөтә территорияһын биләп ала. Германия һөжүме Исколата Республикаһын юҡҡа сығара<ref>{{Cite web|lang=|url=https://rus.lsm.lv/statja/kultura/istorija/.a268116/|title=Что и почему нужно знать о германской оккупации и заложниках Исколата|author=Янис Шилиньш|website=Rus.lsm.lv|date=2018-02-18|publisher=}}</ref>. Латвияға һәм Эстонияға Германия бик тиҙ һәм ифрат уңышлы һөжүм итә. Германдар 17 мең тирәһе әсир, шулай уҡ 1501 пушка, 669 пулемет, 355 миномет, 150 мең винтовка, 20 мең транспорт саралары (шул иҫәптән 769 автомашина) һәм 27 самолет ҡулға төшөрәләр. Был операцияла Германия яғынан юғалтыуҙар бик бәләкәй була — 20 кеше һәләк булған һәм 89 яралы[16]. 1918 йылдың 3 мартында Брест-Литва ҡәлғәһендә Рәсәй Үҙәк державалар — [[Германия]], [[Австро-Венгрия]], [[Болгария]] һәм [[Ғосман империяһы]] менән солох килешеүе төҙөй<ref>{{Cite web|lang=|url=https://rus.lsm.lv/statja/kultura/istorija/.a269642/?utm_source=wiki&utm_medium=wiki&utm_campaign=article|title=Что и почему нужно знать о переходе Латвии под власть Германии|author=Янис Шилиньш|website=Rus.lsm.lv|date=28 февраля 2018 года|publisher=}}</ref>. 1918 йылдың 8 мартында Курляндия киңәйтелгән ландтаг Елгавала Курляндия һәм Семигал герцоглығы тергеҙелеүе тураһында иғлан итә. Германия яҡлы даирәләр Германия империяһы менән тығыҙ бәйле булған дәүkәт берәмеген тергеҙергә маташалар<ref>{{Cite web|lang=|url=https://rus.lsm.lv/statja/kultura/istorija/.a269968/?utm_source=wiki&utm_medium=wiki&utm_campaign=article|title=Что и почему нужно знать о выходе России из Первой мировой войны|author=Янис Шилиньш|website=Rus.lsm.l|date=3 марта 2018 года|publisher=}}</ref>. 1918 йылдың 5 ноябрендә, Германия империяһының капитуляцияһы алдынан<ref>{{Cite web|lang=|url=https://rus.lsm.lv/statja/kultura/istorija/.a270643/?utm_source=wiki&utm_medium=wiki&utm_campaign=article|title=Что и почему нужно знать о восстановлении Курляндского герцогства|author=Янис Шилиньш|website=Rus.lsm.lv|date=8 марта 2018 года|publisher=}}</ref>., оккупацияланған территорияларҙа Германия протектораты аҫтында Балтия герцоглығы иғлан ителә. 1918 йылдың 18 ноябрендә бер нисә Латвия партияларын һәм йәмәғәт ойошмаларын сағылдырған Халыҡ советы тарафынан Латвия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. Шулай уҡ Карлис Улманис етәкселегендәге Ваҡытлы хөкүмәте булдырыла. 1918 йылдың 7 декабрендә Прибалтикалағы Германия вәкиле Август Винниг Латвия территорияһын Ҡыҙыл Армияһынан яҡлау маҡсатында Карлис Улманис хөкүмәте менән килешеү төҙөй, килешеү буйынса Прибалтика ландесверын Латвия Республикаһының ҡораллы көстәре тип иғлан ителә. Был килешеүгә ярашлы ландесвер немец, латыш һәм урыҫ роталарынан торорға тейеш, ошо уҡ ваҡытта латыштарҙың өлөшө өстән ике тәшкил итергә тейеш (был шарт булдырылмай). Латвия Ваҡытлы хөкүмәте немецтар менән килешеүгә килә, сөнки ул ваҡытҡа хөкүмәттең ҡорал һатып алыу өсөн аҡсаһы булмай, ә аҙ һанлы латыш отрядтары Ҡыҙыл Армия менән һуғыша алмай. 1918 йылдың 17 декабрендә Латвия Ваҡытлы эшсе-крәҫтиән хөкүмәтенең совет власын булыдырыу тураһында Манифесты сыға. 22 декабрҙә В. И. Ульянов (Ленин) «Латвия Совет Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон таныу тураһында» исемле РСФСР Совнаркомы декретына ҡул ҡуя. 1919 йылдың 3 ғинуарындаилдең баш ҡалаһы Риганы Ҡыҙыл Армияһы частары биләй. Была провозглашена Латвия Социалистик Совет Республикаһы. Иғлан ителә. Немец етәкселеге яғынан тейешле ярҙам булмағанға күрә, Улманис хөкүмәте ландесверҙан бойондороҡһоҙ латыш хәрбиләштерелгән формированиелар булдыра башлай. Шулай итеп, 1919 йылдың 5 ғинуарында Оскар Калпакс (Колпак) етәкселегендә Айырым Латвия батальоны ойошторола. Көньяҡ Эстонияла латыш отрядтары булдырыла, ундағы иҫәптә торған 9800 тирәһе һалдат һәм офицерҙар һуңынан Эстония Ҡораллы көстәре составында Төньяҡ Латвия бригадаһына берләшә. Бер үк ваҡытта Ваҡытлы хөкүмәтенең оборона министры латыш роталарын ландесверҙан сығара. 1919 йылдың февраль башына Ҡыҙыл Армияһы Латвия территорияһының байтаҡ өлөшөн яулап алыуға өлгәшә, уның сафтарында латыш уҡсылары ла була. Лиепаи порт ҡалаһы тирәһе генә Карлис Улманис хөкүмәте контроле аҫтында ҡала. Шунда уҡ ниндәйҙер кимәлдә Улманисҡа большевиктар менән көрәштә теләктәшлек күрһәткән Остзея немецтарының хәрби формированиелары (Прибалтика ландесверы) урынлаша, уларҙың составына Латыш бригадаһы ла инә (яҡынса 2 мең һалдат һәм офицер).. 1919 йылдың 16 апрелендә Лиепае ҡалаһына ландесверҙың немец отрядтары Германияға ҡаршы тип һаналған Улманис хөкүмәтен ҡолаталар. Бер нисә көндән Улманистың ҡолатылған хөкүмәте «Һарытау» пароходына күсенә, был пароход махсус рәүештә Таллиндан килә һәм инглиз хәрбиҙәре һағы аҫтында Лиепаи портында тора. Британия һәм Франция хәрби караптары һағы аҫтында судно рейдҡа сыға һәм ике ай тирәһе диңгеҙҙә үткәрә. 1919 йылдың 26 апрелендә ландесвер командованиеһы Латвия премьер-министры итеп латыш милләтле лютеран пасторы Андриевс Ниедруны тәғәйенләй, пастор латыш гәзиттәре биттәрендә үҙенең сағыу сығыштары арҡаһында билдәлелек ала. 22 майҙа ландесвер, немец Тимер дивизия һәм Кенәз Ливен етәкселегендә аҡгвардейсылар формированиелары Риганы Ҡыҙыл Армияһынан азат итә һәм шунда Ниедра хөкүмәте күсенә. Риганы яулағандан һуң немец хәрби һәм сәйәси етәкселеге Латвияла герман ориентациялы сәйәси режимы булдырырға маташа һәм эстон армияһына һәм латыш милли ҡораллы формированиеларына ҡаршы (уларҙың контроле аҫытнда Видземе төньяғы була) ҡоралын йүнәлтә. Әммә 1919 йылдың 23 июнендә эстон армияһы һәм латыш полктары Цесис тирәһендә ландесвер һәм Тимер дивизияһы отрядтарын ҡыйрата, уның һөҙөмтәһендә 29 июндә Ниедраның Германия яҡлы хөкүмәте тарҡатыла, ә Ниедра үҙе сит илгә ҡасырға мәжбүр була. 1919 йылдың 27 июнендә Улманис хөкүмәте үҙенең эшмәкәрлеген Лиепаела тергеҙә. 2 июлдә, Й. Лайдонер етәкселегендәге эстон армияһы һәм латыш уҡсылары Рига оборонаһы һыҙатын өҙөү һөҙөмтәһендә, Антанта вәкилдәре ҡатнашлығында немец көстәре һәм эстон армияһы араһында ваҡытлыса һуғышты туҡтатыу буйынса килешеү төҙөлә. Уның шарттары буйынса, 1919 йылдың 5 июленә Тимер дивизияһының аҙаҡҡы частары Риганы ташлап сығалар, ә ландесвер подразделениелары һуңынан Латвия армияһы составына индерелә. В сентябре 1919 йылдың сентябрендә Латвиялағы герман корпусының элекке командующийы граф Рюдигер фон дер Гольц Веймар республикаһы армияһы етәкселегенән реваншимтик көсәтрҙең ярҙамында Германиялағы әсирҙәр өсөн лагерҙарҙа Латвияға урыҫ һалдаттарын һәм офицерҙарынан вербовка ойоштора, уларҙан полковник П. Р. Бермондт-Авалов етәкселегендә Көнбайыш ирекле армия ойошторола. Көнбайыш армияһы составына шулай уҡ формаль рәүештә бөтөрөлгән фон дер Гольц герман корпусы подразделениелары индерелә. 20 сентябрҙә Бермондт-Авалов үҙ өҫтөнә Прибалтикала бөтә власты алыуы тураһында иғлан иитә һәм Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышындағы аҡ армиялар ғәскәрҙәре командующийы генерал [[Юденич Николай Николаевич|Юденичкә]] буйһоноуҙан баш тарта. Көнбайыш ирекле армия Антанта ярҙамы менән 1919 йылдың ноябрендә Латвия ғәскәрҙәре тарафынан ҡыйратыла, ә Бермондт-Авалов үҙе Пруссияға ҡаса. 1920 йылдың башында Латвия һәм Польша армияларының берлектәге һөжүме барышында Ҡыҙыл Армия Латгалиянан ҡыҫырыҡлап сығарыла. 1920 йылдың 11 авгусында Латвия хөкүмәте РСФСР менән солох килешеүенә ҡул ҡуя, уға ярашлы Совет хөкүмәте донъяла беренсе булып бойондороҡһоҙ латвия дәүләтен таный{{sfn|Смирин|1999||с=83}}. 1921 йылдың 21 ғинуарында Латвияның бойондороҡһоҙлоғон Беренсе донъя һуғышында еңеүсе илдәр (Антанта) таныйҙар. 1921 йылдың 22 сентябрендә Латвия, Литва һәм Эстония менән бер үк ваҡытта, Милләттәр Лигаһына ҡабул ителә. == Латвия Республикаһы (1918—1940) == {{main|Латвия Республикаһы (1918—1940)}} === Иғлан итеү === Беренсе Латвия бойондороҡһоҙлоғо осоро 1918 йылдың 18 ноябренән алып 1940 йылдың июненә тиклем дауам итә. 1917 йылда Латвия бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшкән ике сәйәси көс — Латыш ваҡытлыса милли советы һәм Демократик блок — барлыҡҡа килә. 1918 йылдың 17 ноябрендә ошо ике ойошма Халыҡ советын ойошторалар, ә Халыҡ советы, үҙ сиратында, 1918 йылдың 18 ноябрендә Латвия республикаһының бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. Әммә Конституцион йыйылышына сәйәси консультациялар һәм һайлауҙар үткәреү Халыҡ советының төп бурысы булып тора. Халыҡ советы Латвияла юғары власть органы булараҡ Ойоштороу йыйылышы эшләй башлағанға тиклем ғәмәлдә була ([[1 май]] [[1920 йыл]]). === Парламент республикаһы (1920—1934) === 1920 йылдың 7 февралендә {{iw|Valdības Vēstnesis||lv}} («Хөкүмәт вестнигы») гәзитендә Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар буйынса Үҙәк һәм район һайлау комиссиялары составтары нәшер ителә. 17 февралдә шул уҡ гәзиттә Үҙәк һайлау комиссияһының «Латвия ойоштороусылар йыйылышы тураһында» тигән тәүге инструкцияһы баҫтырыла. 1 мартта округ һайлау комиссиялары кандидаттарҙы депутаттарға теркәү процедураһын башлайҙар. Ойоштороу йыйылышы һайлауҙары 1920 йылдың 17—18 апрелендә үтә, уларҙа һайлаусыларҙың 84,9 % (677 084) ҡатнаша<ref name="saeima_hist">{{cite web|url=http://www.saeima.lv/en/about-saeima/history-of-the-legislature|title=History of the legislature|author=|authorlink=|coauthors=|date=|format=|work=|publisher=saeima.lv|accessdate=2013-05-21|11=|lang=en|description=|deadlink=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GpPE8Rv9?url=http://www.saeima.lv/en/about-saeima/history-of-the-legislature|archivedate=2013-05-23}}</ref>. Ойоштороу йыйылышының беренсе ултырышы 1920 йылдың 1 майында башлана. Рәйес вазифаһына юрист Янис Чаксте һайлана, һуңғараҡ ул латвия республикаһының беренсе президенты була. 1920 йылдың 5 майында Ойоштороу йыйылышы Латвия Республикаһы Конституцияһын әҙерләү өсөн 26 депутат комиссияһын булдыра. Конституция Ойоштороу йыйылышы тарафынан 1922 йылдың 15 февралендә иғлан ителә. Конституция, Латвия ирекле, бойондороҡһоҙ, демократик республика, тип белдерә, унда власҡа Латвия халҡы эйә, ә дәүләт ҡоролошоноң һәм халыҡ-ара статусының үҙгәртелеүе тураһында (мәҫәлән, суверенитетан баш ҡағыу, ниндәй булһа ла башҡа илгә ҡушылыу) ҡарарҙы тик Латвия халҡы үҙе референдум аша ҡабул итә ала. Эре ер биләмәләрен бүлеү һәм ерһеҙ крәҫтиәндәргә ер биреү яңы властың иң тәүге бурысы булып тора. 1920 йылда уҡ Ойоштороу йыйылышы аграр реформаһын үҙерләү буйынса комиссияһын төҙөй. Биләмәләрҙең максималь күләме 50 га ер тип билдәләнә, бөтә ҡалдыҡтар бушлай ерһеҙҙәргә бирелә. Бирелгән участкалар 10 гектарҙан кәм һәм 22 гектраҙан артыҡ булмаҫҡа тейеш була, ысынында әҙерәк биләмәләр бирелгән осраҡтар ҙа була. Реформа 1937 йылға тиклем дауам итә һәм, дөйөм алғанда, уңышлы була һәм ауыл хужалығының үҫешен тәьмин итә. 1920 йылда ерһеҙ крәҫтиән 61,2 % булһа, крестьян, 1930-сы йылдар уртаһына 18 % тәшкил итә. 1923 йылда баҫыу майҙандары һуғышҡа тиклемге кимәлгә етә. Үҙ сиратында, урмандарҙың 84 % дәүләт милкенә күсә, дәүләт ағас эшкәртеү сәнәғәтен контролгә алыуға өлгәшә. 1922 йылдың 9 июнендә Һвйлау тураһында закон ҡабул ителә. Законға ярашлы Сеймға һайлауҙар һәр өс йыл һайын үткәрелә. Сеймға үтеү өсөн һайлау сиге бик түбән була (2,5 %). Һөҙөтәлә сәйәси партиялар һәм ағымдар күбәйә һәм сәйәси көрәш киҫкенләшә, был хәл эске сәйәси тотороҡһоҙлоҡто көсәйтә һәм сәйәси көрсәктә яҡынайта. == Улманистың авторитар режимы (1934—1940) == 1934 йылдың 15 майында Латвия Ресубликаһы президенты Карлис Улманисдәүләт түңкәрелешен ойоштора һәм илдә авторитар режим булдыра. Илдә хәрби хәл иғлан ителә (1938 йылға тиклем һаҡлана), Конституция ғәмәлдән сығарыла. Парламент (сейм) тарҡатыла, ҡайһы бер депутаттарваҡытлыса ҡулға алына, бөтә сәйәси партиялар тыйыла, уларҙың матбуғат органдары ябыла, милләтселек сәйәсәте үткәрелә башлай. Урындағы үҙидара органдары хакимлыҡ иткән режим контроле аҫтына күсә. Бөтә эшсе ойошмалар һәм профсоюздары, спорт һәм мәҙәни йәмғиәттәр бөтөрөлә һәм үҙгәртеп ҡоролаref>Рига: Энциклопедия. — Изд. 1 — Рига: Главная редакция энциклопедий, 1989. — С. 53.</ref>. Эшһеҙ ҡалған сәнәғәт эшселәре мәжбүри рәүештә ауыл еренә күсерәләр, урман ҡырҡыуға һәм торф эшкәртеүгә ебәрелә<ref name="автоссылка495">{{Cite web|url=https://bigenc.ru/geography/text/2937910|title=ЛАТВИЯ • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=bigenc.ru|access-date=2021-04-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418134951/https://bigenc.ru/geography/text/2937910 |date=2021-04-18 }}</ref>. Карлис Улманис хөкүмәте милли аҙсылыҡтарға ҡарата сәйәсәтте ҡатыландыра: уларҙың йәмғиәт ойошмалары, шулай уҡ милли мәктәптәрҙең күпселеге, ябыла. Латгалдарҙы тулыһынса ассимиляциялаған күрс үткәрелә (латгал крәҫтиәндәрҙең бер өлөшө мәжбүри рәүештә Латвияның башҡа райондарына күсерелә). Ауыл хужалығына ярҙам күрһәтелә, яңы заводтарҙы төҙөүгә аҡса бүленә (ВЭФ, Форд-Вайрогс)<ref>[http://www.oldradio.lv/ptvgd.html VEF:Рождение и становление, 1919—1940 гг.]</ref>, республика әһәмиәтендәге объекттар (Кегум ГЭС, Кемери санаторийы), милли мәҙәниәт, мәғариф, сәнғәткә бермә-бер иғтибар арта. Гитлер Чехословакияны аннексиялағандан һуң Балтика буйы илдәре Германия яғына ауа башлайҙар. 1939 йылдың 7 июнендә БерлиндаГермания сит ил эштәре министры Риббентроп Латвия һәм Эстония сит ил эштәре министрҙары В. Н. Мунтерс һәм Карл Сельтер Германия һәм Латвия араһында һөжүм итмәү тураһында Килешеүгә ҡул ҡуялар. Килешеүҙә йәшерен клаузула ҡарала: Латвия Германия рөхсәтенән Совет Рәсәйенә ҡарата хәрби хәүефһеҙлеге сараларын күрергә тейеш. Латвия һәм Эстония формаль рәүештә нейтралите һаҡлайҙар, әммә однако признали, что «һөжүм хәүефе Совет Рәсәйе яғынан ғына булды», тип таныйҙар. Латвия һәм Эстония артабан инглиз-франк-совет гарантияларынан баш тарталар<ref>{{Статья|автор=Кабанов Николай Николаевич, Симиндей Владимир Владимирович|год=2017|issn=2409-1413|выпуск=1 (8)|издание=Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований|заглавие=ЗАКЛЮЧАЯ «ПАКТ МУНТЕРСА — РИББЕНТРОПА»: АРХИВНЫЕ НАХОДКИ ПО ПРОБЛЕМАТИКЕ ГЕРМАНСКО- ПРИБАЛТИЙСКИХ ОТНОШЕНИЙ В 1939 г|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/zaklyuchaya-pakt-muntersa-ribbentropa-arhivnye-nahodki-po-problematike-germansko-pribaltiyskih-otnosheniy-v-1939-g}}</ref> 1939 йылдың 23 авгусында СССР һәм Германия үҙ-ара һөжүм итмәү тураһында Килешеүгә ҡул ҡуялар, бынан тыш Көнсығыш Европала ике яҡлап мәнфәғәттәрҙе айырыу тураһында йәшерен өҫтөмө протокол төҙөлә. Протоколда Латвияның СССР ихтыяждары өлкәһенә индереү ҡарала. 1939—1941 йылдарҙа, башта Латвия-Германия<ref name="автоссылка495" />, ә һуңынан совет-герман килешеүҙәре буйынса, Германияға Латвияла йәшәгән немецтарҙың күпселеге күсерелә. == Советтар Союзына ҡушылыу == 1940 йылдың 15 июнендә совет территорияһынан ике латыш сик буйы посына — Масленка һәм Шмайлиға — һөжүм яһала. Шмайлиҙа пограничниктар бер ниндәй ҡаршылыҡ күрһәтмәй, уларҙы әсирлеккә алалар һәм совет яғына сығаралар. Масленкала латыш сик буйы һаҡсылары ҡаршылыҡ күрһәтә, һөҙөмтәлә өс латыш хеҙмәткәре һәм ике тыныс граждан һәләк була, сик буйы бинаһы яндырыла, бер нисә кеше ҡулға алына. Дөйөм алғанда, 5 кеше һәләк була һәм 37 кеше ҡулға алына. Һөжүм итеүселәр араһында ла һәләк булыусылар була. 1940 йылдың 16 июнендә көндөҙгө сәғәт 14-тә совет сит ил эштәре халыҡ комиссары В. М. Молотов Латвия илсеһе Ф. Коциньшға СССР хөкүмәте ультиматумын уҡып ишеттерә, унда Латвия хөкүмәтенең отставкаға китеүе һәм республикала совет контингентын арттырыуы талап ителә. Ошо уҡ ваҡытта 23:00 сәғәткә тиклем Латвия хөкүмәтенән яуап алынмаһа, СССР Ҡораллы көстәре Латвия территорияһына инәсәк һәм ниндәй булһа ҡаршылашыуҙы баҫтырасаҡ, тип белдерә. Карлис Улманис Латвиялағы Германия илсеһе Ульрих фон Коцҡа властар һәм армияны эвакуациялау өсөн Көнсығыш Пруссияға юл асыу үтенесе менән мөрәжәғәт итә. Үтенескә ыңғай яуап алынмай. Ҡыҙыл Армия частарына ҡаршылыҡ күрһәтеү тураһындағы фарман алынмай, һәм армия бер нимә эшләмәй. Латвия министрҙар советы армияны совет ғәскәрҙәренә ҡаршы файҙаланыуҙан баш тарта, сөнки ҡанҡойолош Латвияны ҡотҡармай, тип һанай. 16 июне кисен Латвия властары совет ультиматумын ҡабул итеү тураһында хәбәр итәләр. [[Файл:Riga 1940 Soviet Army.jpg|мини|239x239пкс|Ҡыҙыл Армия частары Рига ҡалаһына инә. Июнь, 1940 йыл]] 1940 йылдың 17 июнендә иртәнге сәғәт 9-ҙа Ҡыҙыл Армия вәкиле генерал-полковник [[Павлов Дмитрий Григорьевич|Д. Г. Павлов]] Латвия армияһы вәкиле [[Отто Удентиньш]] менән Йонишки тимер юлы станцияһында осраша, әммә һөйләшеүҙәрҙең һөҙөмтәһен көтмәйенсә, Латвия властары яуап биргәнгә тиклем, Ҡыҙыл Армия частары совет-латыш сик буйын үтәләр. Ошо уҡ көндө, көндөҙгө сәғәт 1-ҙә, [[Рига]] ҡалаһына беренсе совет танкылары бәреп инә, бынан һуң ҡалала стихиялы<ref name="автоссылка104">{{Cite web|url=https://bigenc.ru/geography/text/2937910|title=ЛАТВИЯ • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=bigenc.ru|access-date=2021-04-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418134951/https://bigenc.ru/geography/text/2937910 |date=2021-04-18 }}</ref> демонстрациялар башлана, халыҡ К. Улманистың отставкаһын талап итә. Латыш полицияһы демонстранттарҙы ҡыуып маташа, әммә һөҙөмтәлә урам бәрелештәре башлана, уның барышында ике яҡтан да һәләк булыусылар һәм яраланғандар барлыҡҡа килә. Ҡыҙыл армия частарынурындағы халыҡ йыш яҡшы ҡаршылайә республиканың көнсығышында, Латгалияла, хатта ҡыҙылармеецтар менән туғанлашыу осраҡтары була<ref name="автоссылка104" />. 17 июнь көнө кисен президент К. Улманис радио аша халыҡҡа мөрәжәғәт итә һәм һәм ҡаршылыҡ күрһәтмәҫкә саҡыра. 1940 йылдың 18 июнендә Латвияла ҡамау хәле иғлан ителә, Ригаға айзсаргарҙар частары килә башлай. Шул уҡ көндө кискеһен «Латвия халыҡ хөкүмәте» ойошторола, уны профессор [[Кирхенштейн Август Мартынович|А. М. Кирхенштейн]] етәкләй (уны го назначение утвердил К. Улманис тәғәйенләй һәм яңы министрҙар кабинетына хөкүмәт вәкәләттәрен тапшыра)<ref name="автоссылка495" />. Яңы латыш хөкүмәте ҡамау хәлен алып ташлай, сәйәси тотҡондарҙы амнистиялай, айзсаргтар частарын тарҡата. Милли аҙсылыҡтарға ҡарата сикләүҙәр бөтөрөлә. 1940 йылдың 14-15 июлендә Латвия халыҡ сеймына һайлауҙар үткәрелә.1940 йылдың 21 июлендә үҙенең тәүге сессияһына йыйылған Сейм Латвия Социалистик Республикаһын ойоштороу тураһында ҡарарын ҡабул итә һәм совет хөкүмәтенә республиканы СССР составына алыу буйынса мөрәжәғәт итә. Шул уөҡ көндө Латвия президенты К. Улманис Сейм ҡабул иткән документтарға ҡул ҡуя һәм отставкаға китә<ref name="автоссылка495" />. 1940 йылдың 5 авгусында [[СССР Юғары Советы]] [[Латвия Совет Социалистик Республикаһы]]н Советтар Союзы составына индереү буйынса закон ҡабул итә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_5.08.1940_%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D1%82%D0%B8%D0%B8_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B2_%D0%A1%D0%BE%D1%8E%D0%B7_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA|title=Закон СССР от 5.08.1940 о принятии Латвийской Советской Социалистической Республики в Союз Советских Социалистических Республик — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2021-04-18}}</ref>. 1941 йылдың 14-15 июнендә Латвияла [[ГУЛАГ]] һәм [[УПВИ]] системаһы лагерҙарына депортация башлана<ref>{{cite news|last=Сочнев|first=Алексей|title=Рождение ужаса. Как появились концлагеря и почему это может произойти вновь|url=https://lenta.ru/articles/2016/05/14/concentration_camp/|accessdate=2020-07-15|work=Лента.Ру|date=14 мая 2016}}, [https://www.youtube.com/watch?v=f5pT9SZL3TU&feature=youtu.be Видео лекции]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/science/2019/04/15_a_12302449.shtml Ленин и ГУЛАГ: как большевики придумали концлагеря]</ref> , ә шунан халыҡты СССР-ҙың алыҫ көнсығыш өлкәләрендә урынлашҡан лагерҙарға ҡыуалар, шулай уҡ 13 июндән 14 июнгә ҡараған төндә ҡулға алынған кешеләрҙе шул уө төбәктәрҙә урынлаштыралар. Дөйөм алғанда, депортацияға 15 400-тән ашыу кеше дусар ителә<ref>В Государственном Архиве Латвии в 2007 году была собрана информация о 15 424 персонах.: [http://www.lvarhivs.gov.lv/index.php?id=5102 Депортированные. 14 июня 1941 года. — аннотация книги]{{ref-lv}}</ref><ref>1940—1941 йылдарҙа ҡулға алынғандарҙың дөйөм һаны тулыһынса асыҡланмаған, һәм 1986-сы Дәүләт Архивы Фонды анализынан һуң асыҡлап буласаҡ</ref><ref name="vesture.eu">[http://www.vesture.eu/index.php/1941._gada_14._jūnija_deportācija_Latvijas_PSR Депортация 14 июня 1941 года в Латвийской ССР]{{ref-lv}} vesture.eu</ref>. Тотҡарлауҙар, ҡулға алыуҙар һәм атып үлтереүҙәр<ref name="автоссылка42">«Those who remained or were arrested later were shot and buried in mass graves. After the Red Army retreated, hastily covered graves were found at the Rîga Central Prison, Baltezers, Rézekne, Ulbroka and other locations»{{книга|ссылка=https://www.mfa.gov.lv/data/file/e/P/3_okupacijas.pdf|заглавие=The Three Occupations of Latvia 1940–1991|ответственный=Valters Nollendorfs et al.|издание=3-е|место=Рига|издательство=Occupation museum foundation|страницы=25|isbn=9984-9613-8-9}}</ref> Балтика буйы стратегик обороналау операцияһы башланғанға тиклем дауам итәләр. Барыһы 1941 йылда Латвия халҡының 0,74 % депортациялана. Латвияла йәшәгән бөтә йәһүдтәрҙең 1,9 %, латыштарҙың 0,8 % ҡыуыла<ref name="TSDC">[http://lpra.vip.lv/strukturanalize.html Депортации сороковых лет. Структурный анализ.] Центр документирования последствий тоталитаризма. Индулис Залитc, Синдиz Диманте.{{ref-lv}} lpra.vip.lv</ref><ref name="TSDC" /> һәм урыҫтарҙың 0,4 %<ref name="TSDC" /> (этник сығышы буйынса депортацияланғандарҙың 81,27 % латыштар, 11,7 % — йәһүдтәр һәм урыҫтар — 5,29 %<ref name="vesture.eu" /><ref>{{книга | автор = A. Āboliņa, A. Kalnciema, Z. Kārkliņš, D. Kļaviņa, E. Pelkaus, J. Riekstiņš, I. Šķiņķe (руководитель проекта), L. Strazdiņa, I. Zemļanskis | часть = 1 | заглавие = Депортированные. 25 марта 1949 г. | оригинал = | язык = lv | ссылка = | издание = 1-е изд | ответственный = | место = Рига | издательство = Латвийский Государственный архив, Nordik | год = 2007 | том = 1 | страницы = 689—691 | страниц = 814 | isbn = 978-9984-9548-8-2 }}</ref><ref>[https://enciklopedija.lv/skirklis/108548-1941-gada-14-j%C5%ABnija-deport%C4%81cija-Latvij%C4%81 Депортация 14 июня 1941 года в Латвии. (см. «Represijās cietušo skaits»)] © Latvijas Nacionālā bibliotēka{{ref-lv}} enciklopedija.lv</ref>.) Депортацияланғандар араһында К. Улманистың элекке латыш дәүләт чиновниктары, латыш милләтсел ойошмалар активистары, элекке полиция һәм төрмә чиндары, аҡ армияларҙың элекке офицерҙары, ышанысһыҙ тип һаналған элекке латыш армияһының ҡайһы бер офицерҙары, ә шулай уҡ енәйәиселәре һәм асоциаль элементтар инә[37]. Латвиянан яҡынса 3600 тотҡон 26 июндә махсус поездарға тейәлә. Ошо тотҡандарҙың 1 % тирәһе Латвияға әйләнеп ҡайта алалар[33]. 4365 кеше «йәмғиәт өсөн хәүефле элементтар» булараҡ ҡулға алынған. 1857 кеше депортация барышында хөкөм ителеүселәрҙең ғаиләләре ағзалары булараҡ ҡулға алына (депортация сәбәбе — «ғаилә өлөшө булараҡ»). Дөйөм алғанда, 1941 йылда яҡлау тәьмин итеү сара булараҡ 6 222 кеше ҡулға алына (бөтә депортацияланғандарҙың 43 %). Дөйөм алғанда, 1941 йылдың июнендәге депортацияла яҡынса 4884 кеше (депортацияланғандарҙың 34 %) һәләк була. == Герман оккупацияһы Икенсе донъя һуғышы йылдарында == [[1941 йыл]] дың июне-июлендә Икенсе донъя һуғышы барышында Латвия ССР-ы территорияһы вермахт ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. Оккупациның тәүге көндәренән үк йәһүд халҡынһәм коммунист активистарын юҡ итеү башлана. Репрессияларҙа урындағы коллаборационистик формированиелар ҡатнаша. 1941 йылдың 1 сентябрендә Латвия территорияһы Остланд рейхскомиссариаты составына «Латвия генераль округы» булараҡ индерелә. Фольксдойчтарҙан һәм колаборационистарҙан оккупацион администрацияһы, полиция подразделениелары һәм башҡа хәрбиләштергән ҡораллы формированиелары («тимер юлы һағы», «завод һағы» һәм башҡалар) булдырыла башлай. 1941 йылдың авгусындаа герман оккупацион властары бөтә дәүләт предприятиеларын Германия мөлкәте тип иғлан ителә. 1942 йылдың мартында Латвия генераль комиссары О.-Г. Дрехслер ҡарамағында ''Латвия үҙидараһы''<ref>Рига: Энциклопедия. — Изд. 1 — Рига: Главная редакция энциклопедий, 1989. — С. 404.</ref> — урындағы коллаборационистик администрацияһы (Латыш армияһының элекке генералы О. Данкерс етәкселегендә) булдырыла. 1942 йылдың башынан бер нисә латыш полиция частарынан Ваффен-СС латыш ирекле легион ойошторола (легион генерал-инспектор итеп Рудольф Бангерский тәғәйенләнә, элекке латыш армияһы генералы)<ref name="автоссылка495" />. [[1943 йыл]]да герман оккупацион властары урындағы халыҡты Ваффен-СС Латыш легионына мобилизациялай башлай. Күп кенә латыштар әлеге мобилизацияға ҡаршы булмай. Ул ваҡыттағы ҡайһы бер немец документтары СС 15-се латыш дивизияһы һалдаттарының кәйефтәрен бик сағыу күрһәтә. Уларҙың береһендә<ref>Цитируется по: [http://www.mfa.gov.lv/ru/latvia/history/latvian-legion/?print=on «Латышский легион: актуальные проблемы и решения исследований». — Реферат профессора И. Фелдманиса по случаю презентации 7 сборника статей Комиссии историков Латвии. Рига, 14 января 2003 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111180052/http://www.mfa.gov.lv/ru/latvia/history/latvian-legion/?print=on |date=2009-11-11 }}</ref> ошолай тип әйтелә: «Улар даими латыш милли дәүләтен теләйҙәр. Поставленные перед выбором — Германия йәки Рәсәй тиһән һайлау алдында ҡуйылып, улар Германияны һайлайҙар…, сөнки немец хакимлығы уларға бәләкәйерәк яуызлыҡ булып күренә. Латвияның оккупацияһы… Рәсәйгә нәфрәт тойғоһон тәрәнәйтте. Улар Рәсәйгә ҡаршы көрәште милли бурыс тип һанайҙар». Немец оккупацияһы йылдарында нацистар һәм уларҙың урындағы әшнәләре ҡулынан 313 меңдән ашыу тыныс халыҡ ҡырыла (шул иҫәптән Латвия халҡынан — яҡынса 100 мең кеше) һәм 330 меңдән ашыу совет хәрби әсирҙәре. Латвияның йәһүд һәм сиған халҡы тулыһынса тиерлек юҡ ителә (80 мең йәһүдтән барыһы 162 кеше генә иҫән ҡала)<ref>{{Cite web|url=https://bigenc.ru/geography/text/2937910|title=ЛАТВИЯ • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=bigenc.ru|access-date=2021-04-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418134951/https://bigenc.ru/geography/text/2937910 |date=2021-04-18 }}</ref>. Румбулдә бик күп үлтереүҙәр башҡарыла, улар А айнзацтөркөмө, вермахт һәм диңгеҙ пехотаһы (Лиепае), шулай уҡ латыш коллаборационалистар тарафынан эшләнә<ref name="HIL_EZ">[[Andrew Ezergailis|Ezergailis, A.]] The Holocaust in Latvia, 1996</ref><ref>{{Cite web |url=http://motlc.learningcenter.wiesenthal.org/text/x14/xm1411.html |title=Simon Wiesenthal Center Multimedia Learning Center Online<!-- Bot generated title --> |access-date=September 12, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070110163740/http://motlc.learningcenter.wiesenthal.org/text/x14/xm1411.html |archive-date=January 10, 2007 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070110163740/http://motlc.learningcenter.wiesenthal.org/text/x14/xm1411.html |date=January 10, 2007 }}</ref>. Бынан тыш, яҡынса 25 мең йәһүд Германиянан, Австриянан һәм хәҙерге Чехиянан килтерелә, улар араһынан 20 мең кеше үлтерелә. Күп кенә латыштар немец оккупацияһына ҡаршылаша. Ҡаршылашыу хәрәкәте отрядтарға бүленә, уларҙың ҡайһы берҙәре Латвия бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшһә, советтар яҡлы отрядтар Латвия партизан хәрәкәте сиктәрендә алыша. Уларҙың командиры латыш Артур Спрогис була. Нацистар һуғыштан һуң Балтика буйындағы ерҙәргә немецтарҙы күсереү, ерле халыҡтың бер өлөшөн юҡ итеү, күпмелер өлөшөн немец халҡы тарафынан ассимиляцияға дусар итеү планын төҙөй. [[1944 йыл]]дың 13 октябрендә войска [[Совет армияһы]] ғәскәрҙәре Риганы азат итеү операцияһын башлай, ә 1944 йылдың 15 октябрендә ҡала тулыһынса немец ғәскәрҙәренән таҙартыла. Тулыһынса Латвия ССР-ы территорияһы немец-фашист илбаҫарҙарынан 1944 йылдың 24 ноябрендә Балтика буйы операцияһы барышында азат ителә. <gallery> Bundesarchiv Bild 183-L19397, Lettland, Riga, Begrüßung der deutschen Soldaten.jpg|Ҡатын-ҡыҙҙар немец армияһын ҡаршы ала.Рига.1941 Bundesarchiv Bild 146-1994-090-06A, Lettland, Riga, Frauen auf Weg zum Arbeitseinsatz.jpg|Рига урамдарын таҙартыусылар бригадаһы, 11 июль, 1941 йыл Bundesarchiv Bild 101I-209-0063-17, Lettland, Aiviekste, Panzer III an Bahnstrecke.jpg| Немец танкылары тимер юл станцияһы янында совет ғәскәрҙәре менән алыша. Айвиексте Bundesarchiv Bild 146-1970-043-42, Lettland-Riga, Ankunft von Hinrich Lohse mit Offizieren am Bahnhof.jpg|Остланд рейхскомиссариаты рейхскомиссары (оккупацион режим ойоштороусы) Генрих Лозе Ригала Bundesarchiv Bild 146-1994-090-05, Drechsler, Lohse, Rosenberg, v. Medem.jpg|Рейхминистр Альфред Розенберг Латвияла, 1942 йыл Bundesarchiv Bild 101III-Duerr-054-19, Lettland, KZ Salaspils, Häftlinge.jpg|Йәһүд тотҡондары Саласпилс концлагерендә. Латвия Bundesarchiv Bild 101III-Duerr-054-16A, Lettland, KZ Salaspils, Häftlingsappell.jpg|Саласпилс концлагере. Йәһүд тотҡондары Bundesarchiv Bild 183-J16133, Lettland, Appell der SS-Legion.jpg|Латыш СС-легионы һалдаттары, Рига. 1943 йыл Bundesarchiv Bild 146-1972-093-39, Schnellboote transportieren Truppen aus Libau.jpg| Лиепая портынан һуңғы немец һалдаттары китә. 8 май, 1945 йыл </gallery> == Һуғыштан һуңғы осор (1945—1991) == {{main|Латвия Совет Социалистик Республикаһы}} {{main|Латвияла март депортацияһы}} 1944 йылдың 24 ноябрендә немец-фашист оккупацияһынан азат ителгәндән һуң Латвия территорияһында Латвия ССР-ы структуралары булдырыла. Ә инде Бөйөк ватан һуғышы тамамланғас, республика сәнәғәте һәм башҡа халыҡ хужалығы тармаҡтары тергеҙелә башлай. 1949 йылда Балтика буйында ҙур март депортацияһы үткәрелә («Прибой» операцияһы), уның барышында 13 624 ғаилә йәки 42 975 кеше, башлыса совет власы тарафынан кулактар тип нарыҡланған ауыл халҡы йәки совет власына ҡаршы һуғышҡан һәм бандитлыҡ менән шөғөлләнгән «урман кешеләренең» әшнәләре һөрөлөргә тейеш була. Һөрөлгәндәр Латвияның дөйөм халҡы иҫәбенән 2,28 % тәшкил итә. 1949 йылда һөрөлгәндәрҙән юлда 183 кеше үлә, һөргөндә 4941 кеше йәки һөрөлгәндәрҙең 12 % һәләк була. Тағы ла 1376 кешегә һөргөндән һуң латвияға ҡайтырға рөхсәт ителмәй. Шулай итеп, һөргөндән ҡайтармаҫлыҡ 6500 кеше йәки ул ваҡыттағы латвия халҡы иҫәбенән 0,35 % тәшкил итә<ref name="četredesmito_gadu_deportācijas_struktūranalīze">{{Cite web|url=http://lpra.vip.lv/strukturanalize.html|author=Zālīte, Indulis, and Dimante, Sindija|title=Četredesmito gadu deportācijas. Struktūranalīze|website=SAB Totalitārisma seku dokumentēšanas centrs|publisher=Центр документирования последствий тоталитаризма Бюро по защите Конституции|subtitle=Структурный анализ депортаций 1940-х годов|date=|lang=lv|accessdate=2019-03-27}}</ref>. СССР Министрҙар Советының 1949 йылдың 29 ғинуарындағы 390-138сс номеры аҫтында «Литва, Латвия һәм Эстония территорияһынан ғаиләләре менән кулактарҙы, бандиттар һәм милләтселәр ғаиләләрен күсереү тураһында…» тигән ҡарарына<ref name="Операция «Прибой» на gazeta.ru">''Дмитрий Окунев''. [https://www.gazeta.ru/science/2019/03/25_a_12263611.shtml «Националисты и бандиты»: как Сталин депортировал прибалтов. — 70 лет назад началась операция «Прибой» по депортации жителей Прибалтики.] // [[gazeta.ru]] (25 марта 2019 года)</ref>, ә шулай уҡ СССР Эске эштәр министры генерал-полковник С. Н. Кругловтың 1949 йылдың 12 мартындағы «Литва, Латвия һәм Эстония территорияһынан ғаиләләре менән кулактарҙы, бандиттар һәм милләтселәр ғаиләләрен күсереү тураһында…» 00225-се бойороғона ярашлы Латвия ССР-ы территорияһынан РСФСР-ҙың алыҫ райондарына (Себергә) махсус ултыраҡтарға<ref name="Приказ 00225-1949 на alexanderyakovlev.org">[https://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1022842 Приказ министра внутренних дел СССР генерал-полковника С. Н. Круглова № 00225 от 12 марта 1949 года «О выселении с территории Литвы, Латвии и Эстонии кулаков с семьями, семей бандитов и националистов».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215002/https://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1022842 |date=2021-06-02 }} Сайт «Архив [[Яковлев, Александр Николаевич|Александра Н. Яковлева]]» // alexanderyakovlev.org</ref>, бер нисә мең ғаилә һөрөлә (депортациялана)<ref name="Операция «Прибой» на gazeta.ru"/><ref name="Приказ 00225-1949 на alexanderyakovlev.org"/>. Һөрөлгән кешеләргә үҙҙәре менән шәхси байлыҡтарын, көнкүреш әйберҙәрҙе (кейем, һауыт-һаба, ваҡ ауыл хужалығы, һөнәри һәм йорт инвентары) һәм һәр ғаиләгә дөйөм ауырлыҡ менән 1500 килограмға тиклем аҙыҡ-түлек алырға рөхсәт ителә. Депортацияланғандарҙың хәтирәләренән:<ref>[https://sibirijasberni.lv/wp-content/uploads/2019/07/Sibirijas-berni-II-sejums_RU-M_%D0%9C.pdf ДЕТИ СИБИРИ мы должны были об этом рассказать…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420113549/https://sibirijasberni.lv/wp-content/uploads/2019/07/Sibirijas-berni-II-sejums_RU-M_%D0%9C.pdf |date=2021-04-20 }} sibirijasberni.lv 724 детей Сибири Дзинтра Гека и Айварс Лубаниетис интервьюировали в период с 2000 по 2007 год</ref> <blockquote> Документты уҡып ишеттерҙеләр, уға ярашлы беҙҙе икенсе урынға күсерәләр, 15 минут эсендә йыйынырға бойорҙолар, йортта нимә ҡала, һуңынан туғандар ебәрерҙәр, тинеләр.</blockquote> 1950-се йылдар уртаһынан 1960-сы йылдар уртаһына тиклем барған ун йыллыҡ «Хрущев йылыныуы» («десталинизация») осоро тамамланғандан һуң, репрессияланған халыҡтар элек йәшәгән райондарға ҡайтыу мөмкинлеген алалар<ref name="Операция «Прибой» на gazeta.ru"/>. 1949—1950 йылдарҙа Латвия ССР-ында массауи коллективлаштырыу үткәрелә. 2000-се йылдар уртаһында «Версия» гәзите журналистары үткәргән тикшеренеү һөҙөмтәһендә СССР йыл һайын совет Латвияһына 1,3 миллиард доллар биргән<ref name="О наследстве СССР на aif.ru">''Надежда Вредина''. [https://aif.ru/money/economy/v_sovetskom_plenu_kakoe_nasledstvo_sssr_ostavil_latvii В советском «плену». Какое наследство СССР оставил Латвии?] Газета «[[Аргументы и факты]]» // aif.ru (3 июня 2019 года)</ref>. Мәҡәләлә шулай уҡ, 1930-сы йылдар аҙағына балтика буйы республикаһы иҡтисады бигүк һәйбәт хәлдә булмаған, тип билдәләнә: {{начало цитаты}} «Латыш иҡтисадының һүнеүен совет оккупацияһы боҙа. „Оккупанттар“ илдән ҡиммәтле нимәне сығарыу урынына Латвияға, үҙ иҡтисадына ҡарағанда күберәк аҡса һалалар. 1946—1985 йылдарҙа 216 эре сәнәғәт предприятиелары төҙөлә һәм тергеҙелә»<ref name="О наследстве СССР на aif.ru"/>.{{конец цитаты|источник=}} 1950-се йылдарға Латвия ССР-ында йәшәү кимәле Советтар Союзында иң юғарыларҙан була. 1956 йылда йән башына Латвияла килем 717 һум тәшкил итә. Сағыштырыу өсөн, бөтә Советтар Союзында ошо уҡ йылда ошо күрһәткес 535 һум тәшкил итһә, РСФСР-ҙа — 598 һум, Украин ССР-ында — 559 һум, Эстон ССР-ында — 720 һум<ref name="О наследстве СССР на aif.ru"/>. Һуғыштан һуңғы индустриаллек сиктәрендә республикалаэре сәнәғәт предприятиелары төҙөлә йәки модернизациялана: «ВЭФ» Рига дәүләт электр-техник заводы, «Радиотехника» Рига заводы, Рига вагондар эшләү заводы (РВЗ) һәм башҡалар<ref name="О наследстве СССР на aif.ru"/>. Совет ваҡытында Латвияның энергетик инфраструктураһы төҙөлә: Полоцк — Вентспилс нефть үткәргесе, Вентспилс нефтебазаһы, Инчукалнс ер аҫты газ һаҡлағысы, Рига ГЭС-ы, Плявинь ГЭС-ы, бер нисә ТЭЦ. Текстиль предприятелары төҙөлә йәки модернизациялана (шул иҫәптән, төбәктә иң эре Огра трикотаж комбинаты), химик предприятиелар (Даугавпилс химик сүс заводы), Рига музыкаль инструменттар фабрикаһы, «Дзинтарс» парфюмерия заводы, тағы ла торлаҡ йорттары, университеттар, ғилми-тикшеренеү институттары. Коммунистик субботниктарҙа эшләнгән аҡсаға Ригала «Гайльэзерс» хәстәханалар комплексы һәм 1-се балалар клиник хәстәханаһы төҙөлә<ref name="О наследстве СССР на aif.ru"/>. Автомобиль юлдары селтәре яҡшыра, туристик инфраструктураһы үҫешә<ref>{{Cite web|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/068/870.htm|title=Латвийская Советская Социалистическая Республика / Большая советская энциклопедия|website=gatchina3000.ru|access-date=2021-04-20}}</ref>. Юрмала СССР-ҙа иң билдәле ҡала-курорт тип таныла. 1945—1990 йылдарҙа Латвия иҡтисады йылдам үҫешә. 1940-сы йылдар аҙағында был союздаш республиканың төп фондтары хаҡы 1 миллиард һум тәшкил итһә, 1990 йыл башына ул 29,9 миллиард һумға барып етә (1973 йылғы хаҡтарға ҡарата), ә әйләнеш аҡса һәм йорт мөлкәте буйынса республиканың милли байлығы 45 миллиард һум тәшкил итә<ref name="О наследстве СССР на aif.ru"/>. Рәсәй Фәндәр академияһы ИМЭМО мәғлүмәттәре буйынса, 1990 йылда СССР-ҙа йән башына тулайым эске продукт, дөйөм алғанда, донъяла 39 урын биләһә, Латвия ССР-ы днъяла 40-сы урын биләй<ref name="kvgdolg">''В. Г. Клинов''. [https://ecfor.ru/pdf.php?id=2008/4/12 Долгосрочные перспективы роста мировой экономики в 2025 и 2050 гг. (обзор прогнозных оценок).]// ecfor.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305150701/https://ecfor.ru/pdf.php?id=2008%2F4%2F12 |date=2016-03-05 }}</ref>. Совет Латвияһының партия етәкселәре [[Мәскәү]]гә етәкселек урындарға тәғәйенләнә, улар араһында КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы А. Я. Пельше, Латвия ССР-ы КГБ етәксеһе Б. К. Пуго һәм башҡалар. == Бойондороҡһоҙлоҡто тергеҙеү == {{main|Латвия Республикаһы бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү}} «[[Үҙгәртеп ҡороу]]» башланғандан һуң, 1987 йылда уҡ балтика буйы илдәре баш ҡалаларында масауи сығыштар башлана. 1988 йылда латвия ССР-ында йәмғиәт-сәйәси хәрәкәттәр барлыҡҡа килә. Улар араһында иң эреһе — «Латвия халыҡ фронты» —1989—1990 йылдарҙа яйлап власҡа килә{{sfn|Смирин|1999||с=129}}. СССР составында Латвия ССР-ын һаҡлап ҡалыу өсөн сығыш яһаған «Интерфронт» ундай киң танылыу яулай алмай{{sfn|Смирин|1999||с=127}}. «Латвия халыҡ фронты» «[[Эстония халыҡ фронты]]» һәм «[[Саюдис]]» Литва хәрәкәте менән хеҙмәттәшлек итә. [[1989 йыл]]дың 23 авгусында бөтә өс хәрәкәт «Балтика юлы» берлектәге йәмғиәт-сәйәси акцияһын үткәрәләр, ул Германия һәм Советтар Союзы араһындағы Һөжүм итмәү тураһындағы пакттың 50-йыллығына арнала һәм Балтика буйы илдәре халыҡтарының СССР-ҙан сығырға теләген күрһәтә. Ҡулға-ҡул тотонған «тере акция» бөтә Балтика буйы территорияһы аша — Таллиндағы Оҙон Герман манараһынан Вильнюстағы Гедимин манараһына тиклем — һуҙыла. 1990 йылдың 4 майында Латвия ССР-ның Юғары Советы Латвия Республикаһының үҙаллылығын тергеҙеү тураһындағы декларация ҡабул ителә. 1990 йылдың 4 майында яңы һайланған Юғары Советы тарафынан Латвия Республикаһы бойондорҡһоҙлоғон тергеҙеү тураһындағы Декларация ҡабул ителә. Ошо документҡа ярашлы 1922 йылғы Латвия Республикаһы Конституцияһы яңыртыла һәм Сейм саҡырылғанға тиклем де-факто күсеү осоро тип билдәләнә<ref>[https://www.gorby.ru/userfiles/latvia.pdf Декларация о восстановлении независимости Латвийской республики от 4 мая 1990 года.] // gorby.ru</ref>. Бер үк ваҡытта Латвия Республикаһы граждандары Конгресы саҡыртыла, уны һайлауҙа СССР-ға ҡушылғанға тиклем Латвия граждандалығына эйә булған кешеләр һәм уларҙың вариҫтары ҡатнаша ала. 1991 йылдың 6 мартындағы һорауламаға ярашлы Латвия халҡының 74 % демократик һәм бойондороҡһоҙ Латвия өсөн тауыш бирә{{sfn|Смирин|1999||с=133}}. Бойондороҡһоҙлоҡ 1991 йылдың 21 авгусында, Мәскәүҙә ГКЧП-ның уңышһыҙ дәүләт түңкәрелешенән һуң, тергеҙелә. 1991 йылдың 6 сентябрендә Латвия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғо СССР Дәүләт Советы тарафынан рәсми рәүештә раҫлана<ref>[http://tehnorma.ru/doc_ussrperiod/textussr/usr_19437.htm Постановление Государственного Совета СССР от 6 сентября 1991 года № 2 «О признании независимости Латвийской Республики».] // tehnorma.ru</ref>. 1991 йылдың 17 сентябрендә Латвия Республикаһы [[БМО]] ағзаһы итеп алына. 1940 йылда СССР-ға ҡушылғанға тиклем Латвия граждандары булған кешеләр һәм уларҙың вариҫтары, 1991 йылдың 15 октябрендәге Латвия Республикаһы Юғары Советының ҡарарына ярашлы, Латвия гражданлығын тергеҙәләр. Уға ярашлы СССР Юғары советы Президиумының 1940 йылдың 7 сентябрендәге указы ғәмәлдән сығарылған тип иҫәпләнә, ә Латвия гражданлығына 1940 йылдың 17 июнендә Латвия Республикаһы граждандары булған кешеләр һәм уларҙың вариҫтары дәғүә итә ала (яҡынса илдең 2/3 өлөшө); икеләтә гражданлыҡ тыйыла. 1992 йылдың октябрендә Юғары Советтың «1914 йылдың 1 авгусына тиклем Латвия сиктәрендә йәшәгән кешеләрҙең һәм уларҙың вариҫтарының Латвия республикаһы граждандары хоҡуҡтарын таныу шарттары тураһында» тигән ҡарар ҡабул ителә. Латвияға СССР составында булған осорҙа күсеп килгән граждандар һәм уларҙың вариҫтары «Латвия граждандары түгел» (неграждане) тигән статусҡа эйә булалар һәм сәйәси хоҡуҡтарҙан мәхрүм ителәләр. 1991 йылдың көҙөндә Латвия республикаһында денационализация — элекке хужаларға һәм уларҙың вариҫтарына күсемһеҙ милекте ҡайтарыу процесы башлана, уның һөҙөмтәһендә илдең 20 мең кешеһе үҙ йорттарында һәм фатирҙарында хатта найм шарттарында йәшәү хоҡуғын юғалталар. == Латвия Республикаһы == [[Файл:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|справа|мини|Латвия 2004 йылда Европа берлеге ағзалығына эйә була 2007 йылда Лиссабон килешеүнә ҡул ҡуя |241x241пкс]] 1994 йылдың 31 авгусында Латвиянан Рәсәй ғәскәрҙәрен сығарыу процесы тамамлана. Ете йыл урынына, АҠШ баҫымы аҫтында, һөйләшеүҙәрҙән һуң ике йыл эсендә ғәскәрҙәр сығарылып бөтә<ref>{{Cite web|url=https://interaffairs.ru/news/show/23795#disqus_thread|title=Переговорщик с Латвией о выводе российских войск: «Не представляете уровень предательства»|author=|website=|date=2019-09-13|publisher=Журнал Международная жизнь|lang=ru|accessdate=2019-09-14}}</ref>. 1995 йылдың 10 февралендә Латвия Республикаһы [[Европа Советы]] ағзаһы булып китә. 1999 йылдың 10 февралендә Латвия Республикаһы [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]] ағзаһы итеп алына. 2004 йылдың февралендә [[НАТО]]-ның 19 дәүләте Латвияның Төньяҡ-атлантик альянсына инеүе тураһында протоколдарҙы ратификациялай, шул уҡ йылдың май айында [[Европа берлеге]]нә инә. 2007 йылдың 21 декабрендә Латвия [[Шенген зонаһы]] составына инә, 2008 йылдың 30 мартынан алып Шенген зонаһы ҡағиҙәләрен тулыһынса ҡуллана. 2014 йылдың 1 ғинуарында Латвия 18-се Еврозона ағзаһы булып теркәлә. 2008 −2010 йылдарҙа Латвия иҡтисады көрсөккә эләккәнгә тиклем иҡтисад тотороҡло рәүештә йылына 5—7 % күтәрелә (2006 йылда — 12,6 %, 2007 — 10,3 %) . Ил өсөн 2007—2008 йылдарҙағы донъя кризисы осоро айырыуса ауыр була. Әммә айырыуса һәләкәтле тип 2009 йылды ғына билдәләп була, Латвияның эске тулайым продукты 17,8 % төшә — донъяла иң насар күрһәткес<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2003rank.html CIA — The World Factbook — Country Comparison :: National product real growth rate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701201952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2003rank.html |date=2017-07-01 }} // CIA; (214 место в рейтинге роста ВВП из 214 в 2009 году)</ref>. Көрсөккә тиклемге кимәлгә 2014 йылда ғына сығыуға өлгәшәләр, артабан 2020 йылға тиклем иҡтисад үҫеше йылына 2-3 % тәшкил итә. [[2009 йыл]]да хөкүмәттең иҡтисади сәйәсәте арҡаһында Иҫке Ригала погромдар барлыҡҡа килә — Дома майҙанындағы Латвия Cеймын тарҡатыу буйынса тыныс митинг тәртипһеҙлектәргә әүерелә. Протест акцияһынан һуң бер нисә бина тәҙрәләре онтала, Сейм бинаһы ла зыян күрә, шулай уҡ бер магазин талана; тәртипһеҙлектәр һөҙөмтәһендә полиция 126 кешене ҡулға ала, уларҙың етеһе реаль срок ала. 2009 йылғы тәртипһеҙлектәрҙең әһәмиәтле һөҙөмтәһе — ике йылдан һуң Сейм тарҡатыла<ref>[https://mixnews.lv/exclusive/2020/01/14/murniecze-lyudi-uzhe-zabyli-vinovnyh-v-besporyadkah-oni-opyat-sidyat-v-sejme/ Мурниеце: люди уже забыли виновных в беспорядках] // Mixnews, янв 2020</ref>. 2015 йылдың беренсе ярты йыллығында Латвия Европа берлеге Советында рәйеслек итә. 2016 йылдың 2 июнендә Латвия Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһының (ОЭСР) 35-се ағзаһы итеп тәғәйенләнә. Йән башына Эске тулайым продукт (ВВП) буйынса Латвия постсовет илдәре араһында, ике күршеһе Эстония һәм Литванан ҡалышып, өсөнсө урын биләй. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Воробьёва Л. М.'' [https://web.archive.org/web/20130402135301/http://historyfoundation.ru/dl.php?file=714 История Латвии: От Российской империи к СССР. Кн. 1.] М.: Фонд «Историческая память», Российский институт стратегических исследований, 2009. ISBN 978-5-9990-0007-1 * ''Воробьёва Л. М.'' [https://web.archive.org/web/20130402135312/http://historyfoundation.ru/dl.php?file=715 История Латвии: От Российской империи к СССР. Кн. 2.] М.: Фонд «Историческая память», Российский институт стратегических исследований, 2010. * {{книга|автор= |заглавие=История Латвии: XX век |издание= |место=Рига |издательство=Jumava |год=2005 | страницы= |страниц=475 | isbn=9984-05-866-2 | ref=История Латвии: XX век}} ([https://egil-belshevic.livejournal.com/615533.html ссылки на главы]) * {{книга|автор= |заглавие=Latvijas PSR arheoloģija |ссылка= |издание= |место=Rīga |издательство=Zinātne |год=1974 | страницы= |страниц= |ref=LPSR arheoloģija}} * ''Канале В., Степерманис М.'' История Латвийской ССР. — Рига: Звайгзне, 1974. * {{книга|автор=Смирин Г. |заглавие=Основные факты истории Латвии |ссылка=http://www.it-n.ru/Attachment.aspx?Id=6960 |издание=2-е изд |место=Рига |издательство=SI |год=1999 | страницы= |страниц=141 | isbn=9984–630–36–6 | ref=Смирин}} * ''Ноллендорфс В.'' [https://urokiistorii.ru/sites/all/files/image/om_krieviski_2011_internetam_.pdf Латвия под властью Советского Союза и национал-социалистической Германии в 1940—1991 годах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193724/http://urokiistorii.ru/sites/all/files/image/om_krieviski_2011_internetam_.pdf |date=2016-03-04 }} Рига: Общество [[Музей оккупации Латвии|Музея оккупации Латвии]], 2010. * ''Hannes Valter.'' Ausalt & avameelselt. Landeswehri sõjast, Võnnu lahingust, Riia operatsioonist. — Tallinn: Perioodika, 1989. (Ханнес Валтер. Серия «Честно и откровенно». О Войне с Ландесвером, о [[Цесисская битва|Выннуской битве]] и о Рижской операции. Таллин, издательство «[[Периодика (издательство)|Периодика]]», [[1989]]), 64 с., ISBN 5-7979-0275-3{{ref-ee}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://web.archive.org/web/20120405074509/http://www.mfa.gov.lv/ru/information/history Вопросы истории Латвии. 1939—1991 годы] на сайте МИДа Латвии * [http://www.latlat.sitecity.ru/stext_0510223939.phtml Латвия в XX веке в контексте европейской истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100207131311/http://www.latlat.sitecity.ru/stext_0510223939.phtml |date=2010-02-07 }} — статья [[Странга, Айварс|Айварса Странги]] в журнале «[[Вестник Европы (с 2001)|Вестник Европы]]» № 2 за 2001 год (раздел ФИЛОСОФИЯ. ПОЛИТИКА) * [https://web.archive.org/web/20140110130959/http://rodina.lv/istoriya История русской Латвии] — фильмы, книги, статьи по истории Латвии и латвийских русских /вебархив/ * [http://lnvm.lv/ru/?page_id=668 Древняя история Латвии (10 500 год до н. э. — 1200.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190506092921/http://lnvm.lv/ru/?page_id=668 |date=2019-05-06 }} // Latvijas Nacionālais vēstures muzejs * [http://lnvm.lv/ru/?page_id=667 Латвийская Республика 1918—1940 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180726170137/http://lnvm.lv/ru/?page_id=667 |date=2018-07-26 }} // Latvijas Nacionālais vēstures muzejs * [https://rus.lsm.lv/statja/kultura/istorija/chto-i-pochemu-nuzhno-znat-o-vozvraschenii-ulmanisa-v-rigu.a324978/ Что и почему нужно знать о возвращении Улманиса в Ригу] (Rus.lsm.lv) * [https://rus.lsm.lv/statja/kultura/istorija/video-lv99plyus-2-minuti-o-tom-chto-nuzhno-znat-o-latvii-v-1917-godu.a255981/&w ВИДЕО #LV99плюс: 2 минуты о том, что нужно знать о Латвии в 1917 году] (Rus.lsm.lv) * [https://rus.lsm.lv/statja/kultura/istorija/.a259259/ ВИДЕО #LV99плюс: 100 секунд о первом шаге Латвии к независимости] (Rus.lsm.lv) * [https://rus.lsm.lv/statja/kultura/istorija/.a262837/ ВИДЕО #LV99плюс: 67 секунд о том, как Латвия встретила 1918 год] (Rus.lsm.lv) * [https://rus.lsm.lv/statja/kultura/istorija/.a266671/ ВИДЕО #LV99плюс: 93 секунды о том, как в Петрограде объявили о независимости Латвии] (Rus.lsm.lv) * [https://rus.lsm.lv/statja/kultura/istorija/.a268534/ ВИДЕО #LV99плюс: 77 секунд о германской оккупации Латвии и заложниках Исколата] (Rus.lsm.lv) * [https://rus.lsm.lv/statja/kultura/istorija/.a270835/?utm_source=wiki&utm_medium=wiki&utm_campaign=article ВИДЕО #LV99плюс: 99 секунд о восстановлении Курляндского герцогства] (Rus.lsm.lv) * [https://rus.lsm.lv/statja/kultura/istorija/.a274748/?utm_source=wiki&utm_medium=wiki&utm_campaign=article Что и почему нужно знать о создании «красной» дивизии латышских стрелков] (Rus.lsm.lv) {{Европа по темам|История|цвет=Латвия}} [[Категория:Латвия тарихы]] ouk1ri7lvzuas9fgja0heplvzfdayrz 0 105471 1301007 1299802 2026-07-14T11:03:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301007 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель |имя=Александр Григорьевич Лукашенко |оригинал имени={{lang-be|Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка}} |изображение=Alexander Lukashenko (2020-09-03) 01.jpg |ширина=300 |описание изображения=Александр Лукашенко 2015 йылда |должность=Беларусь Республикаһы Президенты |порядок= |флаг=Flag of the President of Belarus.svg |периодначало=[[20 июль]] [[1994 йыл]] |периодконец= |предшественник=должность учреждена<ref>До учреждения должности президента и до вступления А. Лукашенко в эту должность главой Республики Беларусь являлся Мечислав Гриб — Беларусь Республикаһы Юғары Советы Рәйесе, высшее должностное лицо государства согласно ст. 107 [[s:Конституция Республики Беларусь (1978)/редакция 22 февраля 1994 года|Конституции]], сохранявшей действие до принятия новой конституции в 1994 году</ref> |преемник= |премьер=Михаил Николаевич Чигирь, <br> Сергей Степанович Линг, <br> Владимир Васильевич Ермошин <br> Геннадий Васильевич Новицкий, <br> Сергей Сергеевич Сидорский, <br> Михаил Владимирович Мясникович,<br> Андрей Владимирович Кобяков |дата рождения=30.8.1954 |место рождения=Копысь ҡасабаһы, Орша районы, Витебск өлкәһе, БССР, [[СССР]] |дата смерти= |место смерти= |гражданство={{USSR}}→<br>{{BLR}} |образование=1) А. А. Кулешов исемендәге Могилёв дәүләт педагогия институты <br>2) Белорус дәүләт ауыл хужалығы академияһы (БГСХА) |профессия=1) [[Тарих]] һәм йәмәғәт белеме уҡытыусыһы<br>2) [[ауыл хужалығы]] производствоһы [[иҡтисад (фән)|иҡтисадсыһы]]-ойоштороусыһы<ref name="Лукашенко">[http://www.flb.ru/persprint/105.html Лукашенко Александр Григорьевич]</ref> |партия=[[КПСС]] ([[1979]]—[[1991]]) |вероисповедание=прауаҫлауҙы атеист<ref>[http://mirvam.org/2010/11/19/александр-лукашенко-остаётся-правос/ Александр Лукашенко остаётся «Православным атеистом»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421181439/http://mirvam.org/2010/11/19/%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BB%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE-%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%91%D1%82%D1%81%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%81/ |date=2016-04-21 }}</ref><ref>[http://izvestia.ru/news/268233 Не все изобрел Лукашенко]</ref> |отец= |мать=Екатерина Трофимовна Лукашенко |супруга=Галина Родионовна Лукашенко |дети='''сыновья:''' Виктор, Дмитрий, Николай |автограф= |сайт=[http://www.president.gov.by president.gov.by] |награды= {{{!}} style="background: transparent" {{!!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 2 степени}}{{!!}}{{Орден Александра Невского (Российская Федерация)}}{{!!}}{{Большая цепь ордена Освободителя (Венесуэла)}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Франсиско Миранды 1 класса (Венесуэла)}}{{!!}}{{Лента ордена Республики Сербия}}{{!!}}{{Орден Хосе Марти}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Медаль В память 850-летия Москвы}}{{!!}}{{Медаль Вифлием 2000}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден святого равноапостольного князя Владимира 1 степени}} {{!!}} {{Орден Дмитрия Донского 1 степени}} {{!!}} {{Орден Серафима Саровского 1 степени}} {{!!}}{{Орден Сергия Радонежского 1 степени}}{{!!}} {{!}}} |годы службы=1975—1977, 1980—1982 |принадлежность={{Флагификация|СССР}} |род войск=Сик буйы ғәскәрҙәре, танк ғәскәрҙәре |звание={{СССР, Подполковник}}<ref name="zvan">[http://www.charter97.org/rus/news/2004/07/07/luka Почему подполковник Лукашенко носит маршальскую форму?]</ref> |командовал= |сражения=}} '''Александр Григорьевич Лукашенко''' ({{lang-be|Алякса́ндр Рыго́равіч Лукашэ́нка}}; [[30 август]] [[1954 йыл]]) — [[Беларусь|белорус]] сәйәсмәне һәм дәүләт эшмәкәре, Беларусь Республикаһының беренсе президенты ([[1994 йыл]]дан хәҙерге ваҡытҡа тиклем), Беларусь Республикаһының Милли олимпия комитеты президенты (1997), Ҡораллы көстәренең баш командующийы, республикаһының Именлек Советы рәйесе. [[Европа]]ның бөтә дәүләт башлыҡтары араһында (монархтарҙан башҡа) үҙ вазифаһын иң оҙаҡ башҡарыусы. == Тәүге йылдарҙа == Александр Лукашенко 1954 йылдың 30 авгусында Белорус ССР-ы Витебск өлкәһенең Орша районы Копысь ҡасабаһында тыуған. Милләте — белорус<ref>{{Cite web|url=http://www.president.gov.by/press10003.html|title=Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь/Биография|accessdate=2013-03-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/6F8xVcTks|archivedate=2013-03-15}}</ref>. Ҡартатаһы Трофим Иванович тыумышы менән Украинанан, Сумы өлкәһенән.<ref>{{Cite web|author=В. Малишевский, У. Бобоед|date=2003-08-12|url=http://kp.ru/daily/23093/133949/|title=В Минск из Канады летит троюродный племянник Лукашенко|work=|publisher=газ. «Комсомольская правда]]»|accessdate=2012-05-27|lang=|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bh0hu2J|archivedate=2012-06-22}}</ref>.Александр Григорьевичтың әсәһе һуғышҡа тиклем Могилев өлкәһе Шклов районының Александрия ауылында йәшәгән , ә һуғыштан һуң Оршанский етен эшкәртеү комбинатында эшләй. Улы тыуғас, ауылына ҡайтып, фермала һыйыр һауыусы булып эшләй<ref name="РБК">{{Cite news|title=Лукашенко Александр Григорьевич|publisher=РосБизнесКонсалтинг|url=http://www.rbc.ru/persons/lukashenko.shtml|lang=ru}}</ref>. Александр атаһыҙ үҫә һәм тәрбиәләнә. [[1975 йыл]]да Могилев педагогия институтының тарих факультетын тамамлай, ә 1985 — ситтән тороп Белоруссия ауыл хужалығы академияһының иҡтисад факультетын тамамлап, «ауыл хужалығы производствоһының иҡтисад ойоштороусыһы» белгесе була.<ref name="autogenerated7">{{Cite news|title=Александр Лукашенко|publisher=vedomosti.ru.|url=http://www.vedomosti.ru/persons/1315/Александр%20Лукашенко|lang=ru}}</ref>. 1975—1977 йылдарҙа Лукашенко саҡырыу буйынса СССР Дәүләт именлеге комитетының (КГБ-ның) Сик буйы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә, Көнбайыш сик буйы округының политик бүлегендә ([[Брест]]а) инструктор була<ref name="ВС">[https://zen.yandex.ru/media/caw/gde-v-armii-sssr-slujil-aleksandr-lukashenko-i-pochemu-on-slujil-dvajdy-5ebd048b65d07f271f583a38?&utm_campaign=dbr.Где в армии СССР служил Александр Лукашенко и почему он служил дважды. Сайт Яндекс-Дзен, 14 мая 2020 года]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|15|05|2020}}</ref>. Хәрби хеҙмәттән һуң ул Могилев ҡалаһының ҡала аҙыҡ һатыу ойошмаһында комсомол комитете секретаре булып эшләй башлай. 1978 йылда Бөтә Союз «Белем» йәмғиәтенең Шкловский район ойошмаһында яуаплы секретарь булып эшләй<ref name="autogenerated7"/>. [[1979 йыл]]дан КПСС ағзаһы. 1980 йылдан 1982 йылға тиклем танк ротаһында командирҙың сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары булып хеҙмәт итә<ref name="ВС" />. 1982 йылда Шкловский районының «Ударник» колхозында рәйес булып, һуңынан Шклов төҙөлөш материалдары комбинатының директор урынбаҫары, ә 1985—1987 йылдарҙа шул уҡ райондын Ленин исемендәге колхозында партком секретаре булып эшләй<ref>{{Cite news|title=Александр Лукашенко. Биография|publisher=Вести|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=117765|date=20 марта 2006 г.|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132045/http://www.vesti.ru/doc.html?id=117765 |date=2016-03-04 }}</ref>.[[1987 йыл]]дың март айында шул уҡ райондың «Городец» совхозында директор булып эшләй һәм [[1988 йыл]]да беренселәрҙән булып Могилёв өлкәһе совхозында аренда подрядын ҡуллана башлай<ref name="autogenerated7"/><ref name="День">[http://www.day.kiev.ua/95916/ Лидер социализма, «как шведы его проповедуют» /ДЕНЬ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607025133/http://www.day.kiev.ua/95916/ |date=2008-06-07 }}</ref>. == Сәйәси карьераһының башы == «Үҙгәртеп ҡороу» осоро башланғас, [[1990 йыл]]да, Белоруссияның Юғары Советына халыҡ депутаты итеп һайланған. Беларусь Республикаһында коммерция структураларының эшсәнлеген өйрәнеү буйынса ваҡытлыса комиссияһын етәкләгән сағында урындағы һәм республика власть органдарының эше тураһында тәнҡит менән сығыш яһай<ref>[http://news.tut.by/politics/197348.html TUT.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919063128/http://news.tut.by/politics/197348.html |date=2020-09-19 }}</ref>,үҙенең ҡыйыу сығыштарында, айырым алғанда, Юғары Советы Рәйесе Станислав Шушкевичты ныҡ тәнҡитләй. 25 май 1991 йыл. Республиканың "Народная газетаһында "Диктатура: белорусский вариант?"исеме аҫтында программа һыҙған мәҡәләһен баҫтыра. Белоруссия Юғары Советында «Коммунистар демократия өсөн» тигән фракция ойошторола, уның лидерҙарының береһе Лукашенко була<ref name="autogenerated4">http://library.fes.de/pdf-files/bueros/belarus/07073.pdf</ref>. 1991 йылдың октябрендә Минскиҙә яңы, демократик Халыҡ ризалығы партияһын төҙөү тураһында съезд үткәрелә. «Коммунистар демократия өсөн» фракцияһының күп кенә ағзалары, партия функционерҙары,Белоруссия КП ҮК ЮПМ уҡытыусылары был партияға тупланалар. Партияның тәүге рәйестәштәренең береһе Лукашенко була. Партияны төҙөү процессы бик ауыр шарттарҙа, бәхәстәрҙә һәм интригаларҙа бара, һәм бер аҙҙан Лукашенко ойоштороу комитетын ташлап сыға<ref name="autogenerated4"/>. Беларуссия Республикаһының Юғары Советында СССР-ҙы бөтөрөүсе Беловежскийҙәге килешеүҙәрҙе ратификациялаған саҡта,ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, был килешеүҙәргә Лукашенко ҡаршы сыҡҡан<ref>http://www.materik.ru/upload/iblock/4b4/4b47ef0cc51529482c21bbffbabee630.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222213956/http://www.materik.ru/upload/iblock/4b4/4b47ef0cc51529482c21bbffbabee630.pdf |date=2018-12-22 }}</ref> берҙән-бер, икенселәре буйынса — ул һайлауҙарҙа ҡатнашмаған<ref>[http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=25930 ТИХИНЯ Валерий Гурьевич — Биография — БД «Лабиринт»]</ref><ref>[http://blog.belaruspartisan.org/authors/eliseev/ Елисеев Алексей | Белорусский партизан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323015845/http://blog.belaruspartisan.org/authors/eliseev/ |date=2011-03-23 }}</ref><ref>[http://cccp.narod.ru/work/book/abetka/b/babushkin.html СССР — Библиотека — Бабушкин, Анатолий «Кто и как упразднил СССР»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402095251/http://cccp.narod.ru/work/book/abetka/b/babushkin.html |date=2016-04-02 }}</ref>, өсөнсөләре буйынса — тауыш биреүҙән тыйылып ҡалған<ref>[http://www.kommersant.ru/Doc-rss/129118 Ъ-Газета — Лукашенко за СССР]</ref> депутат булған. Һуңыраҡ Лукашенко СССР-ҙың тарҡалыуын " XX быуат иң ҙур геополитик һәләкәте " итеп һанаған<ref>[https://web.archive.org/web/20121011232517/http://www.soyuz.by/ru/?guid=10598 Информационно-аналитический портал Союзного государства/Архив 2007—2008]</ref>. 1993 йылдың апреленән алып — 1994 йылдың июленә тиклем Лукашенко Юғары Советтың коррупцияға ҡаршы көрәш буйынса вакытлы комиссияһын етәкләгән<ref name="autogenerated7"/>. == Белоруссия Президенты == === Һайлау алды активлығы === [[Файл:Аляксандар_Лукашэнка_1994.png|мини|250x250пкс| Президент һайлауҙарының беренсе турында Лукашенконы һайлау һөҙөмтәләре]] Кандидат Лукашенконың һайлау алды штабы уның үҙе кеүек үк йәш политиктарҙан тора. Улар араһында Леонид Синицын, Дмитрий Булахов, Виктор Гончар, Валерий Цепкало, Александр Федута, Михаил Сазонов, Юрий Малумов, Петр Капитуло, Виктор Терещенко, Иван Титенков, Александр Лукашов, Виктор Кучински, Владимир Ядренцев, Владимир Нистюк, Анатолий Лебедько, Николай Карпиевич һәм Виктор Шеймандар булған<ref>[http://www.brilevichi.com/news/2009-07-07-177 Команда Лукашенко. Год 1994. — 7 Июля 2009 — Микрорайон Брилевичи (Дружба) г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101024193841/http://www.brilevichi.com/news/2009-07-07-177 |date=2010-10-24 }}</ref>. Әммә бер аҙҙан һуң Лукашенко башта вәғәҙә иткән сәйәсәтенән айырмалы сәйәсәтте тормошҡа ашыра башлағас, уның командаһының күп кенә ағзалары, йәш президенттың аҙымдарына ҡаршы сығып, оппозицияға тупланалар. Бигерәк тә улар 1995 һәм 1996 йылдарҙағы референдумдың һөҙөмтәләре менән һәм Рәсәй менән интеграцияға инеү сәйәсәтенә ҡаршылыҡтарын белдерәләр. Уларҙың ҡайһы берҙәре өсөн бындай юлды һайлау карьераларын бөтөрөүсе аҙым булып тора. 2008 йылдың башына Беларусь Республикаһының юғары власть эшелонында тик бер Шейман ғына тороп ҡала<ref>[http://diary-news.com/politic/14850-prezident-bez-komandy.html Президент без команды " Независимая информационная лента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220172923/http://diary-news.com/politic/14850-prezident-bez-komandy.html |date=2014-02-20 }}</ref>. Үҙенең һайлау алды программаһында Лукашенко Белоруссияның юҡҡа сығыу упҡыны алдында торғанын, уның производство һәм ауыл хужалығының ҡырҡа кәмеүен, инфляция темпының , енәйәтселек һәм коррупцияның юғары дәрәжәлә булыуын әйткән. Лукашенко фекеренсә, "халыҡты был упҡында һәләк булыуҙан ҡотҡарырға кәрәк ", был маҡсатта власты ла яңыртырға кәрәк. Өҫтәүенә, ул яңы власть тормошҡа ашырырға тейешле маҡсаттар- инфляцияны кәметеү һәм халыҡтың хәйерселеккә батыуын туҡтатыу, мафияны юҡ итеү, коррупция дәрәжәһен кәметеү, элекке СССР республикалары (барыһынан да элек Рәсәй)<ref name="autogenerated8">[http://iac.gov.by/nfiles/000019_245549.pdf Информационно-аналитический центр при Администрации Президента Республики Беларусь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313225019/http://iac.gov.by/nfiles/000019_245549.pdf |date=2013-03-13 }}</ref> менән бәйләнеште яңынан тергеҙеү — икәнлеген әйткән. Был һайлау алды кампанияһы осоронда (16 июнь, 1994 йыл)Лукашенконы һәләк итеү маҡсатында уға һөжүм итәләр. Ул Беларусь Республикаһының ике халыҡ депутаты Иван Титенков һәм Виктор Шейман менән бергә Витебский өлкәһенең Лиозно ауылы янынан үтеп барғанда, уларҙың «Мерседесын» ҡыҫырыҡлап килгән «Форд» машинаһынан уларға аталар. Пуляларҙың береһе Лукашенконың башынан барлығы бер нисә сантиметрҙа ғына үтеп китә<ref>{{Cite news|title=Пуля пролетела в нескольких сантиметрах|publisher=Газета «Коммерсантъ»|author=НИКОЛАЙ Ъ-СЕРГЕЕВ|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=7b2418c3-1514-46fc-975a-19f60d002e9f&docsid=81503|date=18.06.1994|lang=ru}}</ref>. Бер кем дә зыян күрмәгән. Һөҙөмтәлә КГБ һәм Эске эштәр министрлығының тикшереү эксперименттары буйынса, Титенков һәм Шейман дәлилләгән шарттарҙа һөжүмдең бер нисек тә булыуы мөмкин түгеллеге билдәле була<ref>[http://uzbek-people.narod.ru/luka_2.html Александр Григорьевич Лукашенко]</ref><ref>[http://www.ng.ru/cis/2001-07-10/5_zavhoz.html Бывший «главный завхоз» продолжает разоблачения]</ref>. 28 июнь көндө Лукашенко Хөкүмәт Йортона инә башлағанда, Баш йорт хакимлығы хеҙмәткәрҙәре уны был бинаға индермәҫкә тырышалар,ә Лукашенко барыберХөкүмәт йортона ингәс, ул һәм уның өс ярҙамсыһы милиционерҙар тарфынан туҡмалалар. Лукашенко еңелсә тән йәрәхәттәре ала<ref>{{Cite news|title=Милиционеры избили кандидата в президенты Белоруссии|publisher=Газета «Коммерсантъ»|author=МИХАИЛ Ъ-ШАПИРО|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=4f7d2cd7-1a13-430f-a653-4c569aeba926&docsid=82418|date=29.06.1994|lang=ru}}</ref>. Белоруссия Прокуратураһына милиция хеҙмәткәрҙәре был осраҡта Александр Григорьевичты милиционерҙарҙың формалы кейеменең бер нисә төймәһен өҙөүҙә һәм өҫ кейемдәрен боҙоуҙа ғәйепләп яҙалар<ref>{{Cite news|title=Следствие/приговоры|publisher=Газета «Коммерсантъ»|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=f82ad2b7-63ce-4d29-b01f-8f870c35c5e4&docsid=82453|date=30.06.1994|lang=ru}}</ref>. 10 июль, 1994 йыл. Илдә икенсе тур президент һайлауҙары үтә.Унда Александр Лукашенко һайлаусыларҙың 80,1 % тауышын яулай<ref>{{Cite news|title=Предвыборная борьба позади, впереди борьба за посты|publisher=Газета «Коммерсантъ»|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=1f9af072-0adf-434b-b02d-7d8ac5a97ac3&docsid=83492|date=12.07.1994|lang=ru}}</ref> һәм бойондороҡһоҙ Беларусьтың беренсе Президенты була. === Беренсе президент срогы === [[Файл:RIAN_archive_141088_Signing_Treaty_on_Establishing_Russian-Belarusian_Union.jpg|мини|250x250пкс| РФ-ың Ҙур Кремль залында Рәсәй һәм Белоруссия араһында Союз төҙөлөү тураһындағы Килешеүгә ҡул ҡуйыу тантанаһында РФ Президенты Борис Ельцин менән Александр Лукашенко.1997 йылдың 2 апреле.]] [[Файл:Vladimir_Putin_3_May_2000-6.jpg|мини|250x250пкс|[[Кучма Леонид Данилович|Л.]] [[Кучма Леонид Данилович|Кучма]], [[Путин Владимир Владимирович|В.]] [[Путин Владимир Владимирович|Путин]], А. Лукашенко һәм патриарх Алексий II 3 май, 2000 йыл]] ИТАР-ТАСС-ың Генераль директоры урынбаҫары Михаил Гусманға 2009 йылда биргән интервьюһында Лукашенко үҙенең президетлығының беренсе көндәре тураһында ошоларҙы һөйләгән : 1995 йылда Лукашенко инициативаһы менән илдә референдум үткәрелде. Унда һайлаусылар дүрт мәсьәлә ҡараны: рус теленә дәүләт теле статусы биреү , яңы дәүләт флагы һәм дәүләт гербын раҫлау, Лукашенконың иҡтисад мәсьәләһендә Рәсәй менән интеграцияһын булдырыу политикаһын яҡлау һәм Белоруссия президентының Беларусь Республикаһы Юғары Советын таратырға хоҡуғын раҫлау<ref name="autogenerated8"/><ref>[http://lenta.ru/news/2010/10/19/status/_Printed.htm Lenta.ru: Новости: Соперник Лукашенко пообещал лишить русский язык официального статуса]</ref>. Референдумға килгән халыҡтың 75 % был һорауҙарға ыңғай яуап бирҙеләр<ref>[http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html ЦИК РБ:: Республиканский референдум 14 мая 1995 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016045149/http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |date=2007-10-16 }}</ref>. Һөҙөмтәлә, рус теле Беларусь Республикаһында икенсе дәүләт теле булды. 1995 йылдың ғинуарында Лукашенко һәм Рәсәй Федерацияһы президенты Борис Ельцин һалым һәм таможня берлектәре тураһында Беларусь һәм Рәсәй араһындағы килешеүҙәргә ҡул ҡуйҙылар. Февраль айында Лукашенко һәм Ельцин ике ил араһындағы дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында, 1996 йылда —Беларусь һәм Рәсәй араһында Берләшмә төҙөү тураһында килешеү , 1998 йылда Рәсәй һәм Беларусь граждандарының тиң хоҡуҡлығы тураһында килешеү төҙөнөләр. 1996 йылдың мартында Лукашенко Рәсәй Федерацияһы, Беларусь Республикаһы һәм Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан Республикалары араһында иҡтисади һәм гуманитар өлкәләрҙә бәйләнештәрҙе тәрәнәйтеү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйҙы. [[24 ноябрь]] [[1996 йыл]]. Был йылда үткәрелгән референдум һөҙөмтәләре буйынса Беларусь Республикаһының президентлыҡ срогының биш йыллығы өр-яңынан башланды, илдең Конституцияһына был турала өҫтәлмәләр яһалды. Европа һәм АҠШ референдумды иҫәпкә алманы.<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/2006/belarus/newsid_4810000/4810062.stm Би-би-си | Проекты | 2006 | Belarus | Белоруссия: 1994—2006]</ref> === Икенсе президентлыҡ срогы === [[Файл:Vladimir_Putin_20_June_2001-1.jpg|мини|250x250пкс|Александр Лукашенко һәм [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]]. [[Мәскәү]], 2001 йыл.]] 9 сентябрь 2001 йыл. Илдә президент һайлауҙары уҙҙы. Лукашенко һайлауҙар ваҡытында ауыл хужалығы стандарттарын күтәреүҙе, социаль пособиелар һәм сәнәғәт етештереү күләмен арттырыуҙы үҙенең төп бурысы итеп ҡуйҙы<ref name="ut2001">{{Cite news|title=Lukashenko claims victory in Belarus election|date=2001-09-10|url=http://www.usatoday.com/news/world/2001/09/09/belarus.htm|work=USA Today|accessdate=2007-10-17|language=}}</ref>.75,65 % тауыш йыйып, Лукашенко беренсе турҙа еңде. ОБСЕ һайлауҙар процессы " халыҡ-ара стандарттарына тура килмәне, тине "<ref name="ut2001"/><ref>[http://www.osce.org/documents/html/pdftohtml/1237_ru.pdf.html Microsoft Word — Presidential 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022085610/http://www.osce.org/documents/html/pdftohtml/1237_ru.pdf.html |date=2014-10-22 }}</ref>.Рәсәй Президенты [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]], Лукашенкоға шылтыратып, уны һайлауҙа еңеүе менән ҡотланы һәм уның менән хеҙмәттәшлек итергә теләк белдерҙе<ref name="ut2001"/>. 2004 йылда үткәрелгән референдум ил Конституцияһының президент сроктарын сикләү тураһындағы тыйыуҙарын ғәмәлдән сығарҙы. Шунлыҡтан Александр Лукашенко киләсәктә президент һайлауҙарында ҡатнашыу хоҡуғына эйә булды. Был референдум ҡарарҙары ла ЕС һәм АҠШ тарафынан танылмай ҡалды<ref>[http://www.pnp.ru/archive/15680146.html Парламентская газета:: Архив:: «Бархатной» революции не случилось]</ref><ref>{{Cite web|author=Владимир Ефанов.|date=19 октября 2004|url=http://www.rg.ru/2004/10/19/belarus-itogi.html|title=Оппозиция не прошла|publisher=Российская газета|accessdate=2010-08-13}}</ref>. Белоруссия Лукашенконың президентлыҡ сроктары ваҡытында күпселек иҡтисади күрһәткестәрҙе үҫтерҙе. Уртаса үҫеш 2000 йылдан 2013 йылға тиклем 6,3 %<ref>[https://web.archive.org/web/20081203152527/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/gross.php ВВП Республики Беларусь]</ref>) тәшкил итте. Хәйер был Рәсәйҙән Европа илдәренә Рәсәй нефтен таҙартып ҡыуыуҙан алынған үҫеш ине,<ref name="Telegraph">{{Cite news|first=|last=|coauthors=|title=Alexander Lukashenko: Dictator with a difference|date=2008-09-25|publisher=Telegraph.co.uk|url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/profiles/3080936/Alexander-Lukashenko-Dictator-with-a-difference.html|work=The Telegraph|pages=|accessdate=2008-09-26|language=|location=London}}</ref>. Үҙенең тышҡы сәйәсәтендә БДБ илдәре менән интеграцияла ҡалыу политикаһын алып барҙы. 2003 йылдың сентябрендә Лукашенко Белоруссия, Рәсәй, Украина һәм Ҡаҙағстанстандың Берҙәм иҡтисади берләшмәһе тураһындағы ярашыуына ҡул ҡуйҙы. === Өсөнсө президентлыҡ срогы === [[19 март]] [[2006 йыл]]. Өсөнсө тапҡыр Беларусь Республикаһының президенты итеп һайланды . ОБСЕ тағы бер ҡат һайлауҙарҙы танымай<ref>[http://www.osce.org/item/18438.html OSCE Press release — Belarusian election severely flawed due to arbitrary use of state power and restrictions on basic rights] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011021613/http://www.osce.org/item/18438.html |date=2017-10-11 }}</ref>, сөнки президентлыҡҡа кандидат булған Миленкивич А. В. һәм Козулин А. В етәкселегендә илдә күп кеше ҡатнашлығында протест акциялары уҙҙы. 2008 йылдың башында Белоруссия Именлек Советы ултырышында Белоруссия атом электростанцияһын төҙөү тураһында план ҡабул ителә һәм уны 2016—2018 йылдарҙа эшләй башлатыуҙы тәьмин итеү ҡарала. Был АЭС төҙөлөү арҡаһында йыл һайын 1 миллиард доллар торған импорт тәбиғи газы һаҡланып ҡалырға тейеш.<ref name="autogenerated8"/>. === Дүртенсе президентлыҡ срогы === [[Файл:Alexander_Lukashenko,_opening_of_Slavianski_Bazar_2014.jpg|мини|250x250пкс|Александр Лукашенко "Славян баҙарын " асыу тантанаһында.[[2014 йыл]].]] 2010 йылдың 19 декабрендә Беларусь Республикаһының президентын һайланылар. 79,65 % тауыш йыйып, Лукашенко дүртенсе срокҡа Президент булып һайланды. АҠШ һәм Евросоюз был һайлауҙарҙың һөҙөмтәләрен танымай, ә БДБ миссияһының башлығы С Лебедев<ref name="kp-by">[http://kp.by/online/news/799154/ Миссия ОБСЕ не признала выборы свободными, в отличие от миссии СНГ // KP.]</ref> һайлауҙарҙы дөрөҫ тип тапты. 21 ғинуар 2011 йыл. Александр Лукашенко рәсми рәүештә Беларусь Республикаһының президенты вазифаһын башҡара башланы<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/01/21/lukashenko Лукашенко заступил на четвёртый срок.]</ref>. === Бишенсе президентлыҡ срогы === 11 октябрь, 2015 йыл. Беларусь Республикаһы Президентын һайлайҙар.<ref>[http://www.1tv.ru/news/polit/293925 ЦИК Белоруссии подводит предварительные итоги президентских выборов.]</ref>. Үҙәк Һайлау комиссияһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Александр Лукашенко 83,49 % тауыш йыйған. Лукашенко менән ярышыусы ике кандидат һайлауҙарҙың һөҙөмтәләрен рәсми рәүештә иғлан иткәнгә тиклем үк уны еңеүсе итеп һанайҙар<ref>[http://lenta.ru/news/2015/10/11/lukashenko_win/ Двое из трех соперников Лукашенко признали его победу до подсчета голосов.]</ref>. Был һайлауҙарҙың нәтижәһе президент өсөн ул ҡатнашҡан барыһы биш кампанияның иң яҡшыһы булды. == Лукашенкоға ҡаршы санкциялар == 2006 йылда Европа Союзы, ә унан һуң АҠШ уға үҙ территорияларына кереүҙе тыйған<ref name="Нонграта">[http://www.telegraf.lv/news/es-gotov-snova-sdelaty-lukashenko-personoi-non-grata Телеграф.lv: ЕС готов снова сделать Лукашенко персоной нон грата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110109021702/http://www.telegraf.lv/news/es-gotov-snova-sdelaty-lukashenko-personoi-non-grata |date=2011-01-09 }}</ref>. 2008 йылда кереү тыйыу туҡтатылған ине. 2011 йылдың ғинуарында Польша уға илдәренә кереүҙе тыйҙы<ref>[http://afn.by/news/i/147075 Польша объявила Лукашенко персоной нон-грата]</ref>. 2011 йылдың апрелендә ЕС Советы 2011 йылдың 31 октябренә тиклем ЕС ерҙәренә кереүҙе тыйҙы.<ref name="Нонграта"/>. 15 февраль, 2016 йыл. Германия сит ил эштәре министры Франк-Вальтер Штайнмайер Европа Союзының Беларусь Республикаһынан, шул иҫәптән ил президенты Александр Лукашенконан, был санкцияларҙы кире алды.<ref>{{Cite web|url=http://www.interfax.ru/world/494766|title=ЕС частично снял санкции с Белоруссии и Лукашенко|author=|work=|date=2016-02-15|publisher=interfax.ru}}</ref> == Тәнҡит == Көнбайыш Масса мәғлүмәт сараларында Александр Лукашенконы йыш ҡына " Европалағы аҙаҡҡы диктатор "<ref>{{Cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F04E5DB153DF934A15753C1A9629C8B63&sec=&spon=&pagewanted=all|title=Voices of Freedom Are Stilled by Europe’s Last Dictator|publisher=New York Times}}</ref> тип йөрөтәләр. АҠШ милли разведкаһы директоры Джеймсом Тэппер АҠШ%тың Конгресына биргән отчетында Лукашенко Белоруссияны Көнбайыштан алыҫлаштырып, Рәсәйгә табан этәреп, илде иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡтан сығара тип иҫәпләй.<ref>{{Cite web|url=http://news.tut.by/politics/384665.html|title=Глава разведки США Джеймс Клэппер: Лукашенко сумел добиться покорности белорусского общества|publisher=TUT.BY}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815204124/https://news.tut.by/politics/384665.html |date=2020-08-15 }}</ref>. ПАСЕ ағзаһы Христос Пургуридес белорус хакимдәрен урындарҙағы политиктарҙы үлтереүҙә һәм юҡ итеүҙәрҙә ғәйепләй.<ref>[http://ciwr.org/article/2008/04/16_pourgurides.html Христос Пургуридес: «Есть конкретные доказательства причастности белорусских властей к исчезновениям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602212255/http://ciwr.org/article/2008/04/16_pourgurides.html |date=2021-06-02 }} ciwr.org</ref>. Яҡынса 10 йыл дауамында, [[2008 йыл|2008 йылдың 13 октябренә тиклем,]] А. Лукашенко һәм уның яҡын ярҙамсыларына Ю. Захарченко, В. Гончар, А. Красовский һәм Д. Завадскийҙарҙың юғалыуы арҡаһында сыҡҡан ғауға арҡаһында АҠШ-ҡа һәм Евросоюз илдәренә кереү рөхсәт ителмәй<ref>[http://lenta.ru/world/2004/09/28/belarus/ Lenta.ru: В мире: Белорусским чиновникам запретили въезд в ЕС и США] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160805185300/https://lenta.ru/world/2004/09/28/belarus/ |date=2016-08-05 }} // Лента.ру, 28.09.2004</ref><ref>''Ефанов В.'' [http://www.rg.ru/2004/09/29/zapret.html Белорусов не пускают в Европу] // «Российская газета», 29.09.2004</ref>, һәм улар шулай уҡ " халыҡ-ара һайлау стандарттары һәм кеше хоҡуҡтары стандарттарын боҙоуҙа "<ref>[http://zbsb.org/n/252.shtml Спіс беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у краіны Саюза і ЗША] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090602173738/http://zbsb.org/n/252.shtml |date=2009-06-02 }}{{Ref-be}}(белор.</ref> <ref>[http://www.youtube.com/watch?v=3pRmFiZQ2og&feature=related Крестный Отец Беларусской «Демократии»]{{Ref-ru}}(рус.</ref> ғәйепләнәләр.. == Лукашенконың шәхси тормошо == === Тыуған датаһы тураһында. === Паспорт мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Александр Григорьевич Лукашенко [[1954 йыл]]дың 30 авгусында Витебск өлкәһенең Оршан районы Копысь ҡасабаһында тыуған<ref name="passport">[https://web.archive.org/web/20101011114112/http://www.rec.gov.by/pdf/prb2010/sved1.pdf Сведения о регистрации инициативных групп избирателей по выдвижению кандидатов в Президенты Республики Беларусь]</ref>. 2009 йылдың уртаһында Лукашенко үҙен 30-да түгел , ә 31 августа тыуған тип таныта === Ғаиләһе === [[Файл:LukParad9maj.jpg|справа|мини|212x212пкс|А. Г. Лукашенко бәләкәй улы Николай менән 2012 йылдың Еңеү көнөндә 9 майҙа Минскиҙә үткән Парадта. Улар артында — улы Виктор күкшел -һоро костюмда]] Ҡатыны— Галина Родионовна<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2005/09/29/ic_articles_116_135396 Галина Лукашенко: Саша — необыкновенный человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422025145/http://naviny.by/rubrics/society/2005/09/29/ic_articles_116_135396 |date=2016-04-22 }} // Белорусские новости, 29.09.2005</ref> (никахта 1975 йылдан бирле). Никахтағы көйө айырым йәшәйҙәр. {{Якорь|Николай}} Өс ир балалары: Виктор (1975), Дмитрий (1980) һәм Николай .Николай никахтан тыш тыуған улы. [[Файл:Zapad-2013_strategic_military_exercises_(2101-04).jpg|мини|270x270пкс|Владимир Путин һәм Александр Лукашенко улы Николай менән «Көнбайыш-2013» хәрби учениеһында. Гродно. Гожский полигоны]] Лукашенконың ете ейәне бар — дүртеһе — өлкән улының балалары: Виктория (1998), Александр (2004), Валерия (2009) һәм Ярослав (21.08.2013), өсөһө — уртансы улыныҡы: Анастасия (2003), Дарья (2004) һәм Александр (28.02.2014)<ref>Информационный портал tut.by (март 2014) http://news.tut.by/society/389766.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309075807/http://news.tut.by/society/389766.html |date=2014-03-09 }}</ref> Лукашенко, хоккей һәм саңғыла йөрөү менән мауыға<ref>[http://www.sport.belta.by/ru/news/hockey/belarus?mode=one_new&id=20378 Александр Лукашенко: В Беларуси нужна эффективная система подготовки хоккейных кадров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110114210424/http://sport.belta.by/ru/news/hockey/belarus?mode=one_new&id=20378 |date=2011-01-14 }}</ref><ref>[http://www.sports.ru/hockey/6038254.html Виталий Новопашин: «В Усть-Каменогорске хоккей — спорт номер один» — Хоккей — Sports.ru]</ref>, баянда уйнай<ref>[http://rutube.ru/tracks/994706.html Диктатор Лукашенко играет на баяне Ободинского:: Видео на RuTube]</ref>, актив йәшәү рәуешен пропагандалай<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=1q0LkwtrS7I&feature=player_embedded YouTube — Лукашенко: «Интервью в трусах я ещё не давал»]</ref>. Ҡайсағында Лукашенко Путин менән бергә, [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Назарбаев]]<ref name="autogenerated2">[http://kp.by/daily/23425/137569 Лукашенко катается в Казахстане на лыжах // KP.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, Медведевтар менән дә бергә тау саңғыһында шыуа.<ref>[http://kp.ru/daily/24264.5/460765 Медведев и Лукашенко покатались на лыжах // KP.]</ref>. == Наградалары == [[Файл:Vladimir_Putin_2_April_2001-3.jpg|мини|250x250пкс| [[Владимир Путин]] Александр Лукашенконы II дәрәжә «Тыуған ил алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләй]] '''Дәүләт наградалары''' * Медаль «В память 850-летия Москвы» (6 сентябрь 1997 йыл)<ref>[http://www.belarus.net/minsk_ev/97/russia/09_3/mosk9.htm Вечерний Минск от 9 сентября 1997 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618172446/http://www.belarus.net/minsk_ev/97/russia/09_3/mosk9.htm |date=2009-06-18 }}</ref> * Орден Революции ([[Ливия]], 2000 йыл)<ref>[http://www.zatulin.ru/institute/sbornik/018/02.shtml Институт диаспоры и интеграции. Информационно-аналитический бюллетень № 18 от 15.11.2000.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929161702/http://www.zatulin.ru/institute/sbornik/018/02.shtml |date=2007-09-29 }}</ref> * Орден Хосе Марти ([[Куба]], 2000 йыл)<ref>[https://web.archive.org/web/20070927005335/http://www.newsvm.com/articles/2000/09/05/prez.html А.]</ref> * Орден «За заслуги перед Отечеством» II степени ([[Рәсәй Федерацияһы|Россия]], 2 апрель 2001 йыл) — ''«за большой личный вклад в создание Союзного государства, укрепление дружбы и сотрудничества между народами Российской Федерации и Республики Беларусь»''<ref>[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=006403 Указ Президента Российской Федерации от 2 апреля 2001 года № 382 "О награждении орденом «За заслуги перед Отечеством» II степени Лукашенко А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904011837/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=006403 |date=2009-09-04 }}</ref> * Большая цепь ордена Освободителя ([[Венесуэла]], [[2007 йыл]])<ref>[http://news.tut.by/99447.html Лукашенко награждён высшей наградой Венесуэлы — орденом Освободителя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080225162211/http://news.tut.by/99447.html |date=2008-02-25 }}</ref> * Орден Франсиско Миранды 1 класса (Венесуэла, [[2010 йыл]])<ref>[http://naviny.by/rubrics/politic/2010/03/16/ic_news_112_327582/ Лукашенко получил орден за заслуги перед Венесуэлой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151009020905/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/03/16/ic_news_112_327582/ |date=2015-10-09 }}</ref> * Лента ордена Республики Сербия ([[Сербия]], 2013 йыл)<ref>[http://www.predsednik.rs/node/565 Укази о одликовањима] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130301055632/http://www.predsednik.rs/node/565 |date=2013-03-01 }}</ref> * Орден Александра Невского ([[Рәсәй Федерацияһы]], 30 август 2014 йыл) — ''за большой личный вклад в развитие традиционных дружественных связей между Россией и Белоруссией, углубление двустороннего взаимодействия в политической, оборонной, экономической и социальной сферах''<ref>[http://news.kremlin.ru/media/events/files/41d5006d7d5be30d1727.pdf Указ Президента Российской Федерации от 30 августа 2014 года № 577]</ref> * Медаль «Вифлием-2000» (Палестинская национальная администрация, 2000)<ref>[http://www.omsa.org/files/jomsa_arch/Splits/2004/60087_JOMSA_Vol55_3_13.pdf Medal of Bethlehem, 2000]{{Ref-en}}(англ.</ref> '''Конфессиональ наградалары''' * Орден святого равноапостольного великого князя Владимира I степени ([[2007 йыл]])<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/253631.html Александр Лукашенко награждён орденом Святого Владимира I степени]</ref> * Орден преподобного Сергия Радонежского I степени ([[2002 йыл]]) * Орден святого благоверного великого князя Димитрия Донского I степени (РПЦ, [[2005 йыл]])<ref>[http://www.religare.ru/print17451.htm Патриарх наградил Александра Лукашенко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929104947/http://www.religare.ru/print17451.htm |date=2007-09-29 }}</ref> * Орден Святого Кирилла Туровского (Белорусская Православная Церковь РПЦ, [[2006 йыл|2006]])<ref>[http://www.maranatha.org.ua/cnews/index.php?id=28365 Александр Лукашенко награждён орденом Белорусской Православной Церкви] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928222749/http://www.maranatha.org.ua/cnews/index.php?id=28365 |date=2007-09-28 }}</ref> * Орден Креста Преподобной Евфросинии Полоцкой (Белорусская Православная Церковь РПЦ, [[1998 йыл]], награждён «за большой вклад в духовное возрождение народа») * Цепь ордена Рыцарей Гроба Господня ([[Иерусалим]]ская Православная Церковь, [[2000 йыл]]) * Святого Саввы I степени (Сербская православная церковь, [[2014 йыл]])<ref>[http://www.spc.rs/sr/predsedniku_republike_belorusije_najvishi_orden_srpske_crkve Председнику Републике Белорусије највиши орден Српске Цркве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210730010522/http://www.spc.rs/sr/predsedniku_republike_belorusije_najvishi_orden_srpske_crkve |date=2021-07-30 }}</ref> * Орден преподобного Серафима Саровского I степени (2015 йыл)-«за заслуги в деле защиты духовных ценностей белорусского народа, поддержание церковной жизни и установление мирных отношений между людьми разных конфессий»<ref name="nag">[http://tass.ru/obschestvo/2059871 Глава РПЦ вручил президенту орден преподобного Серафима Саровского I степени]</ref> '''Башҡа наградалары''' * Лауреат Международной премии Андрея Первозванного «За Веру и Верность» (1995)<ref>[http://fap.ru/prem_laur.php?lt=believe&id=1864 Лауреаты Международной премии Андрея Первозванного «За Веру и Верность». 1993—2005 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927201608/http://fap.ru/prem_laur.php?lt=believe&id=1864 |date=2007-09-27 }}</ref> * Международная премия имени Михаила Шолохова (1997 год, премия присуждена «за мужественную политическую публицистику и самоотверженную позицию в защите народных интересов») * Почётный гражданин Каракаса (2010 год) * Специальный приз МОК «Врата Олимпа» (2000)<ref>[http://sportpanorama.by/content/advanced/3546/ Олимпийский приз для Беларуси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613013533/http://sportpanorama.by/content/advanced/3546/ |date=2008-06-13 }}</ref> * Почётный гражданин Еревана (2001 год)<ref>[http://www.yerevan.am/index.php?page=hon_citizens&lang=rus Мэрия г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927224035/http://www.yerevan.am/index.php?page=hon_citizens&lang=rus |date=2007-09-27 }}</ref> * Медаль Международной федерации фестивальных организаций «За развитие мирового фестивального движения» (2005)<ref>[http://www.embassybel.ru/press/soft/2005/07/18/4334/ Президент Беларуси Александр Лукашенко удостоен медали «За развитие мирового фестивального движения»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930184947/http://www.embassybel.ru/press/soft/2005/07/18/4334/ |date=2007-09-30 }}</ref> * Специальный приз МОК «Спорт и общество» (2006) * Почётная грамота Евразийского экономического сообщества (2006)<ref>[https://web.archive.org/web/20070502115338/http://www.president.gov.by/press19427.print.html В Минске прошло заседание Межгосударственного Совета ЕврАзЭС]</ref> * Лауреат Шнобелевской премии Мира (2013 год)<ref>[http://lenta.ru/news/2013/09/13/ignobel/ Lenta.ru: Наука и техника: Наука: Лукашенко стал лауреатом Шнобелевской премии]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://president.gov.by/ Официальный сайт Президента Республики Беларусь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207094012/http://president.gov.by/press10003.html |date=2013-12-07 }} * [http://president.gov.by/press10003.html Официальный сайт Президента Республики Беларусь, биография президента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207094012/http://president.gov.by/press10003.html |date=2013-12-07 }} * {{ВТ-ЛП|Лукашенко, Александр}}Лентапедии<span contenteditable="false">. 2012 год.</span> * [http://echo.msk.ru/guests/1776/ Александр Лукашенко на радио «Эхо Москвы»] * [http://www.sb.by/post/80503/ Лукашенко Александр Григорьевич] * [http://www.belta.by/ru/person/persons/senior_officials/Lukashenko-Aleksandr-Grigorjevich_i_275.html Александр Лукашенко — персоналии на Белта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115184237/http://www.belta.by/ru/person/persons/senior_officials/Lukashenko-Aleksandr-Grigorjevich_i_275.html |date=2010-11-15 }} * [http://www.rbc.ru/persons/lukashenko.shtml Лукашенко Александр Григорьевич, персоналии на РБК] * [http://www.rusnovosti.ru/guests/visitor/137409/ Интервью Александра Лукашенко на радио] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110521012210/http://rusnovosti.ru/guests/visitor/137409/ |date=2011-05-21 }} «Русская Служба Новостей», 18.03.2011 * [http://belarusprofile.com/ru/profile/lukashenko-aleksandr-grigorevich/ Страница на проекте BelarusProfile.] [https://www.youtube.com/watch?v=M2-hDrBIlOo ТЕРМОЯДЕРНЫЙ ЛУКАШЕНКО] [[Категория:Хосе Марти Милли ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә изге Сергий Радонежский РПД ордены кавалерҙары]] [[Категория:Сербия Республикаһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:СССР подполковниктары]] [[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:1954 йылда тыуғандар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] to22yqizg2f6q0853qvco0zak3h4j50 0 109405 1301010 1271937 2026-07-14T11:44:13Z OntarioMP 48350 генераль директорҙы һәм сайтты үҙгәртеү 1301010 wikitext text/x-wiki {{coord|54|43|39.56|N|55|56|55.97|E|type:landmark_region:RU|display=title}} {{Компания карточкаһы | листинг на бирже = {{MOEX|BISV}} | девиз = | название = ПАО «Башинформсвязь» | логотип = [[Файл:Bashtel.gif]] | тип = Асыҡ акционерҙар йәмғиәте | основана = [[1992]] | расположение = {{флагификация|Рәсәй}}: [[Өфө]] | ключевые фигуры = {{s|Нищев Сергей Константинович}} <br />_{(генераль директор)}<br />Проскура Дмитрий Викторович <br />_{(директорҙар советы рәйесе)} | отрасль = Электроэлемтә | продукция = Элемтә хеҙмәттәре | оборот = {{Рост}} 6,168 млрд һум (2012 йыл) | операционная прибыль = | чистая прибыль = {{Рост}} 987,4 млн һум (2012 йыл) | аудитор = BDO International | материнская компания = Ростелеком | дочерние общества = АИСТ (компания) | сайт = [https://www.rostelecom-rb.ru/] }} '''«Башинформсвязь»'''— [[Рәсәй]] телекоммуникацион компанияһы. Тулы исеме -«Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәте. Штаб-фатиры [[Башҡортостан Республикаһы]]ның баш ҡалаһы [[Өфө]]лә урынлашҡан. == Тарихы == «Башинформсвязь» йәмғиәте [[1992 йыл]]да Башҡортостан Республикаһының ''элемтә һәм мәғлүмәт дәүләт предприятиеһын'' акционерлаштырыу һѳҙѳмтәһендә барлыҡҡа килә<ref name="История">[http://www.bashtel.ru/AboutUs/history.php Страницы истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111012228/http://www.bashtel.ru/AboutUs/history.php |date=2012-01-11 }} // bashtel.ru</ref>. 1993 йылда компания — NMT-450 стандартында, 1998 йылдан — [[Европа]] һәм [[Азия]]ла файҙаланылған GSM#900/1800 МГц ҡалыбында, ә 2000 йылдан — CDMA технологияһы нигеҙендә кеҫә телефоны бәйләнеше менән тәьмин итә<ref name="История" />. 2004 йылда «Башинформсвязь» ADSL технологияһы буйынса Интернет менән файҙаланыу хеҙмәте күрһәтә башлай<ref name="История" />. 2009 йылда йәмғиәт «Сотовая связь Башкортостана» (Сотел ССБ) асыҡ акционерҙар компанияһының 98,77 процент акцияһын<ref>[http://www.bashtel.ru/documents/god_otch/GD2009.pdf Годовой отчёт ОАО «Башинформсвязь» за 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222172628/http://www.bashtel.ru/documents/god_otch/GD2009.pdf |date=2018-12-22 }}</ref>, ә 2016 йылда [[Һамар өлкәһе]]ндәге «АИСТ компанияһы» тѳбәк операторын һатып ала<ref>[http://ponedelnik.info/money/silnyy-i-privlekatelnyy Сильный привлекательный Аист приглянулся Ростелекому] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191118085828/http://ponedelnik.info/money/silnyy-i-privlekatelnyy |date=2019-11-18 }}</ref>. == Милекселәр һәм етәкселек == Компанияның берҙән-бер акционеры — «Ростелеком» йәмғиәте<ref>[http://www.finanz.ru/novosti/aktsii/rostelekom-zavershil-konsolidaciyu-100percent-akciy-bashinformsvyazi-1000927530 «Ростелеком» завершил консолидацию 100 % акций «Башинформсвязи»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629131239/https://www.finanz.ru/novosti/aktsii/rostelekom-zavershil-konsolidaciyu-100percent-akciy-bashinformsvyazi-1000927530 |date=2018-06-29 }}</ref>. Генераль директоры — Марат Долгоаршинных<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1655519 «Башинформсвязь» сменила топ-менеджера] // Коммерсантъ (Уфа), № 101 (4639), 07.06.2011</ref>. Директорҙар советы рәйесе — Дмитрий Проскура<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1760902 «Башинформсвязь» попрощалась с независимостью] // Коммерсантъ (Уфа), № 160 (4698), 30.08.2011</ref>. == Эшмәкәрлек күрһәткестәре == «Башинформсвязь» — Башҡортостандың иң эре телекоммуникацион операторы. Республикала телефон бәйләнешенең 93 процентын һәм Интернет менән файҙаланыуҙың 78 процентен контролдә тота<ref>[http://fincake.ru/d/magazines/111/articles/3310 Башкиры, татары, Интернет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180506183215/http://fincake.ru/d/magazines/111/articles/3310 |date=2018-05-06 }} // fincake.ru</ref>. 2011 йылдың март аҙағына компанияның абонент базаһы урындағы телефон бәйләнешенең 1 млн, юғары тиҙлекле Интернеттың — 251 мең , IPTV-телевидениеның — 32 мең, кабелле телевидениеның 84 мең абонентын үҙ эсенә ала<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1678755 «Ростелеком» предложил оферту акционерам «Башинформсвязи»] // Коммерсантъ (Уфа), № 128 (4666), 15.07.2011</ref><ref>[http://fincake.ru/stock/reviews/75188/download/73658 Башинформсвязь: последние из телекомов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224103515/http://fincake.ru/stock/reviews/75188/download/73658 |date=2013-12-24 }}</ref>. 2010—2012 йылдарҙағы тѳп финанс күрһәткестәре<ref name=autogenerated1>[http://www.bashtel.ru/documents/god_otch/gd2012.doc Годовой отчёт за 2012 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613233318/http://www.bashtel.ru/documents/god_otch/gd2012.doc |date=2018-06-13 }}</ref>: {| class="wikitable" |- ! ! 2012 йыл ! 2011 йыл ! 2010 йыл |- | Килем, мең. һум. | 6 168 284 | 5 873 535 | 5 596 837 |- | EBITDA, мең. һум. | 2 603 663 | 2 069 515 | 1 949 410 |- | Таҙа килем, мең. һум. | 987 444 | 700 180 | 719 958 |- |} {{Hider|title = '''«Башинформсвязь» йәмғиәтенең республикалағы филиалдары''' |title-style = text-align: center; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = 1.Белорет район-ара электр элемтәһе узелы Ҡыҫҡаса исеме: «Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Белорет МУЭС-ы Адресы: 453500, Белорет ҡалаһы, Ленин урамы, 41. * Асҡар район элемтәһе узелы * Иҫке Собханғол район элемтәһе узелы * Учалы район элемтәһе узелы * Межгорье ҡала элемтәһе узелы 2. Бѳрѳ район-ара электр элемтәһе узелы . Ҡыҫҡаса исем: «Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Бѳрѳ МУЭС-ы Адресы: 452320, Бѳрѳ ҡалаһы, Октябрь майҙаны, 3. * Асҡын район элемтәһе узелы * Борай район элемтәһе узелы * Үрге Тәтешле район элемтәһе узелы * Ҡараиҙел район элемтәһе узелы * Мишкә район элемтәһе узелы * Иҫке Балтас район элемтәһе узелы * Нефтекама район элемтәһе узелы * Калтасы район элемтәһе узелы * Николо–Березовска район элемтәһе узелы * Яңауыл район элемтәһе узелы * Агиҙел цехы * Дүртѳйлѳ район элемтәһе узелы * Үрге Йәркәй район элемтәһе узелы 3. Мәләүез район-ара электр элемтәһе узелы Ҡыҫҡаса исеме: «Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Мәләүез МУЭС-ы Адресы: 453850, Мелеүез ҡалаһы, Воровской урамы, 2. * Ермолаевский РУС * Иҫәнғол электр элемтәһе узелы * Кумертау электр элемтәһе узелы * Мораҡ электр элемтәһе узелы 4. Мәсәғүт район-ара электр элемтәһе узелы Ҡыҫҡаса исеме: «Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Мәсәғүт МУЭС-ы Адресы: 452530, Мәсәғүт ауылы, Коммунистик урамы, 24. * Боло Устьикин электр элемтәһе узелы * Үрге Ҡыйғы электр элемтәһе узелы * Малаяҙ электр элемтәһе узелы * Яңы Балаҡатай электр элемтәһе узелы 5. Сибай район-ара электр элемтәһе узелы Ҡыҫҡаса исеме: «Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Сибай МУЭС-ы Адресы: 453640, Сибай ҡалаһы, Горький урамы, 53а. * Акъяр район элемтәһе узелы * Баймаҡ район элемтәһе узелы * Йылайыр район элемтәһе узелы 6. Стәрлетамаҡ район-ара электр элемтәһе узелы Ҡыҫҡаса исеме: «Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Стәрлетамаҡ МУЭС-ы Адресы: 453125, Стәрлетамаҡ ҡалаһы, Коммунистик урамы, 30 *Ишимбай район элемтәһе узелы *Стәрлебаш район элемтәһе узелы *Талбазы район элемтәһе узелы *Федоровка район элемтәһе узелы * Салауат ҡала элемтәһе узелы Красноусол район элемтәһе узелы 7. Туймазы район-ара электр элемтәһе узелы Ҡыҫҡаса исеме: «Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Туймазы МУЭС-ы Адресы: 452750, Туймазы ҡалаһы, Чехов урамы, 1б. * Баҡалы район элемтәһе узелы * Бүздәк район элемтәһе узелы * Шаран район элемтәһе узелы * Языкова район элемтәһе узелы * Бәләбәй район элемтәһе узелы * Бишбүләк район элемтәһе узелы * Дәүләкән район элемтәһе узелы * Йәрмәкәй район элемтәһе узелы * Ҡырғыҙ-Миәкә район элемтәһе узелы * Раевка район элемтәһе узелы * Октябрь ҡала элемтәһе узелы * Саҡмағош район элемтәһе узелы 8. Техник эксплуатациялау үҙәге Ҡыҫҡаса исеме: «Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең техник эксплуатациялау үҙәге. Адресы: 450000, Ѳфѳ ҡалаһы, Ленин урамы, 30 * Благовещен район элемтәһе узелы * Иглин район элемтәһе узелы * Ҡырмыҫҡалы район элемтәһе узелы * Кушнаренко район элемтәһе узелы * Шишмә район элемтәһе узелы * Архангель район элемтәһе узелы * Красногорск район элемтәһе узелы 9. «Связист» шифахана-профилакторий Ҡыҫҡаса исеме: «Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең «Связист» шифахана-профилакторийы Адресы: 450018, Ѳфѳ ҡалаһы, Элеватор урамы, 10/1. }} == Монополияға ҡаршы закондарҙы боҙоу == 2010 йылдың 25 мартында Рәсәйҙең Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәте «Башинформсвязь» йәмғиәтен монополияға ҡаршы законды боҙған тип таба. Компания клиенттарға үҙҙәренә килемле булған юл менән трафиктарҙы ебәреү тәртибен кѳсләп таға һәм нигеҙһеҙ рәүештә «СЦС Совинтел» тѳбәк бәйләнеше селтәрен «Башинформсвязь» урындағы һәм тѳбәк телефон бәйләнешенә ҡушылыу килешеүен тѳҙѳүҙән баш тарта. <ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1601138 «Башинформсвязь» злоупотребила положением на рынке] // Коммерсантъ (Уфа), № 43 (4581), 15.03.2011</ref>. 2011 йылдың июлендә Рәсәй Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәте «Башинформсвязь» йәмғиәтен «Конкуренцияны яҡлау тураһында»ғы федераль закондың 10-сы стаьяһын боҙған тип һығымта яһай, сѳнки баҙарҙа ѳҫтѳнлѳк алып барыусылар бер үк тауарға үҙ белдеге менән тѳрлѳ хаҡ ҡуя алмай<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1677834 Решение без разницы] // Коммерсантъ (Уфа), № 126 (4664), 13.07.2011</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} 6nzzwsysf7v4pq6dh897mqay994xxg9 0 129109 1300999 1300128 2026-07-14T06:45:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300999 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = '''Латыпов Сөләймән Йәнғәли улы''' |Рәсеме = |Ҡултамғаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Тыуыу датаһы = 5.03.1969 |Тыуған урыны = [[БАССР]]-ҙың [[Бөрйән районы]] [[Тимер]] ауылы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = СССР, Рәсәй |Эшмәкәрлек төрө = фельетонсы, драматург, публицист |Премиялары = |Наградалары = |Викикитапхана = }} '''Латыпов Сөләймән Йәнғәли улы''' ([[5 март]] [[1954 йыл]]) — журналист, яҙыусы. 2013 йылдан — [[Тамаша (журнал)|«Тамаша» журналының]] баш мөхәррире. 2002 йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. == Биографияһы == Сөләймән Йәнғәли улы Латыпов 1954 йылдың 5 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Тимер (Бөрйән районы)|Тимер]] ауылында тыуған<ref>https://burzyancbs.ru/node/69 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930013231/https://burzyancbs.ru/node/69 |date=2020-09-30 }}</ref>. [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлаған. Башта республика гәзиттәрендә — корреспондент, артабан «Архангельский вестник» гәзитенең баш мөхәррире ([[2012]]). [[2013 йыл]]дан алып — «Тамаша» журналының баш мөхәррире. Фельетонсы, драматург, публицист. [[Проза]] һәм [[Драма (жанр)|драматургия]] өлкәләрендә ижад итә. Башҡорт телендә 5 китап авторы. С. Латыповтың хикәйәләре «Йәштәр көстәре» ([[1987]], [[1989]]), «Бүре күҙҙәре» ([[1993]]), «Америка кейәүе — 1» ([[2000]]) коллектив йыйынтыҡтарҙа баҫылған. Авторға популярлыҡты «Көнләш, Америка, көнләш!..», «Бур бесәй», «Ҡуян менән арыҫлан», «Амазонкалар», «Күҙ йәштәре фонтаны» һәм башҡа [[Башҡортостан]] һәм [[Татарстан]] театр сәхнәләрендә ҙур уңыш менән барған пьесалары алып килә<ref>[https://burzyancbs.ru/node/69] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930013231/https://burzyancbs.ru/node/69 |date=2020-09-30 }}</ref>. Сөләймән Латыпов 24 пьеса авторҙашы<ref>[http://vpnews.ru/index398.htm]</ref>. Профессиональ яҙыусылар араһында ул — берҙән-бер фельетонсы. «[[Ҡыҙыл таң (гәзит)|Ҡыҙыл таң]]» республика гәзите биттәрендә уның рубрикаһы бар — «Сөләймән Латыповтың фельетондары» («Сәләм, ҡоҙа»). «Сит планета теле» (1984), «Оноттом» (2000) фантастик хикәйәләр авторы<ref>[https://fantlab.ru/blogarticle30479]</ref>. '''Төп әҫәрҙәре''': * Латыпов С. Й. Америка кейәүе-1: Көлкөлө хикәйәләр, мәҙәктәр/ С. Й. Латыпов. — Өфө: Китап, 2000. — 272 б. * Латыпов С. Й. Ир ҡанаты ат булыр. Эләкмәне: Хикәйәләр/ С. Й. Латыпов //Йәш көстәр — Өфө, 1989. — 145—166 биттәр. * Латыпов С. Й. Көнләш, Америка, көнләш!..: Пьесалар/ С. Й. Латыпов, Х.Ғ.Латыпова. — Өфө: Китап, 2004. — 208 б. Сөләймән Латыпов [[Талҡаҫ (күл)|Талҡас]] драматургтар семинарҙарында ([[1999]]—[[2008]]), Драматургия һәм режиссура үҙәгенең семинар-лабораторияларында ([[Өфө]]) ҡатнашып, үҙенең оҫталығын шымарта. [[2009 йыл]]да «Таков мой взгляд» ҡыҫҡа хикәйәләр конкурсында ҡатнаша<ref>[http://rud.exdat.com/docs/index-600633.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323001352/http://rud.exdat.com/docs/index-600633.html |date=2017-03-23 }}</ref>. Сөләймән Йәнғәли улы Латыпов уҡыусылары, тамашасылары, театр артистары менән йыш осраша. Пьеса яҙыу — әҙәбиәттең иң ҡатмарлы жанры. Милли драматургия артабан үҫешһен өсөн бындай аралашыуҙарҙың әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ. Үҙе етәкселек иткән гәзит-журналдарҙың йөкмәткеһе өҫтөндә арымай-талмай эшләй<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=F6a_gApnmqQ] </ref>,<ref>[https://burzyancbs.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309201415/https://burzyancbs.ru/ |date=2018-03-09 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://burzyancbs.ru/node/69] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930013231/https://burzyancbs.ru/node/69 |date=2020-09-30 }} Латипов Сулейман Янгалиевич, драматург. * [https://burzyancbs.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309201415/https://burzyancbs.ru/ |date=2018-03-09 }} «Тамаша» — Бөрйәндә. * [https://kulturarb.ru/ru/news/teatr-%D2%BB%D3%99m-dramaturg] Театр һәм драматург. * [https://www.youtube.com/watch?v=F6a_gApnmqQ] Сулейман Латыпов на БСТ, 2012 йыл. * [https://fantlab.ru/blogarticle30479] ЛАТЫПОВ Сулейман. * [http://vpnews.ru/index398.htm] Латыпов Сулейман Янгалиевич. * [http://rud.exdat.com/docs/index-600633.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323001352/http://rud.exdat.com/docs/index-600633.html |date=2017-03-23 }} Конкурс короткой прозы «Таков мой взгляд». [[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]] 2fvi5c76bpjc49wr8bkjc0ny9aeaunb 0 129715 1300960 1053850 2026-07-13T12:10:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300960 wikitext text/x-wiki {{Рәссам|имя=Василий Кандинский|изображение=Vassily-Kandinsky.jpeg|ширина=230|дата рождения=16.12.1866 (4)|дата смерти=13.12.1944|место рождения={{МР|Мәскәү}}, [[Рәсәй империяһы]]|место смерти=Нёйи-сюр-Сен, [[Франция]]|жанр=[[живописец]], [[графика|график]] и [[теоретик]] изобразительного искусства|учёба=частная студия [[Ажбе, Антон|Антона Ашбе]] ([[Мюнхен]]), [[Мюнхенская академия художеств]]}}'''Кандинский Василий Васильевич''' ([[4 декабрь]] ([[16 декабрь]]) [[1866 йыл]], [[Мәскәү]] — [[13 декабрь]] [[1944 йыл]], [[Нейи-сюр-Сен]]а, [[Франция]]) — [[Рәсәй империяһы]] рәссамы, график һәм һынлы сәнғәт теоретигы, абстракционизмға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. «Күк һыбайлы» төркөмөн булдырыусыларҙың береһе. [[Мәскәү]]ҙә тыуған, [[Одесса]]ла музыкаль һәм һынлы сәнғәт буйынса белем ала. Кандинскийҙар ғаиләһе был ҡалаға [[1871 йыл]]да күсенә. Ата-әсәһе улдарының юрист булыуын күҙаллай, Василий Васильевич Мәскәү университетының Юридик факультетын бик яҡшы тамамлай, 1893 йылда шунда уҡыта башлай, доцент ғилми дәрәжәһен ала. [[1896 йыл]]да данлыҡлы Дерпт университеты Кандинскийға профессор урынын тәҡдим итә, әммә ул баш тарта. 30 йәшендә Кандинский рәссам булырға ҡарар итә. 1895 йылда Мәскәүҙә үткәрелгән импрессионистар күргәҙмәһе йоғонтоһо, бигерәк тә Клод Моненың «Бесән кәбәне» картинаһынан алған тәьҫораттар, уны ошо ҡарарға килтерә. [[1896 йыл]]да ул [[Мюнхен]]ға күсенә һәм немец экспрессионистары менән таныша. [[Беренсе донъя һуғышы]] башланғас, Мәскәүгә ҡайта, әммә 1921 йылда ҡайтанан [[Германия]]ға юллана. Баухаузды [[Өсөнсө рейх|нацистар]] япҡандан һуң, ҡатыны менән Францияға күсенә, [[1939 йыл]]да француз гражданлығын ала. == Биографияһы == Василий Васильевич Кандинский Нерчинскийҙың каторжан вариҫтары булған сауҙагәрҙәр ғаиләһенән. Уның ҡарт өләсәһе тунгус кенәзе Гантимеровтар ҡыҙы була, ә атаһы Байкал аръяғынан (Кяхта) боронғо Кандинскийҙар нәҫеле вәкиле, уларҙың шәжәрә ебе мансиҙарҙың Кондин кенәзлеге кенәздәренә барып тоташа. Василий Кандинский Мәскәүҙә, коммерсант Василий Сильвестрович Кандинскийҙың ғаиләһендә тыуа (1832—1926). Бала сағында ата-әсәһе менән Европа илдәре һәм Рәсәй буйлап сәйәхәт итә. 1871 йылда ғаилә [[Одесса]]ла<ref>[http://our-travels.info/ost/Goroda/Ukraine/Odessa/Odessa-mem.php Доска Василию Кандинскому]</ref> төпләнә, ошонда буласаҡ рәссам гимназия тамамлай, шулай уҡ һынлы сәнғәт һәм музыка белемен ала. 1885—1893 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында уҡый (1889—1893 йылдарҙағы өҙөклөктәр менән), бында ул политик экономия һәм статистика кафедраһында профессор А. И. Чупров етәкселегендә экономика һәм хоҡуҡ белемдәрен өйрәнә. Сәләмәтлеге ҡаҡшау сәбәпле, 1889 йылда уҡыуын ташлап тора һәм 28 майҙан (9 июнь) 3 (15) июлгә тиклем Вологда губернаһы<ref>''Кандинский В. В.'' Избранные труды по теории искусства: В 2-х т. Издание второе, исправленноное и дополненное/ Под ред. Н. Б. Автономовой, Д. В. Сарабьянова, В. С. Турчина. Т. 2. 1918—1938. М.: Гилея, 2008. — С. 365—393, 427—438; (2008, тираж 1500 экз.)</ref><ref>''Северюхин Д. Я., Лейкинд О. Л.'' Художники русской эмиграции (1917—1941). Биографический словарь. Санкт-Петербург, 1994. — С. 232.</ref> өйәҙҙәре буйлап этнографик экспедицияла йөрөй. [[1893 йыл]]да Кандинский юридик факультетты тамамлай. [[1895 йыл|1895]]—[[1896 йыл|1896]] йылдарҙа Мәскәүҙә, Пименовская урамында урынлашҡан «И. Н. Кушнерёв һәм К° ширҡәте» типографияһында художество директоры булып эшләй. Рәссам карьераһын Кандинский сағыштырмаса һуңыраҡ — 30 йәшенә еткәс һайлай. [[1896 йыл]]да ул [[Мюнхен]]дә төпләнә һәм 1[[1914 йыл|914 йыл]]ға тиклем Германияла ҡала. Мюнхенда рус рәссамдары А. Г. Явленский, М. В. Верёвкина, В. Г. Бехтеев, Д. Н. Кардовский, М. В. Добужинский, И. Я. Билибин, К. С . Петров-Водкин, И. Э. Грабарь менән таныша. С [[1897 йыл]]да А. Ашбеның шәхси студияһында һынлы сәнғәткә өйрәнә<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8C,_%D0%98%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C_%D0%AD%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 И. Э. Грабарь] вспоминал об этом: ''«Он писал маленькие пейзажные этюдики, пользуясь не кистью, а мастехином, и накладывая яркими красками отдельные планчики. Получались пёстрые, никак не согласованные этюдики. Все мы относились к ним сдержанно, подшучивали между собой над этими упражнениями в „чистоте красок“. У Ашбе Кандинский также не слишком преуспевал и вообще талантами не блистал»''. //[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8C,_%D0%98%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C Грабарь И. Э.] Моя жизнь. Автомонография. М.-Л., 1937. — С. 141—142.</ref> [[1900 йыл]]да Мюнхен художество академияһына уҡырға инә, унда Франц фон Штукала белем ала. [[1901 йыл]]да Кандинский «Фаланга» художество берекмәһен ойоштора, уның эргәһендә мәктәп аса һәм шунда уҡ уҡыта. [[1900 йыл]]да Кандинский бик күп сәйәхәт итә, Төньяҡ Африка, Италия, Францияла була; [[Одесса]]ла һәм [[Мәскәү]]ҙә лә булып китә. Мәскәү рәссамдары ширҡәте күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Кандинский 1902 йылдың йәйендә Мюнтер һәм Габриэланы Мюнхен ҡалаһы янына, Альп тауҙарына үҙенең йәйге рәсем дәрестәренә саҡыра. Шулай итеп уларҙың профессиональ мөнәсәбәттәре шәхси мөнәсәбәттәргә әйләнә.{{ЫС юҡ|26|01|2017}}. [[Файл:A_Riding_Amazon.jpg|мини|230x230пкс|«Амазонка». 1911. [[Әзербайжан Милли сәнғәт музейы|Әзербайжан сәнғәт музейы]], [[Баҡы|Ба]]ҡы]] [[1910 йыл|1910]] һәм [[1912 йыл]]дарҙа шулай уҡ «Бубновый валет» һынлы сәнғәт берекмәһе күргәҙмәләрендә ҡатнаша . Был йылдарҙа ул рәсем сәнғәтендә төҫтөрҙе «ритмик» файҙаланыу новаторлыҡ концепцияһын уйлап таба. [[1909 йыл]]да Кандинский "Яңы Мюнхен әҙәби берекмәһе"н, 1911 йылда — «Күк һыбайлы» альманахын һәм төркөмөн ойоштора. Танылыу алған рәссам-экспрессионистар Франц Марк, Алексей Явленский, Марианна Верёвкина, шулай уҡ Пауль Клее уның ағзалары булып китә. Ошо уҡ ваҡытта уның тәүге шәхси күргәҙмәһе үткәрелә. [[1914 йыл]]да рәссам [[Мәскәү]]гә ҡайта. Артабанғы йылдарҙа реалистик һәм ярымабстракт картиналар, нигеҙҙә, пейзаждар өҫтөндә эшләй. 1917 йылдың 11 февралендә Нина Николаевна Андреевская менән никахҡа инә (1893—1980). [[1917 йыл]] революцияһынан һуң Кандинский йәмәғәт эштәре менән әүҙем шөғөлләнә. [[1918 йыл]]да һәйкәлдәрҙе һаҡлауҙы ойоштороуҙа, Һынлы сәнғәт музейын һәм Рәсәй художество фәндәре академияһын булдырыуҙа ҡатнаша, ВХУТЕМАС-та уҡыта һәм «Баҫҡыстар» автобиографик китабын баҫтырып сығара (М., 1918). 1918—1919 йылдарҙа ул Наркомпростың ИЗО бүлеге художество коллегияһы ағзаһы, 1919—1921 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй һатып алыу комиссияһы рәйесе, репродукциялар оҫтаханаһының ғилми консультанты һәм мөдире, [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университеты]]ның почетлы профессоры була. Кандинский шулай уҡ Рәсәй һынлы сәнғәт фәндәре академияһының вице-президенты итеп һайлана. Шул уҡ ваҡытта картиналар яҙыуын дауам итә — атап әйткәндә, быялала «Амазонка» (1918) һәм «Тауҙарҙа Амазонка» (1919) декоратив композицияларын яҙа [[1921 йыл]]д<nowiki/>ың декабрендә Кандинский Рәсәй художество фәндәре академияһының бүлексәһен асыу өсөн [[Берлин]]ға юллана. Германияла үткәрелгән Беренсе рус сәнғәте күргәҙмәһендә ҡатнаша. Шул китеүҙән Рәсәйгә кире ҡайтмай. [[Берлин]]да Василий Кандинский һынлы сәнғәттән уҡыта башлай, ә 1922 йылдың йәйенән "Баухауз"та эшләй һәм мәктәптең күренекле теоретигына әйләнә. Тиҙҙән Кандинский абстракт сәнғәт лидерҙарының береһе булараҡ донъяла танылыу ала. Был [[1928 йыл]]да рәссам немец гражданлығын ала, әммә [[1933 йыл]]да, власҡа нацистар килеү менән, Францияға эмиграциялай. 1[[1933 йыл|933]] йылдан [[1944 йыл]]ға тиклем [[Париж]]да йәшәй, интернациональ һынлы сәнғәт процесында ҡатнаша. [[1939 йыл]]да Василий Кандинский Франция гражданлығын ҡабул итә.1944 йылдың 13 декабрендә Париж ситендәге [[Нейи-сюр-Сен|Нейи-сюр-Се]]н биҫтәһендә вафат була. Париж янындағы Потю һәм Нантер коммуналарында урынлашҡан Яңы Нейи зыяратында ерләнә. == Иң яҡшы йылдары == Рәссамдың ижады сәскә атҡан осор Мюнхен һынлы сәнғәт мәктәбе эргәһендәге йәйге курстарҙа (Münchner Malschule Phalanx) уҡытҡан сағына тура килә. Уҡыусылары менән ул Фильс һәм Наб йылғалары ҡойған уйпатлыҡта урынлашған һоҡланғыс тәбиғәтле Калльмюнц (Kallmünz) ҡаласығына йыш бара. Ябай һөйләштә был ҡаланы «Оберпфальц ынйылары» тип йөрөтәләр. Бында 35 йәшлек Кандинский мәктәптәң 26 йәшлек тыңлаусыһы Габриэла Мюнтер (Münter Gabriele) менән ҡауыша . Ләкин [[1911 йыл]]да беренсе ҡатыны Анна Чемякина менән айырылышыуына ҡарамаҫтан, яңы никахты теркәргә ашыҡмайҙар. Беренсе бөтә донъя һуғышы башланғандан һуң Кандинскийҙың Рәсәйгә ҡайтып китеүенә бәйле, улар айырылыша, ләкин [[1915 йыл]]да яңынан өс айҙы бергә Стокгольмда үткәрә. Был ваҡытҡа Габриэла ысын рәссамға әйләнгән була, әммә уның картина яҙыу стиле Кандинскийҙың яҙыу манераһынан айырыла. Нацизм хөкөм һөргәндә Кандинскийҙың картиналары, «дегенератив сәнғәт» категорияһына индерелеп, күргәҙмәләргә ҡуйылмай. Уларҙың ҡайһы берҙәрен Габриэла һаҡлап ҡала. Ул ҡасандыр Василий менән йәшәгән Мурнау-ам-Штаффельзейҙағы йортонда даими йәшәй. Шунда уҡ [[1962 йыл]]да вафат була. == Иң билдәле әҫәрҙәре == {{Hider|hidden=1|title=Список работ|content-style=text-align: left;|content=* «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-81.php Синий всадник]», 1903, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-2.php Двое на лошади]», 1906, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-1.php Пестрая жизнь]», 1907, * «[http://www.artres.com/c/htm/CSearchZ.aspx?o=&Total=161&FP=1770661&E=22SIJMY9G4YUL&SID=JMGEJNTM8KHZX&Pic=27&SubE=2UNTWAYVGS0 Рок. Красная стена]», 1909, * «[http://www.guggenheim.org/new-york/collections/collection-online/artwork/1844 Синяя гора]», 1909, * «[http://russianavantgard.com/Artists/kandinsky/kandinsky_crinolines.html Дамы в кринолинах]», 1909, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-13.php Интерьер (моя столовая)]», 1909, * «[http://russianavantgard.com/Artists/kandinsky/kandinsky_boat_trip.html Озеро]», 1910, * «[http://russianavantgard.com/Artists/kandinsky/kandinsky_improvisation_vll.html Импровизация № 7]», 1910, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-16.php Этюд к „Композиции II“]», 1910, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-28.php Без названия (Первая абстрактная акварель)]», 1910, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-114.php Композиция IV]», 1911, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-115.php Композиция V]», 1911, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-170.php Импрессия III (Концерт)]», 1911, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-26.php Картина с черной аркой]», 1912, * «[http://www.guggenheim.org/new-york/collections/collection-online/artwork/1867 Картина с белой каймой]», 1913, * «[http://www.guggenheim.org/new-york/collections/collection-online/artwork/1868 Маленькие радости]», 1913, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-35.php Композиция VI]», 1913, * «[http://uploads8.wikipaintings.org/images/wassily-kandinsky/composition-vii-1913.jpg Композиция VII]», 1913, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-32.php Импровизация. Потоп]», 1913, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-101.php Фуга]», 1914, * «[http://russianavantgard.com/Artists/kandinsky/kandinsky_moscow_1.html Москва. Красная площадь]», 1916, * «[http://russianavantgard.com/Artists/kandinsky/kandinsky_moscow_zubovskaya_place.html Москва. Зубовская площадь]», около 1916, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-95.php Смутное]», 1917, * «[http://soi3.mmtel.ru/home/mastihin/Stihi0/Grey.jpg Серый овал]», 1917, * «[http://www.staratel.com/pictures/kandinskiy/pic1.htm Сумеречное]», 1917, * «[http://russianavantgard.com/Artists/kandinsky/kandinsky_white_oval.html Белый овал]», 1919, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-50.php Композиция VIII]», 1923, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-69.php В черном квадрате]», 1923, * «[http://img48.imageshack.us/img48/139/379322263czerwie324ib322281kit.jpg Желтое, красное, синее]», 1925, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-53.php Маленькая мечта в красном]», 1925, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-49.php Несколько кругов]», 1926, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-203.php Вверх]», 1929, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-56.php Нежное восхождение]», 1934, * «[http://www.guggenheim.org/new-york/collections/collection-online/artwork/1972 Доминирующая кривая]», 1936, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-57.php Композиция IX]», 1936, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-61.php Пестрый ансамбль]», 1938, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-62.php Композиция X]», 1939, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-63.php Вокруг круга]», 1940, * «[http://www.staratel.com/pictures/kandinskiy/pic17.htm Небесно-голубое]», 1940, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-71.php Различные происшествия]», 1941, * «[http://www.wassilykandinsky.ru/work-235.php Последняя акварель]», 1944,}} == Шәхси күргәҙмәһе == * 2011—2012 — «Кандинский һәм „Күк һыбайлы“», А. С. Пушкин исемендәге һынлы сәнғәт дәүләт музейы, шәхси коллекциялар бүлеге, [[Мәскәү]], 5 октябрь 2011 — 15 ғинуар 2012 йыл<ref>{{статья|автор=Балаховская Фаина.|заглавие=«Кандинский и „Синий всадник“»|ссылка=http://artchronika.ru/gorod/%C2%AB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B8-%E2%80%9C%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B2%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%E2%80%9D%C2%BB/|язык=|издание=Артхроника|тип=|год=1 октября 2011 года|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}</ref> Әлеге ваҡытта 40-ҡа яҡын эше Мюнхенда һаҡлана. (Ленбах йортондағы ҡала галереяһында). * 2016 — «Василий Кандинский һәм Рәсәй». Дәүләт рус музейы, корп Бенуа. 2016 йылдың 22 сентябре — 2016 йылдың 4 декабре. Кандинскийҙың 150 йыллығына ҡарата үткәрелгән күргәҙмә составына һынлы сәнғәте, графикаһы һәм автор эшләгән фарфор һындар менән бер рәттән оҫтаның данлыҡлы замандаштарының эштәре инә.<ref>http://www.rusmuseum.ru/benois-wing/exhibitions/wassily-kandinsky-and-russia-benois/</ref> == Хеҙмәттәре == * ''Василий Кандинский''. [http://www.graphic.org.ru/kandinskij.html#2 Сәнғәттә рухи ҡиммәттәр тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012045108/http://www.graphic.org.ru/kandinskij.html#2 |date=2008-10-12 }}. — 1910. * В. В. Кандинский (рәссам тексы). — М<span id="cxmwpg" tabindex="0">.</span>, 1918. * Über das Geistige in der Kunst. — Münch., 1912 (өлөшләтә рус телендә, «Петроградта үткәрелгән Бөтә Рәсәй рәссамдар съезы хеҙмәттәре» китабынан. Декабрь, 1911 — ғинуар,1912. — Т. 1. — [П., 1914]. — 47-76 б.). * ''Василий Кандинский'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/3567-kandinskiy-v-v-stupeni-m-izd-otdela-izobrazitelnyh-iskusstv-nar-komissariata-prosvescheniya-1918#page/1/mode/grid/zoom/1 Баҫҡыстар: Рәссам тексы.] — М., 1918. — 58. с.: ил. * Punkt und Linie zu Fläche. Beitrag zur Analyse der malerischen Elemente. — Münch.,1926 (рус телендә: К''андинский В.'' Нөктә менән һыҙыҡ [http://philologos.narod.ru/kandinsky/kandinsky-pl.htm яҫылыҡта]. — СПб.: Азбука-классика, 2005. — С. 63-232. Елена Козинаның немец теленән тәржемәһе). * ''Кандинский В. '' Сәнғәт теорияһы буйынса һайланма хеҙмәттәре, 2 томда. / Ред. коллегия һәм сост. Автономов Б-са, В. Б. Сарабьян, Турчин В. С. — 2001. — Тир. 1300 экз., өҫтәлмә тиражы 1000 дана. * ''Кандинский В. В. Сәнғәттә рухи ҡиммәттәр тураһында'' (һынлы сәнғәт) / <small>Доклад<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_(%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB) Творчество] № 8, 9, 10. 1988 г.; № 1. 1989 г.</ref> . 1911 йылда рәссам бөтә рәсәй съезы була (булмауы авторы н өсөн доклад уҡыны. </small><small>И. Кульбин).</small> == Хәтер == [[Файл:Мемориальная_табличка_Кандинскому_в_Одессе.png|справа|379x379пкс|Бюст һәм иҫтәлекле таҡтаташ Одесса]] * 1995 йылда Кандинский көндәре сиктәрендә Одессала Дерибасовский урамында рәссам йәшәгән 17-се һанлы йортта Мемориаль таҡтаташ асыла.<ref>{{Cite web|url=http://gazeta.zn.ua/SOCIETY/semya_kandinskogo_vpervye_sobralas_v_odesse.html|title=«СЕМЬЯ КАНДИНСКОГО» ВПЕРВЫЕ СОБРАЛАСЬ В ОДЕССЕ|author=|work=|date=|publisher=}}</ref> * 2007 йылда [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә йыл һайын бирелә торған Кандинский премияһы булдырыла. Еңеүсене һайлағанда төп критерий — рәссамдың үҙенең яңы эштәре менән хәҙерге заман Рәсәй сәнғәтенә ниндәй дәрәжәлә йоғонто яһай алыуы. * 2012 йылдың 6 авгусында Меркурийҙағы кратерға Киндинский исеме бирелә. * Аэрофлоттың Airbus A319(VP-BUN) самолеты «В. Кандинский» исемен йөрөтә. * 2016 йылда Мәскәүҙә Кандинский урамы барлыҡҡа килә. * 2016 йылдың 2 сентябрендә Одессаның Йондоҙҙар Аллеяһында Василий Кандинский йондоҙо барлыҡҡа килә.<ref>{{Cite web|url=http://ofam.od.ua/php/arhiv2.php?dates=2016-09-02|title=Открытие новых имен на Аллее Звезд Одессы|author=Одесский художественный музей|work=|date=|publisher=}}</ref> * Екатеринбургта Кандинский Хаус бинаһы төҙөлә. * Израилдә Кирьят ҡалаһы урамдарының береһе Василий Кандинский исемен йөрөтә. == Сығанаҡтар == * Германияла йәмәғәт тәртибен һаҡлау буйынса Имперский канцелярияла асылған Василий Кандинскийҙың шәхси эше (РГВА. Ф. 772k, Оп. 3, Д. 464). == Библиография == === Альбомдар, каталог, монография, мәҡәләләр йыйынтығы === * {{Китап|автор=Сарабьянов Дмитрий Владимирович, Автономова Наталия Борисовна.|заглавие=Василий Кандинский|место=М.|издательство=Галарт|год=1994|страниц=238|isbn=5-269-00880-7|тираж=5000}} * {{Китап|автор=Абрамов В.А.|заглавие=В.В.Кандинский в художественной жизни Одессы Документы. Материалы|ссылка=http://ofam.od.ua/pdf/kandinskiy.pdf|место=Одесса|издательство=Глас|год=1995|isbn=5-7707-6378-7}} * {{Китап|автор=Турчин Валерий Стефанович|заглавие=Кандинский в России|место=М.|издательство=Художник и книга|год=2005|страниц=448|isbn=5-9900349-1-1}} * {{Китап|автор=Альтхаус Карин, Хоберг Аннегрет, Автономова Наталия.|заглавие=Кандинский и «Синий всадник»|место=М.|издательство=Министерство культуры Российской Федерации, Издательство Государственного музея изобразительных искусств имени А. С. Пушкина, СканРус|год=2013|страниц=160|isbn=978-5-4350-0011-5}} === Мәҡәләләр === * ''Grohmann W.'' Wassily Kandinsky. Life and work. — {{N. Y.}}, 1958. * ''Рейнгардт Л.'' Абстракционизм. // Модернизм. Анализ и критика основных направлений. — М<span id="cxmw4A" tabindex="0">.</span>, 1969. — С. 101—111. * ''Schulz,Paul Otto''. Ostbauern. Köln: DuMont, 1998. — ISBN 3-7701-4159-8. * ''Азизян И. А.'' Москва В. В. Кандинского // Архитектура в истории русской культуры. — Вып. 2: Столичный город. — М<span id="cxmw5w" tabindex="0">.</span>: УРСС, 1998. — ISBN 5-88417-145-9 С. 66—71. * ''Азизян И. А.'' Концепция взаимодействия искусств и генезис диалогизма XX века (Вячеслав Иванов и Василий Кандинский) // Авангард 1910-х — 1920-х годов. Взаимодействие искусств. — М<span id="cxmw7A" tabindex="0">.</span>, 1998. * {{Мәҡәлә|автор=Автономова Наталия Борисовна|заглавие=Кандинский и художественная жизнь России начала 1910-х годов|ответственный=Составление и общая редакция Михаил Борисович Мейлаха и Дмитрий ВладимировичСарабьянов|издание=Поэзия и живопись: Сборник трудов памяти Н. И. Харджиева|место=М.|издательство=Языки русской культуры|год=2000|страницы=120—128|isbn=5-7859-0074-2}} * Baedecker. Deutschland. Verlag Karl Baedeker, 2002. — ISBN 3-8297-1004-6. * {{Мәҡәлә|автор=Абрамов В.А.|заглавие="Письмо из Мюнхена" - В. Кандинский?|ссылка=http://odessitclub.org/publications/almanac/alm_11/contents/item31.pdf|язык=русский|издание=Дерибасовская-Ришельевская|тип=альманах|год=2002|номер=11|страницы=244—252}} * ''Раппапорт А.'' [http://papardes.blogspot.com/2010/02/blog-post_09.html Кандинский в Лондоне] // [http://academia-rossica.org/en/rossica-journal/rossica-78 Rossica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110307030345/http://academia-rossica.org/en/rossica-journal/rossica-78 |date=2011-03-07 }}. — 2002. — Issue 7/8: Revelations in Colour: Dionisy & Kandinsky. Или: [http://papardes.blogspot.com/2010/02/kandinsky-in-london.html Kandinsky in London] // Idem. * ''Азизян И. А.'' Теоретическое наследие В. В. Кандинского в художественном сознании XX века // Вопросы теории архитектуры: Архитектурно-теоретическая мысль Нового и Новейшего времени / Сборник научных трудов под ред. И. А. Азизян. — М<span id="cxmw_A" tabindex="0">.</span>: КомКнига, 2006. — С. 189—249. * {{Мәҡәлә|автор=Абрамов В.А.|заглавие=Неизвестное произведение Кандинского|ссылка=http://odessitclub.org/publications/almanac/alm_27/alm_27_185-195.pdf|издание=Дерибасовская-Ришельевская|тип=альманах|год=2006|номер=27|страницы=185—195}} * ''Кожев А.'' Конкретная (объективная) живопись Кандинского (1936) // «Атеизм» и другие работы. — М<span id="cxmwAQI" tabindex="0">.</span>: Праксис, 2007. — С. 258—294. * {{Мәҡәлә|автор=Абрамов В.А.|заглавие=В. Кандинский среди других мастеров "утраченного" авангарда|ссылка=http://www.odessitclub.org/publications/almanac/alm_33/alm_33_194-202.pdf|язык=русский|издание=Дерибасовская-Ришельевская|тип=альманах|год=2008|номер=33|страницы=194—202}} * {{Мәҡәлә|автор=Балаховская Фаина Матвеевна.|заглавие=«Кандинский и „Синий всадник“»|ссылка=http://artchronika.ru/gorod/%C2%AB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B8-%E2%80%9C%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B2%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%E2%80%9D%C2%BB/|издание=Артхроника|год=1 октября 2011 года}} * ''Соколов Б. М.'' Теория беспредметного искусства у В. В. Кандинского в 1920—30-х годах. От социального пророчества к художественному мессианизму // Искусствознание. — 2012. — № 3—4. — С. 171—191. * {{Мәҡәлә|автор=Абрамов В.А.|заглавие=Неизвестный факт биографии В. Кандинского|ссылка=http://ofam.od.ua/pdf/ohm1/ohm1abramov-k.pdf|язык=русский|издание=Вісник Одеського художнього музею|тип=сборник|место=Одесса|год=2014|номер=1|страницы=84—87|isbn=978-966-8484-50-6}} * {{Мәҡәлә|автор=Абрамов В.А.|заглавие=Семья В.В. Кандинского в Одессе|ссылка=http://www.odessitclub.org/publications/almanac/alm_65/alm_65-200-219.pdf|язык=русский|издание=Дерибасовская-Ришельевская|тип=альманах|год=2016|номер=65|страницы=200—219}} == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.wassilykandinsky.ru/ Василий Кандинский: 400-ҙән ашыу картина, фотолары, биографияһы, китаптары, цитата] лары * [http://kandinsky.virtbox.ru Василий Кандинскийҙың: тормошо һәм ижады] * Кандинскийҙарҙың [http://www.kandinsky.ru шәжәрә ағасы] * [http://philologos.narod.ru/kandinsky/kandmain.htm Әҫәрҙәр исемлеге] * [http://odessa-memory.info/index.php?id=289 В.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624133533/http://odessa-memory.info/index.php?id=289 |date=2016-06-24 }} [http://odessa-memory.info/index.php?id=289 В . Кандинский «Улар Одесса тарихында эҙ ҡалдырған»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624133533/http://odessa-memory.info/index.php?id=289 |date=2016-06-24 }} биографик белешмәһендә * [http://www.tg-m.ru/articles/2-2017-55/vasilii-kandinskii-150-let-so-dnya-rozhdeniya Наталия Автономова «Василий Кандинский. Тыуыуына 150 йыл»] //«Третьяков галереяһы» журналы, #2 2017 (55) * [http://www.tg-m.ru/articles/norvegiya-rossiya-na-perekrestkakh-kultur/vasilii-kandinskii-v-norvegii Наталия Автономова". ВАСИЛИЙ КАНДИНСКИЙ НОРВЕГИЯЛА"] //«Третьяков галереяһы» журналы, махсус сығарылыш. НОРВЕГИЯ — РӘСӘЙ: МӘҘӘНИӘТТӘР САТЫНДА, 2013 [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:16 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:1866 йылда тыуғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:13 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1944 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]] 28l0po6gi27ilyzrc0q7pcg0frc66yh 0 139924 1300986 1300434 2026-07-14T03:00:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300986 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Кәкребаш]] ауыл Советы''' —[[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]]ндағы [[муниципаль берәмек]]. Административ үҙәге —  [[Кәкребаш]] ауылы. == Тарихы == «[[Башҡортостан Республикаһы]]нда муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы [[ауыл биләмәһе]] статусына эйә<ref name="RBzakon">[http://docs.cntd.ru/document/935113266 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 20.07.2005 № 211-з]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/935113265 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 21.06.2006 № 329-з]</ref><ref name="docs.cntd.ru">[http://docs.cntd.ru/document/935113261 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 29.12.2006 № 404-з]</ref>. [[2006 йыл]]да  [[Дарвин]], [[Покровка (Туймазы районы)|Покровка]] һәм [[Ташкисеү]] ауылдары [[Төмәнәк]] ауыл Советы составына  тапшырыла.«Башҡортостан Республикаһы административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәреүҙәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙе ҡайтанан үҙгәртеү һәм сиктәрҙе үҙгәртеү тураһындағы»  Башҡортостан Республикаһының Законы хәбәр итә<ref name="docs.cntd.ru"/>: {{начало цитаты}}191. Туймазы районы Кәкребаш ауыл Советының [[Дарвин]], Покровка, [[Ташкисеү]] ауылдарын [[Төмәнәк]] ауыл Советы составына тапшырып, Туймазы районы [[Кәкребаш]] һәм [[Төмәнәк]] ауыл Советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән карта схемаһына ярашлы үҙгәртергә.{{конец цитаты}}  == Халҡы == {{ Население | Какрыбашевский сельсовет (Туймазинский район) }} == Ауыл биләмәһе составы == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тораҡ пункты тибы | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = һаны | Выравнивание4 = right |%| [[Кәкребаш]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Какрыбашево | тс }} | | [[Аблай (Туймазы районы)|Аблай]] | ауыл | {{ Население | Аблаево (Туймазинский район) | тс }} | | [[Исмаил (Туймазы районы)|Исмаил]] | ауыл | {{ Население | Исмаилово (Туймазинский район) | тс }} | | [[Бәтке]] | ауыл | {{ Население | Бәтке | тс }} | | [[Туҡмаҡ-Ҡаран (Туймазы районы)|Туҡмаҡ-Ҡаран]] | ауыл | {{ Население | Туҡмаҡ-Ҡаран | тс }} | | [[Балағаскүл]] | ауыл | {{ Население | Балагач-Куль | тс }} | | [[Арҙат]] | ауыл | {{ Население | Ардатовка | тс }} }} == Билдәле шәхестәре == * [[Тимер Арыҫлан|Арыҫланов  Тимер Гәрәй у]]лы (1915 йыл 1 май — 19 март 1980) — башҡорт сатирик-шағиры, БАССР-ҙың яҙыусылар союзы ағзаһы (1942),  совет-фин һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы<ref>[http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=837 Тимер Арслан (Арсланов Тимер Гареевич)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170213163624/http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=837 |date=2017-02-13 }}</ref><ref>[http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke1/ke1-3264.htm Краткая литературная энциклопедия (КЛЭ). Арсланов Т. Г.]</ref><ref>[http://ufa-gid.com/encyclopedia/arslan1.html Энциклопедия Башкирии // Арслан Тимер]</ref>. * Хәзиев Ғәлимйән Мөхәмәтшин  улы ( 11 июль 1930) — нефть сәнәғәте совет хеҙмәткәре, ТАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1981), СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1981), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971)<ref>[http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=2225 Хазиев Галимзян Мухаметшинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170213163621/http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=2225 |date=2017-02-13 }}</ref><ref>[http://tatburneft.ru/60-let-apbr/geroi-vremeni Герой Социалистического Труда Галимзян Мухаметшинович Хазиев]  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503003511/http://tatburneft.ru/60-let-apbr/geroi-vremeni |date=2014-05-03 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} dcd6i9sqvnxctwtzcruhb7ac6ymyfy7 0 145368 1300993 1290379 2026-07-14T06:20:15Z Ziv 43132 ([[c:GR|GR]]) [[File:Turbenthal.svg]] → [[File:CHE Turbenthal COA.svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename was not changed in the language versions because Delinker did not perform the task. ([[c:c:GR]]) 1300993 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Винтертур''' ({{Lang-de|Winterthur (Bezirk)}}) — [[Швейцария|Швейцарияның Винтертур ҡалаһы округы]]. Округтың үҙәге — Винтертур ҡалаһы (Цюрих кантоны). Винтертур округы Цюрих кантоны составына ҡарай. Был округтың майҙаны 251,25 км² тәшкил итә. Округ диңгеҙ кимәленән 460 метр бейеклектә урынлашҡан. Округ Пфеффикон, Андельфинген һәм Бюлах менән сиктәш. Округта 141 382 кеше йәшәй. Халыҡ ике телдә — француз һәм немец телдәрендә һөйләшә. Округтың рәсми коды — ''0110''. Винтертур округы ҡараған Цюрих кантонында һәм Винтертур ҡалаһында бик күп музейҙар, шул иҫәптән ике художество музейы бар. Уларҙа ХIХ-ХХ быуаттарҙа ижад ителгән сәнғәт әҫәрҙәре-картиналар һәм статуялар ҡуйылған. Был ижад әҫәрҙәрен француз импрессионизмы һәм абстракционизмы йүнәлешендә эшләгән данлыҡлы рәссамдар һәм скульпторҙар эшләгән. Музейҙарҙа хәҙерге заманда эшләгән [[Швейцария]], [[Америка]], [[Италия]] рәссамдарының әҫәрҙәре лә ҡуйылған. == Округтың коммуналары == <div style="padding:1em 20px 1em 20px; color:#000000;text-align:left;"> {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse;" ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Гербы ! align="left" bgcolor="#EFEFEF" |Коммуна. ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Халыҡ<br><br><br><br><small>(2005)</small> ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Майҙаны<br><br><br><br> км² ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Рәсми код |- | align="center" |[[Файл:CHE Altikon COA.svg|41x41пкс|<div>[[Альтикон]]</div>]] |Альтикон | align="center" |623 | align="right" |7,68 | align="center" |0211 |- | align="center" |[[Файл:CHE Bertschikon COA.svg|41x41пкс|<div>[[Берчикон-Аттикон]]</div>]] |Берчикон-Аттикон | align="center" |956 | align="right" |9,64 | align="center" |0212 |- | align="center" |[[Файл:CHE Brütten COA.svg|41x41пкс|<div>[[Брюттен]]</div>]] |Брюттен | align="center" |1870 | align="right" |6,67 | align="center" |0213 |- | align="center" |[[Файл:CHE Dägerlen COA.svg|41x41пкс|<div>[[Дегерлен]]</div>]] |Дегерлен | align="center" |920 | align="right" |7,90 | align="center" |0214 |- | align="center" |[[Файл:CHE Dättlikon COA.svg|41x41пкс|<div>[[Детликон]]</div>]] |Детликон | align="center" |572 | align="right" |2,87 | align="center" |0215 |- | align="center" |[[Файл:CHE Dinhard COA.svg|41x41пкс|<div>[[Динхард]]</div>]] |Динхард | align="center" |1343 | align="right" |7,15 | align="center" |0216 |- | align="center" |[[Файл:CHE Elgg COA.svg|41x41пкс|<div>[[Эльг]]а</div>]] |Эльг | align="center" |3700 | align="right" |15,53 | align="center" |0217 |- | align="center" |[[Файл:CHE Ellikon an der Thur COA.svg|41x41пкс|<div>[[Элликон-ан-дер-Тур|Элликон-ә-де-Тур]]</div>]] |Элликон-ан-дер-Тур | align="center" |817 | align="right" |4,92 | align="center" |0218 |- | align="center" |[[Файл:CHE Elsau COA.svg|41x41пкс|<div>[[Эльзау]]</div>]] |Эльзау | align="center" |3040 | align="right" |8,06 | align="center" |0219 |- | align="center" |[[Файл:CHE Hagenbuch COA.svg|41x41пкс|<div>[[Хагенбух (Цюрих)|Хагенбух]]</div>]] |Хагенбух | align="center" |1095 | align="right" |8,17 | align="center" |0220 |- | align="center" |[[Файл:CHE Hettlingen COA.svg|41x41пкс|<div>[[Хетлинген (Цюрих)|Хетлинген]]</div>]] |Хетлинген | align="center" |2891 | align="right" |5,87 | align="center" |0221 |- | align="center" |[[Файл:CHE Hofstetten COA.svg|41x41пкс|<div>[[Хофштеттен-Эльг]]а</div>]] |Хофштеттен-Эльг | align="center" |416 | align="right" |8,85 | align="center" |0222 |- | align="center" |[[Файл:CHE Neftenbach COA.svg|41x41пкс|<div>[[Нефтенбах]]</div>]] |Нефтенбах | align="center" |4549 | align="right" |14,95 | align="center" |0223 |- | align="center" |[[Файл:Pfungen-blazon.svg|41x41пкс|<div>[[Пфунген]]ы</div>]] |Пфунген | align="center" |2642 | align="right" |4,99 | align="center" |0224 |- | align="center" |[[Файл:Rickenbach-blazon.svg|41x41пкс|<div>[[Риккенбах (Цюрих)|Риккенбах]]</div>]] |Риккенбах | align="center" |2480 | align="right" |6,03 | align="center" |0225 |- | align="center" |[[Файл:Schlatt-blazon.svg|41x41пкс|<div>[[Шлат (Цюрих)|Шлат]]</div>]] |Шлат | align="center" |649 | align="right" |9,03 | align="center" |0226 |- | align="center" |[[Файл:Seuzach-blazon.svg|41x41пкс|<div>[[Зойцах|Зойца]]</div>]] |Зойцах | align="center" |6622 | align="right" |7,56 | align="center" |0227 |- | align="center" |[[Файл:CHE Turbenthal COA.svg|41x41пкс|<div>[[Турбенталь]]</div>]] |Турбенталь | align="center" |4154 | align="right" |25,07 | align="center" |0228 |- | align="center" |[[Файл:CHE Wiesendangen COA.svg|41x41пкс|<div>[[Визенданген]]</div>]] |Визенданген | align="center" |4321 | align="right" |9,68 | align="center" |0229 |- | align="center" |[[Файл:Wappen_Winterthur.svg|41x41пкс|<div>[[Винтертур]]</div>]] |Винтертур | align="center" |92963 | align="right" |67,93 | align="center" |0230 |- | align="center" |[[Файл:CHE Zell COA.svg|41x41пкс|<div>[[Целль (Цюрих)|Целль]]</div>]] |Целль | align="center" |4759 | align="right" |12,70 | align="center" |0231 |- style="background-color:#EFEFEF;" | align="center" | |'''Йәмғеһе''' (21) | align="center" |141 382 | align="right" |251,25 | align="center" |0110 |} == Һылтанмалар == </div> [[Категория:Башҡа мәғәнәләре: булмаған мәҡәлә күрһәтелгән]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Швейцария кантондарының округтары]] chhbc4p3xvyc1k0oivouzn8tqa1macw 1300994 1300993 2026-07-14T06:22:23Z Ziv 43132 ([[c:GR|GR]]) [[File:Seuzach-blazon.svg]] → [[File:CHE Seuzach COA.svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename was not changed in the language versions because Delinker did not perform the task. ([[c:c:GR]]) 1300994 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Винтертур''' ({{Lang-de|Winterthur (Bezirk)}}) — [[Швейцария|Швейцарияның Винтертур ҡалаһы округы]]. Округтың үҙәге — Винтертур ҡалаһы (Цюрих кантоны). Винтертур округы Цюрих кантоны составына ҡарай. Был округтың майҙаны 251,25 км² тәшкил итә. Округ диңгеҙ кимәленән 460 метр бейеклектә урынлашҡан. Округ Пфеффикон, Андельфинген һәм Бюлах менән сиктәш. Округта 141 382 кеше йәшәй. Халыҡ ике телдә — француз һәм немец телдәрендә һөйләшә. Округтың рәсми коды — ''0110''. Винтертур округы ҡараған Цюрих кантонында һәм Винтертур ҡалаһында бик күп музейҙар, шул иҫәптән ике художество музейы бар. Уларҙа ХIХ-ХХ быуаттарҙа ижад ителгән сәнғәт әҫәрҙәре-картиналар һәм статуялар ҡуйылған. Был ижад әҫәрҙәрен француз импрессионизмы һәм абстракционизмы йүнәлешендә эшләгән данлыҡлы рәссамдар һәм скульпторҙар эшләгән. Музейҙарҙа хәҙерге заманда эшләгән [[Швейцария]], [[Америка]], [[Италия]] рәссамдарының әҫәрҙәре лә ҡуйылған. == Округтың коммуналары == <div style="padding:1em 20px 1em 20px; color:#000000;text-align:left;"> {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse;" ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Гербы ! align="left" bgcolor="#EFEFEF" |Коммуна. ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Халыҡ<br><br><br><br><small>(2005)</small> ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Майҙаны<br><br><br><br> км² ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Рәсми код |- | align="center" |[[Файл:CHE Altikon COA.svg|41x41пкс|<div>[[Альтикон]]</div>]] |Альтикон | align="center" |623 | align="right" |7,68 | align="center" |0211 |- | align="center" |[[Файл:CHE Bertschikon COA.svg|41x41пкс|<div>[[Берчикон-Аттикон]]</div>]] |Берчикон-Аттикон | align="center" |956 | align="right" |9,64 | align="center" |0212 |- | align="center" |[[Файл:CHE Brütten COA.svg|41x41пкс|<div>[[Брюттен]]</div>]] |Брюттен | align="center" |1870 | align="right" |6,67 | align="center" |0213 |- | align="center" |[[Файл:CHE Dägerlen COA.svg|41x41пкс|<div>[[Дегерлен]]</div>]] |Дегерлен | align="center" |920 | align="right" |7,90 | align="center" |0214 |- | align="center" |[[Файл:CHE Dättlikon COA.svg|41x41пкс|<div>[[Детликон]]</div>]] |Детликон | align="center" |572 | align="right" |2,87 | align="center" |0215 |- | align="center" |[[Файл:CHE Dinhard COA.svg|41x41пкс|<div>[[Динхард]]</div>]] |Динхард | align="center" |1343 | align="right" |7,15 | align="center" |0216 |- | align="center" |[[Файл:CHE Elgg COA.svg|41x41пкс|<div>[[Эльг]]а</div>]] |Эльг | align="center" |3700 | align="right" |15,53 | align="center" |0217 |- | align="center" |[[Файл:CHE Ellikon an der Thur COA.svg|41x41пкс|<div>[[Элликон-ан-дер-Тур|Элликон-ә-де-Тур]]</div>]] |Элликон-ан-дер-Тур | align="center" |817 | align="right" |4,92 | align="center" |0218 |- | align="center" |[[Файл:CHE Elsau COA.svg|41x41пкс|<div>[[Эльзау]]</div>]] |Эльзау | align="center" |3040 | align="right" |8,06 | align="center" |0219 |- | align="center" |[[Файл:CHE Hagenbuch COA.svg|41x41пкс|<div>[[Хагенбух (Цюрих)|Хагенбух]]</div>]] |Хагенбух | align="center" |1095 | align="right" |8,17 | align="center" |0220 |- | align="center" |[[Файл:CHE Hettlingen COA.svg|41x41пкс|<div>[[Хетлинген (Цюрих)|Хетлинген]]</div>]] |Хетлинген | align="center" |2891 | align="right" |5,87 | align="center" |0221 |- | align="center" |[[Файл:CHE Hofstetten COA.svg|41x41пкс|<div>[[Хофштеттен-Эльг]]а</div>]] |Хофштеттен-Эльг | align="center" |416 | align="right" |8,85 | align="center" |0222 |- | align="center" |[[Файл:CHE Neftenbach COA.svg|41x41пкс|<div>[[Нефтенбах]]</div>]] |Нефтенбах | align="center" |4549 | align="right" |14,95 | align="center" |0223 |- | align="center" |[[Файл:Pfungen-blazon.svg|41x41пкс|<div>[[Пфунген]]ы</div>]] |Пфунген | align="center" |2642 | align="right" |4,99 | align="center" |0224 |- | align="center" |[[Файл:Rickenbach-blazon.svg|41x41пкс|<div>[[Риккенбах (Цюрих)|Риккенбах]]</div>]] |Риккенбах | align="center" |2480 | align="right" |6,03 | align="center" |0225 |- | align="center" |[[Файл:Schlatt-blazon.svg|41x41пкс|<div>[[Шлат (Цюрих)|Шлат]]</div>]] |Шлат | align="center" |649 | align="right" |9,03 | align="center" |0226 |- | align="center" |[[Файл:CHE Seuzach COA.svg|41x41пкс|<div>[[Зойцах|Зойца]]</div>]] |Зойцах | align="center" |6622 | align="right" |7,56 | align="center" |0227 |- | align="center" |[[Файл:CHE Turbenthal COA.svg|41x41пкс|<div>[[Турбенталь]]</div>]] |Турбенталь | align="center" |4154 | align="right" |25,07 | align="center" |0228 |- | align="center" |[[Файл:CHE Wiesendangen COA.svg|41x41пкс|<div>[[Визенданген]]</div>]] |Визенданген | align="center" |4321 | align="right" |9,68 | align="center" |0229 |- | align="center" |[[Файл:Wappen_Winterthur.svg|41x41пкс|<div>[[Винтертур]]</div>]] |Винтертур | align="center" |92963 | align="right" |67,93 | align="center" |0230 |- | align="center" |[[Файл:CHE Zell COA.svg|41x41пкс|<div>[[Целль (Цюрих)|Целль]]</div>]] |Целль | align="center" |4759 | align="right" |12,70 | align="center" |0231 |- style="background-color:#EFEFEF;" | align="center" | |'''Йәмғеһе''' (21) | align="center" |141 382 | align="right" |251,25 | align="center" |0110 |} == Һылтанмалар == </div> [[Категория:Башҡа мәғәнәләре: булмаған мәҡәлә күрһәтелгән]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Швейцария кантондарының округтары]] ketv5aqhjp118g0t1w7fpygj7hmwwm2 1300995 1300994 2026-07-14T06:27:58Z Ziv 43132 ([[c:GR|GR]]) [[File:Schlatt-blazon.svg]] → [[File:CHE Schlatt COA.svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename was not changed in the language versions because Delinker did not perform the task. ([[c:c:GR]]) 1300995 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Винтертур''' ({{Lang-de|Winterthur (Bezirk)}}) — [[Швейцария|Швейцарияның Винтертур ҡалаһы округы]]. Округтың үҙәге — Винтертур ҡалаһы (Цюрих кантоны). Винтертур округы Цюрих кантоны составына ҡарай. Был округтың майҙаны 251,25 км² тәшкил итә. Округ диңгеҙ кимәленән 460 метр бейеклектә урынлашҡан. Округ Пфеффикон, Андельфинген һәм Бюлах менән сиктәш. Округта 141 382 кеше йәшәй. Халыҡ ике телдә — француз һәм немец телдәрендә һөйләшә. Округтың рәсми коды — ''0110''. Винтертур округы ҡараған Цюрих кантонында һәм Винтертур ҡалаһында бик күп музейҙар, шул иҫәптән ике художество музейы бар. Уларҙа ХIХ-ХХ быуаттарҙа ижад ителгән сәнғәт әҫәрҙәре-картиналар һәм статуялар ҡуйылған. Был ижад әҫәрҙәрен француз импрессионизмы һәм абстракционизмы йүнәлешендә эшләгән данлыҡлы рәссамдар һәм скульпторҙар эшләгән. Музейҙарҙа хәҙерге заманда эшләгән [[Швейцария]], [[Америка]], [[Италия]] рәссамдарының әҫәрҙәре лә ҡуйылған. == Округтың коммуналары == <div style="padding:1em 20px 1em 20px; color:#000000;text-align:left;"> {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse;" ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Гербы ! align="left" bgcolor="#EFEFEF" |Коммуна. ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Халыҡ<br><br><br><br><small>(2005)</small> ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Майҙаны<br><br><br><br> км² ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Рәсми код |- | align="center" |[[Файл:CHE Altikon COA.svg|41x41пкс|<div>[[Альтикон]]</div>]] |Альтикон | align="center" |623 | align="right" |7,68 | align="center" |0211 |- | align="center" |[[Файл:CHE Bertschikon COA.svg|41x41пкс|<div>[[Берчикон-Аттикон]]</div>]] |Берчикон-Аттикон | align="center" |956 | align="right" |9,64 | align="center" |0212 |- | align="center" |[[Файл:CHE Brütten COA.svg|41x41пкс|<div>[[Брюттен]]</div>]] |Брюттен | align="center" |1870 | align="right" |6,67 | align="center" |0213 |- | align="center" |[[Файл:CHE Dägerlen COA.svg|41x41пкс|<div>[[Дегерлен]]</div>]] |Дегерлен | align="center" |920 | align="right" |7,90 | align="center" |0214 |- | align="center" |[[Файл:CHE Dättlikon COA.svg|41x41пкс|<div>[[Детликон]]</div>]] |Детликон | align="center" |572 | align="right" |2,87 | align="center" |0215 |- | align="center" |[[Файл:CHE Dinhard COA.svg|41x41пкс|<div>[[Динхард]]</div>]] |Динхард | align="center" |1343 | align="right" |7,15 | align="center" |0216 |- | align="center" |[[Файл:CHE Elgg COA.svg|41x41пкс|<div>[[Эльг]]а</div>]] |Эльг | align="center" |3700 | align="right" |15,53 | align="center" |0217 |- | align="center" |[[Файл:CHE Ellikon an der Thur COA.svg|41x41пкс|<div>[[Элликон-ан-дер-Тур|Элликон-ә-де-Тур]]</div>]] |Элликон-ан-дер-Тур | align="center" |817 | align="right" |4,92 | align="center" |0218 |- | align="center" |[[Файл:CHE Elsau COA.svg|41x41пкс|<div>[[Эльзау]]</div>]] |Эльзау | align="center" |3040 | align="right" |8,06 | align="center" |0219 |- | align="center" |[[Файл:CHE Hagenbuch COA.svg|41x41пкс|<div>[[Хагенбух (Цюрих)|Хагенбух]]</div>]] |Хагенбух | align="center" |1095 | align="right" |8,17 | align="center" |0220 |- | align="center" |[[Файл:CHE Hettlingen COA.svg|41x41пкс|<div>[[Хетлинген (Цюрих)|Хетлинген]]</div>]] |Хетлинген | align="center" |2891 | align="right" |5,87 | align="center" |0221 |- | align="center" |[[Файл:CHE Hofstetten COA.svg|41x41пкс|<div>[[Хофштеттен-Эльг]]а</div>]] |Хофштеттен-Эльг | align="center" |416 | align="right" |8,85 | align="center" |0222 |- | align="center" |[[Файл:CHE Neftenbach COA.svg|41x41пкс|<div>[[Нефтенбах]]</div>]] |Нефтенбах | align="center" |4549 | align="right" |14,95 | align="center" |0223 |- | align="center" |[[Файл:Pfungen-blazon.svg|41x41пкс|<div>[[Пфунген]]ы</div>]] |Пфунген | align="center" |2642 | align="right" |4,99 | align="center" |0224 |- | align="center" |[[Файл:Rickenbach-blazon.svg|41x41пкс|<div>[[Риккенбах (Цюрих)|Риккенбах]]</div>]] |Риккенбах | align="center" |2480 | align="right" |6,03 | align="center" |0225 |- | align="center" |[[Файл:CHE Schlatt COA.svg|41x41пкс|<div>[[Шлат (Цюрих)|Шлат]]</div>]] |Шлат | align="center" |649 | align="right" |9,03 | align="center" |0226 |- | align="center" |[[Файл:CHE Seuzach COA.svg|41x41пкс|<div>[[Зойцах|Зойца]]</div>]] |Зойцах | align="center" |6622 | align="right" |7,56 | align="center" |0227 |- | align="center" |[[Файл:CHE Turbenthal COA.svg|41x41пкс|<div>[[Турбенталь]]</div>]] |Турбенталь | align="center" |4154 | align="right" |25,07 | align="center" |0228 |- | align="center" |[[Файл:CHE Wiesendangen COA.svg|41x41пкс|<div>[[Визенданген]]</div>]] |Визенданген | align="center" |4321 | align="right" |9,68 | align="center" |0229 |- | align="center" |[[Файл:Wappen_Winterthur.svg|41x41пкс|<div>[[Винтертур]]</div>]] |Винтертур | align="center" |92963 | align="right" |67,93 | align="center" |0230 |- | align="center" |[[Файл:CHE Zell COA.svg|41x41пкс|<div>[[Целль (Цюрих)|Целль]]</div>]] |Целль | align="center" |4759 | align="right" |12,70 | align="center" |0231 |- style="background-color:#EFEFEF;" | align="center" | |'''Йәмғеһе''' (21) | align="center" |141 382 | align="right" |251,25 | align="center" |0110 |} == Һылтанмалар == </div> [[Категория:Башҡа мәғәнәләре: булмаған мәҡәлә күрһәтелгән]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Швейцария кантондарының округтары]] 7wl4dn8aejxvieat27lit0h2t8u978e 1300997 1300995 2026-07-14T06:38:02Z Ziv 43132 ([[c:GR|GR]]) [[File:Rickenbach-blazon.svg]] → [[File:CHE Rickenbach COA.svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename was not changed in the language versions because Delinker did not perform the task. ([[c:c:GR]]) 1300997 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Винтертур''' ({{Lang-de|Winterthur (Bezirk)}}) — [[Швейцария|Швейцарияның Винтертур ҡалаһы округы]]. Округтың үҙәге — Винтертур ҡалаһы (Цюрих кантоны). Винтертур округы Цюрих кантоны составына ҡарай. Был округтың майҙаны 251,25 км² тәшкил итә. Округ диңгеҙ кимәленән 460 метр бейеклектә урынлашҡан. Округ Пфеффикон, Андельфинген һәм Бюлах менән сиктәш. Округта 141 382 кеше йәшәй. Халыҡ ике телдә — француз һәм немец телдәрендә һөйләшә. Округтың рәсми коды — ''0110''. Винтертур округы ҡараған Цюрих кантонында һәм Винтертур ҡалаһында бик күп музейҙар, шул иҫәптән ике художество музейы бар. Уларҙа ХIХ-ХХ быуаттарҙа ижад ителгән сәнғәт әҫәрҙәре-картиналар һәм статуялар ҡуйылған. Был ижад әҫәрҙәрен француз импрессионизмы һәм абстракционизмы йүнәлешендә эшләгән данлыҡлы рәссамдар һәм скульпторҙар эшләгән. Музейҙарҙа хәҙерге заманда эшләгән [[Швейцария]], [[Америка]], [[Италия]] рәссамдарының әҫәрҙәре лә ҡуйылған. == Округтың коммуналары == <div style="padding:1em 20px 1em 20px; color:#000000;text-align:left;"> {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse;" ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Гербы ! align="left" bgcolor="#EFEFEF" |Коммуна. ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Халыҡ<br><br><br><br><small>(2005)</small> ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Майҙаны<br><br><br><br> км² ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Рәсми код |- | align="center" |[[Файл:CHE Altikon COA.svg|41x41пкс|<div>[[Альтикон]]</div>]] |Альтикон | align="center" |623 | align="right" |7,68 | align="center" |0211 |- | align="center" |[[Файл:CHE Bertschikon COA.svg|41x41пкс|<div>[[Берчикон-Аттикон]]</div>]] |Берчикон-Аттикон | align="center" |956 | align="right" |9,64 | align="center" |0212 |- | align="center" |[[Файл:CHE Brütten COA.svg|41x41пкс|<div>[[Брюттен]]</div>]] |Брюттен | align="center" |1870 | align="right" |6,67 | align="center" |0213 |- | align="center" |[[Файл:CHE Dägerlen COA.svg|41x41пкс|<div>[[Дегерлен]]</div>]] |Дегерлен | align="center" |920 | align="right" |7,90 | align="center" |0214 |- | align="center" |[[Файл:CHE Dättlikon COA.svg|41x41пкс|<div>[[Детликон]]</div>]] |Детликон | align="center" |572 | align="right" |2,87 | align="center" |0215 |- | align="center" |[[Файл:CHE Dinhard COA.svg|41x41пкс|<div>[[Динхард]]</div>]] |Динхард | align="center" |1343 | align="right" |7,15 | align="center" |0216 |- | align="center" |[[Файл:CHE Elgg COA.svg|41x41пкс|<div>[[Эльг]]а</div>]] |Эльг | align="center" |3700 | align="right" |15,53 | align="center" |0217 |- | align="center" |[[Файл:CHE Ellikon an der Thur COA.svg|41x41пкс|<div>[[Элликон-ан-дер-Тур|Элликон-ә-де-Тур]]</div>]] |Элликон-ан-дер-Тур | align="center" |817 | align="right" |4,92 | align="center" |0218 |- | align="center" |[[Файл:CHE Elsau COA.svg|41x41пкс|<div>[[Эльзау]]</div>]] |Эльзау | align="center" |3040 | align="right" |8,06 | align="center" |0219 |- | align="center" |[[Файл:CHE Hagenbuch COA.svg|41x41пкс|<div>[[Хагенбух (Цюрих)|Хагенбух]]</div>]] |Хагенбух | align="center" |1095 | align="right" |8,17 | align="center" |0220 |- | align="center" |[[Файл:CHE Hettlingen COA.svg|41x41пкс|<div>[[Хетлинген (Цюрих)|Хетлинген]]</div>]] |Хетлинген | align="center" |2891 | align="right" |5,87 | align="center" |0221 |- | align="center" |[[Файл:CHE Hofstetten COA.svg|41x41пкс|<div>[[Хофштеттен-Эльг]]а</div>]] |Хофштеттен-Эльг | align="center" |416 | align="right" |8,85 | align="center" |0222 |- | align="center" |[[Файл:CHE Neftenbach COA.svg|41x41пкс|<div>[[Нефтенбах]]</div>]] |Нефтенбах | align="center" |4549 | align="right" |14,95 | align="center" |0223 |- | align="center" |[[Файл:Pfungen-blazon.svg|41x41пкс|<div>[[Пфунген]]ы</div>]] |Пфунген | align="center" |2642 | align="right" |4,99 | align="center" |0224 |- | align="center" |[[Файл:CHE Rickenbach COA.svg|41x41пкс|<div>[[Риккенбах (Цюрих)|Риккенбах]]</div>]] |Риккенбах | align="center" |2480 | align="right" |6,03 | align="center" |0225 |- | align="center" |[[Файл:CHE Schlatt COA.svg|41x41пкс|<div>[[Шлат (Цюрих)|Шлат]]</div>]] |Шлат | align="center" |649 | align="right" |9,03 | align="center" |0226 |- | align="center" |[[Файл:CHE Seuzach COA.svg|41x41пкс|<div>[[Зойцах|Зойца]]</div>]] |Зойцах | align="center" |6622 | align="right" |7,56 | align="center" |0227 |- | align="center" |[[Файл:CHE Turbenthal COA.svg|41x41пкс|<div>[[Турбенталь]]</div>]] |Турбенталь | align="center" |4154 | align="right" |25,07 | align="center" |0228 |- | align="center" |[[Файл:CHE Wiesendangen COA.svg|41x41пкс|<div>[[Визенданген]]</div>]] |Визенданген | align="center" |4321 | align="right" |9,68 | align="center" |0229 |- | align="center" |[[Файл:Wappen_Winterthur.svg|41x41пкс|<div>[[Винтертур]]</div>]] |Винтертур | align="center" |92963 | align="right" |67,93 | align="center" |0230 |- | align="center" |[[Файл:CHE Zell COA.svg|41x41пкс|<div>[[Целль (Цюрих)|Целль]]</div>]] |Целль | align="center" |4759 | align="right" |12,70 | align="center" |0231 |- style="background-color:#EFEFEF;" | align="center" | |'''Йәмғеһе''' (21) | align="center" |141 382 | align="right" |251,25 | align="center" |0110 |} == Һылтанмалар == </div> [[Категория:Башҡа мәғәнәләре: булмаған мәҡәлә күрһәтелгән]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Швейцария кантондарының округтары]] ao2g3970o3nz22s7bk5533rumjpivd6 1300998 1300997 2026-07-14T06:40:20Z Ziv 43132 ([[c:GR|GR]]) [[File:Pfungen-blazon.svg]] → [[File:CHE Pfungen COA.svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename was not changed in the language versions because Delinker did not perform the task. ([[c:c:GR]]) 1300998 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Винтертур''' ({{Lang-de|Winterthur (Bezirk)}}) — [[Швейцария|Швейцарияның Винтертур ҡалаһы округы]]. Округтың үҙәге — Винтертур ҡалаһы (Цюрих кантоны). Винтертур округы Цюрих кантоны составына ҡарай. Был округтың майҙаны 251,25 км² тәшкил итә. Округ диңгеҙ кимәленән 460 метр бейеклектә урынлашҡан. Округ Пфеффикон, Андельфинген һәм Бюлах менән сиктәш. Округта 141 382 кеше йәшәй. Халыҡ ике телдә — француз һәм немец телдәрендә һөйләшә. Округтың рәсми коды — ''0110''. Винтертур округы ҡараған Цюрих кантонында һәм Винтертур ҡалаһында бик күп музейҙар, шул иҫәптән ике художество музейы бар. Уларҙа ХIХ-ХХ быуаттарҙа ижад ителгән сәнғәт әҫәрҙәре-картиналар һәм статуялар ҡуйылған. Был ижад әҫәрҙәрен француз импрессионизмы һәм абстракционизмы йүнәлешендә эшләгән данлыҡлы рәссамдар һәм скульпторҙар эшләгән. Музейҙарҙа хәҙерге заманда эшләгән [[Швейцария]], [[Америка]], [[Италия]] рәссамдарының әҫәрҙәре лә ҡуйылған. == Округтың коммуналары == <div style="padding:1em 20px 1em 20px; color:#000000;text-align:left;"> {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse;" ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Гербы ! align="left" bgcolor="#EFEFEF" |Коммуна. ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Халыҡ<br><br><br><br><small>(2005)</small> ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Майҙаны<br><br><br><br> км² ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Рәсми код |- | align="center" |[[Файл:CHE Altikon COA.svg|41x41пкс|<div>[[Альтикон]]</div>]] |Альтикон | align="center" |623 | align="right" |7,68 | align="center" |0211 |- | align="center" |[[Файл:CHE Bertschikon COA.svg|41x41пкс|<div>[[Берчикон-Аттикон]]</div>]] |Берчикон-Аттикон | align="center" |956 | align="right" |9,64 | align="center" |0212 |- | align="center" |[[Файл:CHE Brütten COA.svg|41x41пкс|<div>[[Брюттен]]</div>]] |Брюттен | align="center" |1870 | align="right" |6,67 | align="center" |0213 |- | align="center" |[[Файл:CHE Dägerlen COA.svg|41x41пкс|<div>[[Дегерлен]]</div>]] |Дегерлен | align="center" |920 | align="right" |7,90 | align="center" |0214 |- | align="center" |[[Файл:CHE Dättlikon COA.svg|41x41пкс|<div>[[Детликон]]</div>]] |Детликон | align="center" |572 | align="right" |2,87 | align="center" |0215 |- | align="center" |[[Файл:CHE Dinhard COA.svg|41x41пкс|<div>[[Динхард]]</div>]] |Динхард | align="center" |1343 | align="right" |7,15 | align="center" |0216 |- | align="center" |[[Файл:CHE Elgg COA.svg|41x41пкс|<div>[[Эльг]]а</div>]] |Эльг | align="center" |3700 | align="right" |15,53 | align="center" |0217 |- | align="center" |[[Файл:CHE Ellikon an der Thur COA.svg|41x41пкс|<div>[[Элликон-ан-дер-Тур|Элликон-ә-де-Тур]]</div>]] |Элликон-ан-дер-Тур | align="center" |817 | align="right" |4,92 | align="center" |0218 |- | align="center" |[[Файл:CHE Elsau COA.svg|41x41пкс|<div>[[Эльзау]]</div>]] |Эльзау | align="center" |3040 | align="right" |8,06 | align="center" |0219 |- | align="center" |[[Файл:CHE Hagenbuch COA.svg|41x41пкс|<div>[[Хагенбух (Цюрих)|Хагенбух]]</div>]] |Хагенбух | align="center" |1095 | align="right" |8,17 | align="center" |0220 |- | align="center" |[[Файл:CHE Hettlingen COA.svg|41x41пкс|<div>[[Хетлинген (Цюрих)|Хетлинген]]</div>]] |Хетлинген | align="center" |2891 | align="right" |5,87 | align="center" |0221 |- | align="center" |[[Файл:CHE Hofstetten COA.svg|41x41пкс|<div>[[Хофштеттен-Эльг]]а</div>]] |Хофштеттен-Эльг | align="center" |416 | align="right" |8,85 | align="center" |0222 |- | align="center" |[[Файл:CHE Neftenbach COA.svg|41x41пкс|<div>[[Нефтенбах]]</div>]] |Нефтенбах | align="center" |4549 | align="right" |14,95 | align="center" |0223 |- | align="center" |[[Файл:CHE Pfungen COA.svg|41x41пкс|<div>[[Пфунген]]ы</div>]] |Пфунген | align="center" |2642 | align="right" |4,99 | align="center" |0224 |- | align="center" |[[Файл:CHE Rickenbach COA.svg|41x41пкс|<div>[[Риккенбах (Цюрих)|Риккенбах]]</div>]] |Риккенбах | align="center" |2480 | align="right" |6,03 | align="center" |0225 |- | align="center" |[[Файл:CHE Schlatt COA.svg|41x41пкс|<div>[[Шлат (Цюрих)|Шлат]]</div>]] |Шлат | align="center" |649 | align="right" |9,03 | align="center" |0226 |- | align="center" |[[Файл:CHE Seuzach COA.svg|41x41пкс|<div>[[Зойцах|Зойца]]</div>]] |Зойцах | align="center" |6622 | align="right" |7,56 | align="center" |0227 |- | align="center" |[[Файл:CHE Turbenthal COA.svg|41x41пкс|<div>[[Турбенталь]]</div>]] |Турбенталь | align="center" |4154 | align="right" |25,07 | align="center" |0228 |- | align="center" |[[Файл:CHE Wiesendangen COA.svg|41x41пкс|<div>[[Визенданген]]</div>]] |Визенданген | align="center" |4321 | align="right" |9,68 | align="center" |0229 |- | align="center" |[[Файл:Wappen_Winterthur.svg|41x41пкс|<div>[[Винтертур]]</div>]] |Винтертур | align="center" |92963 | align="right" |67,93 | align="center" |0230 |- | align="center" |[[Файл:CHE Zell COA.svg|41x41пкс|<div>[[Целль (Цюрих)|Целль]]</div>]] |Целль | align="center" |4759 | align="right" |12,70 | align="center" |0231 |- style="background-color:#EFEFEF;" | align="center" | |'''Йәмғеһе''' (21) | align="center" |141 382 | align="right" |251,25 | align="center" |0110 |} == Һылтанмалар == </div> [[Категория:Башҡа мәғәнәләре: булмаған мәҡәлә күрһәтелгән]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Швейцария кантондарының округтары]] ovurpdddpd6cgs9i05ivtjdnhos6h8y 0 146305 1300970 1054115 2026-07-13T16:50:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300970 wikitext text/x-wiki {{ТП|статус=Город|русское название=Кируна|оригинальное название={{lang-sv|Kiruna}}|страна=Швеция|изображение=Kiruna centrum.jpg|герб=Kiruna vapen.svg|флаг=|ширина герба=|ширина флага=|lat_dir=N|lat_deg=67|lat_min=51|lat_sec=|lon_dir=E|lon_deg=20|lon_min=13|lon_sec=|CoordAddon=|CoordScale=|вид региона=Административное деление Швеции{{!}}Лен|регион=Норрботтен (лен){{!}}Норрботтен|регион в таблице=Норрботтен (лен){{!}}Норрботтен|вид района=|район=|район в таблице=|внутреннее деление=|вид главы=Мэр|глава=Kenneth Stålnacke|дата основания=|первое упоминание=|прежние имена=|статус с=1948|площадь=15,92|вид высоты=|высота центра НП=|климат=|официальный язык=шведский язык{{!}}шведский{{ъъ}}; официальные языки меньшинств — <!--в алфавитном порядке-->{{хх}}меянкиели{{ъъ}}, {{хх}}саамские языки{{!}}саамский{{ъъ}}, {{хх}}финский язык{{!}}финский|официальный язык-ref=|население=23 099|год переписи=2009|плотность=1,140|агломерация=|национальный состав=|конфессиональный состав=|этнохороним=|часовой пояс=+1|DST=есть|телефонный код=|почтовый индекс=|почтовые индексы=|автомобильный код=|вид идентификатора=|цифровой идентификатор=|категория в Commons=Kiruna|сайт=http://kiruna.se|язык сайта=|язык сайта 2=|язык сайта 3=|язык сайта 4=|язык сайта 5=|add1n=[[Провинции Швеции|Провинция]]|add1=[[Лаппланд (провинция)|Лаппланд]]|add2n=|add2=|add3n=|add3=}} '''Кируна''' ({{Lang-sv|Kiruna}}) — [[Швеция|Швецияның]] иң төньяҡ ҡалаһы. Швед Лапландияһында, Норрботтен ленаһында урынлашҡан, бер исемле коммунаның баш ҡалаһы. Иң бай тимер мәғдә сығарған урын<ref>{{Китап|автор=|заглавие=Малая советская энциклопедия|ответственный=|издание=2|место=Москва|издательство=|год=1937|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref>. == Тарихы == === Исеменең килеп сығышы === Исеме саам теленән килгән, ''Giron'',- ул «аҡ ҡош» тигәнде аңлата. Был ҡош шулай уҡ алхимик [[тимер]] билдәһе менән бергә Кируна ҡалаһы гербында урынлашҡан. Билдә ҡаланың руда табыу сәнәғәтен символлаштыра. [[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]] == Географияһы == [[1948 йыл]]да Кируна ҡала статусын ала. [[Төньяҡ поляр түңәрәк|Поляр түңәрәгенән]] 145 км алыҫлыҡта урынлашҡас, Кируна 30 майҙан алып 15 июлгә тиклем поляр көнөнә инә, ә поляр төндәр декабрҙән ғинуарға тиклем булалар. Кируна [[Финляндия]] һәм [[Норвегия]] менән сиктәш. === Климат === Кируна төньяҡҡа 145 километр алыҫлығында [[Төньяҡ поляр түңәрәк|төньяҡ поляр түңәрәгендә]] урынлашҡан. Субарктик климатлы, унда ҡыҫҡа һыуыҡ йәйҙәр һәм оҙон һыуыҡ ҡыштар, әммә ҡала климаты, ҡаланы ураған урманға ҡарағанда күпкә йомшағыраҡ. Ҡар ҡатламы, ҡағиҙә булараҡ, октябрҙән алып май уртаһына тиклем ята, әммә ҡар яуыуы теләһә ҡайһы ваҡытта килеп сығыуы мөмкин. [[Поляр көн]]ө 30 майҙан 15 июлгә тиклем бара, ҡояш майҙың башынан августың аҙағына тиклем даими яҡтырта. Поляр төнө декабрҙең башынан алып, ғинуарҙың аҙағына тиклем һуҙыла, уның теүәл сиктәре урын топографияһы менән бәйле. Был ваҡытта көндөҙгө яҡтылыҡты бер нисә сәғәтлек еңерҙә генә күрергә була. Ҡышҡыһын тепература Цельсий буйынса 40 градусҡа нулдән түбән төшә. Поляр көнө ваҡытында температура Цельсия буйынса 25 градустан аша күтәрелеүе мөмкин. {{Климат города |Ширина=auto |Город_род=Кируна |Источник=[http://www.smhi.se/cmp/jsp/polopoly.jsp?d=8046&a=22371&l=sv SMHI] | Янв_ср=-13.9 | Янв_ср_осад=30.1 | Фев_ср=-12.4 | Фев_ср_осад=25.4 | Мар_ср=-8.7 | Мар_ср_осад=26.2 | Апр_ср=-3.2 | Апр_ср_осад=26.9 | Май_ср=3.4 | Май_ср_осад=33.6 | Июн_ср=9.6 | Июн_ср_осад=48.5 | Июл_ср=12.0 | Июл_ср_осад=86.1 | Авг_ср=9.8 | Авг_ср_осад=73.6 | Сен_ср=4.6 | Сен_ср_осад=49.3 | Окт_ср=-1.4 | Окт_ср_осад=47 | Ноя_ср=-8.1 | Ноя_ср_осад=41.5 | Дек_ср=-11.9 | Дек_ср_осад=34.0 | Год_ср=-1.7 | Год_ср_осад=522.1 | Янв_ср_мин=-21.9 | Янв_ср_макс=-11.1 | Фев_ср_мин=-20.1 | Фев_ср_макс=-8.9 | Мар_ср_мин=-18.4 | Мар_ср_макс=-4.8 | Апр_ср_мин=-9.3 | Апр_ср_макс=-0.9 | Май_ср_мин=-1.9 | Май_ср_макс=8.1 | Июн_ср_мин=5.1 | Июн_ср_макс=14.8 | Июл_ср_мин=7.0 | Июл_ср_макс=17.9 | Авг_ср_мин=5.4 | Авг_ср_макс=14.8 | Сен_ср_мин=0.5 | Сен_ср_макс=9.7 | Окт_ср_мин=-10.8 | Окт_ср_макс=-2.1 | Ноя_ср_мин=-13.4 | Ноя_ср_макс=-6.7 | Дек_ср_мин=-19.9 | Дек_ср_макс=-8.9 | Год_ср_мин=-8.1 | Год_ср_макс=1.8 |}} == Иҡтисады == Кируна илдә иң ҙур тимер етештереүселәренең береһе булып тора. Был ҡала эргәһендә ҙур тимер ятҡылыҡтары булыу менән бәйле. Ҡалала йыл һайын 85 миллион тирәһе тимер мәғдә алына. Көн һайын алты Эйфель башняһын төҙөүгә етерлек мәғдә алына. Иң ҙур мәғдә алыусы компания — LKAB (Kiirunavaara Luossavaara Aktiebolag) — 1980 йылда нигеҙләнгән хөкүмәттең швед таш сығарыу концерны. Компанияның штаб — квартираһы Лулео ҡалаһында урынлашҡан. LKAB продукцияһы етештереү ҡеүәте 28 миллион тонна мәғдә тәшкил итә (гранулалар, тимер руда ыуаҡтары һәм башҡа мәтдәләр). LKAB сайтындағы мәғлүмәткә ярашлы, компанияла 4229 кеше эшләй, уларҙың 2109 эшсе — Кирунала (2013 йылдың 31 декабренә ҡарата мәғлүмәт). 2000 йылда компанияның производствоға инвестициялары 30 миллиардтан арта. Кирунда уртаҡ эшсенең брутто — эш хаҡы 29 мең крон тирәһе тәшкил итә (30 % ваҡытында). == Халҡы == Кируна халҡы 23 мең кеше тәшкил итә (2015 йылдың мартының ҡарата мәғлүмәт буйынса), уларҙың араһында яҡынса 900 кеше саамдар. == Транспорты == Кирунала аэропорт бар. Ҡала аша Мальмбананға тимер юл тармағы үтә. [[Стокгольм]] менән пассажирҙар бәйләнеше бар (Лулео аша) (2 төнгө поезд) һәм [[Норвегия]]ла Нарвик менән (3 поезд), Нарвикка тимер юл линияһы — иң көсөргөнешле йөк ташыу скандинав тармаҡтарының береһе. == Иҫтәлекле урындары == Юккасъярви ҡасабаһында Кирунанан көнсығышҡа 17 км алыҫлыҡта боҙ ҡунаҡхана бар, ул тулыһынса боҙҙан төҙөлгән һәм йыл һайын реконструкциялана. Кируна сиркәүе (Лулео епархияһына бәйләнешле) — Швецияның иң ҙур ағас ҡаралтыларының береһе. Бина готика стилендә, ә алтары модерн стилендә төҙөлгән [[1909 йыл]]дан алып [[1912 йыл]]ға тиклем архитектор Викман Густав проекты буйынса төҙөлгән. Сиркәү Щвецияла иң иҫ киткес милли — романтик архитектура өлгөһө тип һанала. Төҙөлөштә америка ағас архитектураһының билдәләре, Норвегияның каркаслы сиркәу архитектураһы һәм саам ағас өйҙәренең йоғонтоһо күренә. Сиркәүҙе биҙәүҙә принц Евгений ҡатнаша, ул алтарь һурәттәрен яҙған, шулай уҡ бинаның фасадының рельефын Кристиан Эрикссон эшләгән. == Билдәле кешеләре == * [[Бёрье Сальминг|Сальминг Берье Андерс]] ([[1953 йыл]]) — швед хоккейсыһы, Швеция йыйылма командаһының һәм [[Милли хоккей лигаһы|МХЛ]] Торонто Лифс Мейпл һәм Детройт Ред Уингз клубы уйынсыһы. == Туғанлашҡан ҡалалар == * {{Флаг России}} [[Архангельск]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]. * {{Флаг Норвегии}} Нарвик, [[Норвегия]]. * {{Флаг Финляндии}} Рованиеми, [[Финляндия]]. == Галереяһы == <gallery> Файл:Kiruna church.jpg|[[Церковь Кируны]] Файл:Kiruna.jpg|Город с высоты птичьего полета Файл:Icehotel-se-04.JPG|Ледяной отель Файл:Ortdrivaren.jpg| Файл:KirunaC.JPG|Станция Кируна. Здание вокзала </gallery> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://kiruna.se Кируна рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115052814/http://kiruna.se/ |date=2013-01-15 }} * http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=2103&artikel=6124003 * http://eugeo.ru/kiruna-samyj-xolodnyj-gorod-shvecii/ * http://www.republicsweden.com/cities/cities-of-sweden-the-city-of-kiruna-with-their-features.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171218190555/http://www.republicsweden.com/cities/cities-of-sweden-the-city-of-kiruna-with-their-features.html |date=2017-12-18 }} [[Категория:Швеция ҡалалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] f9es4wgv0rckme63ne4holxve41da63 0 146448 1301001 1299199 2026-07-14T08:05:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301001 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Ленинград эше»''' — 1940-сы йылдар аҙағындағы — 1950-сы йылдар башындағы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] партия һәм дәүләт етәкселәренә ҡаршы суд процестары серияһы. ВКП(б)-ның [[Санкт-Петербург|Ленинград]] өлкә, ҡала һәм район ойошмалары етәкселәре, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Ленинградтан Мәскәүгә һәм башҡа өлкә партия ойошмаларына эшкә ебәрелгән барлыҡ тиерлек совет һәм дәүләт эшмәкәрҙәре репрессия ҡорбандарыбулалар. ,Ҡулға алыуҙар [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] ла, шулай уҡ бөтә ил буйынса үткәрелә: [[Мәскәү]], [[Түбәнге Новгород|Горький]], [[Мурманск]], [[Симферополь]], [[Бөйөк Новгород|Новгород]], [[Рязань]], [[Псков]], [[Петрозаводск]], [[Таллин]] ҡалаларында. Процестарҙың беренсеһендә ғәйепләнеүселәр иҫәбендә булалар: * Кузнецов Алексей Александрович — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты секретары ; * Попков Петр Сергеевич — ВКП(б)-ның Ленинград ҡала өлкә комитеты беренсе секретары ; * Вознесенский Николай Алексеевич — СССР Госпланы рәйесе; * Капустин Яков Федорович — ВКП(б)-ның Ленинград ҡала комитеты икенсе секретары; * Лазутин Петр Георгиевич — Ленгорисполком рәйесе; * Родионов Михаил Иванович — РСФСР-ҙың Министрҙар советы рәйесе; * Турко Иосиф Михайлович — ВКП(б)-ның Ярославль өлкә комитетының беренсе секретары; * Михеев Филипп Егорович — ВКП(б)-ның Ленинград өлкә һәм ҡала комитетының эштәр идаралығы начальнигы; * Закржевская Таисия Владимировна — ВКП(б)-ның Ленининград өлкә комитетының партия, профсоюз һәм комсомол органдары бүлеге мөдире. == Тикшереү барышы == ВКП(б)-ның Ленинград өлкә комитеты етәкселәрен Бөтә Союз коммунистик партияһына ҡаршы тороусы Рәсәй коммуниистик партияһын төҙөргәһәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты менән ҡаршы тороуға маташыуҙа ғәйепләйҙәр. {{начало цитаты}} «[[Сталин И. В.]] РКП(б)-ны булдырыуға ҡырҡа ҡаршы була. Күрәһең, ул Рәсәй компартияһы, башҡа союздаш компартияларҙан айырмалы рәүештә, үҙәк партия етәкселегенә ҡурҡыныс тыуҙырыуынан ҡурҡҡан. Бер нисә көндән Политбюро Ленинград коммунистарын вазифаларынан бушатыу һәм Ленинград партойошмаһы сафтарында тәртип булдырыу буйынса ҡарар ҡабул итә»<ref>«Д. Л. Браденбергер Национал-Большевизм. Сталинская массовая культура и формирование русского национального самосознания (1931—1956)»: Академический проект, Издательство ДНК; СПб; 2009; ISBN 978-5-7331-0369-3 (Академический проект), ISBN 978-5-901562-88-8 (ДНК).</ref>.{{конец цитаты}} Бөтә Рәсәй күмәртә йәрминкәһе үткәрелеүе ''Ленинград эшен'' асыу өсөн һылтау ғына була. Йәрминкә тураһындағы белдереү йыйылған компроматҡа өҫтәмә генә була. Ленинград партия ойошмаһын 1948 йылдың декабрендәге конференцияла яңы етәкселәрҙе һайлау барышында боҙоп күрһәтеүҙә ғәйепләйҙәр<ref>Хлевнюк О., Горлицкий Й. Холодный мир Сталин и завершение сталинской диктатуры М., 2011</ref> ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты секретары Г. М. Маленков А. А. Кузнецовты һәм РСФСР-ҙың Министрҙар советы рәйесе М. И. Родионовты, ВКП(б)-ның Ленинград өлкә һәм ҡала комитеты секретарҙары П С. Попковты һәм Я Ф. Капустинды йәрминкәне Үҙәк Комитеты һәм хөкүмәттең рөхсәтенән тыш үткәреүҙә ғәйепләй. СССР-ҙың Министрҙар советы бюроһы Г. М. Маленков рәйеслеге аҫтында «Сауҙаны яҡшыртыу буйынса саралар тураһында» ҡарар ҡабул итә. Ҡарарҙа әйтелә: «1948 йылдың ноябрь-декабрендә өлкә-ара күмәртә йәрминкәләрен үткәрергә, йәрминкәләрҙә артыҡ тауаҙы һатыу ҡарала, йәрминкәлә сәнәғәт тауарҙарын бер өлкәнән икенсе өлкәгә ирекле рәүештә индереҙе рөхсәт итергә». Ҡарарҙы үтәү маҡсатында СССР-ҙың Сауҙа министрлығы һәм РСФСР-ҙың Министрҙар советы Ленинградта декабрҙең 10-нан 20-нә тиклем Бөтә Рәсәй күмәртә йәрминкәһен үткәрергә ҡарар итәләр һәм Ленинград ҡала башҡарма комитетын а уны ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә практик ярҙам күрһәтеүҙе йөкмәтәләр. 1949 йылдың 13 ғинуарында йәрминкә ваҡытында РСФСР-ҙың Министрҙар советы рәйесе М. И. Родионов Г. М. Маленков исеменә Ленинградта союздаш республикаларҙың сауҙа ойошмалары ҡатнашлығында Бөтә Рәсәй күмәртә йәрминкәһе асылыуы тураһында хәбәр итә. 1949 йылдың 15 февралендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы «ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаһы иптәш А. А. Кузнецовтың һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидаттары М. И. Родионовтың һәм П. С. Попковтың партияға ҡаршы ғәмәлдәре тураһында» ҡарар ҡабул итә. Өсөһө лә биләгән вазифаларынан бушатыла. Н. А. Вознесенскийҙы ғәйепләү өсөн СССР-ҙың Госснабы рәйесе урынбаҫары М. Т. Помазневтың СССР-ҙың Госпланы 1949 йылдың беренсе кварталына сәнәғәт етештереүе планын түбәнәйтеү тураһында докладной яҙыуы һылтау була. 1949 йылдың 22 февралендә Ленинград партия өлкә һәм ҡала берләшкән пленумы үткәрелә, унда Г. М. Маленков 1949 йылдың 15 февралендәге ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарары тураһында хәбәр итә. Сығыш яһаусыларҙың береһе лә партияға ҡаршы төркөмө тураһында бер ниндәй ҙә факт килтермәй, тик П. С. Попков һәм Я Ф. Капустин ғына уларҙың эшмәкәрлеге партияға ҡаршы характерҙа булғанын таный. Уларҙың артынса башҡа сығыш яһаусылар ҙа булмаған хаталарын таный башлай. Өлкә һәм ҡала комитеттарының берләшкән пленумы ҡарарында А. Кузнецов, М. И. Родионов, П. С. Попков, Я Ф. Капустин партияға ҡаршы төркөмдә булыуында ғәйепләнәләр. 1949 йылдың йәйендә «Ленинград эше» тип исемләнгән эштең яңы этабы башлана. Абакумов һәм ул етәкләгән СССР МГБ-ы ның хеҙмәткәрҙәре А. А. Кузнецовты, М. И.. Родионовты һәм ВКП(б)-ның Ленинград өлкә ойошмаһы етәкселәрен контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләйҙәр. Ҡулға алыуҙар тураһында күрһәтмәләр бирелә, улар 1949 йылдың июленән башлана. Эштән бушатыу, партия һәм енәйәт яуаплылығына йәлеп итеү, суд процестары тураһында матбуғатта хәбәр ителмәй. Йылдан ашыу ҡулға алынғандарҙы допростарға һәм язаларға дусар итәләр. Бөтә хөкөм ителгәндәр Ленинград партия ойошмаһын партияның Үҙәк Комитетына ҡаршы ҡуйыуға һәм айырыуға, уны ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты менән көрәшеү өсөн терәккә әүерелдереүгә йүнәлтелгән партияға ҡаршы төркөм төҙөүҙә һәм ҡоротҡос эште алып барыуҙа ғәйепләнә<ref>Известия ЦК КПСС. 1989 г. № 2. Стр.126.</ref>. Физик юҡҡа сығарыу буйынса мәсьәлә процесҡа тиклем үк хәл ителгән була, суд Ленинградтағы Офицерҙар йортонда 1950 йылдың 29-30 сентябрендә уҙғарыла. Нәҡ «ленинградсылар» өсөн СССР-ҙа ҡабаттан үлем язаһы тергеҙелә<ref>{{cite book|title=Курс уголовного права. Том 1. Общая часть. Учение о преступлении|publisher=I.F. Zertsalo|page=2002|url=http://www.pravo.vuzlib.org/book_z1123_page_14.html|editor=N.F. Kuznetsova and I.F. Tyazhkova|language=Russian|chapter=7 Военное и послевоенное уголовное законодательство (1941-1945 гг. и 1945-1953 гг.)|ISBN=5-94373-034-6|accessdate=2014-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131207083827/http://www.pravo.vuzlib.org/book_z1123_page_14.html|archivedate=2013-12-07|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207083827/http://www.pravo.vuzlib.org/book_z1123_page_14.html |date=2013-12-07 }}</ref><ref>{{cite web|title=«Ленинградское» дело (политический процесс 40-50 гг. XX века)|url=http://www.memorial.krsk.ru/Work/Konkurs/14/Drushka/0.htm|publisher=Memorial}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222002942/http://www.memorial.krsk.ru/Work/Konkurs/14/Drushka/0.htm |date=2014-02-22 }}</ref><ref>{{cite book|last=Pazin|first=Mikhail|title=«Страсти по власти: от Ленина до Путина»|date=2012|isbn=978-5-459-01201-9|url=http://www.e-reading.co.uk/chapter.php/1020454/14/Pazin_-_Strasti_po_vlasti_ot_Lenina_do_Putina.html|language=Russian|chapter=«Ленинградское дело»}}</ref>. [[1947 йыл]]да [[үлем язаһы]] илдә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы бөтөрөлә. Әммә Ленинград эшен тикшереү барышында 1950 йылдың 12 ғинуарында «Ватан хыянатсыларына, шпиондарға һәм ҡоротҡос-диверсанттарға» ҡарата үлем язаһының тергеҙеүе башлана. Үлем язаһы ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарары («Партияға ҡаршы ғәмәлдәр тураһында…») сығыуынан өс көн алда индерелә, шулай итеп, ике факт араһында бәйләнеш булыуы күҙаллана. 1950 йылдың 1 октябрендә, төнгө сәғәт 2:00-лә, хөкөм ҡарары иғлан ителгәндән һуң, А. Вознесенский, А А. Кузнецов, М. И. Родионов, П. С. Попков, Я Ф. Капустин, П. Г. Лазутин атып үлтерелә. Уларҙың кәүҙәләре йәшерен рәүештә Ленинград тирәһендәге Левашов ташландыҡ ерендә ерләнә. И. М. Турко, Т. В. Закржевская һәм Ф. Е. Михеев оҙайлы ваҡытҡа төрмәгә ултыртыла. «Үҙәк төркөмөн» баҫтырғандан һуң «Ленинград эше» буйынса суд процестарында ҡалған кешеләргә хөкөм сығарыла. Мәскәүҙә 20 кеше атып үлтерелә. Г. Ф. Бадаев, М.. В. Басов, В О. Белопольский, А А. Бубнов, А И. Бурилин, А Д. Вербицкий, М.. А. Вознесенский, А А. Вознесенский, В П. Галкин, В Н. Иванов, П. Н. Кубаткина, П. И. Левин, М.. Н. Никитин, М.. И. Соловьев, Н. В. Соловьев, П. Т. Талюш, И. С. Харитонов Дон монасытыры зыяратында ерләнә<ref>[http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/34/history_spb_34_18-26.pdf ''Смирнов А. П.'' «Ленинградское дело». Портрет поколения // История Петербурга. 2006, № 6(34). С. 18-23.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114084110/http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/34/history_spb_34_18-26.pdf |date=2012-01-14 }}</ref>. [[Файл:Музей_обороны_Ленинграда.jpg|справа|мини|Музейға инеү урыны (2007 йылдың йәйе)]] [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград университетында]], Ленин музейының Ленинград филиалында<ref name="сжс">[http://www.vozvr.ru/tabid/269/language/ru-RU/Default.aspx ''Петров В. А.'' Страх, или Жизнь в Стране Советов. — Спб.: Юридический центр Пресс. — 2008.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141619/http://www.vozvr.ru/tabid/269/language/ru-RU/Default.aspx |date=2012-01-11 }}</ref>, Ленинградском музее революции<ref>''Глезеров С.'' Горели костры «Ленинградского дела»/ «Санкт-Петербургские ведомости» от 31.10.2011</ref> һәм Ленинградты обороналау музейында ла тулыһынса ҡыйралыш үткәрелә. Шулай уҡ репрессияларға профсоюз, комсомол һәм хәрби хеҙмәткәрҙәре, ғалимдар, ижади интеллигенция вәкилдәре (Ленинград ғалимдары һәм мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре ''Ленинград эше'' менән бәйле булмаған, айырым эштәр буйынса хөкөм ителгән). Ленинградсыларҙан тыш, репрессияларға [[Жданов Андрей Александрович|А. А. Ждановтың]] командаһында булыусы тип иҫәпләнгәндәр, Карелия етәкселәре Г. Н. Куприянова һәм В М. Виролайнен дусар ителә. Ҡулға алыуҙар артабан да дауам итә. 1952 йылдың август айында оҙайлы сроктарға ҡаланың Смольный, Дзержинский һәм башҡа райондарынан фальсификацияланған «эш» буйынса блокада осорондағы партия райкомдары секретарҙары һәм райисполком рәйестәре булған 50-нән ашыу кеше иркенән мәхрүм ителә. СССР-ҙың эске эштәр министрлығы министры С. Н. Кругловтың һәм уның урынбаҫары И. А. Серовтың докладной яҙмаһынан: {{Цитата башы}}«Барыһы 214 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән төп ғәйепләнеүселәрҙән 69 кеше һәм уларҙың яҡын һәм алыҫ туғандары араһынан 145 кеше. Бынан тыш, 2 кеше судҡа тиклем төрмәлә вафат була. 23 кеше хәрби коллегияһы тарафынан юғары үлем язаһына (атып үлтереүгә) хөкөм ителә»<ref>[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 ЛЕНИНГРАДСКОЕ ДЕЛО "И ДРУГИЕ ДЕЛА ГЕНЕРАЛА АБАКУМОВА<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021182749/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 |date=2013-10-21 }}</ref>.{{Цитата аҙағы}} Эште ҡайтанан ҡарау ваҡытында «Ленинград эше» буйынса хөкөм ителгәндәрҙең туғандарын аҡлау тураһында тәҡдим яһала. 1953 йылдың 10 декабрендәге СССР-ҙың МВД етәкселәре С. Н. Кругловтың һәм И. А. Серовтың докладной яҙыуында «абсолют күпселегендә уларҙы енәйәт яуаплығына тарттырыу йәки Себерҙең алыҫ райондарына һөргөнгә ебәреү өсөн етди нигеҙ булмаған», тип раҫлана. Мәҫәлән, СССР МГБ-һы Ленинград өлкә комитеты секретары Г. Ф. Бадаевтың 67-йәшлек әсәһе һәм үҙ аллы йәшәгән йәшәгән ике апа-һеңлеләре 5 йылға һөргөнгә ебәрелә. Ленинград ҡала башҡарма комитеты секретары А. А. Бубновтың 72-йәшлек атаһы, 66-йәшлек әсәһе, ике ағаһы һәм ике апаһы һөргөнгә ебәрелә. 1949—1952 йылдарҙа Ленинградта һәм Ленинград өлкәһендә генә 2000-дән ашыу кеше партиянан сығарыла һәм эштән бушатыла<ref name=":1">[http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/leningrad_betrayal_04.shtml World War Two: Stalin and the Betrayal of Leningrad], John Barber, [[BBC]], 2001-08-01</ref>. == Эште ҡайтанан ҡарау == [[1954 йыл]]дың 30 апрелендә СССР-ҙың Юғары суды «Ленинград эшен» ҡабаттан ҡарай һәм уның буйынса хөкөм ителгән кешеләрҙе реабилитациялай, ә 3 майҙа КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы «Кузнецов, Попков, Вознесенский һәм башҡалар эше тураһында» ҡарарын ҡабул итә:<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/55699] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808185619/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/55699 |date=2016-08-08 }}, Постановление президиума ЦК КПСС о «Ленинградском деле», 03.05.1954, № 63. п. 53</ref>. {{начало цитаты}}…Абакумов һәм уны яҡлаусылар яһалма рәүештә был ғәмәлдәрҙе ойошторолған советтарға ҡаршы хыянатсыл төркөмөң ғәмәлдәре тип күрһәтәләр һәм туҡмауҙар һәм язалауҙар аша ҡулға алынғандарҙан уйҙырма күрһәтмәләр биреүгә өлгәшәләр… {{конец цитаты}} 1997 йылдың 17 декабрендә Рәсәй Федерацияһының Юғары суды Президиумы РФ<ref>[http://www.mishadiana.euro.ru/mypolitics3.html POLITICS — ПОЛИТИКА<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526032212/http://www.mishadiana.euro.ru/mypolitics3.html |date=2010-05-26 }}</ref> ҡарар итә:{{начало цитаты}} Абакумов һәм уның хеҙмәткәрҙәре […] Ленинград эше тип исемләнгән эште булдыралар. 1950 году Абакумов «Ленинград эше» буйынса хөкөм ителгәндәрҙең ғаилә ағзаларын репрессиялай. {{конец цитаты}} == Фекерҙәр == Серго Берия<ref>[http://artevik.narod.ru/knigi/3WW/glava2.html Glava2<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, Феликс Чуев<ref name="Чуев">Ф. Чуев Сто сорок бесед с Молотовым. // М.1991. стр. 434.</ref> һәм М. Е. Червяков<ref name=":0">Червяков М. Е. По «хозяйственному делу» // «Ленинградское дело». 1989 г. Стр. 280.</ref> «Ленинград эшенең» сәйәсләштереүе тураһында фекер йөрөтәләр. Үҙ сиратында, Георгий Маленков, «эш» буйынса ғәмәлдәр «Сталиндың шәүси күрһәтмәләре буйынса» үткәрелде, тип раҫлай<ref>Хлевнюк О., Горлицкий Й. Холодный мир М., 2011; из выступления на пленуме ЦК КПСС в июне 1957 года</ref>. == Хәтер == 2017 йылдың беренсе октябрендә Левашов мемориаль ҡәберлегендә Н. Вознесенский, Я Капустин, А Кузнецов, П. Лазутин, П. Попков М. Родионов исемдәре менән иҫтәлекле таҡтаташ асыла<ref>[https://spbvedomosti.ru/news/nasledie/posleslovie_k_nbsp_leningradskomu_nbsp_delu/ Сергей Глезеров//Послесловие к «ленинградскому делу». «Санкт-петербургские ведомости». 03.10.2017].</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Шахта эше * Табиптар эше * [[Сталин репрессиялары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Материалы КПК о Ленинградском деле / ''Никанорова Т. Н.''. Документы Комиссии партийного контроля при ЦК ВКП(б) как источник изучения экономической преступности в среде партийной номенклатуры. Москва, РГГУ, дисс, 2018, 224 стр. * ''Костырченко Г. В.'' [http://www.akhmatova.org/articles/kostyrchenko.htm «Маленков против Жданова»] // Родина. — 2000. — № 9. — С. 85-92. * [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=558051 Письмо заместителя председателя Госснаба СССР Михаила Помазнева] * ''Кутузов В. А.'' «Ленинградское дело»: реабилитация //Университетские Петербургские чтения: 300 лет Северной столице. Сб. статей. СПб., 2003. * «Ленинградское дело». Л., 1990. * ''Пыжиков А. В.'' Ленинградская группа: путь во власть (1946—1949) // Свободная мысль — XXI. 2001. № 3. * Реабилитация: как это было. Документы Президиума ЦК КПСС и другие материалы. Март 1953-февраль 1956. М., 2000. * ''Смирнов А. П.'' [http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/34/history_spb_34_18-26.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114084110/http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/34/history_spb_34_18-26.pdf |date=2012-01-14 }} «Ленинградское дело». Портрет поколения] // История Петербурга. 2006, № 6(34). С. 18-23. * ''Смирнов А. П.'' [http://mirpeterburga.ru/upload/iblock/2f4/2f428cc11682d51b341d9ff059291357.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711025946/http://mirpeterburga.ru/upload/iblock/2f4/2f428cc11682d51b341d9ff059291357.pdf |date=2019-07-11 }} «Ленинградское дело» в судьбах детей]] // История Петербурга. 2013 № 2. С. 49—60. * {{Китап|автор=|часть=|ссылка часть=|заглавие=Судьбы людей. «Ленинградское дело»|ссылка=|ответственный=Сост. А. П. Смирнов; [[Государственный музей политической истории России]]|издание=|место=СПб.|издательство=Норма|год=2009|страницы=|страниц=208, [16] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711025946/http://mirpeterburga.ru/upload/iblock/2f4/2f428cc11682d51b341d9ff059291357.pdf |date=2019-07-11 }}|серия=|isbn=978-5-87857-158-6|тираж=2&nbsp;000}} (в пер.) * ''Никитин С.'' Процесс над городом // Петербургский дневник. 2010, № 39 (303). С. 12. * Шульгина Н. И. «Ленинградское дело»: пора ли снимать кавычки? Мнение архивиста. http://andrei-ershov.narod.ru/Leningrad.htm{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Бардин С.'' [http://scepsis.net/library/id_3647.html «Ленинградское дело» глазами очевидцев] // ''Факел''. — 1990. * {{Китап|автор=[[Рыбас, Святослав Юрьевич|Рыбас С.Ю.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Московские против питерских: Ленинградское дело Сталина|ссылка=|место=М|издательство=[[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]]|год=2013|страницы=|страниц=256|серия=Трагедии советской истории|isbn=978-5-4438-0218-3|тираж=3000}} * ''Сушков А.'' «Ленинградское дело». Привилегированная жизнь «ленинградских вождей» в первые послевоенные годы // Свободная мысль. 2018. № 4. С. 41—58. [http://www.cdooso.ru/phocadownload/userupload/editions/a-v-sushkov-leningradskoe-delo-privel-jizn-leningr-vojdey.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105032313/http://www.cdooso.ru/phocadownload/userupload/editions/a-v-sushkov-leningradskoe-delo-privel-jizn-leningr-vojdey.pdf |date=2020-11-05 }} * ''Сушков А. В.'' «Ленинградское дело»: генеральная чистка «колыбели революции». Екатеринбург: Альфа Принт, 2018. 182 с. [https://alfaprint24.ru/media/book/pdf/da19f5fc977940e58346309013e605e9/stranitsy.na.sait.suschkow.monografiya.2018.pdf] == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=NEIlXvlvXMA Stalin and the Betrayal of Leningrad] — документальный фильм Би-Би-Си * [http://www.pravda-pravo.ru/forum/index.php?topic=489.0 Ленинградское дело. Независимое исследование] * [http://www.hrono.info/sobyt/1900sob/19500930len.html Хронос «Ленинградское дело»] * Левашовская Пустошь Мемориалы жертвам репрессий * [http://konkir.ru/spb_history_club/leningradskoe-delo Петербургский исторический клуб: «Ленинградское дело».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203030736/http://konkir.ru/spb_history_club/leningradskoe-delo |date=2019-02-03 }} {{Сталин репрессиялары}} [[Категория:Санкт-Петербург тарихы]] [[Категория:Советтар Союзы Коммунистар партияһы]] [[Категория:Сталин репрессиялары осорондағы суд процестары]] lyepnfp73rwkpq2pbf2cnbfkqh4k4md 0 148378 1300983 1290780 2026-07-13T23:10:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300983 wikitext text/x-wiki {{Биатлонист | Имя = Анастасия Кузьмина | Фотография = Kuzmina-2015.jpg | Полное имя = Анастасия Владимировна Кузьмина | Оригинальное имя = | Прозвище = | Проживание = [[Банска-Быстрица]], [[Словакия]] | Рост_Вес = 180 [[см]]/68 [[кг]] | Олимпийский чемпион = 3 (2010, 2014, 2018) | Чемпион мира = 1 (2019) | Кубок мира = | Кубок мира-индивидуально = | Кубок мира-спринт = 1 (2017/18) | Кубок мира-эҙәрлекләү = 1 (2017/18) | Кубок мира-масс = 1 (2018/19) | Сезон = 2017/2018 | Стойка = 81% | Лёжка = 80% | Точность = 81% | Гонок = 228 | Побед = 18 | Подиумов = 35 ([[Файл:Gold medal icon.svg]] x 15 + [[Файл:Silver medal icon.svg]] x 15 + [[Файл:Bronze medal icon.svg]] x 5) | Подиумов в эстафетах = 1 ([[Файл:Gold medal icon.svg]] x 0 + [[Файл:Silver medal icon.svg]] x 0 + [[Файл:Bronze medal icon.svg]] x 1) | мәрәй = 4136 (17.02.2018) | Медали = {{турнир|[[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]}} {{медаль|Алтын|Ванкувер 2010|спринт 7,5 км}} {{медаль|Көмөш|Ванкувер 2010|эҙәрлекләү 10 км}} {{медаль|Алтын|[[Ҡышҡы Олимпия уйындары 2014|Сочи 2014]]|спринт 7,5 км}} {{медаль|Көмөш|[[Ҡышҡы Олимпия уйындары 2018|Пхёнчхан 2018]]|эҙәрлекләү 10 км}} {{медаль|Көмөш|[[Ҡышҡы Олимпия уйындары 2018|Пхёнчхан 2018]]|шәхси ярыш 15 км}} {{медаль|Алтын|[[Ҡышҡы Олимпия уйындары 2018|Пхёнчхан 2018]]|масс-старт 12,5 км}} {{турнир|Донъя чемпионаттары}} {{медаль|Көмөш|Пхёнчхан 2009|масс-старт 12,5 км}} {{медаль|Бронза|Ханты-Мансийск 2011|спринт 7,5 км}} {{медаль|Алтын|Эстерсунд 2019|спринт 7,5 км}} {{турнир|Европа чемпионаттары}} {{медаль|Алтын|[[Биатлон буйынса Европа чемпионаты 2009|Өфө 2009]]|спринт 7,5 км}} {{медаль|Алтын|[[Биатлон буйынса Европа чемпионаты 2009|Өфө 2009]]|эҙәрлекләү 10 км}} {{ОИ-спорт|Йәйге биатлон (саңғыроллерҙар)}} {{турнир|Донъя чемпионаттары}} {{медаль|Бронза|Оберхоф 2009|ҡатнаш эстафета}} {{медаль|Бронза|Нове-Место 2011|ҡатнаш эстафета}} {{ОИ-спорт|Йәйге биатлон (кросс)}} {{турнир|Европа чемпионаттары}} {{медаль|Көмөш|Осрблье 2012|спринт 3 км}} {{медаль|Көмөш|Осрблье 2012|эҙәрлекләү 5 км}} }} '''Анастаси́я Влади́мировна Кузьмина́ (Шипу́лина)''' ({{lang-sk|Anastasia Kuzminová}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Словакия]] [[биатлон]]сыһы (башта [[Рәсәй]] өсөн сығыш яһаған). Өс тапҡыр Олимпия чемпионы, Олимпия уйындарының өс тапҡыр көмөш миҙалы менән бүләкләнеүсе, донъя чемпионы һәм донъя чемпионатының ике миҙалы (көмөш һәм бронза) менән бүләкләнеүсе, ике тапҡыр [[Биатлон буйынса Европа чемпионаты 2009|2009 йылғы Европа чемпионы]]. 2010 йылда Словакия өсөн [[ҡышҡы Олимпия уйындары]]нда тәүге алтын миҙал алыуға ирешә. 2014 йылда [[Ҡышҡы Олимпия уйындары 2014|Сочиҙа ҡышҡы Олимпия уйындарын ябыу тантанаһында]] Словакия йыйылма командаһының байраҡ тотоусыһы була<ref name="ioc">{{cite web|datepublished=2014-02-23|url=http://www.olympic.org/Documents/Games_Sochi_2014/Flagbearers_Sochi_2014_Closing_Ceremony.pdf|title=Sochi 2014 Closing Ceremony - Flagbearers|publisher=[[Международный Олимпийский Комитет]]|lang=en}}</ref>. 2010 һәм 2014 йылдарҙа Словакияның иң яҡшы спортсыһы. Словакияның иң яҡшы биатлонсыһы (2009—2014, 2018).<ref>{{cite web|datepublished=2018-04-10|url=https://sport.aktuality.sk/c/331082/kralovnou-biatlonovej-stopy-sa-stala-olympijska-vitazka-kuzminova/|title=Kráľovnou biatlonovej stopy sa stala olympijská víťazka Kuzminová|publisher=sport.sk|lang=svk}}</ref>. == Спорт карьераһы == Анастасия һәм уның ҡустыһы [[Шипулин Антон Владимирович|Антон Шипулин]] Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры Надежда Дмитриевна Коврижных етәкселегендә саңғы ярыштары менән шөғөллөнә башлайҙар. Биатлон менән Анастасия 1999 йылда тренер Сергей Шестов етәкселегендә шөғөлләнә башлай. Юниорҙар беренселектәрендә 2003 һәм 2005 йылдарҙа эстафетала 1-се урын алған. Европа чемпионаттарында 2004 йылда эстафетала 1-се урын һәм 2005 йылда эҙәрлекләү ярышында 1-се урын, 2006 йылда Европа кубогы этабында спринтта 1-се урын алған. Донъя кубогы этаптарында Рәсәй йыйылма командаһы өсөн 2005/06 һәм 2006/07 миҙгелдәрҙә сығыш яһай. Иң яҡшы һөҙөмтәһе — 2006/07 миҙгел башында шәхси ярышта 13-сө урын. 2007 йылдың апрелендә [[Израиль]] саңғысыһы Даниэль Кузьминға кейәүгә сыға. Улы Елисейҙы тәрбиәләү менән шөғөлләнә<ref name="sports" >[http://www.sports.ru/biathlon/69875711.html Анастасия Кузьмина: «В России я бы не выиграла Олимпийское золото»]</ref>. Ире менән [[Словакия]]ға күсә, 2008 йылдың декабренән ошо ил өсөн сығыш яһай, Банска-Бистрицала йәшәй һәм ярыштарға әҙерләнә. 2009 йылдың февралендә [[Пхёнчхан]]да ([[Корея Республикаһы]]) үткәрелгән донъя чемпионатында масс-стартта көмөш миҙал яулай. 2009 йылдың 28 февралендә һәм 2009 йылдың 1 мартында [[Өфө]]лә ([[Башҡортостан]], [[РФ]]) уҙғарылған [[Биатлон буйынса Европа чемпионаты 2009|Европа чемпионатында]] спринт һәм эҙәрлекләү ярыштарында алтын миҙал яулай. Донъя кубогының 2009/10 миҙгеленең декабрь этаптарында Поклюкала ([[Словения]]) шәхси ярышта 3-сө урын һәм Хохфильценда ([[Австрия]]) спринтта 5-се урын алғандан һуң, Обертиллиахта тренировка ваҡытында һул ҡулын йәрәхәтләй<ref name="sports" />. 2010 йылдың 10 декабрендә Хохфильценда спринт ярышында Донъя кубогы сиктәрендә тәүге тапҡыр алтын яулай<ref>[http://www.onlinesport.ru/?id=11622&m1=10 Российская словачка Анастасия Кузьмина выиграла первое кубковое золото] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230070815/http://www.onlinesport.ru/?id=11622&m1=10 |date=2010-12-30 }}{{ref-ru}}</ref>. == Олимпия уйындары == === Ҡышҡы Олимпия уйындары 2010 === 2010 йылдың 13 февралендә [[Ванкувер]]ҙа ([[Канада]]) уҙғарылған XXI ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон буйынса спринт ярышында алтын миҙал яулай. Был Словакия өсөн [[ҡышҡы Олимпия уйындары]]нда тәүге алтын миҙал булып тора. 2010 йылдың 16 февралендә эҙәрлекләү ярышында көмөш миҙал яулай. {|class="wikitable" style="text-align:center;" !Йыл |Уҙғарыу урыны |Инд |Спр |Пр |МС |Эст |- bgcolor=#f7f7f7 !|2010 |{{флаг Канады|20px}} [[Ванкувер]] |39 | bgcolor="gold" |'''1''' | bgcolor="silver" |'''2''' |'''8''' |13 |} ''Аңлатма:'' Инд — шәхси ярыш, Спр — спринт ярышы, Пр — эҙәрлекләү ярышы, МС — масс-старт, Эст — эстафета. === [[Ҡышҡы Олимпия уйындары 2014]] === 2014 йылдың 9 февралендә [[Сочи]]ҙа ([[Рәсәй Федерацияһы]]) уҙғарылған XXII ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон буйынса спринт ярышында алтын миҙал яулай. {|class="wikitable" style="text-align:center;" !Йыл |Уҙғарыу урыны |Инд |Спр |Пр |МС |См |Эст |- bgcolor=#f7f7f7 !|[[Ҡышҡы Олимпия уйындары 2014|2014]] |{{флаг России|20px}} [[Сочи]] |26 | bgcolor="gold" |'''1''' |'''6''' |24 |'''5''' |- |} ''Аңлатма:'' Инд — шәхси ярыш, Спр — спринт ярышы, Пр — эҙәрлекләү ярышы, МС — масс-старт, См — ҡатнаш эстафета, Эст — эстафета. === [[Ҡышҡы Олимпия уйындары 2018]] === 2018 йылдың 12 февралендә [[Пхёнчхан]]да ([[Корея Республикаһы]]) уҙғарылған XXIII ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон буйынса эҙәрекләү ярышында көмөш миҙал яулай<ref>{{Cite news|title=Исторический дубль Дальмайер. Немка выиграла гонку преследования на Олимпиаде|url=https://www.sport-express.ru/olympics/pyeongchang2018/news/istoricheskiy-dubl-dalmayer-nemka-vyigrala-gonku-presledovaniya-na-olimpiade-1370884/|date=2018-02-12|accessdate=2018-02-12}}</ref>. 15 февралдә биатлон буйынса шәхси ярышта йәнә көмөш миҙал яулай<ref>{{Cite news|title=Биатлон. Шведка Эберг сенсационно выиграла индивидуальную гонку на Олимпиаде|url=https://www.championat.com/olympicwinter/news-3345257-biatlon-shvedka-eberg-sensacionno-vyigrala-individualnuju-gonku-na-olimpiade.html|date=2018-02-15|accessdate=2018-02-15}}</ref>. 17 февралдә биатлон буйынса масс-старт ярышында алтын миҙал яулай.<ref>{{Cite news|title=Кузьмина стала трехкратной олимпийской чемпионкой, у Домрачевой – 5-я медаль Игр.|url=https://www.sports.ru/biathlon/1060332868.html|date=2018-02-17|accessdate=2018-02-17}}</ref>. {|class="wikitable" style="text-align:center;" !Йыл |Уҙғарыу урыны |Инд |Спр |Пр |МС |См |Эст |- bgcolor=#f7f7f7 !|[[Ҡышҡы Олимпия уйындары 2018|2018]] |{{Флаг|Республика Корея}} [[Пхёнчхан]] | bgcolor="silver" |'''2''' |13 | bgcolor="silver" |'''2''' | bgcolor="gold" |'''1''' |20 |'''5''' |} ''Аңлатма:'' Инд — шәхси ярыш, Спр — спринт ярышы, Пр — эҙәрлекләү ярышы, МС — масс-старт, См — ҡатнаш эстафета, Эст — эстафета. == Донъя кубогы == [[Словакия]] өсөн * 2008/09 — '''30-се урын''' (290 мәрәй) * 2009/10 — '''20-се урын''' (443 мәрә) * 2010/11 — '''9-сы урын''' (708 мәрәй) * 2011/12 — '''10-сы урын''' (721 мәрәй) * 2012/13 — '''7-се урын''' (769 мәрәй) * 2013/14 — '''6-сы урын''' (607 мәрәй) * 2016/17 — '''40-сы урын''' (176 мәрәй) * 2017/18 – '''2-се урын''' (819 мәрәй) * 2018/19 – '''3-сө урын''' ( мәрәй) * Донъя кубогында дебюты — 2005 йылдың 7 ғинуары Оберхофта ([[Германия]]) спринт ярышында — '''63''' урын. * Тәүге тапҡыр мәрәй зонаһына эләгеүе — 2006 йылдың 29 ноябрендә Эстерсундта ([[Швеция]]) шәхси ярышта — '''13''' урын. * Тәүге подиум — 2009 йылдың 22 февралендә [[Пхёнчхан]]да ([[Корея Республикаһы]]) донъя чемпионатының масс-старт ярышында '''2''' урын. * Тәүге еңеү — 2010 йылдың 13 февралендә [[Ванкувер]]ҙа ([[Канада]]) XXI ҡышҡы Олимпия уйындарында спринт ярышында. {| class="standard collapsible collapsed" width="100%" !Донъя кубогында сығыш яһауҙар һөҙөмтәләре |- | '''Словакия өсөн сығыш яһауҙар''' {|class="standard" width="100%" style="font-size:85%" |-align="center" bgcolor="lightsteelblue" |colspan=2|'''2017/2018<br>Һөҙөмтәләре''' |colspan=5| {{Флаг Швеции|20px}}<br>Эстерсунд |colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен |colspan=3| {{Флаг Франции|20px}}<br>Анси |colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Оберхоф |colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Рупольдинг |colspan=3| {{Флаг Италии|20px}}<br>Антхольц |colspan=6| {{Флаг Республики Корея|20px}}<br>'''ОИ Пхёнчхан''' |colspan=4| {{Флаг Финляндии|20px}}<br>Контиолахти |colspan=3| {{Флаг Норвегии|20px}}<br>Холменколлен |colspan=3| {{Флаг России|20px}}<br>Төмән |-bgcolor="#cccccc" align="center" |Мәрәй||Урын |Сусм||См||Инд||Спр||Пр |Спр||Пр||Эст |Спр||Пр||МС |Спр||Пр||Эст |Инд||Эст||МС |Спр||Пр||МС |Спр||Пр||Инд||МС||См||Эст |Спр||Сусм||См||МС |Спр||Пр||Эст |Спр||Пр||МС |- align="center" |bgcolor="silver"|<big>'''819'''</big>||bgcolor="silver"|<big>'''2'''</big> |—||'''4'''||—||15||36 |bgcolor="silver"|'''2'''||bgcolor="gold"|'''1'''||17 |bgcolor="gold"|'''1'''||bgcolor="silver"|'''2'''||'''4''' |bgcolor="gold"|'''1'''||bgcolor="gold"|'''1'''||— |'''9'''||12||23 |18||11||bgcolor="silver"|'''2''' |13||bgcolor="silver"|'''2'''||bgcolor="silver"|'''2'''||bgcolor="gold"|'''1'''|||20||'''5''' |30||12||—||16 |bgcolor="gold"|'''1'''||bgcolor="silver"|'''2'''||— |12||'''6'''||11 |} {|class="standard" width="100%" style="font-size:85%" |-align="center" bgcolor="lightsteelblue" |colspan=2|'''2016/2017<br>Һөҙөмтәләре''' |colspan=5| {{Флаг Швеции|20px}}<br>Эстерсунд |colspan=3| {{Флаг Словении|20px}}<br>Поклюка |colspan=3| {{Флаг Чехии|20px}}<br>Нове-Место |colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Оберхоф |colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Рупольдинг |colspan=3| {{Флаг Италии|20px}}<br>Антхольц |colspan=6| {{Флаг Австрии|20px}}<br>'''ЧМ Хохфильцен''' |colspan=3| {{Флаг Республики Корея|20px}}<br>Пхёнчхан |colspan=4| {{Флаг Финляндии|20px}}<br>Контиолахти |colspan=3| {{Флаг Норвегии|20px}}<br>Холменколлен |-bgcolor="#cccccc" align="center" |Мәрәй||Урын |Сусм||См||Инд||Спр||Пр |Спр||Пр||Эст |Спр||Пр||МС |Спр||Пр||МС |Эст||Спр||Пр |Инд||МС||Эст |См||Спр||Пр||Инд||Эст||МС |Спр||Пр||Эст |Спр||Пр||Сусм||См |Спр||Пр||МС |- align="center" |<big>'''176'''</big>||<big>'''40'''</big> |—||—||—||—||— |—||—||— |'''6'''||31||16 |—||—||— |12||36||30 |—||—||— |—||'''8'''||13||—||'''8'''||22 |—||—||— |15||35||12||— |78||—||— |} {| class="standard" width="100%" style="font-size:85%" |- align="center" bgcolor="lightsteelblue" |colspan=2|'''2013/2014<br>Һөҙөмтәләре''' |colspan=4| {{Флаг Швеции|20px}}<br>Эстерсунд |colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен |colspan=3| {{Флаг Франции|20px}}<br>Анси |colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Оберхоф |colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Рупольдинг |colspan=3| {{Флаг Италии|20px}}<br>Антхольц |colspan=6| {{Флаг России|20px}}<br>'''ОИ Сочи''' {{comment|(*)|Результаты гонок Олимпиады 2014 не учитываются в зачёте кубка мира}} |colspan=3| {{Флаг Словении|20px}}<br>Поклюка |colspan=3| {{Флаг Финляндии|20px}}<br>Контиолахти |colspan=3| {{Флаг Норвегии|20px}}<br>Холменколлен |-bgcolor="#cccccc" align="center" |Мәрәй||Урын |См||Инд||Спр||Пр |Спр||Эст||Пр |Эст||Спр||Пр |Спр||Пр||МС |Эст||Инд||Пр |Спр||Пр||Эст |Спр||Пр||Инд||МС||См||Эст |Спр||Пр||МС |Спр||Спр||Пр |Спр||Пр||МС |- align="center" |<big>'''607'''</big>||<big>'''6'''</big> |—||bgcolor="silver"|'''2'''||35||отм |13||'''6'''||16 |'''9'''||16||17 |—||—|||'''7''' |'''10'''||11||26 |16||'''8'''||отм |bgcolor="gold"|'''1'''||'''6'''||26||24||'''4'''||— |—||—||— |—||'''4'''||'''10''' |'''6'''||bgcolor="gold"|'''1'''||bgcolor="gold"|'''1''' |} {| class="wikitable" width="100%" style="font-size:85%" |- align="center" bgcolor="lightsteelblue" |colspan=2|'''2012/13 <br>Һөҙөмтәләре''' |colspan=4| {{Флаг Швеции|20px}}<br>Эстерсунд |colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен |colspan=3| {{Флаг Словении|20px}}<br>Поклюка |colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Оберхоф |colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Рупольдинг |colspan=3| {{Флаг Италии|20px}}<br>Антхольц |colspan=6| {{Флаг Чехии|20px}}<br>'''ЧМ Нове-Место''' |colspan=3| {{Флаг Норвегии|20px}}<br>Холменколлен |colspan=3| {{Флаг России|20px}}<br>Сочи |colspan=3| {{Флаг России|20px}}<br>Ханты-Мансийск |-bgcolor="#cccccc" align="center" |Мәрәй||Урын |См||Инд||Спр||Пр |Спр||Пр||Эст |Спр||Пр||МС |Эст||Спр||Пр |Эст||Спр||МС |Спр||Пр||Эст |См||Спр||Пр||Инд||Эст||МС |Спр||Пр||МС |Инд||Спр||Эст |Спр||Пр||МС |- align="center" |<big>'''769'''</big>||<big>'''7'''</big> |11||12||19||'''8''' |27||13||'''8''' |17||31||13 |—||33||19 |'''9'''||42||'''9''' |bgcolor="gold"|'''1'''||14||16 |'''7'''||17||14||'''4'''||'''8'''||15 |bgcolor="#cc9966"|'''3'''||bgcolor="#cc9966"|'''3'''||bgcolor=silver|'''2''' |'''9'''||bgcolor=silver|'''2'''||— |'''5'''||15||24 |} {| class="wikitable" Width="100%" style="font-size:85%" |- align="center" bgcolor="lightsteelblue" |colspan=2|'''2011/12 <br>Һөҙөмтәләре''' |colspan=3| {{Флаг Швеции|20px}}<br>Эстерсунд |colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен |colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен |colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Оберхоф |colspan=3| {{Флаг Чехии|20px}}<br>Нове-Место |colspan=3| {{Флаг Италии|20px}}<br>Антхольц |colspan=3| {{Флаг Норвегии|20px}}<br>Холменколлен |colspan=3| {{Флаг Финляндии|20px}}<br>Контиолахти |colspan=6| {{Флаг Германии|20px}}<br>'''ЧМ Рупольдинг''' |colspan=3| {{Флаг России|20px}}<br>Ханты-Мансийск |-bgcolor="#cccccc" align="center" |мәрәй||Место |Инд||Спр||Пр |Спр||Пр||Эст |Спр||Пр||См |Эст||Спр||МС |Инд||Спр||Пр |Спр||Эст||МС |Спр||Пр||МС |См||Спр||Пр |См||Спр||Пр||Инд||Эст||МС |Спр||Пр||МС |- align="center" |<big>'''721'''</big>||<big>'''10'''</big> |'''8'''||19||'''9''' |'''6'''||'''10'''||12 |23||20||12 |'''6'''||11||21 |21||38||28 |'''8'''||14||bgcolor=silver|'''2''' |'''7'''||21||12 |bgcolor="#cc9966"|'''3'''||'''5'''||'''10''' |'''7'''||'''10'''||19||'''10'''||'''8'''||'''8''' |19||13||'''4''' |} {| class="wikitable" width="100%" style="font-size:85%" |- align="center" bgcolor="lightsteelblue" |colspan=2|'''2010/11 <br>Һөҙөмтәләре''' |colspan=3| {{Флаг Швеции|20px}}<br>Эстерсунд |colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен |colspan=3| {{Флаг Словении|20px}}<br>Поклюка |colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Оберхоф |colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Рупольдинг |colspan=3| {{Флаг Италии|20px}}<br>Антхольц |colspan=3| {{Флаг США|20px}}<br>Преск-Айл |colspan=3| {{Флаг США|20px}}<br>Форт-Кент |colspan=6| {{Флаг России|20px}}<br>'''ЧМ Ханты-Мансийск''' |colspan=3| {{Флаг Норвегии|20px}}<br>Холменколлен |-bgcolor="#cccccc" align="center" |Мәрәй||Урын |Инд||Спр||Пр |Спр||Эст||Пр |Инд||Спр||См |Эст||Спр||МС |Инд||Спр||Пр |Спр||Эст||МС |Спр||См||Пр |Спр||Пр||МС |См||Спр||Пр||Инд||МС||Эст |Спр||Пр||МС |- align="center" |<big>'''708'''</big>||<big>'''9'''</big> |87||39||14 |bgcolor=gold|'''1'''||'''10'''||'''8''' |13||bgcolor=silver|'''2'''||'''7''' |12||12||'''7''' |42||'''6'''||'''7''' |bgcolor=silver|'''2'''||11||'''4''' |'''9'''||—||— |—||—||— |12||bgcolor="#cc9966"|'''3'''||'''6'''||'''9'''||'''10'''||'''7''' |'''4'''||bgcolor=gold|'''1'''||26 |} {| class="wikitable" width="100%" style="font-size:85%" |- align="center" bgcolor="lightsteelblue" |colspan=2|'''2009/10 <br>Һөҙөмтәләре''' |colspan=3| {{Флаг Швеции|20px}}<br>Эстерсунд |colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен |colspan=3| {{Флаг Словении|20px}}<br>Поклюка |colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Оберхоф |colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Рупольдинг |colspan=3| {{Флаг Италии|20px}}<br>Анхтольц |colspan=5| {{Флаг Канады|20px}}<br>'''ОИ Ванкувер''' |colspan=3| {{Флаг Финляндии|20px}}<br>Контиолахти |colspan=3| {{Флаг Норвегии|20px}}<br>Холменколлен |colspan=3| {{Флаг России|20px}}<br>Ханты-Мансийск |-bgcolor="#cccccc" |Мәрәй||Урын |Инд||Спр||Эст |Спр||Пр||Эст |Инд||Спр||Пр |Эст||Спр||МС |Спр||МС||Эст |Инд||Спр||Пр |Спр||Пр||Инд||МС||Эст |См||Спр||Пр |Спр||Пр||МС |Спр||МС||См |- align="center" |<big>'''443'''</big>||<big>'''20'''</big> |18||37||12 |19||'''5'''||— |bgcolor="#cc9966"|'''3'''|||36||38 |—||—||— |—||—||— |—||20||17 |bgcolor=gold|'''1'''||bgcolor=silver|'''2'''||39||'''8'''||13 |—||—||— |75||—||18 |'''9'''||bgcolor="#cc9966"|'''3'''||14 |} {| class="wikitable" width="100%" style="font-size:85%" |- align="center" bgcolor="lightsteelblue" |colspan=2|'''2008/09 <br>Һөҙөмтәләре''' |colspan=3| {{Флаг Швеции|20px}}<br>Остерсунд |colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен |colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен |colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Оберхоф |colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Рупольдинг |colspan=3| {{Флаг Италии|20px}}<br>Антольц |colspan=6| {{Флаг Южной Кореи|20px}}<br>'''ЧМ Пхёнчхан''' |colspan=3| {{Флаг Канады|20px}}<br>Уистлер |colspan=3| {{Флаг Норвегии|20px}}<br>Тронхейм |colspan=3| {{Флаг России|20px}}<br>Ханты-Мансийск |-bgcolor="#cccccc" |Мәрәй||Урын |Инд||Спр||Пр |Спр||Пр||Эст |Инд||Спр||Эст |Эст||Спр||МС |Эст||Спр||Пр |Спр||Пр||МС |Спр||Пр||Инд||См||МС||Эст |Инд||Сп||Эст |Спр||Пр||МС |Спр||Пр||МС |- align="center" |<big>'''290'''</big>||<big>'''30'''</big> |—||—||— |—||—||— |—||36||14 |—||—||— |'''10'''||31||25 |42||40||— |'''7'''||17||29 |'''10'''||bgcolor="silver"|'''2'''||13 |'''9'''||11||— |60||31||'''7''' |51||41||16 |} '''Рәсәй өсөн сығыш яһауҙар''' {| class="wikitable" width="100%" style="font-size:85%" |- align="center" bgcolor="lightsteelblue" |colspan=2|'''2006/07 <br>Һөҙөмтәләре''' |colspan=3| {{Флаг Швеции|20px}}<br>Эстерсунд |colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен |colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен |colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Оберхоф |colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Рупольдинг |colspan=3| {{Флаг Словении|20px}}<br>Поклюка |colspan=6| {{Флаг Италии|20px}}<br>'''ЧМ Анхтольц''' |colspan=3| {{Флаг Финляндии|20px}}<br>Лахти |colspan=3| {{Флаг Норвегии|20px}}<br>Холменколлен |colspan=3| {{Флаг России|20px}}<br>Ханты-Мансийск |-bgcolor="#cccccc" |Мәрәй||Урын |Инд||Спр||Пр |Спр||Пр||Эст |Инд||Спр||Эст |Эст||Спр||Пр |Эст||Спр||МС |Спр||Пр||МС |Спр||Пр||Инд||См||Эст||МС |Инд||Спр||Пр |Спр||Пр||МС |Спр||Пр||МС |- align="center" |<big>'''20'''</big>||<big>'''61'''</big> |13||—||— |31||48||— |—||—||— |—||—||— |—||—||— |—||—||— |—||—||—||—||—||— |—||—||— |—||—||— |—||—||— |} {| class="wikitable" width="100%" style="font-size:85%" |- align="center" bgcolor="lightsteelblue" |colspan=2|'''2005/06 <br>Һөҙөмтәләре''' |colspan=3| {{Флаг Швеции|20px}}<br>Эстерсунд |colspan=3| {{Флаг Австрии|20px}}<br>Хохфильцен |colspan=3| {{Флаг Словакии|20px}}<br>Осрбли |colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Оберхоф |colspan=3| {{Флаг Германии|20px}}<br>Рупольдинг |colspan=3| {{Флаг Италии|20px}}<br>Анхтольц |colspan=5| {{Флаг Италии|20px}}<br>'''ОИ Турин''' |colspan=3| {{Флаг Словении|20px}}<br>Поклюка |colspan=3| {{Флаг Финляндии|20px}}<br>Контиолахти |colspan=3| {{Флаг Норвегии|20px}}<br>Холменколлен |-bgcolor="#cccccc" |Мәрәй||Урын |Спр||Пр||Эст |Инд||Спр||Эст |Инд||Спр||Пр |Эст||Спр||МС |Эст||Спр||Пр |Спр||Пр||МС |Инд||Спр||Пр||Эст||МС |Спр||Пр||См |Спр||Пр||МС |Спр||Пр||МС |- align="center" |<big>'''0'''</big>||<big>'''—'''</big> |—||—||— |—||—||— |—||—||— |—||63||— |—||38||37 |44||45||— |—||—||— |—||—||— |—||—||— |—||—||— |—||— |} |- | Таблицаларға аңлатма: <small>'''Инд''' — шәхси ярыш<br> '''Пр''' — эҙәрлекләү ярышы<br> '''Спр''' — спринт ярышы<br> '''МС''' — масс-старт ярышы<br> '''Эст''' — эстафета ярышы<br> '''См''' — ҡатнаш эстафета<br> '''Сусм''' — берәүле ҡатнаш эстафета<br> '''DNS''' — спортсы ҡатнашырға заявка биргән, әммә стартҡа сыҡмаған<br> '''DNF''' — спортсы стартта ҡатнашҡан, әммә финишҡа барып етмәгән<br> '''LAP''' — спортсы ярыш (эҙәрлекләү һәм масс-старт ярыштары өсөн) барышында лидерҙан бер кругҡа артта ҡалған һәм трассанан сиселгән<br> '''DSQ''' — спортсы дисквалифицирован<br> '''—''' − спортсы был ярышта ҡатнашмаған</small> |} == Ҡаҙаныштары == ; Олимпия уйындары {| class="wikitable sortable" |- ! Йыл !! Уҙғарыу урыны !! Ярыш төрө !! Урын |- | 2010 || {{флаг|КАН}} [[Ванкувер]] || Спринт || bgcolor="gold" | 1-се |- | 2010 || {{флаг|КАН}} [[Ванкувер]] || Эҙәрлекләү ярышы|| bgcolor="silver" | 2-се |- | 2014 || {{Флаг|Россия||23px}} [[Сочи]] || Спринт || bgcolor="gold" | 1-се |- | 2018 || {{Флаг|Республика Корея||23px}} [[Пхёнчхан]] || Эҙәрлекләү ярышы || bgcolor="silver" | 2-се |- | 2018 || {{Флаг|Республика Корея||23px}} [[Пхёнчхан]] || Шәхси ярыш || bgcolor="silver" | 2-се |- | 2018 || {{Флаг|Республика Корея||23px}} [[Пхёнчхан]] || Масс-старт || bgcolor="gold" | 1-се |} ; Донъя чемпионаттары {| class="wikitable sortable" |- ! Йыл !! Уҙғарыу урыны !! Ярыш төрө !! Урын |- | 2009 || {{флаг|КОР}} [[Пхёнчхан]] || Масс-старт || bgcolor="silver" | 2-се |- | 2011 || {{Флаг|Россия||23px}} [[Ханты-Мансийск]] || Спринт || bgcolor="#cc9966" | 3-сө |- | 2019 || {{Флаг|Швеция||23px}} [[Эстерсунд]] || Спринт || bgcolor="gold" | 1-се |- |} ; Юниорҙар донъя чемпионаттары {| class="wikitable sortable" |- ! Йыл !! Уҙғарыу урыны !! Ярыш төрө !! Урын |- | 2002 || {{флаг|ИТА}} [[Валь-Риданна]] || Эстафета (ҡыҙҙар) || bgcolor="silver" | 2-се |- | 2003 || {{флаг|ПОЛ}} [[Косцелиско]] || Эстафета (ҡыҙҙар) || bgcolor="gold" | 1-се |- | 2003 || {{флаг|ПОЛ}} [[Косцелиско]] || Шәхси ярыш (ҡыҙҙар) || bgcolor="silver" | 2-се |- | 2003 || {{флаг|ПОЛ}} [[Косцелиско]] || Эҙәрлекләү ярышы (ҡыҙҙар) || bgcolor="silver" | 2-се |- | 2004 || {{флаг|ФРА}} {{нп5|Морьен||fr|Maurienne}} || Эстафета (юниорҙар) || bgcolor="silver" | 2-се |- | 2005 || {{флаг|ФИН}} [[Контиолахти]] || Эстафета (юниорҙар) || bgcolor="gold" | 1-се |- | 2005 || {{флаг|ФИН}} [[Контиолахти]] || Спринт (юниорҙар) || bgcolor="#cc9966" | 3-сө |- |} ; Европа чемпионаттары {| class="wikitable sortable" |- ! Йыл !! Уҙғарыу урыны !! Ярыш төрө !! Урын |- | 2004 || {{Флаг|Беларусь|1995|23px}} [[Минск]] || Эстафета (юниорҙар) || bgcolor="gold" | 1-се |- | 2004 || {{Флаг|Беларусь|1995|23px}} [[Минск]] || Эҙәрлекләү ярышы (юниорҙар) || bgcolor="silver" | 2-се |- | 2005 || {{Флаг|Россия||23px}} [[Новосибирск]] || Эҙәрлекләү ярышы (юниорҙар) || bgcolor="gold" | 1-се |- | 2005 || {{Флаг|Россия||23px}} [[Новосибирск]] || Спринт (юниорҙар) || bgcolor="silver" | 2-се |- | [[Биатлон буйынса Европа чемпионаты 2009|2009]] || {{Флаг|Россия||23px}} [[Өфө]] || Спринт || bgcolor="gold" | 1-се |- | [[Биатлон буйынса Европа чемпионаты 2009|2009]] || {{Флаг|Россия||23px}} [[Өфө]] || Гонка преследования || bgcolor="gold" | 1-се |- |} ; Донъя кубогы {| class="wikitable sortable" |- ! Миҙгел !! Уҙғарыу урыны !! Ярыш төрө !! Урын |- | 2009/10 || {{флаг|СЛО}} [[Поклюка]] || Шәхси ярыш || bgcolor="#cc9966" | 3-сө |- | 2009/10 || {{флаг|Россия}} [[Ханты-Мансийск]] || Масс-старт || bgcolor="#cc9966"| 3-сө |- | 2010/11 || {{флаг|Австрия}} [[Хохфильцен]] || Спринт || bgcolor="gold" | 1-се |- | 2010/11 || {{флаг|СЛО}} [[Поклюка]] || Спринт || bgcolor="silver" | 2-се |- | 2010/11 || {{флаг|ИТА}} [[Антхольц]] || Спринт || bgcolor="silver" | 2-се |- | 2010/11 || {{флаг|НОР}} [[Хольменколлен]] || Спринт|| bgcolor="gold" | 1-се |- | 2011/12 || {{флаг|ИТА}} [[Антхольц]] || Масс-старт || bgcolor="silver"| 2-се |- | 2011/12 || {{флаг|ФИН}} [[Контиолахти]] || Ҡатнаш эстафета || bgcolor="#cc9966"| 3-сө |- | 2012/13 || {{флаг|ИТА}} [[Антхольц]] || Спринт || bgcolor="gold"| 1-се |- | 2012/13 || {{флаг|НОР}} [[Хольменколлен]] || Спринт || bgcolor="#cc9966" | 3-сө |- | 2012/13 || {{флаг|НОР}} [[Хольменколлен]] || Эҙәрлекләү ярышы || bgcolor="#cc9966" | 3-сө |- | 2012/13 || {{флаг|НОР}} [[Хольменколлен]] || Масс-старт|| bgcolor="silver" | 2-се |- | 2012/13 || {{флаг|Россия}} [[Сочи]] || Спринт|| bgcolor="silver"| 2-се |- | 2013/14 || {{флаг|ШВЕ}} [[Эстерсунд]] || Шәхси ярыш||bgcolor="silver"| 2-се |- | 2013/14 || {{флаг|НОР}} [[Хольменколлен]]|| Эҙәрлекләү ярышы ||bgcolor="gold"| 1-се |- | 2013/14 || {{флаг|НОР}} [[Хольменколлен]]|| Масс-старт ||bgcolor="gold"| 1-се |- | 2017/18 || {{флаг|Австрия}} [[Хохфильцен]] || Спринт || bgcolor="silver" | 2-се |- | 2017/18 || {{флаг|Австрия}} [[Хохфильцен]] || Эҙәрлекләү ярышы || bgcolor="gold" | 1-се |- | 2017/18 || {{флаг|Франция}} [[Анси]] || Спринт || bgcolor="gold" | 1-се |- | 2017/18 || {{флаг|Франция}} [[Анси]] || Эҙәрлекләү ярышы || bgcolor="silver" | 2-се |- | 2017/18 || {{флаг|ГЕР}} [[Оберхоф]] || Спринт || bgcolor="gold" | 1-се |- | 2017/18 || {{флаг|ГЕР}} [[Оберхоф]] || Эҙәрлекләү ярышы || bgcolor="gold" | 1-се |- | 2017/18 || {{флаг|ИТА}} [[Антхольц]] || Масс-старт || bgcolor="silver" | 2-се |- | 2017/18 || {{флаг|НОР}} [[Хольменколлен]] || Спринт || bgcolor="gold" | 1-се |- | 2017/18 || {{флаг|НОР}} [[Хольменколлен]] || Эҙәрлекләү ярышы || bgcolor="silver" | 2-се |- | 2018/19 || {{флаг|ЧЕХ}} [[Нове-Место-на-Мораве]] || Масс-старт || bgcolor="gold" | 1-се |- | 2018/19 || {{флаг|НОР}} [[Хольменколлен]] || Спринт || bgcolor="gold" | 1-се |- | 2018/19 || {{флаг|НОР}} [[Хольменколлен]] || Эҙәрлекләү ярышы || bgcolor="silver" | 1-се |- |} ; IBU кубогы {| class="wikitable sortable" |- ! Миҙгел !! Уҙғарыу урыны !! Ярыш төрө !! Урын |- | 2004/05 (ю)|| {{Флаг|Австрия}} [[Обертиллиах]] || Спринт || bgcolor="gold" | 1-се |- | 2004/05 (ю)|| {{Флаг|Австрия}} [[Обертиллиах]] || Эҙәрлекләү ярышы || bgcolor="#cc9966" | 3-сө |- | 2005/06 || {{Флаг|Австрия}} [[Обертиллиах]] || Спринт || bgcolor="gold" | 1-се |- | 2005/06 || {{Флаг|Австрия}} [[Розенау-ам-Хенгстпас]] || Эҙәрлекләү ярышы || bgcolor="#cc9966" | 3-сө |- | 2009/10|| {{Флаг|ШВЕ}} {{нп5|Идре||en|Idre}} || Спринт || bgcolor="silver" | 2-се |- | 2010/11 || {{Флаг|Словакия}} [[Осрблье]] || Спринт || bgcolor="#cc9966" | 3-сө |- |} == Ғаиләһе == Ҡустыһы — [[Шипулин Антон Владимирович|Антон Шипулин]] (1987 й.т.), Рәсәй йыйылма командаһы составында Олимпия уйындары һәм донъя чемпионаты чемпионы. 2007 йылда [[Израиль]] саңғысыһы Даниэль Кузьминға кейәүгә сыға<ref>[http://www.skisport.ru/news/index.php?news=4331 Лыжная свадьба]</ref>, улы — Елисей (2007 й.т.)<ref>[http://7ja.net/?p=3560 Анастасия Кузьмина выиграла золото] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100304011237/http://7ja.net/?p=3560 |date=2010-03-04 }}</ref>. 2015 йылдың 12 июлендә ҡыҙҙары Оливия тыуған<ref>{{cite web| url=http://www.eurosport.ru/biathlon/story_sto4538744.shtml | title=Анастасия Кузьмина пропустит сезон из-за рождения ребёнка}}</ref>. Рәсәй эске эштәр министрлағының Төмән юридик институтын тамамлай.<ref>[https://s-cdn.sportbox.ru/Vidy_sporta/Biatlon/Anastasiya-Kuzimina-Biatlon-28081984 Антон Шипулин окончил Тюменский юридический институт МВД вслед за старшей сестрой]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20100408203110/http://www.vancouver2010.com/olympic-biathlon/athletes/anastazia-kuzmina_ath1029451bR.html Профиль на сайте зимних Олимпийских игр 2010 года]{{ref-en}}{{ref-fr}} {{ВС}} [[Категория:Рәсәй биатлонсылары]] [[Категория:Словакия биатлонсылары]] [[Категория:Биатлон буйынса Олимпия чемпиондары]] [[Категория:2010 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары чемпиондары‎]] [[Категория:2014 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары чемпиондары‎]] [[Категория:2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары чемпиондары‎]] [[Категория:2010 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында көмөш миҙалы менән бүләкләнеүселәр‎]] [[Категория:2010 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусылар‎]] [[Категория:2014 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусылар‎]] [[Категория:2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусылар‎]] [[Категория:Биатлон буйынса Европа чемпиондары]] [[Категория:2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында көмөш миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Биатлон буйынса донъя чемпиондары]] 5fht4fynwfhsqjbsah0hxoqq9ak7cf2 0 150344 1300965 884911 2026-07-13T14:23:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300965 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Каяани боҙ һарайы''' — [[Финляндия]]ның Каяни ҡалаһында спорт һәм мәҙәниәт һарайы [[1989 йыл]]да. төҙөлгән. == Тасуирламаһы == [[1968 йыл]]да ҡалала шайбалы хоккей буйынса Каяани Хокки командаһы ойошторола. [[1989 йыл]]да уның өсөн махсус яңы боҙ комплексы төҙөлә, ул Каяани Боҙ һарайы тигән исем ала һәм команданың үҙ стадионы була. Боҙ һарайы комплексында [[2008 йыл]]да реконструкция үткәрелә, ул саҡта команда [[Финляндия]] чемпионатының шайбалы хоккей буйынса икенсе дивизионына күсә. [[2011 йыл]]да шулай уҡ һуңғы реконструкция үткәрелә<ref>[http://www.jatkoaika.com/Joukkue/hokki/halli Hokki: Kajaanin jäähalli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411055841/https://www.jatkoaika.com/Joukkue/hokki/halli |date=2019-04-11 }}</ref>. Бөгөнгө көндә боҙ аренаһының майҙаны 29Х60 метр тәшкил итә, дөйөм һыйҙырышлығы 2 372 тамашасыға иҫәпләнгән, шуларҙан 1591 ултырыу урыны һәм 781 баҫып тороу урыны бар. Һырғалаҡта күмәк саралар ваҡытында кафе эшләй. Холлдың дөйөм майҙаны 3 952 кв.м. тәшкил итә, был спортҡа ҡағылышы булмаған сараларҙы үткәреүгә лә мөмкинлек бирә. Боҙ комплексы һырғалағы [[Шайбалы хоккей|хоккей]], [[фигуралы шыуыу]], туп менән хоккей буйынса ярыштар, күнекмәләр үткәреү өсөн, шулай уҡ ҡала халҡының күмәк шыуыуы өсөн ҡулланыла<ref>[http://www.kajaani.fi/Palvelut/Liikunta-uudet-sivut/Sisaliikuntapaikat/Jaahalli/ Kajaanin jäähalli]</ref>. Бынан тыш йәй көндәрендә концерт һәм йәрминкәләр үткәрелә. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Финляндия]] [[Категория:Стадиондар]] jh8gx0olvo3smvibdy8fun6quteixny 0 151774 1300985 1286507 2026-07-14T00:58:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300985 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кутна-Гора''' ({{Lang-cs|Kutná Hora}}), элекке. '''Куттенберг''' ({{Lang-de|Kuttenberg}}) — Урта Чехия крайы ҡалаһы. Кутна Гора районының администраив үҙәге һәм киң вәкәләтле муниципалитеты. [[Прага]]нан көнсығышҡа табан 60 км алыҫлыҡта, Кутна-Гора яҫы таулығында, диңгеҙ кимәленән 254 метр бейеклектә урынлашҡан. Халҡы — 21,1 мең кеше ([[2005 йыл]] мәғлүмәттәре буйынса). == Тарих == [[Файл:Кутна_Гора.jpg|мини|200x200пкс|Иҫке ҡала урамы]] [[Файл:Кутна_Гора_собор_святой_Варвары.jpg|мини|267x267пкс|Изге Варвара соборы]] Ҡалаға [[XIII быуат]]тың беренсе яртыһында нигеҙ һалынған. Кутна-Гора [[урта быуаттар]]ҙың [[Көмөш|көмөш сығарыу]] индустрияһы үҙәге. XIII быуатта ҡала Европа рудниктары сығарған көмөштөң өсөнсө өлөшөн сығарыу һөҙөмтәһендә Чехия корллегенең байлыҡ буйынса икенсе ҡалаһы була. Тап рудниктар таусылар ҡасабаһы барлыҡҡа килеүҙен төп сәбәпсеһе булған, шуларҙың береһенә "Antiqua Cuthna"исеме бирелә, был «иҫке монах рясаһы (кейеме)» тигәнде аңлата. Бер монах, риүәйәт буйынса, күрше убала йоҡоға талған, ә йоҡо ваҡытында көмөш ҡойолмаларын төшөндә күргән. Уянғас, ул ысынлап та төшөндә күргән урында көмөш тапҡан һәм уны рясаһы менән ҡаплап ҡуйған. Кутна-Гора Европала беренсе «көмөш биҙгәге» урынына әйләнә. Шахта тирәләй теләһә нисек урынлашҡан бәләкәй өйҙәр, трактирҙар, мунсалар, кибеттәр барлыҡҡа килә. Һуңынан таралышып торған ҡасабалар король өҫтөнлөктәрен алған Кутна-Гора ҡалаһына берләшә Гуситтар һуғышында ныҡ емерелә. XVI быуат уртаһында руда мәғдәне ярлыланыу арҡаһында ҡала хәлһеҙләнә, бөлгөнлөккә төшә. == Иҫтәлекле урын == Күп готика архитектураһы ҡомартҡылары менән данлыҡлы. * Изге Варвара соборы 1388—1547 — Кутна-Гораның иң билдәле архитектура ҡомартҡыһы — ҙурлығы һәм әһәмиәте буйынса Чехияның икенсе урынындағы ҡорамы, һуңғы владислав готикаһы стилендә төҙөлгән. * Өлкән Изге Иаков костелы (1330) * Архидеканство бинаһы (1594—1599) * Иезуит Колледжы (1667—1700) * Элекке Аҡса һуғыу йорто — Влаш (Италия) һарайы (XIII быуат) * Барокко чума бағанаһы (1713—1715) * Ҡала ситендә, Седлец районында — зыярат янында Бөтә Изгеләр һөйәктәре һаҡлағысы костелы (1400 тирәһе) * Седлецта — Вознесение Девы Марии һәм Изге Иоанн Креститель соборы (1280—1320, 1702—1714) * «Градек» көмөш музейы һәм урта быуат көмөш шахтаһы (1485—1505) * Зыярат эргәһендә Изге Троица костелы (1415) * Бөтә Изгеләр костелы (1290) * Раббы Тәне капеллаһы (1400 тирәһе) * Урсулинкалар монастыры (1733—1743) * Намнетиҙағы Матерь Божья костелы(1360—1470) * Изге Ян Непомуцкий костелы (1734—1750) * Таш фонтан(1493—1495) * Таш йорт (1485—1495) * Изге Вацлав һәйкәле Ҡаланың тарихи үҙәге ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә инә. == Иҡтисад == Быяла өрөү заводы, һыра етештереү, Philip Morris тәмәке фабрикаһы, «Foxconn» компанияһының заводы бар. == Билдәле кешеләр == * Бридел Бедржих (1619—1680) — чех яҙыусыһы, шағир һәм барокко дәүере миссионеры. * Карел Гавличек-Боровский (1821—1856) — чех яҙыусыһы, шағир, публицист. * {{Тәржемәһеҙ 3|Микулаш Дачицкий из Геслова||cs|Mikuláš Dačický z Heslova}}, яҙыусы * Густав Линднер (1828—1897) — ғалим-педагог, XIX быуатта күренекле чех педагогия фәндәре эшмәкәрҙәренең береһе. * Иржи Ортен (1919—1941) — шағир. * [[Габриэла Прейссова]], яҙыусы. * {{Тәржемәһеҙ 3|Ондржей Птачек||cs|Ondřej Ptáček}}, ҡыңғырау оҫтаһы. * Тыл Йозеф Каэтан (1808—1856) — яҙыусы һәм драматург, [[Чехия]] милли гимны һүҙҙәренең авторы. * {{Тәржемәһеҙ 3|Ян Эразим Воцел||cs|Jan Erazim Vocel}}, археолог. * {{Тәржемәһеҙ 3|Войта, Ярослав|Ярослав Войта|cs|Jaroslav Vojta}}, актёр. * Крупичка Рудольф (1879—1951) — шағир һәм драматург. * Браун Йозеф (1864—1891) — яҙыусы. * Йеневайн Феликс (1857—1905) — рәссам. == Туғанлашҡан ҡалалар == * {{Флаг Польши}} Тарновске-Гуры == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Костехранилище в Седлеце == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {| class="infobox" style="width:250px;" | style="vertical-align: middle;" |[[Файл:Flag_of_UNESCO.svg|ссылка=ЮНЕСКО|75x75пкс|Флаг ЮНЕСКО]] | style="text-align:center; width:100%; vertical-align:middle;" |[[Всемирное наследие|Бөтә донъя мираҫы]] [[ЮНЕСКО]], объект <span style="white-space: nowrap; word-spacing:-0.15em">№ 732</span><br><br><br><br>[http://whc.unesco.org/ru/list/732 урыҫ.] • [http://whc.unesco.org/en/list/732 ингл.] • [http://whc.unesco.org/fr/list/732 фр.] |} * [http://www.kutnahora.cz/ Кутна-Гора — информационный портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415162058/http://www.mu.kutnahora.cz/ |date=2016-04-15 }}{{ref-cs}} * [http://sova.rsh.ru/kutna-hora/index.html Кутна-Гора — фотогалерея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911050226/http://sova.rsh.ru/kutna-hora/index.html |date=2010-09-11 }}{{ref-ru}} * [http://www.kutna-hora.wz.cz/ Кутна Гора — достопримечательности и история] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218042650/http://www.kutna-hora.wz.cz/ |date=2019-02-18 }}{{ref-cs}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Чехия ҡалалары]] [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] t27nhnxxigcj1jubaxlmxsthriw3wpu 0 152535 1300967 894126 2026-07-13T15:57:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300967 wikitext text/x-wiki {{Учёный |Имя = Киладзе Темур Какоевич |Изображение = |Ширина = 200px |Описание изображения = |Дата рождения = 17.06.1949 |Место рождения = {{ТУ|Грузия}} |Дата смерти = |Место смерти = |Гражданство = {{USSR}} <br> {{RUS}} |Научная сфера = |Место работы = |Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|химических наук}} |Учёное звание = |Альма-матер = |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известна как = |Награды и премии = |Сайт = }} '''Киладзе Темур Какоевич''' ([[17 июнь]] [[1949 йыл]]) — ғалим-химик‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1985). == Биографияһы == Темур Какоевич Киладзе 1949 йылдың 17 июнендә тыуған. Сығышы менән хәҙерге Грузияның Озургети (1934—1989 йылдарҙа Махарадзе) ҡалаһынан. Юғары уҡыу йортон — Өфө нефть техник институтының нефть һәм газ эшкәртеүҙә химик технология факультетын 1975 йылда тамамлаған. == Хеҙмәт юлы == 1975—1981 Өфө нефть институтында хеҙмәт итә. 1987—1997 — Өфө дәүләт сервис институтында тармаҡ лабораторияһы мөдире, химия кафедраһы мөдире. 2002—2003 — «Башлеспром» урман сәнәғәте холдинг компанияһы» ААЙ-е генераль директоры Ғилми хеҙмәттәре 1,3‑дигетероциклоалкандар гетеролитик реакциялары химияһы өлкәһендә, ацеталдәрҙе, ортоэфирҙарҙы һәм уларҙың гетероаналогтарын синтезлау проблемаларына, кремнийорганик берләшмәләр менән үҙ‑ара йоғонтоһон тикшереүгә арналған. Киладзе ҡатнашлығында оксетандар, азетидиндар һ.б. гетероциклик берләшмәләр алыу ысулдары эшләнә, улар ӨНИ эргәһендәге «Уфареактив» аҙ күләмле химия продукттары һәм реактивтар эксперименталь‑тәжрибә заводында ҡулланыла. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу авторы. Асыштарына патент алған. Техник фәндәр кандидаты һәм докторы дәрәжәһенә яҙған диссертациялары: 1979 — «Получение неэтилированного бензина АИ-93 в процессе РИГИЗ» 1985 — «Синтез и гидросилицирование ацеталей, ортоэфиров и их гетероаналогов» == Дәүләт һәм тармаҡ наградалары == * Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе дипломдары һәм миҙалдары == Ғаиләһе == == Сығанаҡтар == == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * [башкирская-энциклопедия.рф/2-statya/13708-kiladze-temur-kakoevich.html] * [person.rusoil.net/person/kiladze-temur-kakoevich Киладзе Темур Какоевич] * [https://search.rsl.ru/ru/record/01007749948 Киладзе Темур Какоевич — Рос-ая госуд. библ-ка]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://zachestnyibiznes.ru/fl/027720221792 За честный бизнес] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} 49eht9nrybvc610avsahoxu18tmsx18 0 154021 1301003 905834 2026-07-14T08:47:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301003 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ливрусткаммарен''', ({{Lang-sv|Livrustkammaren}}), йәки '''Король хазинаһы''' — [[Король һарайы (Стокгольм)|Стокгольмдың Король һарайы]]ндағы музейы. Бында швед хәрби тарихына һәм монархияға бәйле күп экспонаттар тупланған. == Тарихы == 1628 йылда король Густав Адольф I нигеҙләгән Ливрусткаммарен Швецияның иң боронғо музейҙарының береһе булып тора. Ул Стокгольмда Король һарайының подвалында урынлашҡан. 1978—2017 йылдар осоронда музей Ливрусткаммарен власының һәм Фондом Халлвиль музейы фонды менән бергә Скоклостерск замогының өлөшө була. 2017/2018 йылдарҙан музей Швецияның Дәүләт тарихи музейының бер өлөшө булып тора. Бөгөнгәсә музейҙа һаҡланған әйберҙәр король ғаиләһенең ҡайһы бер рәсми тантаналарында — туйҙарҙа, ерләү һәм тәхеткә тәғәйенләү ваҡытында файҙаланыла. == Һылтанмалар == {{commonscat-inline|Livrustkammaren|Королевская сокровищница в Стокгольме}} * [http://www.livrustkammaren.se Официальный сайт сокровищницы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220207113714/https://livrustkammaren.se/ |date=2022-02-07 }} [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] h5803dqxzt9mf9y2p923kjswtajnflf 0 155005 1300964 1291417 2026-07-13T14:13:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300964 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кауричев Иван Сергеевич''' ([[3 декабрь]] [[1913 йыл]] — [[2003 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, тупраҡты өйрәнеүсе белгес. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, гвардия [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитаны]]. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (1965), профессор (1976). СССР-ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1977). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], 1-се һәм 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. == Биографияһы == Иван Сергеевич Кауричев 1913 йылдың 3 декабрендә хәҙерге Калуга өлкәһенең Ферзиков районындағы Дугна ҡасабаһында тыуған. 1938 йылда хәҙерге К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһын агрохимия факультетын тамамлаған. 1939 йылдан алып 1946 йылға тиклем [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]нда хеҙмәт итә, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша<ref name="pobeda1945">[http://www.pobeda1945.su/frontovik/87780 Кауричев Иван Сергеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191107070806/http://www.pobeda1945.su/frontovik/87780 |date=2019-11-07 }}</ref>, 7-се айырым запас инженер полкында, артабан 64-се инженер-сапер бригажаһының 19-сы гвардия минерҙарҙың айырым батальонында һуғыша, гвардия [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитаны]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1503128521/ Кауричев Иван Сергеевич]</ref>. 1946 йылдан Тимирязев академияһында эшен дауам итә: ассистент, тупраҡ ғилеме кафедраһы доценты, 1976 йылдан — профессор. 1976—1978 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда тупраҡ ғилеме кафедраһы мөдире булып була. 1965 йылда «Особенности генезиса почв временного избыточного увлажнения» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01006297581 Диссертация на соискание ученой степени доктора сельскохозяйственных наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191107080624/https://search.rsl.ru/ru/record/01006297581 |date=2019-11-07 }}</ref> 40-тан ашыу кандидат һәм һигеҙ фән докторы әҙерләй. 400-ҙән ашыу ғилми эш, ун дәреслек һәм «Тупраҡ тураһында фән» темаһы буйынса монографиялар<ref name="pobeda1945"/>, шулай уҡ бер уйлап табыу авторы<ref>[https://patentdb.ru/author/1673032 КАУРИЧЕВ ИВАН СЕРГЕЕВИЧ]</ref>. И. С. Кауричевтың фәнни тикшеренеүҙәре СССР-ҙың Ҡара тупраҡлы булмаған һәм дала зонаһында тупраҡтың уңдырышлығына һәм генезисы проблемаларына арналған. Ул академияның тупраҡ-геоботаник экспедицияһы менән етәкселек итә, элювиаль-глейланыу процесының теорияһын эшләй, тупраҡ типтарының окисланған-тергеҙелгән торошоноң тулы характеристикаһын һәм окисланған-тергеҙелгән режим буйынса уларҙың төркөмдәрен бирә<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/nauchno-pedagogicheskaya-shkola-pochvovedov-timiryazevki НАУЧНО-ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ ШКОЛА ПОЧВОВЕДОВ ТИМИРЯЗЕВКИ]</ref> Шулай уҡ Кауричев лизиметрик тикшеренеүҙәр практикаһында киң билдәле булған сорбцион лизиметрҙарҙың алымын эшләй. Халыҡ-ара симпозиумдарҙа һәм [[Болгария]]нан, [[Венгрия]]нан, [[Польша]]нан, [[ГДР]]-ҙан һәм башҡа илдәрҙән сит ил коллегалары менән осрашыуҙарҙа ҡатнаша. Ҡыҙыл Йондоҙ, 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры, миҙалдар, шул иҫәптән «Берлинды алған өсөн» һәм «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында [[Германия]]ны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән. 1977 йылда СССР-ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһына лайыҡ була. == Сығанаҡтар == * ПРОФЕССОР ИВАН СЕРГЕЕВИЧ КАУРИЧЕВ (К 90-ЛЕТИЮ СО ДНЯ РОЖДЕНИЯ И 65-ЛЕТИЮ НАУЧНОЙ, ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ И ОБЩЕСТВЕННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ). Журнал «Почвоведение», № 11, 2003 год, ISSN 0032-180X. * Иван Сергеевич Кауричев : выдающиеся ученые (выпускники, профессора) Петровской (Тимирязевской) академии, Российского государственного аграрного университета — МСХА имени К. А. Тимирязева. / Федеральное гос. бюджетное образовательное учреждение высш. образования «Российский гос. аграрный ун-т — МСХА им. К. А. Тимирязева». — Москва : Изд-во РГАУ-МСХА, 2015. — 89 с.; ISBN 978-5-9675-1330-5. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://old.timacad.ru/science/kto_sozdal_nauku_v_Timiryazevke/who_have_created_the_science.pdf Кто создавал и развивал науку в Тимирязевке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191107063306/http://old.timacad.ru/science/kto_sozdal_nauku_v_Timiryazevke/who_have_created_the_science.pdf |date=2019-11-07 }} * [https://ppt-online.org/99334 Классификация почв. Почвенно-географическое районирование.] * [https://ecolog.pro/wp-content/uploads/2016/10/%D0%AF%D1%88%D0%B8%D0%BD-%D0%98.%D0%9C.-%D0%94%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4-100-%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B5-%D0%9A%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0.pdf ДОКЛАД НА НАУЧНОЙ КОНФЕРЕНЦИИ, посвященной 100-летию со дня рождения И. С. КАУРИЧЕВА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205091738/https://ecolog.pro/wp-content/uploads/2016/10/%D0%AF%D1%88%D0%B8%D0%BD-%D0%98.%D0%9C.-%D0%94%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4-100-%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B5-%D0%9A%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0.pdf |date=2020-12-05 }} [[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:2003 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1913 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] kw7ky4nyfet9lbgcl2r0081k73xmt7o 0 155285 1300972 1282004 2026-07-13T18:19:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300972 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Коковихин Юрий Иванович''' ([[22 декабрь]] [[1936 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Украина]] [[фән|ғалимы]]. Техник фәндәр докторы, профессор.<ref name="esu">[http://esu.com.ua/search_articles.php?id=8051 КОКОВІ́ХІН Юрій Іванович]</ref> 220-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән бер нисә монография, шулай уҡ күп авторлыҡ таныҡлыҡтары һәм патенттары бар.<ref>[https://patentdb.ru/author/880494 Изобретатель КОКОВИХИН ЮРИЙ ИВАНОВИЧ]</ref><ref>[http://uapatents.com/patents/kokovikhin-yurijj-ivanovich База патентів України — Коковіхін Юрій Іванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113112312/http://uapatents.com/patents/kokovikhin-yurijj-ivanovich |date=2019-11-13 }}{{ref-uk}}</ref> == Биографияһы == Юрий Иванович Коковихин 1936 йылдың 22 декабрендә [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Магнитогорск]] ҡалаһында тыуған. === Белеме === [[1959 йыл]]да Магнитогорск тау-металлургия институтын (МГМИ, хәҙер [[Магнитогорск дәүләт техник университеты]]) «металдарҙы баҫым менән эшкәртеү» һөнәре буйынса тамамлай. [[1966 йыл]]да ошо уҡ юғары уҡыу йортонда «Исследование прокатки проволоки в многовалковых калибрах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. [[1974 йыл]]да Магнитогорск тау-металлургия институтында «Теория и практика применения роликовых волок в сталепроволочно-канатном производстве» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01007404179 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора технических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113104557/https://search.rsl.ru/ru/record/01007404179 |date=2019-11-13 }}</ref> [[1978 йыл]]да Ю. И. Коковихинға «профессор» ғилми исеме бирелә. Ғалим булараҡ уның үҫешенә техник фәндәр докторҙары, профессорҙар [[Бояршинов Михаил Иванович|М. И. Бояршинов]] һәм М. Г. Поляков етди йоғонто яһай. === Эшмәкәрлеге === [[1962 йыл]]дан алып [[1981 йыл]]ға тиклем Ю. И. Коковихин Магнитогорск тау-металлургия институтында аспирант булып эшләй, ике диссертация яҡлай, шул уҡ йылда ойошторолған «Машина-автоматтар сым һәм канат етештереүҙә» кафедраһының беренсе мөдире була<ref>[https://www.magtu.ru/novosti/instituty-i-fakultety/90-svedeniya-ob-obrazovatelnoj-organizatsii/struktura-i-organy-upravleniya-obrazovatelnoj-organizatsiej/instituty-fakultety-filial-v-g-beloretske-kolledzh/instituty-i-fakultety/institut-metallurgii-mashinostroeniya-i-materialoobrabotki.html?start=40 ИСТОРИЯ КАФЕДРЫ «МАШИНЫ И ТЕХНОЛОГИИ ОБРАБОТКИ ДАВЛЕНИЕМ»]</ref>. 1981 йылда [[Украина ССР-ы]]на күсеп китә һәм Днепродзержинск индустриаль институтында (хәҙер Днепр дәүләт техник университеты) эшләй, 1988 йылдан алып 1995 йылға тиклем «Металдарҙы өйрәнеүсе фән һәм термик юл менән эшкәртеү» кафедраһының мөдире була<ref name="esu"/> Һуңынан бер нисә ойошма директоры булып эшләй. Күп кенә хеҙмәттәр авторы, шулар иҫәбендә: * Технология сталепроволочного производства. (Учебник, 1995). * Производство низкоуглеродистой проволоки. (Учебник, 1995, в соавторстве). * Биметаллы и защитные покрытия. Теория и практика. (1997, в соавторстве). * Проектирование сталепроволочных цехов. (Учебник, 1999, в соавторстве). Юрий Иванович Коковихиндың ғилми тикшеренеүҙәре метиз етештереүенең махсус технологияһы өлкәһе менән бәйле моно-биметалл сымын эшләү ысулдары, шулай уҡ әҙ пластикалы материалдарҙан: бериллий һәм уның иретмәләренән, алюмин, баҡыр, титан, цирконий, тутыҡмай торған ҡоростан таҫмалар һәм фольга эшләү. Уның етәкселегендә өс докторлыҡ һәм 20-нән артыҡ кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. Ул «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе һәм миҙалдар менән бүләкләнә, улар араһында СССР-ҙың Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең миҙалдары бар. Әлеге ваҡытта [[Украина]]ның Днепродзержинск ҡалаһында йәшәй. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://www.magtu.ru/attachments/article/689/nauchnaya-elita.pdf НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1936 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 декабрҙә тыуғандар]] fhr7mmwrc8hmadlpwlekrkl41w8but1 0 155613 1300959 1179521 2026-07-13T12:06:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300959 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Канаев Яков Иванович''' ([[25 октябрь]] [[1925 йыл]] — [[8 июнь]] [[2010 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы., юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәре кандидаты (1967), профессор (1995). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] каваалеры (1984). Сәнәғәтле ҡалалар архитектура экологияһының фәнни-методик проблемалары белгесе. 60-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән бер нисә уҡыу әсбабы авторы. == Биографияһы == Яков Иванович Канаев 1925 йылдың 25 октябрендә [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡыҙыл районы]] Браиловский станицаһында (хәҙер Браиловский ҡасабаһы) тыуған. 1930 йылдан ғаиләһе менән [[Магнитогорск]] ҡалаһында йәшәй. [[1948 йыл]]да Магнитогорск тау-металлургия институтын (МТМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «сәнәғәт һәм гражданлыҡ төҙөлөшө» һөнәре буйынса тамамлай. 1967 йылда Ленинград инженер-төҙөлөш институтында «Бер секциялы күп ҡатлы йорттар» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01006290958 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата технических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924184941/https://search.rsl.ru/ru/record/01006290958 |date=2021-09-24 }}</ref>. Канаевҡа профессор ғилми дәрәжәһе [[1995 йыл]]да бирелә. МТМИ-ның төҙөлөш факультетын тамамлағас, 1956 йылға тиклем Пермь өлкәһенең Гремячинск ҡалаһында «Гремячинскуголь» тресында эшләй: инженер, өлкән инженер, капиталь төҙөлөш тресы идарасыһы урынбаҫары була. 1956 йылдан алып туған институтында ғилми-уҡытыуу эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: доцент, архитектура кафедраһы мөдире, төҙөлөш факультеты деканы (1964—1978), профессор. 1978—1988 йылдарҙа Канаев ситтән тороп уҡыу факультетының деканы, һуңынан архитектура-төҙөлөш проектлау кафедраһының профессоры. Төҙөлөш һөнәрҙәре буйынса Диссертация Советы ағзаһы, 1985 йылдан 2006 йылға тиклем Магнитогорск дәүләт техник университеты Методик Советы рәйесе урынбаҫары була. Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: 1964—1976 йылдарҙа [[КПСС]]-тың Магнитогорск ҡала комитеты ҡарамағындағы ғилми-техник советтың төҙөлөш бүлеге менән етәкселек итә. Был бүлек ҡала предприятиеларының фәнни-техник үҫеше буйынса тәҡдимдәр эшләй. Магнитогорск ҡалаһы Ленин район Советы халыҡ депутаты итеп һайлана. Территориаль депутаттар төркөмө етәксеһе (төҙөкләндереү мәсьәләләре менән шөғөлләнә) була, бәлиғ булмағандар эштәре буйынса район комиссияһында эшләй. Яков Иванович Канаев 2010 йылдың 8 июнендә вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999)<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/14670/page/2 Указ Президента Российской Федерации от 22.11.1999 г. № 1563]</ref>. * «Почёт Билдәһе» ордены (1984) һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.magtu.ru/attachments/article/689/nauchnaya-elita.pdf НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]] [[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:2010 йылда вафат булғандар]] [[Категория:8 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:25 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Силәбе өлкәһендә тыуғандар]] rm6xieiiiqzsu9pg8tza0kvoipd06mv 0 155665 1300984 1254131 2026-07-14T00:20:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300984 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Михаил Ионович (Иванович) Куприн''' ([[1919 йыл|1919]]—[[2007 йыл|2007]]) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәр кандидаты, профессор. Һалҡын баҫылған табаҡтар һәм таҫмалар етештереү технологияһы буйынса белгес. 50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялар һәм дәреслектәре, шулай уҡ бер нисә уйлап сығарыу танытмалары бар<ref>[https://patentdb.ru/author/937486 Изобретатель КУПРИН МИХАИЛ ИВАНОВИЧ]</ref><ref>[https://findpatent.ru/byauthors/937486/ Патенты автора КУПРИН МИХАИЛ ИОНОВИЧ]</ref>. == Биографияһы == 1919 йылдың 31 октябрендә Орел өлкәһе Севский өйәҙенең Витичь ауылында тыуған. Ижевск металлургия техникумын «Прокат етештереү» һөнәре буйынса тамамлағандан һуң, {{S|заводе № 71}}-се заводта (хәҙерге «Ижсталь») тимерлек цехы технологы була. 1942 йылда армияға саҡырыла, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда<ref>[https://pomni.is74.ru/person/81427/%D0%9A%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD+%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB+%D0%98%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Куприн Михаил Ионович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191127043944/http://pomni.is74.ru/person/81427/%D0%9A%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD+%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB+%D0%98%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-11-27 }}</ref> 1944 йылда ауыр яраланып демобилизацияланғансы ҡатнаша. 1943 йылда [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-ҡа]] ағза итеп алына. 1945йылда Мәскәү ҡорос институтына уҡырға инә һәм 1950 йылда уны (хәҙерге «МИСиС» Милли технологиялар тикшеренеү институты) «металдарҙы баҫым менән эшкәртеү» һөнәре буйынса тамамлай. Уны тамамлап, Куприн ошо уҡ институттың аспирантураһына уҡырға инә, ғилми етәксеһе — СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Игорь Михайлович Павлов. 1953 йылда ошо уҡ институтта кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01005823679 Автореферат диссертации работы на соискание ученой степени кандидата технических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927145320/https://search.rsl.ru/ru/record/01005823679 |date=2020-09-27 }}</ref> 1973 йылда уға профессор ғалим исеме бирелә. 1953—1989 йылдарҙа Магнитогорск тау-металлургия институтында (МТМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) эшләй, прокат кафедраһына 1968 йылда нигеҙ һалыусыларҙың береһе була.<ref name="magtu">[https://www.magtu.ru/abiturientam-mgtu/item/3253.html История кафедры технологий обработки материалов]</ref> МТМИ-нда эштәрен тамамлап, хаҡлы ялға сыға. Фәнни-практик эшмәкәрлеге һалҡын ысул менән прокатлауҙың сифатын күтәреүгә йүнәлтеү була. Кварто стандарында баҫма күсәрҙәр араһы формаһын кәйләү ысулдарын уйлап табa, шул уҡ стандарҙа һыҙат профилен көйәләү ысулы, күсәрҙәрҙе йылытыу ысулдарын уйлап таба. Ул [[Силәбе өлкәһе]] заводтарында ғилми-тикшеренеү эштәрен алып бара, күп тапҡырҙар СССР-ҙын Ҡара металлургия министрлығы тарафынан прокат мәсьәләләрен башҡарыуға йәлеп ителә. М. И Куприн етәкселегендә бер нисә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.<ref name="magtu"/> Магнитогорскиҙа 2007 йылдың 6 авгусында вафат була. Ҡаланың Һул яҡ яр буйы зыяраты нда ҡатыны Маргарита Сергеевна менән йәнәш ерләнгән (1926—1997).<ref>[http://skorbim.com/%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB/%D0%BA%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.html Куприн Михаил Ионович]</ref> Ҡыҙыл йондоҙ ордены менән бүләкләнгән, шулай уҡ «Батырлыҡ өсөн», «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңеү өсөн», «Фиҙәкәр хеҙмәт өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.magtu.ru/attachments/article/689/nauchnaya-elita.pdf НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова] * [https://diplomconsult.ru/preview/1743610/page:7/ Куприн Михаил Ионович, профессор кафедры прокатно­волочильного производства МГМИ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Дәреслектәр авторҙары]] [[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2007 йылда вафат булғандар]] [[Категория:6 августа вафат булғандар]] [[Категория:1919 йылда тыуғандар]] [[Категория:31 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Магнитогорск тау-металлургия институты уҡытыусылары]] 871tzjqcaje8i3j2kgjp2r2jl5p9pb6 0 155675 1301009 1285141 2026-07-14T11:43:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301009 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Лыткин Михаил Иванович''' ([[22 ноябрь]] [[1919 йыл]] — [[20 ғинуар]] [[2013 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, педагог. Медицина фәндәре докторы, профессор, медицина хеҙмәте генерал-майоры, Хәрби-медицина академияһының почётлы докторы (1998). 400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптә 4 дәреслек, 5 уҡыу әсбабы һәм 13 монографияһы бар<ref name="vestnik">[https://www.vestnik-grekova.ru/jour/article/download/749/750 Памяти профессора МИХАИЛА ИВАНОВИЧА ЛЫТКИНА (1919—2013)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191123073308/https://www.vestnik-grekova.ru/jour/article/download/749/750 |date=2019-11-23 }}</ref> == Биографияһы == 1919 йылдың 22 ноябрендә [[Пермь губернаһы]] Григоров ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Мәктәптән һуң ҡыҙыл дипломға медицина техникумын һәм Пермь медицина институтын (хәҙер Пермь дәүләт медицина университеты) тамамлай, шунан һуң [[1939 йыл]]да Ленинград Хәрби-медицина академияһына уҡырға инә (хәҙер С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһы). [[1943 йыл]]да академияны тамамлағандан һуң факультет хирургия кафедраһы ҡарамағындағы адъюнктурала ҡалдыралар, уның етәксеһе профессор В. Н. Шамов була. 1944 йыл башында үҙ теләге буйынса Лыткин хәрәкәттәге армияға китә, төрлө хирургия вазифаларында эшләй. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]н [[Берлин]]да 1-се Польша армияһының медицинаны көсәйтеүҙең айырым ротаһында хирургия төркөмө начальнигы вазифаһында тамамлай. һәм артабанғы өс йыл дауамында ординатор, һуңынан хирургия бүлегенең начальнигы һәм Округ хәрби госпиталенең баш хирургы була. [[1948 йыл]]да М. И. Лыткин Хәрби-медицина академияһының госпиталь хирургия кафедраһы эргәһендә адъюнктураһына тағы уҡырға инә, унда етәксеһе профессор С. С. Гирголав була. 1951 йылда ул адъюнктураны тамамлай һәм «Об изменениях мышечного тонуса и эвакуаторной функции резецированного желудка в послеоперационном периоде (клинико-экспериментальное исследование)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм Һарытау медицина институтында яңы ойошторолған хәрби-ялан хирургияһы кафедраһында кесе уҡытыусы булып тәғәйенләнә. Бында Михаил Иванович уҡытыусы, өлкән уҡытыусы, кафедра начальнигы (1956) вазифаларын үтә. 1960 йылда «Кожная пластика при первичной хирургической обработке ран и термических ожогов : (клинико-экспериментальное исследование)» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01006334321 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора медицинских наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191123101625/https://search.rsl.ru/ru/record/01006334321 |date=2019-11-23 }}</ref> 1958 йылда Лыткин яңынан Хәрби-медицина академияһының факультет хирургияһы кафедраһына өлкән ғилми хеҙмәткәр булып ҡайта. 1959 йылда хирургия кафедраһының начальник урынбаҫары була. 1968 йылдан 1988 йылға тиклем академияның бер нисә түбәндәге бүлексәләре менән етәкселек итә: дөйөм хирургия, 2-се хирургияны (табиптарҙы камиллаштырыу өсөн) һәм госпиталь хирургияһын. 1968 йылда Михаил Иванович академияның дөйөм хирургия кафедраһы начальнигы итеп тәғәйенләнә.<ref>[https://www.vmeda.org/s-02-02/ds-02-50/ КАФЕДРА И КЛИНИКА ОБЩЕЙ ХИРУРГИИ]</ref> 1971 йылда ул 2-се табиптарҙы камиллаштырыу хирургия кафедраһын етәкләй. 1976 йылда госпиталь хирургияһы кафедраһы начальнигы итеп тәғәйенләнә<ref>[https://www.vmeda.org/s-02-02/ds-02-42/ КАФЕДРА И КЛИНИКА ГОСПИТАЛЬНОЙ ХИРУРГИИ]</ref> һәм был вазифаны 1988 йылда медицина хеҙмәтенең генерал-майор дәрәжәһендә хәрби хеҙмәтен тамамлай. Отставкаға китер саҡта, дөйөм хирургия кафедраһы профессоры итеп һайлана, эшләүен дауам итә һәм тәрбиәләнеүселәренә үҙ тәжрибәһен тапшыра: уның етәкселегендә 50-нән ашыу кандидатлыҡ һәм 20 докторлыҡ диссертациялары яҡлана. Фәнни-педагогик, ижтимағи эшмәкәрлек менән дә шөғөлләнә. Хирургтарҙың Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз съездарында, шулай уҡ фәнни конференцияларҙа һәм халыҡ-ара конгретарҙа ҡатнаша. Хирургтарҙың халыҡ-ара ассоциацияһы ағзаһы (1977), АҠШ хәрби хирургтар ассоциацияһы ағзаһы (1969), хирургтарҙың Бөтә Союз хирургия йәмғиәте идаралығы ағзаһы, Н. И. Пирогов хирургия йәмғиәтенең почетлы рәйесе (1988). «Вестник хирургии им. И. И. Грекова» журналының редколлегия ағзаһы була (1974). 2013 йылда Санкт-Петербургта вафат була.<ref name="vestnik"/> 2019 йылдың 21-22 ноябрендә [[Санкт-Петербург]]та ғалимдың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған «Профессор Михаил Иванович Лыткиндың фәнни-педагогик мәктәбе һәм уның донъя хирургияһына индергән өлөшө» тип аталған конференция уҙғарыла.<ref>[https://www.vmeda.org/wp-content/uploads/2019/11/2019-11-18-dzidzava1.pdf Профессор Лыткин Михаил Иванович (1919—2013)]</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Почет билдәһе» ордены, [[Октябрь Революцияһы ордены]], I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], Ҡаҙаныштың Алтын Тәреһе (Польша Халыҡ Республикаһы) һәм күп кенә миҙалдар, шул иҫәптән «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн», «Ленинградты обороналаған өсөн», «Варшава ҡалаһын азат иткән өсөн», «1941—1945 й.й. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», Г К. Жуков миҙалы һәм «Ватан һаулыҡ һаҡлау алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.<ref name="vestnik"/> * СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1988), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1986), СССР Медицина фәндәре академияһының С. И. Спасокукоцкий исемендәге премия (1986). * РСФСР -ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://cyberleninka.ru/article/n/ya-predstavitel-vymirayuschego-pokoleniya-hirurgov-entsiklopedistov-k-90-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-mihaila-ivanovicha-lytkina «Я ПРЕДСТАВИТЕЛЬ ВЫМИРАЮЩЕГО ПОКОЛЕНИЯ ХИРУРГОВ-ЭНЦИКЛОПЕДИСТОВ», К 90-ЛЕТИЮ СО ДНЯ РОЖДЕНИЯ МИХАИЛА ИВАНОВИЧА ЛЫТКИНА] * [https://document.wikireading.ru/27759 Московский проспект. Очерки истории. Дом № 104 (исторический адрес: Забалканский пр., 94).] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Дәреслектәр авторҙары]] [[Категория:Генерал-майорҙар (СССР)]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаттары]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Жуков миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:2013 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1919 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] [[Категория:С.М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһын тамалаусылар]] c7kmgli3nly8q37vbl7sg73gi7xfilr 0 155981 1300971 1287762 2026-07-13T18:00:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300971 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Коган Ефим Яковлевич''' ([[8 ноябрь]] [[1940 йыл]] — [[28 ноябрь]] [[2019 йыл]]) — дәүләт хеҙмәткәре, ғалим. [[Фән докторы|физика-математика фәндәре докторы]] (1985), профессор (1987), Нью-Йорк фәндәр академияһының ағзаһы, һамар өлкәһенең беренсе мәғариф һәм фән министры. Ватанда һәм сит илдәрҙә баҫылған 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы<ref>[https://elibrary.ru/author_items.asp?authorid=27305 КОГАН ЕФИМ ЯКОВЛЕВИЧ]</ref>. == Биографияһы == Украин ССР-ы [[Полтава]] ҡалаһында [[1940 йыл]]дың 8 ноябрендә [[Йәһүдтәр|йәһүд]] ғаиләһендә тыуған. [[1962 йыл]]да Полтава инженер-төҙөлөш институтын (хәҙер Ю. Кондратюк исемендәге Полтава милли техник университеты) тамамлай һәм «Казпромстройпроект» тресының Ҡарағанда бүлеге инженеры, аҙаҡ — «Южэнергострой» тресында инженер булып эшләй. 1967 йылда Новосибирск дәүләт университеты аспирантураһын тамамлай, инженер, өлкән инженер, радио-физика факультетының физик электроника проблемалы лабораторияһында кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәре, шулай уҡ Киев дәүләт университетының (хәҙер [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты]]) ғилми-тикшеренеү секторында өлкән ғилми хеҙмәткәр була. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Куйбышев (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]) Куйбышев дәүләт педагогия институтының дөйөм физика кафедраһы мөдире булып 1981 йылда башлай. Ефим Яковлевич 1985 йылда «Вопросы кинетики и релаксационной динамики частично ионизированной плазмы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01008693847 Диссертация доктора физико-математических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904205751/https://search.rsl.ru/ru/record/01008693847 |date=2021-09-04 }}</ref>. 1987 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә. 1992-2005 йылдарҙа [[Һамар өлкәһе]] мәғариф системаһын етәкләй: өлкә хакимиәтенең мәғариф идаралығы начальнигы вазифаһын башҡара, аҙаҡ — Һамар өлкәһенең мәғариф һәм фән министры. [[2001 йыл]]да, РФ Дәүләт Советының эшсе төркөмө ағзаһы булараҡ, дәүләт «Рәсәй мәғарифын 2010 йылға тиклем модернизациялау концепцияһы»н төҙөүҙә ҡатнаша. Дәүләт хеҙмәтенән киткәс, фәнни-педагогик эшмәкәрлеген дауам итә: «[https://firo.ranepa.ru/ Федераль мәғарифты үҫтереү институтының]» Волга буйы федераль дәүләт автономиялы учреждениеһының ғилми етәксеһе була, шулай уҡ Милли кадрҙар әҙерләү фондының эксперты була. Артабан ғүмеренең аҙағына тиклем Һамар университетының физика кафедраһы профессоры (хәҙер Академик С. П. Королев исемендәге Һамар милли тикшеренеүҙәр университеты).<ref>[https://ssau.ru/staff/62015001-kogan-efim-yakovlevich Коган Ефим Яковлевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403102838/http://ssau.ru/staff/62015001-kogan-efim-yakovlevich |date=2018-04-03 }}</ref> 2018 йылда ЕС2018 Халыҡ-ара конференцияһында Әзербайжан дипломатик академияһында сығыш яһаны<ref>[http://ec2018.ada.edu.az/index.html#speakers EC2018 — EDUCATION CONFERENCE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218224656/http://ec2018.ada.edu.az/index.html#speakers |date=2020-02-18 }}</ref>. [[2019 йыл]]дың 28 ноябрендә һамар ҡалаһында вафат була<ref>[https://old.educat.samregion.ru/news/kogan_efim_yakovlevich/ Министерство образования и науки Самарской области]{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 30 ноябрҙә Һамар ҡалаһының Ғалимдар йортонда граждандар йыназаһы үтә<ref>[https://www.niasam.ru/Obschestvo/---noyabrya-projdet-grazhdanskaya-panihida-i-proschanie-s-Efimom-YAkovlevichem-Koganom141488.html Прощание с Ефимом Яковлевичем Коганом]</ref>. == Ҡаҙаныштары == * 1995 йылда «Халыҡ мәғарифы алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнә. * 1999 йылда «Рәсәй мәғарифы йыл кешеһе» номинацияһында еңеүсе тип таныла. * 2002 йылда Дуҫлыҡ орденына лайыҡ була, 2003 йылдың июнендә Франция Республикаһының «Академик пальма» ордены менән бүләкләнә. * 2012 йылда мәғариф өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты була. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://samsud.ru/blogs/hroniki-samarochki/pozdravljaem-efima-jakovlevicha-kogana-s.html Поздравляем Ефима Яковлевича Когана с 75-летним юбилеем!]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://63.ru/text/education/66374674/ Внедрил ЕГЭ в Самарской области: публикуем воспоминания о первом министре образования Ефиме Когане] * [https://samsud.ru/journal/heroes/efim-kogan.html Ефим Коган: «Для успешности сегодня надо успевать за изменениями мира!»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://samara.mk.ru/articles/2014/10/08/efim-kogan-kolichestvom-my-bem-pricelno-kachestvom-slozhno-ponyat.html Ефим Коган: «Количеством мы бьем прицельно, качеством — сложно понять»] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:РСФСР халыҡ мәғарифы отличниктары]] [[Категория:Фән һәм техника өлкәһендәге РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]] [[Категория:Һамарҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:2019 йылда вафат булғандар]] [[Категория:28 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1940 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 ноябрҙә тыуғандар]] 0x94zzkedx2thshv6q4w040ctaujjjo 0 156021 1300991 1178635 2026-07-14T05:23:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300991 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Лабунский Леонид Вячеславович''' ([[4 октябрь]] [[1934 йыл]] — [[21 март]] [[2014 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[фән|ғалимы]]. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1970), иҡтисад фәндәре докторы (2004), профессор (2008). 50-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән методик әсбаптар һәм монографиялар, шулай уҡ бер нисә уйлап табыу авторы<ref>[https://patentdb.ru/author/1575475 Изобретатель ЛАБУНСКИЙ ЛЕОНИД ВЯЧЕСЛАВОВИЧ]</ref>. == Биографияһы == Леонид Вячеславович Лабунский1934 йылдың 4 октябрендә [[Кемерово өлкәһе]]нең [[Новокузнецк]] ҡалаһында Лабунский Вячеслав Адольфович һәм уның ҡатыны Ерохина Анастасия Ивановнаның ғаиләһендә тыуған. === Белеме === [[1958 йыл]]да Свердловск тау институтын (хәҙер Урал дәүләт тау университеты) «тау инженеры-геологы» һөнәре буйынса тамамлай. 1970 йылда Днепропетровск тау институтында (хәҙер Днепр политехникаһы) «Условия формирования и закономерности распределения конкреционных образований во вскрышной толще Бородинского месторождения Канско-Ачинского бассейна» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2004 йылда ЦНИЭИкүмерҙә ([[Мәскәү]]) «Методология развития компетенций персонала горнодобывающего предприятия» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01002635450 Диссертация доктора экономических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221203135033/https://search.rsl.ru/ru/record/01002635450 |date=2022-12-03 }}</ref> . 2008 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә. Леонид Лабунский үҙенең уҡытыусыһы тип геология-минералогия фәндәре докторы Я М. Черноусов, техник фәндәр докторы В. А. Галкин һәм иҡтисад фәндәре докторы А. С. Астаховты иҫәпләй. === Эшмәкәрлеге === Институтты тамамлағас Красноярск геология идаралығының Иванов экспедицияһында эшләй. 1966—1996 НИИОГР-ҙа ([[Силәбе]]) йылдарҙа тау тоҡомдарының карьер геологияһы һәм физикаһы лабораторияһы мөдире, төп ғилми хеҙмәткәр була. Леонид Вячеславович 2003 йылдан Силәбе дәүләт университетында эшләй, унда 2004 йылдан алып идаралыҡ факультетының менеджмент кафедраһында профессор була, «Менеджмент нигеҙҙәре» курсын уҡый. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Магнитогорск дәүләт техник университетының сәнәғәт транспорты кафедраһында профессор булып эшләй. Л. В. Лабунский СССР һәм СЭВ илдәренең күмер ятҡылыҡтары проблемаларын хәл итеү менән шөғөлләнә, шул иҫәптән уларҙың геологик төҙөлөшөн өйрәнә, шулай уҡ киҫелештәрҙә тау эштәрен алып барыуҙы ҡатмарлаштырған участкаларҙы асыҡлау технологиялары һәм гео-физик ысулдарҙы эшләү менән шөғөлләнә. Кана-Ачин күмер бассейнындағы Бородин, Переяславль, Абан һәм Березовский ятҡылыҡтарын, шулай уҡ Көньяҡ-Саха күмер бассейнындағы Эльгин ятҡылыҡтарында геология-разведка эштәрен үткәреүҙә һәм уларҙы үҙләштереүҙә инженер-геологик эштәр менән тәьмин итеүҙә ҡатнаша һәм етәкселек итә. Уның етәкселеге аҫтында бер нисә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. 2014 йылдың 21 майында вафат була.<ref>[http://www.ugolinfo.ru/index.php?article=201410083 Памяти Леонида Вячеславовича Лабунского (04.10.1934 — 21.05.2014)]</ref> Бөтә дәрәжәләрҙә «Шахтер даны» билдәһе, «Шахтер көнөнә 60 йыл» (2007) иҫтәлекле билдәһе һәм миҙалдар менән бүләкләнә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.magtu.ru/attachments/article/689/nauchnaya-elita.pdf НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова] [[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]] [[Категория:Геология-минералогия фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Урал тау университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:2014 йылда вафат булғандар]] [[Категория:21 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Новокузнецкиҙа тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1934 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] 920xj5wcs0lntor72zqu5c9kw71q459 0 156041 1301006 1054795 2026-07-14T09:45:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301006 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Литовченко Никита Васильевич''' ([[30 май]] [[1918 йыл]] — [[1992 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, техник фәндәре докторы, профессор. Прокат етештереү теорияһы, техникаһы һәм технологияһы өлкәһендә белгес. 80-дән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 6 монография, шулай уҡ бер нисә уйлап табыу авторы<ref>[https://patentdb.ru/author/860424 Изобретатель ЛИТОВЧЕНКО НИКИТА ВАСИЛЬЕВИЧ]</ref>. == Биографияһы == 1918 йылдың 30 майында СССР-ҙың Акмолинский өлкәһе Новопетропавловка (һуңыраҡ — Каражар ауылы, хәҙер юҡ) ауылында тыуған. === Белеме === 1942 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «металдарҙы баҫым менән эшкәртеү» һөнәре буйынса тамамлай. 1958 йылда Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институтында Литовченко «Исследование процесса прокатки периодических профилей арматурной стали» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01006318314 Автореферат диссертационной работы на соискание ученой степени кандидата технических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250224042546/https://search.rsl.ru/ru/record/01006318314 |date=2025-02-24 }}</ref>. 1969 йылда уға фәнни хеҙмәттәре йыйылмаһы буйынса техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһе бирелә. Ошо уҡ йылда профессор дәрәжәһе ала. Н. В. Литовченко академик [[:ru:Павлов, Игорь Михайлович|И. М. Павловты]], шулай уҡ профессорҙар [[:ru:Бояршинов, Михаил Иванович|М. И. Бояршиновты]] һәм [[:ru:Скороходов, Николай Ефимович|Н. Е. Скороходовты]] үҙенең остаздары тип һанай. === Эшмәкәрлеге === Никита Васильевич Литовченко 1946 йылдан алып Магнитогорск тау-металлургия институтында эшләй: тәүҙә ассистент вазифаһында, һуңынан доцент һәм 1963 йылдан — металды баҫым менән эшкәртеү кафедраһы профессоры вазифаһында (1975—1976 йылдарҙа был кафедраның мөдире була)<ref>[https://www.magtu.ru/sveden/struct/filial-g-beloretsk/kafedry-filiala/kafedra-metallurgii-i-standartizatsii/sostav-kafedry/250-svedeniya-ob-obrazovatelnoj-organizatsii/struktura-i-organy-upravleniya-obrazovatelnoj-organizatsiej/instituty-fakultety-filial-v-g-beloretske-kolledzh/instituty-i-fakultety/institut-metallurgii-mashinostroeniya-i-materialoobrabotki/kafedry-napravlenie-mashinostroenie/kafedra-proektirovaniya-i-ekspluatatsii-metallurgicheskikh-mashin-i-oborudovaniya.html История кафедры ОМД]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1976 йылда Липецк политехник институтына (ЛПИ, хәҙер Липецк дәүләт техник университеты) эшкә саҡырыла һәм ғүмеренең аҙағына тиклем металды баҫым менән эшкәртеү кафедраһы профессоры булып эшләй<ref name="stu">[http://www.stu.lipetsk.ru/struct/kaf/od/about/history/ Исторический очерк о развитии и достижениях кафедры «ОБРАБОТКА МЕТАЛЛОВ ДАВЛЕНИЕМ»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Үҙенең фәнни-техник эшмәкәрлеге осоронда ҡалын ҡорос табаҡ прокатлау, прокат стандарын көйләү, прокатлау һәм өҙлөкһөҙ ваҡ сортлы һәм сым стандары эшенең техник-иҡтисади күрһәткестәрен анализлау технологиялары, арматура ҡоросоноң төрлө киҫемдәрен прокатлау технологиялары мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Уның тикшеренеүҙәре нигеҙендә бер нисә прокатлау станы проектлана, был стандар ил эсендә — [[Магнитогорск]], Кривой Рог, [[Череповец]] һәм [[Силәбе]] заводтарында, шулай уҡ сит илдәрҙә — [[Польша]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Болгария]] һәм [[Һиндостан]] заводтарында урынлаштырыла. Бер нисә тапҡыр сит илдә командировкала була, Болгарияла Кремиковский металлургия комбинатында (1965), ГДР һәм Чехословакияла металлургия заводтарында (1968), шулай уҡ Швецияла (1970)<ref name="stu"/>. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС ағзаһы була]]. 1992 йылда Липецк ҡалаһында вафат була. «Почет билдәһе» ордены һәм миҙалдар, шул иҫәптән «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref name="stu"/> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.magtu.ru/attachments/article/689/nauchnaya-elita.pdf НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1992 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1918 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 майҙа тыуғандар]] tbxypalz97208za44ri9ygfkm7ahuxb 0 156401 1300990 925307 2026-07-14T05:12:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300990 wikitext text/x-wiki [[Файл:Citadelle Laferrière Aerial View.jpg|thumb|300px|Нығытмаға барыу урыны]] '''Лаферьер цитаделе''' (франц. <span lang="fr" style="font-style:italic;">Citadelle Laferrière</span>, шулай уҡ ''Кристоф Анри ҡәлғәһе'') — король Анри Кристоф бойороғо буйынса [[Гаити]]ҙың төньяҡ яры буйында 1000- метр бейеклегендәге тау түбәһендә 1804—17 йылдарҙа төҙөлгән Көнбайыш ярымшарҙағы эре фортификация ҡоролмаһы. == Тарихы == Ҡәлғәне төҙөү тирә-яҡ үҙәндәрҙе күҙәтеү һәм француз баҫҡынсыларына ҡаршы тороу өсөн тәғәйенләнгән, был король подданныйҙарынан ғәйәт ҙур тырышлыҡ талап итә. Төҙөлөш эштәрендә 20 меңгә тиклем ҡол эшләй. Ҡәлғә 365 артиллерия орудиһы менән йыһазландырыла, һәм әлеге көнгә тиклем цитаделдең мөйөштәрендә пушка йәҙрәләре өйөлөп ята. Төҙөлөшө ваҡытынан форт күп һанлы ер тетрәүҙәр кисерә. Ҡәлғә диуарҙары тау түбәһенән 40 м өҫкә күтәрелә, йәнәш тирә-яҡ территорияны иҫәпкә алмағанда, бөтә комплекс 10 000 кв.м. майҙанды биләй. Ҡәлғәлә ҙур резервуарҙар һәм келәттәр бер йылға тиклем ваҡыт менән 5000 һаҡсыға етерлек аҙыҡ һәм һыу һаҡлауға иҫәпләнгән. Ҡәлғәлә король һәм уның ғаиләһе өсөн апартаменттар, мунсалар һәм икмәк бешереү урындары була. Француздар йәки Петион һөжүм иткән осраҡта король-диктатор үртәлгән ер тактикаһын ҡулланып, яҡындағы Сан-Суси һарайын ҡалдырып, ҡәлғәнең ҡеүәтле диуарҙары артында йәшеренергә ниәтләй. Был маҡсат өсөн цитадель эсендә король булмәләре урынлаша. 1820 йылда Кристоф үҙ-үҙенә ҡул һалғандан һуң уның яҡлылар кәүҙәһен йәшерен бында ерләй. Цитадель ҡиәфәте менән тау түбәһенән сығып торған таш карап моронон хәтерләтә. Уның төҙөлөшө мөйөшлө, һәм күҙәтеү урынанан ҡарап, төрлөсә күренә. Ҡәлғәнең ҡайһы бер мөйөштәре һөжүм осрағында пушка йәҙрәләрен кире ҡағыу өсөн ҡоролған. Ҡоролманың күп өлөшөндә ҡыйыҡ булмаһа ла (эске түбәлектәре йөрөү өсөн рәшәткәле таш юл булып тора), ҡайһы бер ауыш өлөштәре сағыу-ҡыҙыл плитка менән биҙәлгән. Ҡәлғә төҙөлөш ваҡытынан алып бер нисә тапҡыр реставрацияланған. == Туризм == Лаферьер ҡәлғәһе — Гаитиҙың төп иҫтәлекле урындарының береһе һәм ЮНЕСКО-ның [[Бөтә донъя мираҫы]]. Гаити Республикаһы — донъяла иң үҫешмәгән илдәрҙең береһе һанала, шуға күрә цитадель илдә туризмды үҫтереүҙә мөһим роль уйнай. Ла-Ферьер илдең милли символы булып тора, шуға күрә уның һүрәте аҡса берәмектәрендә, почта һәм дәүләт маркаларында, шулай уҡ күп кенә туристик плакаттарҙа урынлашҡан. [[1842 йыл]]да көслө ер тетрәү ваҡытында ҡәлғә ғәмәлдә емерелмәй тиерлек һәм үҙенең баштағы ҡиәфәтен һаҡлап ҡала. Унда барып етеү өсөн, юлсыға мул өҫтөндә үргә табан ике сәғәт дауамында күтәрелергә кәрәк. Асыҡ көндәрҙә ҡәлғә ҡыйығынан Кап-Аитьенды ғына түгел, Атлантик океандың иң яҡын ярын һәм көнбайышҡа ҡарай 140 саҡрым алыҫлыҡтағы [[Куба]] ярҙарын да күрергә мөмкин тип һөйләйҙәр == Һылтанмалар == * {{commonscat-inline|Citadelle La Ferrière}} * http://tourpedia.ru/laferriere/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207095722/http://tourpedia.ru/laferriere/ |date=2019-12-07 }} © Энциклопедия Туризма TourPedia.ru [[Категория:Ҡәлғәләр]] [[Категория:Гаити мәҙәниәте]] [[Категория:Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Алфавит буйынса ҡәлғәләр]] [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] lvqjl3dp59nxcv63f7awt788v066ri0 0 156621 1300992 1280232 2026-07-14T06:08:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300992 wikitext text/x-wiki {{ФИО}}{{Ғалим|Имя=Ландкоф Самуил Наумович|Место работы=[[Харьковский институт народного хозяйства|ХИНХ]], [[Харьковский национальный экономический университет|ХФЭИ]], [[Киевский национальный университет имени Тараса Шевченко|КГУ]], [[Саратовская государственная юридическая академия|СЮИ]], [[Киевский национальный экономический университет имени Вадима Гетьмана|КИНХ]], [[Национальный юридический университет имени Ярослава Мудрого|ХЮИ]]|Награды и премии={{{!}} {{!}} {{Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}} {{!}}}|Известен как=|Знаменитые ученики=|Научный руководитель=|Альма-матер=[[Харьковский университет]]|Учёное звание=|Учёная степень=|Гражданство={{РИ}} <br> {{USSR}}|Научная сфера=[[юриспруденция]]|Место смерти={{МС|Харьков}}, [[СССР]]|Дата смерти=30.9.1970|Место рождения={{МР|Кременчуг}},<br> [[Полтавская губерния]],<br> [[Российская империя]]|Дата рождения=18.1.1887 (6)|Описание изображения=|Сайт=}} '''Ландкоф Самуил Наумович''' ([[1887 йыл|1887]]—[[1970 йыл|1970]]) — рус һәм совет ғалимы, [[Фән докторы|юридик фәндәр докторы]] (1949), профессор (1926). == Биографияһы == Ландкоф Самуил Наумович 1887 йылдың 6 ғинуарында (яңы стиль буйынса 18 ғинуар) Полтава губернаһы Кременчуг ҡалаһында тыуған. 1915 йылда Харьков юридик университетының (хәҙер [[В. Н. Каразин исемендәге Харьков милли университеты]]) юридик факультетына уҡырға инә, 1919 йылда уҡыуын тамамлай. Артабан ул присяжный ышаныслы ярҙамсыһы булып эшләй һәм [[Харьков]] ҡалаһы буйынса аҙыҡ бүлегендә (продотделда) юрисконсульт булып эшләй; Харьков губерна идаралығының тәфтиш бүлеге мөдире була. Самуил Ландкоф 1920 йылда ғилми-педагогик эшмәкәрлеген башлай. 1920-1930 йылдар дауамында ул Харьков халыҡ хужалығы институтының граждандар хоҡуғы һәм процесы кафедраһында уҡытыусы һәм профессор булып эшләй. 1931 йылда Харьков халыҡ хужалығы институты тарҡалғандан һуң ойошторолған Харьков финанс-иҡтисади институтында (ХФЭИ, хәҙерге Харков милли иҡтисад университеты) һәм Идара итеүҙе рационалләштереү институтында эшләй. 1938 йылдан алып — профессор, Киев дәүләт университетының граждандар хоҡуғы кафедраһы мөдире (КГУ, хәҙер [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты]]). 1941 йылда Самуил Ландкоф [[Һарытау|Һарытау ҡалаһына]] эвакуациялана, унда Һарытау юридик институты профессоры булып эшләй (ҺЮИ, хәҙерге Һарытау дәүләт юридик академияһы), ә 1942 йылдан [[Һарытау|Ҡыҙыл Урҙала]] эвакуацияла булған Берләшкән украин дәүләт университетының хоҡуҡ тарихы һәм теорияһы кафедраһын етәкләй. [[Киев]] азат ителгәндән һуң Киев дәүләт университетының граждандар хоҡуғы кафедраһы мөдире һәм профессоры булып эшләй. «Основные проблемы советского изобретательского права» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлап юридик фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итә.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01005825404 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора юридических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210055416/https://search.rsl.ru/ru/record/01005825404 |date=2019-12-10 }}</ref> 1958 йылда Киев (КИНХ, хәҙерге Вадим Гетьман исемендәге Киев иҡтисади милли университеты) халыҡ хужалығы институтында уҡытыусы булып эшләй башлай. 1970 йылда Харьков юридик институтында (ХЮИ, хәҙер Ярослав Мудрый исемендәге милли юридик университеты) профессор-консультант вазифаһын биләй. Самуил Наумович Ландкоф хужалыҡ предприятиелары эшмәкәрлеген хоҡуҡи көйләү проблемалары, уйлап табыу мәсьәләләре, авторлыҡ һәм патент хоҡуғы мәсьәләләре өҫтөндә эшләй. Төрлө закондар ҡабул итеүҙе әҙерләүҙә туранан-тура ҡатнашҡан, атап әйткәндә Украина һәм РСФСР граждандар кодексы проекттары (икеһе лә 1922 йыл) һәм УССР Граждандар кодексы (1964 йыл). Бик күп хеҙмәттәр авторы<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/297/5147 Ландкоф Самуил Наумович]</ref><ref>[https://naukaprava.ru/catalog/435/708/708021 Ландкоф Самуил Наумович]</ref> һәм бик күп быуын юристары уҡыған «Основы советского гражданского права» дәреслегенең дә авторы.<ref>[https://www.exlibris-knigi.com/landkof-s-n Ландкоф Самуил Наумович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210055417/https://www.exlibris-knigi.com/landkof-s-n |date=2019-12-10 }}</ref> 18 фән кандидаты әҙерләнгән. 1970 йылдың 30 сентябрҙә Харьковта вафат була. Атаһы - совет математигы Ландкоф Наум Самойлович.<ref>[http://esu.com.ua/search_articles.php?id=53153 ЛАНДКО́Ф Наум Самійлович]{{ref-uk}}</ref> Миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы. Рәсәй иҡтисады дәүләт архивында С. Н. Ландкофҡа ҡараған документтар бар.<ref>[http://opisi.rgae.ru/scripts/uis/rgae_any.php?base=mysql:rgae&list=12686&idObj=8853201 Личное дело Ландкоф Самуил Наумович]</ref> == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=53154 ЛАНДКОФ Самуїл Наумович]{{ref-uk}} * [http://leksika.com.ua/12980108/legal/landkof ЛАНДКОФ Самуїл Наумович]{{ref-uk}} [[Категория:Дәреслектәр авторҙары]] [[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Харьковта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1970 йылда вафат булғандар]] [[Категория:30 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1887 йылда тыуғандар]] [[Категория:18 ғинуарҙа тыуғандар]] 23bwwxi9lvd4ac2it68fy092x7w33cw 0 156630 1301000 1231931 2026-07-14T07:30:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301000 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Лейбенгруб Павел Соломонович''' ([[1915 йыл|1915]]—[[1984 йыл|1984]]) — совет ғалим-педагог, тарихсы, [[Фән докторы|педагогия фәндәре докторы]] (1982). == Биографияһы == 1915 йылда Калуга ҡалаһында тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң Сталин исемендәге автозаводтың фабрика-завод училищеһына уҡырға инә, бер нисә йыл заводта эшләй һәм бер үк ваҡытта эшселәр факультетында (рабафакта) уҡый. Үҙенең педагогия эшмәкәрлеген 1937 йылда Мәскәү ҡалаһының 525-се ирҙәр урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы булып башлай. Һуңынан[[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү дәүләт университетыныңт]] тарих факультетына уҡырға инә һәм уны 1940 йылда тамамлай. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Лейбенгруб Мәскәү ҡала мәғариф бүлегенең 5-се артиллерия махсус урта мәктәбендә тарих уҡыта,, был мәктәптең комсоргы була, һуңынан — уҡытыу бүлеге мөдире. Бында 1942 йылдың ноябрендә [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] сафына инә. Шул уҡ ваҡытта 1948 йылда Павел Соломонович СССР Педагогия фәндәре академияһының белем биреү методтарын ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре була. Бер нисә тапҡыр Педагогия фәндәре академияһында «педагогик уҡыуҙарҙа» ҡатнаша. 1948 йылда уның «Изучение темы „Великая Отечественная война Советского Союза“ в X классе средней школы» тигән хеҙмәте СССР ПФА-ның икенсе премияһына лайыҡ була.<ref>[http://hist-world.com/istoriki-strany/458-p-s-lejbengrub.html П. С. Лейбенгруб (неполная биография)]</ref> 1950 йылда «Методика изучения темы „Великая Отечественная война Советского Союза“ в 10-м классе средней школы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01005827210 Автореферат диссертации на соискание ученой степени канд. пед. наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207113703/https://search.rsl.ru/ru/record/01005827210 |date=2019-12-07 }}</ref> 1984 йылда Мәскәүҙә вафат була. РCФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, СССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, СССР ПФА-ның Беренсе премиялары лауреаты (1967, 1984). == Хеҙмәттәре == Павел Соломонович Лейбенгруб 30 монография, 100-ҙән тарих уҡытыу методикаһы мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр, СССР тарихы буйынса дәреслек (СССР Фәндәр академияһы академигы Милица Нечкина менән бергә авторҙашлыҡта) авторы. Ҡайһы бер эштәре: * Лейбенгруб Павел Соломонович. Идейно-нравственное воспитание в обучении истории СССР (7-10 классы) [Текст]: пособие для учителя / П. С. Лейбенгруб. — М. : Просвещение, 1983. — 287 с. — ISBN 1003747 * Лейбенгруб Павел Соломонович. О повторении на уроках истории СССР в 7-10 классах: Пособие для учителя [Текст] / П. С. Лейбенгруб. — 2-е изд.,дораб. — М. : Просвещение, 1987. — 142 с. — ISBN 1097485 * Нечкина Милица Васильевна. История СССР [Текст]: учеб. для 7-го кл. / М. В. Нечкина, П. С. Лейбенгруб. — 4-е изд. — М. : Просвещение, 1985. — 287 с. * Лейбенгруб, Павел Соломонович Изучение истории СССР в 7 классе [Текст] / П. С. Лейбенгруб. — Изд.2-е. — М. : Просвещение, 1974. — 334 с. — ISBN 73 Лейбенгруб, Павел Соломонович. Дидактические требования к уроку истории в средней школе [Текст] / П. С. Лейбенгруб. — М. : Академия педагогических наук РСФСР, 1957. — 160 с. — ISBN 284217 * Лейбенгруб Павел Соломонович О повторении на уроках истории СССР в 7-10 классах: Пособие для учителя [Текст] / П. С. Лейбенгруб. — М.: Просвещение, 1977. — 175 с. * Кинкулькин, Альберт Тимофеевич Некоторые вопросы преподавания истории в школе [Текст] / А. Т. Кинкулькин, П. С. Лейбенгруб. — М. : Академия педагогических наук РСФСР, 1957. — 112 с. — ISBN 277194 * Нечкина Милица Васильевна История СССР [Текст]: учеб. для 7-го кл. / М. В. Нечкина, П. С. Лейбенгруб. — 8-е изд. — М.: Просвещение, 1973. — 255 с. — * Нечкина Милица Васильевна. История СССР [Текст]: учеб. для 7-го кл. / М. В. Нечкина, П. С. Лейбенгруб. — 3-е изд. — М. : Просвещение, 1984. — 287 с. * Лейбенгруб Павел Соломонович. Изучение темы «Иностранная военная интервенция и гражданская война /1918-1920 гг./» в 10 классе [Текст] / П. С. Лейбенгруб. — М. : Академия педагогических наук РСФСР, 1958. — 143 с. — ISBN 296202 * Нечкина Милица Васильевна. История СССР [Текст]: учеб. для 7-го кл. / М. В. Нечкина, П. С. Лейбенгруб. — М. : Просвещение, 1981. — 287 с. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B1_%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 ЛЕЙБЕНГРУБ Павел Соломонович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806042242/http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B1_%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-08-06 }} * [http://psyjournals.ru/kip/2011/n2/44436_full.shtml В. М. Мунипов открывает себя психологам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207113659/http://psyjournals.ru/kip/2011/n2/44436_full.shtml |date=2019-12-07 }} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Дәреслектәр авторҙары]] [[Категория:Педагогия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1984 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1915 йылда тыуғандар]] a0uz9g5di2yyu4t9i7se0yfqccqgewh 0 156681 1300963 969416 2026-07-13T13:28:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300963 wikitext text/x-wiki {{ФИО}}{{Ғалим}} '''Касаткин Борис Сергеевич''' ({{Lang-uk|Борис Сергійович Касаткін}}; [[1919 йыл|1919]]—[[1993 йыл|1993]]) — совет һәм украин ғалимы, [[Фән докторы|техник фәндәр докторы]] (1962), профессор (1963), ағза-корреспонденттар Украин ССР-ы фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1976). 350-нән ашыу фәнни эштәр авторы, нескә структуралар мәсьәләләре буйынса фәнни эштәр авторы. Ул шулай уҡ металдар һәм полимерҙарҙың боҙолоу (деформация) һәм емерелеү механизмдарын тикшереүсе, иретеп йәбештереү материалдарын эшләү, ҡоросто иретеп йәбештереү технологияларын, бының өсөн ҡоростоң яңы маркаларын уйлап табыу, төрлө ҡоростоң иретеп йәбештерелеүен һәм иретеп-йәбештереү берләшмәләренең физик-техник үҙенсәлекутәрен өйрәнеү менән шөғөлләнеүсе. Шулай уҡ 55 уйлап табыу<ref>[https://patentdb.ru/author/831203 Изобретатель КАСАТКИН БОРИС СЕРГЕЕВИЧ]</ref> һәм патент авторы<ref>[https://findpatent.ru/byauthors/831203/ Патенты автора КАСАТКИН БОРИС СЕРГЕЕВИЧ]</ref>. == Биографияһы == {{Внешнее изображение|image1=[https://web.archive.org/web/20180307082333/http://www.kdpu-nt.gov.ua/sites/default/files/card/5623_11.jpg Личная карточка лауреата Государственной премии УССР]}} [[Файл:Могила_Бориса_Касатніна.JPG|справа|мини|267x267пкс|Байково зыяратындағы ҡәбере]] [[Томск]]иҙа [[1919 йыл]]дың [[1 ноябрь|1 ноябр]]ендә тыуған. [[1944 йыл]]да Урал политехник институтын тамамлаған (хәҙер Урал дәүләт техник университеты). 1945 йылда Украина ФА-ның Е. О. Патон исемендәге электросварка институтында эшләй. Уның ғилми-тикшеренеү эштәре Евгений Оскарович Патон етәкселегендә башлана. Күренекле ғалим йәш хеҙмәткәргә донъялағы иң ҙур тоташ иретеп йәбештереләсәк күпер өсөн ҡоростоң махсус маркаһын эшләүҙе ышанып тапшыра. Һуңынан был күпергә Е. О. Патондың исеме бирелгән. Борис Касаткин ҡуйылған бурыстары уңышлы хәл итә, ә фәнни-тикшеренеү эштәренең һөҙөмтәләре уның ошо тема буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы нигеҙендә ята (19-47).<ref name="dspace">[http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/100977/21-Anniversary.pdf K 90-ЛЕТИЮ СО ДНЯ РОЖДЕНИЯ Б. С. КАСАТКИНА]</ref> Касаткин 1951 йылда институттың ғилми секретары итеп һайлана. 1953-1993 йылдарҙа ул ныҡлығы иң юғары булған ҡоросто иретеп-йәбештереү бүлегенең мөдире була; бер үк ваҡытта 1969-1973 йылдарҙа Киев политехник институтының йәбештереү производствоһы кафедраһының мөдире була. 1962 йылда «Микромеханизм хрупкого разрушения малоуглеродистой стали» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01006296088 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора технических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191203101029/https://search.rsl.ru/ru/record/01006296088 |date=2019-12-03 }}</ref> 1953 йылдан алып [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы. Ул еәкселек иткән бүлектән институттың үҙаллы ун бүлексәһе барлыҡҡа килә. Ул шулай уҡ [[СССР]] Фәндәр академияһының Себер бүлегенең Яҡут Республикаһы Төньяҡ проблемалары институты өсөн иретеп йәбештереү өләһендә кадрҙар әҙерләүгә ҙур өлөш индерә.<ref name="dspace"/> Борис Сергеевичтың фәнни тикшеренеүҙәреиретеп йәбештерелгән конструкциялар өсөн, атап әйткәндә күперҙәр, нефть ҡоролмалары, караптар корпусы өсөн аҙ углеродлы ҡоростоң яңы маркаларын әҙерләү һәм уларҙың технологияһын уйлап табыуға ҡағыла. Ул экскаваторҙар һәм гидроҡоролмалар өсөн айырыуса ныҡ ҡорос етештереү технологияларын, шулай уҡ энергетика, машиналар эшләү, атом һәм химик машиналар төҙөү өсөн йылылыҡты яҡшы һаҡлаусы ҡатмарлы легировать ителгән ҡоросто етештереү технологияларын эшләй. Иретеп йәбештерелгән ышаныслы конструкцияларҙы эксплуатациялауҙың сифатына йоғонто яһаған факторҙарҙы билдәләй; йәбештереү процесында физик-химик берләшмәләрҙең нисек барыуы нигеҙҙәрен өйрәнә. Ул 4 фән докторы һәм 25 фән кандидатын әҙерләгән.<ref name="dspace"/> [[1993 йыл]]дың декабрендә [[Киев]]та вафат була. Ҡаланың Байково зыяратында ерләнгән (участкаһы- № 49а). == Ҡаҙаныштары == * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] һәм «Почет Билдәһе» ордены, шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнгән. * УССР Фәндәр академияһының Е. О. Патон исемендәге премия лауреаты (1975) һәм УССР фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты(1979), 500000 кВт ҡеүәтле {{S|(тип К-500-65/3000)}} атом электр станциялары өсөн пар турбинаһын авторҙашлыҡта төҙөгән өсөн. * [[СССР]] Министрҙар советы премияһына лайыҡ була (1981, 1986).<ref name="dspace"/> * РСФСР-ҙың атҡаҙанған энергетигы, УССР Атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1991). == Әҙәбиәт == * Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1974—1985. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=10221 КАСА́ТКІН Борис Сергійович]{{ref-uk}} * [http://www.nas.gov.ua/UA/PersonalSite/Pages/default.aspx?PersonID=0000005353 Касаткін Борис Сергійович]{{ref-uk}} * [http://www.mathnet.ru/rus/person147519 Профиль на сайте Mathnet.ru] [[Категория:Дәреслектәр авторҙары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Киевта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1993 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1919 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 ноябрҙә тыуғандар]] sba6wcl6w4uze4d6en1nbbwhciavmjp 0 156695 1301005 1299204 2026-07-14T09:09:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301005 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Татьяна Эсперовна Липатова''' ({{Lang-uk|Тетяна Есперівна Ліпатова}}, тыумыштан Соснина; [[1924 йыл]]) — совет һәм украин ғалимы, [[Фән докторы|химия фәндәре докторы]] (1968), профессор (1969), Ижад академияһының мөхбир ағзаһы (1992).<ref name="persona">[https://persona.rin.ru/view/f/0/20662/lipatova-tatjana-esperovna Липатова Татьяна Эсперовна]</ref> юғары молекуляр ҡушылмалары өлкәһендә белгес. СССР-ҙа яңы фәнни йүнәлешкә нигеҙ һалыусы — медицина өсөн полимерҙар, атап әйткәндә, эндопротезлау өсөн биологик яҡтан үҙ-ара ярашҡан полимер материалдар булдырыу. 400-ҙән ашыу хеҙмәт авторы, шулай уҡ 12 патент һәм авторлыҡ танытмалары бар<ref>[https://findpatent.ru/byauthors/841100/ Патенты автора ЛИПАТОВА ТАТЬЯНА ЭСПЕРОВНА]</ref><ref>[https://patentdb.ru/author/841100 Изобретатель ЛИПАТОВА ТАТЬЯНА ЭСПЕРОВНА]</ref>. == Биографияһы == Татьяна Эсперовна Липатова 1924 йылдың 23 апрелендә [[Мәскәү]]ҙә тыуған. [[1949 йыл]]да Мәскәү нефть институтын (хәҙер [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты]]) «нефть һәм газ технологияһы» һөнәре буйынса тамамлай.<ref>[http://grads.gubkin.ru/graduates_database/lipatova-tatyana-esperovna/ Липатова Татьяна Эсперовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212073013/http://grads.gubkin.ru/graduates_database/lipatova-tatyana-esperovna/ |date=2019-12-12 }}</ref> Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң 1949—1955 йылда СССР Химия сәнәғәте министрлығының тармаҡ институттарында эшләй, 1955—1956 йылдарҙа Ленин-Сталин мавзолейы эргәһендә Ғилми-тикшеренеү институтында, 1957—1959 йылдарҙа СССР Фәндәре академияһының химик физика институтында эшләй. 1960—1965 йылдарҙа Татьяна Липатова БССР Фәндәре академияһының органик булмаған һәм дөйөм химия институтында эшләй. 1954 йылда «Исследование совместной карбониевой полимеризации ненасыщенных соединений» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01005830175 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата хим. наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212091535/https://search.rsl.ru/ru/record/01005830175 |date=2019-12-12 }}</ref> [[1965 йыл]]дан [[Украина]]ла эшләй. 1965—1976 йылдар дауамында — УССР Фәндәре академияһының юғары молекуляр ҡушылмалар химияһы институтында, 1976—1984 йылдарҙа УССР ФА органик химияһы институтында эшләй. 1986—1987 йылдарҙа Липатова Богомолец исемендәге Киев медицина институтында (хәҙер А.А. Богомолец исемендәге Милли медицина университеты). 1968 йылда юғары молекуляр ҡушылмалар химияһы өлкәһендә докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1969 йылдан — профессор. Үҙенең фәнни-педагогик эшмәкәрлеге осоронда 30 кандидат һәм 3 фән докторы әҙерләй. Һамар ҡалаһының Рәсәй дәүләт архивында Т.Э. Липатоваға ҡараған документтары бар<ref>[http://samara.rgantd.ru/searchvdnt/1710/ РГА в г. Самаре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212091531/http://samara.rgantd.ru/searchvdnt/1710/ |date=2019-12-12 }}</ref> Украина ССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1982, эше өсөн «Теоретическая разработка новых биодеструктивных полимеров медицинского назначения, их экспериментальная проверка, создание технологии производства и внедрения в клинику», авторҙашлыҡта<ref>[https://web.archive.org/web/20180411104924/http://www.kdpu-nt.gov.ua/content/teoretichna-rozrobka-novikh-biodestruktuyuchikh-polimeriv-medichnogo-priznachennya-yikh-eksp Теоретична розробка нових біодеструктуючих полімерів медичного призначення, їх експериментальна перевірка, створення технології виробництва та впровадження в клініку]{{ref-uk}}</ref>), Украина ССР-ы Фәндәр академияһының Л.В. Писаржевский исемендәге премия (1974), шулай уҡ СССР һәм Чехословакия Фәндәр академияларының иң яҡшы берлектәге эше өсөн премиялары (1972). === Шәхси тормошо === УССР ФА академигы Липатов Юрий Сергеевич менән никахта булған. Уларҙың улы Сергей (1949).<ref name="persona"/> Татьяна Эсперовна әлеге ваҡытта хаҡлы ялда, [[Киев]]та йәшәй. Шиғырҙар яҙа<ref name="persona"/> «Минең тормошом ғаиләлә һәм фәндә» хәтирәләр авторы (Киев<span> </span>: Феникс, 2005, ISBN 966-651-195-9).<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01002675179 Моя жизнь в семье и науке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212091532/https://search.rsl.ru/ru/record/01002675179 |date=2019-12-12 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mathnet.ru/rus/person131161 Профиль на Mathnet.ru]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=55566 ЛІПА́ТОВА Тетяна Есперівна]{{ref-uk}} * [http://leksika.com.ua/15770321/ure/lipatova ЛІПАТОВА Тетяна Есперівна]{{ref-uk}} * [http://halatyn.blogspot.com/2014/11/blog-post_18.html Цікава хімія. Блог учителя хімії Галатин Ольги Петрівни]{{ref-uk}} * [http://arhistratig.in.ua/2014/05/07/koli-nauka-pidnimetsya-na-svoyu-golovnu-vershinu-vona-znajde-tam-religiyu/ КОЛИ НАУКА ПІДНІМЕТЬСЯ НА СВОЮ ГОЛОВНУ ВЕРШИНУ, ВОНА ЗНАЙДЕ ТАМ РЕЛІГІЮ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212073432/http://arhistratig.in.ua/2014/05/07/koli-nauka-pidnimetsya-na-svoyu-golovnu-vershinu-vona-znajde-tam-religiyu/ |date=2019-12-12 }}{{ref-uk}} * [http://cerkovnaya.blogspot.com/2014/05/blog-post.html КОГДА НАУКА ВЗОЙДЕТ НА СВОЮ ГЛАВНУЮ ВЕРШИНУ, ОНА НАЙДЕТ ТАМ РЕЛИГИЮ] [[Категория:Химия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1924 йылда тыуғандар]] [[Категория:23 апрелдә тыуғандар]] tu5bcsomotjutbikg882w25vfo37zvq 0 158563 1300978 1299187 2026-07-13T20:18:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300978 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Костенко Тамара Николаевна''' ([[17 март]] [[1937 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1976). == Биографияһы == Тамара Николаевна Костенко 1937 йылдың 17 мартында [[Краснодар крайы]] Апшерон районының Хадыженский ҡасабаһында тыуған, хәҙер Хадыженск ҡалаһы. Ете синыфты тамамлағас, Ейск ауыл хужалығы техникумын «зоотехния» һөнәре буйынса тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген 1955 йылда Кущёвский районы «Еңеү» колхозының 2-се һөт-тауар фермаһында мөдир булып башлай. Ферманы тарҡау торошта ҡабул итеп, ул ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә хеҙмәт ойоштороу культураһы һәм һауым буйынса алдынғылар рәтенә сығара. 1976 йылда һәр һыйырҙан уртаса 4120 килограмм һөт алына, был үткән йыл күрһәткестәренә ҡарағанда 20 килограмға артыҡ була. Дәүләткә һөт һатыуҙың йыллыҡ йөкләмәһе 1067 тонна урынына 1090 тонна сифатлы һөт продукцияһы һатыла. [[СССР Юғары Советы]] Президиумының 1976 йылдың 23 декабрендәге Указы менән, Бөтә Союз социалистик ярышында планды һәм социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙә күрһәткән фиҙаҡәр хеҙмәте, дәүләткә бойҙай һәм башҡа ауыл хужалығы продукттарын әҙерләүҙә һәм һатыуҙа өлгәшкән ҡаҙаныштары өсөн Костенко Тамара Николевнаға [[Ленин ордены]] менән [[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]] тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. КПСС ағзаһы булараҡ, КПСС-тың XXVII съезына делегат итеп һайлана. Бер нисә хеҙмәттең, шул иҫәптән «Беҙҙең ферма бөгөн һәм иртәгә» авторы була ([[Краснодар]], Китап нәшриәте, 1979 йыл).<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01007633667 Костенко Тамара Николаевна — Наша ферма сегодня и завтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320202351/https://search.rsl.ru/ru/record/01007633667 |date=2020-03-20 }}</ref> 1992 йылдан Тамара Николаевна хаҡлы ялда, Среднечубурск ауыл биләмәһендә йәшәй<ref>[https://kdc-chuburki.ru/index.php/ob-uchrezhdenii/istoriya-uchrezhdeniya История Дома Культуры Среднечубуркского сельского поселения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200723105915/https://kdc-chuburki.ru/index.php/ob-uchrezhdenii/istoriya-uchrezhdeniya |date=2020-07-23 }}</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Социалистик Хеҙмәт Геройы * Ике Ленин ордены (1973) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1971) * [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (1986) * миҙалдар, шул иҫәптән СССР ВДНХ-ның көмөш миҙалы. * Кубандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996).<ref>[https://zakon-region2.ru/2/188902/ Постановление Главы администрации Краснодарского края от 09.01.1996 N 8 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник сельского хозяйства Кубани“»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412182917/https://zakon-region2.ru/2/188902/ |date=2021-04-12 }}</ref> * Краснодар крайы хакимиәтенең Почёт грамотаһы (2002)<ref>[http://docs.pravo.ru/document/view/3190346/ О награждении почетной грамотой администрации Краснодарского края / Постановление от 04 ноября 2002 года № 1268] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320202355/http://docs.pravo.ru/document/view/3190346/ |date=2020-03-20 }}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Герои Социалистического Труда Краснодарского края == Әҙәбиәт == * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Трудовая слава Кубани: люди немеркнущей славы |оригинал= |язык=ru |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01003073171 |викитека= |ответственный=под ред. Н. Л. Заздравных, Л. Д. Мурзиной |издание=2-е изд |место=[[Краснодар]] |издательство=Диапазон–В |год=2006 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=188 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=25972 Костенко Тамара Николаевна] * [http://kushmuseum.ru/index.php/en/istoriya-v-litsakh Кущёвский музей — История в лицах] [[Категория:КПСС-тың XXVII съезы делегаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:ВДНХ-ның көмөш миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1937 йылда тыуғандар]] [[Категория:17 мартта тыуғандар]] b47p5dk2n2faojlvp4fyq5upelvlfw1 0 159175 1300982 1184005 2026-07-13T22:37:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300982 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Раиса Владимировна Кублицкая''' ([[10 апрель]] [[1928 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы, Белорус ССР-ы Витебск өлкәһенең Лиозненский районындағы Калинин исемендәге колхоздың звено башлығы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1976). БССР Юғары Советы депутаты. == Биографияһы == Раиса Владимировна Кублицкая 1928 йылда Колышки ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1941 йылда тыуған ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. 1943 йылдың октябрендә Лиозненский районы немец-фашист илбаҫарҙарынан азат ителгәндән һуң үҙ ирке менән хәрби госпиталгә китә. Һуғышты Көнсығыш Пруссияла тамамлай. 1947 йылдан урта мәктәптең һигеҙенсе класын тамамлау менән, Лиозненский районының Калинин исемендәге колхозға эшкә төшә. Етенселек звеноһы башлығы итеп тәғәйенләнә. Раиса Кублицкая етәкселегендәге звено йыл һайын 9 йыллыҡ ваҡытында етен үҫтереү буйынса планды арттырып үтәй. СССР Юғары Советы Президиумының [[1973 йыл]]дың [[12 декабрь|12 декабрендәге]] указы менән Бөтә Союз социалистик ярышында өлгәшкән уңыштары һәм туғыҙынсы биш йыллыҡта күрһәткән хеҙмәт батырлығы һәм игенселек һәм малсылыҡ продукттарын дәүләткә һатыу буйынса ҡабул ителгән социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙәге уңыштары өсөн Раиса Владимировна Кублицкаяға Ленин ордены менән «[[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]]» тапшырылып, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме бирелә. Белорус ССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайлана (1967—1971). 1983 йылда пенсияға сыға. [[Минск]] ҡалаһында йәшәй. == Хәтер == 2015 йылда Лиознола Дан аллеяһы асыла, унда Кублицкая Раисаның портреты менән стела урынлашҡан<ref>В Лиозно на Аллее Славы увековечили имена знаменитых земляков {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230002911/http://vitvesti.by/k-70-letiiu-osvobozhdeniia-belarusi/v-liozno-na-allee-slavy-uvekovechili-imena-znamenitykh-zemliakov.html|date=2016-12-30}}</ref>. == Наградалары == * Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 10 мартындағы указы * [[Ленин ордены]] — ике тапҡыр (1966, 1973) * [[Ватан һуғышы ордены]] (2-се дәрәжә) * [[«Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы]] * Минск ҡалаһы Фрунзе районының почётлы гражданы (2008<ref>[http://map.by/news/minsk/minskcitizen100708.html Звание "Почётный житель Фрунзенского района" впервые присвоено трём минчанам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200410165821/https://map.by/news/minsk/minskcitizen100708.html |date=2020-04-10 }}</ref>) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Аддзельны, П. Цяпло сэрцаў людскіх: [пра Героя Сацыялістынай працы Р. У. Кубліцкую] /П.Аддзельны // Віцебскі рабочы. — 1977. — № 50. — 12 сакавіка. * Героі Працы: [пра Героя Сацыялістынай працы Р. У. Кубліцкую] //Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Лёзненскага раёна. — Мн.: БелЭн, 1992. — С.568. * Петров,В. Вырастает в поле лён… [О Герое Социалистическог Труда Кублицкой Р. В.] /В.Петров //Знаменосцы трудовой славы. — Мн.: Беларусь, 1984. — С.181-184. * Церлюкевич,А. Мастер высоких урожаев: Р. В. Кублицкая /А.Церлюкевич // Сельская газета. — 1976. — № 76. — 3 апреля. == Һылтанмалар == {{Warheroes|id=18710|star=Labor}} * [http://shkola.of.by/geroi-socialisticheskogo-truda.html Биографические сведения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228195409/http://shkola.of.by/geroi-socialisticheskogo-truda.html |date=2016-12-28 }} * [https://web.archive.org/web/20160708161814/http://fr.gov.by/about/honorable-citizens/550.html Биографические сведения] * [https://web.archive.org/web/20170128035949/http://vsr.mil.by/2016/01/29/geroicheskaya-zvenevaya/ Героическая звеньевая]// Белорусская военная газета * [http://liozno.info/news/my_eshhe_sestra_s_toboj_stancuem/2014-06-20-697 Мы ещё, сестра, с тобой станцуем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928202911/http://liozno.info/news/my_eshhe_sestra_s_toboj_stancuem/2014-06-20-697 |date=2020-09-28 }} * [http://www.vminsk.by/news/30/52334/ Почётные жители района]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}// Вечерний Минск [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Кенигсбергты алған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1928 йылда тыуғандар]] [[Категория:10 апрелдә тыуғандар]] 4plw56x4rk87x3wty04hxxs16lyzf2z 0 162949 1300977 1294567 2026-07-13T20:04:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300977 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Косарев Михаил Федорович''' ([[3 декабрь]] [[1931 йыл]] — [[28 апрель]] [[2017 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[фән|ғалим]]-[[Археология|археологы]]. [[Фән докторы|тарих фәндәре докторы]], профессор. [[Урал]] һәм Көнбайыш Себер археологияһы өлкәһендә белгес. Көнбайыш Себерҙә төрлө дәүерҙәге һәм төрлө мәҙәниәттәге археологик ҡомартҡыларҙы тикшереүсе, был төбәктең боронғо һәм урта быуат тарихын өйрәнеүгә палеогеографик һәм палеоэтнографик тикшереүҙәрҙе яҡлаусы. 220-ҙән артыҡ фәнни мәҡәлә, шул иҫәптән бер нисә монография авторы<ref name="bastiliya">[https://bastiliya.com/slavyan-yazichestvo/kosarev-osnov-yaz-cheskogo-miroponimaniya-t2485.html Косарев М. Ф. «Основы языческого миропонимания»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417090540/https://bastiliya.com/slavyan-yazichestvo/kosarev-osnov-yaz-cheskogo-miroponimaniya-t2485.html |date=2021-04-17 }}</ref>. == Биографияһы == Михаил Федорович Косарев 1931 йылдың 3 декабрендә [[Алтай крайы]] Карасукский районы Ярок ауылында тыуған (хәҙер [[Новосибирск өлкәһе]]ндә). === Белеме === 1954 йылда Томск дәүләт университетының тарих-филология факультетын тамамлай, артабанғы биш йылда Новосибирск өлкәһендә халыҡ мәғарифы системаһында эшләй. 1962 йылда СССР Фәндәр академияһының Археология институты (хәҙерге РФА Археология институты) аспирантураһында уҡыуын тамамлай һәм бер йылдан һуң штатҡа алына. 1964 йылда «Урта Обь-Иртыш Бронза быуаты» тигән темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ә 1976 йылда — «Көнбайыш Себерҙең Бронза быуаты» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01009576037 Диссертация доктора исторических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421214146/https://search.rsl.ru/ru/record/01009576037 |date=2021-04-21 }}</ref>. === Эшмәкәрлеге === 1950—1960 йылдарҙа М. Ф. Косарев[[Томск өлкәһе]]ндә археологик эштәр башҡара: Десятов ерҙегендә, Новокусковский һәм Лавровский торлаҡтарында, Шеломок-1 ҡалаһында ҡаҙыу эштәрен алып бара, шулай уҡ Парабель культ урынын, Самусь һәм Самусь-4 ҡәберлеген ҡаҙыуҙа ҡатнаша. 1981 йылдан — Урал-Себер археологияһы төркөмө етәксеһе, 1989—1994 йылларҙа — РАН Археология институтының таш һәм бронза быуаттар бүлеге мөдире булып эшләй. Аспиранттар менән етәкселек итә (15 кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлайҙар); Воронеж, Урал, Омск һәм Томск дәүләт университеттарында махсус курстан алып бара<ref name="bastiliya"/>. 2017 йылдың 28 апрелендә Мәскәүҙә вафат була.[[Мәскәү өлкәһе]] Солнечногорск райлны Перепечено ауылында ерләнгән.<ref>[http://archaeology.asu.ru/portal/Новость:28_апреля_2017_г._скончался_Михаил_Федорович_КОСАРЕВ,_ведущий_научный_сотрудник_отдела_бронзового_века_Института_археологии_РАН,_доктор_исторических_наук. 28 апреля 2017 года скончался Михаил Федорович КОСАРЕВ]</ref>. == Иҫкәрмә == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=Молодин В. И.|заглавие=К семидесятилетию Михаила Федоровича Косарева|издание=Мировоззрение древнего населения Евразии|тип=Сборник статей|место=М.|издательство=Старый сад|год=2001}} == Һылтанмалар == ** [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/kosarev-mihail-fyodorovich Косарев Михаил Фёдорович]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** [http://hmao.kaisa.ru/object/1810831327?lc=ru Косарев Михаил Федорович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124122402/http://hmao.kaisa.ru/object/1810831327?lc=ru |date=2020-11-24 }} ** [https://cyberleninka.ru/article/n/o-roli-m-f-kosareva-v-izuchenii-irmenskih-drevnostey-zapadnoy-sibiri О роли М. Ф. Косарева в изучении ирменских древностей Западной Сибири] [[Категория:СССР археологтары]] [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:28 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1931 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Томск дәүләт университетын тамамлаусылар]] jxlear68hq3abkgp8ouriwwfvl35pgg 0 165069 1300979 1091277 2026-07-13T20:31:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300979 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Михаил Иванович Котов''' ([[27 октябрь]] ([[9 ноябрь]]) [[1896 йыл]] — [[25 август]] [[1978 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың ғалим-ботанигы. Украина, Кавказ аръяғы, Себер, Уралдың һәм Рәсәйҙең башҡа өлкәләренән көпшәле үҫемлектәрҙең флораһын тикшереүсе. Биология фәндәре докторы.[[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967), Сталин премияһы (1951) һәм УССР дәүләт премияһы лауреаты (1969), профессор, == Биографияһы == Михаил Иванович Котов 1896 йылдың 27 октябрендә (9 ноябрь) Воронеж губернаһының Задонск ҡалаһында тыуа. Урта белемде Харьковтың 3-сө ирҙәр гимназияһында ала. 1917—1922 йылдарҙа — [[В. Н. Каразин исемендәге Харьков милли университеты]]ның физика-математика факультеты студенты һәм бер үк ваҡытта Халыҡ мәғарифы, Юл профсоюзы курстары лекторы. 1920—1922 йылдарҙа — [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]]ла хеҙмәт итә. 1922—1927 йылдарҙа — УССР-ҙың Наркомземдың белгес-геоботанигы. 1923—1926 йылдарҙа — Харьков халыҡ мәғарифы институтының Ботаника кафедраһы аспиранты. 1927—1930 йылдарҙа — Халыҡ мәғарифы комиссариатының ботаника кафедраһы хеҙмәткәре. 1931—1938 йылдарҙа — Ғәмәли ботаника институтының ҡырағай үҫемлектәр бүлеге мөдире. 1938—1941 йылдарҙа — Украина Фәндәр академияһы Ботаника институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1941—1943 йылдарҙа УССР Фәндәр академияһы Ботаника институтының юғары үҫемлектәр бүлеге мөдире (Өфө ҡалаһы, Мәскәү ҡалаһы). Башҡортостанда дарыу үҫемлектәрен өйрәнә. Республикала туғыҙ ботаник-географик районды айыра. «Башҡорт АССР‑ының үҫемлектәр белешмәһе» («Определитель растений Башкирской АССР», 1966) китабы авторҙарының береһе һәм баш мөхәррире. 1943 йыл — үҫемлектәр систематикаһы һәм географияһы, геоботаника һөнәре буйынса профессор. 1943—1972 йылдарҙа — УССР Фәндәр академияһы Ботаника институтының юғары үҫемлектәр систематикаһы бүлеге мөдире. 1972—1978 йылдарҙа — УССР Фәндәр академияһы Ботаника институтының юғары үҫемлектәр систематикаһы бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре-консультанты. == Фәнни эшмәкәрлеге == === М. И. Котов һүрәтләгән төрҙәр === {| | * Agropyrum karadaghense * Alyssum cretaceum * Alyssum tenderense * Artemisia cretaceae * Centaurea czerkessiaca * Centaurea paczoskii * Chaenorrhinum klokovii * Cyclamen kusnetzovii * Daphne taurica * Daucus australis | * Diplotaxis cretacea * Erucastrum cretaceum * Genista borysthenica * Genista donetzica * Hieracium donetzicum * Lotus hypanicus * Linaria bessarabica * Linaria uralensis * Medicago erecta * Odontites salina | * Orobanche cumana subsp. parviflora * Orobanche sarmatica * Paeonia lithophila * Peucedanum euphimiae * Peucedanum lubimenkoanum * Polygala cretacea * Polygala moldavica * Prunus moldavica * Prunus stepposa * Pulsatilla donetzica | * Rhododendron polessicum * Scabiosa taurica * Scrophularia donetzica * Seseli tenderiense * Stachys krynkensis * Statice oblongifolia * Taraxacum tauricum * Theucrium cretaceum * Ulmus wyssotzkyi * Veronica steppacea | |} == М. И. Котов хөрмәтенә аталған төрҙәр == Высшие растения: {| | * {{Btname|Asperula kotovii|[[Klokov]]}} * {{Btname|Herniaria kotovii|[[Klokov]]}} | * {{Btname|Medicago kotovii|[[Wissjul.]]}} * {{Btname|Polygonum kotovii|[[Klokov]]}} | * {{Btname|Agrotrigia kotovii|[[Tzvelev]]}} * {{Btname|Alyssum kotovii|[[Iljinskaja]]}} | * {{Btname|Elytrigia kotovii|[[Dubovik]]}} * {{Btname|Euphorbia kotovii|[[Klokov]]}} | |} Мүктәр: * {{Btname|Bryum kotovii|[[Lazarenko]]}}. Лишайниктар: * {{Btname|Placodium kotovii|[[Oxner]]}}, * {{Btname|Xanthoanaptychia kotovii|[[S.Kondr.]] и [[I.Kudratov]]}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|84965}}{{V|7|11|2021}} * [http://person.lib48.ru/kotov-mikhail-ivanovich Котов Михаил Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211130100556/http://person.lib48.ru/kotov-mikhail-ivanovich |date=2021-11-30 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Харьков университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]] [[Категория:Биология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Киевта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1978 йылда вафат булғандар]] [[Категория:25 августа вафат булғандар]] [[Категория:1896 йылда тыуғандар]] [[Категория:9 ноябрҙә тыуғандар]] 7wtfgszb2dybq0xrayga1pnsq1tqkv3 0 168929 1300981 1299764 2026-07-13T21:38:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300981 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Криптография, элемтә һәм информатика институты''' ({{lang-ru|Институт криптографии, связи и информатики}} ИКСИ) — Рәсәй Федераль Именлек хеҙмәте академияһының структура подразделениеһы, мәғлүмәт тапшырыу, һаҡлау һәм эшкәртеү буйынса белгестәр әҙерләй. ИКСИ Рәсәй буйынса мәғлүмәт хеүфһеҙлеге өлкәһендә төп уҡыу йорто булып тора. == Тарихы == [[1949 йыл]]дың 19 октябрендә ҡарар ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ҡарары менән Криптографтарҙың юғары мәктәбе ойошторола, ә [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның Механика-математика факультетында СССР Министрҙар Советы ҡарары менән ябыҡ бүлексә булдырыла. 1960 йылда уларҙы берләштереү нигеҙендә СССР КГБ Юғары мәктәбенең 4-се (техник) факультеты барлыҡҡа килә<ref>[http://ovvkus.ru/kgb5491/school/highschool.htm Высшая школа КГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720083813/http://ovvkus.ru/kgb5491/school/highschool.htm |date=2017-07-20 }} на неофициальном сайте ОВВКУС СМ КГБ СССР.</ref>. 1962 йылдың 10 майында КГБ рәйесе бойороғо менән факультетының 5 йыл уҡыу ваҡыты менән көндөҙгө бүлеге асыла. Факультетты математик, криптограф һәм педагог И. Я Верченко етәкләй, ул 1972 йылға тиклем факультеттың юғары математика кафедраһы начальнигы (1962 йылдың 5 июленән), факультет начальнигы (1963 йылдың майынан) һәм физика-математика һәм техник фәндәр кандидаты һәм докторы ғилми дәрәжәһен биреү буйынса Ғилми совет рәйесе вазифларын бер үк ваҡытта башҡара. [[1992 йыл]]да Юғары мәктәптең техник факультеты Криптография, элемтә һәм информатика институты (ИКСИ) тип үҙгәртелә. Әҙерлектең төп йүнәлештәре булып: [[криптография]], ғәмәли математика, [[информатика]] һәм [[Компьютер|иҫәпләү техникаһы]], [[Электроника|электрон техника]], [[радиотехника]] һәм элемтә тора. ИКСИ составында түбәндәге факультеттар эшләй: ғәмәли математика<ref>[http://www.academy.fsb.ru/i_faculty_pm.html Факультет прикладной математики на официальном сайте Академии ФСБ РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171129090646/http://academy.fsb.ru/i_faculty_pm.html |date=2017-11-29 }}</ref>, махсус техника<ref>[http://www.academy.fsb.ru/i_faculty_st.html Факультет специальной техники на официальном сайте Академии ФСБ РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171121181003/http://www.academy.fsb.ru/i_faculty_st.html |date=2017-11-21 }}</ref>, мәғлүмәт хәүефһеҙлеге<ref>[http://www.academy.fsb.ru/i_faculty_ib.html Факультет информационной безопасности на официальном сайте Академии ФСБ РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171119192342/http://www.academy.fsb.ru/i_faculty_ib.html |date=2017-11-19 }}</ref> һәм оператив-техник факультет<ref>[http://www.academy.fsb.ru/i_faculty_ot.html Оперативно-технический факультет на официальном сайте Академии ФСБ РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117142648/http://www.academy.fsb.ru/i_faculty_ot.html |date=2017-11-17 }}</ref>, тәбиғәт фәндәре кафедраһы, инглиз теле һәм махсус профилдәр киске физика-математика мәктәбе, бюджетҡа ҡарамған ғилми-тикшеренеү лабораторияһы. == Ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге == Институтта 200-ҙән ашыу профессор-уҡытыусылар составы эшләй. Улар араһында 150-нән ашыу фән докторҙары һәм кандидаты, академиктар һәм төрлө академияларҙың мөхбир ағзалары бар<ref>[http://www.mathnet.ru/php/organisation.phtml?orgid=3787&option_lang=rus&fletter=all Профиль ИКСИ на сайте www.mathnet.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201030610/http://www.mathnet.ru/php/organisation.phtml?orgid=3787&option_lang=rus&fletter=all |date=2017-12-01 }}</ref>. Рәсәй Федерацияһы Президенты гранты ярҙамында ике фәнни мәктәп (алгебра һәм радиотехника йүнәлешендә) булдырылған. Институттың йәш ғалимдарының ғилми тикшеренеүҙәре Президенттың шәхси гранттары менән хуплана. Академияла институт проыиле буйынса адъюнктура, диссертациялар советы эшләй. == Мәғлүмәт хәүефһеҙлеге өлкәһендәге уҡыу-методик берекмәһе == Рәсәй Госкомвузының 1996 йылдың 9 апрелендәге 613-сө бойороғо<ref>[http://fgosvo.ru/news/9/1310 Приказ Госкомвуза России от 9 апреля 1996 года № 613] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201040126/http://fgosvo.ru/news/9/1310 |date=2017-12-01 }}</ref> менән ИКСИ базаһында мәғлүмәт хәүефһеҙлеге буйынса Рәсәй юғары уҡыу йорттарының Уҡыу-методик берекмәһе (УМО ИБ) ойошторола<ref>[http://www.isedu.ru/ Официальный сайт УМО ИБ]</ref>. Уға 74 юғары уҡыу йортона вәкилдәре, шулай уҡ ведомстволар, предприятиелар, учреждениелар һәм ойошмалар вәкилдәре инә. УМО ИБ мәғлүмәт хәүефһеҙлеге буйынса белгестәр әҙерләргә теләгән юғары уҡыу йорттары өсөн белем биреү стандарттарын, уҡыу пландарын, уҡыу программаларын эшләй, вуздарҙы лицензиялау, аттестациялау һәм аккредитациялауҙа ҡатнаша. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.academy.fsb.ru/index_i.html ИКСИ на официальном сайте Академии ФСБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316091409/http://www.academy.fsb.ru/index_i.html |date=2009-03-16 }} {{v|19|11|2017}} * ''Погорелов Б. А., Мацкевич И. В.'' [http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/2bc575e2571effc8c32575bd00428b4e О подготовке кадров в области информационной безопасности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171111043901/http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/2bc575e2571effc8c32575bd00428b4e |date=2017-11-11 }}{{v|19|11|2017}} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000898713 50 лет Институту криптографии, связи и информатики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201040140/https://search.rsl.ru/ru/record/01000898713 |date=2017-12-01 }} : (Ист. очерк) / В. И. Бондаренко (рук.), В. В. Андроненко, М. В. Гаранин и др.; Ред. комис. Б. А. Погорелов (отв. ред.) и др. — М., 1999. — 271 с. {{v|19|11|2017}} * {{YouTube|jiY6ka19DjU|В Академии ФСБ прошла олимпиада по математике и криптографии: Россия-1, Ярославль (7 апр. 2014 г.)|logo=1}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Криптография]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Рәсәй мәғарифы]] mvqag0hp3vvchrqx8hjnp0838z2w7vf 0 172446 1300980 1215960 2026-07-13T21:24:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300980 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Крещенка''' — 2005 йылда [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]]нда бөтөрөлгән ауыл. [[Иғмәт ауыл Советы (Илеш районы)]] составына инә. == Тарихы == Һаръяҙбаш йылғаһы башында урынлашҡан Крещенка (Һаръяҙбаш) ауылына нигеҙ һалыныу ваҡыты билдәһеҙ. 1870 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, башҡан ауылдар араһында Крещенка юҡ. [[1917 йыл]]дағы иҫәп алыу буйынса Крещенка ауылы 96 ихатанан торған. [[1920 йыл]]да 113 ихатала урыҫтарҙан 734 кеше йәшәгән. «Башҡорт АССР-ының территориаль-административ бүленеше» (Өфө, 1981) йыйынтығында был ауылда күпселек башҡорттар йәшәгән<ref>{{Китап|автор=[[Асфандияров, Анвар Закирович|Асфандияров А. З.]]|часть=|заглавие=История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Уфа|издательство=[[Китап (издательство)|Китап]]|год=2009|том=|страницы=276|страниц=744|серия=|isbn=978-5-295-04683-4|тираж=5000}}</ref>. 2005 йылдың 20 июлендә Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәр күсеүе менән бәйле рәүештә үҙгәрештәриндереү тураһында» 211-з законы хәбәр итә:{{Цитата башы}}ст.1<br> 4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:<br> 22) Илеш районында:<br> а) Иғмәт ауыл Советының Крещенка ауылын;<br> б) Новомедведевский ауыл Советының Иҫке Хазина ауылын {{Цитата аҙағы}} === Крещёнка ауылын ойоштороу тураһында === Крещёнка ауылы крепостнойлыҡ хоҡуғын бөтөргәндән һуң барлыҡҡа килә. Урман үҫкән ерҙәрҙе көнсығыш яҡтан [[Ишҡар]], көньяҡ яҡтан [[Иғмәт]], көнбайыш яҡтан [[Рсай]] һәм төньяҡ яҡтан [[Ашман]] ауылдары араһындағы урманлы ерҙәрҙе һатып алалар, Һаръяҙ йылғаһының уң яғында урманды ҡырҡып үҙҙәренең йорттарын төҙөй башлайҙар. Беренселәрҙән булып 1861—1870 йылдарҙа Вятка губернаһынан Эсаулов Артемий, Пискунов Григорий, Прутов Иван килә. Артабан Бөрө районынан Третьяков Александр, Паскидов Александр, Глушков Иван, Резнов Демьян, Батурин Борис, Решетников Василий, Шерстобитов Михаил, Иванов Иван, Кандрашин Павел, Юрьев Михаил, Банников Егор, Карманов Владимир килә. Кушнаренко районының Киринево ауылынан (1882 йылдар тирәһе) Баженов Яким, Ермолаев Степан, Беляев Фрол, Токарев Михаил, Старцев Даниил, Михайлов Саватей күсеп килә. Мордовиянан Вергузов Александр килә. Йылғаның уң яғына йорттар төҙөүгә ер участкалары урман уртаһында башланған менән юлға сыҡҡан сарьяз искоренить Эсаулов, Пискунов, Вергузов һәм Пуртов. Речка сарьяз урам буйлап көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай төҙөү. Ер участкаһына юл уртаһында Эсаулов, Пискунов, Пуртов Вергузов һәм үҙ йортон төҙөй. Киреһенсә, был участкаға төҙөлөшө аҫтында сиркәүҙәр төҙөргә бирә булды. Ата-бабалар һөйләүе буйынса 1868—1872 йылдарҙа сиркәү төҙөлә. Сиркәү майҙанында үҙәктә сиркәү, уң яҡтан рухани өсөн тораҡ йорт, ә сиркәүҙән саҡ ҡына арыраҡ сиркәү-мәхәллә мәктәбе төҙөлә. Суҡындырыу һәм Троица байрамдары үтә. 1870 йылдарҙа Крещенкала Эсаулов Иван, Пискунов Даниил, Вергузов Пантелеймон, Михайлов Григорий, Михайлов Иван, Михайлов Ефрем, Токарев Степан, Старцев Иван, Банников Михаил, Банников Фёдор, Беляев Сидор, Юрьев Павел, Юрьев Даниил, Юрьев Иван, Банников Павел, Глушков Михаил, Иванов Александр, Кандрашин Митрофан, Александров Калистрат, Дормидонтов Афанасий, Пихтовников Степан тыуа. Шулай итеп Һаръяҙ йылғаһының уң ярында Ишҡар ауыл Советы үҙәгенән 6 км алыҫлыҡта һәм район үҙәге Үрге Йәркәйҙән 12 саҡрым алыҫлыҡта Крещенка ауылы барлыҡҡа килә. 1930 йылда мөлкәтен конфискациялау менән урындағы кешеләр - "кулактар" һөрөлә, 1989 йылда СССР-ҙың сәйәси террор ҡорбандары кеүек аҡлана. Сиркәү 1938 йылдың йәйенә тиклем тора. Ерле халыҡтың һүҙҙәре буйынса с иркәү эсендә руханиҙарҙың береһе ерләнә. Сиркәү, шулай уҡ часовня ла өс көмбәҙле була. 1941— 1945 йылдарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан яҡынса 70% ир-ат әйләнеп ҡайтмай. Риүәйәттәр буйынса, Крещенка тарихы ҡасан башланғас, ауылдан үтеп барыусы ниндәйҙер бер ҡарт: "Бушҡа төҙөйһөгөҙ, ауыл 100 йыл ғына йәшәйәсәк," - тигән. Шулай килеп сыға ла == Халҡы == [[2002 йыл]]да халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы Крещенка ауылында 0 кеше йәшәй<ref>Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. == Әҙәбиәт == * {{ИСДБ|518}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}}3. [http://spigmetovo.ru/page/history Упоминания о Крещенке (История соседнего села Игмет) http://spigmetovo.ru/page/history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525161625/http://spigmetovo.ru/page/history |date=2019-05-25 }} 4. Книга памяти Республики Башкортостан (жертвы сталинских репрессий) https://ru.openlist.wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5.Упоминания о Крещенке http://ufagen.ru/places/ilishevskiy/kreshenka.html 6. Защитники отечества 1931-1945 г.г. https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=59482900 7. Перепись 2017 г. http://basharchive.ru/census/1917/11939/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210511132116/https://basharchive.ru/census/1917/11939/ |date=2021-05-11 }} {{Илеш районы ауылдары}} [[Категория:2005 йылда бөткән тораҡ пункттар]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Илеш районының юҡҡа сыҡҡан ауыл биләмәләре]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] cf22n3xhssc49vl5xyh1r793h60cnlm 0 179789 1300961 1088135 2026-07-13T12:31:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300961 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Карамян Грачия Григорьевич''' ([[10 октябрь]] (яңыса [[23 октябрь]]) [[1909 йыл]]) — совет [[Педагогика|педагогы]], педагогия фәндәре докторы, профессор, [[Әрмәнстан|Әрмән]] ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре. == Биографияһы == Карамян Грачия Григорьевич 1909 йылдың 10 октябрендә (яңыса 23 октябрь) тыуа. == Эшмәкәрлеге == Карамян Грачия Григорьевич педагогик эшмәкәрлеген [[1928 йыл]]да ауыл мәктәбе [[уҡытыусы]]һы булып башлай.<br> [[1932 йыл]]да [[Ростов өлкәһе|Ростов]] педагогия институтының [[тарих]] факультетын тамамлай.<br> [[1934 йыл]]дан алып юғары мәктәптә ғилми-педагогик эш алып бара.<br> [[1935 йыл|1935]] — [[1950 йыл]]дарҙа [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] исемендәге [[Әзербайжан]] педагогия институтының педагогика кафедраһы доценты.<br> [[1950 йыл]]дан [[Ереван]] дәүләт педагогия институтының педагогика кафедраһы мөдире.<br> Карамян Грачия Григорьевич педагогик фекер тарихы, атап әйткәндә [[Әрмәнстан]]да, һәм уҡыусыларҙың әхлаҡи тәрбиә биреү проблемалары өҫтөндә эшләй. [[19 быуат]]тың күренекле әрмән педагогтары (X. Абовян, Г. Агаян) тураһында тикшеренеүҙәр авторы. == Хеҙмәттәре == Х. Абовян ҡараштары. Үлем көнөнөң 100 йыллығына (1848—1948), «Совет педагогикаһы» (1848—1948), 1948, No 12;<br> Микаэла Налбандяндың педагогик ҡараштары, шунда уҡ, 1955, № 2;<br> XIX быуаттың атаҡлы әрмән уҡытыусылары (X. Абовян, Г. Агаян) һәм урыҫ педагогик фекере, М., 1950 (дисс).<br> Юғары мәктәптә лекция уҡытыу теорияһы һәм оҫталығы. Ереван,1983<ref>https://search.rsl.ru/ru/record/01001178742 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018190234/https://search.rsl.ru/ru/record/01001178742 |date=2021-10-18 }}</ref> == Сығанаҡтар == Педагогическая энциклопедия/Глав. ред. И. А. Каиров и Ф. Н. Петров. т. 2. — М.: Советская энциклопедия, 1965. — 912 с. с илл., 5 л. илл. http://pedagogic.ru/pedenc/item/f00/s01/e0001093/index.shtml [[Категория:1909 йылда тыуғандар]][[Категория:Профессорҙар]][[Категория:]][[Категория:]] fnjlrw2y0yioy6g4d4qgig8fa52e3xu 0 183265 1300969 1202523 2026-07-13T16:30:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300969 wikitext text/x-wiki {{Ук}}{{ФШ|Кинйәбулатов}} '''Кинйәбулатов Хәйретдин Бәҙретдин улы''' (04.03.[[1912 йыл|1912]]-) — тарих фәндәре кандидаты, [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның (СДПИ) тәүге ректоры ([[1950 йыл|1950]]—[[1956 йыл|1956]]), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан<ref>[http://strbsu.ru/page/207/?option=com_docman&task=cat_view&gid=24&limit=20&limitstart=0&order=name&dir=ASC&Itemid=99999999 ]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Биографияһы == Хәйретдин Бәҙретдин улы Кинйәбулатов [[1912 йыл]]дың [[4 март]]ында [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]] [[Мырҙалар]] улусы (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]]) [[Ташауыл]] ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылы мәктәбендә алған. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1523032953/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%B5%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26middle_name%3D%D0%91%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1912%26static_hash%3Dea288f2dcdc528973a8b971926bde17av4%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=podvigchelovek_yubileinaya_kartoteka1523032953 Память народа. Кинзябулатов Хайретдин Батретдинович]</ref>. Өфө ҡалаһында [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]нда белем алған. == Тормош һәм хеҙмәт юлы == [[1953 йыл]]да тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлаған<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01005809990 Кинзебулатов, Хай Бадретдинович. Колхозное крестьянство Башкирии в годы Великой Отечественной войны (автореферат диссертации на соискание ученой степени к.и.н., 1953] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220520110746/https://search.rsl.ru/ru/record/01005809990 |date=2022-05-20 }}</ref>. [[1950 йыл|1950]]—[[1956 йыл]]дрҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның тәүге ректоры булған. Башҡортостанд Республикаһының Үҙәк дәүләт тарих архивында һәм Йәмәғәт ойошмаларының үҙәк дәүләт архивында тарихсы-ғалим Х. Б. Кинйәбулатовтың докторлыҡ диссертацияһы яҡлау маҡсатында йыйылған материалдары һаҡлана. Хәйретдин Бәҙретдин улы Кинйәбулатовтың был архивында ғаилә ағзаларының һәм туғандарының фотографиялары, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы яҙыусылары һәм шағирҙарының: Ғөбәй Дәүләтшин, Сәғит Агиш, Сәйфи Ҡудаш, Мостай Кәрим, Нәҡи Иҫәнбәттең, композитор Заһир Исмәғилевтың фотографиялары һаҡлана. == Ғилми хеҙмәттәре == ;Диссертацияһы: * «Колхозное крестьянство Башкирии в годы Великой Отечественной войны» (1953) ;вуз-ара йыйынтыҡтарҙа сыҡҡан мәҡәләләре: * «Трудовой подъем колхозного крестьянства Башкирии в годы Великой Отечественной войны» (1957) * «Деятельность партийных организаций Башкирии по перестройке работы колхозов на военный лад» (1988) * «Осуществление аграрной политики КПСС в Башкирской АССР» == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1523032953/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%B5%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26middle_name%3D%D0%91%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1912%26static_hash%3Dea288f2dcdc528973a8b971926bde17av4%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=podvigchelovek_yubileinaya_kartoteka1523032953 Память народа. Кинзябулатов Хайретдин Батретдинович]</ref><ref> ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 25, ящик 4. Номер документа 84.</ref> * миҙалдар * Маҡтау грамоталары == Сығанаҡтар == * Путеводители по российским архивам. Ф. 10127, 49 ед. хр., крайние даты: 1929—1996. Оп. 1 * ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 25, ящик 4. Номер документа 84. == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * [https://search.rsl.ru/ru/record/01005809990 Кинзебулатов, Хай Бадретдинович. Колхозное крестьянство Башкирии в годы Великой Отечественной войны (автореферат диссертации на соискание ученой степени к.и.н., 1953]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://guides.rusarchives.ru/funds/kinzebulatov-x-b Путеводители по российским архивам. Кинзебулатов X. Б.] * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1523032953/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%B5%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26middle_name%3D%D0%91%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1912%26static_hash%3Dea288f2dcdc528973a8b971926bde17av4%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=podvigchelovek_yubileinaya_kartoteka1523032953 Память народа. Кинзябулатов Хайретдин Батретдинович] * [https://www.pobediteli.ru/veteran-search/index.html?charset=utf-8&flag=&region=&district=&mode=lastname&q=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%B5%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2+%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD+%D0%91%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%2C+04.03.1912+%D0%B3.+%D1%80.%2C+%D0%A3%D1%84%D0%B0 Списки ветеранов. Кинзебулатов Хайретдин Бадретдинович] * [https://arc.familyspace.ru/archive/pobediteli_ru_6/p3791 Победители. ру. Кинзебулатов Хайретдин Бадретдинович] * [http://strbsu.ru/page/207/?option=com_docman&task=cat_view&gid=24&limit=20&limitstart=0&order=name&dir=ASC&Itemid=99999999 ]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:1912 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 мартта тыуғандар]] pl42icbh2z58f9u4vxfy5k4lj4flws8 0 184111 1300987 1284219 2026-07-14T03:27:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300987 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кәримов Хәбир Хәйбулла улы''' ([[1 июнь]] [[1942 йыл]]) — педагогик хеҙмәт ветераны. 1971—2002 йылдарҙа Мәләүез ҡалаһы 3-сө урта мәктәбе һәм гимназияһы директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1991) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1992) атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1983), 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2001), [[Мәләүез]] ҡалаһының һәм районының почётлы гражданы (). == Биографияһы == Хәбир Хәйбулла улы Кәримов 1942 йылдың 1 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Йомағужа районы]]<ref>хәҙер Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]]</ref> [[Түбәнге Таш]] ауылында тыуған. 1949 йылда урындағы башланғыс мәктәптең беренсе синыфына бара, артабан уҡыуын [[Әбет]] ете йыллыҡ һәм [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] урта мәктәптәрендә дауам итә. 1959 йылда һуңғыһын РСФСР Мәғариф министрлығының «Уҡыуҙа юғары уңыштары һәм өлгөлө тәртибе өсөн» миҙалы менән тамамлай һәм [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның<ref>хәҙер [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]]</ref> физика-математика факультетына уҡырға инә. Үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген юғары һөнәри белем алғандан һуң, 1964 йылда, ошо педагогия институты уҡытыусыһы — юғары математика кафедраһы ассистенты булып башлай. 1965—1971 йылдарҙа Мәләүез районы [[Нөгөш ауыл Советы (Мәләүез районы)|Нөгөш]] урта мәктәбенең математика уҡытыусыһы. 1971 йылдың авгусынан 2002 йылдың авгусынаса Мәләүез ҡалаһынынң 3-сө урта мәктәбе (1998 йылдың февраленән — гимназия) директоры. Ошо айҙа хаҡлы ялға сыға, шулай булыуға ҡармаҫтан 2018 йылдың 31 майына тиклем педагогик эшмәкәрлеген дауам итә<ref>[https://put-okt.com/articles/novosti-goroda/2022-06-01/pochyotnyy-grazhdanin-meleuza-habir-karimov-otmechaet-80-letie-2825419 Почётный гражданин Мелеуза Каримов Хабир Хайбуллович отмечает 80-летие{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241217132529/https://put-okt.com/articles/novosti-goroda/2022-06-01/pochyotnyy-grazhdanin-meleuza-habir-karimov-otmechaet-80-letie-2825419 |date=2024-12-17 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1983); * [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991): * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992); * 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2001); * Мәләүез ҡалаһының һәм районының почётлы гражданы (). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://put-okt.com/articles/novosti-goroda/2022-06-01/pochyotnyy-grazhdanin-meleuza-habir-karimov-otmechaet-80-letie-2825419 Почётный гражданин Мелеуза Каримов Хабир Хайбуллович отмечает 80-летие{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241217132529/https://put-okt.com/articles/novosti-goroda/2022-06-01/pochyotnyy-grazhdanin-meleuza-habir-karimov-otmechaet-80-letie-2825419 |date=2024-12-17 }} * [https://meleuzadm.ru/selskoe-poselenie/pochetnye-grazhdane/ Городское поселение г. Мелеуз муниципальный район Мелеузовского района Республики Башкортостан/ Почётные граждане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220813121847/https://meleuzadm.ru/selskoe-poselenie/pochetnye-grazhdane/ |date=2022-08-13 }} [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусылары]] [[Категория:Уҡытыусылар]] [[Категория:Почётлы граждандар]] 8oifqqyy8u37pjagn1jjapatwdhjajb 0 185666 1301002 1300448 2026-07-14T08:45:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301002 wikitext text/x-wiki {{Ҡораллы конфликт | часть = Ғәрәп яҙы | изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]] | заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}} {{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}} {{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}} {{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}} {{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}} [[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары. [[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы. | конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы | дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре | место = [[Ливия]] | итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе * [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү * Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу * Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе * 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы * Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр * Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы<ref>[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013</ref><ref>[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}</ref> * Ливияла салафизм йоғотоһоноң үҫеүе<ref>{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}</ref> | противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] <small>'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе''' *• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре *• Хәрбиләштерелгән формированиелар *• Ливияла сит ил ялсылары <ref name="Россия">{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}</ref> *• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия''' '''Хәрби ярҙам:'''<br> {{Флагификация|Зимбабве}}<ref name="radov">Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011</ref>{{проверить авторитетность|7|04|2019}}<br> [[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере<ref name="Дарфур">[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br> {{Флагификация|Белоруссия|1995}}<ref>см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}</ref> *• Белоруссия хәрби белгестәре *• Снайперҙар *• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] <small>([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])</small> *• Техник хеҙмәткәрҙәр | противник1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] <small>'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''</small> *• <small>Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)</small> *• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] <small>Ливия ислам хәрби төркөмө</small> *• <small> Ливияла сит ил ялсылары </small><ref>{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}</ref> *• {{Флаг|Джихад}} <small>[[Аль-Каида]]</small><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html "Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}</ref> *• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''<small>Ливия </small>''' '''<small>Хәрби ярҙам:</small>'''<br> * {{Флагификация|Катар}}<ref>Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.</ref><ref>[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref> * {{Флагификация|Тунис}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref> ---- <small>[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:</small> *• {{Флагификация|Швеция}}<ref>[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|ОАЭ}}<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|Иордания}}<ref>[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}<ref>{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}</ref> *• <small>'''Интервенттар исемлеге'''</small> <!-- | силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.</ref> (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref> до 45 000<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011</ref>),<br> С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,<br> ЗРК С-125М 36 дивизионы,<br> ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),<br> С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),<br> 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],<br> 23 000 человек личного состава [[ВВС]]<ref>Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.</ref><ref>Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.</ref> ---- {{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников<ref name="комсомольская">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}</ref><br>{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников<ref name="radov"/> | силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов<ref>[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.</ref>)<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.</ref> ---- [[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];<br> 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];<br> Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];<br> Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];<br> 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011</ref><br>{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref> | потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито <small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> | потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,<br> 7 000 пленных<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}</ref> <small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> | общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны<small>(граждандарҙы ла индереп)</small>''':<br> 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="revolutioncasualties">Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref name="автоссылка4">[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="автоссылка1">[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]</ref> </small> <br> 4 000 — 30 000 пропавших без вести<ref name=ap-20110908>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}</ref><ref>[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]</ref><br> не менее 50 000 раненых<ref>{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}</ref><br><small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> ---- '''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар<ref>{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}</ref>, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған<ref>300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала</ref> --> }} '''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның 1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр. Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара<ref>Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.</ref><ref>{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}</ref>. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ баҫтырылған бәрелештәргә килтерә<ref name="AmnestyRape">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}</ref>. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән<ref>{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}</ref>, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә. Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән<ref name=autogenerated13>{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}</ref>. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә<ref>{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}</ref>. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}</ref>. Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара <ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}</ref>, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша<ref name="guardian-2011-08-24"/>. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}</ref>. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}</ref>. Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}</ref><ref name=aljazeera2401>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}</ref>. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}</ref>. Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе. == Сәбәптәре һәм тәүшарттары == === Дәүләт идаралығы === Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә<ref>{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}</ref>. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә<ref name="Революция2">{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}</ref>. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә<ref name="telegraph_gaddafi">{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}</ref><ref name="jazeera_gaddafi">{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә, Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән<ref>{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}</ref>. Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була <ref>{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}</ref>, ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән, улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |date=2011-08-23 }}</ref>. Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. <ref name="ливия22">{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}</ref>, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.<ref name="ливия22" /><ref name="Mohamed Eljhami" />. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған<ref>[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}</ref>. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә<ref name="ham_40_1">{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}</ref>. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара<ref name="vandewalle_124" />, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй<ref name="ham_40_1" /><ref name="vandewalle_124" />. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған. Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы<ref>{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}</ref>, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән<ref>[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}</ref>. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған<ref>[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]</ref>. [[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н күрһәтте<ref name="Whitlock 02/22">{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}</ref>. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған<ref name="Whitlock 02/22"/>. Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән<ref>{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}</ref>. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә<ref>[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}</ref>. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй. Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»<ref name="KFMBChannel8">{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}</ref>. === Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш === 1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән<ref>Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11</ref>. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}</ref>. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә<ref>[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012</ref>: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә<ref name="Observer">{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}</ref>. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән<ref name="Ливия (государство)">{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}</ref>, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған<ref name="Britannica">{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}</ref>, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар<ref>{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}</ref>. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола<ref>{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}</ref><ref>{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}</ref>. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә. 1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була. Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}</ref>, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}</ref>, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ<ref>{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}</ref>. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған<ref name = "Maleki 02/09">{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}</ref>. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй<ref>{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}</ref>. Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}</ref>, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан<ref>{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}</ref>. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}</ref>, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була<ref>{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}</ref>. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған<ref name="автоссылка5">{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}</ref>, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән<ref name="dailynews">{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}</ref>, ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән<ref name="daili5">{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}</ref><ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}</ref>. Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған<ref>{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}</ref><ref name="The Economist">{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}</ref>. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән<ref name="dailynews"/>. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән<ref>{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}</ref>. Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}</ref>. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған<ref name="nytimes" />. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған<ref name=risen>{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}</ref>. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән<ref name="nytimes">{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}</ref>. 2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты<ref name="reuters_handout" />, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе<ref name="bbc_handout">{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}</ref>. Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған<ref name="reuters_handout">{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}</ref>. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе<ref>{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=19968&prog=zgp&proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}</ref>. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын<ref>{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}</ref> һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе<ref name="reuters_oil" />. Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны». Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған<ref name="reuters_oil">{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}</ref><ref>{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref>. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне. === Ливияла кеше хоҡуҡтары === 1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға<ref>{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}</ref>. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}</ref><ref>{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}</ref>, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&year=2010&country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&year=2010&country=7862 |date=2014-03-02 }}</ref>. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды<ref name="ohchr">{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}</ref>. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә<ref name="lib.ohchr.org">{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}</ref>. Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә<ref name="Mohamed Eljhami"/><ref>Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)</ref>. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға<ref name="Mohamed Eljhami">{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}</ref>. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән<ref>{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}</ref><ref name="Mohamed Eljhami" /><ref>Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.</ref>. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}</ref>. 1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне<ref>{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған<ref name="lib.ohchr.org"/>. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған<ref>{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}</ref>. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған<ref name="Libya’s Berbers"/><ref>{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}</ref>. 2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра <ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}</ref>. == Һуғышта ҡатнашыусылар == Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша. === Төп ҡатнашыусылар === ==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ==== М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр Ливия хөкүмәтенә буйһонған. Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000 кеше тәшкил итә<ref>[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}</ref>. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә<ref>[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]</ref>. Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән. Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған<ref>[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}</ref><ref name="Дарфур"/><ref name=prunier45>G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45</ref>. Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була<ref name="комсомольская"/><ref name='РИА'>[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref>. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән<ref>[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]</ref>. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға<ref name="комсомольская"/>. <!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев<ref name="radov"/>{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --> Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина, Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған<ref name ="Дарфур"/><ref name="Россия"/><ref>[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref><ref name=prunier45/><ref>[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]</ref>. ==== Баш күтәреүселәр ==== Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған. Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән<ref>[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.</ref>. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән. Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны. Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.</ref>. ===== Ойошма ===== [[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]] Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй<ref>{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}</ref>. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән<ref name="The Economist"/>. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған<ref>{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}</ref>. Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}</ref>. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән<ref name="The Economist"/>. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән<ref>{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}</ref>. ===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== [[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]] Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине<ref>{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}</ref>. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән<ref>{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}</ref>. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла<ref>{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}</ref>. НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}} </ref><ref>{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820 |title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}</ref>. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай<ref>{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}</ref>. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған<ref>{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}</ref>. ===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы ===== Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә<ref>{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}</ref>. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру<ref>{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}</ref>. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра<ref name="nzherald1">{{cite news|author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10711553|title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West|date=2011-03-11|work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019223726/http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10711553 |date=2017-10-19 }}</ref>. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде<ref>{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}</ref>. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе<ref>{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&vId= |archive-date=2011-02-27}}</ref>. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе<ref name="vision">{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}</ref><ref name="vision2">{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}</ref>. ===== Ихтилал символикаһы ===== [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]] [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]] Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә<ref>[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»</ref><ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.</ref>. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.</ref>. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.</ref>. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле. ===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы ===== {{external media | topic = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н | subtopic = | font-size = | align = | clear = | width = | image1 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки] | image2 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке] | image3 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью] | image4 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью] | image5 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта] }} * Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән<ref>[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.</ref>. * Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе<ref name="климов">Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]</ref>. * Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра. * Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға. * 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән<ref name="mirages">[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}</ref>. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта<ref>[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{V|26|9|2011}}</ref>. * 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе<ref>[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/</ref>. * 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.</ref>. === Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы === Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе<ref name="gumilev">Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]</ref>. ==== Амазиги ==== Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]</ref>. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт - һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған<ref name="Libya’s Berbers">[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]</ref>. Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай. 1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла<ref>[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]</ref>. ==== Туарегтар ==== Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған<ref name="gumilev" />. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |date=2015-09-24 }}</ref>, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән<ref>[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}</ref>. 2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа<ref>{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}</ref>. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]</ref>. ==== Каддафа ==== Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора. ==== Варфалла ==== Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы<ref>[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид<ref>Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011</ref>, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған <ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}</ref>. ==== Свейхтар ==== Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле<ref>[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}</ref>. === Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы === ==== Каддафи яғында ==== Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән Каддафи туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан<ref>[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]</ref><ref>[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]</ref>. 22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә<ref>[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.</ref>. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә<ref>[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.</ref>. 25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә<ref>[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.</ref>. Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан<ref>[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]</ref>. Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]</ref>. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы күрһәтә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]</ref>. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай. Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте<ref name="комсомольская"/><ref name="иносми2011"/>. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды<ref>[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)<ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}</ref>) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына<ref name="РИА"/><ref>[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]</ref><ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="РИА"/>) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була<ref name='РИА' />. ==== Баш күтәреүселәр яғында ==== [[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]</ref>. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph<ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}</ref> (координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]<ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}</ref><ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}</ref> (Каддафины эҙәрлекләү). 26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}</ref><ref>[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]</ref>. === Ҡорал === ==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ==== 17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар<ref>[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}</ref>. 23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы<ref>[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]</ref>. 9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте<ref>[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&section=international&col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&section=international&col= |date=2011-09-13 }}</ref>. ==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ==== Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе<ref>[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]</ref>. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла. 2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине<ref name=autogenerated11>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}</ref>. Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән<ref name=autogenerated11 />. == Һуғыш барышы == === Протестарҙың башланыуы === [[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]] 2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән<ref>{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}</ref>. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән<ref name=fund-reuters>{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}</ref><ref>{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}</ref>. [[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]] Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.<ref name="AI_JamalH">{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}</ref>. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте<ref name="awsat"/>. [[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]] Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай<ref>{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}</ref>. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана<ref name="newsru" /><ref>{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}</ref><ref name="15 Feb BEN">{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)<ref name="newsru" />. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар<ref>[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.</ref> урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте<ref>[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.</ref>. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана<ref>{{cite web|author=<!--[if IE 6]> <![endif]--> |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}</ref>. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.</ref><ref>{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}</ref>. [[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази. 2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]] Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған<ref name="newsru">[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.</ref>. [[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]] Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара<ref>[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.</ref>. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына<ref name=erupts15Feb>{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}</ref>. Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}</ref>. 16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра<ref name=erupts15Feb/><ref name="auto">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}</ref>. === Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге === Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй<ref name="crisisgroup"/>. Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе<ref>{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}</ref>. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә<ref name="deserve_to_live">{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}</ref><ref name="three_scenarios">{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}</ref><ref>{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}</ref>. «Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»<ref name="maltatoday.com.mt">{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}</ref>. Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}</ref>. === «Асыу көнө» === «Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй<ref name="awsat" /><ref>{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}</ref>. Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны<ref name="awsat">{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |date=23 February 2011 }}</ref>. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған<ref name="awsat" />. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты<ref name="autogenerated1" />. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә<ref>[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.</ref>. Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра<ref>{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}</ref><ref>{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}</ref>. Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә<ref name="crisisgroup">{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}</ref>. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола<ref>* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г. * [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г. * [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<nowiki> время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.</nowiki> * [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия<nowiki>: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.</nowiki> * [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.</ref>. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә. === Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) === [[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]] === Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) === [[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]] 17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.</ref>, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.</ref>. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.</ref>. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә<ref>{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}</ref>. 18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә<ref name=liveblog217>{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.</ref>. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.</ref>. {{Врезка | Выравнивание = right | Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте | Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… <br>Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи. | Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]<ref>[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он "умрет как мученик"]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.</ref> | Ширина = 235px }} [[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]] 20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)<ref name="kp.ru">Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.</ref>, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған<ref name="autogenerated1">* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г. * [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.</ref>. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.<ref>* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}} * [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011</ref>. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған<ref name="volovich">{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}</ref><ref name="british_civilians" />. Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. <ref name="pres_ugandy">Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.</ref>. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй<ref name="delyagin">{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}</ref><ref>[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011</ref>. [[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]] Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»<ref>[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.</ref>, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән<ref>[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.</ref>. Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты<ref>[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.</ref>. Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай<ref name="british_civilians">[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.</ref>. Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә<ref>{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}</ref>, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған. 22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә<ref>[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.</ref>. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй<ref>[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.</ref>. 24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата<ref>[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.</ref>. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә<ref>* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г. * [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.</ref>. === «Триполиға марш» (2—6 март) === 23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә<ref>[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.</ref>. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән<ref>* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}} * Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.</ref>. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.</ref>. 4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.</ref>. 5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана. === Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе контрһөжүме (7—19 март) === 6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була<ref>[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.</ref>. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.</ref>. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған<ref>[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.</ref>. 15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.</ref>, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте<ref>{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0& |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}</ref>. Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә. 19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.</ref>. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла<ref name="aljazeera1">{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}</ref>. Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә<ref>{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}}</ref> пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,<ref>{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}}</ref>, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}</ref><ref name="jet">{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}</ref>. === Нафуса тауҙары өсөн һуғыш === {{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар). Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан<ref>* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/|date=2011-07-16}} //Libya TV, 11 July 2011 * Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011</ref>. Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай. Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән. 1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&lon=13.0351067&z=13&l=1&m=b&show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&lon=11.0076141&z=13&l=1&m=b&show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&lon=12.0384407&z=13&l=1&m=b&show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&lon=12.2579956&z=13&l=1&m=b&show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&lon=12.5673294&z=13&l=1&m=b&show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&lon=12.6368523&z=13&l=1&m=b&show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&lon=12.6974487&z=13&l=1&m=b&show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары. 3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә. 16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо<ref>[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай. === Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) === 19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә<ref name="aljazeera1"/>. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән Ливияға интервенция башлана<ref name="aljazeera1"/>. [[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]] Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}</ref>. 20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы<ref name="StarTribune.com">{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}</ref>. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]</ref>. === Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) === 21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була<ref>[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]</ref><ref>[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]</ref>. 24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй<ref>[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]</ref>. 26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә. === Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) === [[Файл:Libya location map-oil & gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]] 28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.</ref>. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була. Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була. 28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған<ref>[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]</ref>. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>. 31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref>. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа<ref name=dpa1>{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}</ref>. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота<ref>{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}</ref>. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған<ref name=telegraph1>{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала<ref name=guardian1>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01 | author = McGreal, Chris}}</ref>. 7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}</ref>. Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә<ref>[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}</ref><ref>{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}</ref>. 7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана<ref>[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.</ref>. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе<ref>[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.</ref>. 7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе. 8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]</ref>. 16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған<ref>[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]</ref>. === Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар === [[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]] Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә<ref>[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.</ref> һәм Мисурата<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011</ref> ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011</ref>. 1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&m=1&photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011</ref>. [[5 марта|5]]<ref name="zawia">[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.</ref>-[[11 марта]]<ref>[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.</ref> 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала<ref>[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.</ref>. 17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала<ref name="vesti.ru">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}} * [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}} * [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.</ref>. === Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) === Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана. Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы<ref>[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.</ref>. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла<ref>[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]</ref>. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел" ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған<ref>[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}</ref>. 2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}</ref>. Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала<ref>[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]</ref>. Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара<ref>* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }} * [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011</ref>. 7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә<ref name=autogenerated4>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}</ref>. Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора. 2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә<ref>[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011</ref>. Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала<ref name="Nato_rebels1">[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]</ref><ref name="Nato_rebels2">[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]</ref>. 30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә<ref>* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }} * [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г. * [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]</ref>. 23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. <ref>http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept</ref>. Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй === Нефть өсөн көрәш === Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, <ref>[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]</ref>, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән. Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә. Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.</ref>. Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған<ref>[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.</ref>. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}</ref>. 2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә<ref name=autogenerated4 />. 20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай<ref>[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]</ref>. 2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]</ref>. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә<ref>[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]</ref>. 2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»<ref>[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]</ref>. === Мисурата өсөн алыш === 15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г</ref>. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.</ref>. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.</ref>. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән 2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй. 11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала<ref>[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011</ref>. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]</ref>. === Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре === Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&lon=14.4277954&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була<ref name=autogenerated12>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}</ref>. Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй. 17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&lon=14.5960236&z=11&l=1&m=b&show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана. 23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай<ref>[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]</ref>. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек. Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була. === Нафуса тауҙары өсөн алыш === <!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&lon=10.6836033&z=14&l=1&m=b&show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}</ref>. [[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&lon=10.6836033&z=14&l=1&m=b&show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал<ref>[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011</ref>, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин. Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята. [[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла. [[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном. [[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55<ref> * [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]] * Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011</ref>. --> === Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) === 16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған<ref>Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011</ref>. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&lon=14.5849085&z=15&l=1&m=b&show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]<ref>[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]</ref> Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&lon=14.0432739&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж. 17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&lon=15.2798367&z=14&l=1&m=b&show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә<ref>[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011</ref> барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&lon=14.569931&z=12&l=1&m=b&show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте. === Брега өсөн дүртенсе алыш === 13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей<ref>[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=33487&date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=33487&date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011</ref>. 2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше<ref>Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.</ref>. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай. 2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә<ref>[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе<ref>Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs</ref>. 12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&lon=19.7236347&z=14&l=1&m=b&show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&lon=19.6311951&z=13&l=1&m=b&show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]<ref>[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011</ref>. 14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&lon=19.6736383&z=15&l=1&m=b&show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&lon=19.6441984&z=15&l=1&m=b&show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә<ref>* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г. * [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]</ref>. 15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011</ref>. 19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани<ref>[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // [[The Hindu]], 20 August 2011</ref>. 21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә<ref>[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә. 22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]</ref>. === Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш === 26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]</ref>. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә<ref>Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011</ref>. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте<ref>[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011</ref>Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла<ref>Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya</ref>. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&lon=18.0686474&z=14&l=1&m=b&show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]<ref>[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&l10n=ru&src=F&mime=html&sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]</ref>. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]</ref><ref>Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011</ref>. 28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&lon=17.8235149&z=14&l=1&m=b&show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&lon=17.4610519&z=12&l=1&m=b&show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән<ref>[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011</ref>. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга<ref>* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011</ref>. === Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар === 29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011</ref> һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды<ref>Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011</ref>. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған. === Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) === Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә<ref>[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011</ref>. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә<ref>Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]</ref>. 6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&lon=12.5693893&z=13&l=1&m=b&show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011</ref>, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &#91;6-8-2011&#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]</ref>. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә<ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011</ref>. 11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&lon=12.6438904&z=14&l=1&m=b&show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] //[[Reuters]], 7 September 2011</ref>. === Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш === 19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә<ref>* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August 2011 * Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011 * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011</ref>. 20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]</ref>, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы<ref>[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011</ref>. === Триполи өсөн алыш (20—28 августа) === <!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]] В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»<ref name="Nato_rebels1"/><ref name="Nato_rebels2"/> Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»<ref name="interfax_flag">[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г</ref>. [[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов<ref>Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011</ref>. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару<ref>Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}</ref>. Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]</ref>. [[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре. [[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]</ref>. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры ликования людей на улицах городов<ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]] * [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]] * [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]</ref>, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»<ref name="blogery">[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.</ref>. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011</ref>, что впоследствии было опровергнуто<ref>[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.</ref>. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи<ref> * [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011 * [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]</ref>, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников. Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&lon=13.1773496&z=16&l=1&m=b&v=1&show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]</ref>. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.</ref>. По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи<ref>[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011</ref>. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои<ref name="MatthewPrice">Matthew Price [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}</ref>. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос<ref name="MatthewPrice" />. В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]</ref>. Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&lon=13.2854748&z=14&l=1&m=b&show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011</ref> и район Аль-Мансур. Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&lon=14.2611122&z=13&l=1&m=b&show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011</ref>. 22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]</ref>. Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений<ref>[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]</ref>{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте. [[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.</ref>. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия<ref>[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.</ref>. Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]</ref>. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света<ref>Jeremy W. Peters [https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011</ref>. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия<ref>Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь<ref> * [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011 * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011</ref>. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию<ref> * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011 * Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011 * [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]</ref>. О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&lon=11.5692902&z=15&l=1&m=b&show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта<ref>Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.</ref>. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&lon=12.0768929&z=13&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&lon=12.0859909&z=14&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&lon=12.3936081&z=13&l=1&m=b&show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>. 23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время<ref>[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]</ref>. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]</ref>. [[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов<ref>Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы. «Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно<ref>[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.</ref>. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&lon=14.4279671&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхе]<ref name=autogenerated6>Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011</ref>. Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим<ref> * Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011 * [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»<ref>Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]</ref>. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&lon=13.1907606&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&lon=13.2049227&z=15&l=1&m=b&show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&lon=13.1963396&z=16&l=1&m=s&v=9&show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&lon=13.1978095&z=17&l=1&m=s&v=9&show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011</ref>. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит<ref>Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани<ref>[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}</ref>. [[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&lon=12.0787811&z=13&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи<ref>[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011</ref>. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]</ref>. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос<ref>Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]</ref>, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&lon=13.1744957&z=16&l=1&m=b&show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&lon=13.1812763&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&lon=13.2558632&z=14&l=1&m=b&show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты<ref>[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}</ref>, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях<ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]] * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011</ref>. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой<ref>Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.</ref>. Также продолжались бои в районе Абу-Салим<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011</ref>. [[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]] [[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&lon=13.1784868&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]</ref><ref>[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011</ref> и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&lon=13.2096863&z=15&l=1&m=b&show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.</ref>. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров<ref>[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011</ref>. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&lon=13.2919121&z=15&l=1&m=b&show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта<ref>Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011</ref>. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.</ref>. Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.</ref>. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]</ref>. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&lon=13.1425667&z=14&l=1&m=b&show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&lon=13.1524372&z=15&l=1&m=b&show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&lon=13.1489825&z=17&l=1&m=b&show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.</ref>. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара<ref>[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011</ref>, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы<ref>John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011</ref>. 26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]</ref>. [[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&lon=11.568861&z=14&l=1&m=b&show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]</ref>, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов<ref> * Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011 * [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г. * [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.</ref>. В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&lon=13.1395626&z=14&l=1&m=b&show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]<ref>* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011 * [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011</ref>, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров<ref>[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011</ref>. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом<ref>Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011</ref>, а также пригородом Триполи, известным как [http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&lon=13.1762981&z=15&l=1&m=b&show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]<ref>Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.</ref>. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.</ref>. Сообщается, что центр Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов<ref>Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011</ref>. [[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&lon=12.3692322&z=14&l=1&m=b&show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]<ref>Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011</ref>. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] // [[Вести]], 28.08.2011 г.</ref>, испытывается острая нехватка воды<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011</ref>. После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&lon=14.0384674&z=14&l=1&m=b&show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&lon=13.6478519&z=14&l=1&m=b&show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]</ref>. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&lon=12.8885078&z=13&l=1&m=b&show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]</ref>. Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)<ref>Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.</ref>. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи<ref>{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}</ref>, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению<ref>[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]</ref><ref>{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}</ref>. За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми<ref>[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]</ref>. По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]</ref>. Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года<ref>[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]</ref>. --> === Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) === <!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&lon=12.0899391&z=13&l=1&m=b&show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа<ref>[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]</ref>. В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно, [http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&lon=16.5732193&z=13&l=1&m=b&show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт. После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]</ref>. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]</ref>. Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&lon=14.0542603&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии. В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся стороне<ref name=autogenerated2>[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]</ref>.--> === Тархуна өсөн алыш === <!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника Каддафи<ref>[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&urlID=459409092&action=cpt&partnerID=212106&fb=Y&url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&urlID=459409092&action=cpt&partnerID=212106&fb=Y&url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011</ref>. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых действиях<ref>[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&rzdl=53&elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г</ref>. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну<ref name="montrealgazette.com"/>. [[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&lon=14.0542603&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]<ref>Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011</ref>. --> === Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме === <!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Как сообщается, 17 человек погибло<ref>[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]</ref>. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]</ref>. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&lon=22.5034332&z=14&l=1&m=b&show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»<ref>{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}</ref>. Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось<ref>[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]</ref>. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]</ref>. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат<ref>[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]</ref>. --> === Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме === <!-- [[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}</ref>. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось<ref>[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]</ref>, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]</ref> --> === Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум === <!-- [[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.</ref>. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города<ref>[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}</ref>, после чего вновь начались боевые действия. --> === Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме === <!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&lon=14.4279671&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхе]<ref name=autogenerated6 />, однако тогда эта информация проверена быть не могла. [[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]</ref>. [[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели [http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&lon=14.2727852&z=14&l=1&m=b&show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&lon=14.4447041&z=14&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхи]<ref>[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]</ref>. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]<ref>[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&lon=14.2707253&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&lon=14.3557835&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&lon=14.4521713&z=15&l=1&m=b&v=1&show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&lon=14.9229527&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&lon=14.8886204&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&lon=14.6305275&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами. --> === Себха өсөн алыш === <!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&lon=14.4814396&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&lon=14.4550359&z=18&l=1&m=b&show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&lon=14.4380093&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи. [[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре". Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи<ref>[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город<ref>[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]</ref>. Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя<ref>[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]</ref>. [[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным<ref>[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}</ref>. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен<ref>[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}</ref>. [[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}</ref>. --> === Жуфра өсөн алыш === <!-- [[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&lon=16.1448383&z=14&l=1&m=b&show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&lon=15.9415913&z=14&l=1&m=b&show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&lon=15.7840061&z=14&l=1&m=b&show=/6341412/ru/Сокна Сокна])<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]</ref>. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС<ref>[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}</ref>. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)<ref>[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&lon=16.0180664&z=8&l=1&m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&lon=16.388855&z=13&l=1&m=b&show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра<ref>[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]</ref>. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра<ref>[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}</ref>. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра<ref>[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}</ref><ref>[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]</ref>. --> === Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар === <!-- [[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&lon=14.2509842&z=12&l=1&m=b&show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&lon=14.440155&z=12&l=1&m=b&show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»<ref>[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}</ref>. [[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&lon=13.9165878&z=12&l=1&m=b&show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&lon=14.527359&z=12&l=1&m=b&show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&lon=12.8025055&z=12&l=1&m=b&show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)<ref>{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و"نصيبا عادلا" بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}</ref>. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&lon=10.558548&z=12&l=1&m=b&show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&lon=11.6231919&z=8&l=0&m=b&show=/10186368/Tahala Тахала]) Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&lon=10.1887894&z=12&l=1&m=b&show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов<ref>[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&lon=12.3843384&z=9&l=1&m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. [[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]</ref>., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»<ref>[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}</ref> [[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]</ref>. --> === Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) === <!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров. === Бени-Вәлид өсөн алыш === [[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские снаряды<ref name=autogenerated10>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]</ref>, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&lon=17.2785759&z=14&l=1&m=b Харва], завязался бой. Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были отброшены<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета, сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять<ref>[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались уличные бои<ref>[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}</ref><ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]</ref>. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра города<ref>[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. --> ==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ==== <!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]</ref>. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)<ref name=autogenerated2 />, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления<ref>[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}</ref>, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]</ref>. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&lon=14.0849018&z=14&l=1&m=b&show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}</ref>, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]</ref>. [[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города<ref>[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&artId=4162883&showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]</ref>. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]<ref>[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]</ref>. Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]</ref>, закрепившись на окраинах Бени-Валида<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]</ref>. [[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои<ref>{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}</ref>. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались<ref>[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]</ref>. [[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в Тархуне<ref>{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}</ref>. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней<ref>[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]</ref>. [[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых действий<ref>[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}</ref>. [[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. --> ==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ==== <!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида<ref>[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]</ref>, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру города»<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |date=2016-03-04 }}</ref>. В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался. [[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»<ref>[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев<ref>[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}</ref>. [[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]</ref>. --> ==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ==== <!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»<ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]</ref>. [[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]</ref>. --> ==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ==== <!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»<ref>[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}</ref>. До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось. [[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&lon=13.9583015&z=14&l=1&m=b&show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города<ref>[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]</ref>. Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта<ref>{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}</ref>. [[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&lon=13.9483452&z=13&l=1&m=b&show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны<ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&lon=13.3110523&z=14&l=1&m=b&show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь<ref>[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]</ref>. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&lon=14.0086842&z=16&l=1&m=b&show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]</ref>. [[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта<ref>[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}</ref>, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]</ref>. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&lon=14.0324163&z=16&l=1&m=b&show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&lon=14.0317082&z=16&l=1&m=b&show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&lon=14.0169561&z=18&l=1&m=b&show=/11506899/ru/Рынок&search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}</ref>. [[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&lon=13.9973974&z=15&l=1&m=b&show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида<ref>[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]</ref>. [[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}</ref>. --> === Сирт өсөн алыш === ==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ==== <!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&lon=17.4669743&z=14&l=1&m=b&show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]</ref>. [[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&lon=15.2454185&z=14&l=1&m=b&show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}</ref> и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&lon=15.571146&z=14&l=1&m=b&show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&lon=15.6947422&z=14&l=1&m=b&show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&lon=15.571146&z=14&l=1&m=b&show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]</ref><ref>[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&lon=15.7358551&z=12&l=1&m=b&gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&lon=17)02489&z=13&l=1&m=b&show=/14915308/ru/Храва Харава]<ref>[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]</ref>. [[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&lon=15.3630066&z=12&l=1&m=b&show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта. --> ==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ==== <!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]] [[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |date=2016-03-04 }}</ref>, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&lon=16.5442944&z=18&l=1&m=b&show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}</ref>. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}</ref>, в результате чего штурм провалился<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]</ref><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]</ref>. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта. [[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]</ref>. --> ==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ==== <!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов<ref>{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]</ref>. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&lon=17.1488857&z=14&l=1&m=b&show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта<ref>{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}</ref>. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]</ref>, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения. [[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт<ref>[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]</ref>, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]</ref>. --> ==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ==== <!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]</ref>, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&lon=16.5522981&z=16&l=1&m=b&show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города<ref>[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]</ref>. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города<ref>[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}</ref>. [[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]</ref>, где завязались уличные бои. [[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&lon=16.6311121&z=16&l=1&m=b&show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]</ref>. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу. [[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&lon=16.6113281&z=13&l=1&m=b&show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]<ref>[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]</ref><ref>{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}</ref>, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших<ref>[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]</ref>. --> ==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ==== <!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&lon=16.6127443&z=16&l=1&m=b&show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]</ref> от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&lon=16.6673756&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]<ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]</ref>, где родился полковник Каддафи<ref>[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]</ref>. [[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города<ref>[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}</ref><ref>[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}</ref>. [[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку<ref>[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]</ref>, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&lon=16.6228724&z=17&l=1&m=b&show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}</ref>. --> ==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ==== <!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]</ref>, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]</ref> и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]</ref>. [[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи<ref>[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]</ref>. [[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками<ref>{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&sid=73&nid=1818425659&cid=309&scid=-1&title=National+News&ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&sid=73&nid=1818425659&cid=309&scid=-1&title=National+News&ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}</ref>. --> ==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ==== <!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта<ref>[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}</ref>, в результате чего они заняли район Аль-Доллар<ref>[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=7127 |date=2011-10-20 }}</ref>. [[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города<ref>[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}</ref><ref>[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]</ref>. Продолжилась зачистка местности<ref>[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]</ref><ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]</ref>, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]</ref><ref>[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}</ref>. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи<ref name="telegraph_sirte">{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}</ref>. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}</ref>. --> == Халыҡ-ара реакция == <!-- После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии<ref>[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.</ref><ref><nowiki>[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]</nowiki>//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.</ref><ref>[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}</ref>. В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]</ref> выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции. На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта<ref>[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011</ref><ref>DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011</ref>. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях<ref>[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011</ref><ref>[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.</ref><ref>[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.</ref>, которые, однако, не устроили страны коалиции. Введение санкций против Каддафи<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.</ref> и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС<ref>[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]</ref>. --> == Мәғлүмәти һуғыш == === Цензура === <!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году<ref>{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}</ref>. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ<ref>{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}</ref>. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи<ref>{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}</ref>. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии<ref name="The New York Times"/>. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической<ref name="The New York Times">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}</ref>. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством. В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками<ref>{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}</ref>. Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого<ref>{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}</ref>. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью<ref>{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}</ref>. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса<ref>[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011</ref>. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня<ref name="автоссылка3">{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}</ref>. --> === Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары === <!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения<ref>{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}</ref>. Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»<ref>{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}</ref>. Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}</ref>. В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»<ref name="AmnestyRape"/>. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]</ref><ref>[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.</ref>. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны<ref>Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток</ref>. Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация<ref>[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]</ref>. --> == Эҙемтәләре == Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте<ref name="автоссылка4" />. Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән<ref name=autogenerated7>Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358</ref>. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан<ref name=autogenerated7 />. <!-- Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска. Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты. Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи<ref>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}</ref>. Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки<ref name=alarabiya0301>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}</ref>. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров<ref name=alarabiya0301/>. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}</ref>. Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны<ref>{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}</ref>. 23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними<ref name=norevolt>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}</ref><ref name=aljazeera2401/>. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек<ref name=aljazeera2401/>. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города<ref name=norevolt/>. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи<ref name=aljazeera2401/>. ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги<ref name="immunity">{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}</ref>. Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране<ref name="TheIndepenedentLawlessness">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}</ref>. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]]. --> == Хәрби енәйәттәр == <!-- В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление. По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники "казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов. В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной<ref>[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]</ref>. --> == Мәҙәни йоғонтоһо == <!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)<ref name="FreeMuse 20042011"/>|<poem> Муаммар: Ты никогда не служил людям Муаммар: Тебе лучше сдаться Исповедоваться. Ты не можешь убежать Наша месть настигнет тебя Как поезд с рёвом проносится сквозь стену Мы утопим тебя. </poem>}} [[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию<ref name="FreeMuse 20042011"/>. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств<ref name="FreeMuse 20042011">{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}</ref>. Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»<ref name="Lane 30 March 2011">{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}</ref>. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»<ref name="Lane 30 March 2011"/><ref>{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}</ref>. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев<ref name="FreeMuse 20042011"/>. Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи<ref name="FreeMuse 20042011"/>. --> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Навигация}} * Ливияға интервенция * [[Ғәрәп яҙы]] * [[Тәрбил Фәтхи]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em|refs}} <ref name="vandewalle_124">{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}</ref> <ref name="guardian-2011-08-24">{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}</ref> <ref name="tut.by">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011</ref> }} == Әҙәбиәт == * Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с. * {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9. == Һылтанмалар == * Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011 * Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011 * [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011 * Жәмал О., Сайченко М. [https://web.archive.org/web/20130419211857/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник] * Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Волнения в арабском мире (2010—2011)}} [[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]] [[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]] [[Категория:Ливияның сәйәсәте]] [[Категория:2011 йылдың феврале]] [[Категория:Ливияла 2011 йыл]] [[Категория:2011 йыл конфликттары]] [[Категория:XXI быуат һуғыштары]] [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] <references /> 8ceduv5c82f3se5688zfr6js0eloets 0 187134 1300966 1263911 2026-07-13T15:42:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300966 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кеше анатомияһы һәм физиологияһы буйынса русса-башҡортса һүҙлек'''— кеше анатомияһы, физиологияһы, шулай уҡ ҡайһы бер яҡын фәндәр буйынса русса-башҡортса һүҙлек. 1981 йылда Өфөлә "Башҡортостан китап нәшриәте"ндә баҫтырыла. Китаптың төҙөүсеһе— медицина фәндәре кандидаты [[Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы|Вәрис Зыяҡай улы Ғүмәров]]. == Эстәлеге == Һүҙлеккә башлыса [[анатомия]] һәм [[физиология]] һәм гистология, биология, биохимия һ.б. буйынса 6000 тирәһе термин индерелгән. Башҡортса тейешле термин булмаған осраҡтарҙа рус телендәге терминдар башҡортсаға тәржемә ителеп, яңы терминдар яһала (мәҫәлән, скуловая кость — бит осо һөйәге, лучевая кость — беләк ҡушары һөйәге һ.б.). Ҡайһы бер терминдарға башҡортса аңлатма бирелә. Грек һәм латин теленән рус теленә ингән ҡайһы бер һүҙҙәр үҙгәрешһеҙ индерелгән (абдукция, аппендикс, эпителий һ.б.). [[Синоним]]дар булған осраҡта төрлө варианттар бирелә. Һүҙлекте төҙөүҙә [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусылары ярҙам итә. Һүҙлекте төҙөгәндә ҡулланылған әҙәбиәт: «Русско-английский медицинский словарь» (Елисеенков Ю. Б. и др., М., 1975). «Анатомический словарь латино-русский, русско-латинский» (Т. Г. Казаченок, Минск, 1976)., «Словарь-справочник по медицинской терминологии» (Шубов Я. И., М., 1973), «Большая медицинская и Малая медицинская энциклопедии» (М., 1977, 1965), «Русско-башкирский словарь» (Дмитриев Н. К., Ахмеров К. 3. и др., М., 1958), «Русско-латинско-башкирский словарь медицинских терминов» (Мухамедов М. Н., Абдрашитов X. А., Уфа, 1935) һ.б. Китап халыҡ араһында санитар ағартыу эштәрен алып барыусы медицина хеҙмәткәрҙәренә, медицина темаһына материалдар әҙерләүсе гәзит, радио, телевидение журналистарына һәм нәшриәт хеҙмәткәрҙәренә тәғәйенләнә. == Әҙәбиәт == *{{китап |автор=Гумаров В. З. |заглавие=Русско-башкирский словарь по анатомии и физиологии человека |ответственный= |ссылка=http://ihtika.ru/book/gumarov-vz-russko-bashkirskiy-slovar-po-anatomii-i-fiziologii-cheloveka-ufa-1981-132-s |место= Уфа|издательство=Башкирское книжное издательство |год=1981 |том=Изд. 1-ое. |страниц=132 стр |страницы= |isbn= |ref= }} == Һылтанмалар == * [http://ihtika.ru/book/gumarov-vz-russko-bashkirskiy-slovar-po-anatomii-i-fiziologii-cheloveka-ufa-1981-132-s Русско-башкирский словарь по анатомии и физиологии человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221212115521/http://ihtika.ru/book/gumarov-vz-russko-bashkirskiy-slovar-po-anatomii-i-fiziologii-cheloveka-ufa-1981-132-s |date=2022-12-12 }} * [http://novomecher.ru/page/dejateli Деятели. Гумаров Варис Зиякаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221212094208/http://novomecher.ru/page/dejateli |date=2022-12-12 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса китаптар]] [[Категория:Башҡорт теле һүҙлектәре]] oo3sa7ygdxlgays52qzobvdwxe6gjhi 0 187349 1300968 1202579 2026-07-13T16:25:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300968 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}}{{ФШ|Кинйәбулатов}} '''Кинйәбулатов Азат Уран улы'''— табип- нейрохирург. Медицина фәндәре кандидаты. Яҙыусы, журналист, физик культура уҡытыусыһы, медицина, физик культура һәм спорт тарихсыһы, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы, Рәсәй һәм Башҡортостандың Журналисттар союзы ағзаһы (2001), Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2015). Бокс буйынса СССР спорт мастерлығына кандидат (1984), Бөтә төр Тэквон-до Федерация ағзаһы (ИТФ, ГТФ, АТФ). == Биографияһы == Азат Кинйәбулатов 1963 йылда [[Өфө]]лә билдәле башҡорт шағиры [[Кинйәбулатов Уран Кәрим улы|Уран Кинйәбулатов]] ғаиләһендә тыуған. [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|Башҡорт дәүләт медицина институты]]н тамамлаған. Башҡорт дәүләт медицина институты (университеты) тарихы буынса хеҙмәттәр авторы. == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * [https://search.rsl.ru/ru/record/01004633708 А.У.Киньябулатов.Медики Республики Башкортостан: библиографический энциклопедический справочник]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://bashgmu.ru/about_the_university/management/1474/ Киньябулатов Азат Уранович. БГМУ] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Шәхестәр]] 1vxdm2wpdvk7w0b9mvao6h4ikt0dkr3 0 193508 1300988 1300435 2026-07-14T03:30:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1300988 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Внешнее изображение|image1=[https://gousgi.ru/wp-content/uploads/2022/04/451a.jpg Кәримова (Алдырханова) Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы]}} '''Кәримова (Алдырханова) Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы''' ([[18 март]] [[1963 йыл]]) — уҡытыусы, журналист, яҙыусы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре. == Биографияһы == Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы Алдырханова (Кәримова) [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[1-се Моҡас|Моҡас]] ауылында тыуған. Моҡас ауылы башланғыс мәктәбе, Төркмән урта мәктәбе, [[Сибай гимназия-интернаты|Сибай интернат-мәктәбе]]ндә белем алып, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетын тамамлай. [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]]дың [[Яр Саллы]] ҡалаһында 1992 йылда беренсе булып башҡорт йәкшәмбе мәктәбен<ref>[https://rodnik.addnt.ru/chetvert-veka-v-chelnakh-sushhestvuet-bash/ Четверть века в Челнах существует башкирская община, ''Будущее народа — в детях'']</ref>, «Юлдаш» башҡорт ойошмаһын аса. Әлеге көндә Сибай гимназия-интернатында башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. == Ижады == Әлнисә Алдырханова ижад менән шөғөлләнә. Рәсәй һәм [[Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы]] һәм Яҙыусылар союзы ағзаһы. Республика һәм [[Сибай|Ҡала]] тормошонда, Сибай төбәк яҙыусылар ойошмаһының эштәрендә әүҙем ҡатнаша. 100-гә яҡын йырҙарҙың һүҙҙәре авторы === Китаптары һәм әҫәрҙәре === {{колонки|2}} * Салауат батыр — ил күрке, (2003 йыл, 2009 йыл)<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01002382128 Кәримова, Әлнисә Р. — Салауат батыр — ил күрке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220195131/https://search.rsl.ru/ru/record/01002382128 |date=2025-02-20 }}</ref> * Өләсәйем һандығы (2008 йыл, 2019 йыл)<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01004103670 Алдырханова, Әлнисә Р. Өләсәйем һандығы : милли байрамдар, йолалар үткәреү өсөн сценарийҙар / Әлнисә Алдырханова. — Өфө : Китап, 2008. — 165, [3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220195248/https://search.rsl.ru/ru/record/01004103670 |date=2025-02-20 }} с.; 21 см; ISBN 978-5-295-0444-6]</ref><ref>[https://ataisal.com/articles/milli-proekttar/2019-08-21/bash-ort-ruhyn-sit-lk-l-rg-tanyta-68733 Башҡорт рухын сит өлкәләргә таныта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230922123255/https://ataisal.com/articles/milli-proekttar/2019-08-21/bash-ort-ruhyn-sit-lk-l-rg-tanyta-68733 |date=2023-09-22 }}</ref> * «Гөлләмә», (2015 йыл) * «Үткәндәрҙән яҡты эҙ ҡала» (2010йыл) * Маһирлыҡта юҡтыр тиңдәре. (2014 йыл) * Интернатта нығый пар ҡанат. (2016 йыл)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gEnRNmIp4MU Китап «Интернатта нығый пар ҡанат»]</ref> * «Йырлы ғүмер — нурлы ғүмер» () * «Атайсалдың ҡыйғыр бөркөтө» (2019 йыл)<ref>[https://search.rsl.ru/ru/search#q=Атайсалдың%20ҡыйғыр%20бөркөтө Кәримова, Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы. Атайсалдың ҡыйғыр бөркөтө : йыйынтык — Сибай : Сибай ҡала типографияhы, 2018. — 183 с. : ил., портр., факс.; 30 см; ISBN 978-5-6043804-4-4 : 500 экз.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=Атайсалдың%20ҡыйғыр%20бөркөтө |date=2019-11-26 }}</ref> * «Рәхмәт һиңә, мәктәбем» (2020 йыл) * «Сауап» (2019 йыл)<ref>[https://search.rsl.ru/ru/search#q=Сауап%20Кәримова%2C%20Әлнисә%20Рәхимйән%20ҡыҙы Кәримова, Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы. Сауап (Текст) : (повестар, хикәйәләр, нәҫерҙәр) / Әлнисә Алдырханова. — Өфө : Китап, 2019. — 273 с] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=Сауап%20Кәримова%2C%20Әлнисә%20Рәхимйән%20ҡыҙы |date=2019-11-26 }}</ref> * «Быуындарҙан быуындарға күсер мираҫ» (2015 йыл) * «Ирәндектең аҫыл таштары» (2019)<ref>[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2019-06-06/ir-ndekte-a-yl-tashtary-kemd-r-e-danlay-553126 «Ирәндектең аҫыл таштары» кемдәрҙе данлай?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220195104/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2019-06-06/ir-ndekte-a-yl-tashtary-kemd-r-e-danlay-553126 |date=2025-02-20 }}</ref> * «Ирәндегем моңдар иле» (2021 йыл) * «Ҡурайсыһын данлай Туғажман» (2022 йыл)<ref>[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-06-20/i-sh-p-uraysy-m-ta-ma-sylar-asy-landy-2847471 Иң шәп ҡурайсы һәм таҡмаҡсылар асыҡланды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240808133323/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-06-20/i-sh-p-uraysy-m-ta-ma-sylar-asy-landy-2847471 |date=2024-08-08 }}</ref>,<ref>[https://yanshishma.com/articles/otlayby-/2022-06-18/otlayby-lnis-r-himy-n-y-y-2846082 Ҡотлайбыҙ, Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220195140/https://yanshishma.com/articles/otlayby-/2022-06-18/otlayby-lnis-r-himy-n-y-y-2846082 |date=2025-02-20 }}</ref> * «Хәтер сылбыры» (2022 йыл) * Батырлыҡ тәңкәһе. // Ағиҙел.-2011.-№ 7<ref>[https://kitaptar.bashkort.org/files/aghizel,_iyul_2011.pdf Әлнисә Алдырханова. Батырлыҡ тәңкәһе. Новелла. 108 — 111-се биттәр]</ref> * Ҡойон.// Ағиҙел.- 2013.- № 1. (27 — 71-се биттәр)<ref>[https://kitaptar.bashkort.org/files/aghizel,_dekabr_2013.pdf Әлнисә Алдырханова. Ҡойон. Повесть]</ref> * Мәкер. // Ағиҙел.-2017.- № 4 * Сатирик хикәйәләр. // Ағиҙел. — 2018.- № 6 * Тыматауҙа күк томан // Ағиҙел. — 2019.- № 1 * Горбатая старуха // Бельские просторы — 2018.- № 5.№ 5.2018.<ref>[https://belprost.ru/articles/proza/2018-06-13/5-2018-aldyrhanova-alnisa-gorbataya-starushka-rasskaz-per-s-bash-s-ishemgulovoy-105323 Алдырханова Альниса. Горбатая старушка. Рассказ. Пер. с баш. С. Ишемгуловой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231005031629/https://belprost.ru/articles/proza/2018-06-13/5-2018-aldyrhanova-alnisa-gorbataya-starushka-rasskaz-per-s-bash-s-ishemgulovoy-105323 |date=2023-10-05 }}</ref> * Эшем эйәһе // «Йәншишмә» — 21 апрель, 2023<ref>[https://yanshishma.com/articles/ilham-chikayalar/2023-04-21/eshem-ey-e-3228196 Эшем эйәһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231209142158/https://yanshishma.com/articles/ilham-chikayalar/2023-04-21/eshem-ey-e-3228196 |date=2023-12-09 }}</ref> * «Шахтер», «Бәхилләшеү» хикәйәләре<ref>[https://baimaklib.ru/novosti/u-ytyusy-ya-yusy-proektynda-lnis-aldyrhanova/ «Уҡытыусы — яҙыусы» проектында — Әлнисә Алдырханова]</ref> * [[Файл:Jeshlek.jpg|80px|Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек» гәзите]], 2023 йыл, 16 август [https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2023-08-16/bash-ortostandy-at-a-an-an-u-ytyusy-y-lnis-aldyrhanova-izhadynan-ber-sh-lkem-3386417 Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы Әлнисә Алдырханова ижадынан бер шәлкем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220195108/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2023-08-16/bash-ortostandy-at-a-an-an-u-ytyusy-y-lnis-aldyrhanova-izhadynan-ber-sh-lkem-3386417 |date=2025-02-20 }} {{колонки|конец}} === Шиғырҙарына ижад ителгән йырҙар === * Өй ҡояшы һин, әсәй — Рәмил Туйсин көйө, Әлнисә Алдырханова һүҙҙәре<ref>[https://box.hitplayer.ru/?s=өй%20ҡояшы%20һин%20әсәй Өй ҡояшы һин, әсәй — Рәмил Туйсин көйө, Әлнисә Алдырханова һүҙҙәре]</ref> * Матур теләктәр — Рифат Йәмлехин көйө, Әлнисә Кәримова һүҙҙәре<ref>[https://1zolenta.com/name/-283828580.1655997824-lnis-krimova-aldyrhanova-re-r-yamlihin-muzykay-rifat-yamlihin-matur-telktr (Әлнисә Кәримова — Алдырханова һүҙҙәре, Р. Ямлихин музыкаһы) — Рифат Ямлихин — Матур теләктәр]{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Төйәккәйем бер генәм (Әлнисә Алдырханова һүҙҙәре, Зөһрә Кинйәбулатова көйө)Уралиә Кинйәбулатова<ref>[https://skimuz.org/tracks/Төйәккәйем%20бер%20генәм%20%28Ә.%20Алдырханова%20һүҙҙәре%2C%20З.%20К skimuz.org — музыкальный плеер]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Ҡунаҡ йыры<ref>[https://mp3mn.net/t/120767697400357906093-кунак_йыры_минус_ә_алдырханова_һүҙҙәре_р_туйсин_көйө_кунак_йыры_минус_ә_алдырханова_һүҙҙәре_р_туйсин_көйө/ Ҡунак йыры (минус) Ә. Алдырханова һүҙҙәре, Р.Туйсин көйө]</ref> * Салауат вариҫтары. Алдырханова һүҙ., Г.Баянова көйө<ref>[https://web.ligaudio.ru/mp3/салауат%20вариҫтары Салауат вариҫтары. Алдырханова һүҙ., Г.Баянова көйө]</ref> === Ижад иткән көйҙәре === * Һуңғы ҡыңғырау — Әлнисә Алдырханова көйө, Гүзәл Баянова һүҙҙәре<ref>[https://web.ligaudio.ru/mp3/%28әлнисә%20кәримова%20-%20алдырханова%20һүҙҙәре Әлнисә Кәримова — Алдырханова Һүҙҙәре]</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы-2002» республика конкурсы лауреаты * Башҡортостан (2009, 2018) һәм Рәсәй милли мәғариф өҫтөнлөгө буйынса Грант яулаусы (2012, 2018) * Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы * Рәсәй Федерацияһының почетлы мәғариф хеҙмәткәре * «Тамаша-2013» журналы лауреаты * Салауат Галин исемендәге премия * «Ҡатын-ҡыҙ-милләт әсәһе» республика конкурсында «Ҡатын-ҡыҙ-ғалим» номинацияһы еңеүсеһе * «Ҡурай даны» республика телевизион конкурсында «Ижади шәхес тәрбиәләүсе» номинацияһы дипломы<ref>[https://yandex.ru/video/preview/5390138874261539637 Әлнисә Алдырханова (Һөнәр оҫтаһы) ҠУРАЙ ДАНЫ — 2020—2021]</ref> * «Рәхмәтлемен һиңә, башҡорт теле уҡытыусыһы» республика конкурсы еңеүсеһе * Башҡортостан Башлығы гранты еңеүсеһе * Буранбай Исҡужин исемендәге ижад бәйгеһендә 2-се урын яулаусы == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * , 2023 йыл, 16 апрель [https://yanshishma.com/articles/2023-rasayza-ukutusy-xem-ostaz-yili/2023-04-16/iseme-esemen-tap-kil-3222245 ''Исеме есеменә тап килә'']{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]] гәзите,2023 йыл, 18 апрель [https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2023-04-18/sh-k-r-ylyp-tartam-t-sbihte-3224133 «Шөкөр ҡылып тартам тәсбихте…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220195134/https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2023-04-18/sh-k-r-ylyp-tartam-t-sbihte-3224133 |date=2025-02-20 }} * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан гәзите]], 20 ноябрь 2018 йыл [https://bash.bashgazet.ru/belem/33041-irndekte-ayl-yy-lnis.html Ирәндектең аҫыл ҡыҙы Әлнисә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210620095832/https://bash.bashgazet.ru/belem/33041-irndekte-ayl-yy-lnis.html |date=2021-06-20 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * [https://baimaklib.ru/kraevedenie/lit-karta/6724-2/ Альниса Алдырханова] * [[Категория:Уҡытыусылар]] fhinto7r4pfg4oydvzfhz5g7ucppez6 10 201351 1300976 2026-07-13T19:49:47Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Belcastel 4.jpg 1300976 wikitext text/x-wiki Belcastel 4.jpg jj8j7yxukkdzjkf5bualbnffpbo59hu