Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 1683 1301044 1283310 2026-07-15T04:15:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301044 wikitext text/x-wiki {{БМ|Мөхәммәт (мәғәнәләр)}} {{Ук}} {{Ислам}} [[Файл:Muhammad Seal.svg|мини|слева|Мөхәммәт ﷺ мөһөрө]] '''Мөхәммәт''', бине Ғәбдуллаһ бине Ғәбд-әл-Моталлиб бине әл-Хашими ({{lang-ar|محمد}} {{IPA|[mʊħɑmmæd]}}, ^{{{audio|Ar-muhammad.ogg|әйтелешен тыңларға}}}, ({{lang-ar|محمد}}‎‎), (570 йылдар тирәһендә<ref>Точная дата рождения достоверно неизвестна, преимущественно указывают 570 и 571 гг. См. [http://www.dslib.net/religio-vedenie/muhammad-osnovatel-novoj-konfessionalnoj-obwnosti-arabov.html Ризванов М. Р. Мухаммад — основатель новой конфессиональной общности арабов : Дис. … канд. филос. наук : Махачкала, 2005]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([http://dlib.rsl.ru/loader/view/01002932920?get=pdf афтореферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304070353/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01002932920?get=pdf |date=2016-03-04 }}).</ref>, {{МестоРождения|Мәккә}} — {{comment|{{ДС|8|6|632}}|12 раби әл-әүүәл}}, [[Мәҙинә]]) — [[Пәйғәмбәрҙәр|Пәйғәмбәр]], мәшһүр дин эшмәкәре, бер [[Аллаһ|Аллаһҡа]] табыныу дине — [[Ислам]] динен иңдереүсе, Аллаһ ебәргән изге китап — [[Ҡөрьән]]де кешеләргә еткереүсе, дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, Ғәрәп ярымутрауында көслө [[Мосолмандар|мосолман]] дәүләтен төҙөгән шәхес. [[File:Al-Haram mosque - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|слева|Мәккә. [[Әл-Хәрәм мәсете]]]] == Мөхәммәт Пәйғәмбәр — Рәсүл == Бер мәл Мөхәммәт ﷺ Мәккә ҡалаһы эргәһендәге Һира тауы мәмерйәһендә ултырғанда, уның алдында [[Ябраил]] (ғәрәпсә — Джибриль) фәрештә пәйҙә була һәм Мөхәмәтте ныҡ итеп ҡыҫып: «Уҡы!» — ти. Мөхәммәт ﷺ: «Мин бит уҡый белмәйем» — тип яуап ҡайтара. Ул ысынлап та уҡый ҙа, яҙа ла белмәгән була. Ябраил фәрештә тағы ла берҙе: «Уҡы!» — ти. Мөхәммәт ﷺ иһә тағы ла шундай уҡ яуап ҡайтара. Ябраил фәрештә уны йәнә ныҡ итеп ҡыҫа һәм уға шундай һүҙҙәр еткерә: «Һине барлыҡҡа килтергән Раббың исеменә уҡы! Ул кешене уҡмашҡан ҡандан яралтты. Уҡы! Һинең Раббың — Иң йомарт, Ул ҡәләм менән кешегә ул белмәгән нәмәләрҙе өйрәтте…» (Ҡөрьән, [[Әл-Ғәләҡ сүрәһе|әл-Ғәләҡ]] («Уҡмашҡан ҡан») сүрәһе, 96:1-5). Бөйөк Ҡөрьән Кәримдең кешелеккә төшөрөлгән иң беренсе аяттары ошо. Мөхәммәт Пәйғәмбәр ﷺ кешеләргә үҙенең яңы дин килтермәүен, ә Ибраһим пәйғәмбәр динен тергеҙергә ебәрелеүен әйтә<ref>Кем ул Мөхәммәт?[http://mylektsii.ru/6-140600.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180111094034/http://mylektsii.ru/6-140600.html|date=2018-01-11}}.</ref> {{Коран/Цитата |Эй һеҙ, китап әһелдәре! Ни өсөн Ибраһим тураһында һүҙ көрәштерәһегеҙ? Тәүрат менән Инжил унан һуң ғына иңдерелде бит. Әллә һеҙ аңламайһығыҙмы? Бына һеҙ белгән нәмәгеҙ тураһында һүҙ көрәштерәһегеҙ: ни өсөн һуң белемегеҙ булмаған нәмәләр тураһында ла һүҙ көрәштерәһегеҙ? Ысынлап та, һеҙ белмәйһегеҙ, ә Аллаһ белә! Ибраһим йәһүди ҙә, насрани ҙа түгел, ләкин инанған [мосолман] хәниф ине һәм мөшриктәрҙән түгел ине.|3|65| 67 |тәржемә=башҡортса|оригинал=يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنجِيلُ إِلَّا مِن بَعْدِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ۝ هَا أَنتُمْ هَؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُم بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُم بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ۝ مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِن كَانَ حَنِيفًا مُّسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}} == Исеме == [[Файл:Muhammad-mit-ligatur-und-ohne.png|мини|Каллиграфик һәм ябай яҙыуҙа Мөхәммәт исеме]] Мөхәммәт ﷺ исеме «Маҡтауға лайыҡ» тигән мәғәнәне аңлата. Башҡа исемдәре лә бар: Әхмәт, Мәхмүт, Мостафа. [[Аллаһ]] [[Ҡөрьән]]дә уға исеме менән дүрт тапҡыр өндәшә<ref>Jean-Louis Déclais, ''Names of the Prophet'', [[Энциклопедия Корана]]</ref>, шулай уҡ уны [[Нәби]], [[Рәсүл]], Ғәбд, Бәшир, Нәдхир, Мудхәккир, Шәһит, Дәғый кеүек исемдәр менән атай. [[Мосолмандар]] Мөхәммәт Пәйғәмбәр исемен әйткәндән йәки яҙғандан Һуң, уға салауат (''«[[Салауат (Ислам)|Саллә-ллаһү ғәләйһи үә сәлләм]]»'' ({{lang-ar|صلى الله عليه وسلم}}, ﷺ) тип) әйтәләр<ref>{{книга|автор=Сафи ар-Рахман аль-Мубарак Фури|заглавие=Жизнь пророка Мухаммеда|страницы=236}}</ref>. == Биографияһы == Тыуған йылы һәм урыны — 570 йыл тирәһендә хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны [[Мәккә]] ҡалаһы. Үлгән йылы һәм урыны — 8 июнь 632 йыл, хәҙерге [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] [[Мәҙинә]] ҡалаһы. Пәйғәмбәр Мәҙинә ҡалаһы мәсетендә ерләнгән. === Ҡыҫҡаса хронология === * '''571 йылдың''' апреле — Мөхәммәт ﷺ Мәккә ҡалаһында донъяға килә. * '''595 йыл''' — Хәҙисәгә өйләнә. * '''613 йыл''' — Мөхәммәт ﷺ халыҡ араһында дәғүәт башлай. * '''615 йыл''' — Мөхәммәт ﷺ тарафдарҙарының мәжүсиҙәрҙең эҙәрлекләүҙәренән Эфиопия (Хәбәшстан) ға ҡасыуы (үҙе Әбү Талип ҡурсыуында ҡала). * '''619 йыл''' — Хәҙисә һәм Әбү Талип вафат була. * '''622 йыл''' — [[Һижрәт]], [[Мәҙинә]]гә күсенеү. * '''623 йыл''' — [[Мосолмандар]] Мәккә каруандарына һөжүм итә башлайҙар. * '''624 йыл''' — Мосолмандар Бәҙр янындағы мәккәлеләр ғәскәрен ҡыйрата. * '''625 йыл''' — Үхүд һуғышы. Мосолмандар еңелеүгә осрай. * '''626 йыл''' — [[Мәккә]]леләрҙең һөжүме уңышһыҙ тамамлана. * '''628 йыл''' — Тыныслыҡ килешеүе төҙөлә. * '''629 йыл''' — Мөхәммәт ﷺ менән мосолмандар тыныс хаж ҡылалар. * '''630 йыл''' — Мәҙинә Мөхәммәт ﷺ яғына күсә, Ҡәғбәлә булған һындар (поттар) емерелә. * '''632 йыл''' — Мәккәгә Мөхәммәттең ﷺ һуңғы хаж ҡылыуы, 8 июнь — Мөхәммәт ҙең вафат булыуы. == Исламда Мөхәммәт Пәйғәмбәр ﷺ тотҡан урын == [[Ислам]] дине Мөхәммәт ﷺ башҡа 124 (йәки 224) Пәйғәмбәр булыуын таный<ref>Ахмад ибн Ханбал, Муснад, 5, 266</ref>, мәгәр Мөхәммәт барса пәйғәмбәрҙәрҙең тажы — [[нәби]] һәм [[рәсүл]] тип таныла. Ул башҡаларҙан айырмалы рауешта (шул иҫәптән [[Иисус Христос|Ғайса Пәйғәмбәр]]ҙән дә), айырым ҡалаға, ауылға йәки халыҡҡа тип түгел, ә ер йөҙөндәге һәммә халыҡтар өсөн һәм заман ахырынаса ебәрелгән. Уның [[шәриғәт]]е [[Ҡиәмәт көнө]]нәсә көсөндә ҡаласаҡ. Бүтән рәсүлдәрҙең шәриғәттәре ваҡытлыса бирелгән һәм Мөхәммәт ﷺ килеү менән көсөнән сығарылған. Шулай итеп, мосолмандар Изге Китаптарҙы — ([[Тора |Тәурат]]), Зәбур (Псалтырь), Инжил (Евангелие) — таныһа ла, уларҙы ғәмәлдә тип һанамай, бынан тыш, улар кешеләр тарафынан боҙолған тип белдерә (тәхриф). Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙәр ﷺ араһында иң юғары урында тора. Ислам буйынса [[иман]]лы булыу, йәғни Мөхәммәт ﷺ вәкәләтен таныу һәммә кешелеккә, шул иҫәптән [[Христианлыҡ|нәсраниҙарға]], [[йәһүдтәр |йәһүдиҙәргә]] мотлаҡ тип белдерелә, һуңғылары уның шәриғәтен ҡабул итергә тейеш тип һанала. [[Рамаҙан әл-Буты]] Мөхәммәт ﷺ [[Ислам]]да тотҡан урыны һәм уның [[шәриғәт]]е тураһында ошолай яҙа: «Монотеистик (бер Илаһлы) диндәрҙә, боҙолмаған килеш булһа, бер айырма ла юҡ, сөнки улар барыһы ла бер Аллаһ сылбыры өлөштәре, Мөхәммәт рисаләте кешелектең барса дини үҫешенең иң юғары бейеклеге булып тора. Әммә пәйғәмбәрҙәрҙең шәриғәттәрендә генә айырма бар»<ref>Аль-Буты Р. Фикх ас-сира ан-набавия [Понимание жизнеописания Пророка]. Каир: ас-Салям, 1999, с. 34.</ref>. Мөхәммәт ﷺ [[Ҡорайыштар|ҡорайыш]] ҡәбиләһенән булған. Пәйғәмбәрлек вазифаһы уға һәм ғаиләһенә бик ҙур ауырлыҡтар алып килә. [[Рәсүл]]де ﷺ кәмһетәләр, ҡыйырһыталар, хыялланған, сихырсы тип ғәйбәт тараталар. [[Ҡәғбә|Ҡәғбәтуллаһ]] алдында намаҙ уҡығанда насар һүҙҙәр менән һүгәләр, балбалдарына бағышлап салынған малдың тиҙәкле эсәктәрен өҫтөнә ташлайҙар, таш бәрәләр. Хатта бер саҡ тешен һындыра һуғалар, бер нисә тапҡыр үлтерергә лә маташалар. Тиҙҙән Мәккә ырыуҙары һүҙ беркетеп, Уның туғандары, диндәштәре менән араны өҙә һәм алыш-биреште туҡтата. Тәүге мосолмандарҙы үлтерә лә башлайҙар. Мәккә [[Ширк|мөшриктәре]] һыйҙырмауы арҡаһында 622 йылда ул [[Мәккә]]нән [[Мәҙинә]]гә (элек Йәсриб) [[Һижрәт]] ҡыла (күсенә). Мосолман календары ошо йылдан иҫәп башлай. Үҙенең арҡалаштары менән ул Мәккәне яулап ала. Мөхәммәт вафат булған мәлгә тотош [[Ғәрәп ярымутрауы]] Ислам ҡабул иткән була. Уның вариҫтары — [[хәлифә]]ләр Азия һәм Африкала, өлөшләтә Европала Ислам динен тарата. Улар ғәрәп теле һәм мәҙәниәте йоғонтоһона эләгә. Мөхәммәт ﷺ — Пәйғәмбәрҙе Пәйғәмбәрҙәр мөһөрө, Пәйғәмбәрҙәр хужаһы һәм Ахырызаман Пәйғәмбәре тип тә атайҙар. Мосолмандар иман килтергәндә [[Шәһәҙәт]] әйтә, уны Аллаһ Рәсүле тип таный. == Ғаиләһе == === Нәҫеле === Мөхәммәттең шәжәрәһе егерме беренсе быуында Ғәднәнгә - [[Ибраһим - Ислам пәйғәмбәре |Ибраһим пәйғәмбәр]] улы Исмәғилдең улына барып тоташа.Шуға күрә төньяҡ ғәрәптәрҙе исмәғилиҙәр йәки ғәднәниҙәр тип атап йөрөтәләр. Көньяҡ ғәрәптәр — ҡәхтәниҙәр. Мөхәммәттең ﷺ шәжәрәһе бик аныҡ билдәләнгән: Мөхәммәт — [[Ғабдулла ибн Ғәбд әл-Моталлип|Ғабдуллаһ]] — [[Ғәбд әл-Моталлип|Ғәбдүл-Моталлиб]] (Шәйбә) — [[Хашим ибн Ғәбд Манаф|Хашим]] — Ғабдулманнаф — Күсәй — Киләб — Мурра — Ҡәғәб — Лүәй — Ғәлиб — Фихр — Мәлик — Нәдер — Кинәнә — Хүзәймә — Мудрикә — Илйас — Мүдар — Низар — Мәғәд — Ғәднән. Шәжәрәнән күренеүенсә, Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡорайыштарҙың [[Бәнү Хашим]] ырыуынан, был ырыу әднәниҙәргә, [[Ибраһим (Ислам пәйғәмбәре)|Ибраһим пәйғәмбәр]] улы [[Исмәғил пәйғәмбәр]]гә туранан-тура барып тоташа.<ref>Родословная Пророка [http://www.posledniyprorok.info/2-rodoslovnaya-proroka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518212750/http://posledniyprorok.info/2-rodoslovnaya-proroka|date=2018-05-18}}</ref> == Ата-әсәһе == {{main|Әминә бинт Үәһәб|Ғабдулла ибн Ғәбд әл-Моталлип}} Мөхәммәттең атаһы Ғабдуллаһ Ғәбд-әл-Моталлиб улы, йәштән уҡ ҡалала абруй ҡаҙанған шәхес булған. Уны ун һигеҙ йәшендә Мөхәммәттең буласаҡ әсәһе. [[Әминә - Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең әсәһе|Үәһәб ҡыҙы Әминәгә]] өйләндергәндәр. Ул Мәҙинәнән булған. === Ҡатындары === *{{main|Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡатындары}} '''Мөхәммәттең хәләл ефеттәре''' йәки '''өммел мөьминин (мөьминдәрҙең инәләре)''' ({{lang-ar|أمهات المؤمنين}}) — [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт]] Пәйғәмбәргә ﷺ хәләл ефет булған ҡатындар. Тарихсы [[Әл-Мәсуди]] «Муружуҙ-ҙәһәб»<ref>«Муруджуз-захаб» т.2, стр. 282—283</ref> тигән китабында Пәйғәмбәребеҙҙең ﷺ 15 ҡатыны булған, тип яҙа. «Сирейи-Ибн Һишам» китабында 11 ҡатын телгә алына<ref>[http://rasim.my1.ru/load/4-1-0-7 Жёны Пророка] — Жизнь пророка Мухаммада</ref>, шулай уҡ копт Мәрйәм һәм Өммө-Шәрик Ғазийә исемдәре бар<ref>«Тарихи-Йакуби», в переводе на перс. яз., т. 1, стр. 452—455</ref>. Йософ Кардауи туғыҙ ҡатын тип яҙған, әгәр [[Хәҙисә бинт Хүвәйлид|Хәдиджә]] әйтелмәгән; [[Ибн Һишам]] әйтеүенсә, былар Пәйғәмбәребеҙҙән ﷺ һуң вафат булған. Уотт Монтгомери, күп ҡәбиләләр Мөхәммәт Пәйғәмбәргә туған булып күренергә тырышып, Уның ҡатындары һанын бик арттырып әйтелгән булыуы ла мөмкин, ти. Ул Хәҙисәне (р. ғ.) лә телгә алып, ике кәнизәкте лә әйтеп, 11 ҡатын һанай<ref>М. Уотт. Мухаммад в Медине</ref>. Мөхәммәт Пәйғәмбәр ﷺ ҡатындарына [[Аллаһ]]ы Тәғәләнән дүрттән артыҡ ҡатынға өйләнеүҙе тыйыу килгәнгә тиклем өйләнгән булған.<ref>[http://www.islam.ru/woman/pora9je/ Юсуф аль-Карадави, глава Международной ассоциации улемов. Из книги «Современные фетвы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101017032830/http://www.islam.ru/woman/pora9je |date=2010-10-17 }}</ref>. Ғиффәтле [[Ғәйшә бинт Әбү Бәкер|Ғәйшәнән]] (р. ғ) башҡа ҡатындары уға сыҡҡансы ирҙә булған. Һәммә ҡатындары ла өммел мөьминин (мөьминдәрҙең инәләре) дәрәжәһенә эйә булған". === Балалары === *{{main|Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең балалары}} ''Улдары:'' '''[[Ҡасим ибн Мөхәммәт|Ҡасим]]''' — [[Мәккә]]лә тыуған, 17 айлыҡ сабый ғына сағында вафат булған. '''[[Ғәбдуллаһ ибн Мөхәммәт|Ғәбдуллаһ]] '''— атаһына рисаләт инә башлағас тыуған, сабый сағында үлеп ҡалған. '''[[Ибраһим ибн Мөхәммәт|Ибраһим]]''' — [[Һижри тәҡүим|һижрәнең]] 9-сы йылында тыуған. ''Ҡыҙҙары:'' '''[[Үмм Күлсүм - Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы|Үмм Күлсүм]]''' (Өммөгөлсөм) — [[Ислам]] иңгәс донъяға килгән. [[Зәйнәб бинт Мөхәммәт|'''Зәйнәб''']]''' '''— [[Мәккә]]лә тыуған. [[Руҡайя — Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы|'''Руҡайә''']] — Мәккәлә тыуған.'''<ref>Руҡайя -Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы</ref>''' [[Фатима (Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы)|'''Фатима''']] — Мәккәлә тыуған. Мөхәммәттең ҡыҙы Фатима р.ғ. генә атаһынан ҡалып баҡыйлыҡҡа күскән<ref>http://islamdag.ru/book/30138</ref>. [[File:Madina Haram at evening.jpg|980px|align-cap=center|<center>Мәҙинә ҡалаһы. Был мәсет эргәһендә Мөхәммәттең һәм яҡындарының ҡәберҙәре</center>]]Был фотола Мәҙинә ҡалаһы. Был мәсет ихатаһы эсендә Мөхәммәттең һәм яҡындарының ҡәберҙәре == Мөхәммәт Пәйғәмбәр башҡорттарҙың рухи донъяһында == [[Ислам]] дине [[тарихи Башҡортостан]]ға VIII—IX быуаттарҙа уҡ үтеп инә башлай, быға башҡорттар һәм мосолман илдәре араһында урынлаштырылған сауҙа-иҡтисади бәйләнештәр булышлыҡ иткән. Башҡортостандың Ишембай районындағы Левашёв ҡәберлеге [[Урал]]дың тәүге мосолман археологик ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә.<ref>[http://www.dumrf.ru/regions/2/history ''Ахмад Макаров.'']</ref> Ислам дине Мөхәммәт Пәйғәмбәр (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға) исеменән айырылғыһыҙ һәм әлбиттә шул ваҡыттан уҡ уның тормош юлын, уның аша кешелеккә иңдерелгән Ҡөрьән Кәримде, сөннәте ([[хәҙистәр]]ҙе) өйрәнәләр. Хәҙистәр буйынса йәшәү иһә - ул Мөхәммәттең (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға) тормош өлгөһө буйынса йәшәү.<ref>Мустафа Авлийаи. И. К. А. Ховард. Хадисоведение. Москва: «Исток», 2010</ref> Ҡөрьән Кәримде башҡорттар иң Изге Китап һанап, ятҡа бикләгәндәр, бик ҙур аҡсалар түгеп, һатып алғандар. Ҡөрьән Кәрим мотивтары эпостарға ла инеп киткән.<ref>[http://vatandash.ru/pics/pdf/2703.pdf Башҡорт эпостарында Инжил һәм Ҡөрьән-Кәрим мотивтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190602140036/http://vatandash.ru/pics/pdf/2703.pdf |date=2019-06-02 }}</ref> Ислам ҡабул иткән башҡорттар был изге исемде балаларына ла ҡуша башлайҙар. Үҙенең исемен генә түгел, [[Мөхәммәт]]тең (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға) [[Ҡөрьән]]де, мосолман йәшәү рәүешен, ҡануниәтен аңлатып биргән һүҙҙәре, дини йолалар хаҡында әйткәндәре тупланмаһын аңлатҡан [[хәҙис]] һүҙен дә, Пәйғәмбәрҙе (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға) ололап атаған ҡушаматтарҙы ла, уның ғаилә ағзаларының исемдәрен дә балаларына ҡушалар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{БЭ2013|89590|Мөхәммәт|автор=Вәлиева М. Ғ., Үтәбай-Кәрими Р.}} {{Мөхәммәт}} [[Категория:Ислам пәйғәмбәрҙәре]] [[Категория:570-се йылдарҙа тыуғандар]] [[Категория:632 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мөхәммәт]] [[Категория:Мәҙинәлә ерләнгәндәр]] [[Категория:Мәҙинәлә вафат булғандар]] [[Категория:8 июндә вафат булғандар]] [[Категория:Пәйғәмбәрҙәр]] [[Категория:Мосолмандар]] [[Категория:Мөһәжирҙәр]] [[Категория:Ҡорайыштар]] [[Категория:Етемдәр]] [[Категория:Ислам дине белгестәре]] [[Категория:Дини шәхестәр]] 878xw3y4cuukauhj0b0gd0321pip9c3 0 2212 1301014 508506 2026-07-14T13:39:03Z Таёжный лес 39277 1301014 wikitext text/x-wiki {{Ҡалып:Башҡорт алфавиты|file=Cyrillic letter Schwa.png}} '''Әә (ә)''' -- [[башҡорт алфавиты]]ның ҡырҡынсы хәрефе. == Башҡорт алфавитында == Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, '''ә''', ю, я. Ә -- теркәүес. Бер-береһенә ҡаршы ҡуйылған һөйләмдәрҙе йәки һөйләмдең киҫәктәрен теркәү өсөн ҡулланыла.Миҫал: ''Сәғәт ун тулды, ә ул һаман юҡ.'' Ә -- киҫәксә. 1. Һүҙ йәки һөйләм алдында баҫым менән әйтелеп, иғтибарҙы йәлеп итеү, тәьҫирлекте көсәйтеү өсөн ҡулланыла.. Миҫал: ''Ә бар ине бит шәп саҡтар!'' 2. Ишетмәй ҡалған нәмәне ҡабатлап һорағанда ҡулланыла. миҫал: ''Ә? Нимә тинең?'' 3. Һөйләм аҙағында килеп, ғәжәпләнеүҙе, аптырауҙы, һоҡланыуҙы көсәйтеү өсөн ҡулланыла. Миҫал: ''Шәп бит, ә!'' Ә (ә-ә-ә) -- ымлыҡ. 1. Нимәнелер иҫкә төшөргәндә, һиҙенгәндә, аптырағанда әйтелә. Миҫал: ''Ә-ә, шулаймы ни?'' 2. Асыу ҡатыш ризаһыҙлыҡ белдергәндә әйтелә. Миҫал: ''Ә-ә, һин әле шулай һөйләшәһеңме?'' lfwcbw91q8n6g8iyvtmkt6e0wxf7i05 0 2717 1301012 1262430 2026-07-14T13:26:22Z Таёжный лес 39277 1301012 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Moresnet.svg|thumb|Мореснетттың рәсми булмаған байрағы (1883)]] '''Мореснет''' ('''Морне''') йәиһә '''Нейтраль Мореснет''' ('''Нейтраль Морне''') – 3,5 кв. км. ҙурлығындағы [[1816]] йылдан [[1919]] йылға тиклем йәшәгән кес кенә [[Европа]] иле. Уның ике ҙур күршеһе – [[Нидерланд]] һәм [[Пруссия]] - был ерҙәр кемгә тейеш булыуында уртаҡ фекергә килә алмай, һөҙөмтәлә, уны ике ил дә тигеҙ етәкселек иткән нейтраль өлкә яһарға ҡарар итә. Һуңынан был өлкә үҙаллылыҡ ала. Төрлө илдәрҙән ҡасҡалаҡтар Мореснетҡа ағыла, бында полиция булмай, бында йәшәүселәр гражданлығы булмаған кешеләр булып һанала, әммә уның үҙ гербы һәм флагы була. Тик 1919 йылдан һуң ғына – [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң – [[Версаль Килешеүе]] буйынса Нейтраль Мореснет [[Бельгия]] ҡарамағына күсә. == Барлыҡҡа килеүе == [[Файл:Moresnet.png|thumb|left|Мореснетттың урыны һәм тирә-яғы.]] [[1815]] йылғы [[Вена конгресы]] барышында Европа картаһы сәйәси көстәрҙең яңыса бүленеүенә яраҡлаштырыу өсөн байтаҡҡа үҙгәртелә. Яңынан һыҙылырға тейеш сиктәрҙең береһе – яңы Нидерланд Ҡушма короллеге һәм Пруссия араһында була. Сиктең күпселек өлөшөндә һәр яҡ та элекке һыҙыҡтар менән ризалаша, тик Мореснет өлкәһендә генә ҡыйынлыҡтар тыуа. Мореснет һәм Яңы Мореснет ауылдары эргәһендә ҡиммәтле [[цинк]] табыу шахтаһы урынлашҡан була. Нидерланд та, Пруссия ла был ятҡылыҡты үҙ өлөшөнә керетергә теләй. [[1816]] йылдың 26 июнендә килешеү юлы табыла: Мореснет өлкәһе өс өлөшкә бүленә. Мореснет ауылы Нидерландтыҡы, Яңы Мореснет – Пруссияныҡы, ә шахта һәм күрше урынлашҡан Келмис ауылы ике яҡ та етәкселек иткән уртаҡ өлкә тип табыла. Сиктәр [[1818]] йылдың 23 сентябрендә рәсми билдәләнә. Нейтраль Мореснет формаһы менән нигеҙе [[Ахен]]дан [[Льеж]]ға барған төп юлда булған [[өсмөйөш]]кә оҡшаш була. Ауыл һәм шахта ошо юлдың нәҡ төньяғында урынлашҡан. [[1830]] йылда, Бельгия Нидерландтан бойондороҡһоҙ дәүләткә әүерелгәс, Мореснет менән идара итеүҙә ҡатнашыу Нидерландтан Бельгияға күсә. Нейтраль Мореснетта йәшәүселәрҙең төп эшмәкәрлек урыны цинк шахтаһы була, һәм ул күрше илдәрҙән күп кенә эшселәрҙе үҙенә йәлеп итә, шулай ҙа был өлкәлә йәшәүселәр һаны бер ҡасан да 3000-дән артмай. Бында йәшәүҙең ҡайһы бер өҫтөнлөктәре була, мәҫәлән, түбән һалымдар, ике күрше ил өсөн дә тауар керетеү өсөн һалымдарҙың бөтөнләй булмауы, хаҡтарҙың түбәнлеге. Почта хеҙмәте һымаҡ күпселек хеҙмәттәр Бельгия һәм Пруссия араһында бүленгән була. Урындағы халыҡтың шулай уҡ ҡайһы илдең хәрби хезмәтен үтергә һем ҡайһы илдең юрисдикцияһына ҡарарға икәнен һайлау мөмкинселеге була. Бында йәшәүҙең кире яғы – Нейтраль Мореснетта йәшәүселәр бер илдең дә гражданы булып һаналмай, һәм Мореснеттың үҙ хәрби көстәре булмай. == Юҡҡа сығыуы == [[1885]] йылда, шахта тотонолоп бөткәс, Нейтраль Мореснеттың артабанғы яҙмышы тураһында икеләнеүҙәр үҫә башлай. Был өлкәлә [[казино]] йә почта хеҙмәте һымаҡ үҙаллы ойошма булдырыу тураһында фекерҙәр тәҡдим ителә, ләкин был тәҡдимде урындағы үҙидара органы кире ҡаға. Иң шәп тәҡдимде доктор Вильгельм Молли яһай - ул 1908 йылда ул Нейтраль Мореснетты [[эсперанто теле]] төп теле булып һаналған илгә әүерелдерергә тәҡдим итә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, был ҙур булмаған илдең үҙаллылығы аҙағына яҡынлаша. Бельгия ла, Германия ла уға булған дәғүәһенән бер ҡасан да баш тартмай. [[1914]] йылда, Беренсе донъя һуғышы ваҡытында, Германия Бельгияны баҫып ала һәм [[1915]] йылда был өлкәне үҙ биләмәләренә ҡуша. [[1919]] йылғы Версаль килешеүе Нейтраль Мореснетты Бельгия ҡарамағына биреп, йөҙ йыл элек иғлан ителгән нейтраль өлкә мәсьәләһен хәл итә. Германия [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында был өлкәне ҡыҫҡа ваҡытҡа үҙ биләмәләренә ҡайтанан ҡуша, әммә ул [[1944]] йылда Бельгияға кире ҡайтарыла. Бөгөнгө көндә донъя эсперантистарында был өлкәнең тарихы Доктор Молли тәҡдим иткән Эсперанто иле булараҡ ҡыҙыкһыныу уята. Яңы Мореснеттағы ҙур булмаған музей Нейтраль Мореснетка арналған экспонаттарҙы ла үҙ эсенә ала. == Һылтанмалар == * [http://www.moresnet.nl/ Neutral Moresnet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140703044136/http://www.moresnet.nl/ |date=2014-07-03 }} {{ref-nl}}{{ref-eo}}{{ref-de}}{{ref-en}}{{ref-fr}} <!-- Языки перечислены в том же порядке, что и на сайте. --> * [http://www.dw-world.de/dw/article/0,,769598,00.html Городские истории: Аахен] [[Категория:Айырым статуслы территориялар]] [[Категория:Эсперанто]] [[Категория:Бельгия тарихы]] [[Категория:Европа тарихи дәүләттәре]] qnb92kzv87h9h6c2owo8pti2o6ie3vh 6 2977 1301011 12029 2026-07-14T13:25:36Z Таёжный лес 39277 1301011 wikitext text/x-wiki {{delete|копия: [[:file:Flag of Moresnet.svg]]}} 0elhximhavef4f6czoyjnsekdyasz3q 6 3155 1301013 12485 2026-07-14T13:34:02Z Таёжный лес 39277 1301013 wikitext text/x-wiki {{delete|копия: [[:file:Cyrillic letter Schwa.png]]}} q9btdbq09tp74xekpxajsitkbglsycn 0 8782 1301055 1055889 2026-07-15T11:28:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301055 wikitext text/x-wiki [[Рәсем:Ufimskie Darugi.jpg|thumb|250px|Өфө провинцияһын һәм Башҡортостанды даруғаларға бүлеү. Ырымбур губернаһы ланскарталары" картаһы. Красильников, 1755 йыл]] '''Нуғай даруғаһы''' — [[Алтын Урҙа]] дәүерендә<ref>[http://uic.bashedu.ru/encikl/maintitle.htm Даруға Башкортостан энциклопедияһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100516140811/http://uic.bashedu.ru/encikl/maintitle.htm |date=2010-05-16 }}</ref> һәм [[Ырымбур экспедицияһы]]нан һуң [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостанда]] административ-территориаль берәмек. [[Даруға]] олоҫтарға<ref>[[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Азнабаев Булат Ахмерович]]. Интеграция Башкирии в административную структуру Российского государства вторая половина XVI — первая треть XVIII вв. : дис. … д-ра ист. наук : 07.00.02. Москва, 2005. </ref> бүленә. Башҡортостанды буйһондороу маҡсатында, [[ғәскәр]] урынлаштырыу өсөн, ҡәлғәләр (хәрби нығытмалар) төҙөлә. Башҡортостандың төрлө ерҙәрендә заводтар төҙөлә башлай. 1751—1752 йылдарҙа Усолка йылғаһында Богоявленский баҡыр заводы төҙөлә. 1752—1753 йылдарҙа [[Аҫҡын]] йылғаһында Архангельск баҡыр заводы, Ыҡ буйында Покровск баҡыр заводы (1754), Әүжән йылғаһында Әүжән-Петровск тимер заводы (1754), [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] буйында Белорет заводы (1768), Ҡана йылғаһында Кананикольск баҡыр заводы, [[Ырғыҙлы (йылға)|Ырғыҙлы]] йылғаһында Воскресенск баҡыр заводы төҙөлә. == Нуғай даруғаһы олоҫтары == #Мең – Дим, Өршәк, Сәрмәсән йылғалары буйында ята; ҙур булмаған далалары һәм урмандары бар. #Күрпәс-Табын һәм Табын – Инйәр, Илим һәм башҡа йылғалар буйында; Илим буйлап урмандар һәм баҫыуҙар араһында урынлашҡан; урмандар һәм тауҙар буйлап арба юлы юҡ. #Юрматы – Ағиҙел, Иген, Ашҡаҙар һәм башҡа йылғалар буйында; дала һәм урмандары бар. #Ҡатай – Инйәр буйлап Ағиҙел үрендә; тауҙарҙа ҙур булмаған урмандар һәм яландар бар; тауҙар, урмандар, батҡылдар буйлап арба юлы юҡ. #Ҡыпсаҡ – Ағиҙел, Ыҡ, Мәндем йылғалары буйлап, Ағиҙел үрендә; арба юлы юҡ. #Бөрйән – Ағиҙел, Ыҡ һәм башҡа йылғалар буйында; ҙур булмаған тауҙар, урмандар һәм яландар; тауҙар артында арба юлы юҡ. #Теләү – Яйыҡ, Миндәк йылғаһы буйында; Урал артында яландар, ә урмандар аҙ; был ерҙәрҙә Уралдан алып арба юлы бар, ә Өфөнән Уралға тиклем - юҡ. #Һарыш-Ҡыпсаҡ – Ағиҙел буйында; урман-дала. #Тамъян – Ағиҙел, Нөгөш һәм башҡа йылғалар буйында; тауҙар, урмандар, дала; Ағиҙел буйында урынлашҡан Өфө ҡалаһынан түбәнге йорттарға тиклем арба юлы бар, ә Ағиҙел һәм Нөгөш буйлап үрге йорттарға – юҡ. #Шуран (Соран) – Урал аръяғында; күлдәр буйлап Себер слободалары яғында йәшәйҙәр, дала, урмандар аҙ, ә Өфө яғынан Уралға тиклем бик ауыр булған арба юлы бар. #Үҫәргән – Ағиҙел, Ыҡ, Һаҡмар, Йылайыр йылғалары буйында; тауҙар, урмандар, ҙур булмаған яландар бар; тауҙарҙа ла, урмандарҙа ла арба юлы юҡ, Һаҡмар артында – дала. #Түңгәүер – Ағиҙел, Һаҡмар йылғалары буйында; тауҙар, урмандар, ҙур булмаған яландар; тауҙар һәм урмандарҙа арба юлы юҡ. #Бәкәтин – Урал аръяғында; күл буйҙарында ҙур далалар, урман, уҫаҡлыҡ һәм ҡайынлыҡ. #Ҡара-Табын – Ағиҙел түбәләренән алып Урал аръяғында Яйыҡ һәм Уй түбәләре, Мейәс, күлдәр буйында; Ағиҙел буйлап урман, яландар, Урал аръяғынан ҙур дала, урмандар; Өфөнән ошо олоҫҡа тиклем тауҙар һәм урмандар аша арба юлы юҡ, ә Урал аръяғында арба юлы буш. #Күбәләк-Табын – Яйыҡ һәм Миндәк йылғаһы буйлап; ҙур дала, урман аҙ; Өфөнән Уралға тиклем тауҙар һәм урман аша арба юлы юҡ, Урал аръяғында арба юлы буш<ref>[[Руденко Сергей Иванович]]: «Башкиры. Историко-этнографические очерки» (2006) [[http://mexalib.com/view/193967 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160905013025/http://mexalib.com/view/193967 |date=2016-09-05 }}]]]]</ref>. == Ҡарағыҙ == * [[Себер даруғаһы]] * [[Ҡазан даруғаһы]] * [[Уҫы даруғаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [[Башҡортостан]]: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе. /Баш мөхәррир [[Р. З. Шәкүров]] — [[Өфө]]: «Башҡорт энциклопедияһы» дәүләт ғилми нәшриәте, [[1997]]. * [[Рычков Пётр Иванович]]: «Топография Оренбургская» СПб., 1762 стр.96 * [http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/ponyatie_doroga/ponyatie_doroga.php Понятие «дорога» в истории Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090620044811/http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/ponyatie_doroga/ponyatie_doroga.php |date=2009-06-20 }} * [[Руденко Сергей Иванович]]: «Башкиры. Историко-этнографические очерки» (2006) [[http://mexalib.com/view/193967 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160905013025/http://mexalib.com/view/193967 |date=2016-09-05 }}]] [[Категория:Башҡортостандың тарихи административ берәмектәре һәм территориялары]] tkfz0kykbyoz4qdxuckx8hw0i7r0h9e 0 9187 1301031 1184438 2026-07-14T20:58:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301031 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мишкә районы''' ({{lang-ru|Мишкинский район}}) — [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Административ үҙәге — [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылы. Район [[1930 йыл]]дың [[20 август|20 авгусында]] төҙөлгән. Районда 26253 кеше йәшәй. == Тарихы == == Билдәле шәхестәре == * [[Абукаев-Эмгак]] (Абукаев Вячеслав Александрович; 5.01.1959—29.05.2008), яҙыусы һәм тәржемәсе. Башҡорт әҙиптәре әҫәрҙәрен [[мари теле]]нә тәржемә итеүсе. [[Марий Эл Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы (2006) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1999. Мари комсомолының Олык Ипай исемендәге премияһы (1990), шулай уҡ [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премия (1998) һәм Марий Эл Республикаһының М. Шкетан исемендәге Дәүләт премияһы (2007) лауреаты. [[Туҡтар (Мишкә районы)|Туҡтар]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/286-abukaev-emgak-abukaev-vyacheslav-aleksandrovich. Башҡорт энциклопедияһы — Абукаев-Эмгак (Абукаев) Вячеслав Александрович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|1|01|2019}}</ref>. * [[Андрианов Андрей Андрианович]] (24.04.1939—16.04.2010), театр актёры. [[Мари АССР‑ы]]ның халыҡ артисы (1989) артисы. [[Мари Иле Республикаһы]]ның Дәүләт премияһы лауреаты (2005). [[Иҫке Ҡолсобай]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/924-andrianov-andrej-andrianovich. Башҡорт энциклопедияһы — Андрианов Андрей Андрианович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|22|04|2019}}</ref>. * [[Байбулатов Валерий Тимиргалиевич]] (13.02.1959), ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәре, педагог, [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] агросәнәғәт колледжы директоры. 2008—2016 йылдарҙа Бөтә мари Советы — Мер Канашта [[Башҡортостан Республикаһы]]нан Совет рәйесе урынбаҫары һәм президиум ағзаһы. 1982 йылдан Мишкә район Советы депутаты, 2012—2014 йылдарҙа район Советы рәйесе. 2003—2016 йылдарҙа «Мишкә» республика мари тарихи-мәҙәни үҙәге мөдире, 2016 йылдан көнсығыш мариҙарҙың милли-мәҙәи автономияһы рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф (2009) һәм ауыл хужалығы (2013) хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнгән (2019).Мишкә районының почётлы гражданы исемен йөрөтә. [[Тигермән (Мишкә районы)|Тигермән]] ауылынан. * [[Белов Михаил Ипатович]] (7.11.1924—24.02.2015), [[СССР|совет]] хәрби хеҙмәткәре, десантсы, генерал-майор (1979). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм Венгриялағы 1956 йылғы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. Юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы, хәрби фәндәр докторы (1968), профессор (1971). Тарихсы-мемуарсы. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1956), ике 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1944, 1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм 3‑сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» (1975) ордендары кавалеры. Алексеевка ауылынан. * [[Флорид Бүләков]] (23.02.1948—18.01.2015), драматург, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2013). Рәсәй Федерацияһының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге Дәүләт премияһы (1996) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1994) лауреаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993).[[Оло Шаҙы]] ауылынан. * [[Иҡсанова Нәфирә Нәжметдин ҡыҙы]] (14.03.1951), хор дирижёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[«Мираҫ» йыр һәм бейеү фольклор ансамбле]]нең художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2004) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992). Мишкә районының Почетлы гражданины (2020). [[Ҡыйғаҙытамаҡ]] ауылынан. * [[Казаков Степан Александрович]] (25.03.1914—7.12.1964), 1938 йылда Хәсән күле һуғышында, 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир. Артиллерия полкының разведка начальнигы, гвардия лейтенанты, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). [[Яңы Троицкий (Мишкә районы)|Яңы Троицкий]] ауылынан. * [[Костарев Антон Дмитриевич]] (18.09.1928—15.08.1985), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1958—1975 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрө районы]] «Урал» колхозының тракторсыһы, бригадиры һәм механизацияланған отряд етәксеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). [[Кесе Нәкәрәк]] ауылынан. * [[Легостаев Виктор Григорьевич]] (10.09.1948), [[журналистика]] ветераны, [[Бөрө районы]] «Победа» гәзитенең элекке баш мөхәррире. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре. [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылынан. * [[Михайлов Кирилл Андреевич]] (2.04.1983), [[саңғы]]сы-биатлонсы, 2004 йылдан [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. [[Саңғы спорты|Саңғыла уҙышыу]] һәм [[биатлон]] буйынса бер нисә тапҡыр [[Паралимпия уйындары]] (2006, 2010, 2014) чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2006). 4‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2010), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2014), 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы (2008), «Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2010), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы]] (2014) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2006) ордендары кавалеры. Мишкә районының почётлы гражданы. [[Ҡайраҡ]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/8716-mikhajlov-kirill-andreevich Башҡорт энциклопедияһы — Михайлов Кирилл Андреевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405222928/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/8716-mikhajlov-kirill-andreevich |date=2016-04-05 }}{{V|20|03|2018}}</ref>. * [[Мурзашев Сергей Михайлович]] (29.09.1967) — физик культура уҡытыусыһы, хәрби-ғәмәли күпбәйге (военно-прикладное многоборье) буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] ауылынан<ref>[http://www.churaevo-gimnasium.ru/administratciya-i-pedagogi МБОУ Марийская гимназия им. Я.Ялкайна села Чураево Мишкинского района Республики Башкортостан. Официальный сайт. ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ КОЛЛЕКТИВ. Мурзашев Сергей Михайлович — учитель физической культуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171003161617/http://www.churaevo-gimnasium.ru/administratciya-i-pedagogi |date=2017-10-03 }}{{ref-ru}}{{V|22|09|2017}}</ref>. * [[Усков Валерий Иванович]] (24.10.1958—10.2013), журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2001—2013 йылдарҙа Мишкә районының «Дружба» гәзите мөхәррире. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Мишкә районының почётлы гражданы (2014, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙыл Еҙем]] ауылынан<ref>[https://mishkan.bashkortostan.ru/about/honorary/389943/ Муниципальный район Мишкинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Почетные граждане. Усков Валерий Иванович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|19|10|2018}}</ref>. * [[Хәмәтйәнов Өлфәт Рәхимйән улы]] (27.07.1938—6.12.2016), акушер-гинеколог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1988). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2001) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған табибы. [[Ҡыҙыл Юл (Мишкә районы)|Ҡыҙыл Юл]] ауылынан<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1061-khamadyanov-ulfat-rakhimyanovich.html Башкирская энциклопедия — Хамадьянов Ульфат Рахимьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224141326/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1061-khamadyanov-ulfat-rakhimyanovich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|11|07|2018}}</ref>. * [[Шамратов Ефим Шамратович]] (02.03.1933), хужалыҡ эшмәкәре, 1986—1997 йылдарҙа Мишкә юл төҙөү механизацияланған күсмә колоннаһы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1995), райондың почётлы гражданы. Сурай ауылынан<ref>[http://mishkan.ru/o-rajone/pochetnye-grazhdane/shamratov-efim-shamratovich-2 Администрация Мишкинского района. Официальный сайт. Почетные граждане. Шамратов Ефим Шамратович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824093222/http://mishkan.ru/o-rajone/pochetnye-grazhdane/shamratov-efim-shamratovich-2 |date=2017-08-24 }}{{ref-ru}}{{V|01|03|2018}}</ref>. * [[Әғләмов Нәғим Харислам улы]] (15.08.1932—24.12.2008), төҙөүсе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977), РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1973). [[Оло Шаҙы]] ауылынан.<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17098-l-mov-n-im-kharislam-uly Башҡорт энциклопедияһы — Әғләмов Нәғим Харислам улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|17|02|2019}}</ref>. * [[Александров Андрей Александрович]] (02.03.1936— ), педагог. Халыҡ мәғарифы отличнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985). Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы. Хеҙмәт ветераны. II дәрәжә «Тыуған ил алдында күрһәткән хеҙмәт өсөн» миҙалы (2001) һәм В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл айҡанлы «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән. Сығышы менән [[Иҫке Ҡолсобай]] ауылынан. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} == Ауыл биләмәләре һәм ауылдар == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;margin:0;" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''[[ОКАТО]] коды''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|''' Мишкә районы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''''' |- | 80 243 805 000||Аҡбулат ауыл советы|| |- | 80 243 805 001|| [[Яңы Аҡбулат]] || |- | 80 243 805 002|| [[Күскилде]] || |- | 80 243 805 004|| [[Иҫке Аҡбулат (Мишкә районы)|Иҫке Аҡбулат]] || |- | 80 243 805 005|| [[Яндуған]] || |- | 80 243 810 000||Баймырҙа ауыл советы|| |- | 80 243 810 001|| [[Баймырҙа (Мишкә районы)|Баймырҙа]] || |- | 80 243 810 002|| [[Илек (Мишкә районы)|Илек]] || |- | 80 243 810 003|| [[Ишем (Мишкә районы)|Ишем]] || |- | 80 243 810 004|| [[Ҡыҙыл Юл (Мишкә районы)|Ҡыҙыл Юл]] || |- | 80 243 810 005|| [[Левицкий (Мишкә районы)|Левицкий]] || |- | 80 243 810 006|| [[Лепешкин]] || |- | 80 243 810 007|| [[Яңы Килмәт]] || |- | 80 243 810 008|| [[Тигермән (Мишкә районы)|Тигермән]] || |- | 80 243 815 000||Оло Сухояз ауыл советы|| |- | 80 243 815 001|| [[Оло Сухояз]] || |- | 80 243 815 002|| [[Ҡорманай (Мишкә районы)|Ҡорманай]] || |- | 80 243 815 003|| [[Сосновка (Мишкә районы)|Сосновка]] || |- | 80 243 820 000||Оло Шаҙы ауыл советы|| |- | 80 243 820 001|| [[Оло Шаҙы]] || |- | 80 243 820 002|| [[Ҡалмаҙан]] || |- | 80 243 820 005|| [[Кесе Шаҙы]] || |- | 80 243 820 006|| [[Иштебай]] || |- | 80 243 820 007|| [[Ҡарасим]] || |- | 80 243 820 008|| [[Юбайкүл]] || |- | 80 243 825 000||Ирсай ауыл советы|| |- | 80 243 825 001|| [[Ирсай]] || |- | 80 243 825 003|| [[Үрге Сорокин]] || |- | 80 243 825 004|| [[Йылыш]] || |- | 80 243 825 005|| [[Митрәй]] || |- | 80 243 825 006|| [[Түбәнге Сорокин]] || |- | 80 243 830 000||Ҡайраҡ ауыл советы|| |- | 80 243 830 001|| [[Ҡайраҡ]] || |- | 80 243 830 002||[[Андреевка (Мишкә районы)|Андреевка]] || |- | 80 243 830 003|| [[Ҡарға (Мишкә районы)|Ҡарға]] || |- | 80 243 830 004|| [[Бикшик]] || |- | 80 243 830 005|| [[Сабыҡ (Мишкә районы)|Сабыҡ]] || |- | 80 243 835 000||Камай ауыл советы|| |- | 80 243 835 001|| [[Камай (Мишкә районы)|Камай]] || |- | 80 243 835 002|| [[Бабай (Мишкә районы)|Бабай]] || |- | 80 243 835 004|| [[Байтур]] || |- | 80 243 835 005|| [[Красный Ключ (Мишкә районы)|Красный Ключ]] || |- | 80 243 835 006|| [[Николаевка (Мишкә районы)|Николаевка]] || |- | 80 243 835 007|| [[Урыҫ-Байбаҡ]] || |- | 80 243 835 008|| [[У-Марий]] || |- | 80 243 845 000||Мәүлит ауыл советы|| |- | 80 243 845 001|| [[Татарбай]] || |- | 80 243 845 002|| [[Мәүлит (Мишкә районы)|Мәүлит]] || |- | 80 243 845 003|| [[Яңы Ҡарас]]|| |- | 80 243 845 004|| [[Иҫке Атнағол]] || |- | 80 243 845 005|| [[Тирәкәй]] || |- | 80 243 850 000||Мишкә ауыл советы|| |- | 80 243 850 001|| [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] || |- | 80 243 850 002|| [[Яңы Васькин]] || |- | 80 243 850 003|| [[Иҫке Васькин]] || |- | 80 243 850 004|| [[Унур]] || |- | 80 243 850 005|| [[Ленинский (Мишкә районы)|Ленинский]] || |- | 80 243 850 006|| [[Восход (Мишкә районы)|Восход]] || |- | 80 243 850 007|| [[Ҡыйғаҙытамаҡ]] || |- | 80 243 850 008|| [[Яңы Ключево]] || |- | 80 243 855 000||Яңы Троицкий ауыл советы|| |- | 80 243 855 001|| [[Яңы Троицкий (Мишкә районы)|Яңы Троицкий]] || |- | 80 243 855 002|| [[Бөрөбаш]] || |- | 80 243 855 003|| [[Михайловка (Мишкә районы)|Михайловка]] || |- | 80 243 855 004|| [[Рәфәнде]] || |- | 80 243 855 005|| [[Укузәш]] || |- | 80 243 855 006|| [[Худяковка]] || |- | 80 243 860 000||Иҫке Арзамат ауыл советы|| |- | 80 243 860 001|| [[Кесе Нөкөрәк]] || |- | 80 243 860 002|| [[Крещенский]] || |- | 80 243 860 004|| [[Иҫке Нәкәрәк]] || |- | 80 243 860 005|| [[Озерки (Мишкә районы)|Озерки]] || |- | 80 243 860 006|| [[Иҫке Арзамат]] || |- | 80 243 865 000||Тымбай ауыл советы|| |- | 80 243 865 001|| [[Тымбай]] || |- | 80 243 865 002|| [[Изимари]] || |- | 80 243 865 003|| [[Яңы Николаевка (Мишкә районы)|Яңы Николаевка]] || |- | 80 243 865 004|| [[Иҫке Ҡолсобай]] || |- | 80 243 865 005|| [[Туҡтар (Мишкә районы)|Туҡтар]] || |- | 80 243 870 000||Уръяҙы ауыл советы|| |- | 80 243 870 001|| [[Уръяҙы]] || |- | 80 243 870 002|| [[Баш-Байбаҡ (Мишкә районы)|Баш-Байбаҡ]] || |- | 80 243 870 003|| [[Яңы Сафар (Мишкә районы)|Яңы Сафар]] || |- | 80 243 870 004|| [[Сабай (Мишкә районы)|Сабай]] || |- | 80 243 870 005|| [[Янағош]] || |- | 80 243 880 000||Сурай ауыл советы|| |- | 80 243 880 001|| [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] || |- | 80 243 880 002|| [[Бөкләнде]] || |- | 80 243 880 003|| [[Маевка (Мишкә районы)|Маевка]] || |- | 80 243 880 004|| [[Октябрь (Мишкә районы)|Октябрь]] || |- | 80 243 880 005|| [[Раевка (Мишкә районы)|Раевка]] || |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|89742}}{{V|19|03|2021}} {{Мишкә районы ауылдары}} {{Мишкә районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Мишкә районы]] 7dqax20qldcyg9zjrl8tnu6c2gk5adl 0 11485 1301040 1290601 2026-07-15T03:09:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301040 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Мәсәғүт}} {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Месягутово | оригинальное название = {{lang-ba|Мәсәғүт}} | страна = Россия | герб = | флаг = | ширина герба = | ширина флага = | lat_dir = N | lat_deg = 55 |lat_min =31 |lat_sec =56 | lon_dir = E | lon_deg = 58 |lon_min =15 |lon_sec =18 | CoordAddon = | CoordScale = |вид региона = Республика | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = муниципаль район | район = Дыуан районы | район в таблице = Дыуан районы{{!}}Дыуан районы | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Мәсәғүт ауыл Советы | поселение в таблице = Мәсәғүт ауыл Советы (Дыуан районы){{!}}Мәсәғүт ауыл Советы | C в регион = нет | внутреннее деление = | вид главы = ауыл биләмәһе башлығы | глава = Ширяев Алексей Васильевич<ref>[https://duvan.bashkortostan.ru/district/settlements/497/ Месягутовский сельсовет / Муниципальный район Дуванский район Республики Башкортостан<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | вид высоты = | высота центра НП = | климат = | официальный язык = |официальный язык-ref = | население = {{ Население | Месягутово (Дуванский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Месягутово (Дуванский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[татарҙар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | часовой пояс = | телефонный код = 34798 | почтовый индекс = 452530 | почтовые индексы = | автомобильный код = | вид идентификатора = | цифровой идентификатор = 80223822001 | категория в Commons = | сайт = |язык сайта = }} '''Мәсәғүт''' ({{lang-ru|Месягутово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дыуан районы]]ндағы ауыл. Район үҙәге. [[Мәсәғүт ауыл Советы (Дыуан районы)|Мәсәғүт ауыл Советы]]ның административ үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10883 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Мәсәғүт ауылы [[Әй (йылға)|Әй]] буйында, [[Өфө]]нән төньяҡ-көнсығышҡа табан 233 километр һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 75 километр алыҫлыҡта, [[Кропачёв (станция)|Кропачёво]] ([[Силәбе өлкәһе]]) — Мәсәғүт—Ачит автомобиль юлында урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|89133}}</ref>. == Географик урыны == * [[Өфө]] ҡалаһына тиклем: 233 км * [[Екатеринбург]] ҡалаһына тиклем: 206 км * Яҡындағы тимер юл станцияларына: ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]): 93 км, [[Кропачёв (станция)|Кропачёво]] ([[Силәбе өлкәһе]]) — 60 километр. == Тарихы == Мәсәғүт ауылына [[Себер даруғаһы]] Тырнаҡлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә [[1750 йыл]]ғы керҙәшлек килешеүе нигеҙендә [[Себер губернаһы]] дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һалған<ref>{{БЭ2013|89133}}</ref>. [[1753 йыл|1753]], [[1798 йыл|1798]], [[1810 йыл]]дарҙа шул уҡ керҙәшлек шарттары менән Мәсәғүткә крәҫтиәндәрҙең яңы төркөмдәре килеп урынлашҡан. [[1842 йыл]]да 100 хужалыҡҡа 300 [[ат]], 400 баш [[һыйыр]] малы, 685 [[һарыҡ]], 55 [[кәзә]] һәм 50 [[Сусҡалар|сусҡа]] тура килгән<ref>{{ИСДБ|страница=503}}</ref>. == Биләмә берәмектәренә инеүе == <!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --> {| class="wikitable" |- ! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт |- | [[1784]] ||Һарт улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы |- | [[1816]] || 7-се йорт || 4-се Загорный Башҡорт кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- | [[1834]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1847]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны || Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1859]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны || Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1895]] || Һикәяҙ улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1920]] || Үрге Ҡыйғы биләмәһе || Дыуан-Ҡошсо кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) ||[[Файл:Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg|20px]] РСФСР |- |[[1926]] || улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1935]] || Мәсәғүт ауыл Советы || Дыуан районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1941]] || Мәсәғүт ауыл Советы|| Дыуан районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР |- |[[1990]] || Мәсәғүт ауыл Советы || Дыуан районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы |- |[[2008]] || Мәсәғүт ауыл Советы || Дыуан районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы |- |- | || || || || |} == Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше == [[1865 йыл]]да Мәсәғүттәге 123 йортта 931 кеше йәшәгән. Игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр, йылға судноларында эшләгәндәр. Сиркәү, училище, 20 сауҙа кибете булған, йәрминкәләр үткәрелгән. [[XIX быуат]] аҙағында 253 йорттоң 4-һе емерек булған. Малға аҙыҡ етмәгән. 4 тимерлеге, 2 ағас эше оҫтаханаһы булған, шорниктары (2), тегенселәр (2), итекселәр (3) булған. Дүшәмбе баҙарҙары, йылына 2 тапҡыр йәрминкәләр үткәрелгән, 20 кибет эшләгән. Мәсәғүт һәм Һарт ауылдарында үҙ аҡсаларына таш сиркәү төҙөгәндәр. Әммә [[1893 йыл]]да өс өйәҙҙәге сиркәү эштәренә күҙәтеү яһаған епи­скоп Дионисий был ауылдарҙың халҡы «ялҡаулығы арҡаһында тәүбә итергә һәм йән таҙарыныуына ынтылмай», ғибәҙәтханаға йөрөүҙә әүҙем булмай. Һарт ауылында 70 хужалыҡта 210 баш йылҡы, 280 һыйыр, 305 һарыҡ, 25 кәзә һәм 50 сусҡа тотҡандар. Мал утлауҙары 246 дисәтинәгә яҡын тәшкил иткән, уларҙың яртыһы һыубаҫар туғайҙарҙа булған. Сәсеү әйләнеше системаһыҙ була. 1870-се йылдарҙан башлап ҡына баҫыуҙарға ашлама индерелә башлай. Ауылда 13 һуҡҡыс булған, 83 хужалыҡтың һәр береһенә берәр елгәргес тура килгән. Ике йорт хужаһының тирмәндәре булған. [[1905 йыл|1905 йыл]]да земство мәктәбе теркәлгән. [[1906 йыл]]да Мәсәғүт ауылында улус идараһы урынлашҡан булған, шулай уҡ сиркәү, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, 2 министрлыҡ мәктәбе, земство дауаханаһы, шарап, һыра, 3 мануфактура һәм 5 бакалея кибете теркәлгән, йәрминкәләр үткәрелгән. [[1922 йыл|1922]]—[[1930 йыл]]дарҙа Мәсәғүт ауылы [[Мәсәғүт кантоны]]ның административ үҙәге. Мәсәғүт ауылының үҫеше тураһында халыҡ һанындағы үҙгәрештәр буйынса ла фекер йөрөтөргә мөмкин. Мәсәғүт («Исҡаҡ») ауылы тирәләй 298 йәнгә бүлеп бирелгән һөрөнтө ерҙәр була. Кәртәләп алынған баҫыуҙарҙа — өс баҫыулы сәсеү әйләнеше, ә ҡалғандарында — системаһыҙ сәсеү әйләнеше ҡулланыла. Яландарҙы [[XIX быуат]]тың 70-се йылдары аҙағында ғына ашлай башлағандар. Ауылда 30-ар ашлыҡ һуҡҡыс һәм [[елгәргес]] булған. [[1875 йыл]]да бер класлы министрлыҡ училищеһы асыла, унда [[XIX быуат]]тың 90-сы йылдары башында 49 малай һәм 22 ҡыҙ уҡыған. [[XIX быуат]] аҙағында 253 йорттоң 4-һе емерек булған. Ауыл халҡының малдарына етерлек аҙығы етмәгән. 4 тимерлек, 2 ағас эше оҫтаханаһы, 2 тире һәм күн оҫтаһы (шорник), 2 тегенсе, 3 итексе булған. Дүшәмбе һайын баҙар, йылына 2 тапҡыр йәрминкәләр үткәрелгән, 20 кибет эшләгән. [[1907 йыл|1907]]—[[1918 йыл]]дарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]нда тәүге 5 класлы ауыл ҡатын-ҡыҙҙары прогимназияһы эшләй, унда [[1910 йыл]]да — 147 кеше, [[1915 йыл]]да 187 ҡыҙ уҡыған<ref>{{ИСДБ|страница=503}}</ref><ref>ЦГИА РБ. Ф. 172. Оп. 1. Д. 34. Л. 23. Ф. 2. Оп. 1. Д. 259. Д. 1755; Ф. 172. Оп. 1. Д. 34, 56. РГВИА. Ф. 414. Оп. 1. Д. 326. См. это дело и по другим селам; Башкирский край. Вып. 4. С. 43—47, 134</ref>. == Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше == Бөгөн район үҙәге Мәсәғүттә 12 меңдән артыҡ кеше йәшәй. Мәсәғүт айыртылған ҡоро һөт комбинаты, Төньяҡ-көнсығыш электр селтәрҙәре, кирбес заводы, инкубатор-ҡошсолоҡ станцияһы эшләй. Мәсәғүт педагогия колледжы, күп профилле колледж, 1-се лицей, Тимер Йосопов исемендәге Республика лицей-интернаты, гимназия, биш балалар баҡсаһы, балалар музыка мәктәбе, Пионерҙар йорто, Балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ), үҙәк район дауаханаһы һәм китапханаһы, Мәҙәниәт йорто (өс халыҡ үҙешмәкәр художество коллективы), мәсет, сиркәү бар<ref>{{ИСДБ|страницы=503}}</ref>. 2023 йылдың февралендә ауылда Өфө медицина колледжының филиалы асылды. Унда шәфҡәт туташы һөнәренә 25 уҡыусы өйрәнә, киләсәктә махсус урта уҡыу йортона ҡабул ителеүселәр һаны арттырыласаҡ<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2023-02-15/v-mesyagutovo-otkrylsya-filial-ufimskogo-meditsinskogo-kolledzha-3143593 В Месягутово открылся филиал Уфимского медицинского колледжа. ИА «Башинформ», 15 февраля 2023 годам]{{ref-ru}}{{V|15|02|2023}}</ref>. == Халыҡ һаны == Мәсәғүт ауылы халҡы иҫәбенә Зарека, Кувалдино, Һарт ауылы халҡы инә. Мәсәғүт ауылында урыҫтар, башҡорттар йәшәй (2002). '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||3600|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||2300|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||2900|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||8400|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||10500|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||10883||4935||5948||45,3||54,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле шәхестәре == * [[Усов Игнатий Степанович]] (—1918), Мәсәғүт советының беренсе рәйесе, 1918 йылда тоҡанған аҡ чехтар фетнәһе барышында аҡ террорсылар тарафынан йыртҡыстарса язалап үлтерелә. * [[Худяков Анатолий Иванович]] (20.03.1946), сауҙа өлкәһе ветераны. 1976—1997 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Балаҡатай районы]] ҡулланыусылар йәмғиәтенең (райпоның) идара рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1994). * [[Ғәйфуллин Андрей Юрьевич]] (27.10.1974), социолог. Социология фәндәре кандидаты (2000). Доцент (2010). [[Башҡорт дәүләт университеты]] философия һәм социология факультетының Социология һәм йәштәр менән эшләү кафедраһы мөдире. == Урамдары == {{Колонки|3}} * А. Матросов урамы ({{lang-ru|}} А. Матросова (улица) * Әй урамы ({{lang-ru|}} Айская (улица) * Ғафури урамы ({{lang-ru|}} Гафури (улица) * Горький урамы — ({{lang-ru|}} Горького (улица) * Достоевский урамы ({{lang-ru|}} Достоевского (улица) * Жуков урамы ({{lang-ru|}} Жукова (улица) * Злобин урамы ({{lang-ru|}} Злобина (улица) * Комсомол урамы — ({{lang-ru|}} Комсомольская (улица) * Наташа Ковшова урамы ({{lang-ru|}} Наташи Ковшовой (улица) * Партизан урамы ({{lang-ru|}} Партизанская (улица) * Еңеү урамы ({{lang-ru|}} Победы (улица) * Бикбай урамы — ({{lang-ru|}} Бикбая (улица) * Яҙғы урам ({{lang-ru|}} Весенняя (улица) * Гагарин тыҡрығы ({{lang-ru|}} Гагарина (перулок) * Игнатий Усов урамы ({{lang-ru|}} Игнатия Усова (улица) * Коммунистик урам — ({{lang-ru|}} Коммунистическая (улица) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|}} Мира (улица) * Халыҡ урамы ({{lang-ru|}} Народная (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/selo-verhnie-kigi/ Карта с. Верхние Киги. Улицы </ref>{{Колонки|конец}} Һәм тағы 72 урам. == Тирә-яҡ мөхит == ; Ер-һыу атамалары {{Колонки|2}} ''Тауҙар:'' ''Урмандар:'' ''Йылғалар:'' ''Шишмәләр:'' ''Ялан-бесәнлектәр:'' ''Таусыҡтар, түбәләр:'' {{Колонки|конец}} ''Тарихи ҡомартҡы:'' Ауыл янында '''[[Мәсәғүт тораһы]]''' урынлашҡан. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Тырнаҡлы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * {{ИСДБ}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|89133}} * {{ИСДБ|страницы=503}} * [http://ufagen.ru/places/duvan/mesyagutovo.html Месягутово на портале «Генеалогия и Архивы»] * [https://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/administrativno-territorialnoe-delenie-rossijskoj-imperii/gubernii-rossii/ufimskaya-guberniya/naselennye-mesta-gubernii/zlatoustkij-uezd-ufimskoj-gubernii/sikiyazskaya-volost-menzelinskogo-uezda-ufimskoj-gubernii/mesyagutovo-d.-mst-sikiyazskaya-volost-zlatoustkogo-uezda-ufimskoj-gubernii.html Месягутово д. (Мәсәғүт) Сикиязская волость Златоусткого уезда Уфимской губернии.] * [https://xn--c1aduvgf6f.xn--p1ai/selskoe-poselenie/istoriya/ Сельское поселение МЕСЯГУТОВСКИЙ СЕЛЬСОВЕТ муниципального района Дуванский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207111222/https://xn--c1aduvgf6f.xn--p1ai/selskoe-poselenie/istoriya/ |date=2023-02-07 }} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Дыуан районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Дыуан районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] [[Категория:Әй буйындағы тораҡ пункттар]] jivqq295bdqqy5x0wvsqx56zgaehec9 10 42487 1301046 497741 2026-07-15T06:12:04Z SpinnerLaserzthe2nd 29418 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of Vorkuta (Komia).png]] → [[File:Flag of Vorkuta.svg]] 1301046 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | alias = Воркута | flag alias = Flag of Vorkuta.svg | размер = {{{размер|}}} }}<noinclude>[[Категория:Ҡалыптар:Рәсәй ҡалалары флагификацияһы]] </noinclude> ogm6jidvkf8l5mgbmujqgc6fsilcvcr 10 45947 1301036 365656 2026-07-14T22:00:38Z Milenioscuro 6347 1301036 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Конго Республикаһы |top=3.736 |bottom=-5.760 |left= 10.290 |right=19.126 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = Congo physical map.svg |#default = Congo adm location map.svg }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Конго Республикаһы}} [[Категория:Ҡалыптар:Позиция карталары:Конго Республикаһы]] </noinclude> a7bahmlrxilgcxzm8woxgs8p9ljy9fc 0 67114 1301020 1201320 2026-07-14T17:41:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301020 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = Ҡала |русское название = Медногорск |оригинальное название = |герб = Mednogorsk coat of arms.png |флаг = Flag of Mednogorsk (Orenburg oblast).png |описание флага = Флагы |lat_deg = 51.422085 |lon_deg = 57.595296 |CoordAddon = source:yandexmaps_type:city(30400)_region:RU-ORE |CoordScale = |регион = Ырымбур өлкәһе |регион в таблице = Ырымбур өлкәһе |вид района = |район = |район в таблице = |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |глава города = Садовенко Дмитрий Владимирович<ref name=autogenerated1>[http://www.ural56.ru/news/24/278630/ В Медногорске избран новый глава города]</ref> |глава администрации = Губанов Алексей Александрович |дата основания = 1933 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = 1939 |площадь = 91,33<ref name="GP">[http://mednogorsk.org.ru/fliles/docs/genplan.doc Генеральный план города Медногорск. 11. Основные технико-экономические показатели.] стр. 81</ref> |высота центра НП = 350 |население = {{Падение}} 27 253<ref name="BD">[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=53715000200620072008200920102011 БД ПМО Оренбургской области. Город Медногорск]</ref> |год переписи = 2011 |плотность = 298 |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = медного́рсылар |почтовый индекс = 462274 |телефонный код = 35379 |цифровой идентификатор = 53415 |категория в Commons = |сайт = }} '''Медного́рск''' — [[Ырымбур өлкәһе]]нең өлкә әһәмиәтендәғе ҡала. «Медногорск ҡала округы» муниципалитетын төҙөй. [[Ҡыуандыҡ районы]] анклавы. == Күренекле кешеләр == * Ҡунаҡова Рәйхәнә Вәлиулла ҡыҙы, профессор, Башҡортостандын фәндәр академияһы вице-президенты ҡалала мәктәпте тамамланы. == Искэрмэлэр == {{примечания}} == hылтанмалар == * [http://www.mojgorod.ru/orenburg_obl/mednogorsk/index.html Медногорск в энциклопедии «Мой город»] * [http://kraeved.opck.org/towns/mednogorsk/mednogorsk.php История Оренбуржья — Медногорск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108075135/http://kraeved.opck.org/towns/mednogorsk/mednogorsk.php |date=2012-11-08 }} {{Медногорск ҡалаһы ҡала округы тораҡ пункттары}} {{Ырымбур өлкәһе}} [[Категория:Ырымбур өлкәһе ҡалалары]] [[Категория:Медногорск ҡалаһы ҡала округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Медногорск]] r6h03fexb7kx98pbdeposrzjgq28ybp 0 67912 1301054 1282158 2026-07-15T11:03:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301054 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Ноғманов}} {{Яҙыусы |Исеме = Ноғманов Иҙрис Мөҙәрис улы |Рәсеме = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Тыуыу датаһы = 01.09.1952 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Әбйәлил районы}} [[Әхмәт (Әбйәлил районы)|Әхмәт]] ауылы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = [[проза]] |Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡортса]] |Викимилек = |Викикитапхана = }} '''Ноғманов Иҙрис Мөҙәрис улы''' ([[1 сентябрь]] [[1952 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, агроном. Әбйәлил районының И. Мырҙаҡаев-Балапанов исемендәге премияһы лауреаты. == Биографияһы == Иҙрис Ноғманов (Ноғманов Ринат Мөҙәрис улы) 1952 йылдың 1 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Әбйәлил районы]]ның [[Әхмәт (Әбйәлил районы)|Әхмәт ауылында]] тыуған. Үҙ ауылында башланғыс [[мәктәп]]те тамамлағандан һуң [[Ҡырҙас]], [[Ишҡол]], [[Урал (Әбйәлил районы)|Урал]] мәктәптәрендә уҡый. Урта белем тураһындағы аттестаты [[Асҡар (Башҡортостан)|Асҡар]] мәктәбендә ала. Әрме сафтарында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Ҡырҙас мәктәбендә эш юлын башлай. [[Баймаҡ ауыл хужалығы техникумы]]н тамамлай. Ҡырҙас мал һимертеү комплексына баш агроном итеп тәғәйенләнә. Иҙрис кесе йәштән ижадҡа тартыла, нәҫерҙәр, уймаҡ хикмәттәр, хикәйәләр яҙа, һуңынан повестарға, романдарға тотона, әҫәрҙәре абруйлы баҫмаларҙа донъя күрә. «Ауыл хикәйәләре» (2007), «Әсәйгә бүләк» (2008), «Ғүмерлек һағыш» (2009) кеүек китаптары баҫыла. «Һаҡмарбаш» исемле тарихи романы айырыуса ныҡ танылды<ref>[http://istoki-rb.ru/archive.php?article=2517 Нугуман Мусин. Да не погаснет творческий огонь. Информационно-публицистический еженедельник «Истоки», 2012, 11 апрель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160426091745/http://istoki-rb.ru/archive.php?article=2517 |date=2016-04-26 }}{{ref-ru}}{{V|02|09|2016}}</ref>. 2014 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Иҙрис Ноғмановтың әҫәрҙәре [[Аманат (журнал)|«Аманат»]], [[Һәнәк (журнал)|«Һәнәк»]], [[Шоңҡар (журнал)|«Шоңҡар»]], [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] журналдарында, [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]], [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек»]], [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] һәм район гәзиттәрендә баҫылды, автор үҙе «Аманат» журналы, «Йәшлек» гәзите редакцияларының лауреаты булды. == Китаптары == * Әсәйгә бүләк: Бала саҡ хаҡында хикәйәләр. Өфө: Китап, 2008. * Һаҡмарбаш: Роман, хикәйәләр. Өфө: Китап, 2013. * Ике ут араһында<ref name="ОКАР">[http://abzelil-kultura.ru/novosti/prezentatsiya-knigi-idrisa-nugamanova/ Презентация книги Идриса Нугаманова. ОТДЕЛ КУЛЬТУРЫ МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА АБЗЕЛИЛОВСКИЙ РАЙОН. Официальный сайт]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|02|09|2016}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Әбйәлил районының И.Мырҙаҡаев-Балапанов исемендәге премияһы лауреаты<ref name="ОКАР"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] 371vr18omangcizz9rfu5bfiktzjkke 0 71506 1301023 1246500 2026-07-14T19:06:12Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1301023 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''15 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 196-сы ([[кәбисә йыл]]ында 197-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 169 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Бөтә донъя йәштәр оҫталығы көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Турция}}: Демократия һәм халыҡ берҙәмлеге көнө. * {{Флагификация|Швеция}}: [[Шарлауыҡ]]тар көнө. * {{Флагификация|Әзербайжан}}: Һабантуй көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Хәрби экологтар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1795]]: «Марсельеза» [[Франция]]ның [[дәүләт]] [[гимн]]ы итеп рәсмиләштерелә. * [[1911]]: [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһында [[мосолмандар]] өсөн [[Төрки (тел)|төрки теле]]ндә [[Аҡмулла (журнал)|«Аҡмулла»]] исемле рәсемле [[Сатира|сатирик]] һәм юмористик [[журнал]] сыға башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1930]]: [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] «[[Башҡортостанда умартасылыҡ|Республикала умартасылыҡты]] үҫтереү тураһында» тигән ҡарар ҡабул итә. * [[1931]]: ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы [[Өфө]]лә [[УМПО|мотор заводы]] асыу тураһында ҡарар ҡабул итә. * [[1933]]: [[Башҡортостан]]да тәүге даими авиация линияһы ([[Өфө]]—[[Стәрлетамаҡ]]—[[Мәләүез]]—[[Мораҡ]]—[[Баймаҡ]]—[[Магнитогорск]]—[[Белорет]]—[[Өфө]]) асыла. * [[1941]]: Өфө витамин заводы (хәҙер «Фармстандарт-Уфавита» йәмғиәте) эш башлай. * [[1990]]: Бөтә Рәсәй дәүләт теле- һәм радио тапшырыуҙар компанияһы (ВГТРК) ойошторола. * [[2010]]: [[Башҡортостан Президенты]] [[Мортаза Рәхимов]] отставкаға китә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Билалов Фидаил Шәйхислам улы]] (1925), [[спорт]]сы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Парашют спорты]] буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1958). Шәхси зачётта [[РСФСР]] зона беренселегенең көмөш призёры һәм команда зачётында еңеүсе (1957). 1000 метр бейеклектән билдәләнгән урынға аныҡ төшөү буйынса төркөмләп төнгө һикереүҙәрҙә донъя рекордсыһы (1960). 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шишмә районы]] [[Әмин (Шишмә районы)|Әмин]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ткаченко Яков Тарасович]], (1906—15.10.1979), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының батальон командиры урынбаҫары, [[капитан]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Золотоношка]] ауылынан. * [[Ишҡолов Ғәтиәт Абдулла улы]] (1916—10.12.1944), [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|совет-фин (1939—1940) һуғышында]] ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, танкист, үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы командиры, өлкән лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Фёдоровка районы]] [[Яңы Яуыш (Фёдоровка районы)|Яңы Яуыш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы]] (1921—28.10.1943), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, гвардия уҡсылар полкы снайперы, [[өлкән сержант|гвардия өлкән сержанты]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Иҫке Балаҡ]] ауылынан. * [[Юмалин Бәҙретдин Әбделғазы улы]] (1926—19.01.1994), [[ауыл хужалығы]]хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1968—1986 йылдарҙа [[Ейәнсура районы]] «Заветы Ильича» колхозы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның унынсы саҡырылыш (1980—1985) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973, 1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Сәғит (Ейәнсура районы)|Сәғит]] ауылынан. * [[Муллаҡаева Нурия Камалетдин ҡыҙы]] (1931—4.11.2000), хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1968—1982 йылдарҙа [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]] Сибай тау-байыҡтырыу фабрикаһының флотаторҙар бригадаһы етәксеһе. Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе (1971—1975) һәм туғыҙынсы (1975—1979) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1976). * [[Нажия Аллаярова]] (1936), [[йыр]]сы. 1967—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1982), [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1977) артисы. [[РСФСР|Бөтә Рәсәй]] эстрада артистары конкурсы дипломанты ([[Мәскәү]], 1960). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017). * [[Плеханова (Никитина) Татьяна Ивановна]] (1941—2.06.2005), [[фән|ғалим]]-фармакогност. 1983 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның [[ботаника]] һәм фитотерапия нигеҙҙәре курсы менән фармакогнозия кафедраһы мөдире. [[Фармакология]] фәндәре докторы (1997), профессор (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Хабаровск крайы]]ның Амурҙағы Николаев ҡалаһынан. * [[Зыкина Рәйсә Фәрит ҡыҙы]] (1946), матбуғат һәм [[журналистика]] ветераны, яҙыусы, йәмәғәтсе. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1971—1978 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең «Салаватский нефтехимик» («За передовую технику») күп тиражлы гәзите хеҙмәткәре, 1978 йылдан мөхәррире һәм баш мөхәррире. 1994—2008 йылдарҙа «Известия Башкортостана» һәм [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан»]] гәзиттәренең үҙ хәбәрсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996). * [[Ҡасимова Миңнур Мөхәмәтйән ҡыҙы]] (1966), [[уҡытыусы]], яҙыусы һәм үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2008). * [[Хафизов Фәнил Шамил улы]] (1956) ғалим-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1980—1982 йылдарҙа һәм 1987 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2007 йылдан янғын һәм сәнәғәт хәүефһеҙлеге кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Бәләбәй районы]]ндағы [[Приют (Бәләбәй районы)|Приют]] ҡала тибындағы ҡасабаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы]] (1912—1.10.1971), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, гвардия өлкән лейтенанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1946). * [[Эйгенсон Александр Сергеевич]] (1912—4.04.1999), [[фән|ғалим]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1947 йылдан Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының баш технологы, директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы; 1954 йылдан [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]ның баш инженеры; 1956—1976 йылдарҙа (өҙөклөк менән) үҙе ойошторған Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институты директоры. Техник фәндәр кандидаты (1949). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1966), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтехимигы (1976). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1952, 1955) ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ибраһимов Шамил Шамил улы]] (1922—20.04.1993), хор дирижёры, композитор, [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1952—1960 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Радиотапшырыуҙар һәм телевидение буйынса комитет хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 1958 йылға тиклем [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]нда хормейстер, художество етәксеһе, 1968 йылға тиклем — [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1958 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1972). Сығышы менән [[Шишмә]] ҡасабаһынан. * [[Әхмәтйәнов Денис Сабир улы]] (1937—2008), [[Журналистика|журналист]], йәмәғәтсе. [[Бәләбәй]] ҡалаһының «Вперед» гәзитенең элекке бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары һәм мөхәррире, [[Белебеевские известия (гәзит)|«Белебеевские известия»]] гәзитенең элекке хаттар бүлеге мөхәррире. Бер нисә саҡырылыш ҡала Советы депутаты. «Илһам шишмәләре» төбәк-ара шиғри фестивален ойоштороусыларҙың береһе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Ҡыңғыр-Мәнәүез]] ауылынан. * [[Ғәбитова Мәҙинә Хәмзә ҡыҙы]] (1947), фельдшер, йәмәғәтсе. 1968—2002 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Йәнгел]] табип участкаһы дүртенсе бүлексәһенең фельдшер пункты мөдире. 1974—2010 йылдарҙа [[Атауҙы]] ауылының ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе, Ағинәйҙәр ҡорон ойоштороусы (2013). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Ишҡол]] ауылынан. * [[Бимәтов Фәрит Рәйес улы]] (1957), хеҙмәт ветераны. 1983—2010 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы быраулаусыһы, скважиналарҙы капиталь ремонтлау мастеры, цех начальнигы урынбаҫары һәм цех начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Түләгөн]] ауылынан. * [[Гәрәев Илдар Әҙеһәм улы]] (1967), спортсы, конькиҙа шыуыу буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1986). Күп тапҡыр Донъя кубоктарын яулаусы, [[Европа]] (1989), СССР (1987, 1991) чемпионы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Абдуллин Ғатаулла Хәлиулла улы]] (1913—1.02.1988), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] штабының {{comment|ат йөрөтөүсеһе|коновод}}. [[Рядовой]]. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. * [[Потюкаев Михаил Алексеевич]] (1913—1973), [[нефть|нефтсе]]. 1941 йылдан [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» тресы]] быраулау контораһының баш инженеры, 1942 йылдан — «Туймазынефть» тресының 1-се быраулау контораһы директоры, 1949—1950 йылдарҙа «Башзападнефтеразведка» тресы идарасыһы. [[Сталин премияһы]] лауреаты (1949), [[Ленин ордены]] кавалеры (1948). Сығышы менән [[Баҡы]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Смирнов Александр Алексеевич]] (1913—?), нефтсе. 1938 йылдан «Ишембайнефть» тресының моторист-операторы, мастер ярҙамсыһы, мастеры, нефть сығарыу участкаһы начальнигы, 1955—1969 йылдарҙа [[«Аксаковнефть»]] идаралығының нефть сығарыу мастеры, операторы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе. Ленин ордены кавалеры. [[Приют (Бәләбәй районы)|Приют]] ҡасабаһының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] Ново-Петровка ауылынан. * [[Шайморатов Шәйсолтан Байморат улы]] (1923—1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1958 йылдан [[Йәрмәкәй районы]]ның «Искра», 1960—1985 йылдарҙа «Мир» колхозы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. * [[Арыҫланов Нурамбәк Ғиниәт улы]] (1928—30.06.2012), иҡтисадсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (2002). Иҡтисад фәндәре докторы (1985), профессор (1987). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1981) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). * [[Арғынбаев Абрар Солтангәрәй улы]] (1928—13.12.2008), эшсе, һәүәҫкәр [[музыка]]нт. 1960—1983 йылдарҙа [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]] эшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996). [[СССР]]-ҙың иң яҡшы рационализаторы (1976). [[Бөтә Союз]] халыҡ ижады фестивале лауреаты (Мәскәү, 1987), Донъя халыҡтары ижады фестивалендә ҡатнашыусы (Амстердам, 1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Байыш (Баймаҡ районы)|Байыш]] ауылынан. * [[Муллағилдина Ғәлимә Ғәлиәхмәт ҡыҙы]] (1928—2.09.1992), шахта эшсеһе, күп балалы әсә. 1942 йылдан Баймаҡ районындағы Күл—Йорт—Тау ятҡылығы объекттары, 1945 йылдан [[Семеновка (Баймаҡ районы)|Семёновка]] руднигы шахтаһы, 1954—1971 йылдарҙа [[Түбә]] руда идаралығының Семёнов алтын йыуыу фабрикаһы эшсеһе. Октябрь Революцияһы (1971) һәм 3—сө дәрәжә [[«Әсәлек даны» ордены|Әсәлек даны]] (1967) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың хәҙер бөткән [[Шура (Баймаҡ районы)|Шура]] ауылынан. * [[Арғынбаева Йәмилә Мәүлетдин ҡыҙы]] (1938), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1956—1988 йылдарҙа Баймаҡ районы «Баймаҡ» совхозы һауынсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Мәмбәт]] ауылынан. * [[Ирек Кинйәбулатов]] (1938—2.06.2016), [[Шиғриәт|шағир]], [[яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]]. 1973 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2008), [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева]] (2000), Сергей Чекмарёв (2000), [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов]] (2001), [[Фәтих Кәрим]] (2006), [[Мәжит Ғафури]] (2007), [[Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев]] (2007) һәм [[Назар Нәжми]] (2014) исемендәге премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014). [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның почётлы гражданы. * [[Мостовая Ольга Леонидовна]] (1963), муниципаль хеҙмәткәр. [[Сибай]] ҡала хакимиәтенең сауҙа һәм эшҡыуарлыҡ бүлеге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Зыятдинов Әбделғәзиз Абдрахман улы]] (1904—29.10.1991), актёр. 1934—1970 йылдарҙа [[Ҡазан]]дың хәҙерге [[Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]] актёры. [[Татарстан|Татар АССР‑ы]]ның халыҡ артисы (1968). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шишмә районы]] [[Сыуалкип]] ауылынан. * [[Паньшин Анатолий Дмитриевич]] (1929), хужалыҡ эшмәкәре. 1964–1989 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]]ндағы хәҙерге «Востокэнергомонтажнефть» муниципаль предприятиеһы етәксеһе. Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәлфин Сәғитйән Ахунйән улы]] (1929), [[тарих]]сы-ғалим. 1991–2006 йылдарҙа [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның тарих, мәҙәниәт һәм педагогика бүлеге мөдире. Тарих фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003). * [[Сыркин Алик Михайлович]] (1939—17.11.2018), ғалим-химик‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре кандидаты (1968), профессор (1991). [[Чечен Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған химигы, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]ның Гомель ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:15 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1606]]: [[Рембрандт]], [[Нидерланд]] рәссамы. * [[1865]]: Альфред Хармсвор, [[Британия]] нәшерсеһе һәм йәмәғәт эшмәкәре, «Дейли мейл» [[гәзит]]ен башлап сығарыусы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1870]]: Леонид Красин, революционер, [[СССР]]-ҙың [[дәүләт]] һәм [[ВКП (б)|партия]] эшмәкәре. * [[1905]]: Александр Хвыля, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1963). * [[1910]]: Сацуо Ямамото, [[Япония]] кинорежиссёры. * [[1930]]: Жак Деррида, [[Франция]] [[Философия|философы]], [[әҙәбиәт]] белгесе. * [[1930]]: Геннадий Полока, СССР кинорежиссёры, сценарист, актёр, продюсер һәм педагог, [[Рәсәй]]ҙең халыҡ артисы (1998). * [[1940]]: Юрий Моисеев, СССР [[хоккей]]сыһы, тренер, 1968 йылғы [[Олимпия уйындары]] чемпионы. * [[1945]]: Юрий Айзеншпис, СССР һәм Рәсәй [[музыка]]нты, продюсер. * [[1950]]: Римма Ибраһимова, СССР-ҙың эстрада [[йыр]]сыһы, [[Татарстан|Татар АССР-ының]] халыҡ артисы (1984). * [[1950]]: Тони Эспозито, [[Италия]] музыканты, йырсы. * [[1985]]: Агния Кузнецова, Рәсәйҙең театр һәм кино актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:15 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1015]]: Владимир I Святославич, [[Владимир I]], 970—988 йылдарҙа Новгород кенәзе. * [[1904]]: [[Чехов Антон Павлович]], [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы, [[драма]]тург, белеме буйынса табип. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж15]] [[Категория:15 июль]] 4ieqeq4k2scdonbavxpbuz5ljrqhms2 1301026 1301023 2026-07-14T19:38:03Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1301026 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''15 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 196-сы ([[кәбисә йыл]]ында 197-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 169 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Бөтә донъя йәштәр оҫталығы көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Турция}}: Демократия һәм халыҡ берҙәмлеге көнө. * {{Флагификация|Швеция}}: [[Шарлауыҡ]]тар көнө. * {{Флагификация|Әзербайжан}}: Һабантуй көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Хәрби экологтар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1795]]: «Марсельеза» [[Франция]]ның [[дәүләт]] [[гимн]]ы итеп рәсмиләштерелә. * [[1911]]: [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһында [[мосолмандар]] өсөн [[Төрки (тел)|төрки теле]]ндә [[Аҡмулла (журнал)|«Аҡмулла»]] исемле рәсемле [[Сатира|сатирик]] һәм юмористик [[журнал]] сыға башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1930]]: [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] «[[Башҡортостанда умартасылыҡ|Республикала умартасылыҡты]] үҫтереү тураһында» тигән ҡарар ҡабул итә. * [[1931]]: ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы [[Өфө]]лә [[УМПО|мотор заводы]] асыу тураһында ҡарар ҡабул итә. * [[1933]]: [[Башҡортостан]]да тәүге даими авиация линияһы ([[Өфө]]—[[Стәрлетамаҡ]]—[[Мәләүез]]—[[Мораҡ]]—[[Баймаҡ]]—[[Магнитогорск]]—[[Белорет]]—[[Өфө]]) асыла. * [[1941]]: Өфө витамин заводы (хәҙер «Фармстандарт-Уфавита» йәмғиәте) эш башлай. * [[1990]]: Бөтә Рәсәй дәүләт теле- һәм радио тапшырыуҙар компанияһы (ВГТРК) ойошторола. * [[2010]]: [[Башҡортостан Президенты]] [[Мортаза Рәхимов]] отставкаға китә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Билалов Фидаил Шәйхислам улы]] (1925), [[спорт]]сы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Парашют спорты]] буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1958). Шәхси зачётта [[РСФСР]] зона беренселегенең көмөш призёры һәм команда зачётында еңеүсе (1957). 1000 метр бейеклектән билдәләнгән урынға аныҡ төшөү буйынса төркөмләп төнгө һикереүҙәрҙә донъя рекордсыһы (1960). 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шишмә районы]] [[Әмин (Шишмә районы)|Әмин]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ткаченко Яков Тарасович]], (1906—15.10.1979), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының батальон командиры урынбаҫары, [[капитан]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Золотоношка]] ауылынан. * [[Ишҡолов Ғәтиәт Абдулла улы]] (1916—10.12.1944), [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|совет-фин (1939—1940) һуғышында]] ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, танкист, үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы командиры, өлкән лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Фёдоровка районы]] [[Яңы Яуыш (Фёдоровка районы)|Яңы Яуыш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы]] (1921—28.10.1943), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, гвардия уҡсылар полкы снайперы, [[өлкән сержант|гвардия өлкән сержанты]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Иҫке Балаҡ]] ауылынан. * [[Юмалин Бәҙретдин Әбделғазы улы]] (1926—19.01.1994), [[ауыл хужалығы]]хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1968—1986 йылдарҙа [[Ейәнсура районы]] «Заветы Ильича» колхозы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның унынсы саҡырылыш (1980—1985) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973, 1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Сәғит (Ейәнсура районы)|Сәғит]] ауылынан. * [[Муллаҡаева Нурия Камалетдин ҡыҙы]] (1931—4.11.2000), тау сәнәғәте эшсеһе, йәмәғәтсе. 1968—1982 йылдарҙа [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]] Сибай тау-байыҡтырыу фабрикаһының флотаторҙар бригадаһы етәксеһе. Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе (1971—1975) һәм туғыҙынсы (1975—1979) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1976). Сығышы хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Сибай]] ҡалаһынан. * [[Нажия Аллаярова]] (1936), [[йыр]]сы. 1967—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы|РСФСР-ҙың атҡаҙанған]] (1982), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1977) артисы. [[РСФСР|Бөтә Рәсәй]] эстрада артистары конкурсы дипломанты ([[Мәскәү]], 1960). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017). * [[Плеханова (Никитина) Татьяна Ивановна]] (1941—2.06.2005), фармакогност-[[фән|ғалим]]. 1983 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның [[ботаника]] һәм фитотерапия нигеҙҙәре курсы менән фармакогнозия кафедраһы мөдире. [[Фармакология]] фәндәре докторы (1997), профессор (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Хабаровск крайы]]ның Амурҙағы Николаев ҡалаһынан. * [[Зыкина Рәйсә Фәрит ҡыҙы]] (1946), [[Журналистика|журналист]], яҙыусы, йәмәғәтсе. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1971—1978 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең «Салаватский нефтехимик» («За передовую технику») күп тиражлы гәзите хеҙмәткәре, 1978 йылдан мөхәррире һәм баш мөхәррире. 1994—2008 йылдарҙа «Известия Башкортостана» һәм [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан»]] гәзиттәренең үҙ хәбәрсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996). * [[Ҡасимова Миңнур Мөхәмәтйән ҡыҙы]] (1966), [[уҡытыусы]], яҙыусы һәм үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2008). * [[Хафизов Фәнил Шамил улы]] (1956), [[Химик технология|химик-технолог]]-ғалим. 1980—1982 йылдарҙа һәм 1987 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2007 йылдан янғын һәм сәнәғәт хәүефһеҙлеге кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Бәләбәй районы]]ндағы [[Приют (Бәләбәй районы)|Приют]] ҡала тибындағы ҡасабаһынан. * [[Ғиләжева Земфира Филхәт ҡыҙы]], 1961), [[Педагогика|педагог]], [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]-график. 2006 йылдан [[Нефтекама]] сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. 2015 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы, 2018 йылдан Халыҡ-ара педагог-рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2018). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Кәлсер-Буран]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы]] (1912—1.10.1971), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, гвардия өлкән лейтенанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1946). * [[Эйгенсон Александр Сергеевич]] (1912—4.04.1999), [[фән|ғалим]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1947 йылдан Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының баш технологы, директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы; 1954 йылдан [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]ның баш инженеры; 1956—1976 йылдарҙа (өҙөклөк менән) үҙе ойошторған Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институты директоры. Техник фәндәр кандидаты (1949). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1966), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтехимигы (1976). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1952, 1955) ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ибраһимов Шамил Шамил улы]] (1922—20.04.1993), хор дирижёры, композитор, [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1952—1960 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Радиотапшырыуҙар һәм телевидение буйынса комитет хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 1958 йылға тиклем [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]нда хормейстер, художество етәксеһе, 1968 йылға тиклем — [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1958 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1972). Сығышы менән [[Шишмә]] ҡасабаһынан. * [[Әхмәтйәнов Денис Сабир улы]] (1937—2008), [[Журналистика|журналист]], йәмәғәтсе. [[Бәләбәй]] ҡалаһының «Вперед» гәзитенең элекке бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары һәм мөхәррире, [[Белебеевские известия (гәзит)|«Белебеевские известия»]] гәзитенең элекке хаттар бүлеге мөхәррире. Бер нисә саҡырылыш ҡала Советы депутаты. «Илһам шишмәләре» төбәк-ара шиғри фестивален ойоштороусыларҙың береһе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Ҡыңғыр-Мәнәүез]] ауылынан. * [[Ғәбитова Мәҙинә Хәмзә ҡыҙы]] (1947), фельдшер, йәмәғәтсе. 1968—2002 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Йәнгел]] табип участкаһы дүртенсе бүлексәһенең фельдшер пункты мөдире. 1974—2010 йылдарҙа [[Атауҙы]] ауылының ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе, Ағинәйҙәр ҡорон ойоштороусы (2013). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Ишҡол]] ауылынан. * [[Бимәтов Фәрит Рәйес улы]] (1957), хеҙмәт ветераны. 1983—2010 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы быраулаусыһы, скважиналарҙы капиталь ремонтлау мастеры, цех начальнигы урынбаҫары һәм цех начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Түләгөн]] ауылынан. * [[Гәрәев Илдар Әҙеһәм улы]] (1967), спортсы, конькиҙа шыуыу буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1986). Күп тапҡыр Донъя кубоктарын яулаусы, [[Европа]] (1989), СССР (1987, 1991) чемпионы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Абдуллин Ғатаулла Хәлиулла улы]] (1913—1.02.1988), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] штабының {{comment|ат йөрөтөүсеһе|коновод}}. [[Рядовой]]. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. * [[Потюкаев Михаил Алексеевич]] (1913—1973), [[нефть|нефтсе]]. 1941 йылдан [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» тресы]] быраулау контораһының баш инженеры, 1942 йылдан — «Туймазынефть» тресының 1-се быраулау контораһы директоры, 1949—1950 йылдарҙа «Башзападнефтеразведка» тресы идарасыһы. [[Сталин премияһы]] лауреаты (1949), [[Ленин ордены]] кавалеры (1948). Сығышы менән [[Баҡы]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Смирнов Александр Алексеевич]] (1913—?), нефтсе. 1938 йылдан «Ишембайнефть» тресының моторист-операторы, мастер ярҙамсыһы, мастеры, нефть сығарыу участкаһы начальнигы, 1955—1969 йылдарҙа [[«Аксаковнефть»]] идаралығының нефть сығарыу мастеры, операторы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе. Ленин ордены кавалеры. [[Приют (Бәләбәй районы)|Приют]] ҡасабаһының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] Ново-Петровка ауылынан. * [[Шайморатов Шәйсолтан Байморат улы]] (1923—1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1958 йылдан [[Йәрмәкәй районы]]ның «Искра», 1960—1985 йылдарҙа «Мир» колхозы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. * [[Арыҫланов Нурамбәк Ғиниәт улы]] (1928—30.06.2012), иҡтисадсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (2002). Иҡтисад фәндәре докторы (1985), профессор (1987). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1981) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). * [[Арғынбаев Абрар Солтангәрәй улы]] (1928—13.12.2008), эшсе, һәүәҫкәр [[музыка]]нт. 1960—1983 йылдарҙа [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]] эшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996). [[СССР]]-ҙың иң яҡшы рационализаторы (1976). [[Бөтә Союз]] халыҡ ижады фестивале лауреаты (Мәскәү, 1987), Донъя халыҡтары ижады фестивалендә ҡатнашыусы (Амстердам, 1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Байыш (Баймаҡ районы)|Байыш]] ауылынан. * [[Муллағилдина Ғәлимә Ғәлиәхмәт ҡыҙы]] (1928—2.09.1992), шахта эшсеһе, күп балалы әсә. 1942 йылдан Баймаҡ районындағы Күл—Йорт—Тау ятҡылығы объекттары, 1945 йылдан [[Семеновка (Баймаҡ районы)|Семёновка]] руднигы шахтаһы, 1954—1971 йылдарҙа [[Түбә]] руда идаралығының Семёнов алтын йыуыу фабрикаһы эшсеһе. Октябрь Революцияһы (1971) һәм 3—сө дәрәжә [[«Әсәлек даны» ордены|Әсәлек даны]] (1967) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың хәҙер бөткән [[Шура (Баймаҡ районы)|Шура]] ауылынан. * [[Арғынбаева Йәмилә Мәүлетдин ҡыҙы]] (1938), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1956—1988 йылдарҙа Баймаҡ районы «Баймаҡ» совхозы һауынсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Мәмбәт]] ауылынан. * [[Ирек Кинйәбулатов]] (1938—2.06.2016), [[Шиғриәт|шағир]], [[яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]]. 1973 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2008), [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева]] (2000), Сергей Чекмарёв (2000), [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов]] (2001), [[Фәтих Кәрим]] (2006), [[Мәжит Ғафури]] (2007), [[Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев]] (2007) һәм [[Назар Нәжми]] (2014) исемендәге премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014). [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның почётлы гражданы. * [[Мостовая Ольга Леонидовна]] (1963), муниципаль хеҙмәткәр. [[Сибай]] ҡала хакимиәтенең сауҙа һәм эшҡыуарлыҡ бүлеге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Зыятдинов Әбделғәзиз Абдрахман улы]] (1904—29.10.1991), актёр. 1934—1970 йылдарҙа [[Ҡазан]]дың хәҙерге [[Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]] актёры. [[Татарстан|Татар АССР‑ы]]ның халыҡ артисы (1968). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шишмә районы]] [[Сыуалкип]] ауылынан. * [[Паньшин Анатолий Дмитриевич]] (1929), хужалыҡ эшмәкәре. 1964–1989 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]]ндағы хәҙерге «Востокэнергомонтажнефть» муниципаль предприятиеһы етәксеһе. Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәлфин Сәғитйән Ахунйән улы]] (1929), [[тарих]]сы-ғалим. 1991–2006 йылдарҙа [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның тарих, мәҙәниәт һәм педагогика бүлеге мөдире. Тарих фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003). * [[Сыркин Алик Михайлович]] (1939—17.11.2018), ғалим-химик‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре кандидаты (1968), профессор (1991). [[Чечен Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған химигы, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]ның Гомель ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:15 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1606]]: [[Рембрандт]], [[Нидерланд]] рәссамы. * [[1865]]: Альфред Хармсвор, [[Британия]] нәшерсеһе һәм йәмәғәт эшмәкәре, «Дейли мейл» [[гәзит]]ен башлап сығарыусы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1870]]: Леонид Красин, революционер, [[СССР]]-ҙың [[дәүләт]] һәм [[ВКП (б)|партия]] эшмәкәре. * [[1905]]: Александр Хвыля, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1963). * [[1910]]: Сацуо Ямамото, [[Япония]] кинорежиссёры. * [[1930]]: Жак Деррида, [[Франция]] [[Философия|философы]], [[әҙәбиәт]] белгесе. * [[1930]]: Геннадий Полока, СССР кинорежиссёры, сценарист, актёр, продюсер һәм педагог, [[Рәсәй]]ҙең халыҡ артисы (1998). * [[1940]]: Юрий Моисеев, СССР [[хоккей]]сыһы, тренер, 1968 йылғы [[Олимпия уйындары]] чемпионы. * [[1945]]: Юрий Айзеншпис, СССР һәм Рәсәй [[музыка]]нты, продюсер. * [[1950]]: Римма Ибраһимова, СССР-ҙың эстрада [[йыр]]сыһы, [[Татарстан|Татар АССР-ының]] халыҡ артисы (1984). * [[1950]]: Тони Эспозито, [[Италия]] музыканты, йырсы. * [[1985]]: Агния Кузнецова, Рәсәйҙең театр һәм кино актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:15 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1015]]: Владимир I Святославич, [[Владимир I]], 970—988 йылдарҙа Новгород кенәзе. * [[1904]]: [[Чехов Антон Павлович]], [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы, [[драма]]тург, белеме буйынса табип. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж15]] [[Категория:15 июль]] sur0ojhy7og8ndm9i3o3fh5nddef6t1 0 81557 1301032 1151401 2026-07-14T21:06:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301032 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Миҙиәк|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Миҙиәк |төп исеме = Медиак |ил = |герб = Coat of Arms of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png |флаг = Flag of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = | lat_deg = 55|lat_min = 17|lat_sec = 53 | lon_deg = 60|lon_min = 58|lon_sec = 14 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Силәбе өлкәһе |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Арғаяш районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Камышевка |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = уртаса континенталь |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 170 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]]<ref>Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. [Электронный ресурс] / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4).</ref> |конфессия составы = [[мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = |DST = |почта индексы = 456881 |почта индекстары = | коды = |автомобиль коды = 74, 174 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Миҙиәк''' ({{lang-ru|Медиак}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Камышевка ауыл биләмәһе]]нә керә. == Тарих == XIX—XX быуаттарҙа ауылда [[Миҙиәк мәҙрәсәһе|мәҙрәсә]] эшләгән. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 170 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 92 ир-ат һәм 78 ҡатын-ҡыҙ<ref>[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.</ref>. 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (90 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Инфраструктура == Ауылда фельдшер-акушер пункты, башланғыс мәктәп, клуб бар<ref>http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/kamyshevskoe-selskoe-poselenie#overlay-context=argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160621223631/http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/kamyshevskoe-selskoe-poselenie#overlay-context=argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie |date=2016-06-21 }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Көсөков Хәмиҙулла Шаһингәрәй улы]] (1871 — ?) — уҡытыусы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән. * [[Ҡорбанғәлиев Ғəбиҙулла Ғəбделхəким улы]] (1859—1920) — башҡорт дин әһеле, [[Миҙиәк мәҙрәсәһе]]нә нигеҙ һалыусы. * [[Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы]] (1889—1972) — башҡорт дин әһеле, башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. * [[Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтһарун Ғәбиҙулла улы]] (1892—1920) — хәрби эшмәкәр, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт армияһында 3-сө Башҡорт полкының батальон командиры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] cyhvj28iarnp86qjk49qqe10tlz2wf7 0 115669 1301048 1151462 2026-07-15T07:51:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301048 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нерсесьянц Норальд Николаевич''' ([[23 октябрь]] [[1931 йыл]] — [[22 август]] [[2014 йыл]]) — [[СССР]] архитекторы; [[Дондағы Ростов]] ҡалаһы архитекторы, ҡаланың [[2001 йыл]]ға тиклемге генераль үҫеш планы авторы, Көнбайыш һәм Төньяҡ торлаҡ массивтарын төҙөү проекттары авторҙашы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған архитекторы<ref>[https://archive.today/20141027085802/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=13711 Город начинается с проектировщика]</ref>, Рәсәй Архитекторҙар союзы ағзаһы. == Биографияһы == Норальд Николаевич Нерсесьянц 1931 йылдың 23 октябрендә [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында тыуған. [[1955 йыл]]да [[Мәскәү]] архитектура институтын тамамлай. Ростовҡа әйләнеп ҡайта, «Ростовгипрошахт» һәм «Ростовгражданпроект» проект институттарында эшләй. [[1972]]—[[1975]] һәм [[1983]]—[[1985]] йылдарҙа Норальд Нерсесьянц [[Дондағы Ростов]] ҡалаһының баш архитекторы була. [[1976 йыл]]дан [[1978 йыл]]дарға тиклем Мәскәүҙә Дәүләт граждандар Төҙөлөшөндә (Госгражданстрой) эшдәй. [[1978]]—[[1982]] йылдарҙа Кубала командировкала була, унда Гавананың генераль планын эшләүсе белгестәр коллективын етәкләй. Н. Н. Нерсесьянц етәкселегендә Аҙау, Новочеркасск, Пролетарск, Усть-Донецк ҡалаларының, Старочеркасская станицаһының генераль пландары төҙөлә, шулай уҡ Ростов өлкәһе райондарының һәм күп ҡалалары микрорайондарының реконструкциялау, планлаштырыу һәм төҙөлөш проекттары эшләнә. [[1986 йыл]]дан алып ул производстволағы эшмәкәрлеген уҡытыу эше менән бергә алып бара — Ростов дәүләт архитектура институтының ҡала төҙөлөшө кафедраһы профессоры була. 1980-се йылдар аҙағынан «Архстрой» ижади архитектура оҫтаханаһы менән етәкселек итә<ref>[http://www.vestnikstroy.ru/articles/architecture/2012/1693.html Норальд Нерсесьянц: «У нас нет опыта для здоровой конкуренции с иностранными проектировщиками»]</ref>. [[2014 йыл]]дың 22 авгусында [[Дондағы Ростов]]та вафат була. «Хыялдар һәм атҡарылған эштәр (Дондағы Ростов Генераль планына 30 йыл)» хеҙмәте авторы<ref>[http://nmkav.ru/ru/archive/1999/4/mechty-i-sversheniya-30-let-generalnomu-planu-rostova-na-donu Мечты и свершения (30 лет Генеральному плану Ростова-на-Дону)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108190726/http://nmkav.ru/ru/archive/1999/4/mechty-i-sversheniya-30-let-generalnomu-planu-rostova-na-donu |date=2017-01-08 }}</ref>. Хөкүмәт һәм ведомство бүләктәре менән бүләкләнгән, шулар иҫәбендә «Почёт Билдәһе» ордены, «Маҡтаулы хеҙмәт өсөн» миҙалы, А. В. Щусев исемендәге «Архитектурала юғары профессионализм өсөн» миҙалы (архитектура өлкәһендәге эшмәкәрлегендә күрһәткән айырыуса баһалы хеҙмәте өсөн)<ref name="np-pro">[http://np-pro.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=220&Itemid=35 Светлая память]</ref>. == Библиография == * Донская Армения. Серия «Дон многонациональный». Ростов н/Д. 2006, ISBN 5-901377-18-4. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://ru.hayazg.info/%D0%9D%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D1%81%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D1%86_%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Биография на сайте Энциклопедии фонда «Хайазг»] * [http://www.donnews.ru/Tsentr-Rostova-spasut-ot-probok-mnogoetazhnye-parkovki_102 Центр Ростова спасут от пробок многоэтажные парковки] * [http://www.xn----8sbebnbtbqnqpzjefgfdd2s.xn--p1ai/archive/articles/697.html Норальд Нерсесьянц: «Ростов пора объединять с Аксаем и Батайском»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108191945/http://www.xn----8sbebnbtbqnqpzjefgfdd2s.xn--p1ai/archive/articles/697.html |date=2017-01-08 }} [[Категория:СССР архитекторҙары]] [[Категория:Рәсәй архитекторҙары]] 0zg0x5homis5kzbie6qlmwq2r84kasw 0 116913 1301053 674981 2026-07-15T10:27:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301053 wikitext text/x-wiki {{Гражданский конфликт | заголовок = Новочеркасскиҙә атып үлтереү | часть = | изображение = | описание = | дата = 1—2 июнь, 1962 йыл | место = Новочеркасск | координаты = | причины = аҙлап һатыу хаҡтарын күтәреү, эш хаҡын түбәнәйтеү | цели = Эш хаҡын күтәреү | методы = Ҡораллы көстәр ҡулланыу | статус = Тамамланған | результат = Протест күрһәтеүселәрҙе ҡыуыу,<br /> тыныс халыҡ араһындағы ҡорбандар | сторона1 = Новочеркасск электровоздар төҙөү заводы эшселәре, <br />{{s|жители Новочеркасска}} | сторона2 = {{s|[[МВД СССР]], [[КГБ СССР]],}} [[Советская Армия]] | сторона3 = | ключевыефигуры1 = | ключевыефигуры2 = | ключевыефигуры3 = | сколько1 = 5000-гә яҡын кеше | сколько2 = {{s|сводные части милиции}} {{s|численностью до 200 человек,}} 50 военнослужащих внутренних войск, 3 БТР, танктар | сколько3 = | потери = 26 үлгәндәр,<br /> 87 яраланғандар | потери2 = | потери3 = | потери_название = | заметки = }} '''Новочеркасскиҙәге атып үлтереү''' — [[Ростов өлкәһе]]нең Новочеркасск ҡалаһында булған тарихи ваҡиғаларҙың исеме. [[1962 йыл|1962 йылдың]] 1-2 июнендә Новочеркасск электровоздар заводы эшселәренең һәм ҡала халҡының забастовкаһы арҡаһында килеп тыуған хәл. Забастовка армия һәм ДХК көстәре менән баҫтырыла. Рәсми мәғлүмәттәргә ҡарағанда, демонстрацияны ҡыуғанда 26 кеше атып үлтерелә, 87 кеше йәрәхәтләнә. Забастовка башында торған ете кешене атып үлтереүгә хөкөм итәләр һәм был яза үтәлә, ҡалғандары төрлө ваҡытҡа иркенән мәхрүм ителә. [[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалғандан]] һуң барлыҡ хөкөм ителгән кешеләр реабилитациялана (1996)<ref>{{Cite web|url=http://polit.ru/news/2016/06/05/murder/|title=Житель Ростовской области пойдет под суд за убийство полувековой давности - ПОЛИТ.РУ|publisher=polit.ru|accessdate=2016-06-07}}</ref>. Репрессияны үткәреү ағзалары — совет партия етәкселеге үлеп ҡалыу сәбәпле хөкөмгә тарттырылмай ҡала. == Сәбәптәре == 1960-сы йылдарҙа [[Совет Социалистик Республикалар Союзы| СССР]]-ҙа ҡатмарлы иҡтисади хәл килеп тыуа. Ил етәкселегенең стратегик хаталары арҡаһында халыҡты аҙыҡ менән тәьмин итеү өҙлөгә<ref name="gaidar">[http://www.e-reading.club/chapter.php/13096/62/Gaiidar_-_Gibel'_imperii.html Е.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200107131203/http://www.e-reading.club/chapter.php/13096/62/Gaiidar_-_Gibel%27_imperii.html |date=2020-01-07 }}</ref><ref name="ШколаЖизни">{{cite web|url=http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-11113/|title=Что случилось в Новочеркасске? Генерал, который не стрелял|author=Старохамская К.|date=8.12.2007|publisher=Ежедневный познавательный журнал «ШколаЖизни.ру»|accessdate=2013-06-02}}</ref>. [[1962 йыл|1962 йылдың]] яҙында һәм көҙөндә икмәк етешмәү сәбәпле [[СССР]] Министрҙар Советы рәйесе Н. С. Хрущев беренсе мәртәбә сит илдән иген һатып алырға ҡарар итә<ref name="Пихоя">{{статья|автор=Пихоя Р.|заглавие=Почему Хрущёв потерял власть|ссылка=http://www.situation.ru/app/j_art_612.htm|издание=Восток|тип=альманах|год=окт. 2004|номер=10 (22)}}</ref><ref group="Прим.">Импорт продовольствия и сырья для пищевой промышленности продолжался вплоть до распада СССР. Среди прочего, закупалось: кормовая пшеница в Канаде и США, масло и баранина в Новой Зеландии, говядина и китовое мясо в Австралии и др. Для оплаты закупок использовалась валюта, вырученная от экспорта нефти месторождений Сибири, освоенных в начале 60-х гг, в том числе крупнейшего — [//ru.wikipedia.org/wiki/Самотлор Самотлорского] ([http://www.e-reading.club/chapter.php/13096/62/Gaiidar_-_Gibel'_imperii.html Е.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200107131203/http://www.e-reading.club/chapter.php/13096/62/Gaiidar_-_Gibel%27_imperii.html |date=2020-01-07 }}</ref>. [[1962 йыл|1962 йылдың]] май аҙағында (30-ы йәки 31-е көнө) ҡарар ҡабул ителә. Уның буйынса ваҡлап һатыу хаҡтары [[ит]] һәм [[колбаса|ит ризыҡтары]] уртаса 30 % — ҡа, [[Аҡ май|май]] — 25 %-ҡа күтәрелә. Гәзиттәрҙә был хәл тураһында «хеҙмәт кешеләренең үтенесе буйынса эшләнде» тип яҙалар<ref>{{Китап|автор=Борисёнок Ю.|часть=Расстрел рабочих в Новочеркасске|заглавие=Энциклопедия для детей. История России и её ближайших соседей. Ч. 3. XX век|ответственный=Гл. ред. М. Д. Аксёнова|издание=3-е изд., перераб. и испр|место={{М.}}|издательство=Аванта+|год=1999|том=5|страниц=704|isbn=5-8483-0025-9}}</ref>. Шуның менән бер үк ваҡытта электровоздар заводы дирекцияһы эш нормаларын өстән бергә ҙурайта (был эшселәрҙең эш хаҡы түбәнәйеүгә килтерә һәм кешеләрҙең һатып алыу һәләтен байтаҡҡа түбәнәйтә) [[1962 йыл|1962 йылдың]] яҙында эшселәр заводтың кузов йыйыу цехында өс көнгә эште туҡтатып тора, ә уратыу-изоляция цехында хәүефһеҙлек техникаһының түбән дәрәжәлә булыуы арҡаһында 200 эшсе ағыулана<ref name="ReferenceA">{{Мәҡәлә|автор=Андриянов В.|заглавие=Пирожки с пулями|ссылка=http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1732694|издание=Трибуна|тип=газета|год=20.7.2007|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GDOn3npc|archivedate=2013-04-28}}</ref>. == 1 июнь == === Заводта === 10:00. 200- гә яҡын ҡорос ҡойоу цехы эшселәре эш туҡтата һәм эш хаҡтарын күтәреүҙе талап итә. Сәғәт 11-ҙә улар завод идаралығына йүнәлә. Юлда уларға башҡа цехтарҙың эшселәре лә ҡушыла һәм һөҙөмтәлә завод идараһы янында яҡынса 1000 кеше йыйыла. Тиҙҙән забастовкаға бөтә завод эшселәре ҡушыла. Завод гудогы тауышына ҡаланың башҡа предприятиелары эшселәре һәм яҡын тирәнең халҡы йыйыла. Көндөҙ забастовкала ҡатнашыусыларҙың һаны 5000 кешегә барып етә. Улар [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] көньяғын РСФСР үҙәге менән тоташтырыусы тимер юлды ҡаплай һәм [[Дондағы Ростов|Ростов-на-Дону]] — [[Һарытау|Саратов]] пассажир поезын туҡтата. Туҡтатылған локомотивҡа кемдер: «Хрущёва на мясо!» тип яҙып ҡуйған була. Кискә табан коммунистар һәм ҡайһы бер эшселәр забастовкала ҡатнашыусыларҙы поезды үткәреп ебәрергә, тип өгөтләй, тик машинист халыҡ ҡаплаған юлдан барырға ҡурҡа һәм артта ҡалған станцияға кире китә. == Комментарийҙар == {{примечания|group="Прим."}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} [[Категория:Новочеркасск]] hyqud02w4xjvqnt63sewjrfz2etib10 0 116942 1301033 1287574 2026-07-14T21:17:52Z Андрей Романенко 14956 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Fed1.JPG]] → [[File:Glikeriya Fedotova's grave.jpg]] mute name 1301033 wikitext text/x-wiki {{Театральный деятель | Имя = Гликерия Федотова | Изображение = Glikeria Fedotova.jpg | Ширина = 200px | Описание изображения = В пьесе «Новое дело»<br>[[Немирович-Данченко Владимир Иванович|Вл. И. Немировича-Данченко]] | Имя при рождении = Гликерия Николаевна Позднякова | Дата рождения = 22.05.1846 | Место рождения = [[Рәсәй империяһы]], {{ТУ|Орёл|Орёлда}} ҡалаһы | Дата смерти = 27.2.1925 | Место смерти = [[СССР]], [[РСФСР]], {{ВБУ|Мәскәү}} ҡалаһы | Профессия = {{артист|Рәсәй|XIX быуат}} | Гражданство = {{Российская империя}} <br>{{USSR}} | Годы активности = | Театр = | Награды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} [[Файл:Geroy Truda Znak.jpg|30px|left]] '''[[Герой Труда]]''' {{!}}} * [[Заслуженный артист Императорских театров]] | imdb_id = }} '''Федотова Гликерия Николаевна Федотова''' ([[22 май]] [[1846 йыл]] — [[27 февраль]] [[1925 йыл]]) — рус артисы, Император театрҙарының атҡаҙанған артисы, Республиканың халыҡ артисы ([[1924 йыл|1924]])<ref>[http://maly.ru/people.php?name=FedotovaG Федотова Гликерия Николаевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421135402/http://maly.ru/people.php?name=FedotovaG |date=2015-04-21 }}, maly.ru</ref>. Хеҙмәт Геройы (1924). == Биографияһы == [[Файл:Glikeria_Nikolayevna_Fedotova_1868_Huttary.jpg|слева|мини|Г. Федотова, 1868 йыл]] Гликерия Николаевна Федотова (ҡыҙ фамилияһы Позднякова) 1846 йылдың 22 майында Орел ҡалаһында тыуа. Иртә етем ҡала, олатаһы һәм уны ҡыҙлыҡҡа алған алыҫ туғаны Позднякова тәрбиәһендә үҫә [[1856 йыл]]да Мәскәү император театр училищеһына уҡырға инә һәм уны [[1862 йыл]]да тамамлай. Унда өс йыл балетҡа уҡый, ә аҙаҡ И. В. Самариндың драма класына күсә. Беренсе ҙур булмаған ролдәрен артист Бәләкәй театрҙа [[1858 йыл]]да, театр мәктәбе уҡыусыһы булған сағында уҡ башҡара. 1862 йылда И. В. Самарин уға П. Д. Боборыкиндың «Бала» драмаһында Верочка ролен йөкмәтә, ул уны үҙенең бенефисы өсөн һайлаған була. [[1862 йыл]]дың 10 майында, 16 йәше тулған көндә, Позднякова Бәләкәй театр труппаһына ҡабул ителә. [[1863 йыл]]дың апрель айында 22 йәшлек Бәләкәй театр актёры А. Ф. Федотовҡа кейәүгә сыға һәм уның фамилияһы аҫтында сығыш яһай башлай. Бер йылдан һуң улы Александр, киләсәктә Бәләкәй театр актёры һәм режиссёры тыуа. [[Файл:Portrait_of_the_Actress_Glikeria_Fedotova.jpg|справа|мини|Валентин Серов эшләгән портретта]] 1860 -сы йылдар аҙағында Гликерия Федотова театрҙың төп ролдәрҙе башҡарыусы артисы булып китә, амплуаһы — йәш героинялар. Төп иғтибарҙы сәхнәлә уйнау техникаһына йүнәлтә. Ул трагик, комик, мелодрама һәм романтик ролдәрҙе бер үк кимәлдә башҡара ала. Ул Островский театрының иң яҡшы артистарының береһе һанала, уның пьесаларында 29 роль башҡара, шуларҙың ҡайһы берҙәрен (Снегурочка, Василиса Мелентьева һ. б.) шул уҡ исемле пьесаларҙа драматург үҙе уға тип тәғәйенләй. Уның пьесаларында беренсе ролде — Федотовтың «Гроза» пьесаһында Катеринаны [[1863 йыл]]да уҡ башҡара һәм уны 35 йыл дауамында уйнай. 1880-се йылдарҙа артист әбейҙәр, әсәйҙәр, оло йәштәге ҡатындар ролен уйнауға күсә, был ролдәргә ярашлы актёр техникаһын үҙләштереү өсөн ике йыллыҡ ял ала. Шул уҡ ваҡытта К. С. Станиславский саҡырыуы буйынса «Әҙәбиәт һәм сәнғәт ойошмаһында» актёрлыҡ оҫталығын уҡыта башлай. [[1905 йыл]]да аяҡтарының ҡаты ауырыуы арҡаһында Федотоваға сәхнәне ҡалдырырға тура килә. Ләкин үлеменә тиклем артист труппаның почетлы ағзаһы булып иҫәпләнә. Һуңғы тапҡыр Федотова сәхнәгә [[1912 йыл]]да, Бәләкәй театрҙа үҙенең сәхнә эшмәкәрлегенең 50 йыллыҡ юбилейын билдәләгәндә күтәрелә, ул Островскийҙың «Дмитрий Самозванец һәм Василий Шуйский» пьесаһында батшабикә Марфа ролен башҡара. В. И. Немирович-Данченко биргән баһа буйынса, Гликерия Федотова, үҙенең ролен башҡарғанда, тотош спектакль барышын да күҙәтеп бара, пьесаның ансамбль булып яңғырауына өлгәшә, партнерҙарына ярҙам итә һәм, дөрөҫөн әйткәндә, икенсе режиссёр була. Уҡыусылары араһында — Александра Александровна Яблочкина. Гликерия Федотова [[Мәскәү]]ҙә [[1925 йыл]]дың 27 февралендә вафат була. Ваганьков зыяратында, Кесе театр артистары — Музиль Н. И., Рыжов И. А., Царев М. И. ҡәберҙәре менән йәнәш ерләнә. == Ижады == === Театрҙа башҡарған ролдәре === [[Файл:Stamp_of_USSR_1905.jpg|мини|Федотова, Г. Н. СССР почта маркаһында, [[1956 йыл]]]] * 1862 — «Ребёнок», П. Д. Боборыкин — ''Верочка'' * 1863 — «Гроза», А. Н. Островский — ''Катерина'' * 1864 — «Горе от ума», А. С. Грибоедов — ''Софья'' * 1865 — «Русалка», А. С. Пушкин — ''Наташа'' * 1865 — «Много шума из ничего», У. Шекспир — ''Беатриче'' * 1868 — «Василиса Мелентьева» ,А. Н. Островский — ''Василиса Мелентьева'' * 1869 — «Горячее сердце», А. Н. Островский — ''Параша'' * 1870 — «Бешеные деньги», А. Н. Островский — ''Лидия Чебоксарова'' * 1871 — «Каширская старина», Д. В. Аверкиев — ''Марьица'' * 1871 — «Укрощение строптивой», У. Шекспир — ''Катарина'' * 1875 — «В осадном положении», В. А. Крылов — ''Лиза'' * 1877 — «Каменный гость», А. С. Пушкин — ''Дона Анна'' * 1881 — «Месяц в деревне», И. С. Тургенев — ''Наталья Петровна'' * 1882 — «Дело», А. С. Сухово-Кобылин — ''Лидочка'' [[Файл:Glikeriya Fedotova's grave.jpg|мини|Фото Ваганьков зыяратында Федотова Г. Н. ҡәбере өҫтөнә ҡуйылған ҡәбер ташы]] * 1883 — «Медея» , В. П. Буренин һәм А . С. Суворин — ''Медея'' * 1884 — «Без вины виноватые», А . Н. Островский — ''Кручинина'' * 1886 — «Мария Стюарт» , Ф. Шиллер — ''Елизавета'' * 1887 — «Антоний һәм Клеопатра» , У. Шекспир — ''Клеопатра'' * 1890 — «Макбет» , У. Шекспир — ''Леди Макбет'' * 1890 — «Виндзорские проказницы», У. Шекспир — ''Миссис Форд'' * 1891 — «Цимбелин» , У. Шекспир — ''Королева'' * 1891 — «Плоды просвещения», [[Толстой Лев Николаевич|Л]] [[Толстой Лев Николаевич|. Н.]] [[Толстой Лев Николаевич|Толстой]] — ''Звездинцева'' * 1892 — «Кориолан», У. Шекспир — ''Волумния'' * 1894 — «Волки и овцы», А . Н. Островский — Мурзавецкая * 1900 — «Дело» , А . В. Сухово-Кобылкин — ''Атуева'' * 1912 — «Дмитрий Самозванец һәм Василий Шуйский» , А . Н. Островский — ''батшабикә Марфа'' == Хәтер == * 1956 йылда Орел ҡалаһында бер урам Федотова хөрмәтенә атала. * 1960 йылда Мәскәүҙә, Гликерия Николаевна йәшәгән бер урам, артист хөрмәтенә Федотова урамы тип исемләнә. 1993 йылда урамға элекке Малый Николаевский переулок исемен кире ҡайтаралар. == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Гоян Г.|заглавие=Гликерия Федотова|место=М. — Л.|год=1940}} * {{Китап|автор=Емельянов В. Г.|заглавие=Улицы города Орла. История названий|место=Тула|издательство=Приок. кн. изд-во|год=1986|страницы=75|страниц=128|тираж=5000}} * {{Китап|автор=Зограф Н.|заглавие=Малый театр второй половины XIX века|место=М.|год=1960}} * {{Китап|автор=[[Немирович-Данченко, Владимир Иванович|Немирович-Данченко В. И.]]|часть=Речь на 50-летнем юбилее Г. Н. Федотовой, 8 января 1912 г.; О Г. Н. Федотовой. Из воспоминаний (1939)|заглавие=Рождение театра|место=М.|год=1989}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/teatr_i_kino/FEDOTOVA_GLIKERIYA_NIKOLAEVNA.html Гликерия Федотова " энциклопедия «Кругосвет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160803071127/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/teatr_i_kino/FEDOTOVA_GLIKERIYA_NIKOLAEVNA.html |date=2016-08-03 }} * Гликерия Николаевна Федотова // Ҙур совет энциклопедияһы : <span class="nowrap">[30 т.]</span> / г. ред. <span class="nowrap"> А. М. Прохоров</span>. — 3-е изд. — <abbr title="Москва">М.</abbr> : Совет энциклопедияһы, 1969—1978. * {{ВТ-ЭСБЕ|Федотова, Гликерия Николаевна}}(рус.) [[Категория:XIX быуат актрисалары]] [[Категория:Рәсәй актрисалары]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:22 майҙа тыуғандар]] [[Категория:1846 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1925 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] pz1owl20kuibkgsfcioeco9afyg0txv 0 120890 1301041 1227521 2026-07-15T03:17:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301041 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Мәхмүтов Наил Мәзит улы |оригинал имени = |изображение = Махмутов Наиль Мазитович.jpg |ширина = |описание изображения = |имя при рождении = |род деятельности = крайҙы өйрәнеүсе, яҡташтар тураһында китаптап сығарыусы |дата рождения = 3.12.1963 |место рождения =[[Башҡорт АССР-ы]] {{МР|Стәрлебаш районы|Стәрлебаш районында}} [[Стәрлебаш]] ауылы |гражданство = {{СССР}}→{{Россия}} |подданство = |место смерти = |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = |сайт = |викисклад = Махмутов Наиль Мазитович }} '''Мәхмүтов Наил Мәзит улы''' ([[3 декабрь]] [[1963 йыл]]) — ғалим-иҡтисадсы, йәмәғәт эшмәкәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, бағыусы. Башҡортостанда тыуған яҡташтар тураһында китаптар серияһын нәшер итеүсе; Рәсәй химия сәнәғәте профсоюзы республика комитетының иҡтисад эштәре буйынса комиссия ағзаһы; Берҙәм Рәсәй партияһының «Завод» бүлексәһе секретары<ref name="ЕР 17.03.2016">[http://bashkortostan.er.ru/news/2016/3/17/ufimec-nail-mahmutov-vypustil-svoyu-11-knigu/ Уфимец Наиль Махмутов выпустил свою 11 книгу] Официальный сайт партии Единая Россия. 17.03.2016</ref>; иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). Башҡортостан Республикаһы профсоюздар Федерацияһының рәйес урынбаҫары. == Биографияһы == Наил Мәзит улы Мәхмүтов 1963 йылдың 3 декабрендә [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылында тыуған. 1989 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның юридик факультетын, 2000 йылда ситтән тороп Бөтә Рәсәй финанс-иҡтисади институтын тамамлай. 2007 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2013 йылда [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]н тамамлап, «инженер-механик» квалификацияһын ала, Өфө ҡалаһының нефть эшкәртеү заводтарының береһендә эшләй. Буш ваҡытында яҡташтар тураһында китаптар һәм йыйынтыҡтар сығарыу менән мауыға. Күптән түгел булған ваҡиғалар тураһында әҙ-әҙләп факттар йыйып, китап уҡыусы ҡарарына сығара<ref>Анвар Терегулов. И Шевчуку понравится? [//ru.wikipedia.org/wiki/Молодёжная_газета_(Башкирия) Молодежная газета]. 26.02.2016</ref>. Бынан тыш Мәхмүтов — билдәле меценат, Стәрлебаш ауылы үҫмерҙәренә бүләк иткән спорт майҙансығы<ref>Р.Кинзябаев. Наиль Махмутов подарил детям райцентра спортплощадку. Просто такой характер. [//ru.wikipedia.org/wiki/Молодёжная_газета_(Башкирия) Молодёжная газета]. 2.02.2015.</ref> һәм башҡалар быға асыҡ миҫал. == Хеҙмәттәре == 2005 йылда «Яратҡан мәктәп — беҙ һинең балаларың» йыйынтығын сығара. Был китапта мәктәптә эшләгән уҡытыусыларҙың биографиялары, фотографиялар, мәктәпте тамамлаусыларҙың мәктәр тураһында иҫтәлектәре баҫыла.{{Фотоколонка|Петь только то, что жизнью накипело 01.jpg|Петь только то, что жизнью накипело 03.jpg|Петь только то, что жизнью накипело 02.jpg|align=left|текст=Презентация книги «Петь только то, что жизнью накипело». Уфа. 16.02.2016}} Наил Мәзит улы «Башҡортостанда интерхәрәкәт» исемле икенсе китабында XX быуаттың 80-се йылдарындағы студент отрядтары тураһында яҙа. Китапта студенттарҙың төҙөлөш отрядтарында ҡатнашыусылар, хәҙер төрлө тармаҡтарҙағы етәкселәр, менән әңгәмә бирелә. Улар араһында Нефтехимия эшкәртеү проблемалары институты директоры Элшад Теләшев, [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] ректоры [[Әсәҙуллин Рәил Мирвай улы|Раил Әсәҙуллин]], [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] ректоры Валентин Павлов, Башҡортостанда бала хоҡуҡтары буйынса тулы хоҡуҡлы вәкил Милана Скоробогатова, матбуғат һәм киң мәғлүмәт сараларының төбәк етәксеһе урынбаҫары Марат Ғәзизов. Китап һөйөүселәр араһында китап тиҙ арала абруй яулай<ref>[http://www.gorod-ufa.com/ufa/community/32034-ufimec-nail-mahmutov-vypustil-tretyu-knigu-ob-istorii-dvizheniya-sso-v-bashkortostane.html Любовь Колоколова.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170615000515/http://www.gorod-ufa.com/ufa/community/32034-ufimec-nail-mahmutov-vypustil-tretyu-knigu-ob-istorii-dvizheniya-sso-v-bashkortostane.html |date=2017-06-15 }}</ref>. 2012 йылда автор, үҙе элекке студент төҙөлөш отрядтарында ҡатнашыусы, «Студент отрядтары артабан атлай»<ref>[http://vechufa.ru/culture/1071-a-stroyotryady-shagayut-dalshe.html На книжную полку: «А стройотряды… шагают дальше»] Вечерняя Уфа. 11.01.2013</ref> исемле киләһе китабын сығара. Йыйынтыҡ тағы ла 100 элекке төҙөлөш отрядтарында ҡатнашыусыларҙың иҫтәлектәре менән таныштыра. Был баҫмала Башҡортостан төҙөлөш отрядтары тураһында тулы һәм ентекле яҙыла. Сағыу фотографиялар менән биҙәлгән китап төҙөлөш отрядтары менән яҡындан танышырға мөмкинлек бирә<ref>{{Башинформ}}[http://bashinform.ru/news/503501/ Башинформ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331231814/http://www.bashinform.ru/news/503501/ |date=2019-03-31 }}</ref>. 2015 йылда «Өфө рок-н-роле легендаһы эҙҙәре буйлап. Юрий Шевчук һәм ДДТ» китабы сыға. Был китап 60 — 80 йылдарҙы Өфөлә ярым йәшерен рәүештә ижад итеүсе рок төркөмдәре тураһында. Билдәле совет рок музыканты [[Шевчук Юрий Юлианович|Юрий Шевчук]] — уларҙың иң билдәле вәкиле<ref>{{Cite web|title=Башкирия: О том, где творил Шевчук и кто строил нефтяные заводы|url=http://u7a.ru/articles/society/9164/|author=Алексей Шушпанов|publisher=Башкирское региональное приложение к газете «Аргументы и факты» 18.03.2015}}</ref>. Йыйынтыҡҡа ул йылдарҙа Шевчук менән бергә ижад иткән Өфө музыканттарының хәтирәләре ингән<ref>[http://vechufa.ru/exclusive/8388-pet-tolko-to-chto-zhiznyu-nakipelo.html «Петь только то, что жизнью накипело…»] Вечерняя Уфа. 25.05.2016</ref><ref>[http://ufa.mk.ru/articles/2015/03/03/v-ufe-poyavilas-v-prodazhe-kniga-o-yurie-shevchuke-i-drugikh-legendakh-ufimskogo-roka.html В Уфе появилась в продаже книга о Юрие Шевчуке и других легендах уфимского рока] Московский комсомолец. 3.03.2015</ref>. Китапҡа уҙған быуат­тың икенсе яртыһында бар­лыҡҡа килгән рок йүнәлеше хаҡында бик бай мәғлүмәт тупланған. Был Наил Мәжит улы туплап сы­ғарған тәүге йыйынтыҡ түгел, әммә үҙенсәлеге шунда: унда халыҡ араһында попу­лярлыҡ яулап өлгөргән рок төркөмөнөң бай тарихы ғына яҙылмаған, ә тотош донъяның [[Рок|рок музыка]] йүнәлеше сағылдырылған<ref>{{БГ}}[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/17497-fni-shevchuk-tanyshtyryp-torou-krkme.html Лариса Абдуллина. Фәниә Шевчук! Таныштырып тороу кәрәкме?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170519024257/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/17497-fni-shevchuk-tanyshtyryp-torou-krkme.html |date=2017-05-19 }} 7.04.2015</ref>. 2016 йылдың 16 марттында Йәштәр һарайында «Аҡ ҡоҙғон» республика автор йыры клубы ағзаларына «Күңел ҡылдары» исемле беренсе республика премияһын тапшырыу тантанаһы уҙа. Бүләкләү барышында Наил Мәхмүтовтың Башҡортостанда автор йыры традициялары тураһында «Петь только то, что жизнью накипело» китабының исем туйы була<ref name="КП 17.03.2016">[http://www.ufa.kp.ru/online/news/2336982/ В Уфе Юрию Шевчуку вручат награду «За вклад в развитие авторской песни». Это произойдет 19 марта в рамках презентации книги Наиля Махмутова «Петь только то, что жизнью накипело»] КП Уфа 17.03.2016</ref>. «Петь только то, что жизнью накипело» китабының төҙөүсеһе лә, илһам биреүсеһе лә Наил Мәхмүтов, — тип билдәләне нефтехимия институты директоры һәм автор йыры клубы етәксеһе Эльшад Теляшев, — быларҙың барыһына ла Наил көс, ваҡыт һәм аҡса таба». Кисә аҙағында ҡунаҡтар һәм тамашысыларға Наил Мәхмүтовтың китабы тапшырыла. Наил Мәхмүтов китаптары Юрий Шевчуктың һәм ҡала мэры [[Ялалов Ирек Ишмөхәмәт улы|Ирек Ялалов]]тың китапханаларында бар. Уның китаптарының ҙур өлөшө «Башҡортостан комсомолы» энциклопедияһына ингән. Барлыҡ китаптарҙа ла күптән түгел үткән ваҡиғаларға объектив һәм яҡшы баһа бирелә. Наил Мәзит улы 11 китап сығара һәм был өлгәшкәнгә туҡталып ҡалырға йыйынмай, уның пландарында Башҡортостан рәссамдары тураһында китап нәшер итеү. == Китаптары һәм улар хаҡында == * Башкирский комсомол: энциклопедия / гл. ред. У. Г. Саитов. -Уфа: Башк. энцикл. 2016. −608 с. ил. {{ISBN|978-5-88185-291-7}}{{ref-ru}} * [http://u7a.ru/articles/culture/11606 Алексей Шушпанов. Повесть о песне.] № 11 2016{{ref-ru}} * [http://uralbards.ru/content/pet-tolko-to-chto-zhiznyu-nakipelo О презентации книги Наиля Махмутова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005222143/http://www.uralbards.ru/content/pet-tolko-to-chto-zhiznyu-nakipelo |date=2018-10-05 }} Портал бардов Урала.{{ref-ru}} * [http://www.vsesmi.ru/news/769904/ «Интердвижение в Башкортостане» — книга, ставшая событием] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710165312/http://www.vsesmi.ru/news/769904/ |date=2017-07-10 }} Вести.ру{{ref-ru}} * [http://bashkortostan.er.ru/news/2016/3/21/v-ufe-proshla-prezentaciya-knigi-pet-tolko-chto-zhiznyu-nakipelo/ «В Уфе прошла презентация книги „Петь только то, что жизнью накипело…“] Официальный сайт партии Единая Россия. 21.03.2016{{ref-ru}} * „Красной гвоздики“ бойцы. Уфа. Общественно-политический журнал. № 5-6 2011.{{ref-ru}} * 50 лет: возвращение в юность. Бизнес парнёр. Журнал для бизнесменов и тех, кто хочет открыть свое дело.№ 11 2009.{{ref-ru}} * [http://artrb.ru/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0-%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80/ „Информационный вечер“]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} с Наилем Махмутовым на телеканале „Вся Уфа“ 30.05.2017.{{ref-ru}} * [http://u7a.ru/articles/culture/14481 Башкирия: Народные художники, кто они?] 7.06.2017.{{ref-ru}} * [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/26910-bashortostan-rssamdaryny-izhadyn-baala.html Оцени работу художников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912215507/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/26910-bashortostan-rssamdaryny-izhadyn-baala.html |date=2017-09-12 }} Республиканская общественно-политическая газета „Башкортостан“ 30.06.2017 == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * СССР Ҡораллы Көстәренә 70 йыл»" Юбилей миҙалы (1988); * Әүҙем эше өсөн «Росхимпрофсоюз „Почёт билдәһе“» (2003); * «Рәсәй профсоюздарына 100 йыл» Рәсәй бойондороҡһоҙ профсоюздар федерацияһы юбилей миҙалы (2004); * Йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашҡаны өсөн Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районының Почёт грамотаһы (2004); * Йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашҡаны өсөн Өфө ҡалаһының Почёт грамотаһы (2005); * Башҡортостан Республикаһы профсоюздар федерацияһының Почёт грамотаһы (2009); * Башҡортостан химия комплексын үҫтереүгә лайыҡлы өлөш индергән өсөн Башҡортостан Химиктар союзының Почёт грамотаһы; * Студент төҙөлөш отрядтарының алтын билдәһе; * Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш район мәғариф бүлегенең рәхмәт хаты (2015); * Дөйөм Рәсәй «Рәсәй студент отрядтары» ойошмаһының рәхмәт хаты (2016); * Башҡортостан Республикаһы Иҡтисади үҫеш министрлығының Почёт грамотаһы (2015). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} {{Двуязычность|ru=Проект:Двуязычность/ Махмутов Наиль Мазитович}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:3 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:1963 йылда тыуғандар]] [[Категория:Стәрлебаш районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан меценаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] da5xxkfzkfgm0utnbazbzo819n0sma0 0 133703 1301034 1055315 2026-07-14T21:21:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301034 wikitext text/x-wiki '''Миһранов Рәйес Һаҙый улы''' ([[1 июнь]] [[1926 йыл]] — [[1970 йыл]]) — комсомол, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1954—1960 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары; 1960 йылдан [[КПСС]]-тың [[Өфө]] ҡала һәм [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] комитеттары секретары; 1963—1967 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] Рәйесе урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4–6-сы сығаралыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. ВЛКСМ-дың XXIII съезы делегаты (1958). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1957) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1959, 1966) ордены кавалеры. == Биографияһы == Рәйес Һаҙый улы Миһранов 1926 йылдың 1 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Мәсәғүт кантоны]]ның<ref>Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Салауат районы}}</ref> [[Илтәй]] ауылында тыуған. Мәктәптә уҡығанда уҡ ул әүҙемлеге, талапсанлығы, ныҡышмаллығы менән айырылып тора<ref name="башинформ.рф">[http://www.bashinform.ru/news/859369-on-byl-plamennym-komsomoltsem-k-90-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-raisa-migranova/ Он был пламенным комсомольцем (К 90-летию со дня рождения Раиса Мигранова)]</ref>. 1947 йылдан — Коммунистар партияһы ағзаһы. 1943 йылда Илтәй ауыл Советы башҡарма комитетының секретары вазифаһын биләй. 1943—1946 йылдарҙа [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Совет Армияһы]] сафында хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1946 йылда БАССР-ҙың Салауат районы советының сауҙа бүлеге инструкторы. 1946—1948 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Салауат райком комитетының кадрҙар һәм ойойштороу-инструктор эштәре бүлегенең мөдире. 1948—1950 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетында башта ошо уҡ вазифа бурыстарын башҡара, артабан статистика секторы мөдире, комсомол органдары бүлеген мөдиренең урынбаҫары булып эшләй. 1950—1952 йылдарҙа ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Үҙәк комсомол мәктәбендә белемен камиллаштыра. 1952—1954 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының кадрҙар буйынса секретары. 1954 йылдың февраль айынан 1960 йылының ғинуарына тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары була. Был вазифаға ул [[Зәкәриә Аҡназаров]]тан һуң килә һәм был эштә алты йыл тирәһе эшләй. Рәйес Миһрaновтың ғүмерендә әлеге осор иң эшлекле һәм һөҙөмтәле була. Республикала сиҙәм ерҙәре үҙләштерелә, яңы нефтехимия һәм нефть эшкәртеүсе заводтар асыла, юғары темптар менән торлаҡ һәм башҡа мөһим объекттар төҙөлә. Химия сәнәғәтендә ул йылдарҙа Башҡортостан СССР-ҙа беренселәрҙән була<ref name="башинформ.рф" />. 1958 йылда [[Мәскәү]]ҙә ВЛКСМ-дың 13-сө съезы үтә, Башҡортостан комсомолы делегаттарының 18 кешенән торған делегацияһын Рәйес Миһранов етәкләй<ref name="башинформ.рф" />. Рәйес Һаҙый улы бик йыш эшселәр коллективтары менән осраша<ref>[http://bibliografu.ru/archives/3565 Мелеузовские комсомольцы. Они были первыми] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180409230306/http://bibliografu.ru/archives/3565 |date=2018-04-09 }}</ref>, республика матбуғатында мәҡәләләр менән сығыш яһай. 1959 йылда «Молодая гвардия» үҙәк нәшриәтендә уның «В поход за культуру» брошюраһы<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01006347277 Мигранов, Раис Хадыевич — В поход за культуру [Текст] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513134524/https://search.rsl.ru/ru/record/01006347277 |date=2021-05-13 }}</ref> донъя күрә, брошюрала Башҡортостан комсомол ойошмаларының мәҙәни-ағартыу эштәрендә ҡатнашыуы тураһында бәйән ителә. 1960 йылда КПСС-тың Өфө ҡала комитетына күсерелә. 1960—1962 йылдарҙа КПСС-тың Баймаҡ өлкә комитетының беренсе секретары. 1962—1963 йылдарҙа Баймаҡ колхоз-совхоз идаралығының партия комитеты секретары. 1963 йылда ҡабаттан Өфөгә ҡайта һәм 1967 йылға тиклем БАССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары булып эшләй. Артабан хужалыҡ эштәрендә хеҙмәт итә. БАССР-ҙың Юғары Советының 4-6 саҡырылышы депутаты булып һайлана. Миһранов Рәйес Һаҙый улы 1970 йылда, 44 йәшендә, вафат була. [[Өфө]]лә ерләнгән. == Бүләктәре == * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]. * [[«Почёт Билдәһе» ордены]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_sekrbashobkomavlksm.pdf ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208212038/http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_sekrbashobkomavlksm.pdf |date=2017-12-08 }}{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/news/859369-on-byl-plamennym-komsomoltsem-k-90-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-raisa-migranova/ Он был пламенным комсомольцем (К 90-летию со дня рождения Раиса Мигранова)]{{ref-ru}} [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1 июндә тыуғандар]] [[Категория:1926 йылда тыуғандар]] [[Категория:1970 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]] [[Категория:ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары:Салауат районы]] [[Категория:Шәхестәр:Салауат районы]] albdobio5v4vvmdrmgmei7ubza5bh8o 0 134353 1301027 797423 2026-07-14T19:58:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301027 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Минус''' — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа ҡабул ителгән репрессив сараларының рәсми булмаған атамаһы — ҙур ҡалаларҙа йәшәүҙе тыйыу. Башта тыйыу өс ҡалала — [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург|Петроград]] һәм [[Киев|Киевҡа]] тарала, шуға күрә «'''''минус өс'''''» тип атала. Әммә һуңынан «минустар» һаны арта бара һәм әлеге сара хөкөм ителеү срогын тултырығандарға, (төрмәлә) ултырып сыҡҡандарға ҡарата ҡулланыла башлай. [[1924 йыл]]дың 28 мартта СССР-ҙың үҙәк башҡарма комитеты «Административ ҡыуыуҙар, һөрөүҙәр һәм концентрацион лагерҙарға ултыртыуҙар өлөшөндә ОГПУ хоҡуҡтары тураһында» положениеһына ярашлы ОГПУ киләһе вәкәләттәр ала: * ниндәй булһа ла урындан ҡыуып сығарып, ОГПУ билдәләгән исемлеккә ингән урындарҙа йәшәүҙе тыйыу; * конкрет ергә урындағы ГПУ органдарының аныҡ күҙәтеү аҫтына һөргөнгә ебәреү; * СССР-ҙан ситкә һөрөү. Һуңғараҡ норматив документтар менән һөргөнгә дусар ителгәндәргә 3 сикләү баҫҡысы индерелә («минус» системаһы): '''''алты үҙәк ҡалала ''''' һәм сик һыҙатында йәшәү тыйыла, 72 губерна үҙәктәрендә йәшәү тыйыла, йәшәү урынын һөрөлөүсе үҙе билдәләй<ref>[http://russiasib.ru/ssylka-v-sibir-v-xvii-pervoj-polovine-xx-v/ ССЫЛКА В СИБИРЬ В XVII — ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЕ XX в.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130503230509/http://russiasib.ru/ssylka-v-sibir-v-xvii-pervoj-polovine-xx-v/|date=2013-05-03}}</ref> [[XX быуат]]тың 20-се йылдар аҙағында ҡайһы бер иреккә сығарылғандар '''''ун ике «минусҡа»''''' тиклем «ала» башлайҙар. [[1932 йыл]]дың 27 декабрендә СССР-ҙа паспорт системаһы индерелгәндән һуң йәшерен «минус» исемлеге арта бара һәм XX быуаттың 40-сы йылдарында 135 һәм унан да күберәк исем тәшкил итә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Һөрөү (яза) * 101-се километр == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * Росси Ж., ''Справочник по ГУЛАГу'', Москва, Просвет, 1991, т. 1, стр. 220 * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/72992 Положение о правах объединенного государственного политического управления в части административных высылок, ссылок и заключения в концентрационный лагерь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181102154638/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/72992 |date=2018-11-02 }} * [http://xx-vek-istoria.narod.ru/libr/istochnik/zak/vysylka.html О ВЫСЫЛКЕ И ССЫЛКЕ, ПРИМЕНЯЕМЫХ ПО СУДЕБНЫМ ПРИГОВОРАМ.Постановление ВЦИК и CHK РСФСР.10 января 1930 г.] [[Категория:Язалар]] [[Категория:Кеше хоҡуҡтары]] [[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]] gnc2w78tx1k02rxaqkgdo4q6xyj2lox 0 135616 1301030 1240232 2026-07-14T20:42:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301030 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Михайлов Дмитрий Иванович''' ([[7 ноябрь]] [[1919 йыл]] — [[5 декабрь]] [[2018 йыл]]) — хеҙмәт ветераны, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың 6‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. «Туймазабурнефть» тресының 1-се быраулау контораһының элекке быраулау мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1980), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1965), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1969). == Биографияһы == Дмитрий Иванович Михайлов 1919 йылдың 7 ноябрендә Башҡорт АССР-ының [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]]<ref>хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Шаран районы}}</ref>[[Шаран]] ауылында күп балалы ғаилә тыуа. Урта белем ала. 1938 йылда, уҡыусы ғына булыуына ҡарамаҫтан, Михайлов яҙмышын нефть сәнәғәте менән бәйләргә ҡарар итә һәм быраулаусыларҙа кочегар ярҙамсыһы булып эшләй башлай. Рәсми хеҙмәт эшмәкәрлеген 1940 йылда быраулау цехы статистигы булып башлай, һуңынан «Туймазабурнефть» тресының быраулау контораһында быраулаусы була. 1941 йылда [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. Д. И. Михайловты Силәбе авиация училищеһына курсант итеп алалар, әммә хәл-тороштоң ҡатмарлы булыуы арҡаһында кесе курстарҙа уҡыусыларҙы ла фронтҡа оҙаталар. Хәрби сынығыуҙы Мәскәү өсөн барған һуғышта танкыға ҡаршы орудие командиры булараҡ ала. Ленинград фронтында ул — артиллерия батарея идаралығының взвод командиры. 1943 йылдың февралендә Ленинград эргәһендә ҡаты яралана. Дауаланғандан һуң, 1944 йылда штурмандарҙың авиация училищеһына тиҙләтелгән уҡыуға ебәрелә. Училищены тамамлағандан һуң — бомбардировщик штурманы була, икенсегә яралана. Һуғыш тамамланғас Михайлов граждан авиацияһына осоусылар әҙерләүсе авиамәктәпкә ебәрелә. Уны уңышлы тамамлағандан һуң, Внуково аэропортының транспорт самолетында икенсе вилот булып оса. 1946 йылда Башҡорт АССР-ына ҡайта. Авиацияны скважиналар быраулауға алмаштыра. 1946 йылдан алып «Туймазабурнефть» тресының 1-се, 2-се конторалары быраулаусыһы булып эшләй. 1948—1951 йылдарҙа — «Туймазабурнефть» тресының 1-се быраулау контораһының быраулау мастеры, 1951 йылда — быраулау мастеры, начальнигы разведка акционерҙар йәмғиәте [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]нда «Совкитнефть» акционерҙар йәмғиәтенең быраулау мастеры, разведка начальнигы. 1954—1955 йылдарҙа — «Туймазабурнефть» тресының 1-се быраулау контораһының быраулау мастеры, 1955—1957 йылдарҙа — Ҡытай Халыҡ Республикаһында тәрән быраулау буйынса консультант. 1957 йылда — Францияла турбина быраулауы буйынса кәңәшсе, «Туймазабурнефть» тресының 1-се быраулау контораһының быраулау мастеры. Энергиялы ойоштороусы һәм производство новаторы Д. И. Михайлов производствоға яңы прогрессив ысулдарҙы, турбобур һәм электробур быраулауының тиҙләтелгән режимын, йыуҙырыусы шыйыҡса сифатында һыу ҡулланып бәләкәй һәм бәләкәйләтелгән диаметрлы скважиналар быраулауҙы әүҙем индерә. 1959 йылда Д. И. Михайлов етәкләгән бригадаға «Коммунистик хеҙмәт бригадаһы» исеме бирелә. 1961 йылда Д. И. Михайлов һәм уның хеҙмәттәштәре Башҡортостанда иң күп ер үтә — 25 128, 1962 йылда СССР-ҙа иң күп ер үтә — 40 371 метр. Бер станокка айына үтеү тиҙлеген 5 041 метрға еткереп, йылына 364 мең һәм экономиялай. 1966 йылда «Туймазабурнефть» тресының 5-се быраулау контораһы директоры итеп тәғәйенләнә. 1970—1974 йылдарҙа — Яңауыл район быраулау эштәре идаралығы начальнигы, 1976—1983 йылдарҙа — «[[Башнефть]]» производство берекмәһенең Өфө быраулау эштәре идаралығы начальнигы урынбаҫары. 1966—1971 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат. Алтынсы саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты була (1963—1967). 1983 йылда Д. И. Михайлов пенсияға сыға. Михайлов Дмитрий Иванович 2018 йылдың 5 декабрендә Өфө ҡалаһында вафат булды<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1247996-v-ufe-ushel-iz-zhizni-izvestnyy-neftyanik-geroy-sotstruda-dmitriy-mikhaylov/?sphrase_id=8533544 В Уфе ушел из жизни известный нефтяник, Герой Соцтруда Дмитрий Михайлов. 7 декабря 2018 года. /ИА «Башинформ»/]{{ref-ru}}{{V|10|12|2018}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * РСФСР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1980). * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965). * СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1969). * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966) * [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), Октябрь революцияһы (1971), 1-се (1985) һәм 2-се дәрәжә (1945) Ватан һуғышы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл йондоҙ]] (1945) ордендары, миҙалдар, сит илдәрҙең ордендары менән наградланған. * [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Маҡтау ҡағыҙы (1976). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6. * [http://www.agidel.ru/?param1=16455&tab=6 Энгель Зайнетдинов, ветеран объединения «Башнефть», заслуженный экономист БАССР. Земля и небо мастера Михайлова. Газета «Республика Башкортостан», 15.10.09, № 199] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816110329/http://www.agidel.ru/?param1=16455&tab=6 |date=2016-08-16 }} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/10268-mikhajlov-dmitrij-ivanovich}}{{V|2|11|2019}} * {{Warheroes|id=20355|star=Labor|author=Александр Наровлянский|accessdate=2016-07-11}} * [http://www.buroviki.com/newspaper/chronograph/archive/mikhailov Ас бурения Д.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517025755/http://buroviki.com/newspaper/chronograph/archive/mikhailov |date=2012-05-17 }} * * [http://www.buroviki.com/newspaper/chronograph/archive/mikhailov И. Михайлов — Буровики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517025755/http://buroviki.com/newspaper/chronograph/archive/mikhailov |date=2012-05-17 }} * [http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=2219 Михайлов Дмитрий Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402024937/http://tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=2219 |date=2017-04-02 }}// Межпоселенческая центральная библиотека муницального района Туймазинский район [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы артиллеристары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтселәре]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Шаран районында тыуғандар]] omq2n4goarxbg2hc53mlubm3qw72fck 0 136348 1301050 1055811 2026-07-15T09:29:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301050 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} '''Ниса́б''' ({{lang+ar|نِصَابٌ|нигеҙ}}) — [[зәкәт]] түләү мотлаҡ булған минималь мөлкәт, байлыҡ. [[Алтын]]дың зәкәт түләнә торған иң кәм ауырлығы — 20 мыҫҡал (85 — 94 грамм); көмөш — 200 дирһәм (640 грамм самаһы); иген һәм емеш — 5 үәсеҡ (673,5 кг); дөйәләр һәм һыйырҙар — 5 баш; һарыҡ — 40 баш<ref>{{cite web|url=http://umma.ua/ru/glossary/Nisab/139|title=Нисаб|publisher=umma.ua|accessdate=2013-11-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203233013/http://umma.ua/ru/glossary/Nisab/139 |date=2013-12-03 }}</ref>. == Нисабты билдәләү == Нисабты донъя баҙарында алтын хаҡына ҡарап Ғөләмәләр советы иғлан итә. Иң кәме — 84 грамм алтын хаҡынан сығып, ул йыл да үҙгәреп тора. Мөлкәте нисабтан кәм булған кешеләр зәкәт түләмәй. == Нисабтан түләү == Зәкәт мөлкәт нисабтан юғарыраҡ булғанда хаҡының 2,5 проценты күләмендә түләнә. 2018 йылдың 16 майында, РФ-тың Үҙәк банкыһы мәғлүмәте буйынса, бер грамм алтын 2 607,86 һум торған, йәғни нисаб 221 146 һумдан иҫәпләнә (84,8 г алтын)<ref>[https://zakatfund.ru/zakyat-rasschitat/ Размер нисаба на 2018 год]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Зәкәт алтындан, көмөштән, ҡулдағы аҡсанан, инвестицияларҙан, бизнестан һәм ҡуртымға биреүҙән алынған табыштан, шулай уҡ һатырға әҙерләнгән тауарҙан, акцияларҙан, ҡыйбатлы ҡағыҙҙарҙан һәм облигацияларҙан түләнә. == Нисаб иҫәбенә инмәгән мөлкәт == Нисабты иҫәпләгәндә көндәлек кәрәк-яраҡ индерелмәй. Зәкәт түләр милек иҫәбенә йәшәгән йорттар һәм фатирҙар, йорт йыһазы, кейем-һалым, аяҡ кейеме, транспорт, һатырға тип алынмаған китаптар, кәсеп ҡоралдары, туҡланыр ризыҡ, һатырға тип алынмаған алмас, зөбәржәт кеүек аҫылташтар (алтын менән көмөштән башҡа) инмәй<ref>Закят и Милостыня (аль-Фитр) [http://dummo.ru/islam/osnovy-islama/317-zakyat-i-milostynya-al-fitr].</ref> == Хәҙистәр == * Хәҙрәти [[Али ибн Әбү Талип]] [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Пәйғәмбәр]] ([[Салауат (Ислам)|саллә-лләһү ғәләйһи үә сәлләм]]) ошолай әйткәнен бәйән иткәнен тапшырғандар: «Әгәр йыл дауамында ике йөҙ дирһәм көмөшөң булһа, һин унан биш дирһәм зәкәт түләргә тейешһең.Алтының егерме динарҙан кәм булһа, түләргә тейеш түгелһең. Әгәр йыл буйы егерме динарың булһа, һин унан ярты динар бирергә тейешһең. Аҡсаң шунан күберәк булһа, зәкәтте шулай уҡ иҫәпләп сығарырға кәрәк. Әммә кеше милеккә йыл буйы хужа булмаған булһа, зәкәт түләнмәй»<ref>аль-Аскалани, [[Булуг аль-Марам]] — [http://hadith.islamnews.ru/?p=523 592-593]</ref>. * [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Пәйғәмбәр]] ([[Салауат (Ислам)|саллә-лләһү ғәләйһи үә сәлләм]]) әйткән: «Тотош йыл буйы хужа булып тормаған милектән кеше зәкәт түләмәй»<ref>Абу Дауд, «Сунан»</ref>. * [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Пәйғәмбәр]] ([[Салауат (Ислам)|саллә-лләһү ғәләйһи үә сәлләм]]) әйткән: «Биш йөктән кәм булған иген менән емештән зәкәт алынмай»<ref>Муслим, «Сахих»</ref> * [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Пәйғәмбәр]] ([[Салауат (Ислам)|саллә-лләһү ғәләйһи үә сәлләм]]) әйткән: «Пальмалар күктән һәм ҡаҙылған соҡорҙарҙа йыйылған һыуҙан туйынып торғанда уңыштың — ундан беренән, ә һыу һибеп үҫтерелгәненән ун икенән бер өлөш зәкәт түләнә»<ref>аль-Бухари, «Сахих»</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Энис/2|Zysow, A.|Zakāt|doi=COM_1377|том=11}} == Һылтанмалар == # [http://zakaat.narod.ru/ Форма расчета величины закята для денежных средств в рублях] — Zakaat.Narod.ru # {{cite web|url=http://chernovik.net/content/monotheos/ty-vladeesh-nisabom-2|title=А ты владеешь нисабом?|last=Гаджиев|first=Абдулмумин|date=2011-09-02|publisher=Черновик|accessdate=2013-11-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304075144/http://chernovik.net/content/monotheos/ty-vladeesh-nisabom-2 |date=2016-03-04 }} # Сборники хадисов аль-Бухари и Муслима. # Абу Дауд 1609, Ибн Маджа 1827, ад-Даракутни 2/138. # ад- Даракутни 2/141, аль-Байхаки 4/161. # Абу Нуайм 3/262, аль-Байхаки 4/167. # ''аль-Бухари'' Сахих 1506. # ''аль-Бухари'' Сахих 1510. # ''аль-Бухари'' Сахих 1503. * Важность закята в Исламе — Al-Iman.ru * Форма расчета величины закята для денежных средств в рублях — Zakaat.Narod.ru {{Ислам иҡтисады}} {{Намаҙ}} [[Категория:Исламдың биш нигеҙе]] [[Категория:Намаҙ]] [[Категория:Шәриғәт]] [[Категория:Ислам терминдары]] [[Категория:Ураҙа байрамы]] [[Категория:Дини терминдар]] 2a6u369q4z4n67v1b49iho5u3o2rcc7 0 139569 1301019 1060176 2026-07-14T16:32:12Z Aqyal batyr 48210 1301019 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы''' ([[1 декабрь]] [[1968 йыл]]) — иҡтисадсы, Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Инвестиция климатын яҡшыртыу буйынса йәмәғәт советы рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының Фәнде үҫтереү һәм ярҙам итеү фонды Советы, Хәйриә эшмәкәрлеге мәсьәләләре буйынса республика советы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011). == Биографияһы == Флүр Фәнәүи улы Ғәлләмов 1968 йылдың 1 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баҡалы районы]]ның [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылында тыуған. [[1992 йыл]]да [[Өфө нефть институты]]н «нефть һәм газ скважиналарын быраулау» һөнәре буйынса тамамлай. [[1992 йыл]]дан —  ТОО «Эстеха» директоры урынбаҫары. [[1995 йыл]]да — Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтын «кредит һәм финанс» һөнәре буйынса тамамлай. 1996-1997 йылдар — «Башнефть» ПТФ берләштерелгән дирекцияһы директоры.   1997-2001 йылдар — «Башкомснаббанк» ААЙ АКБ белгесе, баш белгесе, бүлек етәксеһе.   2001 йылдан — «РОСКОМСНАББАНК» (ААЙ) (элекке атамаһы БАШКОМСНАББАНК (асыҡ акционерҙар йәмғиәте)) идараһы рәйесе. 2002 йылдан — «РОСКОМСНАББАНК» (ААЙ) (элекке атамаһы БАШКОМСНАББАНК (асыҡ акционерҙар йәмғиәте)) директорҙар советы ағзаһы. 2014 йылдан — бер үк ваҡытта Башҡортостан Республикаһы Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе.  == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Банк сфераһының йыл менеджеры» Рәсәй конкурсының «Ышаныс һәм таяныслы» номинацияһында  еңеүсеһе (2005) * «Рәсәй Федерацияһы топ-менеджеры» маҡтаулы исеме (2006) * «Йыл эшҡыуары» республика конкурсының  «Башҡортостан Республикаһында социаль яуаплы бизнес формалаштырыуға индергән өлөш өсөн» номинацияһында еңеүсе дипломы (2007) * Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең Почёт грамотаһы (2007) * [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (2011) * «Рәсәй банкы эшен үҫтереүҙә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» түшкә тағыу билдәһе (2011) * 2012 йыл — «Йыл банкиры» * 2015 йыл — «Йыл эшҡыуары» республика конкурсында еңеүсе дипломы  * [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы —  Ҡоролтай]] Почёт грамотаһы == Йәмәғәт эшмәкәрлеге һәм шәфҡәтлелек == * Өфө дәүләт нфеть техник университеты попечителлек советы ағзаһы * Башҡортостан Республикаһы «Милләт йәшлеге» исемле Рима Баталованың төбәк йәмғиәт фонды попечителлек советы ағзаһы * Рәсәй Юристар ассоциацияһының Башҡортостан бүлексәһе ағзаһы. * Башҡортостан Республикаһының Сауҙа-сәнәғәт палата идараһы ағзаһы * Фонд советы етәксеһе НПФ «Башкомснаббанк» . <!-- Возглавляет (указать наименование должности?) Совет Фонда НПФ «Башкомснаббанк» (указать период?) (здесь и далее) Член Попечительского Совета Уфимского государственного нефтяного технического университета Член Попечительского Совета Регионального общественного фонда Римы Баталовой «Молодость нации» Республики Башкортостан Член Ассоциацию юристов России — Башкортостанское отделение Член Правления Торгово-промышленной палаты Республика Башкортостан --> == Баҫма == * [http://fb.akforb.ru/journal/67/17 «Башкомснаббанк: ышаныс йылдың 25» // Журналдар «башҡортостан финанс». — 2016 йылда (067). — № 1. — С. 18-21.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809184211/http://fb.akforb.ru/journal/67/17 |date=2018-08-09 }} * [http://fb.akforb.ru/journal/70/43 «Банк һәм Регулятор — ҡараштары үҙгәреш индерҙе» // Журналдар «башҡортостан финанс». — 2016 йылда (070). — № 4. — С. 43-47.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809184141/http://fb.akforb.ru/journal/70/43 |date=2018-08-09 }} * [http://fb.akforb.ru/journal/72/49 «Көс — берҙәмлектә» // Журналдар «Башҡортостан Финанс». — 2017 г. (072). — № 1. — С. 49-51.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809215446/http://fb.akforb.ru/journal/72/49 |date=2018-08-09 }} * [http://fb.akforb.ru/journal/75/15 «Необратимость алға хәрәкәт» // Журналдар «башҡортостан финанс». — 2017 г. (075). — № 4. — 15-20 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809184320/http://fb.akforb.ru/journal/75/15 |date=2018-08-09 }} * [http://fb.akforb.ru/journal/77/46 «Финтех: „За“, йәки бергә ҡаршы?» // Журналдар «Башҡортостан Финанс». — 2018 йылда (077). — № 1. — С. 46-50.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809221001/http://fb.akforb.ru/journal/77/46 |date=2018-08-09 }} [[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] 1rm0ix6hwo0iwn52nqtqhkk9lqjhbuh 0 139958 1301049 1055784 2026-07-15T08:57:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301049 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Николаевка ауыл Советы''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]]ндағы [[муниципаль берәмек]]. == Тарихы == Николаевка ауыл Советы —[[ Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Туймазы районы]] муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы [[ауыл биләмәһе]] статусына эйә<ref name="RBzakon">[http://docs.cntd.ru/document/935113266 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 20.07.2005 № 211-з]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/935113265 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 21.06.2006 № 329-з]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/935113261 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 29.12.2006 № 404-з]</ref>. == Халҡы == {{ Население | Николаевский сельсовет (Туймазинский район) }} == Ауыл биләмәһе составы == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Ттораҡ пункты тибы | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = һаны | Выравнивание4 = right |%| [[Николаевка (Туймазы районы)|Николаевка]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Николаевка (Туймазинский район) | тс }} | | [[Ҡандракүл (Туймазы районы)|Ҡандракүл]] | ауыл | {{ Население | Кандрыкуль (Туймазинский район) | тс }} | | [[Кендектамаҡ (Туймазы районы)|Кендектамаҡ]] | ауыл | {{ Население | Кендектамаҡ | тс }} | | [[Константиновка (Туймазы районы)|Константиновка]] | село | {{ Население | Константиновка (Туймазинский район) | тс }} | | [[Ҡандра-Төмәкәй]] | ауыл | {{ Население | Кандры-Тюмекеево | тс }} | | [[Әйтәктамаҡ]] | ауыл | {{ Население | Айтактамак | тс }} | | [[Мостафа (Туймазы районы)|Мостафа]] | ауыл | {{ Население | Мустафино (Туймазинский район) | тс }} | | [[Яңы Һыуыҡҡул]] | ауыл | {{ Население | Новосуккулово | тс }} | | [[Ольховка (Туймазы районы)|Ольховка]] | ауыл | {{ Население | Ольховка (Туймазинский район) | тс }} | | [[Знаменка (Туймазы районы)|Знаменка]] | ауыл | {{ Население | Знаменка (Туймазинский район) | тс }} }} == Билдәле шәхестәре == * Лысенков  Алексей Максимович (19 сентябрь 1916 — 19 март 1945 йыл) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, кесе лейтенант,  [[Советтар Союзы Геройы]] (1944)<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=2051 Лысенков, Алексей Максимович. Сайт «Герои страны»]</ref>. * [[Нафиҡов Ғәлимйән Харис улы|Нафиҡов  Ғәлимйән Харис]] улы (6 декабрь 1938 — 28 июль 2011) — төҙөүсе, "Нефтепроводмонтаж" тресының төҙөлөш-монтаж идаралығы начальнигы,  [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973)<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-spisok/13487-nafikov-galimyan-kharisovich Нафиков Галимьян Харисович // Башкирская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170217142945/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-spisok/13487-nafikov-galimyan-kharisovich |date=2017-02-17 }}</ref><ref>[http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=2220 Нафиков, Галимьян Харисович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170217062725/http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=2220 |date=2017-02-17 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} 211z3wv6qryddp77tzomnmlizuikfrk 0 146498 1301024 1294655 2026-07-14T19:21:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301024 wikitext text/x-wiki [[Файл:Great Purge Resolution of Central Committee.jpg|thumb|200px|<small> «Постановление ЦК ВКП(б): <br> 1. Разрешить Наркомвнуделу продолжить до 15 апреля 1938 года операцию по разгрому шпионско-диверсионных контингентов из поляков, латышей, немцев, эстонцев, финн, греков, иранцев, харбинцев, китайцев и румын, как иностранно-подданных, так и советских граждан, согласно существующих приказов НКВД СССР. <br> 2. Оставить до 15 апреля 1938 года существующий внесудебный порядок рассмотрения дел арестованных по этим операциям людей, вне зависимости от их подданства. <br> 3. Предложить НКВД СССР провести до 15 апреля аналогичную операцию и погромить кадры болгар и македонцев, как иностранных подданных, так и граждан СССР». <br> Подписи: «За» [[Сталин, Иосиф Виссарионович|Сталин]], [[Молотов, Вячеслав Михайлович|Молотов]], [[Каганович, Лазарь Моисеевич|Каганович]], [[Ворошилов, Климент Ефремович|Ворошилов]], [[Микоян, Анастас Иванович|Микоян]], [[Чубарь, Влас Яковлевич|Чубарь]] <br> 31 января 1938 года </small> ]] '''НКВД -ның милли операциялары''' — 1937—1938 йылдарҙағы Оло террор осоронда НКВД органдары тарафынан башлыса СССР өсөн сит ил милләт (румындар, [[немецтар]], латыштар, литва, эстондар, финдар, гректар, румындар, болгарҙар, ҡытайҙар, ирандар, афғандар һәм башҡалар) кешеләренә ҡаршы үткәрелгән массауи репрессив кампаниялар серияһы. Айырым операция харбиндарға ҡаршы үткәрелә. «Милли операциялар» маҡсаты итеп диверсия-ихтилал һәм капиталистик илдәр разведкаларының шпион кадрҙары менән көрәш иғлан ителә. [[1937 йыл]]дың авгусынан [[1938 йыл]]дың ноябренә тиклем бөтә «милли операциялар» сиктәрендә 335 513 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 157 247 кеше атыуға хөкөм ителә, йәғни хөкөм ителгәндәрҙең дөйөм һанынан 73,66 проценты<ref name=order00485a />. Ҡулға алынғандарҙың һәм хөкөм ителгәндәрҙең араһында этник аспекты булыуына ҡарамаҫтан, «милли йүнәлештәргә» шулай уҡ башҡа милләт вәкилдәре, шул иҫәптән [[урыҫтар]], [[украиндар]], [[белорустар]] эләгә<ref>''Дённингхаус Виктор'' В тени «Большого брата». Западные национальные меньшинства в СССР. 1917—1938 гг. — М.: Российская политическая энциклопедия, 2011. — С. 621—622. — ISBN 978-5-8243-1535-6</ref>. «Мемориал» йәмғиәте мәғлүмәттәренә ярашлы, «немец йүнәлеше» буйынса Волга буйы немецтары араһында репрессиялар сағыштырмаса аҙ була, сөнки улар сит ил кешеләре булараҡ ҡабул ителмәй. Һәм киреһенсә, сит илдәрҙә оҙайлы ваҡыт йәшәгән КВЖД хеҙмәткәрҙәре (харбиндар) иҫәбендә этник урыҫтар репрессияларға дусар була. == Тарих башы == 1920 йылдар башынан уҡ СССР ҙур һуғыш һәм сит ил интервенцияһын көтөү хәлендә. Бындай шарттарҙа 30-сы йылдар аҙағында коллектив яуаплылығына ярашлы шик аҫтына СССР өсөн бөтә сит булған милләттәр эләгә, улар сит ил разведкаларының шпион һәм диверсион эшмәкәрлеге өсөн база һәм совет режимына потенциаль рәүештә лояль булмаған мөхит булараҡ ҡабул ителә. НКВД хеҙмәткәрҙәре Оло террорға тиклем уҡ, 1934 йылда, көнбайыш милләт аҙсылыҡтар араһында шпиондар һәм ҡоротҡостар эҙләй башлай<ref>''Дённингхаус Виктор'' В тени «Большого брата». Западные национальные меньшинства в СССР. 1917—1938 гг. — М.: Российская политическая энциклопедия, 2011. — С. 587. — ISBN 978-5-8243-1535-6</ref>. Ошо уҡ ваҡытта лютеран һәм католик руханиҙарының ҡулға алыуҙары бара. [[Пропаганда]] совет йәмғиәтенә көнбайыш шпиондарының бөтә ерҙә була алыуын һәм дөйөм ҡоротҡослоҡ, СССР-ҙа «бишенсе колонна» булыуы тураһында фекер һеңдерә, == Хронология == {| class="wikitable" |- ! Ваҡыты !! Ваҡиға |- | 1936 йылдың 9 марты|| Политбюро ЦК ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы «Шпион, террористик һәм диверсион элементтарҙан СССР-ҙы кәртәләү саралары тураһында» ҡарарын баҫтырып сығара. Уға ярашлы илгә сәйәси эмигранттарҙың инеүе ҡатмарлаша һәм СССР территорияһында халыҡ-ара ойошмаларҙы таҙартыу өсөн комиссия булдырыла. |- | 1937 йылдың марты || СССР-ҙан сит ил кешеләрен «әүҙем ҡыҫырыҡлап сығарыуҙың» башы. Политбюро ҡарарына ярашлы Көнбайыш себерҙә йәшәүсе сит ил граждандарына тороу өсөн таныҡлыҡ оҙайтыуҙан мәхрүм итеү, тәү сиратта, Германия, Япония һәм Польша граждандарына. Сит ил дипломаттары менән бәйләнештә булған массауи ҡулға алыуҙар башлана. |- | 1937 йылдың 25 июле || Ежов [[:s:Приказ НКВД от 25.07.1937 № 00439|00439-сы һанлы бойороҡҡа]] телеграф буйынса ҡул ҡуя һәм ғәмәлгә индерә, бойороҡҡа ярашлы НКВД-ның урындағы органдарына 5 көн эсендә бөтә герман подданныйҙарын ҡулға алыу йөкмәтелә, шул иҫәптән хәрби заводтарҙа һәм һәм оборона цехтары булғн заводтарҙа хәҙер һәм элек эшләгән сәйәси эмигранттарҙы, шулай уҡ тимер юлы транспортында, һәм тикшереү барышында «әлегә тиклем фашланмаған герман разведкаһы агентураһын тулыһынса фашлауына ирешергә».<ref>[http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/370725.htm Приказ НКВД от 25.07.1937 № 00439] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160905084754/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/370725.htm |date=2016-09-05 }}</ref> 1937 йылдың август-сентябрь айҙарында Ежов күрһәтмәһе буйынса «поляк операцияһы» өлгөһө буйынса үткәрелгән совет немецтарына ҡаршы репрессиялар башлана. Барыһы «немец йүнәлеше» буйынса 55 005 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 41 898 кеше — атып үлтереүгә. |- | 1937 йылдың 11 августы || Ежов ҡул ҡуйған [[:s:Приказ НКВД от 11.08.1937 № 00485|НКВД-ның 00485се һанлы бойороҡҡа]] ярашлы 20 августан «Поляк ғәскәре ойошмаһының» урындағы ойошмаларын тулыһынса юҡҡа сығарыуға йүнәлтелгән киң операция башларға һәм уны 3 ай эсендә тамамларға бойора. «Поляк операцияһы» ошондай уҡ «милли» операциялар араһында иң эреһе була: барыһы уның буйынса 139 815 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 111 071 — атып үлтереүгә. |- | 1937 йылдың 17 августы || Румыниянан Молдавияға һәм Украинаға ҡасып сығыусыларға һәм эмигранттарға ҡарата «румын операцияһын» үткәреү тураһында бойороҡ. |- | 1937 йылдың 22 августы || НКВД-ның «Сит ил граждандары тураһында» бойороғо, уға ярашлы һис һүҙһеҙ 21 ил граждандарына тороу тураһында таныҡлығын оҙайтыуҙы туҡтатырға талап ителә, тағы ла 10 илдең — «яманатын сығарыу материалдар булған осраҡта». |- | 1937 йылдың 20 сентябре || СССР-ҙың Эске эштәр наркомының 00593-сө һанлы харбиндарға ҡаршы операцияны үткәреү тураһындағы бойороғо. |- | 1937 йылдың 30 ноябре || Ежовтың «латыш операцияһын» үткәреү буйынса 49990-сы һанлы бойороғо тураһында телеграмма. 21 300 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 16 575 кеше атып үлтерелә. |- | 1937 йылдың 11 декабре||Ежовтың «грек операцияһын» үткәреү буйынса 50215-сы һанлы бойороғо тураһында телеграмма. |- | 1937 йылдың 14 декабре|| Директива НКВД-ының директиваһы «латыш йүнәлеше» буйынса репрессияларҙың эстондарға, литваларға, финдарға, болгарҙарға йәйелдереүе тураһында. «Эстон йүнәлеше» буйынса 9 735 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән атып үлтереүгә — 7998 кеше, «фин йүнәлеше» буйынса 11 066 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән атып үлтереүгә — 9078 кеше. |- | 1938 йылдың 29 ғинуары|| НКВД-ның «Иран операция» буйынса директиваһы. Хөкөм ителә 13 297 кеше, шул иҫәптән атып үлтереүгә — 2 046 кеше. |- | 1938 йылдың 31 ғинуары|| ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы милли операцияларҙы 1938 йылдың 15 апреленә тиклем оҙайтыу тураһында ҡарары<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61278 Текст постановления Политбюро от 31.01.1938] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928170615/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61278 |date=2013-09-28 }}</ref>. |- | 1938 йылдың 1 феврале|| НКВД-ның Болгарҙар һәм македонсыларға ҡарата «милли операцияһы» тураһында директиваһы. |- | 1938 йылдың 16 феврале|| НКВД-ның «Афган йүнәлеше» буйынса ҡулға алыуҙар тураһында директиваһы. Хөкөм ителә 1 557 кеше, шул иҫәптән 366 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителгән. |- | 1938 йылдың 23 марты|| ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһының Оборона сәнәғәтен репрессиялар үткәрелгән милләттәргә ҡараған кешеләрҙән таҙартыу тураһында ҡарары. |- | 1938 йылдың 26 майы|| ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы милли операцияларҙы 1938 йылдың 1 авгусына тиклем оҙайтыу тураһында ҡарары<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61345 Текст постановления Политбюро от 26.05.1938] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194111/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61345 |date=2016-03-04 }}</ref>. |- | 1938 йылдың 24 июне||Оборона наркоматының СССР территорияһында күрһәтелмәгән милләттәрҙән РККА хәрбиҙәрен эштән бушатыу тураһында директиваһы. |- | 1938 йылдың 15 сентябре || ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһының милли йүнәлештәр буйынса 1938 йылдың 1 авгусына тиклем ҡулға алынғандарға ҡарата эштәрҙе ҡарау өсөн махсус тройкалар булдырыу тураһында ҡарары<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61360 Текст постановления Политбюро от 15.09.1938] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811153907/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61360 |date=2016-08-11 }}</ref>. |} Был һәм башҡа документтарға ярашлы репрессияларға дусар ителергә тейеш булалар: немец, румындар, болгарҙар, поляктар, финндар, норвегиялылар, эстондар, литва, латыштар, пуштундар, македондар, гректар, фарсылар, мингрелдәр, лаклылар, курдтар, япондар, корейҙар, ҡытайҙар, карелдар һәм башҡалар. Ошо уҡ ваҡытта «милли йүнәлештәр» СССР өсөн «сит ил» милләттәренә генә тарала. == Репрессия механизмдары == «Кулактар» операцияһынан айырмалы рәүештә милли операциялар буйынса бер ниндәй ҙә разнарядкалар бирелмәй: НКВД-ның урындағы органдары начальниктарына ғәмәлдәр иреклеге бирелә. 00485-сы һанлы НКВД бойороғона ярашлы бөтә милли операциялар «альбом тәртибендә» үткәрелә. Ҡулға алынғандарға тәҡдим ителгән яза саралары менән ғәйепләү хөкөмдәре турындарҙан мәскәүгә ебәрелә. Артабан НКВД-ның үҙәк аппаратында «СССР-ҙың НКВД комиссияһының» улытырыштары протоколдары тултырыла, улар ҡултамғаға Н. И. Ежовҡа һәм А. Я. Вышинскийға тапшырыла. Бер ҡарауҙа Ежов һәм вышинский бер нисә йөҙ үлем язаһын бирә алғандар: мәҫәлән, 1937 йылдың 29 декабрендә улар атып үлтереүгә 992 кеше хөкөм ителә. Һөҙөмтәлә СССР-ҙың НКВД Комиссияһы һәм ССР Союзы прокуроры 235 122 кешене хөкөм итә, шул иҫәптән атып үлтереүгә 172 830 кеше хөкөм ителә<ref name=lost-empire>[http://lost-empire.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=14958&Itemid=9 Справка НКВД СССР о количестве осужденных за время с 1 октября 1936 г. по 1 ноября 1938 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309100414/http://lost-empire.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=14958&Itemid=9 |date=2012-03-09 }}</ref>. 1938 йылдың сентябрендә, Мәскәүҙә тиҫтәләрсә мең тикшереү эштәре тураһында мәғлүмәт йыйылғандан һуң, бөтә республикаларҙа, крайҙарҙа һәм өлкәләрҙә әлеге эштәрҙе ҡарау өсөн «махсус тройкалар» ойошторола, улар ике дауамында ғәмәлдә була<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61360 Постановление политбюро ЦК ВКП(б) о создании особых троек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811153907/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61360 |date=2016-08-11 }}</ref>. 1937 йылдың 25 авгусынан, тәүге альбомға ҡул ҡуйылғандан һуң, һәм 1938 йылдың 17 ноябренә тиклем «альбом тәртибендә» һәм Махсус тройкалар тарафынан бөтә милли операциялар буйынса 346 713 кешегә эштәр ҡарала, улар эсенән 335 513 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 247 157 кеше атып үлетереүгә хөкөм ителә, йәғни, хөкөм ителгәндәрҙең дөйөм һанынан 73,66 процентты тәшкил итә.<ref name=order00485a />. Телеграф хат алышыуҙа НКВД хеҙмәткәрҙәре кодлы телде ҡулланалар: мәҫәлән, тотҡондарҙы — «бланк», атып үлтереү тураһында мәғлүмәттәр «мал һуйыу» кеүек фразалар артында йәшерелгән. Мәҫәлән, Иркутск өлкәһе буйынса УНКВД КРО-һы начальнигы А. Н. Троицкий 1938 йылдың мартында Бодайболағы үҙенең урынбаҫары Б. П. Кульвец ҡамассауи ҡулға алыуҙар тураһында яҙа: «Бөтә тармаҡтар буйынса һатып алыуҙы киңерәк йәйелдерегеҙ». Кульвец рапорт бирә: «900 баш мал һатып алынды. 280 эш иткә һуйылды. Мал урындарҙан килеүен дауам итә. Күрәһең, киләһе 3-4 көндә меңдән артыҡ баш булыр. Тимәк, 10 мартҡа тиклем һатып алынған малды һуйып өлгөрөп булмаҫ». Яуап биргәндә Троицкий йәшеренмәй: «Һеҙгә беренсе категория буйынса 326 кешегә тройка буйынса приговорҙар ебәрелде, уларҙы тормошҡа ашырығыҙ — бына һеҙгә бер аҙ тәүге өс категория буйынса хөкөм ҡарары буйынса һеҙҙең был 326 кеше ебәрҙе, улар тормошҡа ашырыу — бына һеҙгә бер аҙ бушатыу»<ref>А. Г. Тепляков. Машина террора: ОГПУ−НКВД Сибири в 1929−1941 гг. — М.: Новый Хронограф; АИРО−XXI, 2008. — 608 с. (Серия «АИРО-Монография»). <nowiki>ISBN 978-5-94881-070-6</nowiki>. <nowiki>ISBN 978-5-91022-102-8</nowiki>. </ref>. == Башҡорттар == {{main|Башҡортостанда сәйәси репрессиялар}} == Гректар == {{main|НКВД-ның грек операцияһы||}} == Ингерманландтар == {{main|Депортация финнов-ингерманландцев}} == Казактар == {{main|Депортация терских казаков}} == Ҡаҙаҡтар == {{main|Алаш эше}} == Ҡытайҙар == 1937-38 йылдарҙа НКВД органдары ҡытайҙарҙы күпләп ҡулға алалар. Күбеһе атып үлтерелә, шул иҫәптән 1931 йылда Япония Маньчжурияны баҫып алғандан һуң СССР-ға ҡасып сыҡҡан һәм [[Хакас Республикаһы|Хакасияла]] тотолған тиҫтәләгән ҡытайҙар ҙа. 1938 йылдың май-июлендә 7,9 мең ҡытайҙар Алыҫ Көнсығыштан Синьцзянға депортациялана. [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайға]] ҡайтырға теләмәгән һәм совет гражданлығын ҡабул иткән ҡытайҙар Алыҫ көнсығыш крайының Кур-Урмий районына күсерелә (1,9 мең кеше), тағы ла1,4 мең кеше [[Ҡаҙағстан]]ға оҙатыла. == Корейҙар == {{main|Депортация корейцев в СССР}} 1937 йылда Алыҫ Көнсығыштан корейҙарҙы<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61155 Постановление политбюро ЦК ВКП(б) «о корейцах»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304212058/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61155 |date=2016-03-04 }}, alexanderyakovlev.org</ref>, ҡытайҙарҙы депортациялау үткәрелә. Әлеге акция менән етәкселек итеү ГУЛАГ һәм кешеләрҙе күсереү буйынса НКВД бүлеге начальнигы М. Д. Берман, Алыҫ Көнсығыш буйынса НКВД полпредыГ. С. Люшков, ГУЛАГ начальнигы урынбаҫары И. И. Плинер Һәм Люшковтың бөтә урынбаҫарҙары һәм ярҙамсылары тәғәйенләнә. Депорацияны үҙ иңендә татыған корейҙарҙың хәтирәләренән: кешеләрҙе көсләп вагондарға һәм грузовиктарға индергәндәр һәм 5-8 аҙна дауамында Ҡаҙағстанға һәм Үзбәкстанға алып барғандар, юлда кеше аслыҡтан һәм ауырыуҙарҙан ҡырылған. == Курдтар == {{main|Депортация курдов}} == Латыштар == 1937 йылдың ноябрендә [[Смоленск өлкәһе]] буйынса УНКВД начальнигы А. А. Наседкин Ежовҡа ниндәйҙер «Латыш милли үҙәге» булыуы тураһында хәбәр итә. Наседкин 500 латышты ҡулға алыуға рөхсәт һорай. Ежовтың яуабы: «Бер ни түгел, мин ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетынан ризалыҡ алырмын, латыштарҙың кәрәген бирер кәрәк — 1500—2000 кешене ҡулға алығыҙ, улар барыһы ла милләтселәр»<ref>[http://litrus.net/book/read/5862?p=77 Ежов. Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110111430/http://litrus.net/book/read/5862?p=77 |date=2013-11-10 }}</ref>. 1937 йылдың 23 ноябрендә Наседкин Кремлдә Политбюро ағзалары алдында үҙе асыҡлаған контрреволюцион латыш ойошмаһы тураһында доклад менән сығыш яһай, бынан һуң Я. И. Алкснис, Я К. Берза, Я Х. Петерс, М.. И. Лацис, И. И. Вацетис кеүек күренекле латыштар ҡулға алына. Бер нисә көндән Ежов Наседкинға операция Сталин менән килешелгән тип хәбәр итә һәм рәсми рәүештә бойороҡ сыҡҡанға тиклем латыш ауыл Советтары һәм колхоздары етәкселәрен, Латвия сәйәси эмигранттарын, «Прометей» мәҙәни-ағартыу йәмғиәтенең урындағы бүлектәре, латыш уҡсылары йәмғиәте, латыш милли театры ағзаларын ҡулға алыуҙы башларға тәҡдим итә. Наседкиның, мөмкинме яманаты булмағандарҙы ҡулға алырға, тигән һорауына, Ежовтың яуабы: «материалды тикшереү барышында табырһығыҙ». Бөтә СССР территорияһында латыштарға ҡаршы репрессиялар Ежовтың 1937 йылдың 30 ноябрендәге 49990-сы һанлы шифротелеграммаһынан һуң башлана. Латыш операцияһы, ьашҡа милли операциялар кеүек, поляк операцияһы өлгөһө буйынса үткәрелә. Мәскәү өлкәһе УНКВД-һының 3 бүлек начальнигы А. О. Постелдең күрһәтмәләренән:<ref name=latvians>[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1012583 Из материалов расследования прокуратуры Московского военного округа методов проведения «латышской операции» НКВД СССР в 1938 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110131727/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1012583 |date=2013-11-10 }}</ref>: <blockquote> "Заковскийҙың килеүе менән "латыш ойошмаһы"ның массауи ҡулға алыныуҙары башланды, улар алдан уҡ һәр бүлек буйынса ай һайын контроль һандарға ярашлы 1000—1200 кеше билдәләнгән ине һәм, ысын мәғәнәһендә, латыштарҙы эҙәрлекләү һунарға әйләнде Һәм Мәскәүҙәге латыш халҡынан оло ирҙәрҙе юҡ итеүгә әйләнде, сөнки уларҙы милициялағы приписной ҡағыҙҙарҙан хатта эҙләп табалар ине. Заковскийҙың «беренсе допроста уҡ туҡмарға», ойошмала ҡатнашыу һәм яңы кешеләр тураһында күрһәтмәләрен бер-ике биткә һыйырлыҡ ҡыҫҡа итеп алырға һәм уның Таганка төрмәһендәге шәхси миҫалдары, нисегерәк һорауҙар алырға — ҡулға алынғандарҙы туҡмауға һәм уларҙың үҙ-үҙҙәренә генә түгел, таныштарына, яҡындарына, хеҙмәттәштәренә һәм хатта туғандарына мәжбүри рәүештәге яла яғыуҙы барлыҡҡа килтерҙе". «Латыш операцияһы барышында Каверзнев латыш клубын уның бөтә тармаҡтары менән бергә ҡыйратыу буйынса задание ала, һәм Каверзневтың эштәре башҡалар менән сағыштырмаса бик көйлә бара, ул беренсе ударник була һәм латыштарҙы ҡулға алыуҙы ысын мәғәнәһендә латыш милләтле кешеләргә һунарға әүерелдерә. Бер ғәйепһеҙ латыштарҙы ҡулға алыуға ваҡыт исраф итмәҫ һәм ялған протоколдар биреү өсөн Каверзнев был техник процесты тиҙләтә, ул латыш клубы ағзаларының тулы исемлеген ала, башлыса эшселәрҙе, партияла торғандарҙы һәм партияла булмаусыларҙы, һәм ҡулға алыуҙы шундуҡ үткәрә». </blockquote> СССР НКВД-һы 3 идаралығының 3 бүлеге начальнигы А. П. Радзивиловскийҙың күрһәтмәләренән<ref name=latvians />: <blockquote> «Ошонда уҡ мин Ежовтан нисек советтарға ҡаршы подпольены латыштар араһында ойошторорға, тип һораным, ул, конкрет мәғлүмәттәр булмауынан тартынырға ярамай, ВКП(б) ағзаларынан бер нисә латышты алдан билдәләп ҡуйырға һәм уларҙан кәрәкле күрһәтмәләрҙе бирҙертергә, тип яуапланы: „Ул халыҡ менән наҙланып тормағыҙ, улыарҙың эштәре альбом тәртибендә ҡараласаҡ. ВКП(б)-ла ағзалыҡта торған латыштар, поляктар һәм башҡалар шпиондар һәм диверсанттар тип дәлилләр кәрәк“. Ежовтың ошо күрһәтмәһен үтәп, мин һәм УНКВД-ның башҡа начальниктары иң ҡара эштәрҙең береһен башҡарҙыҡ — ВКП(б)-ла торған һәр латышты, полякты һәм башҡа милләт вәкилдәрен буштан-буш юҡҡа сығарҙыҡ. Уларҙың советтарға ҡаршы эшмәкәрлеге тураһындағы күрһәтмәләре, ғәҙәттә, ҡулға алынғандарҙы НКВД-ның үҙәк һәм төбәк органдарында ҡиң ҡулланған ғазаплау саралары һәҙәмтәһендә алынды». «Фриновский, ҡулға алынғандарҙан күрһәтмәләр алып булмаған осраҡтарҙа, уларҙы атып үлтереүгә хөкөм итергә, хатта ҡыялата шаһитлыҡ күрһәтмәләре йәки бөтөнләй тикшерелмәгән агентура мәғлүмәттәре нигеҙендә, тип мине өйрәтте». </blockquote> 1938 йылдың 10 сентябренә ҡарата «латыш йүнәлеше» буйынса НКВД Комиссияһы һәм СССР-ҙың прокуроры тарафынан 17 851 эш ҡарала, уның һөҙөмтәһендә 13 944 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә.<ref>[http://www.kubanmemo.ru/library/Kropachev01/poland.php УН ЙЫЛДА илдә үҙгәртеп] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308045813/http://www.kubanmemo.ru/library/Kropachev01/poland.php |date=2013-03-08 }}</ref>. Бөтәһе латыш милли операцияһы сиктәрендә 21 300 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән16 575 кеше атып үлтерелә<ref>[http://www.kubanmemo.ru/library/Kropachev01/poland.php ДЕСЯТЬ ЛЕТ, изменившие страну] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308045813/http://www.kubanmemo.ru/library/Kropachev01/poland.php |date=2013-03-08 }}</ref>. == Немецтар == «Герман подданныйҙарын» ҡулға алыу тураһында Ежовтың директиваһы 1937 йылдың 25 июлендә сығыуына ҡарамаҫтан поляк операцияһы өлгөһө буйынса үткәрелгән немец операцияһы [https://ru.wikisource.org/wiki/Приказ%20НКВД%20от%2011.08.1937%20№%2000485 00485-се һанлы бойороғо] сыҡҡас та үткәрелә башлай. Тәүҙә репрессияларға ғәҙәттә «шикле» контингенттар дусар ителә: сәйәси эмигранттар, ҡасып сығыусылар, элекке хәрби әсирҙәре, Германиянан хатта йәки посылкалар алыусылар, Германия консуллығына мөрәжәғәт итеүселәр, эмигрант һәм мәҙәни-милли хәрәкттә ҡатнашыусылар һәм башҡалар. Әлеге категориялар буйынса картотекалар сүпләнеп бөтөрөлгәс, НКВД хеҙмәткәрҙәре немец милләте буйынса йәки шиклеләрҙе ҡулға ала башлайҙар<ref>''Дённингхаус Виктор'' В тени «Большого брата». Западные национальные меньшинства в СССР. 1917—1938 гг. — М.: Российская политическая энциклопедия, 2011. — С. 604. — ISBN 978-5-8243-1535-6</ref>. Чекистар фекеренсә, немец фамилиялы һәр кем ҡулға алына ала<ref>Die stetige Ausstellung «Geschichte der Deutschen in St-Petersburg»- Der Katalog:-Initiert vom Generalkonsulat der Bundesrepublik Deutschland im Zusammenarbeit mit dem Kulturkomitee der Stadt St.Petersburg und der Evangelisch-Lutherische Kirche (Newski Prospekt 22-24)</ref>. Украина НКВД-һы тәфтишселәре допроста түбәндәгесә белдергәндәр: «поляк һәм немец разведкаларының нигеҙен ҡоротор өсөн…поляктарҙы һәм немецтарҙы ҡулға алыу өсөн мәғүмәттең булыу-булмауына ҡарамаҫтан ҡулға алырға кәрәк тигән Успенскийҙың күрһәтмәһе булды» Шуға күрә поляктарҙы һәм немецтарҙы ҡулға алыу өсөн уларҙың милләте өҫтөнлөклө әһәмиәткә эйә була. Шуныһы ҡыҙыҡ, Волга буйы немецтарына ҡарата «немец йүнәлешендәге» репрессиялар башҡа берәмектәр менән сағыштырмаса ул тиклем ҙур булмай. Рәсәй тарихсылары Н. Охотин һәм А. Рогинский, Сталин-Ежов логикаһына ярашлы, улар рәсми рәүештә улар артынан нығытылған территорияла ойошоп йәшәүсе «үҙ» немецтар булғанға күрә башлыса «кулак» операцияһы сиктәрендә генә репрессияға дусар ителгәндәр<ref name=germans>[http://www.memo.ru/history/nem/Chapter2.htm Из истории «немецкой операции» НКВД 1937—1938 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130519053037/http://www.memo.ru/history/nem/Chapter2.htm |date=2013-05-19 }}</ref>. Бынан тыш, милли операциялар буйынса репрессиялар урындағы НКВД органдарының шәхси ҡанһыҙлығына бәйле булған. Барыһы «немец операцияһы» сиктәрендә 65-68 мең кеше ҡулға алынған, уларҙың 55 005 хөкөм ителгән: юғары үлем язаһына ([[Үлем язаһы|ВМН]]): — 41 898 кеше, төрмәгә, һөргөнгә һәм ситкә ҡыуылыуға — 13 107 кеше<ref name=germans />. == Поляктар == {| class="wikitable" style="float:right;" ! colspan=6 | СССР-ҙа хөкөм ителгән поляк шпиондарының һаны |- ! Йыл !! Кеше |- | 1935 || 2253 |- | 1936 || 1275 |- | 1937 || 45 302 |- | 1938 || 56 663 |- | 1939 || 600 |} Поляктарға ҡарата репрессиялар айырыуса ҙур ҡолас менән үткәрелә. ФСБ-ның асылған мәғлүмәттәренә ярашлы 1937—1938 йылдарҙа НКВД органдары 102 мең «поляк шпионын» таба. Шул уҡ ваҡытта Варшавалағы Үҙәк хәрби архивы мәғлүмәттәренә ярашлы поляк резидентураһының бөтә штаты (бөтә илдәр өсөн) 1937—1938 йылдарҙа 200-ҙән саҡ ҡына ашыу кеше тәшкил итә. Бынан тыш, шпиондарҙың күпселеге Себерҙә табыла, шул уҡ ваҡытта поляк архив мәғлүмәттәренә ярашлы ысынында резиденттар Мәскәү, Ленинград, Минск, Киев, Харьков һәм Тбилиси ҡалаларында урынлашҡан була. {{Цитата башы}} ''Ҡоро тышҡы параметрҙар буйынса ҡарағанда, поляк операцияһының башҡа операцияларҙан үҙенсәлеге атып үлтерелгәндәрҙең процентында түгел, ә ҡулға алыуҙарҙың күләмендә. Ул иң тәүге генә түгел, ә шул уҡ ваҡытта милли операциялары араһында ҡорбандар һаны буйынса иң күләмлеһе лә булды. Быны күп кенә сәбәптәр менән аңлатып була: тем, что Польша на всем протяжении 1920—1930 йылдарҙың бөтә дауамында Польша һис шикһеҙ күрше дәүләттәр араһынан иң хәүефлеһе тип таныла, Польшаның айырыуса мәкерлеге тураһында тамыр йәйгән миф булыуы, СССР-ға ҡасып сығыусыларҙың күпселеге Польшанан булыуы, «сит ил милләттәренән» (1937—1938 йылдарҙағы НКВД докусенттарында киң ҡулланылған термин) СССР-ҙа поляктар шулай уҡ башҡаларға ҡарағанда күберәк йәшәй (немецтарҙан тш, әлбиттә, әммә «немец операцияһының» үҙенең етди үҙенсәлеге була, һәм ул — махсус ҡарала торған нәмә), ошоларҙан сығып — по логике 1937—1938 йылдарҙағы логикаға ярашлы — башҡа разведкалар менән сағыштырғанда, СССР-ҙа поляк разведкаһының базаһы күпкә киңерәк улыр ға тейеш тигән һығымта яһала.'' ''«поляк йүнәлеше» буйынса репрессияларҙың күләме Сталин яғынан поляктарға ҡарата ниндәйҙер махсу шәхси яратмауы менән билдәләнмәй. Эш поляктарҙа түгел, ә Польшала. Ошо уҡ рәүештә эш башҡа милли операциялар менән дә тора (юғиһә беҙгә латыштарға, финдарға, эстондарға, афғандарға һәм башҡаларға Сталин яғынан айырыуса яратмауы тураһында һүҙ йөрөтөргә тура килер ине). «Йүнәлештәр» буйынса милли операциялар «дошман даирәһендәге» бөтә илдәрҙә тиерлек үткәрелә, әммә уларҙа «енәйәтлелек» критерийы булып милләт тормай, ә шундай илдә тыуыу һәм йәшәү йәки ил менән ниндәй ҙә булһа бәйләнеш<ref name=pol>[http://www.memo.ru/history/polacy/00485art.htm «Польская операция» НКВД 1937—1938 гг<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170215195305/http://www.memo.ru/history/polacy/00485ART.htm |date=2017-02-15 }}</ref>'' {{конец цитаты}} Поляк тарихсыһы документаль мәғлүмәттәр нигеҙендә, Сталиндың поляктарға ҡарата айырыуса бер ниндәй ҙә нәфрәте булмаған, тип дәлилләй. Архивтарҙа ҡулға алынған урыҫтарҙы, украиндарҙы һәм белорустарҙы үҙҙәрен поляк тип танырға мәжбүр итеү буйынса бер нисә осраҡ теркәлгән. Ҡулға алынғандар йыш ҡына Поляк ғәскәри ойошмаһына ҡарамағында булғандары өсөн хөкөм ителәләр, ысынында был ойошма 1918 йылда уҡ Поляк Ғәскәре (Поляк армияһы) составына инә, ә Украина территорияһында 1921 йылда тулыһынса үҙ эшмәкәрлеген туҡтата. Бынан тыш, репрессиялар үҙ илдәренән СССР-ға ҡасып килгән сәйәси эмигранттарҙы аямай. В. Г Кривицкий үҙенең мемуарҙарында сәйәси эмигрант поляк Домбалдең миҫалын килдерә<ref>[http://scepsis.ru/library/id_565.html II. Конец Коминтерна // Вальтер Кривицкий<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, Домбаль 1919 йылда Ҡыҙыл армияһы Польшаға баҫып инегәндән һуң уны яҡлап сығыш яһай һәм ҡулға алына. Өс йылдан ул большевиктар тарафынан поляк аманаттарына алмаштырыла. Домбаль тантаналы рәүештә Мәскәүгә килеп төшә, әммә 1936 йылда ҡулға алына һәм поляк хәрби разведкаһы «агенты» булараҡ атып үлтерелә. 1937 йылдың 11 авгусындағы [https://ru.wikisource.org/wiki/Приказ%20НКВД%20от%2011.08.1937%20№%2000485 НКВД-ның 00485-се һанлы бойороғонда] күрһәтелә: {{Цитата башы}}''Ҡулға алыналар:''<br>а) ''Тикшереү барышында фашланған һәм ошо ваҡытҡа тиклем бирелгән исемлек буйынса табылмаған ПОВ-тың иң әүҙем ағзалары;''<br>''б) поляк армияһының СССР-ҙа ҡалған бөтә хәрби әсирҙәре;''<br>''в) СССР-ға Польшанан төрлө ваҡытта ҡасып сығыусылар;''<br>г) ''Польшанан сәйәси эмигранттар һәм алмаштырылғандар;''<br>д) 'ППС-тың һәм башҡа поляк советтарға ҡаршы сәйәси партияларҙың элекке ағзалары;''<br>''е) поляк райондарының урындағы советтарға ҡаршы милләтселек элементтарҙың иң әүҙем өлөшө''<ref name=order00485>[http://www.martyr.ru/content/view/37/41/ ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА ССР от 11.08.1937] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530151847/http://www.martyr.ru/content/view/37/41/ |date=2010-05-30 }} {{недоступная ссылка|число=18|месяц=05|год=2013|url=http://www.martyr.ru/content/view/37/41/}}</ref> {{Конец цитаты}} {| class="wikitable" style="float:right;" |- ! Милләт !! Хөкөм ителгәндәрҙең һаны |- | поляктар || 20 147 |- | белорустар || 5 215 |- | украиндар|| 4991 |- | урыҫтар || 3235 |- | йәһүдтәр || 1122 |- | немецтар || 490 |- | литвалар || 396 |- | латыштар || 271 |- | эстондар || 112 |- | чехтар || 87 |- | сиғандар|| 76 |- | австриялылар || 59 |- | болгарҙар || 53 |- | венгрҙар || 47 |- | румындар || 29 |- | гректар|| 27 |- | молдавандар || 26 |- | татарҙар || 23 |- | башҡалар || 362 |- | барыһы || 36 768 |} «Поляк йүнәлеше» буйынса репрессияларға поляктар ғына түгел, поляк фамилияларын йөрөтөүсе башҡа милләт вәкилдәре лә дусар ителә, шуға күрә «поляктар» һәм «поляк операцияһы» төшөнсәләрен тиңләштереү дөрөҫлөккә тап булмай. 1938 йылдың 16 майында СССР НКВД-һы урындағы органдарҙың отчеттарына ҡулға алынғандарҙың милләт составы тураһында мәғлүмәттәрҙе индерергә бойора<ref name="order00485a" />. Шулай итеп, СССР территорияһында йәшәүсе барлыҡ тиерлек поляктар шик аҫтында булып сыға, шулай уҡ башҡа ниндәй ҙә булһа поляктарға йәки Польшаға бәйләнеше булған кешеләр. Әлеге бойороҡ буйынса 103 489 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 84 471 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә<ref>[http://www.idf.ru/2/7.shtml Архив Александра Яковлева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322222940/http://www.idf.ru/2/7.shtml |date=2007-03-22 }}</ref>. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса<ref name=order00485a>[http://www.memo.ru/history/POLAcy/00485ART.htm «Польская операция» НКВД 1937—1938 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170215195305/http://www.memo.ru/history/polacy/00485ART.htm |date=2017-02-15 }}</ref>, 139 835 хөкөм ителә, шул иҫәптән 111 091 кеше атып үлтерелгән. «Оло террор» сиктәрендә был оперция иң күмәк милли операция була. Тотҡонлоҡҡа илдә йәшәгән поляктарҙың 16 % эләгә<ref>{{книга|автор=[[Костырченко, Геннадий Васильевич|Костырченко Г. В.]]|заглавие=Тайная политика Сталина: власть и антисемитизм|место=М.|издательство=Международные отношения|издание=2 изд|год=2003|страниц=784|isbn=5-7133-1071-X|страницы=132}}</ref>. {{clear}} {{seealso|Поляктарҙың депортацияһы}} == Татары == {{main|Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы}} == Удмурты == {{main|СОФИН}} == Финдар == «Фин операцияһы» буйынса рәсми рәүештә директива булмаһа ла, Ленинград өлкәһенең һәм Карелия НКВД органдары үҙ башланғысы менән 1937 йылдың сентябрь-октябрендә үк финдарҙы «таҙарта» башлайҙар. Ошо уҡ ваҡытта чекистар НКВД-ның поляк милли операцияһы тураһындағы 00485-се һанлы бойороғона һылтаналар. Карелия АССР-ының эске эштәр наркомы К. Я. Тениссон Карелияла поляктарға, латыштарға һәм немецтарға ҡаршы карьераны эшләп булмауын аңлап, Ежовты рәсми рәүештә финдар буйынса директива юҡлығы буйынса ялыуҙар менән яуҙыра. Һөҙөмтәлә үҙәктә репрессияларға «добро» алына һәм 1937 йылдың декабрендә Мәскәүҙә шпион һәм диверсион эшмәкәрлектә ғәйепләгән беренсе альбомдар ебәрелә. Тәүге туғыҙ альбом буйынса 900 кеше хөкөм ителә, шуларҙың 727 (80,8 %) — атып үлтереүгә. 1938 йылдың февраль аҙағында КАССР НКВД-ның район бүлектәренә финдар исемлектәре яуҙыра башлайҙар. Фин халҡының төп йәшәгән урындарында — Прионежский, Кондопожский, Калевальский, Пряжинский райондарында, баш ҡала Петрозаводскиҙа — «шикле кешеләрҙе» ҡулға алыу көн һайын башҡарыла, йыш ҡына урамдан алып китәләр. Кондопога ҡағыҙ комбинаты һәм Петрозаводск саңғы фабрикаһы кеүек эре карел предприятиеларынан финдарҙы грузовиктар менән ташыйҙар. 1938 йылдың сентябрь-октябрь айҙарында «фин йүнәлеше» буйынса махсус тройкалар тарафынан тағы ла 1805 кеше (улар араһында 1499 кеше (83 %) финдар), шул иҫәптән 1708 кеше (94,6 %) атып үлтерелә. «Фин йүнәлеше» буйынса репрессиялар шул тиклем йәйелдерелә, хатта 1937—1938 йылдарҙа Карелиялағы бөтә репрессияланғандарҙың 40-тан ашыу % финдар тәшкил итә (шул уҡ ваҡытта финдар КАССР-ҙа дөйөм халҡының 3,2 % тәшкил итә)<ref>''Дённингхаус Виктор'' В тени «Большого брата». Западные национальные меньшинства в СССР. 1917—1938 гг. — М.: Российская политическая энциклопедия, 2011. — С. 612. — ISBN 978-5-8243-1535-6</ref>. == Кульвец эше == 1938 йыл башында [[Иркутск өлкәһе|Иркутск өлкәһендәге]] Бодайбо районына өлкәнең УНКВД УГБ-ның 3 бүлеге начальнигы урынбаҫарыБ. П. Кульвецтың етәкелегендә оператив төркөм сыға. Дәүләт именлеге өлкән лейтенанты Кульвец Борис Петрович Иркутскиҙа, башҡаларҙан тыш, 127 кешенән торған «пан-монгол» диверсия-разведка ихтилалсы ойошманы «фашлап» өлгөрә. НКВД хеҙмәткәре Комов күрһәтә: «Кульвецтың килгән көнөндә үк 500-гә тиклем кеше ҡулға алына. Ҡулға алыуҙар милли һәм социаль билдәләр буйынса, бер ниндәй компромат материалдары булмаһа ла, башҡарыла. Ҡағиҙә булараҡ, ҡытайҙар һәм корейҙар, береһен дә ситтә ҡалдырмай, бөтәһе лә ҡулға алына, кулак биҫтәләренән хәрәкәт итә алған һәр кем алына». (Кульвец эше, т. I, 150—153 л. д.). НКВД хеҙмәткәре Турловтың кәрһәтмәләренән: «Кульвецтың талабы буйынса бөтә оператив состав үҙ иҫәбен алып бара. Мин Кульвецҡа сит ил сығышлы кешеләрҙең исемлеген бирҙем, яҡынса 600 кешегә. Бында ҡытайҙар, корейҙар, немецтар, поляктар, латыштар, литвалар, финдар, мадьярҙар, эстондар һәм башҡалар бар ине. Ошо исемлектәргә ярашлы ҡулға алыу үткәрелә… Бигерәк тә әшәке ҡытайҙарҙың һәм корейҙарҙың ҡулға алыуҙары үткәрелә. Бодайбо ҡалаһында уларға облавалар эшләнә, уларҙың фатирҙары билдәләнә, кешеләрҙе ҡытайҙарҙы һәм кореяларҙы, береһен дә ҡалдырмай, ҡулға алыу бойороғо менән ебәрәләр… Март айында Кульвец, Бутаков һәм мин ултырған кабинетҡа инеп: һеҙ миңә бөтә ҡытайҙарҙы ҡулға алдыҡ тинегеҙ. Бына бөгөн мин урам буйлап бара инем, ике ҡытайҙы күрҙем һәм уларҙы ҡулға алырға тәҡдим иттем» — тине. (Кульвец эше, т. I, л. д. 156). УНКВД начальнигы исеменә Кульвецтың рапорты үткәрелгән операцияның сағыу билдәһе булып тора, рапортта: "Немец разведкаһы — был йүнәлеш буйынса минең эштәр насар. Әйе, Шварцтың резидентураһы асыҡланды…әммә немецтар эште етдирәк алып барырға тейештәр. Ҡаҙырға тырышырмын. . Финдар — булды. Чехославак — булды. Тулы коллекция өсөн итальяндар һәм француздардарҙы таба алмайым… Ҡытайҙарҙы бөтәһен дә йыйҙым. Ҡарттар ғына ҡалды, уларҙың араһынан бер өлөш, 7 кеше, шулай ҙа шпиондар һәм контрабандистар тип күрһәтелде. Минең уйлауымса, уларға ваҡыт әрәм итергә кәрәкмәй. Бигерәк ҡарттар. Шәберәктәрен алдым — тип яҙа. (Кульвец эше, т. I, л. д. 192). Ҡулға алынғандарҙы туҡмайҙар һәм башҡалар өҫтөнән күрһәтмә бирергә көсләйҙәр. Ошо күрһәтмәләр нигеҙендә, бер ниндәй тикшереүһеҙ, яңынан күпләп ҡулға алыуҙар үткәрәләр. Тикшереү нисек үткәнен шаһит Грицких күрһәтә: "Кульвец тикшереүҙең яңы ысулын индерҙе, йәғни "выстойка"ны. 100—150 кешене бер бүлмәгә ҡыуып индерәләр, бөтәһен стенаға йөҙө менән ҡуялар һәм бер нисә көн дауамында ултырырға һәм йоҡларға, күрһәтмәләр биргәнсә, рөхсәт итмәйҙәр. Шунда уҡ ҡулға алынғандарҙың араһында өҫтәл һәм яҙыу әйберҙәре була. Күрһәтмәләрҙе үҙ теләге менән үҙҙәре яҙа, бынан һуң уларға йоҡларға рөхсәт итәләр". (Кульвец эштәр, т. I, 142—143 л. д.). Ҡулға алынғандарға физик көсләү сараларын ҡулланыуҙан тыш тикшереү документтарының тупаҫ боҙоп күрһәтеүе ҡулланыла. Был юҫыҡта Турловтың күрһәтмәләре әһәмиәтле: «Унан да насарыраҡ ҡытайҙар, корейҙар һәм башҡа милләттәр допростары менән эш бара ине, күмәк һәм бер кемде ҡалдырмаған ҡулға алыуҙар 1938 йылдың март айында булды. Был милләттәрҙең күпселеге урыҫ телен белмәй ине. Тәржемәселәр юҡ, протоколдар шулай уҡ ғәйепләнеүселәрҙән тыш яҙылды, сөнки улар бер нәмә лә аңламайҙар ине…» (Кульвец эше, т. i, л. д. 157).[http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm] {{Цитата башы}} ''«Бөгөн генә 10 мартта 157 кешегә ҡарар алдым. 4 соҡор ҡаҙҙылар. Шартлатырға тура килде, мәңге туңлыҡ арҡаһында. Буласаҡ операция өсөн 6 кеше билдәләнем. Хөкөмдәрҙе үтәүҙе үҙ өҫтөмә алам. Бер кемгә ышанмайым һәм ярамай ҙа. Юлһыҙлыҡ арҡаһында бәләкәй 3-4 урынлыҡ саналарҙа ташып була. 6 сана һайлап алдым. Үҙебеҙ атабыҙ, үҙебеҙ ташыйбыҙ һәм башҡалар. 7-8 рейс эшләргә тура килер. Бик күп ваҡытты аласаҡ, әммә бүтән кеше бирергә баҙнат итмәйем. Әлегә тып-тын. Һөҙөмтәләр тураһында хәбәр итермен.»'' ''«Машинисткалар уҡымаһын өсөн ҡулдан яҙам. Тройка ҡарарҙары буйынса операцияны 115 кешегә генә үткәрҙем, сөнки соҡорҙар 100 кешегә генә тәғәйенләнгән». «Операцияны бик ҙур ҡыйынлыҡтар менән үткәрҙек. Осрашҡанда ентекләберәк һөйләрмен. Әлегә тынлыҡ, хатта төрмә лә белмәй. Операция алдынан бер нисә сара үткәрҙем, шуның менән аңлатыла. Шулай уҡ осрашҡанда хәбәр итермен».'' {{Конец цитаты|источник=[http://www.memorial.ru/docs/bodaybot.html Доклады Б. П. Кульвеца УНКВД по Иркутской области]}} 1937—1938 йылдарҙа Кульвецтың ҡыҙыу эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә, дөйөм алғанда, барлығы дүрт меңләп кеше ҡулға алына һәм Бодайбола 1938 йылда 938 кеше атып үлтерелә. Ежовты ҡулға алғандан һуң бындай «самаһыҙлыҡ» өсөн Кульвец үҙе ҡулға алына. Уны ҡулға Киевта алалар, унда Уүльвец командировкала була; Киевтан кире Иркутскиға уны вагонзакта алып киләләр. Төрмәлә Кульвец үҙ ҡаҙаныштары тураһында бик күп ғаризалар яҙа, аслыҡ иғлан итә, шул уҡ ваҡытта юрған аҫтында йәшеренеп сохарый ашап ята. Психиатрҙарҙың һығымаһы буйынса, ул «аҡылдан шашыуҙы бик оҫта күрһәтә». Киләһе формулировка менән 1941 йылдың майында уҡ атып үлтереүгә хөкөм ителә ''«элекке эсер һәм аҡ гвардиясыларҙың ҡуштаны, япон шпионы һәм диверсант, Иркутск өлкәһе етәкселеген үлтереүҙе, Алыҫ көнсығышты Япония файҙаһына тартып алыу маҡсатында Трансибирск магистралендә шартлатыуҙар әҙерләгән Харбин ярамһағы». Әммә 1941 йылдың 30 июнендә был хөкөм 10 йыл лагерға алмаштырыла. 3 йылдан Кульвец иреккә сыға, артабан уның эҙҙәре юғала. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.bbc.com/russian/features-40597591 Кому не повезло с рождением: интернационализм по-сталински] [[Би-би-си]] * [http://www.inkeri.ru/rep/ Список репрессированных финнов] * [https://docs.google.com/document/d/1bHN_Tftpr2baw_2l-I9xjkg4TBpkgHE_a3JxCTISwTc/edit СПИСОК ОСНОВНЫХ ПОСТАНОВЛЕНИЙ, ПРИКАЗОВ, РАСПОРЯЖЕНИЙ, УКАЗОВ, НА ОСНОВАНИИ КОТОРЫХ ИНГЕРМАНЛАНДСКИЕ ФИННЫ В РОССИИ ПОДВЕРГЛИСЬ ГЕНОЦИДУ ЗА НАЦИОНАЛЬНУЮ ПРИНАДЛЕЖНОСТЬ.] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * НКВД-ның Грек операцияһы * СССР-ҙа халыҡтар депортацияһы. {{Сталин репрессиялары}} [[Категория:Милли сәйәсәт]] [[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]] sjv1vf5kcuhjo8en6fsu2jwm7qzbxnv 0 156737 1301018 1290789 2026-07-14T15:23:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301018 wikitext text/x-wiki '''Мансурова Любовь Ильинична''' ([[13 декабрь]] [[1929 йыл]] - [[26 июнь]] [[2023 йыл]]) — ғалим-агроном. 1971—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1993). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған агрономы (2006). == Биографияһы == Любовь Ильинична Мансурова 1929 йылдың 3 декабрендә Башҡортостандың Бәләбәй ҡалаһында тыуған. == Хеҙмәт юлы == * 1952 й. — Мичуринск ҡалаһында И. В. Мичурин исемендәге йәшелсә‑емеш институтын тамамлағандан һуң, йәш агроном Өфө ҡалаһында Республика йәш натуралистар станцияһында эшләй. * 1954 й. алып - [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]нда (БНИИСХ) өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. * 1966 й. — БНИИСХ-та бүлек мөдире * 1971—1995 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы. * 1995—2010 йй. Һамар ауыл хужалығы академияһында (Кинәле ҡалаһы) хеҙмәт итә. Фәнни тикшеренеүҙәре йәшелсә культуралары селекцияһына, орлоҡсолоғона һәм уларҙы үҫтереү технологияларын эшләүгә арналған. Мансурова тарафынан башлы һуғандың Иглинский 1 сорты сығарыла, һуғанды үҫтереү технологияһы камиллаштырыла һәм БР‑ҙың хужалыҡтарында үҫтереү индерелә. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы. == Ғаиләһе == == Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары == 1991 — Ауыл хужалығы фәндәре докторы 1993 — профессор 2006 — РФ‑ның атҡаҙанған агрономы == Сығанаҡтар == * Мансурова, Любовь Ильинична. Выращивание овощных культур в Башкирии / Л. И. Мансурова, Л. Х. Латыпова. — Уфа : Башк. кн. изд-во, 1976. — 95 с. : ил.; 21 см. Овощные культуры — Возделывание — Башк. АССР FB Б 76-25/1757 FB Б 76-25/1758 * Лук репчатый в Башкирии. Уфа, 1988. * Мансурова, Любовь Ильинична. Практикум по овощеводству : практикум / Л. И. Мансурова, В. Н. Титов, В. Г. Кириченко; под ред. Л. И. Мансуровой. — М. : Колос, 2006. — 319 с. — Библиогр.: с. 317—318. — ISBN 5-10-003922-1 == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|}} Мансурова Любовь Ильинична * {{БЭ2013|}} Мансурова Любовь Ильинична * wiki02.ru/encyclopedia/Mansurova_Lyubov_Ilinichna/t/8471 Мансурова Любовь Ильинична * [https://search.rsl.ru/ru/record/01007020745 Рәсәй дәүләт китапханаһы Мансурова тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191213184057/https://search.rsl.ru/ru/record/01007020745 |date=2019-12-13 }} * [https://molochnoe.ru/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe?LNG=&Z21ID=&I21DBN=IBIS&P21DBN=IBIS&S21STN=1&S21REF=3&S21FMT=fullwebr&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=1&S21P03=A=&S21STR=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0,%20%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C%20%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0 Мансурова Любовь Ильиничнаның ғилми хеҙмәттәре ]{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://biblus.ru/Default.aspx?auth=35p2g3j1 авторҙың 7 баҫмаһы тәҡдим ителгән]{{Недоступная ссылка|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ауыл хужалығы фәндәре докторҙары]] [[Категория:фән докторҙары]] [[Категория:Башҡортостан ғалимдары]] lqfjbi0caw5267vw4q5fhzum3b9r2fo 0 159434 1301022 1180442 2026-07-14T18:17:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301022 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Менчинская Наталья Александровна''' ([[1905 йыл|1905]]—[[1984 йыл|1984]]) — совет ғалим-психологы, [[Фән докторы|педагогия фәндәре докторы]] (1952), профессор, СССР Педагогия фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1968). Үҫеш һәм педагогик психология өлкәһендә белгес, СССР-ҙа уҡытыу психологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 100-ҙән ашыу фәнни эш авторы. == Биографияһы == 1905 йылдың 15 ғинуарында Ялтала земство табибы ғаиләһендә тыуған. 1927 йылда Ҡырым педагогия институтын (хәҙер В. И. Вернадский исемендәге милли Таврия университеты) тамамлай һәм 2-се Мәскәү дәүләт университеты эргәһендәге ғилми педагогика институты аспирантураһында уҡыуын дауам итә (1930 йылдан), унда совет психологы Л. С. Выготский етәкселегендә уҡыусыларҙа арифметик ғәмәл үҫеше проблемалары буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Аспирантураны тамамлағандан һуң, 1930 йылдан, Урал индустриаль-педагогия институтында (хәҙер [[Урал дәүләт педагогия университеты]]) уҡыта. 1932 йылдан Наталья Менчинская [[Мәскәү]]ҙә РСФСР Педагогия фәндәре академияһының Психология институтында (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһының Психология институты) эшләй, уҡыусының уҡыу һәм аҡыл үҫеше психологияһы лабораторияһы мөдире була (1937—1981). 1952 йылда «Психология обучения арифметике» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1955 йылда ул айырым дәреслек булып баҫып сығарыла.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01005893188 Психология обучения арифметике / Н. А. Менчинская, д-р пед. наук; Акад. пед. наук РСФСР. Ин-т психологии. — Москва : Учпедгиз, 1955.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513131811/https://search.rsl.ru/ru/record/01005893188 |date=2021-05-13 }}</ref> 1955—1965 йылдарҙа институттың фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары һәм ғилми секретары була.<ref>[http://pedagogic.ru/pedenc/item/f00/s01/e0001469/index.shtml МЕНЧИНСКАЯ Наталия Александровна]</ref> Мәскәүҙә 1984 йылдың 6 июлендә вафат була. Мәскәүҙә Ваганьковский зыяратында ерләнгән.<ref>[http://bozaboza.ru/people/menchinskaya-natalya-aleksandrovna-1905-1984/ Менчинская Наталья Александровна]</ref> == Хеҙмәттәре == Н. А. Менчинскаяның тикшеренеүҙәре баланың психикаһы үҫеше һәм уҡыу психологияһының мөһим проблемалары менән бәйле була. Уның өс монографияһы педагогия фәндәре академияһының премияларына лайыҡ була. Ғалимдың төп баҫмалары: * «Психология обучения арифметике» (1955); * «Психология усвоения знаний в школе» (в соавторстве с Д.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Богоявленским, 1959); * «Вопросы методики и психологии обучения арифметике в начальных классах» (в соавторстве с М.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Моро, 1965); * «Вопросы умственного развития ребёнка» (1970); * «Психологические проблемы активности личности в обучении» (1971); * «Психологические проблемы неуспеваемости школьников» (1971). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Идиографический подход == Сығанаҡтар == * Краткий психологический словарь. Ростов-на-Дону: «ФЕНИКС». Л. А. Карпенко, А. В. Петровский, М. Г. Ярошевский. 1998. * Большой психологический словарь. Москва: «Прайм-ЕВРОЗНАК». Под ред. Б. Г. Мещерякова, акад. В. П. Зинченко. 2003. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://mark.ugtu.net/Files/%D0%9E%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0/%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%20%D0%B2%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82/%D0%9D.%D0%90.%20%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20-%20%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%20%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8%20%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F.pdf Наталья Александровна Менчинская] * [http://infonarod.ru/info/menchinskaya-natalya-aleksandrovna-15011905-yalta-6071984-otechestvennyy-psiholog-specialist-v Наталья Александровна Менчинская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219181000/http://infonarod.ru/info/menchinskaya-natalya-aleksandrovna-15011905-yalta-6071984-otechestvennyy-psiholog-specialist-v |date=2020-02-19 }} * [http://www.hrono.info/biograf/bio_m/menchinskajana.php Наталья Александровна Менчинская] [[Категория:Педагогия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1984 йылда вафат булғандар]] [[Категория:6 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1905 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 ғинуарҙа тыуғандар]] niawzvm3t2ijgwh8mmg4krs29f7kunm 0 164585 1301025 1196082 2026-07-14T19:34:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301025 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Минаева Нина Васильевна''' ([[26 ғинуар]] [[1929 йыл]] — [[6 декабрь]] [[2009 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, [[тарих]]сы, тарих фәндәре докторы, профессор. 500-ҙән ашыу фәнни мәҡәләләр авторы, шул иҫәптән монографиялар.<ref name="infoteka">[https://infoteka.pw/m/n-v-minaeva/ Нина Васильевна Минаева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201002021603/https://infoteka.pw/m/n-v-minaeva/ |date=2020-10-02 }}</ref> == Биографияһы == Нина Васильевна Минаева [[1929 йыл]]дың [[26 ғинуар]]ында [[Архангельск]]иҙа Дон ҡазаҡтары Василий Васильевич Минаев (1894—1949) һәм уның ҡатыны Антонина Петровна Таратина (1891—1979) ғаиләһендә тыуа. Минаевтар нәҫеле 1677—1681 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышында ҡатнашыусы, Петр I-сенең [[Аҙау походтары|Азов походтары]] буйынса көрәштәше Фрол Минаевтарға барып тоташа. Михаил Васильевич Минаевтың туғаны (1889—1961).<ref>[https://rusk.ru/st.php?idar=420884 Страницы истории донского казачества: Михаил Васильевич Минаев (1889—1961)]</ref> 1930 йылда ғаилә Мәскәүгә күсеп килә.<ref name="locus2">[http://j-locus.ru/wp-content/uploads/2020/07/2020-2-72.pdf Профессор Н. В. Минаева: портрет в контексте эпохи. К 90-летию со дня рождения.]</ref> 1947 йылда 76-сы Мәскәү ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбен тәмамлай һәм [[Мәскәү дәүләт университеты]]на уҡырға керә. 1952 йылда МДУ тарих факультетын тамамлай. С. В. Бахрушин, К. В. Базилевич, П. А. Зайончковский, С. С. Дмитриев, Н. М. Дружинин уның уҡытыусылары була. Бер аҙ ваҡыт Минаева [[Мәскәү]]ҙең Киев районындағы 59-сы мәктәптә тарих уҡытыусыһы булып эшләй. Артабан МДУ аспирантураһында уҡый, аспирантураны 1958 йылдың февралендә тамамлай, «Петрашевцы и идеи утопического социализма» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.<ref name="locus3">[http://j-locus.ru/wp-content/uploads/2020/07/2020-2-72.pdf Профессор Н. В. Минаева: портрет в контексте эпохи. К 90-летию со дня рождения.]</ref> 1960 йылдан Нина Васильевна В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтында (хәҙер Мәскәү дәүләт педагогия университеты, МПГУ) П. И. Кабанов менән тарих факультетында эшләй. Уның докторлыҡ диссертацияһы «Россияның XIX быуат башындағы сәйәси проекттарында конституцион тенденциялар»<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01004028829 Диссертация доктора исторических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001184000/https://search.rsl.ru/ru/record/01004028829 |date=2020-10-01 }}</ref> тип атала. СССР-ҙың Ярославль, Петербург, Выборге, Архангельск, Саратов, Рязань университеттарында лекциялар уҡый. 1990 йылда АҠШ-ҡа Колумбия университетына лекциялар уҡырға саҡырыла. Фәнни конференцияләрҙа ҡатнаша, студенттар, аспиранттар, кафедра докторанттары менән фәнни-методик эш алып бара. МПГУ-ның өс диссертация советы ағзаһы була. "Россия тарихсылары йәмғиәте"н ойоштороу комитеты ағзаһы була.<ref>[http://www.oiros.ru/abus/ab04.htm Список членов Оргкомитета «ОБЩЕСТВА ИСТОРИКОВ РОССИИ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124063915/http://www.oiros.ru/abus/ab04.htm |date=2020-11-24 }}</ref> 2004 йыл Н. В. Минаева «Рус ҡаршылығы кешеләре» (Люди русского сопротивления) исемле үҙе һәм ғаиләһе тарихы тураһында бәйән итеүсе, үҙ атаһының фажиғәле яҙмышы тураһында үҙенең хәтирәләр китабында баҫыра.<ref name="locus">[http://j-locus.ru/wp-content/uploads/2020/07/2020-2-72.pdf Профессор Н. В. Минаева: портрет в контексте эпохи. К 90-летию со дня рождения.]</ref> 2009 йылдың 6 декабрендә Мәскәүҙә вафат була.<ref name="infoteka"/> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://mpgu.su/novosti/mezhvuzovskij-nauchnyj-seminar-obshhestvennaja-mysl-rossii-i-problemy-otechestvennogo-konstitucionalizma-v-xviii-xix-vv-nauchnoe-nasledie-professora-n-v-minaevoj-i-novye-issledovanija/ «Общественная мысль России и проблемы отечественного конституционализма в XVIII—XIX вв.: научное наследие профессора Н. В. Минаевой и новые исследования»]{{ref-ru}} * bookz.ru/authors/nina-minaeva/potaenni_600/1-potaenni_600.html Нина Минаева. Рәсәй конституция потаенной строкой.{{ref-ru}} [[Категория:Мәскәү дәүләт универститетының тарих факультетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2009 йылда вафат булғандар]] [[Категория:6 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Архангельскиҙа тыуғандар]] [[Категория:1929 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 ғинуарҙа тыуғандар]] 81aushsg7zjnx2iym0t7aw33gr4t1t8 0 165123 1301017 1227278 2026-07-14T14:32:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301017 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Маликов}} {{Ғалим |Имя = Рөстәм Илкәм улы Маликов |Оригинал имени = |Изображение = |Ширина = |Описание изображения = |Дата рождения = 02.04.1959 |Место рождения = {{ТыуыуУрыны|Октябрьский (ҡала)|Октябрьскийҙа}}, [[БАССР]], [[СССР]] |Научная сфера = иҡтисадсы |Гражданство = {{СССР флагы}} [[СССР]]<br>{{RUS}} |Дата смерти = |Место смерти = |Место работы = [[ӨДНТУ]] |Учёная степень = {{Ученая степень|доктор|экономических наук}} |Учёное звание = {{Учёное звание||0}} |Альма-матер = [[МДУ]] |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известен как = |Награды и премии = |Роспись = |Ширина росписи = |Сайт = }} {{Внешние медиафайлы |image1 = [https://ams.rusoil.net/sitefak/files_site/122/Маликов%20Р_И_.jpg Рөстәм Маликов] }} '''Маликов Рөстәм Илкәм улы''' ([[2 апрель]] [[1959]] — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] иҡтисадсыһы һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2007) һәм профессор (2008). Башҡортостандың атҡағаҙанған фән эшмәкәре (2013). Рәсәйҙең почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010). == Биографияһы == Маликов Рөстәм Илкәм улы 1959 йылдың 2 апрелендә [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]]ның [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһында тыуған. 1981 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]н тамамлай. ;Хеҙмәт юлы: * 1983 йылға тиклем Мәскәүҙә СССР Фәндәр академияһының Иҡтисад институты * 1987 йылдан — Рөстәм Илкәм улы Иҡтисад һәм социология институтында бүлек мөдире * 1996 йылдан — [[Өфө дәүләт нефть техник университетының Иҡтисад һәм сервис институты|Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]]нда (әлеге [[ӨДНТУ]]-ла) иҡтисад һәм менеджмент кафедраһы мөдире * 2008 йылдан — Иҡтисад һәм идара итеү ғилми тикшеренеүҙәр институты директоры == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Иҡтисад фәндәре докторы (2007 йыл) * Профессор (2008) * Рәсәйҙең почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010 йыл) * Башҡортостандың атҡағаҙанған фән эшмәкәре (2013 йыл) == Ғилми хеҙмәттәре == Рөстәм Илкәм улы Маликов, эшҡыуарлыҡ мөхитен һөҙөмтәле үҫтереү мәсьәләһен, предприятиеларҙың йәшерен иҡтисад эшмәкәрлеген өйрәнеп, Рәсәй Федерацияһы төбәктәрендә эшҡыуарлыҡ хәлен тикшереп, ғилми хеҙмәттәр яҙа. Уның 200 самаһы фәнни хеҙмәте бар. * Экономические парадоксы или парадоксальная экономика?! Мәскәү, 2005 (авторҙаш) * Институциональное проектирование деловой предпринимательской среды. Мурманск; Өфө, 2006[https://search.rsl.ru/ru/record/01002965472 Маликов, Рустам Илькамович — Институциональное проектирование деловой предпринимательской среды : монография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230329134600/https://search.rsl.ru/ru/record/01002965472 |date=2023-03-29 }} * Региональные факторы формирования эффективной предпринимательской среды. Өфө, 2006 (авторҙаш)[https://search.rsl.ru/ru/record/01003023307 Региональные факторы формирования эффективной предпринимательской среды : (монография)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230329134559/https://search.rsl.ru/ru/record/01003023307 |date=2023-03-29 }} == Наградалары һәм исемдәре == * Рәсәйҙең почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010) * Башҡортостандың атҡағаҙанған фән эшмәкәре (2013) == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/9748-malikov-r-st-m-ilk-m-uly|Маликов Рөстәм Илкәм улы|автор=Ф.Ғ. Ғәлиев тәрж.}} [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] [[Категория:ҒТИ директорҙары]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты профессорҙары]] [[Категория:XX быуат иҡтисадсылары]] [[Категория:XX быуат педагогтары]] [[Категория:XXI быуат иҡтисадсылары]] [[Категория:XXI быуат педагогтары]] [[Категория:СССР иҡтисадсылары]] [[Категория:СССР педагогтары]] [[Категория:Рәсәй иҡтисадсылары]] [[Категория:Рәсәй педагогтары]] [[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡортостан иҡтисадсылары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] ie4lbdimj0ikpl8z3knxiolb1p1e4tv 0 171114 1301015 1300453 2026-07-14T13:39:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301015 wikitext text/x-wiki '''Майтамыр''', '''Этҡолаҡ''' ({{Lang-la|Sýmphytum}}, {{lang-ru|окопник}}) — бөтә [[Европа]] илдәре буйлап, Көнбайыш [[Азия|Азиянан]] Британ утрауҙарына тиклем таралған күп йыллыҡ үлән үҫемлектәре [[Ырыу (биология)|ырыуы]]. Дымлы уңдырышлы [[Тупраҡ|тупраҡта]], йыш ҡына [[йылға]], инештәр ярҙарында үҫә. Метрҙан артыҡ бейеклеккә етә. [[Файл:Symphytum_officinale_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-268.jpg|слева|мини|{{Bt-ruslat|Дарыу майтамыры|Symphytum officinale}} {{Bot.ill.|1}}]] == Ботаник тасуирлама == Тамыр системаһы эре йыуан тамырлы, күп һанлы айырымланған тармаҡлы. Тамырҙары тыштан ҡарағусҡыл, эсендә - аҡ, һутлы, майланып тора. Һабағы тура, йыуан, ботаҡтар менән тармаҡланған, йөнтәҫ. [[Япраҡ|Япрағы]] оҙонса, эре, сиратлы, өҫкә табан ослая бара, аҫ яғы ҡытыршы төк менән ҡапланған. [[Сәскә|Сәскәләре]] ҡыңғырау һымаҡ, һабаҡтың өҫ яғында урынлашҡан; ҡыҙыл, күксин йәки миләүшә төҫөндә, яйлап зәңгәр йәки аҡһыл көрән төҫкә инә бара. Сәс атҡан осоро май — июль. == Ҡулланыу тарихы == [[Файл:Окопник_бутон.jpg|мини|Сәскә бөрөһө киҫлеше]] Боронғо грек ботанигы Теофраст майтамыр тураһында телгә алған булған. [[Әбүғәлисина]] «Табиплыҡ фәне ҡануны» (''Kanun fi’l Tibb'', 1020 йыл) китабында майтамырҙың үҙенсәлектәрен һүрәтләгән. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ҡалалары дарыуханаларында теркәлгән майтамыр [[Дауа саралары|препараттары]] — Е витаминлы «Майтамыр майы» һәм һәм «Тәнгә һөртә торған майтамыр бәлзәме» һатыла.{{Фоторяд|Symphytum caucasicum - Curtis.jpg|225 Symphytum officinale L.jpg|Symphytum orientale (Curtis).jpg|ш2=220|текст=[[Ботаник иллюстрациялар]]: ''[[Symphytum caucasicum]]'', ''[[Symphytum officinale]]'', ''[[Symphytum orientale]]''}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Окопник|том=XXIa}} * {{статья|автор=Кузнецов Н. И.|заглавие=Symphytum asperum Lepech. в Европейской России|ссылка=http://dspace.utlib.ee/dspace/bitstream/10062/4310/1/kuznetsovsymphytum.pdf|издание=Известия Императорской Академии наук|место=СПБ.|год=1912|страницы=957—969}} <small> (с картой распространения Symphytum asperum Lepech.)</small> * {{БСЭ2|Окопник, живокость|том=30|страницы=605}} == Һылтанмалар == * [http://flower.onego.ru/other/symphytu.html Окопник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209214037/http://flower.onego.ru/other/symphytu.html |date=2007-12-09 }} в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=2012-11-21 }} * [http://www.comfreycentral.com/ Comfrey Central — A Clearinghouse for Symphytum Information]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20071103073555/http://herballegacy.com/Comfrey.html Contentions with Comfrey Studies]{{ref-en}}<span title="на английском языке" class="ref-info" style="cursor:help;">)</span> * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SYMPH2 Окопник на сайте USDA NRCS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612083204/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SYMPH2 |date=2009-06-12 }}{{ref-en}}<span title="на английском языке" class="ref-info" style="cursor:help;">)</span> [[Категория:Дарыу үҫемлектәре]] [[Категория:Евразия флораһы]] j6p4bm9m058a9cn2cxix3wuvo0sfmxc 0 172536 1301037 1238583 2026-07-14T23:38:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301037 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мостай Кәрим исемендәге сквер'''—[[Башҡортостан]]дың баш ҡалаһы [[Өфө]]ләге сквер. Ул [[2013 йыл]]да Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Мостай Кәрим]]гә һәйкәл асыу уңайы менән булдырылған. == Тарихы == [[1919 йыл]]да Башҡортстандың Шишмә районы Келәш ауылында тыуған буласаҡ шағир Мостафа Сафа улы Кәримов [[1935 йыл]]да Өфөлә рабфакта уҡый башлай, һуңыраҡ ул бында педагогия институтын тамамлай. Студент саҡта ул буласаҡ тормош иптәше Рауза Суфиян ҡыҙы менән таныша. Мостай Кәрим уның менән Социалистик урам (хәҙерге Мостай Кәрим) буйлап йөрөргә яратуы тураһында һөйләй торған була. Фронтҡа ла ул ошо урамдан китә. Һуғыштан ҡайткас, Мостай Кәрим ғаиләһе менән Өфөлә төпләнә һәм ғүмерен әҙәби хеҙмәткә бағышлай.<ref>{{БЭ2013|86216}}</ref> [[2013 йыл]]дың октябрендә Киров һәм Мостай Кәрим урамдары киҫелешкән урында, Профсоюз йорто бинаһы ҡаршыһында Башҡортстандың халыҡ шағиры, әҙәбиәт өлкәһендә [[СССР]] Дәүләт премияһы лауреаты (1972), [[Ленин премияһы]] лауреаты (1984), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1979) Мостай Кәримгә һәйкәл асыла. Уның тирә-яғын матурлап, Мостай Кәрим исемендәге сквер булдырыла. Сквер уртаһындағы скульптура композицияһының авторы [[Ковальчук Андрей Николаевич|Андрей Ковальчук]] һәйкәлде кешегә генә түгел, ә уның ижадына ла һәйкәл итеп ҡойған. Бронзанан ышаныслы аҙымдар менән алға барыусы шағир һыны һүрәтләнгән.<ref name="Памятник Мустаю Кариму на улице Мустая Карима">[https://visit-ufa.ru/activities/detail.php?ID=134 Памятник Мустаю Кариму на улице Мустая Карима]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Һәйкәл артында- ел осорған ҡулъяҙма биттәре, улар шағирҙың шиғри ҡанаттары кеүек күҙ алдына килеп баҫа. Был һәйкәл— күп фигуралы композиция. Горельеф сюжеттарында һәм башҡорт һәм рус телдәрендәге ҡулъяҙма текстарында шағир ижадындағы төп темалар белән танышырга мөмкин. Китап һөйөүселәр бында Мостай Кәрим әҫәрҙәренең геройҙарын таный («Ташлама утты, Прометей!», «Салауат», «Оҙон-оҙаҡ баласаҡ» һәм башҡа). Ҡулъяҙма текстар ҙурайтылып, [[бронза]] биттәргә күсерелгән. Бассейндағы бер аҙ алға табан ауыш ҡуйылған ҙур улаҡ— бассейндан әкрен генә һыу аға— был өҙлөкһөҙ барған торомош ағышы символы. Скульптура композицияһының дөйөм бейеклеге — 6 метр, оҙонлоғо- 15 метр. Скверға ингән урында бер иштән гранит тумбалар урынлаштырылған, унда өс телдә: башҡорт, рус һәм инглиз телдәрендә «Мостай Кәрим исемендәге сквер» тигән һүҙҙәр яҙылған Һәйкәлдә— алтын хәрефтәр менән «Мостай Кәримгә — Башҡортостан халҡы» тип башҡорт һәм урыҫ телдәрендә яҙылған. Гранит постаментта— Мостай Кәрим, һәйкәл авторы һәм уның асылған ваҡыты тураһында мәғлүмәт яҙылған табличкалар. Сквер биләмәһендә ике фонтан һәм ике ҙур булмаған бассейн урынлашҡан, бында автоматик һыу һибеү яйланмалы матур сәскә түтәлдәре, заманса яҡтыртыу системаһы урынлаштырылған, халыҡҡа йөрөү өсөн уңайлы юлдар эшләнгән. Майҙан махсус таш һәм төрлө төҫтәге гранит таҡтаташтар менән биҙәлгән. Скверҙа кистәрен ял итеүселәр өсөн махсус яҡтыртыу системаһы булдырылған. Һәйкәл янында иҫтәлекле көндәрҙә төрлө ижад кешеләре йыйыла, бында шиғри байрамдар ойошторола. Сквер ҡала халҡының яратҡан ял итеү урынына әйләнде. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Мостай Кәрим]] [[Өфө]] == Һылтанмалар == * [https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/parks/28319 Сквер Мустая Карима ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926090144/https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/ufa/parks/28319 |date=2020-09-26 }} * [https://www.bashinform.ru/news/903311-skver-imeni-mustaya-karima-v-ufe-priobrel-zavershayushchie-cherty/ Сквер Мустая Карима в Уфе ] * [https://www.tripadvisor.com/LocationPhotoDirectLink-g298518-d7074731-i371140624-Monument_Mustai_Karim-Ufa_Republic_of_Bashkortostan_Volga_District.html Памятник Мустаю Кариму] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Мостай Кәрим]] [[Категория:Өфө һәйкәлдәре]] [[Категория:Өфө баҡсалары һәм парктары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы (Өфө ҡалаһы)]] 0gc41yihnd5kg6syaho0q465ir46876 0 173400 1301016 1291449 2026-07-14T14:04:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301016 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Максимова Галина Васильевна''' ([[1948 йыл]]) ― СССР һәм Рәсәй ғалим-иҡтисадсыһы, профессор, Көнсығыш Себерҙә һәм Алыҫ Көнсығышта бухгалтер иҫәбе, анализ һәм аудит буйынса беренсе [[Фән докторы|иҡтсиад фәндәре докторы]]<ref>[http://lib.bgu.ru/resources/maksimova.asp Профессор Галина Васильевна Максимова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210502053451/http://lib.bgu.ru/resources/maksimova.asp |date=2021-05-02 }}</ref> 160-тан ашыу баҫма эше, шул иҫәптән 9 монография, 2 дәреслек һәм 16 уҡыу әсбаптары авторы<ref name="sgal">[http://www.sgal.bgu.ru/resume.aspx?cp=442 Максимова Галина Васильевна]</ref> == Биографияһы == Максимова Галина Васильевна 1948 йылдың 23 февралендә [[Чита өлкәһе]]нең Чингильтуй ҡасабаһында кадр офицеры ғаиләһендә тыуған. Өс йәшендә [[полиомиелит]] менән ауырыған, күп йылдар [[Монголия]], [[Ҡытай]] һәм [[Ҡырым]]да дауаланған. 1966 йылда [[Иркутск]] ҡалаһында 11 -се урта мәктәпте тамамлай һәм Иркутск халыҡ хужалығы институтының (хәҙер Байкал дәүләт университеты) финанс-иҡтисади факультетына уҡырға инә, уны 1970 йылда ҡыҙыл диплом менән тамамлап, бухгалтер-иҡтисадсы квалификацияһын ала<ref name="sgal"/>. Юғары уҡыу йортонда хужалыҡ эшмәкәрлегенең бухгалтер иҫәбе һәм анализлау кафедраһында эшләүен дауам итә. Өс йылдан һуң Мәскәү финанс-иҡтисади институтына (хәҙер [[Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университеты]]) квалификацияһын күтәреүгә ебәрелә. Курстарҙы тамамлап, үҙ белемен Ленинград иҡтисади-финанс институтында (хәҙер [[Санкт-Петербург дәүләт иҡтисад һәм финанс университеты)]] аспирантурала дауам итә, унда иҡтисад фәндәре докторы Э.К.Гильде етәкселеге аҫтында «Совершенствование учёта затрат на производство и калькулирования себестоимости продукции химической промышленности (на примере производства каустической соды)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01007795043 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210502053449/https://search.rsl.ru/ru/record/01007795043 |date=2021-05-02 }}</ref>. [[Санкт-Петербург|Ленинград]]ҡа ҡайтып, Галина Максимова Иркутск халыҡ хужалығы институтында туған кафедраһында эшләүен дауам итә. 1985 йылда юғары уҡыу йортонда ревизия һәм контроль кафедраһы ойошторола, уның эшендә Максимова ла ҡатнаша. Г. В. Максимова күп кенә фәнни-ғәмәли конференцияларҙа ҡатнаша, [[Болгария]], [[Вильнюс]], [[Таллин]], [[Түбәнге Новгород]]та, [[Дондағы Ростов]], [[Мәскәү]]ҙә үҙенең тикшеренеү һөҙөмтәләре менән сығыш яһай. Тупланған ғәмәли тәжрибәһе Максимоваға Иркутск өлкәһе буйынса Контроль-ревизия идаралығы практигы Г.А.Соловьев һәм инициаторҙар төркөмө менән бергә 1987 йылда аудиторҙарҙы әҙерләү үҙәге ойоштора, ул һуңғараҡ профессиональ бухгалтерҙарҙы һәм аудиторҙарҙы әҙерләү буйынса уҡытыу-методик бүлектәрҙең селтәренә йәйелдерелә. [[1999 йыл]]да «Методология организации внутреннего контроля в управлении хозяйствующим субъектом» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000274879 Автореферат диссертации доктора экономических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210502053448/https://search.rsl.ru/ru/record/01000274879 |date=2021-05-02 }}</ref>. Ғилми профессор дәрәжәһе алғандан һуң, 2002 йылдан Г. В. Максимова Байкал дәүләт университетының бухгалтер иҫәбе һәм аудит кафедраһына етәкселек итә (2002 йылдан алып 2012 йылға тиклем). Ғилми эшмәкәрлегенән тыш, ғилми кадрҙар әҙерләү буйынса ҙур эш алып бара, уның етәкселегендә иҡтисад фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә ете диссертаци яҡлана; Байкал дәүләт университеты һәм иҡтисад һәм идара итеүҙең Новосибирск дәүләт университеты эргәһендә ике докторлыҡ диссертация советының ағзаһы булып тора. Г. А. Максимова «Знание» йәмғиәте ағзһы, профессиональ бухгалтерҙарҙың Иркутск территориаль институты вице-президенты, ул сығарған «Вестник ИТИПБ» баҫма матбуғаттың баш мөхәррире. Емешле эшмәкәрлеге өсөн Рәсәй профессиональ бухгалтерҙары Институтының юбилей миҙалдары менән бүләкләнә. Уның бүләктәре араһында — «Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре» (2004) һәм «[[Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы|Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белем биреүҙең почётлы хеҙмәткәре]]» (2000). Иркутск өлкәһе губернаторының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән (2000), Байкал дәүләт иҡтисад һәм хоҡуҡ университетының атҡаҙанған профессоры (2012).<ref name="sgal"/> == Сығанаҡтар == * ''Слободняк И. А.'', ''Максимова Г. В.'', ''Алганаева М. П.'' «Иркутская бухгалтерская школа: от истоков до наших дней», Известия Иркутской государственной экономической академии, 2015. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://gf.baikal.ru/ru/womans/showPerson.html?action=show&id=547&library=2&division=6&offset=26 МАКСИМОВА Галина Васильевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210502053451/http://gf.baikal.ru/ru/womans/showPerson.html?action=show&id=547&library=2&division=6&offset=26 |date=2021-05-02 }} * [http://bgu.ru/sveden/employees/info.aspx?cp=442 Максимова Галина Васильевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210502053450/http://bgu.ru/sveden/employees/info.aspx?cp=442 |date=2021-05-02 }} [[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1948 йылда тыуғандар]] [[Категория:23 февралдә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] hvsiuots2hrcfrafioak2amjrixvvj5 0 173653 1301047 1108619 2026-07-15T06:23:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301047 wikitext text/x-wiki {{фш|Насретдинов}} '''Насретдинов Фәүәрис Хәниф улы''' ({{lang-ru|Насретдинов Фаварис Ханифович}}; [[4 февраль]] [[1957 йыл]]) — [[ауыл хужалығы]] ветераны. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты]]. Милләте — башҡорт. == Биографияһы == Фәүәрис Хәниф улы Насретдинов 1957 йылдың 4 февралендә [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]] [[Кәшкәләү ауыл Советы (Борай районы)|Кәшкәләү ауыл Советы]] [[Дауытлар]] ауылында тыуған. Бай тарихы булған тыуған ауылында<ref>[http://spkashkaleevski.ru/selskoe-poselenie/istoriya/ д. Даутларово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113133037/http://spkashkaleevski.ru/selskoe-poselenie/istoriya/ |date=2019-11-13 }}</ref> урта мәктәпте тамамлағас, хеҙмәт юлын 1974 йылда [[Борай районы]]ның «Мир» колхозында механизатор булып эшләп башлай. 1975—1977 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтҡас, 1978 йылда механизаторҙар өсөн курс тамамлап, Борай ремонт-техник предприятиеһында водитель булып эшләй. Борай районындағы 190-сы Иҫке Бикмәт һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. [[БАССР Юғары Советы]]ның халыҡ ҡулланышы тауарҙары, сауҙа, халыҡҡа коммуналь-көнкүреш һәм башҡа хеҙмәттәр күрһәтеү комиссияһы ағзаһы була<ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104</ref>. Борай районында хеҙмәт юлын тамамлап, хаҡлы ялға сыға һәм шунда йәшәй. == Ғаиләһе == Өйләнгән, ҡатыны менән 2 ул тәрбиәләп үҫтергәндәр. == Ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104 == Һылтанмалар == * [http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] {{Портал|Шәхестәр}} [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Борай районында тыуғандар]] [[Категория:4 февралдә тыуғандар]] [[Категория:1957 йылда тыуғандар]] a36v6fm5ct14r3qugq7dwjpet7advp4 0 175526 1301043 1180584 2026-07-15T04:00:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301043 wikitext text/x-wiki {{Q107043294}} {{Мөхәррирләү|Валиева Ю.Р.|31.05.2021}} '''Мөнирова Рәфилә Мөғәллим''' (Q107043294) ([[1 ноябрь]] [[1963 йыл]]) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), хореограф. Өс тапҡыр Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнә (2000, 2009, 2013). == Биографияһы == Мөнирова Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы 1963 йылдың 1 ноябрендә [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡариҙел районы]] [[Яҡуп (Ҡариҙел районы)|Яҡуп ауылы]]нда тыуған. 1981 йылда Ҡариҙел районының [[Хәлил (Ҡариҙел районы)|Хәлил]] урта мәктәбен тамамлағас, 5 синыфта ул Ҡариҙел музыка мәктәбенә уҡырға инә. 1981—1983 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] мәҙәни-ағартыу училищеһында уҡый. 1983 йылда диплом алғас, ул тыуған Ҡариҙелгә ҡайта. Артабан биографияһы «Яшьлек» халыҡ бейеүҙәре ансамбле менән тығыҙ бәйле, ул уның менән 37 йыл етәксе итә. Күп быуаттар башҡорт халыҡ бейеүе традицияларын һаҡлау һәм үҫеп килгән быуынға тапшырыу маҡсаты менән, 1983 йылда Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы инициативаһы һәм тырышлығы арҡаһында «Яшьлек» халыҡ бейеүҙәре ансамбленең «бейеү тарихы» башлана. [[Файл:"Ҡатын - ҡыҙ- мәҙәниәт" номинацияһы еңеүсеһе.jpg|мини|«Ҡатын — ҡыҙ- мәҙәниәт» номинацияһы еңеүсеһе.jpg]] [[Файл:Ҡазанда «Данс Авеню» IX халыҡ-ара хореография сәнғәте конкурс-фестивалендә Гран-при алыу.jpg|мини|слева|Ҡазанда «Данс Авеню» IX халыҡ-ара хореография сәнғәте конкурс-фестивалендә Гран-при алыу.jpg]] == Ижады == «Яшьлек» халыҡ бейеүҙәре халыҡ ансамбле — Башҡортостан Республикаһында билдәле коллективтарҙың береһе. Ул [[Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы|Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт Министрлығы]], Республика халыҡ ижады үҙәге үткәргән күп конкурстар һәм фестивалдәрҙә даими ҡатнаша, призлы урындар яулап тора. Коллектив эшләгән дәүерендә, унда ҡатнашыусылар алты быуыны алмашынды. Ансамбль күп гастролдәрҙә йөрөй. Йыш ҡына Мишкә, Асҡын, Балтас районы, Туймазы, Өфө, Стәрлетамаҡ һәм Нефтекама ҡалалары ҡунағы ул. Сочи, [[Санкт-Петербург]] ҡалалары һәм [[Татарстан Республикаһы]] ла ситтә ҡалманы. Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы [[«Танып» шифаханаһы]] (Асҡын районы) хакимиәте менән дэ хеҙмәттәшлекте яйға һала алды, 7 йыл унда концерттары менән сығыш яһай. Ҡариҙел районында бер сара ла ансамблһеҙ үтмәй. Бөгөнгө дә лә ул үҙ эшен дауам итә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997); * Мәҙәниәт өлкәһендә күп йыллыҡ емешле хеҙмәте өсөн маҡтау грамотаһы (2000); * Пермь крайы башҡорттары ҡоролтайы рәйесе рәхмәт хаты (2007); * Башҡорт бейеүен башҡарыусылар араһында «Байыҡ» телевизион конкурсы башҡорт бейеүен үҫтергәне һәм пропагандалағаны өсөн диплом (2017); * Татарстан Республикаһының «Йондоҙло йәйғор» фонд президентының рәхмәт хаты (2010); * Санкт-Петербург ҡалаһы Мәҙәниәтен үҫтереү һәм яҡлау үҙәге, туризм, «ЛАУКАРАЗ» конкурсы программалары директорынан рәхмәт хаты (2011); * Республика халыҡ ижады фестивалендә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн рәхмәт хаты (2011); * Сочи ҡалаһы «Мир на ладони» Мбф идараһы рәйесе һәм «[[Ҡара диңгеҙ]] буйында» фестиваль-конкурсының директоры рәхмәт хаты (2014); * [[Ҡазан]]да «Данс Авеню» IX халыҡ-ара хореография сәнғәте конкурс-фестивалендә Гран-при (2021); * «Мир на ладони» халыҡ-ара мәҙәниәт һәм мәғарифҡа ярҙам итеү һәм үҫтереү фондының рәхмәт хаты (2021) һ.б. == Һылтанмалар == * [https://karaidel-kultura.ru/rajonnyj-dom-kultury/kollektiv/narodnyj-ansambl-narodnogo-tantsa-yashlek/tvorcheskaya-harakteristika/ Творческая характеристика]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * [http://maps.kulturarb.ru/rb/2049-izvestnye-lyudi-karaidelskogo-rajona Известные люди Караидельского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602213116/http://maps.kulturarb.ru/rb/2049-izvestnye-lyudi-karaidelskogo-rajona |date=2021-06-02 }} * {{китап |автор= |заглавие=Үҙемде белгәндән бирле бейенем” |место=Өфө |издательство="Башҡортостан" гәзите |год=2015 |страниц= }} * {{китап |автор= |заглавие="Телһөйәр, рухлы, оҫта, һәләтле" |место=Асҡын районы |издательство=Йәнтөйәк гәзите |год=2021 |страниц= }} [[Категория:Ҡариҙел районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] q8uh4bbq46ufr4dxmczknkmwgqf858x 0 183405 1301038 1195372 2026-07-15T00:46:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301038 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мурсиев Заһит Мирхәйҙәр улы''' ([[21 ноябрь]] [[1950 йыл]]) — {{журналист|Башҡортостан|XX быуат|XXI быуат}}, {{публицист|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат}}, {{Яҙыусы/кат|Башҡортостан|башҡорт|XX быуат|XXI быуат}}. [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (1997), хеҙмәт ветераны. == Биографияһы == 1950 йылдың 21 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Ҡариҙел районы]] [[Әбүталип]] ауылында колхозсылар ғаиләһендә етенсе бала булып тыуған. Атаһы — Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды була. Мирхәйҙәр балаларына әкиәттәр һөйләй, уларҙы йыш ҡына үҙе ижад иткән. Әсәһе түбән тембрлы тауышы менән оҙон көйҙәр көйләргә ярата, күп йырҙа белә. Заһит уҡырға иртә өйрәнә, башҡорт, татар һәм урыҫ телдәрендә китаптар уҡый. Мәктәптә уҡығанда 4-се кластан шиғырҙар яҙа башлай. 8-се класты тамамлағас, ете йыл колхозда эшләй. Ишембай һөнәрселек училищеһын бөткәс, ун йыл төҙөлөш тармағында ташсы булып эшләй. Ситтән тороп Дыуан ауыл хужалығы техникумын тамамлағас, оҙаҡ йылдар [[Караидель (гәзит)|«Караидель»]] район гәзитендә эшләй. Район һәм республика баҫмаларында хикәйәләре һәм шиғырҙары баҫылып сыға. 2004 йылда [[Башҡортостан «Китап» нәшриәте]]ндә «Мөхәббәтте рәнйетмәгеҙ», 2007 йылда балалар өсөн «Һандуғас бүләге», 2014 йылда «Алтын ҡурай» китаптары баҫылып сыға. == Һылтанмалар == * [https://karaidelcbs.ru/kraevedenie/pisateli-rajona/mursiev-zagit-mirhajdarovich/ Мурсиев Загит Мирхайдарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220928150937/https://karaidelcbs.ru/kraevedenie/pisateli-rajona/mursiev-zagit-mirhajdarovich/ |date=2022-09-28 }} // Централизованная библиотечная система Караидельского района. pt8x778ls11rlk4i9wvwnc9s8owdwo2 0 188326 1301039 1284277 2026-07-15T01:59:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301039 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәзитов Шәфҡәт Әхмәтғәҙе улы''' ([[25 июль]] [[1971 йыл]]) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре == Биографияһы == Шәфҡәт Әхмәтғәҙе улы Мәзитов 1971 йылдың 25 июлендә [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] [[Бөрйән районы]] [[Яңы Усман (Бөрйән районы)|Яңы Усман]] ауылында тыуған. [[Яңы Усман мәктәбе]]нән һуң 2006 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында Башҡорт республика мәҙәниәт техникумын тамамлай. ;Хеҙмәт юлы: * 1993 йылдан — Яңы Усман мәҙәниәт йорто мөдире * 1995 йылдан — аккомпаниатор * 2000 йылдан — художество етәксеһе * 2001 йылдан — Яңы Усман мәҙәниәт йорто директоры. «Тарыуал» театрына<ref>[{{Бурзянская энциклопедия|Тарыуал|страница =507}}]</ref> нигеҙ һалыусы һәм художество етәксеһе<ref>[https://burzyanrdk.ru/news/2016/02/narodnyj-teatr-taryual/ Народный театр «Тарыуал»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230130162300/https://burzyanrdk.ru/news/2016/02/narodnyj-teatr-taryual/ |date=2023-01-30 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре<ref>[https://glavarb.ru/Список%20награждённых%20(культура)%20(2020.06.27).pdf СПИСОК награждённых государственными наградами Республики Башкортостан, № 41] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729140120/https://glavarb.ru/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0)%20(2020.06.27).pdf |date=2020-07-29 }}</ref> (2020) * Иң яҡшы ауыл муниципаль мәҙәниәт учреждениеларының һәм уларҙың хеҙмәткәрҙәренең Республика конкурсы еңеүсеһе (2019) * «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» һөнәри оҫталыҡ муниципаль конкурсы еңеүсеһе (2017) * Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт министрлығы Маҡтау грамотаһы (2016) * Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Республика комитеты президиумы Маҡтау грамотаһы == Һылтанмалар == {{Бурзянская энциклопедия|Мазитов Шавкат Ахметгазиевич|страница =329}} == Матбуғатта == * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 19 март 2021 йыл [https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2021-03-19/sh-f-t-yyy-y-kilen-e-g-l-ren-2309909 Шәфҡәт йыйҙы килен-еңгәләрен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230130162259/https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2021-03-19/sh-f-t-yyy-y-kilen-e-g-l-ren-2309909 |date=2023-01-30 }} * [[Таң (гәзит)|Таң гәзите]] 3 март 2023 йыл [https://tanburz.ru/articles/-bi-bit/2023-03-03/sh-f-t-e-e-men-n-ayt-an-3163668 Шәфҡәт еңеү менән ҡайтҡан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230306061438/https://tanburz.ru/articles/-bi-bit/2023-03-03/sh-f-t-e-e-men-n-ayt-an-3163668 |date=2023-03-06 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Бөрйән районы]] ey0uaqgopvoko68wmpjs8u18vj49ey5 0 188727 1301035 1229529 2026-07-14T21:39:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301035 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Моисеева Светлана Алексеевна''' (19.12.[[1968 йыл|1968]]) — фольклорсы, филология фәндәре кандидаты (2006), Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск техник университетының өлкән ғилми хеҙмәткәре<ref> [http://bashenc.online/ru/articles/104504/ МОИСЕЕВА Светлана Алексеевна]</ref>. == Биографияһы == Светлана Алексеевна Моисеева [[1968 йыл]]дың 19 декабрендә [[Силәбе өлкәһе]] [[Верхнеурал районы]] [[Ҡырһа]] ауыл биләмәһенә ҡараған Тайһары ҡасабаһында тыуған. 1989—1992 йылдарҙа Магнитогорск дәүләт педагогия институтының рус теле һәм әҙәбиәте факультетында уҡый. 1992 йылда Магнитогорск педагогия институтын тамамлағандан һуң, туған уҡыу йортонда эшкә урынлаша. 1996 йылдан алып фольклор-этнографик кабинет мөдире, 2012 йылдан халыҡ мәҙәниәте лабораторияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре. 2002—2006 йылдарҙа ситтән тороп уҡыу аспирантураһы, Екатеринбургтағы [[Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты|Урал федераль университеты]]ның фольклор һәм боронғо әҙәбиәт кафедраһында ғилми эштәр менән шөғөлләнә. Филология фәндәре докторы, профессор В. В. Блажес Светлана Алексеевнаның фәнни етәксеһе булған. 2012 йылда Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск техник университетының халыҡ мәҙәниәте лабораторияһында хеҙмәт юлын башлай<ref> [http://bashenc.online/ru/articles/104504/ МОИСЕЕВА Светлана Алексеевна]</ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостан һәм Көньяҡ Урал урыҫ тау сәнәғәте ауылдарының календарь-йола, туй фольклорына арналған. 40-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы. 2012 йылдан башлап [[Магнитогорск дәүләт техник университеты|«Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты»]] юғары белем биреү учреждениеһының Тарихи антропология һәм филология ғилми-тикшеренеү институтының халыҡ мәҙәниәте лабораторияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр. Төп ғилми ҡыҙыҡһыныуҙар: рус фольклоры, төбәк традицион мәҙәниәте, эскерһеҙ әҙәбиәт == Хеҙмәттәре == Диссертация на тему «Традиционный обрядовый фольклор русских горнозаводских сел Башкирии» (2006) Мотивы «прощания/расставания» в свадебной обрядности русских Башкортостана (по материалам фольклорно-этнографических экспедиций 1960—1970 гг., 1993—2007 гг.) //Русская словесность: проблемы эволюции и поэтики. СПб, 2009; Динамика поведения молодёжи в весеннем календарно-обрядовом фольклоре русских Башкортостана //Проблемы истории, филологии, культуры. Москва, Магнитогорск, Новосибирск, 2009. Вып.1 Народный календарь Южного Урала. Магнитогорск, 2013 (соавтор)<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01003271320?ysclid=le1oykf8tm226149565 Диссертация на тему: «Традиционный обрядовый фольклор русских горнозаводских сел Башкирии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230212184118/https://search.rsl.ru/ru/record/01003271320?ysclid=le1oykf8tm226149565 |date=2023-02-12 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Сығанаҡтар == == Һылтанмалар == [http://bashenc.online/ru/articles/104504/ МОИСЕЕВА Светлана Алексеевна] [https://search.rsl.ru/ru/record/01003271320?ysclid=le1oykf8tm226149565 Диссертация на тему: «Традиционный обрядовый фольклор русских горнозаводских сел Башкирии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230212184118/https://search.rsl.ru/ru/record/01003271320?ysclid=le1oykf8tm226149565 |date=2023-02-12 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Фольклорсылар]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] h3wxad8n79i05vzyuk97wo0qrcqer7k 0 188882 1301028 1229544 2026-07-14T20:07:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301028 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мирбадалева Адэльма Сабировна''' (5.10.[[1932 йыл|1932]]) — фольклорсы, филология фәндәре докторы ([[1995 йыл|1995]])<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/104500/ МИРБАДАЛЕВА Адэльма Сабировна]</ref>. == Биографияһы == Адэльма Сабировна Мирбадалаева [[1932 йыл]]дың 5 октябрендә [[Мәскәү]] ҡалаһында тыуған. [[1956 йыл]]да [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]н тамамлағандан һуң, Сит ил һәм милли һүҙлектәр дәүләт нәшриәте мөхәррире булып хеҙмәт юлын башлай. [[1961 йыл]]да филология фәндәре кандидатлығына диссертация яҡлай. [[1961 йыл|1961]] — [[2005 йыл]]дарҙа [[Мәскәү|Мәскәү ҡалаһы]]ндағы [[Рәсәй Фәндәр академияһы|Рәсәй Фәндәр Академияһы]]ның [[А. М. Горький исемендәге Донья әҙәбиәте институты]]нда [[1977 йыл]]дан алып өлкән ғилми хеҙмәткәр, [[1989 йыл]]дан — төп ғилми хеҙмәткәр, [[2000 йыл]]дан — баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Фәнни эшмәкәрлеге [[башҡорттар]]ҙың һәм башҡа [[төрки телле халыҡтар]]ҙың эпик ҡомартҡыларын өйрәнеүгә һәм уларҙың фәнни баҫмаларын әҙерләүгә бәйле. Инеш мәҡәләләр авторы. «Башҡорт халыҡ эпосы» ([[1977 йыл|1977]]) китабының һәм «СССР халыҡтары эпосы» серияһына ингән башҡа китаптарҙың төҙөүселәренең, тәржемә авторҙарының береһе. Шулай уҡ «СССР халыҡтарының героик эпосы» китабына ингән [[«Урал батыр» эпосы]]н тәржемә итеүселәрҙең береһе (1, [[1975 йыл|1975]])<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/104500/ МИРБАДАЛЕВА Адэльма Сабировна]</ref>. 30-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. [[1995 йыл]]да «Төрки телле эпос текстологияһы: „Манас“ ике телле ғилми баҫмаһының һәм башҡа эпик ҡомартҡыларҙың теоретик һәм методик аспекттары» тнемаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref>https://search.rsl.ru/ru/record/01000124741?ysclid=lebe4zu8xo538652134 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230219134611/https://search.rsl.ru/ru/record/01000124741?ysclid=lebe4zu8xo538652134 |date=2023-02-19 }} Мирбадалева, Адэльма Сабировна. Текстология тюркоязычного эпоса: теоретические и методические аспекты двуязычного научного издания «Манаса» и других эпических памятников</ref> == Иҫкәрмәләр == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Әҙәбиәт == Башкирский эпос «Урал-батыр» // Башкирский фольклор. Уфа, 2000. Вып.4. Башкирский народный эпос. Вступ. статья А. С. Мирбадалевой. - М., Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1977. - 519 с. с ил. («Эпос народов СССР»). == Һылтанмалар == [http://bashenc.online/ru/articles/104500/ МИРБАДАЛЕВА Адэльма Сабировна] https://search.rsl.ru/ru/record/01000124741?ysclid=lebe4zu8xo538652134 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230219134611/https://search.rsl.ru/ru/record/01000124741?ysclid=lebe4zu8xo538652134 |date=2023-02-19 }} Мирбадалева, Адэльма Сабировна. Текстология тюркоязычного эпоса: теоретические и методические аспекты двуязычного научного издания «Манаса» и других эпических памятников == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Фольклорсылар]] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Мәскәү юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] 5ua4nlefdlflapi7cnsn9spm6pi8flg 0 189875 1301045 1283311 2026-07-15T04:19:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301045 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мөхәммәт''', бине Ғәбдулла бине Ғәбд-әл-Моталлиб бине әл-Хашими ('''{{Lang-ar|{{Script|Arab|مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ ٱللهِ بْنِ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ بْنِ هَاشِمٍ}}}}''') ({{lang-ar|محمد}} {{IPA|[mʊħɑmmæd]}}, ^{{{audio|Ar-muhammad.ogg|әйтелешен тыңларға}}}, ({{lang-ar|محمد}}‎‎), (20 (22) апрель 571 (570)<ref>Точная дата рождения достоверно неизвестна, преимущественно указывают 570 и 571 гг. См. [http://www.dslib.net/religio-vedenie/muhammad-osnovatel-novoj-konfessionalnoj-obwnosti-arabov.html Ризванов М. Р. Мухаммад — основатель новой конфессиональной общности арабов : Дис. … канд. филос. наук : Махачкала, 2005]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([http://dlib.rsl.ru/loader/view/01002932920?get=pdf афтореферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304070353/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01002932920?get=pdf |date=2016-03-04 }}).</ref>, {{МестоРождения|Мәккә}} — {{comment|{{ДС|8|6|632}}|12 раби аль-авваль}}, [[Мәҙинә]]) — исламдың бөтә төп ағымдарында [[Аллаһ]]тың һуңғы [[Пәйғәмбәрҙәр|Пәйғәмбәре]] тип танылған, дин, дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, бер [[Аллаһ]]лыҡ дине — [[Ислам]] динен иңдереүсе, [[Аллаһ]] ебәргән Изге Китап — [[Ҡөрьән]]де кешеләргә еткереп, [[Ғәрәп ярымутрауы]]нда көслө [[Мосолмандар|мосолман]] дәүләтен төҙөгән шәхес<ref>{{cite book|last=Muir|first=William|author-link=William Muir|title=Life of Mahomet|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.215983/page/n54/mode/1up|volume=2|year=1861|publisher=Smith, Elder, & Co.|location=London|page=55}}</ref><ref name="Shibli12">[[Shibli Nomani]]. ''[[Sirat-un-Nabi]]''. Vol 1 [[Lahore]].</ref>. == Тормош юлы == [[File:Thaniat Al-Wadaa.jpg|thumb|слева|Мөхәммәтте с.ғ.с. [[ансарҙар]] ҡаршы алған урын]] [[Мәккә|Мәккәлә]] абруйлы [[ҡорайыштар]] ҡәбиләһендә донъяға килеп, тормош рәүеше менән абруй яулап, ''әл-Әмин'' ({{Lang|ar|اَلْأَمِينُ}}<ref>{{Cite book|url=Muhammad Zafarullah Khan}}</ref> — ышаныслы) титулына лайыҡ булған. Мосолмандар, исламдың төп изге китабы Ҡөрьән Кәрим Аллаһ тарафынан иңдерелгәненә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең исламды тергеҙергә ебәрелгәненә, ул Мөхәммәттән түгел, ә ысын, боҙолмаған монотеистик диндән — [[Әҙәм]], [[Ибраһим (Ислам пәйғәмбәре)|Ибраһим]], [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]], [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Ғайса]] һәм башҡа пәйғәмбәрҙәрҙән килгәненә ышана. Исламдағы рухи, социаль һәм сәйәси принциптарҙы Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ҡөрьән ярҙамында урынлаштыра, һәм улар ислам донъяһының нигеҙенә әүерелә. 40 йәшендә Мөхәммәт [[Хира (мәмерйә)|Хира мәмерйә]]һендә тәүге [[үәхи]] ала, был [[Ҡөрьән]] иңеүҙең башы була, ул ғүмеренең аҙағына тиклем дауам итә; һәм мосолмандар фекеренсә, Аллаһ поттарға табыныуҙы бөтөрөү, Аллаһтың берлеген вәғәзләүен, исламға тиклемге Ғәрәбстанды тергеҙеүҙе бойороп, Мөхәммәткә рисаләт иңдергән. Яңы мосолмандарҙы эҙәрлекләү арҡаһында, Мөхәммәт һәм уның сәхәбәләрее Мәҙинәгә күсеп килә — Һижрәт ҡыла (Б. э. 622 йылы)]<ref name="Shibli1">[[Shibli Nomani]]. ''[[Sirat-un-Nabi]]''. Vol 1 [[Lahore]]</ref>. Мөхәммәттең тормошонда боролош мәле булған был һижрәт ислам календарына баш һала. Мәҙинәлә Мөхәммәт [[мосолман календары]]булдыра, унда булған төрлө общиналар араһындағы хоҡуҡтарҙы һәм мөнәсәбәттәрҙе билдәләүсе ''Мәҙинә концепцияһы'' ҡабул итә, бойондороҡһоҙ [[өммәт]] туплай һәм беренсе ислам дәүләтен булдыра.|Мәккәләрҙең дошманлығы дауам итеүенә ҡарамаҫтан, Мөхәммәт үҙенең сәхәбәләре менән бергә 630 йылда Мәккәне үҙ контроле аҫтына ала]]<ref>{{Cite book|author=live}}</ref> һәм бөтә мәжүси боттарҙы юҡ итергә ҡуша<ref name="Ramadan-178">{{Cite book|url=Tariq Ramadan}}</ref><ref name="Haykal-438">{{Cite book|url=Muhammad Husayn Haykal}}</ref><ref name="Hitti-118">{{Cite book|url=Philip Khuri Hitti}}</ref><ref name="Ramadan-177">{{Cite book|url=Tariq Ramadan}}</ref> ислам хакимлығы аҫтында социаль һәм дини реформалар үткәрә<ref name="Watt12">{{cite book|last=Watt|first=W. Montgomery|author-link=William Montgomery Watt|title=Muhammad at Medina|year=1956|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-577307-1|pages=261–300}}</ref>.<ref>Campo (2009), «Muhammad», ''Encyclopedia of Islam'', p. 494</ref>Ғәрәбстан ярымутрауындағы<ref name="Watt1">{{Cite book|url=William Montgomery Watt}}</ref> бөтә ҡәбиләләр тиерлек ислам ҡабул итә === Мәҙинәлә ән-Нәбәүи мәсете === [[File:Madina Haram at evening.jpg|980px|align-cap=center|<center>Мәҙинә ҡалаһы. Был мәсет эргәһендә [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) |Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең һәм яҡындарының ҡәберҙәре. Кәшәнәнең икенсе исемен көмбәҙенең төҫөнә ҡарата "Йәшел көмбәҙ" тип йөрөтәләр.</center>]] * '''Мәҙинә ҡалаһы.[[Ән-Нәбәүи мәсете]]. Был мәсет ихатаһы эсендә [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) |Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең һәм яҡындарының ҡәберҙәре. "Йәшел көмбәҙ" кәшәнәһе күренә''' == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Refbegin|3}} * [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)]] * [[Ислам тарихы]] * [[Мөхәммәт Пәйғәмбәр һәм Библия]] * [[Мөхәммәттең ғазауаттары]] * [[Мөхәммәт ҡомартҡылары]] *[[Мөхәммәт мөһөрө]] * [[Мәккәне яулау]] *[[Мөхәммәт Мәккәне алғандан һуң|Мәккәне алғандан һуң]] * [[Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең мөғжизәләре|Мөғжизәләре]] * [[Бәхилләшеү хажы]] {{Refend}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|2}} * {{Cite book|last=Ali|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=f_j9ayrVpHMC&pg=PT113|title=Introduction to the Study of The Holy Qur'an|year=2011|isbn=978-1-934271-21-6}} * {{Cite book|last=Bennett|first=Clinton|title=In search of Muhammad|year=1998|isbn=978-0-304-70401-9|url=https://books.google.com/books?id=-VTIkkcUFHQC&pg=PA182}} * {{Cite book|last=Esposito|first=John|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo_0|title=Islam: The Straight Path|year=1998|isbn=978-0-19-511233-7}} * {{Cite book|last=Guillaume|title=The Life of Muhammad: A Translation of Ibn Isḥāq's sīrat|url=https://archive.org/stream/TheLifeOfMohammedGuillaume/The_Life_Of_Mohammed_Guillaume#page/n23/mode/2up|year=1955|isbn=978-0-19-577828-1}} * {{Cite book|last=Ghali|first=Muhammad M|title=The History of Muhammad: The Prophet and Messenger|year=2004|url=http://www.enjoyislam.com/books/islamic_books/the-history-of-muhammad-the-prophet-and-messenger.pdf}} [https://books.google.com/books?id=Ggp8OFBIzssC&pg=PA5 alternate URL] * {{Cite book|last=Haykal|first=Muhammad Husayn|url=https://books.google.com/books?id=fOyO-TSo5nEC&pg=495|title=The Life of Muhammad|year=2008|isbn=978-983-9154-17-7}} * {{Cite book|last=Hitti|first=Philip Khuri|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.13564|title=History of the Arabs|year=1946}} * {{Cite book|last=Khan|first=Majid Ali|title=Muhammad the Final Messenger|year=1998|isbn=978-81-85738-25-3}} * {{Cite book|last=Khan|first=Muhammad Zafrullah|title=Muhammad: Seal of the Prophets|url=https://books.google.com/books?id=baw9AAAAIAAJ&pg=PA17|year=1980|isbn=978-0-7100-0610-3}} * {{Cite book|title=Islamic Beliefs and Practices|url=https://archive.org/details/islamicbeliefspr0000stef|year=2010|isbn=978-1-61530-060-0}} * {{Cite book|last=Nigosian|first=S. A.|title=Islam: Its History, Teaching, and Practices|url=https://archive.org/details/islamitshistoryt0000nigo|year=2004|isbn=978-0-253-21627-4}} * {{Cite book|last=Ramadan|first=Tariq|url=https://archive.org/details/infootstepsofpro00rama|title=In the Footsteps of the Prophet: Lessons from the Life of Muhammad|year=2007|isbn=978-0-19-530880-8}} * {{Cite book|last=Al Mubarakpuri|first=Safi ur Rahman|title=Ar-Raheeq Al-Makhtum (The Sealed Nectar)|year=2002}} * {{Cite book|last=Muir|first=William|title=The Caliphate: Its Rise, Decline and Fall, from Original Sources|year=1892|isbn=9781417948895}} * {{Cite book|last=Shibli Nomani|url=Shibli Nomani|title=Sirat-un-Nabi}} * {{Cite book|last=Watt|first=William Montgomery|url=William Montgomery Watt|title=Muhammad at Medina.|year=1956|isbn=978-0-19-577307-1}} {{Refend}} {{Мөхәммәт}} {{islam-stub}} [[Категория:Ислам]] [[Категория:Мөхәммәттең тормош юлы]] g36rdhgcocp6qb2zcpt2fy8hbgrbc6n 0 197919 1301029 1272405 2026-07-14T20:22:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301029 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Митридат''', йәки '''Митридат тауы''' ({{lang-ru|Митридат (гора, Керчь)}} {{Lang-crh|Mitridat, Митридат}}) — [[Ҡырым]]дың иң билдёле тау түбәләренең береһе. Керчь ҡалаһының үҙәгендә урынлашҡан һәм уның төп иҫтәлекле урыны булып тора. Түбәһендә боронғо грек ҡалаһы Пантикапея емереклектәре, 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар иҫтәлегенә хәрби дан мемориалы, шулай уҡ [[Керчь боғаҙы]] аша Ҡырымды Рәсәйҙең төп территорияһы менән тоташтырған күпергә ҡараған күҙәтеү майҙансығы урынлашҡан. Тауға легендар Ҙур һәм Бәләкәй Митридат баҫҡыстары алып менә.<ref name=":0">{{Cite news|title=Гора Митридат|url=https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/kerch/placeofinterest/12421|work=Туристер|accessdate=2024-05-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241228095926/https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/kerch/placeofinterest/12421 |date=2024-12-28 }}</ref> == Географик мәғлүмәттәр == [[Файл:Mitridat_flags.png|мини|[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Ҡырым Республикаһы]] флагтары тауҙа (2018)]] Территориаль урынлашыуы буйынса тау Керчь ҡаланың географик үҙәге булып тора.. Унан ҡалаға һәм Керчь бухтаһына күренеш асыла. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 91,4 метр. Түбә шулай уҡ көнбайышҡа табан Митрид һыртының башланғысы тип һанала<ref>{{Мәҡәлә|автор=[[Андрусов, Николай Иванович|Н. И. Андрусов]]|заглавие=Геотектоника Керченского полуострова. Митридатскій гребень|ссылка=http://mmtk.ginras.ru/pdf/andrusov1893tekst.pdf|издание=Материалы для геологии России|тип=ежегодник|год=1893|том=XVI|номер=|страницы=87|doi=|issn=}}</ref><ref>{{Китап|автор=Ковыркин К. К., Санжаровец В. Ф.|часть=Керченский полуостров. Географический словарь|заглавие=Научный сборник Керченского заповедника. Выпуск 4|ссылка=|место=Симферополь|издательство=Бизнес-Информ|год=2014|страниц=640|страницы=443—586|тираж=300|isbn=978-966-648-378-5}}</ref> == Тарихы == === Антик осорҙа === Керчь үҙәгендәге тауҙа боронғо антик ҡала Пантикапей урынлашҡан..Римдарға ҡаршы сәйәси һәм хәрби көрәштә һәләк булған понтий батшаһы [[Митридат VI|Митридат VI Евпатор]] исеме менән аталған. Был исем «Митра бүләге» (фарсы Ҡояш аллаһы) тигәнде аңлата.<ref name=":0" /> [[Кесе Азия]]ла [[Понт]]тың алты батшаһы шундай исем йөрөткән, уларҙың һуңғыһы — Митридат, Евпатор — римдарға ҡаршы ҡурҡыныс дошман булған. [[Иберия (батшалыҡ)|Иберияла]] (хәҙерге ваҡытта [[Грузия]]) идара иткән Митридатҡа Рим императоры [[Веспасиан]] (69-79 й. хакимлыҡ иткән) [[Аландар|аландар]]ҙың баҫып инеүен кире ҡағырға ярҙам иткән. [[Парфия]]ның дүрт батшаһы ла Митридат исемен йөрөткән.<ref name=":0" /> === Митридат Рәсәй һәм СССР тарихы осоронда === [[Файл:Часовня-памятник_Ивана_Александровича_Стемпковского_на_горе_Митридад.jpg|альт=|слева|мини|320x320пкс|Керчь ҡалаһы башлығы Иван Александрович Стемпковскийға арналған часовня-һәйкәл Митридат тауында]] {{OldStyleDate3|10.07.1774}} йыл Керчь биләмәһе булараҡ Митридат тауы Кючук-Кайнарджий тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыу һөҙөмтәһендә Рәсәй империяһына территорияһына беркетелә. 1783—1802 йылдарҙағы административ-территориаль үҙгәртеп ҡороуҙар барышында Керчь Таврия губернияһы составына инә. Керчь ҡалаһы башлығы, археолог, боронғо Керчь музейына нигеҙ һалыусыларҙың береһе И. А. Стемпковский 1832 йылда вафат була, васыятына ярашлы ул Митридат тауы түбәһендә ерләнә. Уның ҡәберендәге [[классицизм]] стилендә төҙөлгән часовня оҙаҡ ваҡыт ҡаланың архитектура доминанты була. 1944 йылда емерелгән. Революцияға тиклем Керчь һәм Митридат тауына батша фамилияһы вәкилдәре-императорҙар: [[Александр I]], [[Николай I]], [[Александр II]] һәм императрица Мария Александровна килә.<ref name=":2"> {{Cite news|title=Гора Митридат|url=https://oldkerch.narod.ru/mitridat.html|work=Старая Керчь|accessdate=2024-05-05}}</ref> СССР тарихына тау [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында Ҡырым ярымутрауында немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы батырҙарса һуғышҡан урындарҙың береһе булараҡ ингән.Ҡырымды һаҡлаусыларҙың хәрби даны үҙәгенә әйләнә. Керчь оборонаһы һәм азат ителеүе тарихы менән айырылғыһыҙ бәйле. Бында 1943 йылдың декабрендә, Керчь-Эльтиген десант операцияһы барышында , Эльтигендан сығып, [[318-я Новороссийская стрелковая дивизия|318-се Новороссийск уҡсылар дивизияһы]] десантсылары полковник В. Ф. Гладков етәкселегендә үтеп инә , [[1944 йыл|1944 йылдың]] 11 апрелендә Ҡырым һөжүм итеү операцияһы барышында Керчты азат итеүселәр Митридат түбәһенә Ҡыҙыл байраҡ ҡаҙай.<ref name=":1">{{Cite news|title=Гора Митридат:факты, легенды, тайны|url=https://krym-kerch.ru/gora-mitridat-fakty-legendy-tajny/|work=Керченский полуостров|accessdate=2024-05-05}}</ref> == Мәҙәни әһәмиәте == [[Файл:2015._Керчь_068.jpg|мини|Митридатҡа баҫҡыс]] [[Антиклыҡ]], [[Урта быуаттар]] һәм Яңы заман күп һанлы һәйкәлдәре тауҙы Керчтың мәҙәни үҙәге итә. Тауҙа Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Керчты азат иткәндә һәләк булғандарҙың хәрби даны мемориалы урынлашҡан — Митридат тауындағы үлемһеҙ геройҙарға Дан обелискы. Мемориал 1944 йылда төҙөлә башлай, шуға күрә ул СССР-ҙа Бөйөк Ватан һуғышының тәүге стационар мемориалдарының береһе булып тора. Мемориалда «ЗИС-3» (1942 йыл өлгөһөндәге 76-сы дивизион пушкаһы (ЗИС-3) 3 пушка тора.<ref name=":0" /> Тау түбәһен үҙәк менән 1830-сы йылдарҙа итальян архитекторы Александр Дигби проекты буйынса классицизм стилендә төҙөлгән Ҙур Митридат баҫҡысы тоташтыра. Тау түбәһенә 432 баҫҡыс киртләсе алып бара. Тауҙың төньяҡ-көнсығыш битләүендә, Оло Митридат баҫҡысынан төньяҡтараҡ, Кесе Митридат баҫҡысы урынлашҡан. Был иҫтәлекле урын [[1866 йыл]]да төҙөлгән һәм классицизм һыҙаттары менән айырылып тора. XIX быуат аҙағына Ҙур Митридат баҫҡысы бөлгөнлөккә төшә, биҙәүестәрҙең бер өлөшө емерелә, бер өлөшө урлана, аҫҡы майҙансыҡтың грифон скульптуралары алына Һәм Керчҡа ингән урындағы Феодосия заставаһы ҡапҡаһына күсерелә. 1985—1988 йылдарҙа Ҙур баҫҡыс реконструкциялана, 1989 йылда Кесе баҫҡыс реставрациялана. 2015 йылдың июнендә, ремонт һәм ярҙамсы эштәрҙең оҙаҡ ваҡыт булмауы арҡаһында, Ҙур Митридат баҫҡысы өлөшләтә емерелә. Кесе һәм Ҙур Митридат баҫҡыстарының торошо һиҙелерлек насарайыу сәбәпле, 2018 йылда уларҙы реконструкциялау башлана, һуңынан подрядсының тупаҫ хаталары арҡаһында туҡтатыла аварияға ҡаршы үткәрелгән эштәр емереү процесын туҡтатмай ғына түгел, ә уны тиҙләтә лә. 2019 йылдың авгусында, проектҡа ҡабаттан экспертиза үткәрелгәндән һәм яңы подряд ойошмаһы менән контракт төҙөлгәндән һуң, ремонт-реставрация эштәре тергеҙелә, ә 2020 йылдың аҙағына тамамлана. 2021 йылдың 22 июнендә реставрацияланған баҫҡыс комплексы килеүселәр өсөн асыла.<ref name=":1" /> [[2021 йыл]]да тау түбәһенең мәҙәни киңлеген үҫтереү маҡсатында боронғо тарихи музейын һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ҡара диңгеҙ флотының хәрби-диңгеҙ базаһы оборона штабы бинаһын тергеҙеү, археолог Һәм Керчь ҡала башлығы [[Стемпковский Иван Алексеевич]] кәшәнәһе өҫтөндә часовня төҙөү өҫтөндә эштәр башлана.<ref name=":2" /> Митридат тауының төньяҡ битләүҙәренең төпкөлөндә, торлаҡ төҙөлөшө аҫтында, гигант ер аҫты некрополе- Пантикапейҙың үҙ-ара ырғаҡтар менән тоташтырылған һуңғы антик төрбәләр системаһы урынлашҡан. Тау кәшәнәһен тикшереү XIX быуаттың беренсе яртыһында уҡ башлана. 1895 йылға 200 — ҙән ашыу кәшәнә тикшерелә, шулай уҡ некрополдың дөйөм үлсәмдәре уның оҙонлоғо 1 км ашыу, ә киңлеге 250 м тиклем (майҙаны яҡынса 25 га) контурлана. XX быуат аҙағында тикшеренеүҙәргә спелеологтар йәлеп ителә. Хәҙерге ваҡытта беҙҙең эраның III—V быуаттарындағы бер нисә йөҙ генә кәшәнә билдәле һәм тасуирланған, әммә иҫәпләүҙәр буйынса некрополдә 3,5 меңдән ашыу камера урынлашҡан.<ref name=":1" /> == Геологияһы == 1910 йылда тау тирәһендә геологик тикшеренеүҙәр барышында ғалим-геолог С. П. Попов тарафынан минерал асыла һәм беренсе тапҡыр тасуирлана, минерал 1914 йылда тау исемен ала — митридатит<ref>Труды Ломоносовского института геохимии, кристаллографии и минералогии, Выпуски 7-10, Издательство Академии наук СССР, 1936, — С. 139</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{Cite news|title=Гора Митридат|url=https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/kerch/placeofinterest/12421|work=Туристер|accessdate=2024-05-05}}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite news|title=Гора Митридат:факты, легенды, тайны|url=https://krym-kerch.ru/gora-mitridat-fakty-legendy-tajny/|work=Керченский полуостров|accessdate=2024-05-05}} * {{Cite news|title=Гора Митридат|url=https://oldkerch.narod.ru/mitridat.html|work=Старая Керчь|accessdate=2024-05-05}} [[Категория:Керчь]] [[Категория:Керчь ярымутрауы тау түбәләре]] [[Категория:Керчь рельефы]] h4sbujremx6b4h74ow6o89nwmrf2qns 0 199523 1301042 1283241 2026-07-15T03:35:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301042 wikitext text/x-wiki {{фш|Мәҡсүтов}} {{Ук}} '''Мәҡсүтов Вил Шәрифйән улы''' ({{lang-ru|Максютов Виль Шарифьянович}} [[6 май]] [[1931 йыл]]—[[23 март]] [[2020 йыл]]) — [[дәүләт]] органы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1967—1991 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Матбуғатта хәрби һәм дәүләт серҙәрен һаҡлау буйынса идаралыҡ етәксеһе урынбаҫары. СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. == Биографияһы == Вил Шәрифйән улы Мәҡсүтов хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Күкҡуян]] ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Тыуған ауылында ете класты тамамлай. Артабан 1-се Дүртөйлө урта мәктәбендә уҡый. Атаһы 1942 йылда Ленинград фронтында һуғыша, ҡаты яралана, әммә иҫән-һау әйләнеп ҡайтып, ауыл мәктәбендә уҡытыусы, директор булып эшләй. Һуңғы йылдарҙа Өфөлә йәшәй һәм 94 йәшендә вафат була<ref name=":1">{{Cite news|title=Видные деятели печати Башкортостана: Виль Максютов (К 85-летию ветерана журналистики)|url=https://www.bashinform.ru/news/social/2016-05-06/vidnye-deyateli-pechati-bashkortostana-vil-maksyutov-k-85-letiyu-veterana-zhurnalistiki-2239696|work=Башинформ|date=2016-05-06|publisher=bashinform.ru|accessdate=2025-05-21}}</ref>. [[1950 йыл]]да урта мәктәпте тамамлағандан һуң Вил Шәрифйән улы ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1957 йылда [[К.А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ын (хәҙерге [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]) уңышлы тамамлағандан һуң тыуған Күкҡуян мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. [[1957 йыл|1957]]—[[1958 йыл]]дарҙа мәғариф, юғары мәктәп һәм ғилми учреждениелар хеҙмәткәрҙәре профсоюзының өлкә комитеты инструкторы, белгес (специалист) булып эшләй<ref name=":2">{{Cite news|title=Максютов Виль Шарифьянович|url=https://enc.durtulicbs.ru/index.php/component/content/article/2978-maksyutov-vil-sharif-yanovich?catid=100&Itemid=104|work=Дюртюлинская энциклопедия|publisher=enc.durtulicbs.ru|accessdate=2025-05-21}}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[1967 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Матбуғатта хәрби һәм дәүләт серҙәрен һаҡлау идаралығы начальнигы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, был вазифала 1991 йылға тиклем<ref name=":1" />. 1991—1996 йылдарҙа республиканың Матбуғат һәм киң мәғлүмәт министрлығының төп белгесе, министрлыҡты ойоштороуҙа һәм уның эшен яйға һалыуҙа әүҙем ҡатнаша<ref name=":1" />. 1996 йылдың декабрендә Башҡортостан Журналистар союзы рәйесе урынбаҫары һәм яуаплы секретары итеп раҫлана<ref name=":2" />. СССР Журналистар союзы ағзаһы (1958)<ref name=":2" />. Мәҡсүтов Вил Шәрифйән улы 2020 йылдың 23 мартында оҙаҡ ауырыуҙан Өфө ҡалаһында вафат була<ref>[https://сжрб.рф/новости/1044-ne-stalo-vilya-sharifyanovicha.html Не стало Виля Шарифьяновича]</ref>. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Хаҡлы ялға киткәндән һуң Вил Шәрифйән улы оҙаҡ йылдар йәмәғәт тормошонда ҡатнаша. Башҡортостан Хөкүмәте ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡтың ветерандар советы рәйесе, республика журналистика ветерандары берекмәһе советы рәйесе урынбаҫары, Республика ветерандар советының йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса комиссия ағзаһы<ref name=":1" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981) * [[«Почёт Билдәһе» ордены]] * [[«Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы]] * [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]] * РСФСР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы. * СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Матбуғатта һәм башҡа киң мәғлүмәт сараларында дәүләт серҙәрен һаҡлау буйынса Баш Идаралыҡтың Почёт китабына индерелгән<ref name=":2" />. * Диплом (Рәсәй Журналистар союзының киң мәғлүмәт сараларын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн)<ref name=":2" /> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://enc.durtulicbs.ru/index.php/component/content/article/2978-maksyutov-vil-sharif-yanovich?catid=100&Itemid=104 Дюртюлинская энциклопедия Максютов Виль Шарифьянович]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.bashinform.ru/news/social/2016-05-06/vidnye-deyateli-pechati-bashkortostana-vil-maksyutov-k-85-letiyu-veterana-zhurnalistiki-2239696 Видные деятели печати Башкортостана: Виль Максютов (К 85-летию ветерана журналистики)] * [https://сжрб.рф/новости/1044-ne-stalo-vilya-sharifyanovicha.html Не стало Виля Шарифьяновича ] * [https://bashenc.online/ba/articles/94849/ Цензура, нәшриәт эшмәкәрлеге] [[Категория:Журналистар]] 6qg8g8fb5ei00tsz0y2n81qcya0m2rx 0 200060 1301051 1294873 2026-07-15T09:52:42Z Баныу 28584 /* Ваҡиғалар урыны һәм ваҡыты */ 1301051 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Ырғыҙ»''' — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ның [[1942 йыл|1942]]—[[1952 йыл]]дарҙа яҙылған романы. 1957 йылда әҫәр башҡорт телендә сыға, ә [[1961 йыл]]да, беренсе баҫмаға инмәгән айырым бүлектәрен һәм өҙөктәрен индереп, яңынан нәшер ителә. Шул уҡ йылда ул [[Мәскәү]]ҙә рус телендә сыға. [[1967 йыл]]да (үлгәндән һуң) яҙыусыға [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] бирелә. Романда яҙыусы 70-тән ашыу геройҙың яҙмышын һүрәтләй<ref name=":0">{{Cite web|url=https://belsk.ruspole.info/node/1900|title=«Ыргыҙ» романы геройҙары һәм уларҙың прототиптары|author=[[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы|Сөләймәнова Р. М]]|date=|publisher=Русское поле|access-date=2026-04-07}}</ref>. Һәҙиә Дәүләтшина ижадының үҙенсәлеге шунда: һәр геройҙың тиерлек ысын тормоштағы прототиптары була<ref name=":0" />. «Ырғыҙ» романы — башҡорт халҡының XX быуаттың тәүге йылдарынан алып 20-се йылдар башына тиклемге ике тиҫтә йыл ваҡытты, өс революцияны, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Граждандар һуғышы]] ваҡиғаларын үҙ эсенә ала. Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия китабына индерелгән. == Романдың яҙылыу тарихы == Романды яҙыу уйы (замысел) Һәҙиә Дәүләтшинала 30-сы йылдарҙың башында уҡ тыуа; егерме йылдан ашыу (1930—1952) әҙиптең күңелен биләп тора. 1932 йылда яҙыусы «Партизан» тигән хикәйәһен яҙа. Хикәйәлә «Ырҙыҙ»ҙың кульминацияһы булып торған ваҡиға — аҡ бандиттарҙың Гөлйөҙөмдө урлап китеүҙәре, Ныязғолдоң ҡыҙы Хаяттың күрһәтеүе буйынса Айбулатты тотоп алып язалап үлтереүҙәре тасуир ителә. «Партизан» хикәйәһенә 1932 йылғы баҫмала яҙыусы үҙе «Ялҡынлы йылдар» хикәйәһенә бер киҫәк тигән аңлатма бирә. «Ялҡынлы йылдар»ҙың төп уйы яҙыусы алдына яңынан-яңы ижади проблемалар ҡуя. 1937—1942 йылдарҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның ижад эше өҙөлөп тора. 1942 йылда ул Өфөгә ҡайта һәм «Ялҡынлы йылдар» өҫтөндә ныҡлап эшләй башлай. Әҫәрҙең бер нисә вариантын яҙа. Ул йөкмәткеһе яғынан киңәйә, повесть күп планлы романға әйләнә. «Ырғыҙ» романы (ул саҡта әле — «Ырғыҙ буйҙары») 1953 йылдың аҙағында [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның проза секцияһында тикшерелә, Һәҙиә Дәүләтшина унда әйтелгән иҫкәрмәләр буйынса эшләүен ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем дауам итә. Ҡулъяҙмала рецензенттар күрһәткән етешһеҙлектәрҙе төҙәтеү эшен, Һ. Дәүләтшина үлгәндән һуң, уның яҡташы, [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] [[Рәшит Ниғмәти]] тамамлап ҡуя. Романдың беренсе баҫмаһы [[1957 йыл]]да нәшер ителә һәм әҫәр башҡорт әҙәбиәтендә ҙур ваҡиға тип ҡабул ителә. [[1961 йыл]]да, В. Василевский тарафынан рус теленә тәржемә ителеп, Мәскәүҙә баҫыла. [[1967 йыл]]да һәҙиә Дәүләтшинаның был әҫәре [[Салауат Юлаев премияһы|Салауат Юлаев исемендәге республика премияһы]] менән билдәләнә<ref name=":1">{{китап |автор=Һәҙиә Дәүләтшинә|заглавие=Ырғыҙ |место=Өфө|издательство= Китап|год=2020 й.|страниц=433|страницы=5—10|isbn=978-5-295-07477-6}}</ref>. === Ваҡиғалар урыны һәм ваҡыты === Ваҡиғаларҙың урыны һәм ваҡыты мәсьәләһе мөһим идея-эстетик проблема булып күтәрелә. Ырғыҙ буйҙарында барған ҡораллы көрәш Башҡортостан һәм Бәтә Рәсәй өсөн дә характерлы, типик булғанлыҡтан, яҙыусы ваҡиғаларҙың урыны итеп Ырғыҙ буйҙарын һайлай. Ваҡиғаларҙың урыны художество дөйөмләштереп алына. Ырғыҙ буйында Айҙаҡай исемле ауыл булмаған, ул ижади дөйөмләштереү булып әҫәргә ингән. Шул уҡ ваҡытта Ырғыҙ буйындағы [[Диңгеҙбай]], Бөрйән, Таллы, Никольский, Сергеевка, Ивановка ауылдары исемдәре үҙгәртелмәй алынған. Романдыың үҙәгенә Айҙаҡай ауылын ҡуйыу халыҡ тормошона яҡыныраҡ килергә, уның социаль, милли, көнкүреш үҙенсәлектәрен, ғөрөф-ғәҙәт һәм йолаларын да конкрет һүрәтләргә мөмкинлек бирә. Ваҡиғаларҙы яҙыусы башҡа ауылдарға, Имель волосына, [[Һамар]]ға, [[Петроград]]ҡа, Смольныйға күсереп, уларҙы киң ерлектә тасуирлай<ref name=":3">{{китап |автор=Зиннәтуллинә Х. Ш.|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}</ref>. Ырғыҙ буйҙарында барған ҡанлы көрәштә төплөрәк аңлау өсөн, яҙыусыға ваҡиғаларҙың ваҡыт арауыҡтарын да киңәйтергә тура килә. «Ырғыҙ» романы ваҡиғаларға бай осорҙо, 1902—1922 йылдарҙы, эсенә ала: [[Рус-япон һуғышы|рус-япон һуғышы]], беренсе рус революцияһы, унан һуң килгән ҡара реакцияның, беренсе империалистик һуғыш һәм бөтә Рәсәйҙә барған революцион күтәрелештең, [[Февраль буржуаз-демократик революцияһы|Февраль буржуаз-демократик]] һәм Бөйөк [[Октябрь революцияһы]]ның Ырғыҙ буйҙары һәм Айҙаҡай ауылы тормошона килеп ҡағылыуын күрһәтә торған материалдар туплай<ref name=":3" />. == Сюжет == Яҙыусы «Ырғыҙ» романында тарихи әһәмиәткә бай булған ҙур дәүерҙе ала. Автор [[1902 йыл|1902]]—[[1922 йыл]]дарҙағы башҡорт халҡының тормошон, революция йылдарында, Граждандар һуғышы осоронда иҙеүселәргә ҡаршы аяуһыҙ көрәшен, большевиктар партияһы етәкселегендә бәхетле тормошҡа сығыуын күрһәтә. Әҫәрҙең нигеҙендә — Айҙаҡай ауылы башҡорттарының ауыр тормошо һүрәтләнгән<ref name=":0" />. Сюжет үҙәгенә Айбулат ҡуйыла. Ваҡиғалар бүлектән бүлеккә уның тирәһенә туплана. Быны бүлекәрҙең исемдәре үк күрһәтеп тора: «Көтөүселәр», «Эш эҙләгәндә», «Йәш дуҫтар», «Дядя Гриша», «Гөлйөҙөм», «Тыуған ауылда», «Таныш булмаған дуҫтың бүләге», «Иҫтәлктәр», «Баш эйгәндә», «Барыбер яттарға ҡалдырмам», «Самарканан үткәндә», «Ялҡын йәйелә», «Яңынан байҙар тупһаһында». Һ. Дәүләтшина Айбулаттың донъя менән бәйләнештәрен киңәйтә бара, башҡа сюжет ептәрен дә үҫтерә. Әҫәрҙең төп сюжет һыҙығы тамамланмаҫ элек үк,-үҙәк герой — Айбулат үлеп ҡала. Ләкин был хәл романдың композицияһын тарҡатмай. Уның эшен көрәштәш дуҫы Зөфәр Мурзин һәм башҡалар дауам итә. Романдың композицияһы төп геройҙарҙың характры үҫеүен асыуға буйһондоролған<ref name=":3" />. ;Сюжеттың ҡайһы бер үҙенсәлектәре «Ырғыҙ» романында яҙыусы 70-тән ашыу геройҙың яҙмышын һүрәтләй. Уларҙың һәр береһенең тиерлек ысын тормоштағы прототибы булған. Быны Һәҙиә Дәүләтшина ижадының төп үҙенсәлеге тип әйтергә мөмкин: уның әҫәрҙәрен биографик, ҡайһы берҙә автобиографик тип атау яраҡлы<ref name=":0" />. == Персонаждар == Төп герой — Айбулат Айҙаров. Уның образы аша яҡты киләсәккә ышаныс, фиҙаҡәрлек, революция эшенә һәм халыҡ мәнфәғәттәренә тоғролоҡ бирелә. Айбулат образын яҙыусы үҫештә һүрәтләй, уның рухи эволюцияһын, эске биографияһын тасуирлауға баҫым яһай<ref name=":2" />. Гөлйөҙөм — матур, эшсән, ҡыйыу. Ул хеҙмәтсән халыҡтың яҡшы һыҙаттары, рухи юғарылығын сағылдырған образ. Айбулат менән Гөлйөҙөмдөң мәхәббәтен тасуирлауға романда киң урын бирелә. Мөхәббәт темаһы романдың идея-художество йөкмәткеһен асыуҙа мөһим урын тота. Гөлйөҙөмдө Айбулат ҡасырып алып китә. «Был ғүмерҙә ғөрөф-ғәҙәттә булмаған, дингә лә, законга ла һыймай торған ғәжәп хәл бөтә ауылдың иҫен китәрә». Айбулат менән Гөлйөҙөмдән тыш романда байтаҡ башҡа колоритлы характерҙар бирелгән. Айбулаттың ағаһы Ҡотлояр, еңгәһе Мәғфүрә, Тимерғәле ҡарт, Үмәр ҡарт, Әхмәҙи образдары бай социаль-психологик йөкмәткеле булыуҙары менән айырылып торалар. Ныязғол — [[Һамар губернаһы]]ның иң эре алпауыты. Ныязғол — төптән фекер йөрөтөүсе, аҡыллы дошман. Ҡәрҙәш, ырыуҙаш, үҙ кеше тип, аптыраған саҡтарында аҙ-маҙ ярҙам итеп, ауылдаштарын аҡрынлап үҙенә буйһондора, юҡ ҡына хаҡ менән ерҙәрен ала. Ата-әсәһе үлеп, етем ҡалғас, Айбулаттың да опекуны булып алып, ерҙәрен биләй. Быларҙың барыһына ла ҡәрҙәшлек, яҡындарына ярҙам итеү төҫөн бирә. Ныязғол улус старшинаһы Йәнғол Йомағол улы Йомағоловтан күсерелгән йәки прототибы<ref name=":0" />. Нызғолдоң өс ҡатыны бар; һәр ҡатынының ғаиләлә үҙ урыны һәм романда үҙ характеры бар. Бөтәһе лә Ныязғолға һүҙһеҙ буйһона. Яҙыусы уларҙың һәр береһен билдәле социаль-психологик һыҙаттар менән һүрәтләгән. Бай ошондай мөнәсәбәтте һаҡлау һәм нығытыу хәстәрен күрә. Уртансы бисәһе Ғәзимә тәү килеп төшкән йылдарҙа үҙенең йәш кәләш булыуы менән маһайып ҡарағанда, Ныязғол уны тиҙ өйрәтә<ref name=":2" />: <blockquote>Сөйҙә элеүле торған бөҙөргәле ҡамсыға ҡырын ғына күҙ һалған да бик тыныс тауыш менән: «Ғәзимә, абай бул! Минең өйөм эсендә тауыш сығыр булмаһын. Мин һине Рәхимәнән артыҡ икән, һылыу икән, тип алғаным юҡ. Ирҙең быуыны һайын ҡатын тигән мәҡәл бар. Ләкин ирҙең һәр бер ҡатынының үҙ урыны бар, шуны белергә кәрәк!» — ти.</blockquote> ''Имай ''— Ныязғолдоң улы. Ул патриархаль-феодаль ҡараштарҙан һәм йолаларҙан ситләшкән. Күберәк ваҡытын ҡалала үткәрә, бөтә ҡала эштәрен, иген эштәрен ул йөрөтә. Имай ул хужалыҡты хәҙерге заман талаптарына ярашлы алып барыу, игенде машина менән эшкәртеү, яҡшы сортлы орлоҡ сәсеп, ерҙән күберәк килем алыу юлын ҡыуа. Имайға буржуаз эшҡыуарлыҡ, сослоҡ хас<ref name=":2" />. ''Шаһиҙә әбей'' һәм ''Асҡар'' образдары романдың төп ваҡиғаларына оҫта үрелә. Романда Урал әбейе тигән махсус бүлек тә бирелгән. Шаһиҙә әбей улынан ҡалған изге яҙыуҙарҙы муҡсаһы менән һәр саҡ эргәһендә йөрөтә, һөйләгәндә, кешеләргә күрһәтә, уларҙы мираҫ итеп тапшырыу өсөн, улы кеүек батыр. ҡыйыу егетте көтә<ref name=":3" />. == Ғәҙел һәм хаҡлы баһа == Рус яҙыусыһы Леонид Соболевтың Рәсәй Федерацияһы яҙыусыларының Беренсе съезында һөйләгән докладында (1958) ошо мәшһүр әҫәр хаҡында әйткән һүҙҙәре хәҙер ҙә актуаль яңғырай. «һәҙиә Дәүләтшинаның „Ырғыҙ“ романын белмәй тороп, — тине ул, — башҡорт халҡының тормошон аңлау мөмкин түгел». Күренекле әҙәбиәт белгесе [[Әнүр Вәхитов|Әнүр Вахитов]]<ref name=":1" />: {{Цитата|«Ырғыҙ» романын «башҡорт тормошоноң егерме йыллыҡ хроникаһы» тип атай. Әҫәр «егерме йыл эсендә башҡорт халҡының эволюцияһын күрһәтә». Халыҡ бында тарихтың төп көсө, ысын ижадсыһы булып күҙ алдына баҫа. Роман ысын-ысынында тарихилыҡ принцибына ҡоролған, тарихи оптимизм тойғоһо менән һуғарылған. Әҫәр иң элек лексик байлығы, телмәр төҙөлөшөнөң камиллығы, музыкаллеге, һығылмалығы менән таң ҡалдыра. «Ырғыҙ»ҙың теле, халыҡсан, образлы һөйләү стиле беҙҙең әҙәбиәтебеҙҙә тел оҫталығының классик өлгөһө булып ҡала. «Ырғыҙ» романы милли әҙәбиәтебеҙҙә роман жанрында күп планлы һүрәтләүҙе нығытты, ваҡиға романынан характер романына булған үҫештә этап әҫәре ролен уйнаны.}} Күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Баязит Бикбай]]: «Ырғыҙ» романының авторын, үҙенең оло йөрәкле ҡәләмдәшен, «прозала ысын шағир, тормошта оло йөрәкле кеше» тип атай, «һәҙиә Дәүләтшина, барыһынан элек, гүзәл тел оҫтаһы. Ул һүҙҙәрҙе туп кеүек уйната. Бай, ғәжәп һутлы тел. Яҙыусы китаптың һәр битендә тип әйтерлек, халыҡ араһында булып та, әлегә әҙәбиәттә ҡулланылмай килгән яңы һүҙҙәр ҡуллана. Шуның арҡаһында уның образдары, һүрәтләнгән ваҡиғалары ысын булып күҙ алдына баҫа, һине ышандыра». [[Ҡаҙаҡтар|Ҡаҙаҡ]] яҙыусыһы, Ҡаҙағстан Фәндәр академияһы академигы Сабит Моҡанов үҙ ваҡытында һәҙиә Дәүләтшинаны Совет Шәреғе ҡатын-ҡыҙҙары араһынан сыҡҡан беренсе талантлы романсы тип атаны һәм уның, үҙ яҙмышындағы ҙур ауырлыҡтарҙы еңеп сығып, халыҡ тормошо тураһында монументаль роман тыуҙырыуын ысын мәғәнәһендә ижад батырлығы тип баһаланы. Сабит Моҡанов әйтеүенсә, «шуның менән яҙыусы үҙенә мәңгелек һәйкәл ҡойоп ҡалдырҙы»<ref name=":1" />. == Театрҙа һәм операла == XX быуаттың 60-сы йылдарында [[Салауат драма театры]] романдағы ваҡиғаларға нигеҙләнеп, шул уҡ исемле спектакль сәхнәләштерә (реж. [[Вәлиев Лек Вәли улы|Л. В.Вәлиев]]). Был спектакль 1967 йылда Мәскәүҙә үткән Бөтә Рәсәй драма, музыкаль һәм балалар театрҙары спектаклдәрен ҡарау конкурсында лауреат исемен яулай; Романға нигеҙләнеп [[Рәүеф Мортазин]] һәм [[Рәғиҙә Янбулатова]] «Дауыл» тигән опера ижад итә һәм ул [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]нда ҡуйыла<ref name=":2">{{БЭ2013|101279}}</ref><ref>{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17|isbn=5-295-03546-8}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{китап |автор=Һәҙиә Дәүләтшинә|заглавие=Ырғыҙ |место=Өфө|издательство= Китап|год=2020 й.|страниц=433|страницы=5—10|isbn=978-5-295-07477-6 }} * {{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}} * {{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17|isbn=5-295-03546-8}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|101279}} * [https://belsk.ruspole.info/node/1900 РУсское поле. [[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы|Сөләймәнова Р. М]] «Ыргыҙ» романы геройҙары һәм уларҙың прототиптары] * {{Cite web|url=https://belsk.ruspole.info/node/1900|title=«Ыргыҙ» романы геройҙары һәм уларҙың прототиптары|author=[[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы|Сөләймәнова Р. М]]|date=|publisher=Русское поле|access-date=2026-04-07}} * [https://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=3163 Һәр кем уҡырға тейешле 100 башҡорт китабы] [[Категория:Әҙәбиәт]] [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Опералар ижад ителгән романдар]] [[Категория:Романдар]] [[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] 5krossgigbpq4wfn5j37vwj1xq96m4u 1301052 1301051 2026-07-15T09:54:25Z Баныу 28584 /* Сюжет */ 1301052 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Ырғыҙ»''' — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ның [[1942 йыл|1942]]—[[1952 йыл]]дарҙа яҙылған романы. 1957 йылда әҫәр башҡорт телендә сыға, ә [[1961 йыл]]да, беренсе баҫмаға инмәгән айырым бүлектәрен һәм өҙөктәрен индереп, яңынан нәшер ителә. Шул уҡ йылда ул [[Мәскәү]]ҙә рус телендә сыға. [[1967 йыл]]да (үлгәндән һуң) яҙыусыға [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] бирелә. Романда яҙыусы 70-тән ашыу геройҙың яҙмышын һүрәтләй<ref name=":0">{{Cite web|url=https://belsk.ruspole.info/node/1900|title=«Ыргыҙ» романы геройҙары һәм уларҙың прототиптары|author=[[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы|Сөләймәнова Р. М]]|date=|publisher=Русское поле|access-date=2026-04-07}}</ref>. Һәҙиә Дәүләтшина ижадының үҙенсәлеге шунда: һәр геройҙың тиерлек ысын тормоштағы прототиптары була<ref name=":0" />. «Ырғыҙ» романы — башҡорт халҡының XX быуаттың тәүге йылдарынан алып 20-се йылдар башына тиклемге ике тиҫтә йыл ваҡытты, өс революцияны, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Граждандар һуғышы]] ваҡиғаларын үҙ эсенә ала. Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия китабына индерелгән. == Романдың яҙылыу тарихы == Романды яҙыу уйы (замысел) Һәҙиә Дәүләтшинала 30-сы йылдарҙың башында уҡ тыуа; егерме йылдан ашыу (1930—1952) әҙиптең күңелен биләп тора. 1932 йылда яҙыусы «Партизан» тигән хикәйәһен яҙа. Хикәйәлә «Ырҙыҙ»ҙың кульминацияһы булып торған ваҡиға — аҡ бандиттарҙың Гөлйөҙөмдө урлап китеүҙәре, Ныязғолдоң ҡыҙы Хаяттың күрһәтеүе буйынса Айбулатты тотоп алып язалап үлтереүҙәре тасуир ителә. «Партизан» хикәйәһенә 1932 йылғы баҫмала яҙыусы үҙе «Ялҡынлы йылдар» хикәйәһенә бер киҫәк тигән аңлатма бирә. «Ялҡынлы йылдар»ҙың төп уйы яҙыусы алдына яңынан-яңы ижади проблемалар ҡуя. 1937—1942 йылдарҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның ижад эше өҙөлөп тора. 1942 йылда ул Өфөгә ҡайта һәм «Ялҡынлы йылдар» өҫтөндә ныҡлап эшләй башлай. Әҫәрҙең бер нисә вариантын яҙа. Ул йөкмәткеһе яғынан киңәйә, повесть күп планлы романға әйләнә. «Ырғыҙ» романы (ул саҡта әле — «Ырғыҙ буйҙары») 1953 йылдың аҙағында [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның проза секцияһында тикшерелә, Һәҙиә Дәүләтшина унда әйтелгән иҫкәрмәләр буйынса эшләүен ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем дауам итә. Ҡулъяҙмала рецензенттар күрһәткән етешһеҙлектәрҙе төҙәтеү эшен, Һ. Дәүләтшина үлгәндән һуң, уның яҡташы, [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] [[Рәшит Ниғмәти]] тамамлап ҡуя. Романдың беренсе баҫмаһы [[1957 йыл]]да нәшер ителә һәм әҫәр башҡорт әҙәбиәтендә ҙур ваҡиға тип ҡабул ителә. [[1961 йыл]]да, В. Василевский тарафынан рус теленә тәржемә ителеп, Мәскәүҙә баҫыла. [[1967 йыл]]да һәҙиә Дәүләтшинаның был әҫәре [[Салауат Юлаев премияһы|Салауат Юлаев исемендәге республика премияһы]] менән билдәләнә<ref name=":1">{{китап |автор=Һәҙиә Дәүләтшинә|заглавие=Ырғыҙ |место=Өфө|издательство= Китап|год=2020 й.|страниц=433|страницы=5—10|isbn=978-5-295-07477-6}}</ref>. === Ваҡиғалар урыны һәм ваҡыты === Ваҡиғаларҙың урыны һәм ваҡыты мәсьәләһе мөһим идея-эстетик проблема булып күтәрелә. Ырғыҙ буйҙарында барған ҡораллы көрәш Башҡортостан һәм Бәтә Рәсәй өсөн дә характерлы, типик булғанлыҡтан, яҙыусы ваҡиғаларҙың урыны итеп Ырғыҙ буйҙарын һайлай. Ваҡиғаларҙың урыны художество дөйөмләштереп алына. Ырғыҙ буйында Айҙаҡай исемле ауыл булмаған, ул ижади дөйөмләштереү булып әҫәргә ингән. Шул уҡ ваҡытта Ырғыҙ буйындағы [[Диңгеҙбай]], Бөрйән, Таллы, Никольский, Сергеевка, Ивановка ауылдары исемдәре үҙгәртелмәй алынған. Романдыың үҙәгенә Айҙаҡай ауылын ҡуйыу халыҡ тормошона яҡыныраҡ килергә, уның социаль, милли, көнкүреш үҙенсәлектәрен, ғөрөф-ғәҙәт һәм йолаларын да конкрет һүрәтләргә мөмкинлек бирә. Ваҡиғаларҙы яҙыусы башҡа ауылдарға, Имель волосына, [[Һамар]]ға, [[Петроград]]ҡа, Смольныйға күсереп, уларҙы киң ерлектә тасуирлай<ref name=":3">{{китап |автор=Зиннәтуллинә Х. Ш.|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}</ref>. Ырғыҙ буйҙарында барған ҡанлы көрәштә төплөрәк аңлау өсөн, яҙыусыға ваҡиғаларҙың ваҡыт арауыҡтарын да киңәйтергә тура килә. «Ырғыҙ» романы ваҡиғаларға бай осорҙо, 1902—1922 йылдарҙы, эсенә ала: [[Рус-япон һуғышы|рус-япон һуғышы]], беренсе рус революцияһы, унан һуң килгән ҡара реакцияның, беренсе империалистик һуғыш һәм бөтә Рәсәйҙә барған революцион күтәрелештең, [[Февраль буржуаз-демократик революцияһы|Февраль буржуаз-демократик]] һәм Бөйөк [[Октябрь революцияһы]]ның Ырғыҙ буйҙары һәм Айҙаҡай ауылы тормошона килеп ҡағылыуын күрһәтә торған материалдар туплай<ref name=":3" />. == Сюжет == Яҙыусы «Ырғыҙ» романында тарихи әһәмиәткә бай булған ҙур дәүерҙе ала. Автор [[1902 йыл|1902]]—[[1922 йыл]]дарҙағы башҡорт халҡының тормошон, революция йылдарында, Граждандар һуғышы осоронда иҙеүселәргә ҡаршы аяуһыҙ көрәшен, большевиктар партияһы етәкселегендә бәхетле тормошҡа сығыуын күрһәтә. Әҫәрҙең нигеҙендә — Айҙаҡай ауылы башҡорттарының ауыр тормошо һүрәтләнгән<ref name=":0" />. Сюжет үҙәгенә Айбулат ҡуйыла. Ваҡиғалар бүлектән бүлеккә уның тирәһенә туплана. Быны бүлекәрҙең исемдәре үк күрһәтеп тора: «Көтөүселәр», «Эш эҙләгәндә», «Йәш дуҫтар», «Дядя Гриша», «Гөлйөҙөм», «Тыуған ауылда», «Таныш булмаған дуҫтың бүләге», «Иҫтәлктәр», «Баш эйгәндә», «Барыбер яттарға ҡалдырмам», «Самарканан үткәндә», «Ялҡын йәйелә», «Яңынан байҙар тупһаһында». Һ. Дәүләтшина Айбулаттың донъя менән бәйләнештәрен киңәйтә бара, башҡа сюжет ептәрен дә үҫтерә. Әҫәрҙең төп сюжет һыҙығы тамамланмаҫ элек үк,-үҙәк герой — Айбулат үлеп ҡала. Ләкин был хәл романдың композицияһын тарҡатмай. Уның эшен көрәштәш дуҫы Зөфәр Мурзин һәм башҡалар дауам итә. Романдың композицияһы төп геройҙарҙың характеры үҫеүен асыуға буйһондоролған<ref name=":3" />. ;Сюжеттың ҡайһы бер үҙенсәлектәре «Ырғыҙ» романында яҙыусы 70-тән ашыу геройҙың яҙмышын һүрәтләй. Уларҙың һәр береһенең тиерлек ысын тормоштағы прототибы булған. Быны Һәҙиә Дәүләтшина ижадының төп үҙенсәлеге тип әйтергә мөмкин: уның әҫәрҙәрен биографик, ҡайһы берҙә автобиографик тип атау яраҡлы<ref name=":0" />. == Персонаждар == Төп герой — Айбулат Айҙаров. Уның образы аша яҡты киләсәккә ышаныс, фиҙаҡәрлек, революция эшенә һәм халыҡ мәнфәғәттәренә тоғролоҡ бирелә. Айбулат образын яҙыусы үҫештә һүрәтләй, уның рухи эволюцияһын, эске биографияһын тасуирлауға баҫым яһай<ref name=":2" />. Гөлйөҙөм — матур, эшсән, ҡыйыу. Ул хеҙмәтсән халыҡтың яҡшы һыҙаттары, рухи юғарылығын сағылдырған образ. Айбулат менән Гөлйөҙөмдөң мәхәббәтен тасуирлауға романда киң урын бирелә. Мөхәббәт темаһы романдың идея-художество йөкмәткеһен асыуҙа мөһим урын тота. Гөлйөҙөмдө Айбулат ҡасырып алып китә. «Был ғүмерҙә ғөрөф-ғәҙәттә булмаған, дингә лә, законга ла һыймай торған ғәжәп хәл бөтә ауылдың иҫен китәрә». Айбулат менән Гөлйөҙөмдән тыш романда байтаҡ башҡа колоритлы характерҙар бирелгән. Айбулаттың ағаһы Ҡотлояр, еңгәһе Мәғфүрә, Тимерғәле ҡарт, Үмәр ҡарт, Әхмәҙи образдары бай социаль-психологик йөкмәткеле булыуҙары менән айырылып торалар. Ныязғол — [[Һамар губернаһы]]ның иң эре алпауыты. Ныязғол — төптән фекер йөрөтөүсе, аҡыллы дошман. Ҡәрҙәш, ырыуҙаш, үҙ кеше тип, аптыраған саҡтарында аҙ-маҙ ярҙам итеп, ауылдаштарын аҡрынлап үҙенә буйһондора, юҡ ҡына хаҡ менән ерҙәрен ала. Ата-әсәһе үлеп, етем ҡалғас, Айбулаттың да опекуны булып алып, ерҙәрен биләй. Быларҙың барыһына ла ҡәрҙәшлек, яҡындарына ярҙам итеү төҫөн бирә. Ныязғол улус старшинаһы Йәнғол Йомағол улы Йомағоловтан күсерелгән йәки прототибы<ref name=":0" />. Нызғолдоң өс ҡатыны бар; һәр ҡатынының ғаиләлә үҙ урыны һәм романда үҙ характеры бар. Бөтәһе лә Ныязғолға һүҙһеҙ буйһона. Яҙыусы уларҙың һәр береһен билдәле социаль-психологик һыҙаттар менән һүрәтләгән. Бай ошондай мөнәсәбәтте һаҡлау һәм нығытыу хәстәрен күрә. Уртансы бисәһе Ғәзимә тәү килеп төшкән йылдарҙа үҙенең йәш кәләш булыуы менән маһайып ҡарағанда, Ныязғол уны тиҙ өйрәтә<ref name=":2" />: <blockquote>Сөйҙә элеүле торған бөҙөргәле ҡамсыға ҡырын ғына күҙ һалған да бик тыныс тауыш менән: «Ғәзимә, абай бул! Минең өйөм эсендә тауыш сығыр булмаһын. Мин һине Рәхимәнән артыҡ икән, һылыу икән, тип алғаным юҡ. Ирҙең быуыны һайын ҡатын тигән мәҡәл бар. Ләкин ирҙең һәр бер ҡатынының үҙ урыны бар, шуны белергә кәрәк!» — ти.</blockquote> ''Имай ''— Ныязғолдоң улы. Ул патриархаль-феодаль ҡараштарҙан һәм йолаларҙан ситләшкән. Күберәк ваҡытын ҡалала үткәрә, бөтә ҡала эштәрен, иген эштәрен ул йөрөтә. Имай ул хужалыҡты хәҙерге заман талаптарына ярашлы алып барыу, игенде машина менән эшкәртеү, яҡшы сортлы орлоҡ сәсеп, ерҙән күберәк килем алыу юлын ҡыуа. Имайға буржуаз эшҡыуарлыҡ, сослоҡ хас<ref name=":2" />. ''Шаһиҙә әбей'' һәм ''Асҡар'' образдары романдың төп ваҡиғаларына оҫта үрелә. Романда Урал әбейе тигән махсус бүлек тә бирелгән. Шаһиҙә әбей улынан ҡалған изге яҙыуҙарҙы муҡсаһы менән һәр саҡ эргәһендә йөрөтә, һөйләгәндә, кешеләргә күрһәтә, уларҙы мираҫ итеп тапшырыу өсөн, улы кеүек батыр. ҡыйыу егетте көтә<ref name=":3" />. == Ғәҙел һәм хаҡлы баһа == Рус яҙыусыһы Леонид Соболевтың Рәсәй Федерацияһы яҙыусыларының Беренсе съезында һөйләгән докладында (1958) ошо мәшһүр әҫәр хаҡында әйткән һүҙҙәре хәҙер ҙә актуаль яңғырай. «һәҙиә Дәүләтшинаның „Ырғыҙ“ романын белмәй тороп, — тине ул, — башҡорт халҡының тормошон аңлау мөмкин түгел». Күренекле әҙәбиәт белгесе [[Әнүр Вәхитов|Әнүр Вахитов]]<ref name=":1" />: {{Цитата|«Ырғыҙ» романын «башҡорт тормошоноң егерме йыллыҡ хроникаһы» тип атай. Әҫәр «егерме йыл эсендә башҡорт халҡының эволюцияһын күрһәтә». Халыҡ бында тарихтың төп көсө, ысын ижадсыһы булып күҙ алдына баҫа. Роман ысын-ысынында тарихилыҡ принцибына ҡоролған, тарихи оптимизм тойғоһо менән һуғарылған. Әҫәр иң элек лексик байлығы, телмәр төҙөлөшөнөң камиллығы, музыкаллеге, һығылмалығы менән таң ҡалдыра. «Ырғыҙ»ҙың теле, халыҡсан, образлы һөйләү стиле беҙҙең әҙәбиәтебеҙҙә тел оҫталығының классик өлгөһө булып ҡала. «Ырғыҙ» романы милли әҙәбиәтебеҙҙә роман жанрында күп планлы һүрәтләүҙе нығытты, ваҡиға романынан характер романына булған үҫештә этап әҫәре ролен уйнаны.}} Күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Баязит Бикбай]]: «Ырғыҙ» романының авторын, үҙенең оло йөрәкле ҡәләмдәшен, «прозала ысын шағир, тормошта оло йөрәкле кеше» тип атай, «һәҙиә Дәүләтшина, барыһынан элек, гүзәл тел оҫтаһы. Ул һүҙҙәрҙе туп кеүек уйната. Бай, ғәжәп һутлы тел. Яҙыусы китаптың һәр битендә тип әйтерлек, халыҡ араһында булып та, әлегә әҙәбиәттә ҡулланылмай килгән яңы һүҙҙәр ҡуллана. Шуның арҡаһында уның образдары, һүрәтләнгән ваҡиғалары ысын булып күҙ алдына баҫа, һине ышандыра». [[Ҡаҙаҡтар|Ҡаҙаҡ]] яҙыусыһы, Ҡаҙағстан Фәндәр академияһы академигы Сабит Моҡанов үҙ ваҡытында һәҙиә Дәүләтшинаны Совет Шәреғе ҡатын-ҡыҙҙары араһынан сыҡҡан беренсе талантлы романсы тип атаны һәм уның, үҙ яҙмышындағы ҙур ауырлыҡтарҙы еңеп сығып, халыҡ тормошо тураһында монументаль роман тыуҙырыуын ысын мәғәнәһендә ижад батырлығы тип баһаланы. Сабит Моҡанов әйтеүенсә, «шуның менән яҙыусы үҙенә мәңгелек һәйкәл ҡойоп ҡалдырҙы»<ref name=":1" />. == Театрҙа һәм операла == XX быуаттың 60-сы йылдарында [[Салауат драма театры]] романдағы ваҡиғаларға нигеҙләнеп, шул уҡ исемле спектакль сәхнәләштерә (реж. [[Вәлиев Лек Вәли улы|Л. В.Вәлиев]]). Был спектакль 1967 йылда Мәскәүҙә үткән Бөтә Рәсәй драма, музыкаль һәм балалар театрҙары спектаклдәрен ҡарау конкурсында лауреат исемен яулай; Романға нигеҙләнеп [[Рәүеф Мортазин]] һәм [[Рәғиҙә Янбулатова]] «Дауыл» тигән опера ижад итә һәм ул [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]нда ҡуйыла<ref name=":2">{{БЭ2013|101279}}</ref><ref>{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17|isbn=5-295-03546-8}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{китап |автор=Һәҙиә Дәүләтшинә|заглавие=Ырғыҙ |место=Өфө|издательство= Китап|год=2020 й.|страниц=433|страницы=5—10|isbn=978-5-295-07477-6 }} * {{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}} * {{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17|isbn=5-295-03546-8}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|101279}} * [https://belsk.ruspole.info/node/1900 РУсское поле. [[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы|Сөләймәнова Р. М]] «Ыргыҙ» романы геройҙары һәм уларҙың прототиптары] * {{Cite web|url=https://belsk.ruspole.info/node/1900|title=«Ыргыҙ» романы геройҙары һәм уларҙың прототиптары|author=[[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы|Сөләймәнова Р. М]]|date=|publisher=Русское поле|access-date=2026-04-07}} * [https://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=3163 Һәр кем уҡырға тейешле 100 башҡорт китабы] [[Категория:Әҙәбиәт]] [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Опералар ижад ителгән романдар]] [[Категория:Романдар]] [[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] dr4a8aoxsprvlmaipk7c1fexjqoa3lj 10 201352 1301021 2026-07-14T18:04:11Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Tribu Laarim, Kimotong, Sudán del Sur, 2024-01-24, DD 51.jpg 1301021 wikitext text/x-wiki Tribu Laarim, Kimotong, Sudán del Sur, 2024-01-24, DD 51.jpg hn5pexlpth8j56f672ilmbjwnylu47t