Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 5748 1301237 791116 2026-07-19T19:23:02Z Марьям Султанбаева 41189 Иҫкәрмәләр 1301237 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Рәсем:Irendyk.jpg|thumb|right|[[Ирәндек|Ирәндек тауҙары]]]] '''Тау арҡаһы''' (йәки '''тау һырты''') тип урындағы эре йыйырсыҡтар ([[тау]]ҙар) тарафынан хасил булып, байтаҡҡа һуҙылған һәм айырылып торған берҙәм күсәр һыҙығы атала. Тау арҡаһының формаһы, оҙонлоғо һәм бейеклеге уның барлыҡҡа килеү ваҡытынан һәм үҫешеү тарихынан, шулай уҡ уны тәшкил иткән тоҡомдарҙан тора. Тау арҡаһы, ҡағиҙә булараҡ, һыу айырғыс һыҙыҡ булып тора. Тау арҡалары йыйылмаһы [[тау система]]һын тәшкил итә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Geo-term-stub}} [[Категория:Тауҙар]] fuj2qssc7tqf5fprlmxad0z7cwk6lgs 0 10593 1301248 668422 2026-07-19T19:26:06Z Марьям Султанбаева 41189 1301248 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Үтәй |статус = ауыл |башҡортса исеме = Үтәй |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 58 | lat_sec = 12 |lon_deg = 54 | lon_min = 19 | lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бәләбәй районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 86 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452014 |почта индекстары = |телефон коды =34716 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80209816006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} {{БМ|Үтәй}} '''Үтәй''' ({{lang-ru|Утейка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||86||40||46||46,5||53,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 86 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 28 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Глуховская станцияһы|Глуховская]]): 11 км == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бәләбәй районы ауылдары}} [[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]] nxogsmim0g4zqq7r31q197rvt0o64r9 0 10771 1301251 1289029 2026-07-19T19:26:56Z Марьям Султанбаева 41189 1301251 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Иттихат |статус = ауыл |башҡортса исеме = Иттихат |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 47 | lat_sec = 8 |lon_deg = 54 | lon_min = 25 | lon_sec = 16 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бишбүләк районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 284 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452044 |почта индекстары = |телефон коды =34743 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80212825003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Иттихат''' ({{lang-ru|Иттихат}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бишбүләк районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 284 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||284||132||152||46,5||53,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 25 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Уҫаҡкисеү]]): 1 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аксеново): 21 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] [[ar:جمعية الاتحاد والترقي]] [[de:Komitee für Einheit und Fortschritt]] [[en:Committee of Union and Progress]] [[eo:Komitato Unio kaj Progreso]] [[he:מועצת האיחוד והקידמה]] [[hy:Միության և Առաջադիմության Կոմիտե]] [[ja:統一と進歩委員会]] [[nl:Comité voor Eenheid en Vooruitgang]] [[pl:Komitet Jedności i Postępu]] [[pt:Comitê para a União e o Progresso]] [[ro:Comitetul Unității și Progresului]] [[ru:Единение и прогресс]] [[simple:Committee of Union and Progress]] [[tr:İttihat ve Terakki]] 6h0u74z81gnax5xcoz60to98lnmkbya 0 11669 1301247 1175082 2026-07-19T19:25:42Z Марьям Султанбаева 41189 1301247 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй |статус = ауыл |русское название = Идяш |оригинальное название = {{lang-ba|Иҙәш}} |герб = |флаг = |lat_deg = 51 |lat_min = 44 |lat_sec = 24 |lon_deg = 57 |lon_min = 0 |lon_sec = 21 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты страны = 310 |размер карты региона = 310 |размер карты района = 310 |регион = Башҡортостан |регион в таблице = Башкортостан |вид района = муниципаль район |район = Ейәнсура районы |район в таблице = Ейәнсура районы {{!}}Ейәнсура |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Үтәғол ауыл Советы |поселение в таблице = Үтәғол ауыл Советы (Ейәнсура районы){{!}} Үтәғол ауыл Советы |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = {{ Население | Идяш | тс }} |год переписи = {{ Население | Идяш | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[башҡорттар]] |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 453394 |почтовые индексы = |телефонный код = 34785 |цифровой идентификатор = 80226840003 |категория в Commons = |сайт = }} '''Иҙәш''' ({{lang-ru|Идяш}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ейәнсура районы]]ндағы ауыл. [[Үтәғол ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Үтәғол ауыл Советы]] составына инә. == Географик урыны == Иҙәш ауылы Ҡаҫмарт йылғаһы ҡушылдығы [[Иҙәш (Ҡаҫмарт ҡушылдығы)|Иҙәш]] йылғаһы буйында урынлашҡан. * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫәнғол]]): 71 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Үтәғол]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Ҡыуандыҡ]]): 48 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> == Тарихы == Ауылға [[Нуғай даруғаһы]] Үҫәргән улусы [[башҡорттар]]ы үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һала, [[1765 йыл]]дан билдәле. Бикбирҙе, Иҙәш-Бикбирҙе исемдәре менән теркәлгән. [[1795 йыл]]дан Бикбирҙе (Сәмәт) булараҡ иҫәпкә алынған, 25 йортта — 138 кеше, [[1866 йыл]]да 92 йортта 656 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр. [[Мәсет]] булған. [[1900 йыл]]да шулай уҡ [[мәҙрәсә]], һыу тирмәне, ярма ярғыс теркәлгән. [[XX быуат]]тың 30‑сы йылдарынан алып хәҙерге исемен йөрөтә<ref name="И">{{БЭ2013|85120}}</ref>. == Хәҙерге осор == Иҙәш ауылы Үтәғол ауыл Советына ҡарай. Дөйөм белем биреү урта мәктәбе, [[балалар баҡсаһы]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет, магазиндар бар<ref>{{БЭ2013|85120}}</ref>. == Халыҡ һаны == Халҡы: [[1900 йыл]]да — 581 кеше, [[1920 йыл]]да 605 кеше, [[1939 йыл]]да — 412 кеше, [[1959 йыл]]да — 474 кеше, [[1989 йыл]]да — 549 кеше, [[2002 йыл]]да — 665 кеше, [[2010 йыл]]да 613 кеше йәшәгән. [[Башҡорттар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]])<ref name="И" /> {{Wikidata/Population}} ;Милли составы [[2002 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, бөтә халыҡтың милләте — [[башҡорттар]] (100 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Абдуллин Фәтих Саҙрый улы]] (24.08.1924—10.08.2007) — журналист. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). Журналистар Союзы ағзаһы (1959). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. * Ғиззəтуллина Гɵлсирə Мирза ҡыҙы (4.07.1957) — башҡорт яҙыусыһы, журналист, тəржемəсе. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы (1996) һәм СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты, Мәхмүт Ҡашғари исемендәге халыҡ-ара конкурстың республика этабының еңеүсеһе һәм бәйгенең халыҡ-ара туры дипломанты * [[Ишкинин Ғилман Ғирфан улы]] (26.01.1965—5.02.2011) — башҡорт шағиры. * [[Ҡадиров Урал Ғаян улы]] (10.03.1929—19.06.2017) — ғалим-ветеринар, патологоанатом, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (1970), профессор (1972). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/85120]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|08|03|2018}}</ref>. == Урамдары == {{Колонки|2}} * Күксә урамы ({{lang-ru|}} улица Кукся) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} улица Молодёжная) * Сүкеш урамы ({{lang-ru|}} улица Сукеш) * Т.Күскилдин урамы ({{lang-ru|}} улица Т. Кускильдина) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|}} Школьная улица)<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/022/000063.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref>{{Колонки|конец}} == Ер-һыу атамалары == {{Колонки|2}} * Ҡаҫмарт йылғаһы * Иҙәш йылғаһы * Үрге Үткәрмә тауы * Түбәнге Үткәрмә тауы * Болантау * Болан шишмәһе * Яҡшылар йылғаһы * Өлкәр тауы * Һүжә йылғаһы * Яптыйылға йылғаһы * Ҡарат йылғаһы {{Колонки|конец}} == Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары == * Ҡәҙербаева Гөлйыһан Сәйфулла ҡыҙы үҙ ижады менән таныштыра<ref>[http://urgaza.ru/library-portal/articles/199/4959/ Современное состояние фольклора в Зианчуринском районе Республики Башкортостан]</ref> == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|85120}} * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ейәнсура районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ейәнсура районы ауылдары]] enhpgz5k41tpqholz80ui49p9bdh9yz 0 11836 1301250 1247224 2026-07-19T19:26:38Z Марьям Султанбаева 41189 1301250 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Калинин''' ({{lang-ru|Калининский}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ейәнсура районы]]ндағы утар. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫәнғол]]): 110 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡужанаҡ]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡыуандыҡ): 27 км == Халыҡ һаны == {{Wikidata/Population}} == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ейәнсура районы ауылдары}} [[Категория:Ейәнсура районы ауылдары]] 3k1te54833wy15h0ovbbho3fzcdiuik 0 15617 1301228 1174255 2026-07-19T19:19:07Z Марьям Султанбаева 41189 1301228 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Мань-Инк-Вор |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 24 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Төньяҡ Сосьва]] |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Вор-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = Ханты-Манси АО |Категория на Викискладе = }} '''Мань-Инк-Вор''' — [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Ханты-Манси АО]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Түбәнге Обь һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Төньяҡ Сосьва]]. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=199613|title=РФ һыу реестры: Мань-Инк-Вор}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024604 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302460 * Бассейн коды — 15.02.02.001 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15 * ГӨ буйынса сығарылыш — 3 == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тикшерелмәгән йылға}} [[Категория:Ханты-Манси АО йылғалары]] {{hydro-stub}} je41skgttd3isan3u3bciq9ljnziy0i 0 21585 1301239 1211166 2026-07-19T19:23:30Z Марьям Султанбаева 41189 Иҫкәрмәләр 1301239 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Явроньга |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 43 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Вага (йылға)|Вага йылғаһы]] |Бассейн рек = Төньяҡ Двина |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Юла йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = Архангельск өлкәһе |Категория на Викискладе = }} '''Явроньга''' — [[Рәсәй]] йылғаһы. Архангельск өлкәһе<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Двина-Печора һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Вага (йылға)|Вага йылғаһы]]. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=161037|title=РФ һыу реестры: Явроньга}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037149 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003714 * Бассейн коды — 03.02.03.003 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03 * ГӨ буйынса сығарылыш — 0 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} [[Категория:Архангельск өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Двина-Печора бассейны округы йылғалары]] {{hydro-stub}} qejrmmnhjnprkcz9cihubjx1qhpupji 0 22372 1301232 1158700 2026-07-19T19:20:27Z Марьям Султанбаева 41189 1301232 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Сор-Ёль |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 24 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Южная (йылға)|Южная йылғаһы]] |Бассейн рек = Төньяҡ Двина |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Луза йылғаһының һул ярына тамағынан 442 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы |Категория на Викискладе = }} '''Сор-Ёль''' — [[Рәсәй]] йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының һул ярына тамағынан 442 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Двина-Печора һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Южная (йылға)|Южная йылғаһы]]. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=158340|title=РФ һыу реестры: Сор-Ёль}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012044 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001204 * Бассейн коды — 03.02.01.002 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03 * ГӨ буйынса сығарылыш — 0 == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тикшерелмәгән йылға}} [[Категория:Вологда өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Киров өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Коми Республикаһы йылғалары]] {{hydro-stub}} 46yfqby2tlvq8l5vq42fmh4qtjv9u9s 0 24662 1301233 1161540 2026-07-19T19:20:34Z Марьям Султанбаева 41189 1301233 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ханголава-Яха |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 25 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Обь мороно]] бассейнынан көнбайыштағы йылғалар |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Нярмаседа-Яха]] йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = Ямал-Ненец АО |Категория на Викискладе = }} '''Ханголава-Яха''' — [[Рәсәй]] йылғаһы. Ямал-Ненец АО<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Нярмаседа-Яха]] йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Түбәнге Обь һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Обь мороно]] бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=200977|title=РФ һыу реестры: Ханголава-Яха}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044867 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304486 * Бассейн коды — 15.02.03.003 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15 * ГӨ буйынса сығарылыш — 3 == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тикшерелмәгән йылға}} [[Категория:Ямал-Ненец АО йылғалары]] {{hydro-stub}} 54h77rc4nmh3sh1bo8sdk80zoujfzsc 0 26271 1301227 1046990 2026-07-19T19:17:31Z Марьям Султанбаева 41189 викилаштырыу 1301227 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''SIM-карта''' ([[Инглиз теле|ингл]]. ''Subscriber Identification Module'' — абоненттарҙы идентификациялау модуле) — [[мобиль элемтә]]лә ҡулланыла торған, абонентты идентификациялау модуле. [[Рәсем:Simcard.jpg|thumb|Mini-SIM-карта]] SIM-карта [[GSM-форматы|GSM]] селтәрҙәрендә ҡулланыла. Ҡалған заманса мобиль селтәрҙәр шулай уҡ бүтән төрлө идентификация модульдәрен ҡуллана, ғәҙәттә тыш яҡлап SIM менән оҡшаш һәм функцияларыла оҡшаш — UMTS селтәрҙәрендә USIM, CDMA селтәрҙәрендә R-UIM һ. б. == Тарихы == 1G селтәрҙәрендә абонент [[кеҫә телефоны]]ның завод номеры (ESN (Electronic Serial Number)) буйынса идентификацияланған. Шулай итеп, кеҫә телефоны һәм абонент бер код менән идентификацияланғандар. Бындай торош, абонент номеры һәм бирелә торған хеҙмәттәр пакеты, тулыһынса конкрет [[телефон]]ға бәйләнгәнлек тыуҙыра. Кеҫә телефонын алмаштырғанда (шулай уҡ ватылған йәки телефон урланған хәлдә), абонент, телефондың яңынан программаһын үҙгәртеү һәм серия номерын операторҙың базаһына индереү өсөн, оператор офисына мөрәжәғәт итергә тейеш була, ҡайһы бер операторҙар бының өсөн түләү алғандар. Абоненттың номерын телефондан айырым идентификациялау уңайлы икәне күренеп тора. GSM стандартында абонентты (SIM-карта ярҙамында) һәм ҡоролманы (бының өсөң [[IMEI]] (International Mobile Equipment Identifier — мобиль ҡоролманың халыҡ-ара идентификаторы)ҡулланыла) айырым идентификациялау тәҡдим ителә. == Стандарттар == GSM SIM-карта ябай ISO 7816 смарткартаның бер төрө булып тора. GSM SIM картаһының специфик үҙенсәлектәрен Европа телекоммуникация стандарттары институты ҡуя, документтары GSM 11.11, GSM 11.14 һәм GSM 11.19. == Функция һәм характеристикалары == SIM-картаның төп функцияһы — аккаунттың идентификациялау информацияһын һаҡлау. Был хәлдә абонентҡа тиҙ һәм еңел итеп телефон аппараттарын алмаштырырға мөмкинлек бирә, ҡыҫҡаса SIM-картаны икенсе телефонғағына күсереп ҡуйырға мөмкин. Бының өсөн SIM-картаға ПО менән микропроцессор инә һәм картаны эшләгән ваҡытта яҙыла торған идентификациялау асҡыстары (IMSI, Ki һ. б.) бирелә. Шулай уҡ SIM-карта бер-нисә информацияларҙы һаҡлай ала, форматы һәм күләме сикләнгән, мәҫәлән абоненттың телефон китабын, ингән/сыҡҡан телефон номерҙары исемлеген, [[SMS]]-хәбәрҙәре тексын. SIM-карта юғалған хәлдә абонент кисекмәҫтән операторҙы белдерергә тейеш, юғалған картаны блокировкаға ҡуялар, һәм абонентҡа яңы карта бирелә. Телефон номеры, балансы һәм тоташтырылған хеҙмәттәр был хәлдә үҙгәрмәй. === SIM-карталарҙың размеры === [[Рәсем:GSM Micro SIM Card vs. GSM Mini Sim Card.svg|right|thumb|Mini-SIM һәм micro-SIM ватылып алына торған өлөшө булып тулы размерлы SIM-карта формаһында сығарыла]] * Тулы размерлы SIM-карта (86×54 мм) — иҫкергән стандарт, беренсе кеҫә телефондарында ҡулланылған (кредит картаһы размерындай); * Mini-SIM-карта (25×15 мм) — GSM-телефондарҙа һәм күп кенә 3G телефондарында ҡулланыла; * Micro-SIM-карта (15×12 мм) — 3G яңы модельдарында ҡулланыла (Apple iPad һәм iPhone 4, Nokia N9, LG U880 телефондарында һәм башҡа ҡалғандарҙа); * Nano-SIM-карта — Nano-SIM-картаның 3 версияһы бар: # (12×9 мм) en:Giesecke & Devrient, Apple ҡатнашлыуығында, компанияһында эшләнелгән. # (10x8) Nokia компанияһы тәҡдиме менән Nano-SIM варианты. Үҙенсә SD-картаға оҡшаш. # (11x9) RIM тәҡдим ителгән Nano-SIM. Nokia компанияһының Nano-SIM-ға оҡшаған, размеры менән генә айырылып тора. * [[Виртуаль SIM-карта]] — Apple компанияһы патентҡа заявка биргән. SIM-карталар тулы размерлы итеп эшләнелә, иҫке стандартлы телефондарҙа ҡулланыу өсөн. Заманса телефондарҙа ҡулланыу өсөн Mini/Micro-SIM модулен бер тапҡыр тулы размерлы картанан алыу («ватыу») мөмкинселеге ҡаралған. == PIN-код == SIM-карта сығарылған ваҡытта уға дүрт һанлы PIN-код бирелә. Картаға яҙылған була, шулай уҡ абонентҡа бирелә. == ICCID == '''ICCID''' — ([[Инглиз теле|ингл]]. ''Integrated Circuit Card Id''). Ошо код SIM-картаға баҫыла. ITU-T E.118<ref> ITU-T, ITU-T Recommendation E.118, The international telecommunication charge card, [http://www.itu.int/rec/T-REC-E.118 Revision history], [http://www.itu.int/rec/dologin_pub.asp?lang=e&id=T-REC-E.118-200605-I!!PDF-E&type=items Revision "05/2006"] </ref> стандарты менән ICCID уҡыла. Был стандарт буйынса ICCID — 19 һандан тора: * 2 һан — ''Major Industry Identifier'' (ISO/IEC 7812-1 буйынса индустрия идентификаторы), SIM-карттар өсөн һәр саҡ ''89''; * 1-3 һан — илдең телефон коды (E.164 буйынса), ''7'' [[Рәсәй]] өсөн, ''380'' [[Украина]] өсөн һ. б. (дөйөм тулайым оҙонлоғо 5 һандан артыҡ булырға тейеш түгел.); * 2-4 һан — эмитент коды (дөйөм тулайым оҙонлоғо 5 һандан артыҡ булырға тейеш түгел.); * 11 һан — карта эшләү ваҡытында операторҙарҙың эске ҡағиҙәләре буйынса билдәләй; * 1 һан (һуңғыһы) — контроль һан, Луна алгоритмы буйынса иҫбатланған. ICC ID-тың беренсе 7 һанының атамаһы бар — Issuer Identification Number (эмитентты идентификациялау номеры), һәм һәр, SIM-карт сығарыуҙы планда тотҡан, элемтә операторына ITU бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.3dnews.ru/phone/sim/ Элемтә серҙәре: SIM-картаны асабыҙ] [[Категория:Кеҫә бәйләнеш]] [[Категория:Идентификация]] 3g8rmkkh5y1xyhzid7tysy7vun9g409 0 52195 1301231 1160364 2026-07-19T19:20:17Z Марьям Султанбаева 41189 1301231 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Турунка |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись = |Карта = |Подпись карты = |Длина = 19 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Кама |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Вятка |Местоположение устья = һул ярына тамағынан 838 км өҫтәрәк |Высота устья = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = Киров өлкәһе, Коми Республикаһы |Район = |Позиционная карта = Рәсәй Киров өлкәһе |Категория на Викискладе = }} '''Турунка''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 838 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Вятка (йылға)|Вятка]] йылғаһы башынан [[Киров]] ҡалаһына тиклем, [[Чепца (йылға)|Чепца]] йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=183946|title=РФ һыу реестры: Турунка}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031563 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103156 * Бассейн коды — 10.01.03.002 * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тикшерелмәгән йылға}} [[Категория:Киров өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Коми Республикаһы йылғалары]] {{hydro-stub}} pahr4axlgxjb810n4252y6xubglhgc8 0 59475 1301235 1288426 2026-07-19T19:21:28Z Марьям Султанбаева 41189 1301235 wikitext text/x-wiki {{Карточка университета |название = Көньяҡ Урал Дәүләт университеты |сокращение = ЮУрГУ |эмблема = [[File:Logotype of South Ural State University.png|100px]] |изображение = [[File:South Ural State University (13125656685).jpg|270px]] |оригинал = Южно-Уральский государственный университет |междуназвание = {{lang-en|South Ural State University}} |прежнее = Силәбе дәүләт техник университеты |девиз = {{lang-la|Aut viam inveniam, aut faciam}} (Юл табырға, юл ярырға) |основан = [[1943]] |закрыт = |реорганизован = |год реорганизации = 1951, 1990, 1997, 2016 |тип = [[Университет|Классик университет]] |наименование должности =Ректор |фио должности = [[Шестаков, Александр Леонидович|А. Л. Шестаков]] |президент = [[Вяткин, Герман Платонович|Г. П. Вяткин]] |научный руководитель = |студенты = 32 000 (2017)<br>56 000 тирәһе (2012) | url = http://abit.susu.ru/content/faq/103/ | title = Часто задаваемые вопросы | publisher = Приёмная комиссия ЮУрГУ | accessdate = 2012-05-31 | archiveurl = http://www.webcitation.org/68cwS40To | archivedate = 2012-06-23 |иностранные студенты = 2200 |специалитет = |бакалавриат = |магистратура = |аспирантура = |докторантура = |доктора = |профессоры = |преподаватели = |расположение = [[Силәбе]], филиалдары [[Златоуст]], [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]], [[Нижневартовск]], [[Һатҡы]] <!--, [[Әшә]], [[Үрге Өфәлей]], [[Ҡуҫа]], [[Ҡыштым]], [[Наҙы-Петровск]], [[Озёрск (Силәбе өлкәһе)|Озёрск]], [[Снежинск]], [[Шумиха (ҡала)|Шумиха]], [[Трёхгорный]], [[Ҡытаутамаҡ]] --> ҡалаларында |кампус = |адрес = 454080, [[Силәбе]], Ленин проспекты, 76 |телефон = +7-351-267-99-00, +7-800-300-00-55 |сайт = https://www.susu.ru/ |награды = |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 09 |lat_sec = 36 |lon_dir = E |lon_deg = 61 |lon_min = 22 |lon_sec = 12 |CoordScale = |edu_region = RU |Commons = South Ural State University |Commons-text = Южно-Уральский государственный университет }} '''Көньяҡ Урал Дәүләт университеты''' — Көньяҡ Уралдағы иң эре белем биреү учреждениеларының береһе. == Тарихы == 1942 йылда [[Сталинград механик институты]] [[Силәбе]]гә эвакуациянала. Уның базаһында Силәбе политехник институты асыла. 2010 йылдан университет конкурс һөҙөмтәһендә «милли тикшеренеү университеты» статусын ала. 2015 йылдан днъя фән-мәғариф үҙәктәре араһында алдынғы Рәсәй университеттары конкурентлығын күтәреү проектында ҡатнаша<ref>{{Cite web|url = http://5top100.ru/about/more-about/|title = Подробнее о Проекте|author = |work = |date = |publisher = www.5top100.ru|language = ru|accessdate = 2019-06-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024053724/http://5top100.ru/about/more-about/ |date=2015-10-24 }}</ref>. Ошо юл аша өҫтәмә бюджет аҡсаһы ала. == Университетты тамамлаған шәхестәр == * [[Дёмин Юрий Сергеевич]] — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Рәйесе вазифаһын башҡарыусы һәм Рәйесе (1994—1995). * [[Христенко Виктор Борисович]] — 2008—2012 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының сәнәғәт һәм сауҙа министры, 2004—2008 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы сәнәғәт һәм энергетика министры. == Һылтанмалар == * [http://susu.ac.ru/ Сайт университета]. == Иҫкәрмәләр == <references/> 7iml5i9tue4jtti521d2eyy28aglscz 0 65679 1301241 1051034 2026-07-19T19:24:02Z Марьям Султанбаева 41189 1301241 wikitext text/x-wiki {{Infobox Административ берәмек |Административ берәмек = Баҡсаһарай районы |Ил = [[Рәсәй]] |Статус = Муниципаль район |Төбәк = [[Ҡырым Республикаһы]] |рәсем1=Bahcisarai rayon gerb.png |рәсем2=Bahcisarai rayon gerb.png |рәсем3=Crimea-Baghchasaray locator map.png |Административ үҙәге = Баҡсаһарай |Эске бүленеш = |Халыҡ һаны = 90 911 кеше<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis_krim/tab-krim.htm Таблицы с итогами Федерального статистического наблюдения "Перепись населения в Крымском федеральном округе" 2014 года]</ref> |Халыҡ тығыҙлығы = 58.24кеше/км² |Сәғәт бүлкәте = MSK +2 |Автомобиль коды = |Хакимиәт башлығы= |Майҙаны = 1588,6 [[квадрат километр|км²]]<ref>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst35/DBInet.cgi Республика Крым] // [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/munst.htm База данных показателей муниципальных образований (Росстат)]</ref> }} '''Баҡсаһарай районы''' ({{lang-crh|Bağçasaray rayonı}}, {{lang-ru|Бахчисарайский район}}, {{lang-uk|Бахчисарайський район}}) — [[Ҡырым Республикаһы]] территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — [[Баҡсаһарай]]. Райондың майҙаны — 1589 км². Халыҡ тығыҙлығы — 58.24 кеше/км². == Халыҡ == [[2012 йыл]]да бында 90 850 кешенең йәшәүе мәғлүм<ref>[http://www.sf.ukrstat.gov.ua/ukodem1.htm#_nayav Автономиялы Ҡырым Республикаһында Баш статистика идаралығы ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212200143/http://www.sf.ukrstat.gov.ua/ukodem1.htm#_nayav |date=2013-12-12 }}</ref>. [[2001 йыл]]ғы [[Украина]] йән иҫәбен алыу буйынса милли составы : <br>* [[урыҫтар]] — 54,3 %<br>* [[ҡырым татарҙары]] — 21,3 %<br>* [[украиндар]] — 19,6 %<br>* [[белорустар]] — 1,2 %<br>* [[молдавандар]] — 0,2 %<ref>Дністрянський М. С. Етнополітична географія України. Львів: Літопис, 2006. С.452-453.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Тышҡы һылтанмалар == * [http://bahch.rk.gov.ru/ Баҡсаһарай районының рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115202840/http://bahch.rk.gov.ru/ |date=2017-11-15 }} {{Ҡырым Республикаһы}} [[Категория:Ҡырым Республикаһы райондары]] fxs0fxvgjm27ymhdijwb1xduorykv8h 0 71511 1301219 1247036 2026-07-19T18:33:45Z Телсе 41238 аныҡлаштырыу 1301219 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''20 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 201-се ([[кәбисә йыл]]ында 202-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 164 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Ай (юлдаш)|Ай]] көнө. ** Йыһанды яулау көнө. **Торт көнө. ** Шахмат көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Хот-дог көнө. * {{Флагификация|Колумбия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Кипр}}: Тыныслыҡ һәм азатлыҡ көнө. * {{Флагификация|Румыния}}: Авиация көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Коста-Рика}}: Инженерҙар көнө. * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Милли гвардия көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1810]]: [[Латин Америкаһы]]нда бойондороҡһоҙ [[Колумбия]] дәүләте төҙөлөү тураһында иғлан ителә. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Мәжит Ғафури]] (1880—28.10.1934), [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], [[Башҡорт әҙәбиәте|башҡорт]] һәм [[Татар әҙәбиәте|татар әҙәбиәттәре]] классигы, 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1923. * [[Әбүзәров Имам Сәлимгәрәй улы]] (1925—2018), СССР Аэрофлоты хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952—1985 йылдарҙа [[Өфө (аэропорт)|Өфө аэропорты]] авиатехнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре, СССР Аэрофлоты отличнигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Ташаҫты]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Субаев Флүр Йосоп улы]] (1930—28.07.2000), хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор (1980). Даманский утрауында [[СССР]]-[[Ҡытай]] ҡораллы бәрелешендә (1969) һәм [[Афған һуғышы|Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәрҙә]] (1984) ҡатнашыусы. 1950 йылдан [[КГБ|СССР Дәүләт именлеге органдарының]] Сик буйы ғәскәренең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1953 йылдан — сик буйы заставаһы начальнигы урынбаҫары, застава начальнигы, артабан Алыҫ Көнсығыш сик буйы округының сик буйы отряды начальнигы; 1977 йылдан Байкал аръяғы, 1981—1990 йылдарҙа Кавказ аръяғы сик буйы округтары командующийҙары урынбаҫары. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1987). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1984), 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» (1977) ордендары кавалеры. * [[Каланов Рим Ғариф улы]] (1955), [[фән|ғалим]]-хирург, онколог. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1992 йылдан — [[Өфө]]нөң ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһы табибы, шул иҫәптән 1995 йылға тиклем бүлек мөдире, 2012 йылдан [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]] табибы. Медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Краснокама районы]] [[Яңы Нуғай|Иҫке Нуғай]] ауылынан. * [[Ураҙаева Фирҙәүес Хәләф ҡыҙы]] (1955—27.03.2011), ғалим-[[Педагогика|педагог]]. 1984 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] һәм [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2003 йылдан психологик эксперименталь лаборатория мөдире. Психология фәндәре докторы (2003), профессор (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Йәшергән]] ауылынан. * [[Артюхов Александр Викторович]] (1970), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2006—2011 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең генераль директоры, 2011—2015 йылдарҙа идара итеүсе директоры; 2015 йылдан «Берләштерелгән двигателдәр эшләү корпорацияһы» акционер берекмәһенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө, 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2009), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры (2013). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Дәүләтшин Әбделғәзиз Абдулла улы]] (1861—12.05.1920), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Совет Рәсәйе]]нең хәрби эшмәкәре, генерал-майор (1913). Дворяндарҙан. 1880 йылдан Рәсәй империяһы армияһында, шул иҫәптән 1907 йылдан Хәрби министрлыҡ Баш штабының Азия бүлеге хеҙмәткәре, 1917 йылдың июленән 1918 йылдың декабренәсә — начальнигы. 1918 йылдан [[РККА]]-ның Бөтә Рәсәй баш штабы хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 1919 йылдан РККА-ның башҡорт частары кавалерияһы инспекторы, башҡорт милли ғәскәрҙәренең тарихын өйрәнеүсе. 3-сө дәрәжә Изге Владимир (1915), 2-се дәрәжә Изге Анна (1910), 2-се (1906) һәм 3-сө (1896) дәрәжә Изге Станислав ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]]нән. * [[Сухоруков Алексей Яковлевич]] (1916—20.02.1973), [[Совет-фин һуғыштары|1939–40 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында]], Бессарабияла һәм Төньяҡ Буковинала 1940 йылдағы хәрби хәрәкәттәрҙә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы яугир. [[Майор]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Преображеновка (Стәрлетамаҡ районы)|Преображеновка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Михалёв Борис Андреевич]] (1921—8.03.2005), хужалыҡ эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1951 йылдан Красноусол быяла заводының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1957 йылдан — баш инженер, 1962 йылдан — директор, 1982—1991 йылдарҙа граждандар оборонаһы буйынса инженер. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1974). 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1968) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1942, 1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]] ауылынан. * [[Ҡотошов Наил Муллайән улы]] (1926—23.02.2007), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. 1953 йылдан Йәркәй МТС-ының баш инженеры һәм директоры; 1956—1961 һәм 1966—1970 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары; 1970—1987 йылдарҙа — республиканың халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү министры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1981). Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996). * [[Бронштейн Ефим Михайлович]] (1946), ғалим-математик, юғары мәктәп ветераны. 1968 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1999), профессор (2001 Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ишбаев Ғиниәтулла Ғарифулла улы]] (1961), ғалим-тау инженеры. 2000 йылдан Өфөләге «Буринтех» ғилми-производство предприятиеһы директоры, 2008 йылдан — генереаль директоры. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2008). Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған нефтсеһе. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2016). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Сәйфуллин Ғәлиәхмәт Айытбай улы]] (1907—19.08.1980), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1928 йылдан хәҙерге [[Баймаҡ районы]]ның үҙе ойошторған «Кубань» хужалығының (һуңынан К. Маркс исемендәге колхоз) ферма мөдире, 1936—1941 һәм 1945—1950 йылдарҙа — колхоз рәйесе; 1953—1967 йылдарҙа «Урал» колхозының төҙөүселәр бригадиры. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың 1950-се йылдарҙа бөткән [[Түбәнге Ғәҙелбай]] ауылынан. * [[Баҙыҡов Рәшит Ғәзиз улы]] (1932), [[фән|ғалим]]-табип-онколог. 1960 йылдан Республика клиник онкология диспансеры табибы, 1966 йылдан — бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 1968—1976 йылдарҙа [[Башҡорт АССР‑ы]] Һаулыҡ һаҡлау министрлығының штаттан тыш баш онкологы. Медицина фәндәре докторы (2000). [[РСФСР]]‑ҙың (1985) һəм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1975) атҡаҙанған табибы, [[СССР]]‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1973). [[Рәсәй]]ҙең [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2012) ордендары кавалеры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы (1994). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Кондакова Людмила Алексеевна]] (1947), хеҙмәт ветераны. «Салауатгипронефтехим» институтының контроль-иҫәпләү һәм автоматизация төркөмөнең элекке мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]]нан. * [[Мәһәҙиев Марат Шәриф улы]] (1962), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[дәүләт]] органдары һәм хәрби хеҙмәт ветераны, ғалим-инженер. 1987—1990 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Стәрлетамаҡ]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары; 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһының граждандар оборонаһы эштәре һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса министрының беренсе урынбаҫары, 1999 йылдан — министры; 2005—2010 йылдарҙа Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралыҡ начальнигы; 2012—2018 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер-министры урынбаҫары. Генерал-майор. Техник фәндәр кандидаты. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған экологы (2007). II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының миҙалы һәм [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] менән бүләкләнеүсе. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Кинйә Арыҫланов]] (1723—1774), [[Башҡорттар|башҡорт]] старшинаһы. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]] етәкселәренең береһе. * [[Рябов Александр Николаевич]] (1923—?), бухгалтер. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1953—1987 йылдарҙа [[«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы]] ОРС-ының база директоры, баш бухгалтер урынбаҫары, баш бухгалтеры. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мәләүез районы]]ның [[Воскресенск (Мәләүез районы)|Воскресенск]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Яҡупова Ғиффәт Хәниф ҡыҙы]] (1923—2013), [[Педагогика|педагог]], [[Кушнаренко районы]]ның [[Талбаҙы (Кушнаренко районы)|Талбаҙы]] ауыл мәктәбенең элекке уҡытыусыһы, [[Ленин ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. * [[Власов Виктор Николаевич]] (1928—26.12.2006), механизатор. 1954 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр» [[совхоз]]ы [[трактор]]сыһы, 1968—1988 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[баҫыу]]сылыҡ бригадаһы бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] механизаторы (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]] ауылынан. * [[Ефремов Фёдор Михайлович]] (1928—?), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]. 1948 йылдан «Саратовнефтегазразведка» тресының өлкән коллекторы, [[Геология|геологы]] һәм өлкән геологы, 1954—1996 йылдарҙа техник, өлкән техник, өлкән инженер, кесе һәм өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория етәксеһе, сектор мөдире, әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы ятҡылыҡтарын үҙләштереү проекттары авторы. Техник фәндәр кандидаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Белорет районы]]ның [[Үрге Әүжән]] ауылынан. * [[Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы]] (1933—31.10.2012), инженер-ғалим, [[дәүләт]], ауыл хужалығы һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1982 йылдан Республика икмәк продуктары идаралығы начальнигы, 1992 йылдан — әҙерләүҙәр министры, 1993 йылдан «Башкирхлебопродукт» йәмғиәтенең генераль директоры; 1995 йылдан [[Ырымбур дәүләт университеты]] филиалы директоры, 2005—2008 йылдарҙа — уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған аҙыҡ-түлек индустрияһы хеҙмәткәре (1993). [[Октябрь Революцияһы ордены]] кавалеры (21971), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. * [[Муллағолов Мирза Ғизетдин улы]] (1938—14.02.2023), ғалим-этнограф. Тарих фәндәре кандидаты (1989). Рәил Кузеев исемендәге премия лауреаты (2009). * [[Мусин Рәзил Ситдиҡ улы]] (1943—9.03.1994), [[КПСС|партия]], дәүләт һәм муниципаль орган хеҙмәткәре. КПСС-тың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитетының элекке 1-се секретары һәм [[Дүртөйлө]] ҡалаһы һәм районының элекке хакимиәт башлығы, 1990—1994 йылдарҙа Башҡорт ССР-ы Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 10-12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Иғмәт]] ауылынан. * [[Фәйезов Ғәли Биктимер улы]] (1948), комсомол, партия, дәүләт органдары һәм йәмәғәт ойошмалары хеҙмәткәре. Философия фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Ғәбделхаҡов Рәдиф Әхвәс улы]] (1953), философ-ғалим, 1974—2002 йылдарҙа Башҡортостандың эске эштәр органдары хеҙмәткәре. Эске хеҙмәт полковнигы, философия фәндәре кандидаты (2004). Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Балтас районы]]ның [[Штәнде]] ауылынан. * [[Ғәҙиев Нәфис Ғилмулла улы]] (1953—2021), [[ветеринария]] табибы. 2002 йылдан [[Ҡариҙел районы]] ветеринария станцияһы начальнигы, 2009—2011 йылдарҙа район хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ованесов Гурген Павлович]] (1909—9.10.1993), ғалим-инженер‑геолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1952—1963 йылдарҙа «[[Башнефть]]» берекмәһенең баш геологы. Геология-минералогия фәндәре докторы (1961). [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1959), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған (1979), [[СССР]]‑ҙың почётлы нефтсеһе (1969). Сталин премияһы лауреаты (1950). Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1955, 1959), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1948) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Әзербайжан Республикаһы]]нан. * [[Безценный Виктор Николаевич]] (1924—2.12.1976), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының взвод командиры, өлкән лейтенант (1944). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Солтанов Хәтмулла Аҫылгәрәй улы]] (1924—4.03.1994), нефть сығарыу тармағы алдынғыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, уҡсы, гвардия өлкән сержанты. [[СССР]]-ҙың 9-сы, 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXIV, XXV һәм XXVI съездары делегаты. Дан орденының тулы кавалеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1969). * [[Садиҡов Рим Хәсән улы]] (1934—4.08.1999), ғалим-химик‑технолог. Техник фәндәр кандидаты (1973). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ишкилдин Люцир Мирзаян улы]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1962—1983 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның ауыр йөк ташыусы автомобилдәр йөрөтөүсеһе, артабан 1997 йылғаса — үҙбушатҡыс машина йөрөтөүселәр бригадиры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры. СССР-ҙың почётлы таусыһы (1979). * [[Турунтаева Галина Абдулловна]] (1939), педагогик хеҙмәт ветераны. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Сәлихов Азат Әҡсән улы]] (1949), ғалим-йылылыҡ энергетикаһы инженеры, хужалыҡ эшмәкәре. 1998-2001 йылдарҙа «[[Башкирэнерго]]» йәмғиәтенең генераль директоры. Техник фәндәр кандидаты (1999). Рәсәй Федерацияһы Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған энергетигы (1995) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Төпкилде]] ауылынан. * [[Сафиуллин Динус Нуриман улы]] (1949—9.02.2007), ғалим-юрист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр докторы (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Краснокама районы]] [[Сауыҙ]] ауылынан. * [[Усманов Радик Рәғиб улы]] (1959), алдынғы механизатор, [[Балтас районы]]ның Куйбышев исемендәге хужалыҡ тракторсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:20 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1785]]: [[Мәхмүт II]], [[Ғосман империяһы]]ның 1808—1839 йылдарҙа хакимлек иткән 30-сы солтаны. * [[1800]]: Александр Вельтман, [[Рәсәй империяһы]] [[Картография|картографы]], [[Лингвистика|лингвист]], [[Археология|археолог]], [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1850]]: Элиас Мюллер, [[Германия]] [[Философия|философы]], эксперименталь [[Психология|психолог]]. * [[1880]]: Герман Кайзерлинг, Германия философы, яҙыусы, сәйәхәтсе. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:20 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж20]] [[Категория:20 июль]] 3i34l01uaeblbrm8kcn3s7aut69l5iy 1301254 1301219 2026-07-19T20:10:50Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1301254 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''20 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 201-се ([[кәбисә йыл]]ында 202-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 164 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Ай (юлдаш)|Ай]] көнө. ** Йыһанды яулау көнө. **Торт көнө. ** Шахмат көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Хот-дог көнө. * {{Флагификация|Колумбия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Кипр}}: Тыныслыҡ һәм азатлыҡ көнө. * {{Флагификация|Румыния}}: Авиация көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Коста-Рика}}: Инженерҙар көнө. * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Милли гвардия көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1810]]: [[Латин Америкаһы]]нда бойондороҡһоҙ [[Колумбия]] дәүләте төҙөлөү тураһында иғлан ителә. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Мәжит Ғафури]] (1880—28.10.1934), [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], [[Башҡорт әҙәбиәте|башҡорт]] һәм [[Татар әҙәбиәте|татар әҙәбиәттәре]] классигы, 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1923. * [[Әбүзәров Имам Сәлимгәрәй улы]] (1925—2018), СССР Аэрофлоты хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952—1985 йылдарҙа [[Өфө (аэропорт)|Өфө аэропорты]] авиатехнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре, СССР Аэрофлоты отличнигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Ташаҫты]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Субаев Флүр Йосоп улы]] (1930—28.07.2000), хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор (1980). Даманский утрауында [[СССР]]-[[Ҡытай]] ҡораллы бәрелешендә (1969) һәм [[Афған һуғышы|Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәрҙә]] (1984) ҡатнашыусы. 1950 йылдан [[КГБ|СССР Дәүләт именлеге органдарының]] Сик буйы ғәскәренең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1953 йылдан — сик буйы заставаһы начальнигы урынбаҫары, застава начальнигы, артабан Алыҫ Көнсығыш сик буйы округының сик буйы отряды начальнигы; 1977 йылдан Байкал аръяғы, 1981—1990 йылдарҙа Кавказ аръяғы сик буйы округтары командующийҙары урынбаҫары. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1987). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1984), 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» (1977) ордендары кавалеры. * [[Каланов Рим Ғариф улы]] (1955), [[фән|ғалим]]-хирург, онколог. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1992 йылдан — [[Өфө]]нөң ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһы табибы, шул иҫәптән 1995 йылға тиклем бүлек мөдире, 2012 йылдан [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]] табибы. Медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Краснокама районы]] [[Яңы Нуғай|Иҫке Нуғай]] ауылынан. * [[Ураҙаева Фирҙәүес Хәләф ҡыҙы]] (1955—27.03.2011), ғалим-[[Педагогика|педагог]]. 1984 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] һәм [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2003 йылдан психологик эксперименталь лаборатория мөдире. Психология фәндәре докторы (2003), профессор (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Йәшергән]] ауылынан. * [[Артюхов Александр Викторович]] (1970), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2006—2011 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең генераль директоры, 2011—2015 йылдарҙа идара итеүсе директоры; 2015 йылдан «Берләштерелгән двигателдәр эшләү корпорацияһы» акционер берекмәһенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө, 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2009), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры (2013). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Дәүләтшин Әбделғәзиз Абдулла улы]] (1861—12.05.1920), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Совет Рәсәйе]]нең хәрби эшмәкәре, генерал-майор (1913). Дворяндарҙан. 1880 йылдан Рәсәй империяһы армияһында, шул иҫәптән 1907 йылдан Хәрби министрлыҡ Баш штабының Азия бүлеге хеҙмәткәре, 1917 йылдың июленән 1918 йылдың декабренәсә — начальнигы. 1918 йылдан [[РККА]]-ның Бөтә Рәсәй баш штабы хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 1919 йылдан РККА-ның башҡорт частары кавалерияһы инспекторы, башҡорт милли ғәскәрҙәренең тарихын өйрәнеүсе. 3-сө дәрәжә Изге Владимир (1915), 2-се дәрәжә Изге Анна (1910), 2-се (1906) һәм 3-сө (1896) дәрәжә Изге Станислав ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]]нән. * [[Сухоруков Алексей Яковлевич]] (1916—20.02.1973), [[Совет-фин һуғыштары|1939–40 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында]], Бессарабияла һәм Төньяҡ Буковинала 1940 йылдағы хәрби хәрәкәттәрҙә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы яугир. [[Майор]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Преображеновка (Стәрлетамаҡ районы)|Преображеновка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Михалёв Борис Андреевич]] (1921—8.03.2005), инженер. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1951 йылдан Красноусол быяла заводының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1957 йылдан — баш инженер, 1962 йылдан — директор, 1982—1991 йылдарҙа граждандар оборонаһы буйынса инженер. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1974). 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1968) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1942, 1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]] ауылынан. * [[Ҡотошов Наил Муллайән улы]] (1926—23.02.2007), инженер, сәнәғәт, ауыл хужалығы, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, юғары мәтәп уҡытыусыһы, ғалим-иҡтисадсы. 1953 йылдан Йәркәй МТС-ының баш инженеры һәм директоры; 1956—1961 һәм 1966—1970 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары; 1970—1987 йылдарҙа — республиканың халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү министры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1981). Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1956, 1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. * [[Бронштейн Ефим Михайлович]] (1946), математик-ғалим. 1968 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1999), профессор (2001 Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ишбаев Ғиниәтулла Ғарифулла улы]] (1961), тау инженеры-ғалим. 2000 йылдан Өфөләге «Буринтех» ғилми-производство предприятиеһы директоры, 2008 йылдан — генереаль директоры. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2008). Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған нефтсеһе. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2016). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Сәйфуллин Ғәлиәхмәт Айытбай улы]] (1907—19.08.1980), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1928 йылдан хәҙерге [[Баймаҡ районы]]ның үҙе ойошторған «Кубань» хужалығының (һуңынан К. Маркс исемендәге колхоз) ферма мөдире, 1936—1941 һәм 1945—1950 йылдарҙа — колхоз рәйесе; 1953—1967 йылдарҙа «Урал» колхозының төҙөүселәр бригадиры. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың 1950-се йылдарҙа бөткән [[Түбәнге Ғәҙелбай]] ауылынан. * [[Баҙыҡов Рәшит Ғәзиз улы]] (1932), [[фән|ғалим]]-табип-онколог. 1960 йылдан Республика клиник онкология диспансеры табибы, 1966 йылдан — бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 1968—1976 йылдарҙа [[Башҡорт АССР‑ы]] Һаулыҡ һаҡлау министрлығының штаттан тыш баш онкологы. Медицина фәндәре докторы (2000). [[РСФСР]]‑ҙың (1985) һəм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1975) атҡаҙанған табибы, [[СССР]]‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1973). [[Рәсәй]]ҙең [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2012) ордендары кавалеры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы (1994). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Кондакова Людмила Алексеевна]] (1947), хеҙмәт ветераны. «Салауатгипронефтехим» институтының контроль-иҫәпләү һәм автоматизация төркөмөнең элекке мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]]нан. * [[Мәһәҙиев Марат Шәриф улы]] (1962), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[дәүләт]] органдары һәм хәрби хеҙмәт ветераны, ғалим-инженер. 1987—1990 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Стәрлетамаҡ]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары; 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһының граждандар оборонаһы эштәре һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса министрының беренсе урынбаҫары, 1999 йылдан — министры; 2005—2010 йылдарҙа Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралыҡ начальнигы; 2012—2018 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер-министры урынбаҫары. Генерал-майор. Техник фәндәр кандидаты. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған экологы (2007). II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының миҙалы һәм [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] менән бүләкләнеүсе. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Кинйә Арыҫланов]] (1723—1774), [[Башҡорттар|башҡорт]] старшинаһы. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]] етәкселәренең береһе. * [[Рябов Александр Николаевич]] (1923—?), бухгалтер. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1953—1987 йылдарҙа [[«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы]] ОРС-ының база директоры, баш бухгалтер урынбаҫары, баш бухгалтеры. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мәләүез районы]]ның [[Воскресенск (Мәләүез районы)|Воскресенск]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Яҡупова Ғиффәт Хәниф ҡыҙы]] (1923—2013), [[Педагогика|педагог]], [[Кушнаренко районы]]ның [[Талбаҙы (Кушнаренко районы)|Талбаҙы]] ауыл мәктәбенең элекке уҡытыусыһы, [[Ленин ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. * [[Власов Виктор Николаевич]] (1928—26.12.2006), механизатор. 1954 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр» [[совхоз]]ы [[трактор]]сыһы, 1968—1988 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[баҫыу]]сылыҡ бригадаһы бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] механизаторы (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]] ауылынан. * [[Ефремов Фёдор Михайлович]] (1928—?), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]. 1948 йылдан «Саратовнефтегазразведка» тресының өлкән коллекторы, [[Геология|геологы]] һәм өлкән геологы, 1954—1996 йылдарҙа техник, өлкән техник, өлкән инженер, кесе һәм өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория етәксеһе, сектор мөдире, әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы ятҡылыҡтарын үҙләштереү проекттары авторы. Техник фәндәр кандидаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Белорет районы]]ның [[Үрге Әүжән]] ауылынан. * [[Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы]] (1933—31.10.2012), инженер-ғалим, [[дәүләт]], ауыл хужалығы һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1982 йылдан Республика икмәк продуктары идаралығы начальнигы, 1992 йылдан — әҙерләүҙәр министры, 1993 йылдан «Башкирхлебопродукт» йәмғиәтенең генераль директоры; 1995 йылдан [[Ырымбур дәүләт университеты]] филиалы директоры, 2005—2008 йылдарҙа — уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған аҙыҡ-түлек индустрияһы хеҙмәткәре (1993). [[Октябрь Революцияһы ордены]] кавалеры (21971), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. * [[Муллағолов Мирза Ғизетдин улы]] (1938—14.02.2023), ғалим-этнограф. Тарих фәндәре кандидаты (1989). Рәил Кузеев исемендәге премия лауреаты (2009). * [[Мусин Рәзил Ситдиҡ улы]] (1943—9.03.1994), [[КПСС|партия]], дәүләт һәм муниципаль орган хеҙмәткәре. КПСС-тың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитетының элекке 1-се секретары һәм [[Дүртөйлө]] ҡалаһы һәм районының элекке хакимиәт башлығы, 1990—1994 йылдарҙа Башҡорт ССР-ы Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 10-12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Иғмәт]] ауылынан. * [[Фәйезов Ғәли Биктимер улы]] (1948), комсомол, партия, дәүләт органдары һәм йәмәғәт ойошмалары хеҙмәткәре. Философия фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Ғәбделхаҡов Рәдиф Әхвәс улы]] (1953), философ-ғалим, 1974—2002 йылдарҙа Башҡортостандың эске эштәр органдары хеҙмәткәре. Эске хеҙмәт полковнигы, философия фәндәре кандидаты (2004). Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Балтас районы]]ның [[Штәнде]] ауылынан. * [[Ғәҙиев Нәфис Ғилмулла улы]] (1953—2021), [[ветеринария]] табибы. 2002 йылдан [[Ҡариҙел районы]] ветеринария станцияһы начальнигы, 2009—2011 йылдарҙа район хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ованесов Гурген Павлович]] (1909—9.10.1993), ғалим-инженер‑геолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1952—1963 йылдарҙа «[[Башнефть]]» берекмәһенең баш геологы. Геология-минералогия фәндәре докторы (1961). [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1959), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған (1979), [[СССР]]‑ҙың почётлы нефтсеһе (1969). Сталин премияһы лауреаты (1950). Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1955, 1959), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1948) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Әзербайжан Республикаһы]]нан. * [[Безценный Виктор Николаевич]] (1924—2.12.1976), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының взвод командиры, өлкән лейтенант (1944). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Солтанов Хәтмулла Аҫылгәрәй улы]] (1924—4.03.1994), нефть сығарыу тармағы алдынғыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, уҡсы, гвардия өлкән сержанты. [[СССР]]-ҙың 9-сы, 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXIV, XXV һәм XXVI съездары делегаты. Дан орденының тулы кавалеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1969). * [[Садиҡов Рим Хәсән улы]] (1934—4.08.1999), ғалим-химик‑технолог. Техник фәндәр кандидаты (1973). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ишкилдин Люцир Мирзаян улы]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1962—1983 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның ауыр йөк ташыусы автомобилдәр йөрөтөүсеһе, артабан 1997 йылғаса — үҙбушатҡыс машина йөрөтөүселәр бригадиры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры. СССР-ҙың почётлы таусыһы (1979). * [[Турунтаева Галина Абдулловна]] (1939), педагогик хеҙмәт ветераны. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Сәлихов Азат Әҡсән улы]] (1949), ғалим-йылылыҡ энергетикаһы инженеры, хужалыҡ эшмәкәре. 1998-2001 йылдарҙа «[[Башкирэнерго]]» йәмғиәтенең генераль директоры. Техник фәндәр кандидаты (1999). Рәсәй Федерацияһы Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған энергетигы (1995) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Төпкилде]] ауылынан. * [[Сафиуллин Динус Нуриман улы]] (1949—9.02.2007), ғалим-юрист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр докторы (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Краснокама районы]] [[Сауыҙ]] ауылынан. * [[Усманов Радик Рәғиб улы]] (1959), алдынғы механизатор, [[Балтас районы]]ның Куйбышев исемендәге хужалыҡ тракторсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:20 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1785]]: [[Мәхмүт II]], [[Ғосман империяһы]]ның 1808—1839 йылдарҙа хакимлек иткән 30-сы солтаны. * [[1800]]: Александр Вельтман, [[Рәсәй империяһы]] [[Картография|картографы]], [[Лингвистика|лингвист]], [[Археология|археолог]], [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1850]]: Элиас Мюллер, [[Германия]] [[Философия|философы]], эксперименталь [[Психология|психолог]]. * [[1880]]: Герман Кайзерлинг, Германия философы, яҙыусы, сәйәхәтсе. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:20 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж20]] [[Категория:20 июль]] eqntmyxo40loz98p886e733w0jtqn2a 1301255 1301254 2026-07-19T20:18:58Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ 1301255 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''20 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 201-се ([[кәбисә йыл]]ында 202-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 164 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Ай (юлдаш)|Ай]] көнө. ** Йыһанды яулау көнө. **Торт көнө. ** Шахмат көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Хот-дог көнө. * {{Флагификация|Колумбия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Кипр}}: Тыныслыҡ һәм азатлыҡ көнө. * {{Флагификация|Румыния}}: Авиация көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Коста-Рика}}: Инженерҙар көнө. * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Милли гвардия көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1810]]: [[Латин Америкаһы]]нда бойондороҡһоҙ [[Колумбия]] дәүләте төҙөлөү тураһында иғлан ителә. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Мәжит Ғафури]] (1880—28.10.1934), [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], [[Башҡорт әҙәбиәте|башҡорт]] һәм [[Татар әҙәбиәте|татар әҙәбиәттәре]] классигы, 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1923. * [[Әбүзәров Имам Сәлимгәрәй улы]] (1925—2018), СССР Аэрофлоты хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952—1985 йылдарҙа [[Өфө (аэропорт)|Өфө аэропорты]] авиатехнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре, СССР Аэрофлоты отличнигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Ташаҫты]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Субаев Флүр Йосоп улы]] (1930—28.07.2000), хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор (1980). Даманский утрауында [[СССР]]-[[Ҡытай]] ҡораллы бәрелешендә (1969) һәм [[Афған һуғышы|Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәрҙә]] (1984) ҡатнашыусы. 1950 йылдан [[КГБ|СССР Дәүләт именлеге органдарының]] Сик буйы ғәскәренең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1953 йылдан — сик буйы заставаһы начальнигы урынбаҫары, застава начальнигы, артабан Алыҫ Көнсығыш сик буйы округының сик буйы отряды начальнигы; 1977 йылдан Байкал аръяғы, 1981—1990 йылдарҙа Кавказ аръяғы сик буйы округтары командующийҙары урынбаҫары. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1987). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1984), 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» (1977) ордендары кавалеры. * [[Каланов Рим Ғариф улы]] (1955), [[фән|ғалим]]-хирург, онколог. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1992 йылдан — [[Өфө]]нөң ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһы табибы, шул иҫәптән 1995 йылға тиклем бүлек мөдире, 2012 йылдан [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]] табибы. Медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Краснокама районы]] [[Яңы Нуғай|Иҫке Нуғай]] ауылынан. * [[Ураҙаева Фирҙәүес Хәләф ҡыҙы]] (1955—27.03.2011), ғалим-[[Педагогика|педагог]]. 1984 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] һәм [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2003 йылдан психологик эксперименталь лаборатория мөдире. Психология фәндәре докторы (2003), профессор (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Йәшергән]] ауылынан. * [[Артюхов Александр Викторович]] (1970), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2006—2011 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең генераль директоры, 2011—2015 йылдарҙа идара итеүсе директоры; 2015 йылдан «Берләштерелгән двигателдәр эшләү корпорацияһы» акционер берекмәһенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө, 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2009), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры (2013). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Дәүләтшин Әбделғәзиз Абдулла улы]] (1861—12.05.1920), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Совет Рәсәйе]]нең хәрби эшмәкәре, генерал-майор (1913). Дворяндарҙан. 1880 йылдан Рәсәй империяһы армияһында, шул иҫәптән 1907 йылдан Хәрби министрлыҡ Баш штабының Азия бүлеге хеҙмәткәре, 1917 йылдың июленән 1918 йылдың декабренәсә — начальнигы. 1918 йылдан [[РККА]]-ның Бөтә Рәсәй баш штабы хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 1919 йылдан РККА-ның башҡорт частары кавалерияһы инспекторы, башҡорт милли ғәскәрҙәренең тарихын өйрәнеүсе. 3-сө дәрәжә Изге Владимир (1915), 2-се дәрәжә Изге Анна (1910), 2-се (1906) һәм 3-сө (1896) дәрәжә Изге Станислав ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]]нән. * [[Сухоруков Алексей Яковлевич]] (1916—20.02.1973), [[Совет-фин һуғыштары|1939–40 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында]], Бессарабияла һәм Төньяҡ Буковинала 1940 йылдағы хәрби хәрәкәттәрҙә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы яугир. [[Майор]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Преображеновка (Стәрлетамаҡ районы)|Преображеновка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Михалёв Борис Андреевич]] (1921—8.03.2005), инженер. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1951 йылдан Красноусол быяла заводының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1957 йылдан — баш инженер, 1962 йылдан — директор, 1982—1991 йылдарҙа граждандар оборонаһы буйынса инженер. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1974). 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1968) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1942, 1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]] ауылынан. * [[Ҡотошов Наил Муллайән улы]] (1926—23.02.2007), инженер, сәнәғәт, ауыл хужалығы, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, юғары мәтәп уҡытыусыһы, ғалим-иҡтисадсы, йәмәғәтсе. 1953 йылдан Йәркәй МТС-ының баш инженеры һәм директоры; 1956—1961 һәм 1966—1970 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары; 1970—1987 йылдарҙа — республиканың халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү министры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1981). Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1956, 1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. * [[Бронштейн Ефим Михайлович]] (1946), математик-ғалим. 1968 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1999), профессор (2001 Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ғабдулйәнов Рифҡәт Хәкимйән улы]] (1961), [[йыр]]сы, мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Нефтекама дәүләт филармонияһы]] директорының концерттар буйынса урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]], Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы. * [[Ишбаев Ғиниәтулла Ғарифулла улы]] (1961), тау инженеры-ғалим. 2000 йылдан Өфөләге «Буринтех» ғилми-производство предприятиеһы директоры, 2008 йылдан — генереаль директоры. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2008). Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған нефтсеһе. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2016). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Сәйфуллин Ғәлиәхмәт Айытбай улы]] (1907—19.08.1980), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1928 йылдан хәҙерге [[Баймаҡ районы]]ның үҙе ойошторған «Кубань» хужалығының (һуңынан К. Маркс исемендәге колхоз) ферма мөдире, 1936—1941 һәм 1945—1950 йылдарҙа — колхоз рәйесе; 1953—1967 йылдарҙа «Урал» колхозының төҙөүселәр бригадиры. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың 1950-се йылдарҙа бөткән [[Түбәнге Ғәҙелбай]] ауылынан. * [[Баҙыҡов Рәшит Ғәзиз улы]] (1932), [[фән|ғалим]]-табип-онколог. 1960 йылдан Республика клиник онкология диспансеры табибы, 1966 йылдан — бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 1968—1976 йылдарҙа [[Башҡорт АССР‑ы]] Һаулыҡ һаҡлау министрлығының штаттан тыш баш онкологы. Медицина фәндәре докторы (2000). [[РСФСР]]‑ҙың (1985) һəм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1975) атҡаҙанған табибы, [[СССР]]‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1973). [[Рәсәй]]ҙең [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2012) ордендары кавалеры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы (1994). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Кондакова Людмила Алексеевна]] (1947), хеҙмәт ветераны. «Салауатгипронефтехим» институтының контроль-иҫәпләү һәм автоматизация төркөмөнең элекке мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]]нан. * [[Мәһәҙиев Марат Шәриф улы]] (1962), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[дәүләт]] органдары һәм хәрби хеҙмәт ветераны, ғалим-инженер. 1987—1990 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Стәрлетамаҡ]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары; 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһының граждандар оборонаһы эштәре һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса министрының беренсе урынбаҫары, 1999 йылдан — министры; 2005—2010 йылдарҙа Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралыҡ начальнигы; 2012—2018 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер-министры урынбаҫары. Генерал-майор. Техник фәндәр кандидаты. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған экологы (2007). II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының миҙалы һәм [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] менән бүләкләнеүсе. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Кинйә Арыҫланов]] (1723—1774), [[Башҡорттар|башҡорт]] старшинаһы. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]] етәкселәренең береһе. * [[Рябов Александр Николаевич]] (1923—?), бухгалтер. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1953—1987 йылдарҙа [[«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы]] ОРС-ының база директоры, баш бухгалтер урынбаҫары, баш бухгалтеры. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мәләүез районы]]ның [[Воскресенск (Мәләүез районы)|Воскресенск]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Яҡупова Ғиффәт Хәниф ҡыҙы]] (1923—2013), [[Педагогика|педагог]], [[Кушнаренко районы]]ның [[Талбаҙы (Кушнаренко районы)|Талбаҙы]] ауыл мәктәбенең элекке уҡытыусыһы, [[Ленин ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. * [[Власов Виктор Николаевич]] (1928—26.12.2006), механизатор. 1954 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр» [[совхоз]]ы [[трактор]]сыһы, 1968—1988 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[баҫыу]]сылыҡ бригадаһы бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] механизаторы (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]] ауылынан. * [[Ефремов Фёдор Михайлович]] (1928—?), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]. 1948 йылдан «Саратовнефтегазразведка» тресының өлкән коллекторы, [[Геология|геологы]] һәм өлкән геологы, 1954—1996 йылдарҙа техник, өлкән техник, өлкән инженер, кесе һәм өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория етәксеһе, сектор мөдире, әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы ятҡылыҡтарын үҙләштереү проекттары авторы. Техник фәндәр кандидаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Белорет районы]]ның [[Үрге Әүжән]] ауылынан. * [[Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы]] (1933—31.10.2012), инженер-ғалим, [[дәүләт]], ауыл хужалығы һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1982 йылдан Республика икмәк продуктары идаралығы начальнигы, 1992 йылдан — әҙерләүҙәр министры, 1993 йылдан «Башкирхлебопродукт» йәмғиәтенең генераль директоры; 1995 йылдан [[Ырымбур дәүләт университеты]] филиалы директоры, 2005—2008 йылдарҙа — уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған аҙыҡ-түлек индустрияһы хеҙмәткәре (1993). [[Октябрь Революцияһы ордены]] кавалеры (21971), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. * [[Муллағолов Мирза Ғизетдин улы]] (1938—14.02.2023), ғалим-этнограф. Тарих фәндәре кандидаты (1989). Рәил Кузеев исемендәге премия лауреаты (2009). * [[Мусин Рәзил Ситдиҡ улы]] (1943—9.03.1994), [[КПСС|партия]], дәүләт һәм муниципаль орган хеҙмәткәре. КПСС-тың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитетының элекке 1-се секретары һәм [[Дүртөйлө]] ҡалаһы һәм районының элекке хакимиәт башлығы, 1990—1994 йылдарҙа Башҡорт ССР-ы Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 10-12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Иғмәт]] ауылынан. * [[Фәйезов Ғәли Биктимер улы]] (1948), комсомол, партия, дәүләт органдары һәм йәмәғәт ойошмалары хеҙмәткәре. Философия фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Ғәбделхаҡов Рәдиф Әхвәс улы]] (1953), философ-ғалим, 1974—2002 йылдарҙа Башҡортостандың эске эштәр органдары хеҙмәткәре. Эске хеҙмәт полковнигы, философия фәндәре кандидаты (2004). Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Балтас районы]]ның [[Штәнде]] ауылынан. * [[Ғәҙиев Нәфис Ғилмулла улы]] (1953—2021), [[ветеринария]] табибы. 2002 йылдан [[Ҡариҙел районы]] ветеринария станцияһы начальнигы, 2009—2011 йылдарҙа район хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ованесов Гурген Павлович]] (1909—9.10.1993), ғалим-инженер‑геолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1952—1963 йылдарҙа «[[Башнефть]]» берекмәһенең баш геологы. Геология-минералогия фәндәре докторы (1961). [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1959), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған (1979), [[СССР]]‑ҙың почётлы нефтсеһе (1969). Сталин премияһы лауреаты (1950). Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1955, 1959), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1948) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Әзербайжан Республикаһы]]нан. * [[Безценный Виктор Николаевич]] (1924—2.12.1976), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының взвод командиры, өлкән лейтенант (1944). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Солтанов Хәтмулла Аҫылгәрәй улы]] (1924—4.03.1994), нефть сығарыу тармағы алдынғыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, уҡсы, гвардия өлкән сержанты. [[СССР]]-ҙың 9-сы, 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXIV, XXV һәм XXVI съездары делегаты. Дан орденының тулы кавалеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1969). * [[Садиҡов Рим Хәсән улы]] (1934—4.08.1999), ғалим-химик‑технолог. Техник фәндәр кандидаты (1973). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ишкилдин Люцир Мирзаян улы]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1962—1983 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның ауыр йөк ташыусы автомобилдәр йөрөтөүсеһе, артабан 1997 йылғаса — үҙбушатҡыс машина йөрөтөүселәр бригадиры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры. СССР-ҙың почётлы таусыһы (1979). * [[Турунтаева Галина Абдулловна]] (1939), педагогик хеҙмәт ветераны. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Сәлихов Азат Әҡсән улы]] (1949), ғалим-йылылыҡ энергетикаһы инженеры, хужалыҡ эшмәкәре. 1998-2001 йылдарҙа «[[Башкирэнерго]]» йәмғиәтенең генераль директоры. Техник фәндәр кандидаты (1999). Рәсәй Федерацияһы Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған энергетигы (1995) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Төпкилде]] ауылынан. * [[Сафиуллин Динус Нуриман улы]] (1949—9.02.2007), ғалим-юрист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр докторы (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Краснокама районы]] [[Сауыҙ]] ауылынан. * [[Усманов Радик Рәғиб улы]] (1959), алдынғы механизатор, [[Балтас районы]]ның Куйбышев исемендәге хужалыҡ тракторсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:20 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1785]]: [[Мәхмүт II]], [[Ғосман империяһы]]ның 1808—1839 йылдарҙа хакимлек иткән 30-сы солтаны. * [[1800]]: Александр Вельтман, [[Рәсәй империяһы]] [[Картография|картографы]], [[Лингвистика|лингвист]], [[Археология|археолог]], [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1850]]: Элиас Мюллер, [[Германия]] [[Философия|философы]], эксперименталь [[Психология|психолог]]. * [[1880]]: Герман Кайзерлинг, Германия философы, яҙыусы, сәйәхәтсе. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:20 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж20]] [[Категория:20 июль]] etw7l336oba67neaoukgs4xkiy96mdi 0 71517 1301238 1247386 2026-07-19T19:23:16Z Марьям Султанбаева 41189 1301238 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''26 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 207-се ([[кәбисә йыл]]ында 208-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 158 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Эсперанто көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Куба}}: Милли күтәрелеш көнө. * {{Флагификация|Либерия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Мальдивы}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{USSR}} / {{RUS}}: Парашютсылар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1956]]: Хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһындағы]] филиалы ойошторола. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Ниғмәтуллин Рәфиҡ Тәлғәт улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Анатомия|анатом]]. 1977 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1990 йылдан хәҙерге «Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургияһы үҙәге» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2006) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2000) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылынан. * [[Иванов Александр Ильич]] (1960), ғалим-[[ветеринария]] табибы. 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Пугачёв (Хәйбулла районы)|Пугачёв]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Алһыу Бәхтиева]] (1970), [[театр]] актёры, [[йыр]]сы. 1993 йылдан [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]], 2000 йылдан — [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2004). * [[Яковлева Марина Петровна]] (1965), ғалим-[[Химия|химик]]. 1988 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1999 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Рөстәм Булатов]] (ижади [[псевдоним]]ы «Тэм»; 1980), йырсы, 1997 йылдан «Lumen», 2014 йылдан — «23» төркөмө вокалсыһы һәм йыр текстары авторы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Сериков Иван Павлович]] (1916—5.03.1958), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкының батальон командиры. 1944 йылда [[Өфө]]лә хәрби пехота училищеһын тамамлай, һуғыштан һуң Өфө гарнизонында хеҙмәт итә, 1952 йылда запасҡа сыҡҡандан һуң Өфөлә йәшәй. Полковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). * [[Антонов Алексей Ананьевич]] (1961), хеҙмәт алдынғыһы, техник-механик. 1984 йылдан Салауат нефть эшкәртеү заводы хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] [[Петровка (Дедов ауыл советы, Фёдоровка районы)|Петровка]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ниғмәтуллин Ғәлимйән Әмирйән улы]] (ижади псевдонимы ''Ғәлимйән Ниғмәти''; 1897—4.11.1941), [[Журналистика|журналист]], әҙәбиәт белгесе. 1926 йылдан «Кызыл Татарстан» гәзитенең, 1928 йылдан — Татиздаттың баш мөхәррире; 1931—1932 йылдарҙа «Яналиф» журналының яуаплы мөхөрире, бер үк ваҡытта 1929 йылдан Татар педагогия институты уҡытыусыһы, 1934—1937 йылдарҙа татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире. 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, яҙыусыларҙың бөтә Союз съезы делегаты (1934). Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Өйҙөрәкбаш]] ауылынан. * [[Калегин Анатолий Александрович]] (1952), инженер-энергетик. 1974 йылдан хәҙерге [[Дүртөйлө]] электр һәм йылылыҡ селтәрҙәренең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1994—2012 йылдарҙа — директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2002). Сығышы менән Дүртөйлө ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Калегин Юрий Александрович]] (1957), хәрби хеҙмәткәр, инженер-подполковник. 1974—2002 йылдарҙа [[СССР]] һәм Рәсәй Ҡораллы Көстәре хеҙмәткәре. Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән Дүртөйлө ҡалаһынан. * [[Әбүбәкерова Суфия Фиҙаил ҡыҙы]] (1957), табип һәм йәмәғәтсе. 1999-2016 йылдарҙа [[Архангел районы|Архангел район]] үҙәк дауаханаһының баш табибы, 2012 йылдан район Советы рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. * [[Абдуллин Айҙар Риват улы]] (1962), инженер, философ-ғалим. 1984 йылдан Өфө аэропорты инженеры, 1986 йылдан ВЛКСМ дың Өфө район комитеты секретары, 1988 йылдан — Өфө авиация техникумының лаборатория мөдире, 1991—1992 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның ғилми хеҙмәткәре; 1995—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] социалогик фәндәр бүлегенең ғилми секретары, 2002 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2003 йылдан — [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2002), профессор (2009). * [[Ғүмәрова Зарина Азат ҡыҙы]] (1992), [[спорт]]сы. [[Карате]] (2010) һәм кикбоксинг (2014) буйынса спорт мастерлығына кандидат. Кикбоксинг буйынса Рәсәй (2007) һәм Башҡортостан (2009) чемпионы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Булат (Әбйәлил районы)|Булат]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Хохряков Виктор Иванович]] (1913—20.09.1986), [[театр]] актёры, режиссёр, нәфис һүҙ оҫтаһы (тасуири уҡыусы). 1962—1986 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙең Бәләкәй театры актёры. [[СССР]]-ҙың (1973) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1965) халыҡ артисы. Ике тапҡыр [[Сталин премияһы]] лауреаты (1949, 1951). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1983) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1945, 1950) кавалеры. Сығышы менән [[Өфө|Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Плеханов Игорь Александрович]] (1933—2.08.2007), [[спорт]]сы. Ҡырсынташ юлда мотоциклда ярышыу буйынса [[СССР]]-ҙың атҡаҙанған һәм халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Шәхси иҫәптә һәм [[Өфө]]нөң «Башкирия» командаһы составында ике тапҡыр донъяның вице-чемпионы, биш тапҡыр СССР чемпионы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1993) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|«Халыҡтар дуҫлығы»]] ордены кавалеры (2004). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәфүров Олег Гәрәй улы]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]], [[нефть|нефтсе]]. 1962 йылдан «Башзападнефтеразведка» тресының быраулаусы ярҙамсыһы, мастеры, [[Арлан нефть ятҡылығы|«Арланнефть»]] нефть промыслалары идаралығы инженеры; 1963 йылдан «Аксаковнефть» нефть промыслалары идаралығы инженеры, өлкән инженеры, төркөм етәксеһе; 1965 йылдан «Башнипинефть» институтының өлкән инженеры, өлкән ғилми хеҙмәткәре, лаборатория мөдире. Техник фәндәр кандидаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әлшәй районы]]ның [[Аксёнов (Әлшәй районы)|Аксёнов]] ауылынан. * [[Исламова София Ғиззәт ҡыҙы]] (1948), зоотехник-ғалим. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2004), биология фәндәре кандидаты (1993), профессор. Башҡортостан Республикаһының фән эшмәкәре (2011), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005). * [[Вәлиева Фирҙәүес Мөбәрәк ҡыҙы]] (1953), табип. 1990—2020 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡала дауаханаһы терапевы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. * [[Зиннуров Рафаил Нариман улы]] (1953), хоҡуҡ белгесе, дәүләт органдары хеҙмәткәре, яҙыусы, скульптор, йәмәғәтсе. 2013—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы дәүләт власының закондар сығарыусы (вәкәләтле) органдарынан [[Федерация Советы|Рәсәй Федерация Советы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш (2013—2018) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2003). 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн»]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2013) ордендароы кавалеры, [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1993). * [[Асҡарова Баныу Рәхмир ҡыҙы]] (1963), педагог. 1985 йылдан (өҙөклөк менән) [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. 1986 йылдан ВЛКСМ район комитеты секретары — мәктәптәр бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]] [[Ҡолбирҙе (ауыл)|Ҡолбирҙе]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:26 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1805]]: Константин Брумиди, [[АҠШ]] рәссамы. * [[1815]]: Роберт Ремак, [[Германия]] [[фән|ғалим]]-[[Эмбриология|эмбриологы]], невропатолог. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1844]]: [[Илья Репин]], [[Рәсәй империяһы]] рәссамы. * [[1856]]: [[Джордж Бернард Шоу]], [[Бөйөк Британия]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[драма]]тург, [[Нобель премияһы]] лауреаты. * [[1875]]: Антонио Мачадо-и-Руис, [[Испания]] [[шиғриәт|шағиры]]. * [[1875]]: Карл Густав Юн, [[Швейцария]] психиатры, [[психология|психолог]] һәм [[Философия|философ]]. * [[1885]]: Андре Моруа, [[Франция]] яҙыусыһы. * [[1890]]: Дэниел Дж. Каллаган, [[АҠШ]]-тың хәрби-диңгеҙ флоты эшмәкәре, контр-адмирал. * [[1900]]: Аделина Адалис, [[СССР]] шағиры, яҙыусы, [[тәржемә]]се. * [[1900]]: Жак Феврие, [[Франция]] [[музыка]]нты, пианист. * [[1920]]: Константин Рудницкий, СССР-ҙың [[театр]] тәнҡитсеһе һәм [[тарих]]сыһы. * [[1928]]: [[Стэнли Кубрик]], АҠШ кинорежиссёры, продюсер. * [[1945]]: Хелен Миррен, [[Англия]] актрисаһы, «[[Оскар]]» премияһы эйәһе. * [[1955]]: Әсиф Әли Зардари, [[дәүләт]] эшмәкәре, 2008—2013 йылдарҙа [[Пакистан]] президенты. * [[1955]]: Александр Старков, СССР [[футбол]]сыһы, [[Латвия]]ның футбол тренеры. * [[1970]]: Андрей Григорьев-Апполонов, [[Рәсәй]] [[йыр]]сыһы, «Иванушки International» төркөмө солисы. * [[1980]]: Дэйв Бэкш, [[Канада]] [[музыка]]нты, «Sum 41» панк-рок төркөмө [[Гитара|гитарисы]]. * [[1985]]: Гаэль Клиши, Франция футболсыһы, «Истанбул Башакшехир» клубы һәм ил йыйылма командаһы һаҡсыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:26 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1970]]: [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]], [[башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] етәксеһе. * [[2013]]: [[Суң Чжә-ки]], [[Көньяҡ Корея]] йәмәғәт эшмәкәре, хоҡуҡ яҡлау һәм граждандар активисы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж26]] [[Категория:26 июль]] ki2tpr0eo66cuh7x562ayz1bu6cnbbq 0 71768 1301249 1152456 2026-07-19T19:26:27Z Марьям Султанбаева 41189 1301249 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''29 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 241-се ([[кәбисә йыл]]ында 242-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 124 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Ядро ҡоралы|Ядро һынауҙарына]] ҡаршы хәрәкәт көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Мотоциклдың тыуған көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Кеше хоҡуҡтары көнө. ** [[Лимон]] [[һут]]ы көнө. * {{Флагификация|Аргентина}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө. * {{Флагификация|Көньяҡ Судан}}: Атайҙар көнө. * {{Флагификация|Индия}}: [[Спорт]] көнө. * {{Флагификация|Япония}}: Ҡыҙҙырылған [[ит]] көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Флагификация|Ҡырым Республикаһы}}: Виноградсылыҡ һәм шарап яһау көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Аргентина}}: [[Адвокатура|Адвокаттар]] көнө. * {{Флагификация|Польша}}: Муниципаль полиция көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығы Эске ғәскәрҙәренең махсус тәғәйенләнеш подразделениелары көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1831]]: Электромагнит индукцияһы күренеше асыла. * [[1885]]: [[Германия]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]] Готлиб Даймлер беренсе мотоциклға [[Патент хоҡуғы|патент]] ала. * [[1932]]: «Башцветметзолото» тресы ойошторола (1933 йылдан — «Башзолото»). * [[1936]]: [[Ишембай нефть эшкәртеү заводы]] эш башлай. * [[1991]]: [[«Нур» Өфө дәүләт татар театры]] асыла. * [[1994]]: [[Башҡортостан]]да [[Венгрия]] көндәре башлана. * [[2001]]: [[Кеше]]нең оҙон ғүмерлелек [[ген]]ы табыла. * [[2008]]: [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның яңы уҡыу-спорт комплексы файҙаланыуға тапшырыла. * [[2013]]: Республика кардиологик диспансеры табибтары [[Башҡортостан]]да тәүге тапҡыр йөрәкте күсереп ултыртыу операцияһы яһай. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Клементьев Данил Викторович]] (1955), муниципаль хеҙмәт ветераны, 2019 йылға тиклем [[Өфө ҡалаһы|Өфө ҡала хакимиәтенең]] [[экология]] һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау бүлеге начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы тәбиғәтте һаҡлау хеҙмәткәре. * [[Губаев Игорь Иванович]] (1960), эске эштәр органдары ветераны, [[Журналистика|журналист]], [[Нефтекама]] ҡалаһында [[мари теле]]ндә сыҡҡан «[[Чолман]]» республика гәзитен ойоштороусы һәм 2001 йылдан уның баш мөхәррире. [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премия лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡалтасы районы]] [[Кәкүш]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Канюков Рәшит Закир улы]] (1931), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Геология|геолог]], [[нефть]] сәнәғәте ветераны. 1956 йылдан [[«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы]] операторы, геологы, нефть промыслаһының өлкән геологы; 1967—1994 йылдарҙа идаралыҡтың баш геологы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1977), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1968). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Ергән]] ауылынан. * [[Шөғәйепов Вәкил Шакир улы]] (1936—28.06.2017), [[Башҡорттар|башҡорт]] милли музыка ҡоралдарын эшләү һәм реставрациялау оҫтаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең «Рәсәй рухы» («Душа России») премияһы (2013) һәм «Оҫта — алтын ҡулдар» республика конкурсы ([[Өфө]], 2004) лауреаты. * [[Аҡъюлова Ләлә Тимерғәли ҡыҙы]] (1956), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны. [[Сибай]] үҙәк ҡала дауаханаһының поликлиника фельдшеры. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре. * [[Ҡаһиров Рәмил Әхнәф улы]] (1956), [[Педагогика|педагог]]. 2008 йылдан [[Өфө]]ләге 64-се һөнәри лицей (хәҙер художество-сәнәғәт колледжы) директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. * [[Шәрәфетдинова Ольга Юрьевна]] (1961), ҡурсаҡ йөрөтөүсе артист. 1982 йылдан [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] актёры. 2002 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014). «Актёр йыры» республика конкурсының (Өфө, 1994) гран-при эйәһе, «Рәсәй драма театрҙары актёрҙары йырлай» Бөтә Рәсәй конкурс-фестивале ([[Түбәнге Новгород]], 1995) лауреаты. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ғәйнаншин Филарит Тимерхан улы]] (1947), [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1988 йылдан [[Тәтешле районы]]ның Ленин исемендәге колхоз рәйесе, 2000—2008 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның икенсе саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Тәтешле]] ауылынан. * [[Тереғолов Шамил Әхмәт улы]] (1947—28.11.2008), [[балет]] артисы һәм [[Педагогика|педагог]]. 1990—2009 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] балет группаһының художество етәксеһе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1985). * [[Кузнецова Светлана Николаевна]] (1952), педагог. 1981 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] балалар баҡсалары тәрбиәсеһе, 1987—2009 йылдарҙа 40-сы «Гүзәл» балалар баҡсаһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән [[Ҡарағанды]] ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Тадиашвили Ольга Семёновна]] (1928—23.04.2001), архитектор. 1962 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған архитекторы (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы]]ның баш ҡалаһы [[Владикавказ]]дан. * [[Ишемғолов Марат Баязит улы]] (1948—24.09.2013), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 2001—2013 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] хакимиәте башлығы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан]]дың халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2010). Ауырғазы районының [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге премияһы лауреаты (2011). }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Суфиян Поварисов]] (1924—3.07.2016), яҙыусы, тел һәм әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1976 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1991), профессор (1993). [[Башҡортостан]]дың халыҡ яҙыусыһы (2011), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1992) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2004) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәр биреү хеҙмәткәре (1997). [[Фәтих Кәрим]] (1984) һәм [[Ғәлимйән Ибраһимов]] (1998) исемендәге премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм 3‑сө дәрәжә Дан (1948) ордендары кавалеры. * [[Мышкин Владимир Александрович]] (1944), ғалим-токсиколог, хәрби хеҙмәткәр. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—1997 йылдарҙа уҡыу бүлеге начальнигы — хәрби һәм экстремаль медицина кафедраһы начальнигы урынбаҫары. 1998 йылдан — Өфөләге Хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институтының бүлек етәксеһе һәм 2008 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Медицина хеҙмәте полковнигы (1987). Сығышы менән [[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәмбе]] ҡалаһынан. * [[Астахова Ирина Николаевна]] (1959), ғалим-хирург. 2006 йылдан Мануаль терапия үҙәге табибы. Медицина фәндәре докторы (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Әхмәтйәнова Эльмира Хәмит ҡыҙы]] (1959), ғалим-терапевт, кардиолог. 1991 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2006), профессор (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:29 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1780]]: Жан Огюст Доминик Энгр, [[Франция]] рәссамы. * [[1915]]: [[Ингрид Бергман]], [[Швеция]] һәм [[АҠШ]]-тың кино актёры. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:29 августа вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З29]] [[Категория:29 август]] cqcfvpu65uljtflzht4xuyj4n0l6hp9 0 75963 1301220 1300416 2026-07-19T19:11:20Z Марьям Султанбаева 41189 абау 1301220 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название = Себер ханлығы |статус = |флаг = Фывфывыфв.png |герб = |карта = Siberian Khanate map English revised.svg |описание = XV — XVI быуаттарҙа Себер ханлығы |p1 = Урҙа-хан олоҫо |flag_p1 = |s1 = Рус батшалығы |flag_s1 = Herb Moskovia-1 (Alex K).svg |столица = [[Төмән|Сыңғыҙ-Тора]], Ҡышлаҡ<ref name="БА">Башҡа атмалары — ''Себер, Ибер, Иҫкәр''.</ref> |язык = [[Төрки (тел)|төрки]] |образовано = 1468 |ликвидировано = 1588 (1598) |площадь = |население = |гос.религия = [[ислам]] |до = Үзбәк ханлығы |после = Тубыл разряды }} '''Себер ханлығы''' (''سبر خانلغی, Себер батшалығы, Себер йорто'')<ref>[https://bigenc.ru/domestic_history/text/3660421 Сибирское ханство. Большая Российская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218140130/https://bigenc.ru/text/3660421 |date=2019-12-18 }}</ref>) — XV быуат аҙағында — XVI быуатта [[Алтын Урҙа]] тарҡалыу һөҙөмтәһендә Көнбайыш Себерҙә барлыҡҡа килгән [[Татарҙар|татар]]<ref>Тоган Валиди. А. История Башкир / Перевод с турецк. и вступ. ст. А.М. Юлдашбаева. Уфа: Китап, 2010. С. 37. </ref><ref>[https://ia902707.us.archive.org/21/items/20230807_20230807_1239/%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%B8%D0%B5.pdf Себер ханлығы һәм башҡалар]</ref> феодаль дәүләте<ref name=":0">{{Cite web|accessdate = 2015-09-13|title = Сибирское ханство|url = http://bse.sci-lib.com/article101862.html|publisher = bse.sci-lib.com}}</ref>. Көнбайыш Себер, Төньяҡ, Урта һәм [[Көньяҡ Урал]]дағы (төньяҡ өлөшөндә) дәүләт. Себер ханлығы Пермь ерҙәре, [[Нуғай Урҙаһы]], [[Ҡаҙаҡ ханлығы]] һәм телеуттар менән сиктәш урынлаша. Төньяҡта Обь йылғаһының түбәнге ағымына тиклем, ә көнсығышта Ала Урҙа менән сиктәш була<ref name=":0" />. Теле — төрки<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/5114-sibirskoe-khanstvo Статья в Башкирской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202044903/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/5114-sibirskoe-khanstvo |date=2017-02-02 }}</ref>. == Сәйәси тарихы == === Шишмә башы (1220—1375) === Беренсе тапҡыр «Себерь» термины, моғайын, 1240 йылда яҙылған «Монголдарҙың күңел төбөндәге риүәйәтендә» («Юань-чао ми-ши») атап үтеләлер, унда 1206 йылда Джучиның ''Shibir''-ҙән көньяҡтағы урман ҡәбиләләрен яулап алыуы тураһында һөйләнелә. Шул уҡ ваҡытта тикшеренеүселәр ышаныслы рәүештә был өлкәне теүәл итеп кенә атай ҙа алмай; «бәлки, Обь һәм Иртыш араһында ятҡан Барабин яҫылығының төньяҡтағы сите шулай аталғандыр», тигән версия әйтелә (Палладий)<ref>{{книга|автор = [[Шильтбергер, Иоганн|Иоганн Шильтбергер]]|часть = [http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Schiltberger_2/text.phtml Книга путешествий]|заглавие = Сибирь в известиях западно-европейских путешественников и писателей, XIII-XVII вв|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Новосибирск|издательство = |год = 2006|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. XIV быуаттың тәүге яртыһында Мысыр солтаны Аль-Омариҙың сәркәтибе [[Алтын Урҙа]] составында Тубыл-Иртыш йылғалары араһында ятҡан ''Себер һәм Ибир'' өлкәләрен атап үтеүе менән тап килә тип әйтергә нигеҙ бар<ref name="Егоров">{{книга|автор = Егоров В. Л.|часть = [http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/02.htm Глава вторая. Территория и границы Золотой Орды]|заглавие = Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Наука|год = 1985|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = 11.000}}</ref>. Шул уҡ быуатта буласаҡ Себер ханлығының ҡалалары Көнбайыш Европа карталарында күренә башлай: Венециянан ағалы-ҡустылы Пицциганиҙарҙың (1367) картаһында Кашлык ''Sebur'' формаһында билдәләп үтелә<ref name="Егоров-2">{{книга|автор = Егоров В. Л.|часть = [http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/03.htm Глава третья. Города Золотой Орды и некоторые вопросы экономической географии государства]|заглавие = Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Наука|год = 1985|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = 11.000}}</ref>, ә Сыңғыҙ-Тура ''Singui'' формаһында Каталон атласында (1375) пәйҙә була<ref>{{статья| автор= Белич И. В.| заглавие= К этимологии, семантике и истории происхождения средневекового имени г. Тюмени| оригинал= | ссылка= http://www.ipdn.ru/rics/va/_private/a7/C_143-157-Belich.pdf| автор издания= | издание= Вестник археологии, антропологии и этнографии| тип= Электр. журнал| место= Тюмень| издательство= Изд-во ИПОС СО РАН| год= 2007| выпуск= | том= | номер= 7| страницы= 152| issn= 2071-0437| archiveurl= https://web.archive.org/web/20150714030554/http://www.ipdn.ru/rics/va/_private/a7/C_143-157-Belich.pdf| archivedate= 2015-07-14}}</ref>. Төмән (Себер) ханлығын ойоштороу өсөн ниндәй административ-сәйәси берәмек талап ителеүе буйынса тарихсылар берҙәм генә фекергә килә алмай. Был йәһәттән ике тиң хоҡуҡлы һәм бер бик үҙенсәлекле версия бар. ==== Тайбуғиндар биләмәһе ==== XVII быуаттың «Себер йылъяҙмаларына» (Есипов, Ремезов һәм воевода Петр Годуновтың) таянып эш иткән академик Г. Ф. Миллерҙың версияһына ярашлы, буласаҡ ханлыҡ ерҙәре тәүҙә 1220 йылда нигеҙ һалынған һәм себер кенәзе Тайбуғаның нәҫеленә мираҫ итеп ҡалдырылған биләмәләр булған Тайбуға йортона ингән була. [[Алтын Урҙа]]ның башҡа олоҫтарынан айырмалы рәүештә, Тайбуға йорто автономия статусына эйә була. Был версия яҡлылар Тайбуғиндарҙы хандар статусына эйә булыуыҙарын да билдәләй<ref name="Атласи">{{книга|автор = [[Атласи, Хади]]|часть = |заглавие = История Сибири|оригинал = |ссылка = http://protatar.narod.ru/Kitaplar/HadiAtlasi/SibHis6.html|ответственный = |издание = |место = Казань|издательство = Татар. кн. изд-во|год = 2005|том = |страницы = 24—29|страниц = 96|серия = |isbn = |тираж = }}</ref>, йәғни уларҙы Сыңғыҙ хандың вариҫтары менән бер кимәлгә ҡуялар. Шуға ла Тайбуғин йорто Төмән ханлығы тип аталырға тейеш тә инде<ref name="Файзрахманов">{{книга|автор = Файзрахманов Г. Л.|часть = |заглавие = История татар Западной Сибири: с древнейших времён до начала XX века|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Казань|издательство = Татар. кн. изд-во|год = 2007|том = |страницы = 112—121|страниц = 431|серия = |isbn = 978-5-298-01536-3|тираж = 1000}}</ref>. Тайбуға тураһындағы риүәйәт үзбәк тарихсыһы, Әбеллғази хандың шибанидының «Төркиҙәр шәжәрәһендә» лә тикшерелә, тип хәбәр ителә<ref name="Файзрахманов" />. Шуныһы дөрөҫлөккә тап килә: был әҫәр, Себер йылъяҙмалары кеүек үк, тасуирланған ваҡиғаларҙан һуң 400 йыл үткәс яҙыла. Үкенескә ҡаршы, был яҙмаларҙы табып уҡыу мөмкин түгел, тип әйтерлек. Тайбугиндар нәҫелендәге хандар тураһындағы версияны хәҙерге заманда тикшереүселәр араһында Г. Л. Файзрахманов та бар. Был йәһәттән үҙенең ҡарашын эҙмә-эҙлекле үҫтерә барып, ул (З. Я. Бояршинова, Н. Н. Степанов, Н. Г. Аполлова) башҡа тарихсылар фаразлағанса, шибанид-хандар Хажи-Мөхәммәд, Абу-л-хайр һәм хатта Ибактың баш ҡалаһы Сыңғыҙ-Тура түгел, ә Иртыш Ишемгә ҡойған урында урынлашҡан Ҡыҙыл-Тура (хәҙерге Усть-Ишем) ауылы булған, тип раҫлай<ref name="Файзрахманов" />. Ә Ибак хан Сыңғыҙ-Тураны тик 1480-се йылдар башында ғына биләй, был уның Төмән ханлығы тәхетенә ултырыуын аңлата ла инде<ref name="Файзрахманов" />. Был версияны кире ҡағырлыҡ бер нисә сәбәп бар: # Тайбуғиндар формаль сәбәптәр буйынса ниндәй ҙә булһа монгол олоҫонда хан статусына эйә була алмай — сөнки [[Сыңғыҙхан]]дың Ясаһына ярашлы, тик Сыңғыҙхан вариҫтары ғына хан була ала<ref name="Вернадский">{{книга|автор = [[Вернадский, Георгий Владимирович|Вернадский Г. В.]]|часть = О составе Великой Ясы Чингисхана (С приложением главы о Ясе из истории Джувейни)|заглавие = История права|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = СПб.|издательство = Лань|год = 1999|том = |страницы = 120|страниц = 176|серия = Мир культуры, истории и философии|isbn = 8-0114-0172-8|тираж = 3000}}</ref>. XVI быуаттағы урыҫ дипломатик документтарында был сәбәп бик асыҡ итеп күрһәтелгән: Тайбуғиндар унда батшалар (хандар) тип түгел, ә кенәздәр тип аталған. Шул уҡ ваҡытта Сыңғыҙхан вариҫы булған [[Күсем]] урыҫ сығанаҡтарында [[батша]] титулы менән йөрөтөлә<ref name="Исхаков_статья">{{статья| автор= Исхаков Д. М.| заглавие= Институт сибирских князей: генезис, клановые основы и место в социально-политической структуре Сибирского юрта| оригинал= | ссылка= http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2008_2/05/01/| автор издания= | издание= Научно-документальный журнал «Гасырлар авазы - Эхо веков»| тип= журнал| место= Казань| издательство= Главное архивное управление при Кабинете Министров Республики Татарстан| год= 2008| выпуск= | том= | номер= 2| страницы= | issn= 2073-7483| archiveurl= https://web.archive.org/web/20160322210053/http://archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2008_2%2F05%2F01%2F| archivedate= 2016-03-22}}</ref><ref>{{книга|автор = Нестеров А. Г.|часть = Искерское княжество Тайбугидов (XV—XVI вв.)|заглавие = Сибирские татары. Монография|оригинал = |ссылка = http://www.franklang.ru/download/sib_tat.pdf|ответственный = |издание = |место = Казань|издательство = Институт истории АН РТ|год = 2002|том = |страницы = 19—20|страниц = 240|серия = |isbn = 5-94981-009-0|тираж = 500}} {{Wayback|url=http://www.franklang.ru/download/sib_tat.pdf |date=20110715200113 }}</ref>. Хәҙерге заман тикшеренеүсеһе Д. М. Исхаҡов Тайбугиндарҙың статусы хан статусынан түбән була, улар хан чиновниктары (бикләрбәк)) кимәлендә тора тигән һығымта яһай<ref name="Исхаков_статья" />. # Тайбуғин йорто Күсемдең Себер ханлығы булған осорҙа ла (1558, 1586, 1597 йылдар) телгә алына, йәғни ханлыҡ менән йорт бер үк ваҡытта булған<ref name="Исхаков_статья" />. Бынан тыш Тайбугин йортоноң [[Нуғай Урҙаһы]] составына инеүе билдәле, 1584 йылда тап шунда тайбуға вазифаһы барлыҡҡа килә<ref>{{книга|автор = [[Трепавлов, Вадим Винцерович|Трепавлов В. В.]]|часть = |заглавие = История Ногайской Орды|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Восточная литература|год = 2001|том = |страницы = 325—326|страниц = 752|серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. Шуға бәйле хәҙерге заман тарихсыларының бер нисәһе, Тайбугин йорто административ-географик берләшмә булмайынса, ә ханлыҡҡа буйһонған ырыу берләшмәһе булған, тип дәлилләй,<ref name="Исхаков_статья" />. # Камал ад-дина Бинаиның «Шайбани-наме»һынан Әбел-Хәйер хандың «Сыңғыҙ-Тура» виләйәтенә даруғтарҙы (һалым йыйыусыларҙы) тәғәйенләүе билдәле<ref>{{книга|автор = [[Камал ад-дин Бинаи]]|часть = [http://www.vostlit.info/Texts/rus15/Binai/frametext.htm Шайбани-наме]|заглавие = Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений)|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Алма-Ата|издательство = Наука|год = 1969|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. Хандың уға буйһонмаған биләмәгә һалым йыйыусыларҙы тәғәйенләүе мөмкин булмаған хәл. ==== Шайбаниҙәр биләмәләренең бер өлөшө ==== [[Файл:Asia 13th Century.pdf|350px|thumb|Азияның XIII быуат картаһында Туран (Себер) ханлығы (һары төҫ менән уратып алынған). ''«Литературный и исторический атлас Азии» (под ред. Э. Риза), Нью-Йорк, 1912 год)'' китабынан.]] {{Main|Улус Шибана}} Жусының бишенсе уғлы -- Шайбан, ике тапҡыр олоҫ ала. Тәүҙә [[Сыңғыҙхан]], 1227 йылда улдары [[Батый]] һәм Урҙа араһында улы Джучи олоҫонда кемдең өҫтөнлөк менән файҙалана алыуы тураһында килеп тыуған бәхәсте тикшереп, был олоҫто өс өлөшкә бүлә, әммә Джучиға ''«Һоро Йорт»'' (Боз Орда, Йуз-Орда) тип аталғанын ҡалдыра. Йорттарҙың төҫө уларҙың хужаларының үҙ-ара иерархияһын билдәләй<ref name="Юдин">{{книга|автор = [[Юдин, Вениамин Петрович|Юдин В. П.]]|часть = [http://www.vostlit.info/Texts/rus6/Chengiz-name/framevved3.htm Орды: Белая, Синяя, Серая...]|заглавие = Чингиз-наме|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Алма-Ата|издательство = Гылым|год = 1992|том = |страницы = 32—35|страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. Артабан 1246 йылда, монголдарҙың Көнбайыш походы тамамланғас, [[Батый-хан]] олоҫтарҙың тәүге бүленешен юҡҡа сығара һәм олоҫто 14 өлөшкә бүлә. Шибандың яңы олоҫо үҙ эсенә үҙәк һәм төньяҡ [[Ҡаҙағстан]] ерҙәрен, шулай уҡ Или (йылға) һәм [[Һырдарья]] араһында ятҡан өлкәне ала<ref>{{книга|автор = Сабитов Ж. М.|часть = |заглавие = Генеалогия Торе|оригинал = |ссылка = http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf|ответственный = |издание = 3-е изд|место = Алма-Ата|издательство = |год = 2008|том = |страницы = 13|страниц = 326|серия = |isbn = 9965-9416-2-9|тираж = 1.000}} {{Wayback|url=http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf |date=20120127230618 }}</ref>. Күп кенә тарихсылар (В. В. Бартольд, А. Ю. Якубовский, М. Г. Сәфәрғәлиев, Л. Н. Гумилёв, Г. А. Фёдоров-Данилов, В. Л. Егоров, [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Н. А. Мәжитов]]) Шибан олоҫона тағы ла Көнбайыш Себерҙең теге йәки был өлөшөн индереү яҡлы<ref name="Костюков">{{статья | автор= Костюков В. П.| заглавие= Улус Шибана в XIII–XIV вв. (по письменным источникам)| оригинал= | ссылка= | автор издания= | издание= Проблемы истории, филологии, культуры| тип= журнал| место= Магнитогорск| издательство= | год= 1998|выпуск= 6|том= |номер= | страницы= 210—224| isbn= }}</ref>. Олоҫтарҙың сиктәре тағы ла бер нисә тапҡыр алмашына, әммә шибанидтар дөйөм алғанда элекке олоҫон (йортон) һаҡлап ҡала ала. [[Үзбәк хан]]дың административ-территориаль реформаһынан һуң да Шибан олоҫо [[Алтын Урҙа]]ла үҙ биләмәһен һәм статусын һаҡлап ҡалған берҙән-бер олоҫ була. XIV быуат аҙағында — XV быуат башында буласаҡ Себер ханлығы ерҙәре тулыһынса шибанидтар тарафынан контролдә тотолоуы тураһында яҙма бар. Шайбан олоҫо һәм Тайбуға йорто араһындағы мөнәсәбәттәргә «Еңеүҙәр китабынан һайланма йылъяҙмалар»ҙағы хәбәр бер ни тиклем асыҡлыҡ индерә. Шайбанға буйһонған дүрт ҡәбиләнең береһенең башлығы '''Тайбуға''' исемен йөрөтә, (сығышы менән бөркөттәрҙән, ҡуңыраттар менән бәйле) <ref>{{книга|автор = Исхаков Д. М.|часть = |заглавие = Тюркско-татарские государства XV—XVI вв|оригинал = |ссылка = http://www.tataroved.ru/publication/tthan/7/|ответственный = |издание = |место = Казань|издательство = Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ|год = 2004|том = |страницы = 21|страниц = 132|серия = Biblioteka TATARICA|isbn = |тираж = 500}}</ref>), тағы ла бер ҡәбиләнең башлығы Туҡбуға була (сығышы менән '''төмәндәрҙән''')<ref name="Мустакимов">{{статья |автор= Мустакимов И. А.| заглавие= Об одном списке «Дафтар-и Чингиз-наме»|оригинал= |ссылка= http://www.tataroved.ru/publicat/sttg_1.pdf|автор издания= | тип= Сборник статей| место= Казань|издательство= Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ| издание= Средневековые тюрко-татарские государства|год= 2009|выпуск= 1|том= |номер= |страницы= 123—127|isbn= 978-5-98245-048-7}}</ref>. 1428 йылда Әбел-Хәйер Сыңғыҙ-Тораны алғанда уның хакимдары Тайбуға ырыуының '''бөркөт''' ҡәбиләһенән булған Ғәҙәтбәк һәм Кәбәк-хужа-бей була. ==== «Бөйөк бола» һөҙөмтәһе ==== Ж. М. Сабитов Тайбуғауиҙәрҙе Үзбәкхандың дүрт әмиренең береһе һалйот ''Алатай'' вариҫтары менән тиңләй<ref name="Алатай">{{книга|автор = Сабитов Ж. М.|часть = |заглавие = Генеалогия Торе|оригинал = |ссылка = http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf|ответственный = |издание = 3-е изд|место = Алма-Ата|издательство = |год = 2008|том = |страницы = 76—77, 82|страниц = 326|серия = |isbn = 9965-9416-2-9|тираж = 1.000}} {{Wayback|url=http://files.istorichka.ru/FTP/Vostokovedenie/sabitov_genealogy_juchid.pdf |date=20120127230618 }}</ref>. «Сыңғыҙнамә» исемлектәренең береһендә Алатай ҙа '''бөркөт''' тип аталыуы иғтибарға лайыҡ<ref name="Мустакимов" />. Ж. М. Сабитовтың Алатай версияһы шуныһы менән ҡыҙыҡлы: Үзбәк Алатайға '''мең''' ҡәбиләһенә, йәғни [[Нуғай Урҙаһы|мангыттарға]] (буласаҡ нуғайҙарға) хакимлыҡ итеүҙы ышанып тапшыра. Ә [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|А. З. Вәлиди]] «Сыңғыҙнамә»нең тулы версияһында Хужа Мөхәммәт хан заманындағы Сыңғыҙ-Тораны манғыт тораҡ пункты тип атай<ref>{{книга|автор = [[Валиди, Ахмад-Заки Ахметшахович|Вэлиди Туган Э.З.]]|часть = |заглавие = Башкорттарзын тарихы. Тэрк татар тарихы|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Уфа|издательство = |год = 1984|том = |страницы = 25—26|страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. Аҙаҡ килеп шуны әйтергә кәрәк, күп кенә үзбәк һәм себер хандарының нуғай мырҙаларына буйһоноуы күптән билдәле, ә Себер ханлығы тар-мар ителгәндән һуң Тайбуға йорто Нуғай Урҙаһы тәркибенә инә. Ж. М. Сабитов буйынса, Тайбуғин йорто «Бөйөк бола» заманында Алтын Урҙаның бер ярсығы булараҡ барлыҡҡа килә, уны әмир Алатай вариҫтары, Үзбәк хандың башҡа әмирҙәре Иҫәтәй, Нанғоҙай һәм Котло-Тимер вариҫтары өлгөһөнә эйәреп, булдыра. Улар, марионет хандар Сыңғыҙхан вариҫтарына ышыҡланып, Алтын Урҙаның төрлө өлөштәрендә хакимлыҡ итә башлай <ref name="Алатай" />. Алтын Урҙала манғыттар көсәйеү менән шибанидтар ҙа марионет хандар статусында ҡала. === Сыңғыҙ-Тура виләйәте (1375—1468) === 1359 йылда Алтын Урҙала Бөйөк бола башлана, унда Шайбаниҙәр әүҙем ҡатнаша. ==== Туҡтамыш заманы ==== «Сыңғыҙнамәлә» әйтелеүенсә, хан улы Туҡтамыш, тәүҙә Урыҫ-хандан һәм уның вариҫтарынан еңелгәндән һуң ярҙам һорап Шайбаниҙәр нәҫеле башлығы Ҡағанбәккә мөрәжәғәт итә. Ҡағанбәк Туҡтамышҡа ярҙам итмәй, әммә Ҡағанбәктең ике туған ҡустыһы Ғәрәп-шаһ ярҙам ҡулы һуҙа. Шулай итеп, Туҡтамыш, «Бөйөк бола» башланғандан алып беренсе тапҡыр Алтын Урҙаны берләштереп, Урыҫ-хан вариҫтарын һәм Мамайҙы еңеүгә өлгәшә. Туҡтамыш рәхмәт йөҙөнән Ғәрәп-шаһҡа Шайбан олоҫон тапшыра<ref>{{книга|автор = [[Утемиш-хаджи]] ибн маулана Мухаммада Дости|часть = |заглавие = Чингиз-наме|оригинал = |ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus6/Chengiz-name/frametext.htm|ответственный = |издание = |место = Алма-Ата|издательство = Гылым|год = 1992|том = |страницы = 117—118|страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. Ғәрәп-шаһ ағаһы менән йәйен Яйыҡ йылғаһының үрге ағымында йәйләй, ә ҡышты Һырдаръя тамағында үткәрә. [[Аҡһаҡ Тимер]] тап Шайбан олоҫонда Туҡтамышҡа ҡаршы һуғыш аса. [[Низам ад-Дин Шами]] яҙыуынса, 1389 йылда Аҡһаҡ Тимер Йыһан-шаһ-Баһадирҙе, Ғүмәр-Баһадирҙе һәм Өс-Ҡара-баһадирҙе «Иртеш тарафына дошман эҙләргә» ебәрә. Нуйындар, Иртешкә етеп, вилайәтте талай<ref>{{книга|автор = Низам ад-Дин Шами|часть = [http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Nizamaddin/frametext2.htm Книга побед=Зафар-наме]|заглавие = Материалы по истории киргизов и Киргизии|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = |год = 1973|том = |страницы = 109|страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. 1903 йылда «Шәйех Баһауетдин шәкерттәренең Көнбайыш Себерҙә йәшәүсе икенсе дин кешеләренә ҡаршы дини һуғыштары» тигән дөйөм исем аҫтында нәшер ителгән ике ҡулъяҙмаға туҡталмайынса мөмкин түгел. Уларға ярашлы, 1394—1395 йылдарҙа, урындағы халыҡты ислам диненә ылыҡтырыу маҡсатында, 366 шәйех башында Шайбаниҙәр нәҫеле ханы торған 1 700 һыбайлы оҙатыуында, Иртыш буйлап Бохаранан Ҡышлаҡҡа тиклемге юлды үтә. Был сәйәхәттә 300 шәйех һәм 1 448 һыбайлы үлә, ә урындағы халыҡтың ҡырылыуы һанап бөткөһөҙ була. Сәйәхәт йылъяҙмаһында йылы йәки хандың исеме дөрөҫ күрһәтелмәгән. Был яҙманы яҙыусы шәйех Баһауетдин Нәҡешбәндә 1389 йылда үлә, ә Аҡһаҡ Тимергә үҙенең дошмандарын диндән тайпылыуҙа ғәйепләү һәм ғөмүмән дин өсөн көрәште үҙенең яуҙарының төп сәбәптәре итеп атау хас<ref>{{cite web|author=|datepublished=15-10-2010|url=http://1-novosibirsk.ru/publ/4-1-0-10|title=Средневековые источники ислама Новосибирского региона - 3|publisher=Наш Новосибирск|accessdate=2011-02-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/61DVwMHC2?url=http://1-novosibirsk.ru/publ/4-1-0-10|archivedate=2011-08-26|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/61DVwMHC2?url=http://1-novosibirsk.ru/publ/4-1-0-10 |date=2011-08-26 }}</ref>, был хәрби йөрөш ваҡыты Аҡһаҡ Тимер дәүеренә тап килә. Әйткәндәй, урыҫ йылъяҙмаларында «Төмән» атамаһы беренсе тапҡыр Туҡыйтимүри нәҫеле вәкиле Туҡтамыш ханға бәйле барлыҡҡа килә, йылъяҙмасы был дәүерҙе 1408 йыл тип яҙып ҡуя: {{начало цитаты}}Туҡтамыш Себер ерендә Төмән янында үлтерелә<ref>[http://www.ivki.ru/kapustin/journal/belov008.htm ''Белов М. И.'' Арктическое мореплавание с древнейших времен до середины XIX века. — М.: Издательство «Морской Транспорт», 1956] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919120423/http://www.ivki.ru/kapustin/journal/belov008.htm |date=2008-09-19 }}</ref><ref>{{книга|автор = [[Сафаргалиев, Магамет Гарифович|Сафаргалиев М. Г.]]|часть = |заглавие = Распад Золотой Орды|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Саранск|издательство = Мордов. кн. изд-во|год = 1960|том = |страницы = 181—182|страниц = 279|серия = |isbn = |тираж = 1.500}}</ref>.{{конец цитаты|источник=}} ==== Хужа-Мөхәммәд дәүләте (1421—1428) ==== «Йылъяҙмалар йыйынтығын» һәм Себер йылъяҙмаһын анализлау Себер ханлығына Шайбан вариҫы 1420 йылда Себер ханы тип иғлан ителгән Хужа Мөхәммәд нигеҙ һалыуын күрһәтә. Шунан ханлыҡта күп йылдар буйына үҙ-ара һуғыш бара, ул тик 1495 йылда Себер (Ҡышлау) ҡалаһын дәүләттең баш ҡала тип иғлан итеү менән тамамлана. Шайбани Әбел-Хәйер үҙе нигеҙ һалған Үзбәк ханлығының баш ҡалаһы итеп Сыңғыҙ-Тораны иғлан итә, шуға ла Төмән бик оҙаҡ ваҡыттарға, 1428 йылдан 1446 йылға тиклем (18 йыл) вилайәт ҡалаһы булып ҡала. Шул осорҙа тәүге тапҡыр «Сыңғыҙ-Тора вилайәте» йылъяҙмаларҙа атап үтелә, тап ошо ҡалала Әбел-Хәйер хан идарасыларҙы (даруғтарҙы) тәғәйенләй башлай<ref>{{Cite web |url=http://cidct.org.ua/ru/publications/Turk/index.html |title=''Исхаков Д. М.'' Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004.— Глава 1. |accessdate=2009-07-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090801000937/http://www.cidct.org.ua/ru/publications/Turk/index.html |archivedate=2009-08-01 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090801000937/http://www.cidct.org.ua/ru/publications/Turk/index.html |date=2009-08-01 }}</ref>. «Сыңғыҙнамәлә» һәм «Носрат-намәлә» ошо осорҙа Төмән ханының Ҡаҙанды буйһондороуы тураһында яҙыла<ref>''Исхаков Д. М.'' О методологических аспектах исследования проблемы становления сибирско-татарской этнической общности // [https://web.archive.org/web/20110715200113/http://www.franklang.ru/download/sib_tat.pdf Сибирские татары. — Казань: Институт истории АН Республики Татарстан, 2002.— С. 13-14.]</ref>. === Иҫкәр йорто (1495—1582) === [[Файл:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|''Sibier Provincia'' Мәскәүиәнең Сигизмунд фон Герберштейн эшләгән картаһының көньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә, [[Яйыҡ]] йылғаһы буйында күрһәтелгән (1549 йыл)]] 1495 йылда тайбуғин Мөхәммәд Тайбуға (Махмет) Төмән ханлығын тар-мар итә һәм шәйбәнид Ибаҡты үлтерә. Шунан һуң дәүләттең баш ҡалаһы Ҡашлыҡа күсерелә, һәм ханлыҡ Себер ханлығы тип атала башлай. Уның хакимдары Тайбуға вариҫтары була. 1555 йылда Тайбуға ханы Йәдкәр (Тайбуға мырҙаһы) [[Рус батшалығы]]на буйһоноуын таный. === Күсемдең Себер ханлығы (1563—1582) === 1563 йылда Айбәктең ейәне Шайбани ханы Күсем хакимлыҡты үҙ ҡуланы ала. Ул ағалы-ҡустылы Яҙгәр (тайбуғин мырҙаһы) һәм Бикбулатты (Тайбуға мырҙаһы) язалап үлтерә. Төмән ханлығы Себер ханлығы тәркибенә инә. Күсемхан Мәскәүгә яһаҡ түләмәй башлай, әммә 1571 йылда яһаҡҡа 1 000 кеш бирә. 1572 йылда ул буйһоноу мөнәсәбәттәрен тулыһынса өҙә. 1573 йылда Күсем үҙенең туғаны Мөхөммөтҡолдо (Мәхмүтҡол) разведка яһау маҡсатында сит ерҙәгә ебәрә. Мәхмүтҡол, Строгановтарҙы бер аҙ борсоп, Пермгә барып етә. Күсем Себерҙә ислам динен урынлаштырыу өсөн бик күп көс һала. === Мәскәү дәүләтенең Себерҙе яулауы (1582—1598) === {{main|Сибирский поход Ермака|Покорение Сибири}} [[Файл:Surikov Pokoreniye Sibiri Yermakom.jpg|thumb|right|350px|Ермактың Себерҙе буйһондороуы, Суриков Василий Иванович картинаһы]] 1582 йылдың 26 октябрендә атаман Ермак отряды Сыуаш морононда Күсемде еңгәндән һуң ханлыҡтың баш ҡалаһы Ҡышлауҙы ала. Өс йыл буйына казак отрядтары һуғышып урындағы ҡәбиләләрҙе буйһондора. Әммә 1585 йылда Күсем яугирҙәре кинәт кенә һөжүм иткәндә һәләк була. Шулай ҙа урыҫтарҙың яңы отрядтары Себергә үтеп инә башлай һәм Себер ханлығы биләмәләрендә [[Төмән]], [[Тобольск]], [[Тара (ҡала)|Тара]], [[Берёзово (Ханты-Манси автономиялы округы)|Берёзов]], [[Обдорск]] һәм башҡа ҡәлғәләр төҙөлә. 1588 йылда тубыл воеводаһы Данила Чулков бер нисә татар кенәзен әсир итеп ала, шунан һуң боласыл татарҙар Ҡышлауҙы бөтөнләй ҡалдыра һәм дала яғына күсеп китә. Күсем дә күсенә, әммә 1598 йылға тиклем урыҫ отрядтарына ҡаршылыҡ күрһәтә. 1598 йылдың 20 авгусында ул Обь йылғаһы буйында Ирмән һуғышында еңелә һәм, бер версия буйынса, Нуғай Урҙаһына , икенсе версия буйынса, көнсығышҡа күсенә һәм бер нисә йылдан вафат була. Күсемдең ейәне — Арыҫлан Ғәли улы 1598 йылда әсир итеп алына, Ҡасим ҡалаһында йәшәй, 1614 йылда Ҡасим ханы тип иғлан ителә. == Идара итеү == Себер ханлығы күп милләтле сәйәси берләшмә була. Дәүләт башында [[Хан (титул)|хан]] тора, ки хауас менән һайлана — бәктәр, мырҙалар, [[Тархан (звание)|тархандар]] һайлап ҡуя. Дәүләт ҡоролошо ярым хәрби характерҙа була. Ханлыҡҡа идара итеү йәһәтенән вәзир — ҡараса һәм кәңәшселәр хандың уң ҡулы була. Танылған мырҙалар һәм бәктәр идара иткән олоҫтарҙың эшенә Себер хандары бик үк ҡыҫылып бармаған. Һуғыш ваҡыттарында мырҙалар үҙ отрядтарфы менән хәрби походтарға ҡатнаша, сөнки хәрби аманат феодалдарҙың төп килем сығанағы була. Феодаль аҡһөйәктәр составының бәләкәй генә өлөшөнә ханты һәм мансиларҙың юғары ҡатламы ла ингән. Төрки булмаған башҡа халыҡтар буйһоноп йәшәгән, был үҙ сиратында ханлыҡта ҡапма-ҡаршылыҡтар тыуҙырған һәм уның ҡеүәтен кәметкән. == Тасуирлама == XV быуат аҙағында [[Алтын Урҙа]] дәүләтенең тарҡалыуы һәм ''Төмән ханлығы''нда хакимлыҡ итеүсе Тайбуғауиҙәр һәм Шайбаниҙәрҙең үҙ-ара ыҙғышы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә<ref>{{Из БСЭ|http://bse.sci-lib.com/article101862.html|author=Мухамедьяров Ш. Ф.|заглавие=Сибирское ханство}}</ref>. Баш ҡалаһы — ''Себер (Ҡышлау)''<ref name="БА"/>. Пермь ере, [[Ҡазан ханлығы]], [[Нуғай Урҙаһы]], [[Ҡаҙаҡ ханлығы]] һәм Иртеш буйы далаларындағы телеуттар менән сиктәш булған. Дәүләт башында урындағы аҡһаҡалдар тарафынан һайлап ҡуйылған Сыңғыҙ нәҫеленә ҡараған хан торған. Дәүләт мәсьәләләре ҡарасабәктәрҙән (юғары хауас вәкилдәре) торған диуан тарафынан хәл ителгән. Дәүләт дине — ислам. Рәсми теле — төрки. Дәүләт ҡоролошо ярым хәрби характерҙа булған. Территорияһы солтандар (тәхет вариҫтары), бәктәр (бейҙәр), мырҙалар, тархандар етәкселек иткән улустарға бүленгән. Төп хужалыҡ тармағы — [[малсылыҡ]]. Халҡы шулай уҡ төрлө кәсептәр, [[игенселек]], [[һунарсылыҡ]] һәм [[балыҡсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. Ханлыҡтың биләмәләрен һаҡлау өсөн ҡәлғәләр төҙөлгән. Ҡасим-Тора, Ҡолары, Ҡыҙыл-Тора (Усть-Ишем), Тархан-Ҡала, Тун-Тора, Яулы-Тора һәм башҡалар. Себер ханлығы Рәсәй дәүләте менән һуғыштар алып барған. Урал аръяғы башҡорттары ([[табын]] һ.б. ҡәбиләләр) хауас булған, бары бейҙәр, мырҙалар, тархандар башҡорт булған, хәрби ( Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте) һ.б. йөкләмәләр атҡарған. П.И.Рычков мәғлүмәттәреһәм табын ҡәбиләһе шәжәрәһе буйынса, Себер хандары урындағы халыҡты бөлдөргән, Себер ханы [[Айбәк]] менән көрәш осоронда башҡорттар [[Ағиҙел]] һәм [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] йылғалары буйына күсенергә мәжбүр була. 16 быуаттың 2‑се яртыһында Себер ханы Күсем ғәскәренә башҡорттарҙың [[бәкәтин]], [[Ҡатай ҡәбиләһе|ҡатай]], [[Табын ҡәбиләһе|табын]], [[һалйот]], [[һеңрән]] һ.б. ҡәбиләләре ингән. 16 быуат аҙағында — 17 быуат башында Рәсәй менән һуғыштар осоронда ханлыҡ уның тәркибенә инә. Һуңыраҡ Себер хандары улдары (Себер хандары вариҫтары, Күсем нәҫеле) һәм башҡорт милләте бер нисә тапҡыр ханлыҡты тергеҙергә ынтылыш яһай. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостан Себер ханлығы составында|Башҡортостан Себер ханлығы тәркибендә]] * [[Сығатай улусы|Сығатай Улусы]] * [[Күсәк Хан]] * [[Аблай гәрәй]] * [[Башҡорт ханлығтары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * ''Атласов X.'' Себер тарихы. Т. 1. — Ҡазан, 1911. * История Сибири с древнейших времен до наших дней. Т. 1. — Л., 1968. * ''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — М., 2002. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/11213-seber-khanly-y|автор=[[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Мәжитов Н. А.]]}} [[Категория:Рәсәй тарихындағы дәүләттәр]] [[Категория:Ҡыпсаҡ дәүләттәре]] [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Себер тарихы]] [[Категория:Тарихи төрки дәүләттәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ханлыҡтар]] ej757yzknej7rxkdo14vogkqg13xblf 0 106501 1301252 899198 2026-07-19T19:27:20Z Марьям Султанбаева 41189 1301252 wikitext text/x-wiki {{Художник |фон = |имя = Ласло Паал |оригинал имени = |имя при рождении = {{lang-hu|László Paál}} |изображение = Munkácsy Paál.jpg |ширина = |описание изображения = М. Мункачи. Ласло Паал портреты. |дата рождения = 30.7.1846 |место рождения = [[Венгрия Короллеге]], [[Австрия империяһы]] |дата смерти = 4.3.1879 |место смерти = Шарантон-ле-Пон {{Франция}} |происхождение = |подданство = |гражданство = |жанр = пейзаж |учёба = [[Дюссельдорфтағы һынлы сәнғәт Академияһы (Вена)]] |стиль = [[барбизон мәктәбе]] |работы = |покровители = |влияние = [[Циммерман, Август Альберт]] |влияние на = |награды = |звания = |премии = |сайт = |викисклад = Category:László Paál }} '''Ласло Паал''' ({{lang-hu|László Paál}}, [[30 июль]] [[1846 йыл]] — [[4 март]] [[1879 йыл]]) — [[Мажарҙар|мажар]] рәссам-пейзажисы һәм импрессионисы. Барбизон мәктәбе вәкиле. == Биографияһы == Ласло Паал 1846 йылдың 30 июлендә хәҙерге Румынияның Трансильвания төбәгендәге Хунедоара жудецының Зам ауылында тыуған. 1864—1866 [[Вена]] Һынлы сәнғәт академияһында рәсем сәнғәтенә өйрәнә. Немец рәссамы Альберт Циммермандың уҡыусыһы. 1869 йылда тәүгә үҙенең ҡайһы бер эштәрен [[Мюнхен]]дәге күргәҙмәгә ҡуя. 1870 йылда Нидерландыға сәйәхәт ҡыла, шул уҡ йылда яҡын дуҫы һәм теләктәше мажар живописецы Михай Мункачи тәҡдиме менән белем алыуын дауам итеү өсөн дюссельдорф һынлы сәнғәт Академияһына уҡырға инә. 1873 йылдан Паал рәссам-барбизонлылар колонияһында йәшәй. Париж Салонында ҡатнаша. 1873 йылда унда «Закат»(«Ҡояш батышы») картинаһы өсөн бүләккә лайыҡ була. 1874 йылдан — Дюссельдорф рәссамдар ассоциацияһы ағзаһы. 1879 йылда Шарантон-ле-Понда [[Франция]] вафат була. Ижад йылдары осоронда 65-кә яҡын картина яҙа. Вафатынан һуң уның эштәре 1880 йылда Парижда үткән аукционда һатыла. == Ижады == Белгестәр һәм тәнҡитселәр фекеренсә, Паал тәбиғәтте көсөргәнешле хис-тойғолар һәм темперамент аша һүрәтләй ала. Рәссамдың живопись манералары Мункачиҙағы кеүек хисле һәм әүҙем. Төҫтәр алышыныуы драматик һәм киҫкен. Уның пейзаждарындағы тәбиғәт мәңгелек хәрәкәт һәм үҙгәрештәр менән һуғарылған. Тәбиғәттең был туҡтауһыҙ хәрәкәтен тойомлауҙы рәссам темпераментлы яҙыу манераһы аша башҡара. Шул уҡ ваҡытта Паал пейзаждарында импрессионистарса еңелсә ҡабул итеүҙең әҫәре лә юҡ. Бер туҡтауһыҙ үҙгәреш кисереүҙе тойорға булышҡан уның тәбиғәт күренештәре үҙенең әйбер билдәләнешендә, пластик бөтөнлөктә матди хәлдә ҡала. == Галереяһы == <gallery> File:Deák Paál László temetése.jpg| File:Paál Forest Path 1873.jpg| File:Paál Skirts of a Forest c. 1874.jpg| </gallery> == Һылтанмалар == * [http://artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000019/st026.shtml Л.] [http://artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000019/st026.shtml Алешина. Искусство Венгрии] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1846 йылда тыуғандар]] [[Категория:Францияла вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]] do0ik5a2vd467uhv1in4stzrb0x0wps 0 110463 1301243 1186816 2026-07-19T19:24:38Z Марьям Султанбаева 41189 1301243 wikitext text/x-wiki {{Театр эшмәкәре | Имя = Хәмит Яруллин |Оригинал имени = Яруллин Хәмит Ғатаулла улы | Изображение = Jarullyn2015.jpg | Описание изображения = | Дата рождения = 25.02.1935 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Салауат районы|Салауат районында}} [[Ахун (Салауат районы)|Ахун]] ауылы |Дата смерти = 5.06.2015 |Место смерти = [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы | Профессия = артист|СССР|Рәсәй|XX быуат | Гражданство = {{Флагификация|СССР}}→{{Флагификация|Рәсәй Федерацияһы}} | Годы активности = | Театр = [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры]] | Награды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы|1985}}{{!!}}{{Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|1977}} {{!}}- {{!}}} |Викисклад = | imdb_id = |Дата смерти = 05.06.2015 }} {{Фамилиялаш|Яруллин}} '''Яруллин Хәмит Ғатаулла улы''' ([[25 февраль]] [[1935 йыл]] — [[5 июнь]] [[2015 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] театр һәм кино актёры, режиссёр һәм педагог. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1977) артисы. == Биографияһы == Хәмит Ғатаулла улы Яруллин 1935 йылдың 25 февралендә Башҡорт АССР-ының [[Салауат районы|Малаяҙ районы]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]]) [[Ахун (Салауат районы)|Ахун]] ауылында тыуған. 1954—1959 йылдарҙа А. В. Луначарский исемендәге Дәүләт театр сәнғәте институтында (ГИТИС) (педагогтары Б. В. Бибиков һәм О. И. Пыжова) уҡый. === Хеҙмәт эшмәкәрлеге === * 1959—1987 йылдарҙа, 1998 йылдан — [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры]] артисы. * Бер үк ваҡытта 1961—1980 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]]нда, ә 1970—1971 йылдарҙа — [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]нда уҡыта. «[[Алтын атлы һыбайлы]]» (1980), «Ауыл өҫтөндә йәйғор» (2001) фильмдарында төшә. * 1987—1992 йылдарҙа — [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]] режиссёры ([[Аҡмулла]], Кәрим Тинчурин, [[Сыңғыҙ Айытматов]] әҫәрҙәре буйынса спектаклдәр ҡуя). * 1992—1998 йылдарҙа — [[Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры]] артисы. Хәмит Яруллин — 1961 йылдан алып театр эшмәкәрҙәре Союзы ағзаһы. 2015 йылдың 5 июнендә [[Өфө]]лә вафат була. Тыуған ауылы [[Ахун (Салауат районы)|Ахунда]] ерләнә<ref>[http://proufu.ru/news/novosti/culture/v_ufe_skonchalsya_zasluzhennyy_artist_rossii_khamid_yarullin/ Өфөлә Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы Хәмит Яруллин вафат булды // Proufu.ru]</ref>. == Спектаклдәрҙәге ролдәре == Гнат һәм Сват («Бесталанная», И. Карпенко-Карого), Фердинанд («Мәкер һәм мөхәббәт», Ф. Шиллер), Зәкир («Ҡара йөҙҙәр», М. Ғафури), Тибальд («Ромео һәм Джульетта», У. Шекспир), Джильберт («Мария Тюдор», В. Гюго), Язалаусы («Салауат. Өндәге ете төш», М. Кәрим), Сергей Чекмарев («Онотма мине, ҡояш!» А. Абдуллин), Львов («Иванов», А. П. Чехов), Яков («Һуңғылар», А. М. Горький), Бабаев («Грех да беда на кого не живет», А. Н. Островский), Ир («Улар дүртәү», Г. Запольская), Марат («Ул ҡайтты»), Шағир («Шоңҡар», икеһе лә — А. Атнабаевтыҡы), Айбулат («Зәйтүнгөл»), Әбүбәкер («Ҡыҙыл паша», икеһе лә — Н. Асанбаевтыҡы), Ленин («Өсөнсө патетик», Н. Погодин), Мәркиз («Әсәйемдең сал сәстәре», Мирзаһитов), Гәлимйән («Башмағым», Ибраһимов), Рәсих («Онотолған ант», Абдуллин), Тимаҡ («Зимагорҙар», Мифтахов), Хәсән («Торналар ҡайта», Йомағолов), Ильяс («Ҡыҙ урлау»), Ильдар («Айгөл иле»), Әҙәмшах («Ташлама утты, Прометей!») — бөтәһе лә Мостай Кәримдеке; Банко («Макбет», Шекспир), Муров («Ғәйепһеҙ ғәйеплеләр», Островский), король Эдвард («Ричард III», Шекспир), Муса («Париж башҡорто», Рафиҡов), Төйлөгән («Эх, Өфө ҡыҙҙары!», Абдуллин), Ҡотлобай («Мөхәббәткә кәртә юҡ», Ғәитбаев), Джерри («Хәйерле иртә, Энид!», Вуди Аллен). == Фильмография == * 1980 — [[Алтын атлы һыбайлы]] — ''ҡарт'' * 2001 — Ауыл өҫтөндә йәйғор == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1985) * Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1977) * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972) * Салауат районының почётлы гражданы<ref>[https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/presscenter/events/6919/ Салаватскому району — 80 лет!!!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210619155227/https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/presscenter/events/6919/ |date=2021-06-19 }}</ref><ref>[https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/about/honorary/ Яруллин Хамидулла Гатауллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604004938/https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/about/honorary/ |date=2016-06-04 }}</ref>. == Хәтер == * 2012 йылда Ахун урта мәктәбенең тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейында артисҡа арналған мөйөш асыла<ref>[http://na-zemle-salavata.ru/arhiv-gazety/181-na-zemle-salavata-59-ot-25-iyulya-2012-g.html На земле Салавата, № 59 от 25 июля 2012 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170324171042/http://na-zemle-salavata.ru/arhiv-gazety/181-na-zemle-salavata-59-ot-25-iyulya-2012-g.html |date=2017-03-24 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Атнабаева З. Яҙмыштар. Ролдәр. Яҙмыштар. — Өфө, 2008. * Башҡорт дәүләт академия драма театры. Төҙөүсе В. Г. Ғәлимов, С. С. Сәитов. — Өфө, 1969. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|96400}}{{V|22|02|2021}} [[Категория:Шәхестәр:Салауат районы]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының халыҡ артистары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт академия драма театры]] [[Категория:ГИТИС-ты тамамлаусылар]] [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусылары]] [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусылары]] [[Категория:Салауат районының почётлы граждандары]] jxdtyzldw09jaivdlkpgm9qwfem0pve 0 124762 1301245 1151927 2026-07-19T19:25:15Z Марьям Султанбаева 41189 1301245 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Владимир Фоменко |Изображение = |Описание изображения = |Тыуғандағы исеме = Владимир Дмитриевич Фоменко |Тыуған ваҡыты = 29.9.1911 (16) |Тыуған урыны = {{ТУ|Чернигов}} |Вафат булған ваҡыты = 17.10.1990 |Вафат булған урыны = [[СССР]], [[РСФСР]], [[Ростов өлкәһе]], {{ВБУ|Старочеркасская станицаһы|Старочеркасская станицаһында}} |Гражданлығы = {{Флагификация|СССР}} |Эшмәкәрлек төрө = {{прозаик|СССР|Алфавит буйынса Рәсәй|XX быуат Рәсәй|Дондағы Ростов}}, очерксы, {{журналист|СССР|Рәсәй|XX быуат}} |Әүҙемлек йылдары = [[1933]]—[[1990]] |Йүнәлеше = социалистик реализм |Жанр = [[роман]], [[хикәйә]], очерк |Әҫәрҙәренең теле = [[рус теле|рус]] |Наградалары = {{{!}} {{!}}{{Орден Отечественной войны II степени|1985}}{{!!}}{{Орден Дружбы народов|1984}}{{!!}}{{Орден Знак Почёта|1971}}{{!!}}{{Медаль За оборону Кавказа}} {{!}}- {{!}}{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!}}} {{Заслуженный работник культуры РСФСР}}<br> РСФСР Юғары Советы Президиумының Маҡтау ҡағыҙы |Викисклад = |Викитека = }} {{Однофамильцы|Фоменко}} '''Влади́мир Дми́триевич Фоме́нко''' (29 сентябрь 1911, Чернигов — 17 октябрь 1990, Старочеркасская станицаһы) — рус совет яҙыусыһы, «Ер хәтере» романының авторы, уның буйынса шул уҡ исемдәге фильм төшөрөлгән. == Биографияһы == Черниговта хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған<ref name="Писатели Дона 1986, С. 355">{{Книга:Писатели Дона 1986|страницы=355}} </ref>. 1915 йылда буласаҡ яҙыусының атаһы ғаиләһен [[Дондағы Ростов]]ҡа күсерә. Фоменко 1927 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Ростов ауыл хужалығы машиналары төҙөү заводы төҙөлөшөнә килә һәм төрлө-төрлө эшсе һөнәрҙәрен һынап ҡарай: ер ҡаҙыусы, йөк ташыусы, сүкешсе, слесарь ярҙамсыһы, драгиль булып эшләй. Төҙөлөш тамамлағандан һуң ошо уҡ заводҡа эшкә урынлаша. 1933—1935 йылдарҙа Ҡыҙыл армия сафында хеҙмәт итә, әйткәндәй, Фоменко хеҙмәт иткән артиллерия полкы өҫтөнән Ростов ауыл хужалығы машиналары төҙөү заводы (Ростсельмаш) шефлыҡ итә. Ошо осорҙа армия гәзитендә Фоменконың беренсе шиғырҙары һәм мәҡәләләре баҫыла. Демобилизациянан һуң Фоменко китапхана мөдире булып эшләй. Һуңынан законһыҙ репрессияланып бер нисә йыл Ростов төрмәһендә үткәрә<ref name="Культура Дона в лицах">{{Книга:Культура Дона в лицах|автор=Лукьянченко О. А.|часть=Фоменко Владимир Дмитриевич|страницы=46}}</ref>. Әммә ғәҙеллек тантана итә һәм Фоменко азат ителә. Фоменко төрмәнән азат ителгәндән һуң Ростов педагогия институтының әҙәбиәт факультетына уҡырға инә һәм уны 1941 йылда тамамлай. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу менән Фоменконы армияға саҡыралар һәм Ростов артиллерия училищеһына уҡырға ебәрәләр. Тиҙләтелгән курсты тамамлағас, уны училищела өйрәтеүсе ут взводы командиры итеп ҡалдыралар. Партия-комсомол артиллерия дивизионы составында [[Дондағы Ростов]]ты обороналауҙа ҡатнаша. Һуңынан ут взводы командиры булараҡ Кавказ өсөн Һуғышта һәм Ростовты азат итеүҙә ҡатнаша. 1942 йылда Моздок янындағы һуғыш ваҡытында ВКП(б.) сафына инә. Һуғыш ваҡытында Фоменко фронт матбуғатында шиғыр һәм очерктар менән сығыш яһай, әммә бик һирәк. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] еңеү менән тамамланғандан һуң Фоменко «Ҡыҙыл йондоҙ» гәзитенә эшкә саҡырыла. Ул унда бер нисә ай эшләй. Күп һанлы очерктар, ә һуңынан — хикәйәләр китабын сығара. Шунан һуң ул үҙ тормошондағы төп хеҙмәтенә—үҙе ҡатнашырға тура килгән Цимлян диңгеҙен төҙөү, һыу баҫҡан хуторҙарҙы ҡалдырып китергә мәжбүр булған кешеләр тураһындағы «Ер хәтере» романын яҙырға тотона. Романдың беренсе китабы 1961 йылда сыға һәм Александр Твардовский<ref>{{книга |автор = [[Твардовский, Александр Трифонович|Твардовский А. Т.]] |часть = Речь на XXII съезде КПСС |заглавие = Твардовский А. Т. Статьи и заметки о литературе |ссылка = |ответственный = |издание = Издание 2-е, дополненное |место = М. |издательство = |год = 1963 |том = |страницы = 248 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} </ref> һәм Анатолий Софронов<ref>{{статья | автор = [[Софронов, Анатолий Владимирович|Софронов А. В.]] | заглавие = Выступление на заседании секретариата правления Союза писателей РСФСР | ответственный = | издание = [[Дон (журнал)|Дон]] | год = 1962 | номер = 7 | страницы = 151—152 | issn = }} </ref> кеүек билдәле яҙыусыларҙың иң юғары баһаһын ала. <blockquote>Фоменко үҙ осоро проблемаларын дөрөҫ һүрәтләргә тырыша, Сталин дәүере әҙәбиәтендәге ысын ауырлыҡтарҙы кире ҡағыусы үтә ябайлаштырыуға ҡаршы аңлы рәүештә ҡаршы сыға. Бойороҡ сәйәсәте һәм буйһоноуға тоғро булған Сталин осоро партия етәксеһенә Фоменко, түҙемле инандырыу юлына баҫҡан һәм, дәүләт-сәйәси хәстәрлектәр менән бер рәттән, айырым кешеләрҙең кескәй мәшәҡәттәрен дә иҫәпкә алыусы «ленинсы» тибындағы етәксене ҡаршы ҡуя. Күп эпизодтарға тармаҡланыусы ваҡиғаларҙың әкрен үҫеше, әңгәмәселәрҙең фекерен тапшырыуҙы үҙ эсенә алыусы диалогтарҙы ентекле алып барыу, шул иҫәптән романдың күп һанлы персонаждарының һәр береһен тәнҡит күҙлегенән ҡарау — былар бөтәһе авторҙың "шәхес культы"н бөтөрөү юлындағы тырышлыҡтары тураһында һөйләй<ref>{{Книга:Казак В.: Лексикон русской литературы XX века}}. — С. 439.</ref>.</blockquote> «Ер хәтере» романының икенсе китабы 1971 йылда сыға, ә 1973 йылда роман СССР дәүләт премияһына дәғүә итергә тәҡдим ителә. Фоменко Владимир Дмитриевич роман өҫтөндә эшен тамамлағандан һуң Старочеркасская станицаһына йәшәргә күсә һәм хикәйә жанрына әйләнеп ҡайта; улар араһында «Ненастье», «Фиша», «Райком секретары» һәм башҡаларҙы айырыуса билдәләп китергә була. 1948 йылда Фоменко СССР яҙыусылар Союзына ҡабул ителә. Старочеркасская станицаһында 1990 йылдың 17 октябрендә 80-се йәшендә вафат була. Шунда уҡ ерләнә. == Экранлаштырыу == * «Ер хәтере» — телевизион фильмы, режиссерҙары — Борис Савченко һәм Ивченко Борис (1976). == Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары == * II дәрәжә Ватан һуғышы ордены<ref name="картотека">{{cite web|url=http://podvignaroda.mil.ru/?n=1520500528|title=Запись о награждении|author=|date=|work=[[ОБД «Подвиг Народа»]]|publisher=|accessdate=2012-10-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BhilxV6m|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921104449/http://podvignaroda.mil.ru/?n=1520500528 |date=2013-09-21 }}</ref> (1985) * «Почёт билдәһе» ордены (29.09.1971) * Халыҡтар дуҫлығы ордены (16.11.1984) * Миҙалдар * РСФСР Юғары Советы Президиумының Маҡтау ҡағыҙы (8.10.1981) == Әҙәбиәт == * {{Книга:Писатели Советского Дона 1948, выпуски 1 и 2|страницы=99}} * {{Книга:Писатели Советского Дона 1958|страницы=120—124}} * {{Книга:Писатели Дона 1976|страницы=259—267}} * {{Книга:Писатели Дона 1986|страницы=355—361}} * {{Книга:Культура Дона в лицах|автор=[[Лукьянченко, Олег Алексеевич|Лукьянченко О. А.]]|часть=Фоменко Владимир Дмитриевич|страницы=45—46}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/145301/%D0%A4%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE Владимир Дмитриевич Фоменко] в [[Большая советская энциклопедия|Большой советской энциклопедии]] * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=130274 Владимир Дмитриевич Фоменко] на сайте «Биография. Ру» {{Навигация |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Тема = Владимир Фоменко }} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы артиллеристары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Соцреалист яҙыусылар]] [[Категория:Ростов дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] lj6mr5gm323b6nncjjemnbwxyu3004o 0 128817 1301257 1299463 2026-07-20T08:13:01Z Баныу 28584 1301257 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы |изображение = |размер = 150 px |описание = |имя при рождении = |род деятельности = журналист, шағир, прозаик |дата рождения = [[1939]] |место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]]-ның [[Миәкә районы]] [[Әбеш]] ауылы |гражданство = {{USSR}} → {{RUS}} |религия = |дата смерти = |место смерти = |отец = |мать = |дети = |награды и премии = [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы лауреаты |сайт = }} '''Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы''' ([[1939 йыл]] [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт АССР]]-ның [[Миәкә районы]] [[Әбеш]] ауылы — [[9 апрель]] [[2016 йыл]]) — журналист, совет-партия хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, шағир, прозаик. [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы лауреаты — Аҡмулла исемен матбуғат биттәрендә яҡтыртҡан өсөн ([[2008]]). == Биографияһы == Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы 1939 йылда [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт АССР]]-ның [[Миәкә районы]] [[Әбеш]] ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда [[1943 йыл]]да һәләк була<ref name="libmap.bashnl.ru">http://libmap.bashnl.ru/node/905 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409055043/http://libmap.bashnl.ru/node/905 |date=2016-04-09 }}</ref>. Түләк [[Сәтәй-Бөрйән]] мәктәбендә 4 класты тамамлағас,[[Әлшәй районы]]ның [[Балғажы]] ауылында, артабан [[Никифар]] ауылы мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Дүрт йыл Совет армияһында хеҙмәт итә. Аҙаҡ «Миәкә» совхозында — элемтәсе, [[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай (1968). Университетта уҡыған саҡта йәмәғәт эштәрендә ихлас ҡатнаша. [[Ғәрәп теле|Ғәрәп]], [[Фарсы теле|фарсы]] телдәре менән ҡыҙыҡһына. Ғирфановты университетта башҡорт әҙәбиәте кафедраһында ассистент итеп эштә ҡалдыралар (1968—1969), әммә әсәһе үлеп киткәндән һуң, ул тыуған яҡтарына ҡайта<ref name="bash.bashgazet.ru">http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705025452/http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html |date=2019-07-05 }}</ref>. 1969—1971 йылдарҙа [[Сафар (Миәкә районы)|Сафар]] урта мәктәбендә директор булып эшләй, 1971—1975 йылдарҙа — район мәғариф бүлеге мөдире. 1975—1980 йылдарҙа — [[Миәкә районы]] «Октябрь» гәзите мөхәррире, Түләк Хәбибрахман улы ижади эшкә сума, республика гәзит-журналдарында шиғыр һәм хикәйәләрен баҫтыра. «Яралы хаттар» исемле тәүге китабы донъя күрә. «Октябрь» гәзитен йөкмәткеле, уҡымлы итеү өсөн бар тырышлығын һала. 1980—1992 йылдарҙа партияның Миәкә район комитетында бүлек мөдире вазифаһында, 1992—1995 йылдарҙа райисполком рәйесе, Ҡаран ауыл Советы башлығы. 1995—1997 йылдарҙа — Ҡаран урта мәктәбе директоры. Яңы мәктәпте төҙөү һәм асыу өсөн бик күп көс һала. Яңы мәктәп 1996 йылдың 10 декабрендә асыла. Яңы мәктәптең беренсе директоры итеп Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы тәғәйенләнә<ref name="bash.bashgazet.ru"/>?<ref name="libmap.bashnl.ru"/>. Ошо йылдарҙа районыбыҙҙан сыҡҡан күренекле шағир [[Мифтахетдин Аҡмулла]]ның тормош юлы, ижады менән ҡыҙыҡһына. Мәғрифәтсенең тыуыуына 150 йыл тулыуға әҙерлек барышында Түләк Ғирфанов ғалимдар [[Рәшит Шәкүр]], [[Әхәт Вилданов]] менән хеҙмәттәшлек итә. [[Туҡһанбай (Миәкә районы)|Туҡһанбай]]ҙа Аҡмулланың йорт-музейын төҙөү ҙә, аҙағыраҡ Аҡмулла премияһын булдырыу ҙа Т. Ғирфановтың ҡатнашлығында үтә<ref name="bash.bashgazet.ru"/>,<ref>https://www.youtube.com/watch?v=XFzVAoZLI24</ref>. == Ижады == Тыңғыһыҙ урындарҙа эшләүгә ҡарамаҫтан, ижадтан айырылмай, очерктары, хикәйәләре республика баҫмаларында, «Октябрь» һәм «Аҡмулла төйәге» район гәзиттәрендә донъя күреп тора. «Яралы хаттар» («Раненые письма»), «Яҡты тандар» («Светлые зори», авторҙар коллективы), рәссам Афған Әхмәровтың тормошо һәм ижады тураһында документаль повесть «Любовь свою оставляю людям», «Формула хлеба» һәм башҡа китаптар авторы<ref name="libmap.bashnl.ru"/>. == Наградалары == БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумының Почетлы грамотаһы менән бүләкләнгән. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|I Бөтә донъя башҡорт ҡоролтайы]] делегаты (июнь [[1995]]). [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы лауреаты — Аҡмулла исемен матбуғат биттәрендә яҡтыртҡан өсөн ([[2008]])<ref>http://www.bashinform.ru/news/174449-tulyak-girfanov-stal-laureatom-premii-imeni-akmully/</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705025452/http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html |date=2019-07-05 }} Ғүмер заяға үтмәне * [http://libmap.bashnl.ru/node/905] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409055043/http://libmap.bashnl.ru/node/905 |date=2016-04-09 }} Гирфанов Туляк Хабибрахманович * [http://www.bashinform.ru/news/174449-tulyak-girfanov-stal-laureatom-premii-imeni-akmully/] Туляк Гирфанов стал лауреатом премии имени Акмуллы * [https://ok.ru/group/42664909930645/topic/47954586894485] Гирфанов Туляк Хабибрахманович == Видеояҙмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=XFzVAoZLI24] Выпуск от 2014-07-20 09:30:03. Поэт, писатель Туляк Гирфанов 2r1tgav13seua9124emwe0c4ycikzd6 1301258 1301257 2026-07-20T08:13:33Z Баныу 28584 1301258 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы |изображение = |размер = 150 px |описание = |имя при рождении = |род деятельности = журналист, шағир, прозаик |дата рождения = [[1939]] |место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]]-ның [[Миәкә районы]] [[Әбеш]] ауылы |гражданство = {{USSR}} → {{RUS}} |религия = |дата смерти = |место смерти = |отец = |мать = |дети = |награды и премии = [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы лауреаты |сайт = }} '''Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы''' ([[1939 йыл]], [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт АССР]]-ның [[Миәкә районы]] [[Әбеш]] ауылы — [[9 апрель]] [[2016 йыл]]) — журналист, совет-партия хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, шағир, прозаик. [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы лауреаты — Аҡмулла исемен матбуғат биттәрендә яҡтыртҡан өсөн ([[2008]]). == Биографияһы == Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы 1939 йылда [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт АССР]]-ның [[Миәкә районы]] [[Әбеш]] ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда [[1943 йыл]]да һәләк була<ref name="libmap.bashnl.ru">http://libmap.bashnl.ru/node/905 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409055043/http://libmap.bashnl.ru/node/905 |date=2016-04-09 }}</ref>. Түләк [[Сәтәй-Бөрйән]] мәктәбендә 4 класты тамамлағас,[[Әлшәй районы]]ның [[Балғажы]] ауылында, артабан [[Никифар]] ауылы мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Дүрт йыл Совет армияһында хеҙмәт итә. Аҙаҡ «Миәкә» совхозында — элемтәсе, [[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай (1968). Университетта уҡыған саҡта йәмәғәт эштәрендә ихлас ҡатнаша. [[Ғәрәп теле|Ғәрәп]], [[Фарсы теле|фарсы]] телдәре менән ҡыҙыҡһына. Ғирфановты университетта башҡорт әҙәбиәте кафедраһында ассистент итеп эштә ҡалдыралар (1968—1969), әммә әсәһе үлеп киткәндән һуң, ул тыуған яҡтарына ҡайта<ref name="bash.bashgazet.ru">http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705025452/http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html |date=2019-07-05 }}</ref>. 1969—1971 йылдарҙа [[Сафар (Миәкә районы)|Сафар]] урта мәктәбендә директор булып эшләй, 1971—1975 йылдарҙа — район мәғариф бүлеге мөдире. 1975—1980 йылдарҙа — [[Миәкә районы]] «Октябрь» гәзите мөхәррире, Түләк Хәбибрахман улы ижади эшкә сума, республика гәзит-журналдарында шиғыр һәм хикәйәләрен баҫтыра. «Яралы хаттар» исемле тәүге китабы донъя күрә. «Октябрь» гәзитен йөкмәткеле, уҡымлы итеү өсөн бар тырышлығын һала. 1980—1992 йылдарҙа партияның Миәкә район комитетында бүлек мөдире вазифаһында, 1992—1995 йылдарҙа райисполком рәйесе, Ҡаран ауыл Советы башлығы. 1995—1997 йылдарҙа — Ҡаран урта мәктәбе директоры. Яңы мәктәпте төҙөү һәм асыу өсөн бик күп көс һала. Яңы мәктәп 1996 йылдың 10 декабрендә асыла. Яңы мәктәптең беренсе директоры итеп Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы тәғәйенләнә<ref name="bash.bashgazet.ru"/>?<ref name="libmap.bashnl.ru"/>. Ошо йылдарҙа районыбыҙҙан сыҡҡан күренекле шағир [[Мифтахетдин Аҡмулла]]ның тормош юлы, ижады менән ҡыҙыҡһына. Мәғрифәтсенең тыуыуына 150 йыл тулыуға әҙерлек барышында Түләк Ғирфанов ғалимдар [[Рәшит Шәкүр]], [[Әхәт Вилданов]] менән хеҙмәттәшлек итә. [[Туҡһанбай (Миәкә районы)|Туҡһанбай]]ҙа Аҡмулланың йорт-музейын төҙөү ҙә, аҙағыраҡ Аҡмулла премияһын булдырыу ҙа Т. Ғирфановтың ҡатнашлығында үтә<ref name="bash.bashgazet.ru"/>,<ref>https://www.youtube.com/watch?v=XFzVAoZLI24</ref>. == Ижады == Тыңғыһыҙ урындарҙа эшләүгә ҡарамаҫтан, ижадтан айырылмай, очерктары, хикәйәләре республика баҫмаларында, «Октябрь» һәм «Аҡмулла төйәге» район гәзиттәрендә донъя күреп тора. «Яралы хаттар» («Раненые письма»), «Яҡты тандар» («Светлые зори», авторҙар коллективы), рәссам Афған Әхмәровтың тормошо һәм ижады тураһында документаль повесть «Любовь свою оставляю людям», «Формула хлеба» һәм башҡа китаптар авторы<ref name="libmap.bashnl.ru"/>. == Наградалары == БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумының Почетлы грамотаһы менән бүләкләнгән. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|I Бөтә донъя башҡорт ҡоролтайы]] делегаты (июнь [[1995]]). [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы лауреаты — Аҡмулла исемен матбуғат биттәрендә яҡтыртҡан өсөн ([[2008]])<ref>http://www.bashinform.ru/news/174449-tulyak-girfanov-stal-laureatom-premii-imeni-akmully/</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705025452/http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html |date=2019-07-05 }} Ғүмер заяға үтмәне * [http://libmap.bashnl.ru/node/905] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409055043/http://libmap.bashnl.ru/node/905 |date=2016-04-09 }} Гирфанов Туляк Хабибрахманович * [http://www.bashinform.ru/news/174449-tulyak-girfanov-stal-laureatom-premii-imeni-akmully/] Туляк Гирфанов стал лауреатом премии имени Акмуллы * [https://ok.ru/group/42664909930645/topic/47954586894485] Гирфанов Туляк Хабибрахманович == Видеояҙмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=XFzVAoZLI24] Выпуск от 2014-07-20 09:30:03. Поэт, писатель Туляк Гирфанов 8cx5q002grwsdrfeq9s8s8du0m2chps 1301259 1301258 2026-07-20T08:16:33Z Баныу 28584 1301259 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы |изображение = |размер = 150 px |описание = |имя при рождении = |род деятельности = журналист, шағир, прозаик |дата рождения = [[1939]] |место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]]-ның [[Миәкә районы]] [[Әбеш]] ауылы |гражданство = {{USSR}} → {{RUS}} |религия = |дата смерти = |место смерти = |отец = |мать = |дети = |награды и премии = [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы лауреаты |сайт = }} '''Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы''' ([[18 июль]] [[1939 йыл]], [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт АССР]]-ның [[Миәкә районы]] [[Әбеш]] ауылы — [[9 апрель]] [[2016 йыл]])<ref>[https://www.culture.ru/events/4708443/85-letiyu-tulyaku-girfanovu-delegat-ivsemirnogo-kurultaya-bashkir-literaturnaya-vizitka]</ref> — журналист, совет-партия хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, шағир, прозаик. [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы лауреаты — Аҡмулла исемен матбуғат биттәрендә яҡтыртҡан өсөн ([[2008]]). == Биографияһы == Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы 1939 йылда [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт АССР]]-ның [[Миәкә районы]] [[Әбеш]] ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда [[1943 йыл]]да һәләк була<ref name="libmap.bashnl.ru">http://libmap.bashnl.ru/node/905 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409055043/http://libmap.bashnl.ru/node/905 |date=2016-04-09 }}</ref>. Түләк [[Сәтәй-Бөрйән]] мәктәбендә 4 класты тамамлағас,[[Әлшәй районы]]ның [[Балғажы]] ауылында, артабан [[Никифар]] ауылы мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Дүрт йыл Совет армияһында хеҙмәт итә. Аҙаҡ «Миәкә» совхозында — элемтәсе, [[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай (1968). Университетта уҡыған саҡта йәмәғәт эштәрендә ихлас ҡатнаша. [[Ғәрәп теле|Ғәрәп]], [[Фарсы теле|фарсы]] телдәре менән ҡыҙыҡһына. Ғирфановты университетта башҡорт әҙәбиәте кафедраһында ассистент итеп эштә ҡалдыралар (1968—1969), әммә әсәһе үлеп киткәндән һуң, ул тыуған яҡтарына ҡайта<ref name="bash.bashgazet.ru">http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705025452/http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html |date=2019-07-05 }}</ref>. 1969—1971 йылдарҙа [[Сафар (Миәкә районы)|Сафар]] урта мәктәбендә директор булып эшләй, 1971—1975 йылдарҙа — район мәғариф бүлеге мөдире. 1975—1980 йылдарҙа — [[Миәкә районы]] «Октябрь» гәзите мөхәррире, Түләк Хәбибрахман улы ижади эшкә сума, республика гәзит-журналдарында шиғыр һәм хикәйәләрен баҫтыра. «Яралы хаттар» исемле тәүге китабы донъя күрә. «Октябрь» гәзитен йөкмәткеле, уҡымлы итеү өсөн бар тырышлығын һала. 1980—1992 йылдарҙа партияның Миәкә район комитетында бүлек мөдире вазифаһында, 1992—1995 йылдарҙа райисполком рәйесе, Ҡаран ауыл Советы башлығы. 1995—1997 йылдарҙа — Ҡаран урта мәктәбе директоры. Яңы мәктәпте төҙөү һәм асыу өсөн бик күп көс һала. Яңы мәктәп 1996 йылдың 10 декабрендә асыла. Яңы мәктәптең беренсе директоры итеп Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы тәғәйенләнә<ref name="bash.bashgazet.ru"/>?<ref name="libmap.bashnl.ru"/>. Ошо йылдарҙа районыбыҙҙан сыҡҡан күренекле шағир [[Мифтахетдин Аҡмулла]]ның тормош юлы, ижады менән ҡыҙыҡһына. Мәғрифәтсенең тыуыуына 150 йыл тулыуға әҙерлек барышында Түләк Ғирфанов ғалимдар [[Рәшит Шәкүр]], [[Әхәт Вилданов]] менән хеҙмәттәшлек итә. [[Туҡһанбай (Миәкә районы)|Туҡһанбай]]ҙа Аҡмулланың йорт-музейын төҙөү ҙә, аҙағыраҡ Аҡмулла премияһын булдырыу ҙа Т. Ғирфановтың ҡатнашлығында үтә<ref name="bash.bashgazet.ru"/>,<ref>https://www.youtube.com/watch?v=XFzVAoZLI24</ref>. == Ижады == Тыңғыһыҙ урындарҙа эшләүгә ҡарамаҫтан, ижадтан айырылмай, очерктары, хикәйәләре республика баҫмаларында, «Октябрь» һәм «Аҡмулла төйәге» район гәзиттәрендә донъя күреп тора. «Яралы хаттар» («Раненые письма»), «Яҡты тандар» («Светлые зори», авторҙар коллективы), рәссам Афған Әхмәровтың тормошо һәм ижады тураһында документаль повесть «Любовь свою оставляю людям», «Формула хлеба» һәм башҡа китаптар авторы<ref name="libmap.bashnl.ru"/>. == Наградалары == БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумының Почетлы грамотаһы менән бүләкләнгән. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|I Бөтә донъя башҡорт ҡоролтайы]] делегаты (июнь [[1995]]). [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы лауреаты — Аҡмулла исемен матбуғат биттәрендә яҡтыртҡан өсөн ([[2008]])<ref>http://www.bashinform.ru/news/174449-tulyak-girfanov-stal-laureatom-premii-imeni-akmully/</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705025452/http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html |date=2019-07-05 }} Ғүмер заяға үтмәне * [http://libmap.bashnl.ru/node/905] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409055043/http://libmap.bashnl.ru/node/905 |date=2016-04-09 }} Гирфанов Туляк Хабибрахманович * [http://www.bashinform.ru/news/174449-tulyak-girfanov-stal-laureatom-premii-imeni-akmully/] Туляк Гирфанов стал лауреатом премии имени Акмуллы * [https://ok.ru/group/42664909930645/topic/47954586894485] Гирфанов Туляк Хабибрахманович == Видеояҙмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=XFzVAoZLI24] Выпуск от 2014-07-20 09:30:03. Поэт, писатель Туляк Гирфанов 6ka7earns7mjcbc2wr4jtg8whcius3e 1301260 1301259 2026-07-20T08:17:25Z Баныу 28584 1301260 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы |изображение = |размер = 150 px |описание = |имя при рождении = |род деятельности = журналист, шағир, прозаик |дата рождения = [[1939]] |место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]]-ның [[Миәкә районы]] [[Әбеш]] ауылы |гражданство = {{USSR}} → {{RUS}} |религия = |дата смерти = |место смерти = |отец = |мать = |дети = |награды и премии = [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы лауреаты |сайт = }} '''Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы''' ([[18 июль]] [[1939 йыл]], [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт АССР]]-ның [[Миәкә районы]] [[Әбеш]] ауылы — [[9 апрель]] [[2016 йыл]])<ref>[https://www.culture.ru/events/4708443/85-letiyu-tulyaku-girfanovu-delegat-ivsemirnogo-kurultaya-bashkir-literaturnaya-vizitka 85–летию Туляку Гирфанову.«Делегат–IВсемирного Курултая башкир.»(Литературная визитка.)]</ref> — журналист, совет-партия хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, шағир, прозаик. [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы лауреаты — Аҡмулла исемен матбуғат биттәрендә яҡтыртҡан өсөн ([[2008]]). == Биографияһы == Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы 1939 йылда [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт АССР]]-ның [[Миәкә районы]] [[Әбеш]] ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда [[1943 йыл]]да һәләк була<ref name="libmap.bashnl.ru">http://libmap.bashnl.ru/node/905 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409055043/http://libmap.bashnl.ru/node/905 |date=2016-04-09 }}</ref>. Түләк [[Сәтәй-Бөрйән]] мәктәбендә 4 класты тамамлағас,[[Әлшәй районы]]ның [[Балғажы]] ауылында, артабан [[Никифар]] ауылы мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Дүрт йыл Совет армияһында хеҙмәт итә. Аҙаҡ «Миәкә» совхозында — элемтәсе, [[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай (1968). Университетта уҡыған саҡта йәмәғәт эштәрендә ихлас ҡатнаша. [[Ғәрәп теле|Ғәрәп]], [[Фарсы теле|фарсы]] телдәре менән ҡыҙыҡһына. Ғирфановты университетта башҡорт әҙәбиәте кафедраһында ассистент итеп эштә ҡалдыралар (1968—1969), әммә әсәһе үлеп киткәндән һуң, ул тыуған яҡтарына ҡайта<ref name="bash.bashgazet.ru">http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705025452/http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html |date=2019-07-05 }}</ref>. 1969—1971 йылдарҙа [[Сафар (Миәкә районы)|Сафар]] урта мәктәбендә директор булып эшләй, 1971—1975 йылдарҙа — район мәғариф бүлеге мөдире. 1975—1980 йылдарҙа — [[Миәкә районы]] «Октябрь» гәзите мөхәррире, Түләк Хәбибрахман улы ижади эшкә сума, республика гәзит-журналдарында шиғыр һәм хикәйәләрен баҫтыра. «Яралы хаттар» исемле тәүге китабы донъя күрә. «Октябрь» гәзитен йөкмәткеле, уҡымлы итеү өсөн бар тырышлығын һала. 1980—1992 йылдарҙа партияның Миәкә район комитетында бүлек мөдире вазифаһында, 1992—1995 йылдарҙа райисполком рәйесе, Ҡаран ауыл Советы башлығы. 1995—1997 йылдарҙа — Ҡаран урта мәктәбе директоры. Яңы мәктәпте төҙөү һәм асыу өсөн бик күп көс һала. Яңы мәктәп 1996 йылдың 10 декабрендә асыла. Яңы мәктәптең беренсе директоры итеп Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы тәғәйенләнә<ref name="bash.bashgazet.ru"/>?<ref name="libmap.bashnl.ru"/>. Ошо йылдарҙа районыбыҙҙан сыҡҡан күренекле шағир [[Мифтахетдин Аҡмулла]]ның тормош юлы, ижады менән ҡыҙыҡһына. Мәғрифәтсенең тыуыуына 150 йыл тулыуға әҙерлек барышында Түләк Ғирфанов ғалимдар [[Рәшит Шәкүр]], [[Әхәт Вилданов]] менән хеҙмәттәшлек итә. [[Туҡһанбай (Миәкә районы)|Туҡһанбай]]ҙа Аҡмулланың йорт-музейын төҙөү ҙә, аҙағыраҡ Аҡмулла премияһын булдырыу ҙа Т. Ғирфановтың ҡатнашлығында үтә<ref name="bash.bashgazet.ru"/>,<ref>https://www.youtube.com/watch?v=XFzVAoZLI24</ref>. == Ижады == Тыңғыһыҙ урындарҙа эшләүгә ҡарамаҫтан, ижадтан айырылмай, очерктары, хикәйәләре республика баҫмаларында, «Октябрь» һәм «Аҡмулла төйәге» район гәзиттәрендә донъя күреп тора. «Яралы хаттар» («Раненые письма»), «Яҡты тандар» («Светлые зори», авторҙар коллективы), рәссам Афған Әхмәровтың тормошо һәм ижады тураһында документаль повесть «Любовь свою оставляю людям», «Формула хлеба» һәм башҡа китаптар авторы<ref name="libmap.bashnl.ru"/>. == Наградалары == БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумының Почетлы грамотаһы менән бүләкләнгән. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|I Бөтә донъя башҡорт ҡоролтайы]] делегаты (июнь [[1995]]). [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы лауреаты — Аҡмулла исемен матбуғат биттәрендә яҡтыртҡан өсөн ([[2008]])<ref>http://www.bashinform.ru/news/174449-tulyak-girfanov-stal-laureatom-premii-imeni-akmully/</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705025452/http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html |date=2019-07-05 }} Ғүмер заяға үтмәне * [http://libmap.bashnl.ru/node/905] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409055043/http://libmap.bashnl.ru/node/905 |date=2016-04-09 }} Гирфанов Туляк Хабибрахманович * [http://www.bashinform.ru/news/174449-tulyak-girfanov-stal-laureatom-premii-imeni-akmully/] Туляк Гирфанов стал лауреатом премии имени Акмуллы * [https://ok.ru/group/42664909930645/topic/47954586894485] Гирфанов Туляк Хабибрахманович == Видеояҙмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=XFzVAoZLI24] Выпуск от 2014-07-20 09:30:03. Поэт, писатель Туляк Гирфанов ond4nhrikyrj5znox9a4msdctj8yzcw 0 134298 1301242 796955 2026-07-19T19:24:15Z Марьям Султанбаева 41189 1301242 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название = Рила |Национальное название = |Изображение = Rila 7 lakes circus panorama edit1.jpg |Подпись = |Координаты = 42/11/00/N/23/35/00/E |CoordScale = |Страна = Болгария |Категория МСОП = II |Ближайший город = [[Дупница]] |Площадь = 810,46 |Средняя высота = |Дата основания = 1992 |Посещаемость = |Год посещаемости = |Управляющая организация = |Всемирное наследие = |Сайт = http://rilanationalpark.bg/ |Позиционная карта = |Позиционная карта 1 = }} '''«Рила» милли паркы''' ({{lang-bg|Национален парк „Рила“}}) — [[Болгария]]ла майҙаны буйынса иң ҙур милли парк. == Дөйөм характеристика == 1992 йылдың 24 февралендә милли әһәмиәтендәге экосистеманы һаҡлау өсөн ойошторолған. Парктың майҙаны 810,46 км² тәшкил итә. Милли парк [[Болгария]]ның София, Кюстендил, Благоевград һәм Пазарджик өлкәләре территорияһында, Рила тауында урынлашҡан. Бейеклеге 800 метрҙан (Благоевград ҡалаһы тирәһендә) 2925 метрға тиклем (Мусала тауы — [[Балҡан ярымутрауы]]ның и бейек нөктәһе) барып етә. «Рила» милли паркы Европаның иң ҙур һәм иң әһәмиәтле һаҡланыусы тәбиғәт зоналарҙың береһе булып тора. Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы классификацияһы буйынса икенсе категорияға ҡарай. Милли парк составына дүрт ҡурсаулыҡ — Паранаглица, Үҙәк Рила, Ибара, Скакавица ҡурсаулыҡтары керә. Уларҙың барыһы ла [[ЮНЕСКО]]-ның «Кеше һәм биосфера» программаһы сиктәрендә Бөтә донъя биосфера резерваттары селтәренә, ә ике ҡурсаулыҡ [[БМО]]-ның махсус һаҡланыусы тәбиғәт территориялары исемлегенә индерелгән. Парк составында 120 күл, шул иҫәптән ете Рила күлдәре бар. Күп кенә йылғаларҙың инештәре, шул иҫәптән Балҡан ярымутрауының иң ҙур йылғаларының береһе Марица һәм Болгарияның иң ҙур йылғаһы Искырҙың инештәре милли парк биләмәләрендә урынлашҡан. Парк урта зонаның палеарктик урмандарына ҡараған Родоп ҡатнаш урмандары составына инә. Урмандар 534,81 км² (дөйөм майҙандың 60 %) майҙанды биләй. Яҡынса 1400 үҫемлек төрө, 282 мүк төрө һәм 130 сөсө һыулы ылымыҡтар төрө теркәлгән. Милли парк биләмәләрендә һөтимәрҙәрҙең 48 төрө, ҡоштарҙың 99 төрө, ер-һыу хайуандарының һәм һөйрәлеүселәрҙең 20 төрө, балыҡтарҙың 5 төрө һәм умырҡаһыҙҙарҙың 2934 төрө (шуларҙың 282 эндемиктар) осрай. == Һылтанмалар == {{commonscat|Rila National Park}} * [http://rilanationalpark.bg/en/ Рәсми сайт]{{ref-bg}}{{ref-en}} [[Категория:Болгария милли парктары]] g1vby96w4yagoa72gcad6hr8u8di9yg 0 140037 1301236 829924 2026-07-19T19:22:19Z Марьям Султанбаева 41189 1301236 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәтәле ауыл Советы''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]]ндағы [[муниципаль берәмек]]. == Тарихы == Мәтәле ауыл Советы — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дыуан районы]] муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы [[ауыл биләмәһе]] статусына эйә<ref name="RBzakon">Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан (в ред. Законов РБ от 20.07.2005 N 211-з, от 21.06.2006 N 329-з, от 29.12.2006 N 404-з)</ref>. == Халҡы == {{ Население | Метелинский сельсовет }} == Ауыл биләмәһе составы == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тораҡ пункты тибы | Заголовок4 = Халҡы | Выравнивание4 = right |%| [[Мәтәле (Дыуан районы)|Мәтәле]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Метели (Дуванский район) | тс }} | | [[Гладких (Дыуан районы)|Гладких]] |ауыл | {{ Население | Гладких (Башкортостан) | тс }} }} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Дыуан районы муниципаль берәмектәре]] lf511z2h91xtniz6y65xy955jh1ubng 0 146407 1301261 1065135 2026-07-20T11:48:47Z Makenzis 21282 /* Ҡаҙаныштары */ 1301261 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Улаанбаатар»''' '''футбол клубы''' (монг. <span lang="mn" style="font-style:italic;">«Улаанбаатаруландар» клубы хөлбөмбөгийн</span>, [[Английский язык|ингл.]] &nbsp;<span lang="en" style="font-style:italic;">FC Ulaanbaatar</span>) — [[Улан-Батор]]ҙан монгол футбол клубы. Футбол буйынса [[Монголия]] чемпионатында ҡатнаша. 2011 йылда барлыҡҡа килгән; шул ваҡытта уҡ Монголия чемпионатында еңеү яулаған. Илдең иң популяр футбол клубтарының береһе. == Тарихы == Клуб [[2011 йыл]]да ойошторола.<ref><div>[http://www.google.de/imgres?imgurl=http://www.infomongolia.com/images/stories/news/news/2012/02_february/02/fc_ulaanbaatar.gif&imgrefurl=http://www.infomongolia.com/ct/ci/3162&h=400&w=600&sz=160&tbnid=zwufIZutRwyNiM:&tbnh=90&tbnw=135&prev=/search%3Fq%3Dfc%2Bulaanbaatar%26tbm%3Disch%26tbo%3Du&zoom=1&q=fc+ulaanbaatar&usg=__Tb7A4IN4P-SF8V_tjew1acjaktw=&docid=EtLVfN-76HbxYM&hl=de&sa=X&ei=5UkoUI6WE4XbtAavyIDQBg&ved=0CF4Q9QEwBQ&dur=252 Centre MFF Football — in Bator Ulan Stadion (Ulaanbaatar)]</div></ref> Клубта һөжүмсе Ким Мен Вон уйнай. Вон ([[Английский язык|ингл.]] &nbsp;<span lang="en" style="font-style:italic;">Myong Kim-Won</span>), ул 2010 йылғы донъя чемпионатында ҡатнашҡан һәм һәм перспективалы йәш уйынсы Син Чхоль Чжин Син ([[Английский язык|ингл.]] &nbsp;<span lang="en" style="font-style:italic;">Sin Chol-Jin</span> Корея Халыҡ Демократик Республикаһынан) уйнай<ref><div>[http://www.infomongolia.com/ct/ci/1267/ Soccer Mongolian League North are in players Korean] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140806110109/http://www.infomongolia.com/ct/ci/1267/ |date=2014-08-06 }}</div></ref> Үҙ тарихында беренсе тапҡыр 2011 йылда клуб Монголия чемпионатында еңеү яулай<ref><div>[https://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1513717.html FIFA.com — FC claim Ulaanbaatar аласыз maiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130914013348/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1513717.html |date=2013-09-14 }}</div></ref>. [[2012 йыл]]да чемпионатта «Эрчим» клубынан еңелә. == Стадионы == Монголияның баш ҡалаһы Улан-Баторҙағы футбол стадионы Үҙәк стадион территорияһында урынлашҡан. Футбол үҙәге [[2002 йыл]]дың 24 октябрендә асыла. Стадионда яһалма япма түшәлгән<ref>{{Cite news|title=Football Centre MFF|url=http://int.soccerway.com/venues/mongolia/football-centre-mff/|work=soccerway.com|publisher=Soccerway|accessdate=2010-04-01}}</ref> Урындағы муниципалитет хужа булған аренаның һыйҙырышлығы 3500 кеше тәшкил итә. Бында футбол буйынса Монголияның йыйылма командаһы бер нисә тапҡыр үҙ уйынын үткәрә<ref>{{Cite news|title=Preliminary success boost for Philippines|url=https://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1400925.html|work=fifa.com|publisher=FIFA|accessdate=2010-04-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110321181832/http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1400925.html |date=2011-03-21 }}</ref> == Составы == == Ҡаҙаныштары == * '''Футбол буйынса Монголия чемпионаты''' ** '''Чемпион (3)''' 2011, 2022-23, 2025-16 == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://fculaanbaatar.weebly.com/ Сайт клуба] {{ref-mn}} * [http://the-mff.mn/ Mongolian Football Federation] {{ref-en}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Футбол клубтары]] dckunfyoun1v00k6t79s34b1wayn4cv 1301262 1301261 2026-07-20T11:49:10Z Makenzis 21282 /* Һылтанмалар */ Хэрэв та энэ нэрийн эзэмшигч бол хөгжүүлэлтийн компанитай холбогдоно уу. Вэб хөгжүүлэлтийн үйлчилгээний үлдэгдэл төлбөр бүрэн төлөгдөөгүй байна. Үйлчилгээ тасрах, эсвэл вэбсайттай холбоотой хүндрэл үүсэхээс урьдчилан сэргийлэхийн тулд үлдэгдэл төлбөрөө ойрын хугацаанд барагдуулна уу. Хэрэв танд асуух зүйл байвал дараах хаягаар холбогдоно уу: 1301262 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Улаанбаатар»''' '''футбол клубы''' (монг. <span lang="mn" style="font-style:italic;">«Улаанбаатаруландар» клубы хөлбөмбөгийн</span>, [[Английский язык|ингл.]] &nbsp;<span lang="en" style="font-style:italic;">FC Ulaanbaatar</span>) — [[Улан-Батор]]ҙан монгол футбол клубы. Футбол буйынса [[Монголия]] чемпионатында ҡатнаша. 2011 йылда барлыҡҡа килгән; шул ваҡытта уҡ Монголия чемпионатында еңеү яулаған. Илдең иң популяр футбол клубтарының береһе. == Тарихы == Клуб [[2011 йыл]]да ойошторола.<ref><div>[http://www.google.de/imgres?imgurl=http://www.infomongolia.com/images/stories/news/news/2012/02_february/02/fc_ulaanbaatar.gif&imgrefurl=http://www.infomongolia.com/ct/ci/3162&h=400&w=600&sz=160&tbnid=zwufIZutRwyNiM:&tbnh=90&tbnw=135&prev=/search%3Fq%3Dfc%2Bulaanbaatar%26tbm%3Disch%26tbo%3Du&zoom=1&q=fc+ulaanbaatar&usg=__Tb7A4IN4P-SF8V_tjew1acjaktw=&docid=EtLVfN-76HbxYM&hl=de&sa=X&ei=5UkoUI6WE4XbtAavyIDQBg&ved=0CF4Q9QEwBQ&dur=252 Centre MFF Football — in Bator Ulan Stadion (Ulaanbaatar)]</div></ref> Клубта һөжүмсе Ким Мен Вон уйнай. Вон ([[Английский язык|ингл.]] &nbsp;<span lang="en" style="font-style:italic;">Myong Kim-Won</span>), ул 2010 йылғы донъя чемпионатында ҡатнашҡан һәм һәм перспективалы йәш уйынсы Син Чхоль Чжин Син ([[Английский язык|ингл.]] &nbsp;<span lang="en" style="font-style:italic;">Sin Chol-Jin</span> Корея Халыҡ Демократик Республикаһынан) уйнай<ref><div>[http://www.infomongolia.com/ct/ci/1267/ Soccer Mongolian League North are in players Korean] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140806110109/http://www.infomongolia.com/ct/ci/1267/ |date=2014-08-06 }}</div></ref> Үҙ тарихында беренсе тапҡыр 2011 йылда клуб Монголия чемпионатында еңеү яулай<ref><div>[https://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1513717.html FIFA.com — FC claim Ulaanbaatar аласыз maiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130914013348/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1513717.html |date=2013-09-14 }}</div></ref>. [[2012 йыл]]да чемпионатта «Эрчим» клубынан еңелә. == Стадионы == Монголияның баш ҡалаһы Улан-Баторҙағы футбол стадионы Үҙәк стадион территорияһында урынлашҡан. Футбол үҙәге [[2002 йыл]]дың 24 октябрендә асыла. Стадионда яһалма япма түшәлгән<ref>{{Cite news|title=Football Centre MFF|url=http://int.soccerway.com/venues/mongolia/football-centre-mff/|work=soccerway.com|publisher=Soccerway|accessdate=2010-04-01}}</ref> Урындағы муниципалитет хужа булған аренаның һыйҙырышлығы 3500 кеше тәшкил итә. Бында футбол буйынса Монголияның йыйылма командаһы бер нисә тапҡыр үҙ уйынын үткәрә<ref>{{Cite news|title=Preliminary success boost for Philippines|url=https://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1400925.html|work=fifa.com|publisher=FIFA|accessdate=2010-04-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110321181832/http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1400925.html |date=2011-03-21 }}</ref> == Составы == == Ҡаҙаныштары == * '''Футбол буйынса Монголия чемпионаты''' ** '''Чемпион (3)''' 2011, 2022-23, 2025-16 == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://fculaanbaatar.weebly.com/ Сайт клуба] {{ref-mn}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Футбол клубтары]] 2ny4k1izd2y9gkyzez7j98lzohqjz3a 1301263 1301262 2026-07-20T11:49:32Z Makenzis 21282 /* Составы */ 1301263 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Улаанбаатар»''' '''футбол клубы''' (монг. <span lang="mn" style="font-style:italic;">«Улаанбаатаруландар» клубы хөлбөмбөгийн</span>, [[Английский язык|ингл.]] &nbsp;<span lang="en" style="font-style:italic;">FC Ulaanbaatar</span>) — [[Улан-Батор]]ҙан монгол футбол клубы. Футбол буйынса [[Монголия]] чемпионатында ҡатнаша. 2011 йылда барлыҡҡа килгән; шул ваҡытта уҡ Монголия чемпионатында еңеү яулаған. Илдең иң популяр футбол клубтарының береһе. == Тарихы == Клуб [[2011 йыл]]да ойошторола.<ref><div>[http://www.google.de/imgres?imgurl=http://www.infomongolia.com/images/stories/news/news/2012/02_february/02/fc_ulaanbaatar.gif&imgrefurl=http://www.infomongolia.com/ct/ci/3162&h=400&w=600&sz=160&tbnid=zwufIZutRwyNiM:&tbnh=90&tbnw=135&prev=/search%3Fq%3Dfc%2Bulaanbaatar%26tbm%3Disch%26tbo%3Du&zoom=1&q=fc+ulaanbaatar&usg=__Tb7A4IN4P-SF8V_tjew1acjaktw=&docid=EtLVfN-76HbxYM&hl=de&sa=X&ei=5UkoUI6WE4XbtAavyIDQBg&ved=0CF4Q9QEwBQ&dur=252 Centre MFF Football — in Bator Ulan Stadion (Ulaanbaatar)]</div></ref> Клубта һөжүмсе Ким Мен Вон уйнай. Вон ([[Английский язык|ингл.]] &nbsp;<span lang="en" style="font-style:italic;">Myong Kim-Won</span>), ул 2010 йылғы донъя чемпионатында ҡатнашҡан һәм һәм перспективалы йәш уйынсы Син Чхоль Чжин Син ([[Английский язык|ингл.]] &nbsp;<span lang="en" style="font-style:italic;">Sin Chol-Jin</span> Корея Халыҡ Демократик Республикаһынан) уйнай<ref><div>[http://www.infomongolia.com/ct/ci/1267/ Soccer Mongolian League North are in players Korean] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140806110109/http://www.infomongolia.com/ct/ci/1267/ |date=2014-08-06 }}</div></ref> Үҙ тарихында беренсе тапҡыр 2011 йылда клуб Монголия чемпионатында еңеү яулай<ref><div>[https://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1513717.html FIFA.com — FC claim Ulaanbaatar аласыз maiden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130914013348/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1513717.html |date=2013-09-14 }}</div></ref>. [[2012 йыл]]да чемпионатта «Эрчим» клубынан еңелә. == Стадионы == Монголияның баш ҡалаһы Улан-Баторҙағы футбол стадионы Үҙәк стадион территорияһында урынлашҡан. Футбол үҙәге [[2002 йыл]]дың 24 октябрендә асыла. Стадионда яһалма япма түшәлгән<ref>{{Cite news|title=Football Centre MFF|url=http://int.soccerway.com/venues/mongolia/football-centre-mff/|work=soccerway.com|publisher=Soccerway|accessdate=2010-04-01}}</ref> Урындағы муниципалитет хужа булған аренаның һыйҙырышлығы 3500 кеше тәшкил итә. Бында футбол буйынса Монголияның йыйылма командаһы бер нисә тапҡыр үҙ уйынын үткәрә<ref>{{Cite news|title=Preliminary success boost for Philippines|url=https://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1400925.html|work=fifa.com|publisher=FIFA|accessdate=2010-04-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110321181832/http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1400925.html |date=2011-03-21 }}</ref> == Ҡаҙаныштары == * '''Футбол буйынса Монголия чемпионаты''' ** '''Чемпион (3)''' 2011, 2022-23, 2025-16 == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://fculaanbaatar.weebly.com/ Сайт клуба] {{ref-mn}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Футбол клубтары]] ly0uxn259fc7ubyrwtouvuj6d4pfaxk 0 160319 1301234 948461 2026-07-19T19:20:50Z Марьям Султанбаева 41189 1301234 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Косово Фән һәм сәнғәт академияһы''' ({{Lang-sq|Akademia e Shkencave e Arteve e Kosovës}}; {{Lang-la|Academia Scientiarum et Artium Kosoviensis}}; серб. Академија наука и уметности Косова) — [[Косово Республикаһы]]ның юғары ғилми учреждениеһы. == Тарихы һәм ойошоуы == [[1950 йыл]]дарҙа [[Косово]]ла юғары кимәлдә ойошторолған ғилми тикшеренеүҙәр үткәреү мәсьәләһе күтәрелә башлай. 1953 йылда Албанология институты ойошторола, әммә ул ике йылдан һуң Югославия властары баҫымы һөҙөмтәһендә ябыла<ref name="ashak2">{{Cite web|url=http://www.ashak.org/?cid=1,3|title=Historiku|publisher=Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës|lang=sq|accessdate=2017-03-21}}</ref>. 1967 йылда институт ҡабаттан тергеҙелә һәм шул ваҡыттан алып төбәктең ғилми һәм мәҙәни тормошона әүҙем йәлеп ителә. 1970 йылдарҙа Косовола крайға [[Югославия]]ның башҡа республикалары менән бер рәттән азатлыҡ талап иткән милли хәрәкәт көсәйә. Косовола юғары ғилми учреждение ойоштороу мәсьәләһе киҫкен тора. 1974 йылда Косово Ассамблеяһы уны төҙөү буйынса комиссия ойошторола. 1975 йылдың 20 декабрендә Косово фән һәм сәнғәт академияһына нигеҙ һалына. Уның беренсе президенты элекке [[Югославия]]территорияһында хәҙерге албан шиғриәтенә нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнгән Эсад Мекули була<ref name="Elsie2004">{{Китап|год=2004|заглавие=Historical dictionary of Kosova|ссылка=https://books.google.com/books?id=Fnbw1wsacSAC&pg=PA118|издательство={{Нп3|Rowman & Littlefield|Scarecrow Press|en|Rowman & Littlefield}}|страницы=118|isbn=978-0-8108-5309-6|автор=Elsie, Robert}}</ref>. Академия составына дүрт бүлек инә: лингвистика һәм әҙәбиәт бүлеге, социаль фәндәр бүлеге, тәбиғи фәндәр һәм сәнғәт бүлектәре. == Ағзалары == [[Файл:ASHAK_ndertes_a_e_vjeter_DSC08420_(1).JPG|мини|Косово Фән һәм сәнғәт академияһының иҫке бинаһы]] Косовоның Фән һәм сәнғәт академияһында 24 штатлы һәм 11 ассоциацияланған ағза эшләй. Ғилми учреждениеның хәҙерге президенты — профессор Хивзи Ислами, вице-президенты —профессор Паязит Нуши. Исуф Красники — генераль секретарь. Лингвистика һәм әҙәбиәте бүлегенә шағирҙары һәм яҙыусы Экрем Баша етәкселек итә, социаль фәндәр бүлегенә — тарихсы Йософ Байрактари, тәбиғәт фәндәре бүлегенә — Фейзулах Красники, сәнғәт бүлегенә — скульптор Люан Мулики. Албан-Америка [[Нобель премияһы]] лауреаты Ферид Мурад һәм [[Тереза Әсә]] кеүек билдәле шәъестәр уның почетлы ағзаһы була һәм шулай булып ҡала. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.ashak.org/?cid=1,1 Официальный сайт Академии наук и искусств Косова] {{Тышҡы һытанмалар}} {{ВП-порталдар|Косово|Наука|Искусство}} [[Категория:Косово мәҙәниәте]] [[Категория:Милли Фәндәр академиялары]] [[Категория:1975 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] ncrc6v3lz0yem72j4glmi4ts96ftfe1 0 164808 1301244 1110382 2026-07-19T19:24:52Z Марьям Султанбаева 41189 1301244 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гаврилов Дмитрий Васильевич''' ([[17 февраль]] [[1927 йыл]] — [[19 декабрь]] [[2020 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-тарихсыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Советтарға тиклемге [[Урал]] һәм [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] тарихы буйынса белгес, тарихи экологияны өйрәнеү буйынса фәнни йүнәлешкә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Тарих фәндәре докторы, профессор, [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] Тарих һәм археология институтының сәйәси һәм социомәҙәни тарих үҙәгенең баш ғилми хеҙмәткәре. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). == Биографияһы == Дмитрий Васильевич Гаврилов 1927 йылдың 17 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Мәсәғүт кантоны]] Мәсәғүт улусының Озерский ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, хәҙер [[Озеро (Дыуан районы)|Озеро]] ауылы [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Дыуан районы [[Һикәяҙ ауыл Советы (Дыуан районы)|Һикәяҙ ауыл Советына]] инә. 1931 йылдың июлендә советтарға ҡаршы йәшерен ойошмала ғәйепләнеп, атаһы ҡулға алына. Ата-әсәһе «синфи билдәләре буйынса социаль хәүефле» тип таныла һәм бөтә ғаилә Көнбайыш Себергә һөргөнгә ебәрелә, унда атаһы урман әҙерләү эштәрендә эшләй. СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты тарафынан 1932 йылдың 29 майында ата-әсәһе хоҡуҡтарында тергеҙелә, һәм ғаилә тыуған иленә ҡайта. 1935—1941 йылдарҙа Мәсетле районының [[Әләгәҙ]] ете йыллыҡ мәктәбендә уҡый. 1941—1944 йылдарҙа [[Красноуфимск]] педагогия училищеһында уҡый, унан һуң 1944—1947 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышы яугиры<ref name="ЭБЭ">http://bashenc.online/ba/articles/83622/ Башҡорт энциклопедияһы — Гаврилов Дмитрий Васильевич</ref>. 1947 йылдан 1950 йылға тиклем Урыҫ Тавраһында, Сажино һәм Свердловск өлкәһенең Сверддловское ауылдарында тарих уҡытыусыһы, завуч, мәктәп директоры булып эшләй. 1951 йылда ситтән тороп Свердловск дәүләт педагогия институтының тарих факультетын тамамлай. 1950 йылдан 1961 йылға тиклем [[Рәүҙе]]лә мәктәптә тарих уҡытыусы булып эшләй<ref name="Профиль">[http://www.ihist.uran.ru/GavrilovDV Профиль на сайте Института истории и археологии УрО РАН]</ref>. 1959 йылда А. И. Герцен исемендәге Ленинград дәүләт педагогия институтында аспирантураны ситтән тороп тамамлай<ref>Гаврилов Дмитрий Васильевич / Побережников И. В. // Екатеринбург: Энциклопедия / глав. ред. В. В. Маслаков. — Екатеринбург : Издательство «Академкнига», 2002. — С. 430. — 728 с. — 3900 экз. — ISBN 5-93472-068-6</nowiki>.</ref>{{Sfn|Алексеев|2005}}</ref><ref name="ЭБЭ" />. 1964 йылда «Рабочее движение и первые социал-демократические организации на Урале в конце XIX в., 1885—1900 гг.» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1987 йылда «Рабочие Урала в период домонополистического капитализма, 1861—1900 (численность, состав, положение)» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref name="Профиль">[http://www.ihist.uran.ru/GavrilovDV Профиль на сайте Института истории и археологии УрО РАН]</ref>. 1961 йылдан Шадрин дәүләт педагогия институтында уҡыта. 1966 йылдан Липецк дәүләт педагогия институты тарих кафедраһы мөдире. 1968 йылдан — доцент. 1971 йылдан И. Н. Ульянов исемендәге Ульяновск дәүләт педагогия институтында тарих кафедраһы мөдире 1981 йылдан РФА Урал бүлексәһенең тарих бүлегендә өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1985 йылдан — капитализм осоро секторы мөдире. 1988 йылдан — сектор мөдире, СССР Фәндәр академияһы Урал бүлексәһе төп һәм баш ғилми хеҙмәткәре. 1994 йылдан — профессор<ref name="Профиль">[http://www.ihist.uran.ru/GavrilovDV Профиль на сайте Института истории и археологии УрО РАН]</ref>. 597 фәнни эшен баҫтыра<ref name="Профиль">[http://www.ihist.uran.ru/GavrilovDV Профиль на сайте Института истории и археологии УрО РАН]</ref>, шул иҫәптән 12 монография һәм коллектив һәм индивидуаль монографиялар авторы. {{S|Д. В. Гаврилов}} 1 фән докторы һәм 10 кандидат әҙерләй{{Sfn|Алексеев|2005}}. == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары == Д. В. Гавриловтың тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре — XIX быуаттың икенсе яртыһында —XX быуат башында Урал иҡтисади һәм социаль тарихы, XIX—XX быуаттарҙа Урал тау заводы сәнәғәте тарихы, Урал заводтары тарихы; эшселәрҙең социаль-иҡтисади хәле; народниктар һәм социаль-демократик хәрәкәт; тарихи экология<ref name="ЭБЭ" />. {{S|Д. В. Гаврилов}} Уралда хәрби производство тарихын, төбәк иҡтисадына геосәйәси факторҙарның йоғонтоһо, беренсе һәм Икенсе Бөтә донъя һуғыштарында Урал тылының ролен өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә. Тарих буйынса халыҡ-ара конгрестарҙа һәм конференцияларҙа ҡатнаша{{Sfn|Алексеев|2005|с=10}}. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, 2001 йыл * Маҡтаулы хеҙмәте өсөн «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыллыҡ уңайынан» миҙалы, 1970 йыл * «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы, 1946 йыл * [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]], 1987 йыл * Хәрби-тарихи фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы<ref name="Профиль">[http://www.ihist.uran.ru/GavrilovDV Профиль на сайте Института истории и археологии УрО РАН]</ref> * Хәрби-тарихи фәндәр академияһының «За отличие» миҙалы, 1998 йыл * Рәсәй Экология академияһының мөхбир ағзаһы * Фән өлкәһендә В. Н. Татищев һәм В. И. де Геннин исемендәге премия, 1999 йыл, «Екатеринбург: тарихи очерк. 1723—1998» китабының автор коллективы составында башҡарған өсөн<ref>[https://www.ekburg.ru/news/2/64774-lyudi-goroda-istorik-urala-i-rossii-dmitriy-gavrilov/ Люди города: историк Урала и России Дмитрий Гаврилов.]</ref>{{Sfn|Алексеев|2005|с=7}} * РФА Урал бүлексәһе Президиумының Петербург ФА мөхбир ағзаһы П. И. Рычков исемендәге премия, 2003 йыл * УГМК миҙалы, 2004 йыл == Библиография == * Рабочие Урала в период домонополистического капитализма (Численность, состав, положение). М., 1985 * История Урала в период капитализма. М., 1990. * Исторический опыт взаимодействия человека и окружающей среды на Урале. Екатеринбург, 1997. * Екатеринбург: Исторические очерки (1723—1998). Екатеринбург, 1998 (в соавт.). * Железоделательные общества: ранне-индустриальное развитие в Швеции и России, 1600—1900. Бергхам Букс. Оксфорд, 1998 (на англ. яз.). * Урал в панораме XX века. Екатеринбург, 2000 (соавтор). * Металлургические заводы Урала XVII—XX вв.: Энциклопедия / глав. ред. В. В. Алексеев. — Екатеринбург : Издательство «Академкнига», 2001. — 536 с. — 1000 экз. — <nowiki>ISBN 5-93472-057-0</nowiki>. (зам. главного редактора). * Уральская историческая энциклопедия / глав. ред. В. В. Алексеев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Екатеринбург : Академкнига; УрО РАН, 2000. — 640 с. — 2000 экз. — <nowiki>ISBN 5-93472-019-8</nowiki>. (в соавт.). * «Новое направление» в исторической науке и его поклонники. Екатеринбург: УрО РАН; АМБ, 2005; * {{Китап|автор={{s|Алексеев В. В.}}, {{s|Гаврилов Д. В.}}|часть=|заглавие=Металлургия Урала с древнейших времён до наших дней|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=2008|страниц=886|isbn=978-5-02-036731-9|тираж=1650}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор={{s|Алексеев Вениамин Васильевич}}|заглавие=Горнозаводский Урал XVII—XX вв. Избранные труды|часть={{s|Д. В. Гаврилов}} — исследователь социально-экономической истории Урала и России XVII—XX вв.|место=Екатеринбург|издательство=УрО РАН|год=2005|страниц=616|isbn=5-89516-172-3|ref=Алексеев}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|83622}}{{V|16|02|2022}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Шәхестәр:Дыуан районы]] [[Категория:Шәхестәр:Мәсетле районы]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1927 йылда тыуғандар]] [[Категория:17 февралдә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 40 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңәүгә 70 йыл» юбилей миҙалалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 65 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 50 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:XXI быуат тарихсылары]] [[Категория:XX быуат тарихсылары]] [[Категория:Рәсәй тарихсылары]] [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] kx7vd75bxagdkvrz8jj8e8oz2me2edz 0 171302 1301221 1286885 2026-07-19T19:12:02Z Марьям Султанбаева 41189 [[Иҫке башҡорт теле]] битенең исемен [[Урал—Волга буйы төрки теле]] тип, йүнәлтеү өҫтөнән Марьям Султанбаева алыштырҙы 1286884 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иҫке башҡорт теле'''<ref>{{Cite book |last=Biner |first=I |title=The Bashkir Language. Avrasya İncelemeleri Dergisi (AVID) |pages=II/2, 41–63. |language=Russian, English}}</ref> ('''иҫк.-баш.''' ''تركی''; {{Lang-tt|иске татар әдәби теле, İske tatar ädäbi tele, ایسكی تاتار تلی}}) — иҫке әҙәби тел, [[XIV]]—[[XX быуат]]тарҙа төрлө төрки халыҡтар ҡулланған яҙма тел. [[Монголдар|Монгол]] осоронан һуң төрки телдәрҙең бер тармағы булып ҡалыплаша. Төбәктәрҙә бер нисә төрө булыуға ҡарамаҫтан, уларҙың төрки телдәрҙең яҡынлығына нигеҙләнгән уртаҡлығы бар. Ғәрәп яҙмаһы менән яҙылғанға күрә һуҙынҡылары яҙыуҙа тулы сағылыш тапмаған, шунлыҡтан бер үк һүҙ төрлө төбәктә төрлөсә уҡылған. [[Ғәрәп теле|Ғәрәп]] һәм [[Фарсы теле|фарсы]] телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәре күп булған. == Тарихы == Иҫке төрки әҙәби теле (Урал-Волга буйы төрки теле) нигеҙендә [[Алтын Урҙа]]ла барлыҡҡа килгән<ref>«Реформы письменности татарского языка: прошлое и настоящее» Измайлов И. Л., Каримов И. Р. Журнал «Родина». 1999. № 11</ref>. [[XI]]—[[XIV быуат]]тарҙағы төрки теле<ref>Название лит. языка XI—XIV вв., употреблявшегося в [[Дешт-и-Кипчак]] и Среднем Поволжье; сложился на базе хорезмско-тюрксого литературного языка и местных диалектов. От поволжского тюрки развился старотатарский литературный язык. [[Татарский энциклопедический словарь|ТЭС]] — с. 440</ref> иҫке төрки әҙәби теле формалашыуҙың башланғыс этабы тип ҡарала. Уның бер нисә функциональ стиле булған: художество-әҙәби ([[Ҡол Ғәли]], [[XII быуат]]), фольклор, дин, эпиграфик һәм башҡа стилдәр. Яңы төрки теле осоро (XVI-XIX быуаттар) төрки теленең бер нисә тармағы барлыҡҡа килеү менән тасуирлана: иҫке ғосман, иҫке төркмән, иҫке башҡорт, иҫке әзербайжан, иҫке татар, иҫке үзбәк, иҫке уйғыр телдәре хасил булған<ref>Языки Азии и Африки. [Кн.] 5. Алтайские языки: Тунгусо-маньчжурские языки. Монгольские языки. Тюркские языки. Корейский язык. Японский язык. Диалекты японского языка. Айнский язык - М. : Наука : Изд. фирма "Вост. лит.", 1993. С. 196.</ref>. Иҫке төрки теле монгол осоронан һуң формалаша, тәүҙә [[Ҡазан ханлығы|Ҡазан]] һәм [[Әстерхан ханлығы|Әстерхан]] ханлыҡтарының, унан һуң [[башҡорттар]]ҙың, [[татарҙар]]ҙың, өлөшләтә [[ҡаҙаҡтар]] һәм [[ҡырғыҙҙар]]ҙың әҙәби теле булып китә<ref>Языки Азии и Африки. [Кн.] 5. Алтайские языки: Тунгусо-маньчжурские языки. Монгольские языки. Тюркские языки. Корейский язык. Японский язык. Диалекты японского языка. Айнский язык - М. : Наука : Изд. фирма "Вост. лит.", 1993. С. 208.</ref>. == Әҙәбиәт == XIII быуаттан башлап яҙма әҙәби ҡомартҡылар иҫке төрки телендә яҙылған<ref name="БРЭ">[https://bigenc.ru/linguistics/text/4183418 Большая российская энциклопедия. X.Ф. Исхакова. Татарский язык.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815101819/https://bigenc.ru/linguistics/text/4183418 |date=2020-08-15 }}</ref> Ошо телдәге киң публицистик әҙәбиәт, эш яҙыуҙары, хатлашыу ҡомартҡылары һәм башҡалар һаҡланған. Иҫке төрки теленә болғар-ҡыпсаҡ сығышлы һөйләш теле һыҙаттары, уғыҙ элементтары хас була. Был яҙыу традициялары, шулай уҡ Волга буйында, шул иҫәптән Волга буйы Болғарында этник яҡтан туғандаш халыҡтарҙың тығыҙ ҡатнашыуы һәм буталыуы менән аңлатыла. Иҫке төрки әҙәбиәтенең иң боронғо ҡомартҡыһы — [[Ҡол Ғәли]]ҙең «[[Ҡисса-и Йософ]]» әҫәре<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/77386/ Галяутдинов И. Г. Тюрки Урало-Поволжья // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.]</ref>. Ошо телдә иҫке төрки әҙәбиәте ҡомартҡылары Сәйфи Сараиҙың "Гөлистан бит-төрки"йе, әл-Хәрәзмиҙең «Мөхәббәтнамә»һе, Ҡотбтоң "Хосрау һәм Ширин"ы, Мәхмүд әс-Сараи әл-Болғариҙың "Нәхдж әл-фарадиса"ы, Рабғузиҙың «Пәйғәмбәрҙәр тарихы», Мөхәмәтйәрҙең «Төхвәи-Мәрҙән» һәм "Нуры Содур"ы, [[Мәүлә Ҡолой]] шиғырҙары һәм башҡа күп әҫәрҙәр яҙылған.<ref>Татары Среднего Поволжья и Приуралья'; ред. Воробьев, Н. И.; Хисамутдинов, Г. М.; Изд-во: М.: Наука, 1967. — с. 374—375.</ref>. XIX быуаттың Волга буйы төрки телендә ижад иткән билдәле суфый шағирҙары — Мәнди Ҡыпсаҡи Ҡотош, [[Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди|Тажетдин Ялсығол]], Әбелмәних Ҡарғалы, [[Сәлихов Һибәтулла Сәйетбаттал улы|Һибәтулла Сәлихов]], [[Шәмсетдин Зәки]], [[Ғәли Соҡорой]] һәм башҡалар<ref>{{Книга|автор=|заглавие=История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов|ссылка=|ответственный=|место=Санкт-Петербург|издательство=Наука|год=2011|том=IV|страниц=400|страницы=339—342|isbn=978-5-02-038276-3}}</ref><ref name="Ильясова Г. Р.">''Ильясова Г. Р.'' [http://www.dissercat.com/content/lingvotekstologicheskie-osobennosti-proizvedenii-sabat-al-gadzhizin-allayara-sufi-i-risala-i Лингвотекстологические особенности произведений «Сабат ал-гаджизин» Аллаяра Суфи и «Рисала-и Газиза» Т. Ялсыгулова]: Авт. дисс… к.ф.н. — Уфа, 2009.</ref>. XIX быуат урталарында иҫке татар теле татар теле менән яҡыная башлай<ref name="БРЭ"/>. Тел әҙәбиәттә һәм йәмғиәт тормошоноң төрлө өлкәләрендә ХХ быуат башына тиклем йәшәй. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡорт теле]] * [[Сыуаш теле|Татар теле]] * * [[Төрки (тел)|Төрки теле]] *[[Сыуаш теле]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Книга|издательство: Алгоритм|заглавие=Наследие татар. Что и зачем скрыли от нас из истории Отечества|год=2017 г.|isbn=978-5-906798-50-3}} * {{Книга|автор=[[Халикова, Раиса Халиловна|Халикова Р. Х.]]|заглавие=Язык башкирских шежере и актовых документов XVIII—XIX вв./ Отв. ред. [[Тенишев, Эдхям Рахимович|Э. Р. Тенишев]]|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=Наука|год=1990|том=|страниц=198|страницы=|isbn=|ref=}} == Һылтанмалар ==  * {{БЭ2013|93659}} * ''[[Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы|Халикова Р. Х.]]'' [http://cheloveknauka.com/yazyk-bashkirskih-ezhere-i-aktovyh-dokumentov-XVIII—XIX-вв Башҡорт теле һәм шәжәрә тамаша документтар XVIII—XIX вв]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: Авт. дисс д. ф....н. — Мәскәү, 1992. [[Категория:Төрки телдәр]] [[Категория:Үле телдәр]] [[Категория:Башҡорт теле]] n9h9f4rylto26wxov7g3jo6774lnv25 1301225 1301221 2026-07-19T19:15:02Z Марьям Султанбаева 41189 1301225 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Урал—Волга буйы төрки теле'''<ref>[https://bashenc.online/ba/articles/93659/ УРАЛ-ВОЛГА БУЙЫ ТӨРКИ ТЕЛЕ.]</ref> (''иҫке башҡорт теле'', ''иҫк.-баш.'' ''تركی''; {{Lang-tt|иске татар әдәби теле, İske tatar ädäbi tele, ایسكی تاتار تلی}}) — иҫке әҙәби тел, [[XIV]]—[[XX быуат]]тарҙа төрлө төрки халыҡтар ҡулланған яҙма тел. [[Монголдар|Монгол]] осоронан һуң төрки телдәрҙең бер тармағы булып ҡалыплаша. Төбәктәрҙә бер нисә төрө булыуға ҡарамаҫтан, уларҙың төрки телдәрҙең яҡынлығына нигеҙләнгән уртаҡлығы бар. Ғәрәп яҙмаһы менән яҙылғанға күрә һуҙынҡылары яҙыуҙа тулы сағылыш тапмаған, шунлыҡтан бер үк һүҙ төрлө төбәктә төрлөсә уҡылған. [[Ғәрәп теле|Ғәрәп]] һәм [[Фарсы теле|фарсы]] телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәре күп булған. == Тарихы == Иҫке төрки әҙәби теле (Урал-Волга буйы төрки теле) нигеҙендә [[Алтын Урҙа]]ла барлыҡҡа килгән<ref>«Реформы письменности татарского языка: прошлое и настоящее» Измайлов И. Л., Каримов И. Р. Журнал «Родина». 1999. № 11</ref>. [[XI]]—[[XIV быуат]]тарҙағы төрки теле<ref>Название лит. языка XI—XIV вв., употреблявшегося в [[Дешт-и-Кипчак]] и Среднем Поволжье; сложился на базе хорезмско-тюрксого литературного языка и местных диалектов. От поволжского тюрки развился старотатарский литературный язык. [[Татарский энциклопедический словарь|ТЭС]] — с. 440</ref> иҫке төрки әҙәби теле формалашыуҙың башланғыс этабы тип ҡарала. Уның бер нисә функциональ стиле булған: художество-әҙәби ([[Ҡол Ғәли]], [[XII быуат]]), фольклор, дин, эпиграфик һәм башҡа стилдәр. Яңы төрки теле осоро (XVI—XIX быуаттар) төрки теленең бер нисә тармағы барлыҡҡа килеү менән тасуирлана: иҫке ғосман, иҫке төркмән, иҫке башҡорт, иҫке әзербайжан, иҫке татар, иҫке үзбәк, иҫке уйғыр телдәре хасил булған<ref>Языки Азии и Африки. [Кн.] 5. Алтайские языки: Тунгусо-маньчжурские языки. Монгольские языки. Тюркские языки. Корейский язык. Японский язык. Диалекты японского языка. Айнский язык — М. : Наука : Изд. фирма «Вост. лит.», 1993. С. 196.</ref>. Иҫке төрки теле монгол осоронан һуң формалаша, тәүҙә [[Ҡазан ханлығы|Ҡазан]] һәм [[Әстерхан ханлығы|Әстерхан]] ханлыҡтарының, унан һуң [[башҡорттар]]ҙың, [[татарҙар]]ҙың, өлөшләтә [[ҡаҙаҡтар]] һәм [[ҡырғыҙҙар]]ҙың әҙәби теле булып китә<ref>Языки Азии и Африки. [Кн.] 5. Алтайские языки: Тунгусо-маньчжурские языки. Монгольские языки. Тюркские языки. Корейский язык. Японский язык. Диалекты японского языка. Айнский язык — М. : Наука : Изд. фирма «Вост. лит.», 1993. С. 208.</ref>. == Әҙәбиәт == XIII быуаттан башлап яҙма әҙәби ҡомартҡылар иҫке төрки телендә яҙылған<ref name="БРЭ">[https://bigenc.ru/linguistics/text/4183418 Большая российская энциклопедия. X.Ф. Исхакова. Татарский язык.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815101819/https://bigenc.ru/linguistics/text/4183418 |date=2020-08-15 }}</ref> Ошо телдәге киң публицистик әҙәбиәт, эш яҙыуҙары, хатлашыу ҡомартҡылары һәм башҡалар һаҡланған. Иҫке төрки теленә болғар-ҡыпсаҡ сығышлы һөйләш теле һыҙаттары, уғыҙ элементтары хас була. Был яҙыу традициялары, шулай уҡ Волга буйында, шул иҫәптән Волга буйы Болғарында этник яҡтан туғандаш халыҡтарҙың тығыҙ ҡатнашыуы һәм буталыуы менән аңлатыла. Иҫке төрки әҙәбиәтенең иң боронғо ҡомартҡыһы — [[Ҡол Ғәли]]ҙең «[[Ҡисса-и Йософ]]» әҫәре<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/77386/ Галяутдинов И. Г. Тюрки Урало-Поволжья // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.]</ref>. Ошо телдә иҫке төрки әҙәбиәте ҡомартҡылары Сәйфи Сараиҙың "Гөлистан бит-төрки"йе, әл-Хәрәзмиҙең «Мөхәббәтнамә»һе, Ҡотбтоң "Хосрау һәм Ширин"ы, Мәхмүд әс-Сараи әл-Болғариҙың "Нәхдж әл-фарадиса"ы, Рабғузиҙың «Пәйғәмбәрҙәр тарихы», Мөхәмәтйәрҙең «Төхвәи-Мәрҙән» һәм "Нуры Содур"ы, [[Мәүлә Ҡолой]] шиғырҙары һәм башҡа күп әҫәрҙәр яҙылған.<ref>Татары Среднего Поволжья и Приуралья'; ред. Воробьев, Н. И.; Хисамутдинов, Г. М.; Изд-во: М.: Наука, 1967. — с. 374—375.</ref>. XIX быуаттың Волга буйы төрки телендә ижад иткән билдәле суфый шағирҙары — Мәнди Ҡыпсаҡи Ҡотош, [[Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди|Тажетдин Ялсығол]], Әбелмәних Ҡарғалы, [[Сәлихов Һибәтулла Сәйетбаттал улы|Һибәтулла Сәлихов]], [[Шәмсетдин Зәки]], [[Ғәли Соҡорой]] һәм башҡалар<ref>{{Книга|автор=|заглавие=История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов|ссылка=|ответственный=|место=Санкт-Петербург|издательство=Наука|год=2011|том=IV|страниц=400|страницы=339—342|isbn=978-5-02-038276-3}}</ref><ref name="Ильясова Г. Р.">''Ильясова Г. Р.'' [http://www.dissercat.com/content/lingvotekstologicheskie-osobennosti-proizvedenii-sabat-al-gadzhizin-allayara-sufi-i-risala-i Лингвотекстологические особенности произведений «Сабат ал-гаджизин» Аллаяра Суфи и «Рисала-и Газиза» Т. Ялсыгулова]: Авт. дисс… к.ф.н. — Уфа, 2009.</ref>. XIX быуат урталарында иҫке татар теле татар теле менән яҡыная башлай<ref name="БРЭ"/>. Тел әҙәбиәттә һәм йәмғиәт тормошоноң төрлө өлкәләрендә ХХ быуат башына тиклем йәшәй. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡорт теле]] * [[Сыуаш теле|Татар теле]] * * [[Төрки (тел)|Төрки теле]] * [[Сыуаш теле]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Книга|издательство: Алгоритм|заглавие=Наследие татар. Что и зачем скрыли от нас из истории Отечества|год=2017 г.|isbn=978-5-906798-50-3}} * {{Книга|автор=[[Халикова, Раиса Халиловна|Халикова Р. Х.]]|заглавие=Язык башкирских шежере и актовых документов XVIII—XIX вв./ Отв. ред. [[Тенишев, Эдхям Рахимович|Э. Р. Тенишев]]|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=Наука|год=1990|том=|страниц=198|страницы=|isbn=|ref=}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|93659}} * ''[[Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы|Халикова Р. Х.]]'' [http://cheloveknauka.com/yazyk-bashkirskih-ezhere-i-aktovyh-dokumentov-XVIII—XIX-вв Башҡорт теле һәм шәжәрә тамаша документтар XVIII—XIX вв]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: Авт. дисс д. ф….н. — Мәскәү, 1992. [[Категория:Төрки телдәр]] [[Категория:Үле телдәр]] [[Категория:Башҡорт теле]] 7oik5bn3yc1p4h6z991trply4vb4xxv 1301226 1301225 2026-07-19T19:15:54Z Марьям Султанбаева 41189 /* Һылтанмалар */ 1301226 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Урал—Волга буйы төрки теле'''<ref>[https://bashenc.online/ba/articles/93659/ УРАЛ-ВОЛГА БУЙЫ ТӨРКИ ТЕЛЕ.]</ref> (''иҫке башҡорт теле'', ''иҫк.-баш.'' ''تركی''; {{Lang-tt|иске татар әдәби теле, İske tatar ädäbi tele, ایسكی تاتار تلی}}) — иҫке әҙәби тел, [[XIV]]—[[XX быуат]]тарҙа төрлө төрки халыҡтар ҡулланған яҙма тел. [[Монголдар|Монгол]] осоронан һуң төрки телдәрҙең бер тармағы булып ҡалыплаша. Төбәктәрҙә бер нисә төрө булыуға ҡарамаҫтан, уларҙың төрки телдәрҙең яҡынлығына нигеҙләнгән уртаҡлығы бар. Ғәрәп яҙмаһы менән яҙылғанға күрә һуҙынҡылары яҙыуҙа тулы сағылыш тапмаған, шунлыҡтан бер үк һүҙ төрлө төбәктә төрлөсә уҡылған. [[Ғәрәп теле|Ғәрәп]] һәм [[Фарсы теле|фарсы]] телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәре күп булған. == Тарихы == Иҫке төрки әҙәби теле (Урал-Волга буйы төрки теле) нигеҙендә [[Алтын Урҙа]]ла барлыҡҡа килгән<ref>«Реформы письменности татарского языка: прошлое и настоящее» Измайлов И. Л., Каримов И. Р. Журнал «Родина». 1999. № 11</ref>. [[XI]]—[[XIV быуат]]тарҙағы төрки теле<ref>Название лит. языка XI—XIV вв., употреблявшегося в [[Дешт-и-Кипчак]] и Среднем Поволжье; сложился на базе хорезмско-тюрксого литературного языка и местных диалектов. От поволжского тюрки развился старотатарский литературный язык. [[Татарский энциклопедический словарь|ТЭС]] — с. 440</ref> иҫке төрки әҙәби теле формалашыуҙың башланғыс этабы тип ҡарала. Уның бер нисә функциональ стиле булған: художество-әҙәби ([[Ҡол Ғәли]], [[XII быуат]]), фольклор, дин, эпиграфик һәм башҡа стилдәр. Яңы төрки теле осоро (XVI—XIX быуаттар) төрки теленең бер нисә тармағы барлыҡҡа килеү менән тасуирлана: иҫке ғосман, иҫке төркмән, иҫке башҡорт, иҫке әзербайжан, иҫке татар, иҫке үзбәк, иҫке уйғыр телдәре хасил булған<ref>Языки Азии и Африки. [Кн.] 5. Алтайские языки: Тунгусо-маньчжурские языки. Монгольские языки. Тюркские языки. Корейский язык. Японский язык. Диалекты японского языка. Айнский язык — М. : Наука : Изд. фирма «Вост. лит.», 1993. С. 196.</ref>. Иҫке төрки теле монгол осоронан һуң формалаша, тәүҙә [[Ҡазан ханлығы|Ҡазан]] һәм [[Әстерхан ханлығы|Әстерхан]] ханлыҡтарының, унан һуң [[башҡорттар]]ҙың, [[татарҙар]]ҙың, өлөшләтә [[ҡаҙаҡтар]] һәм [[ҡырғыҙҙар]]ҙың әҙәби теле булып китә<ref>Языки Азии и Африки. [Кн.] 5. Алтайские языки: Тунгусо-маньчжурские языки. Монгольские языки. Тюркские языки. Корейский язык. Японский язык. Диалекты японского языка. Айнский язык — М. : Наука : Изд. фирма «Вост. лит.», 1993. С. 208.</ref>. == Әҙәбиәт == XIII быуаттан башлап яҙма әҙәби ҡомартҡылар иҫке төрки телендә яҙылған<ref name="БРЭ">[https://bigenc.ru/linguistics/text/4183418 Большая российская энциклопедия. X.Ф. Исхакова. Татарский язык.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815101819/https://bigenc.ru/linguistics/text/4183418 |date=2020-08-15 }}</ref> Ошо телдәге киң публицистик әҙәбиәт, эш яҙыуҙары, хатлашыу ҡомартҡылары һәм башҡалар һаҡланған. Иҫке төрки теленә болғар-ҡыпсаҡ сығышлы һөйләш теле һыҙаттары, уғыҙ элементтары хас була. Был яҙыу традициялары, шулай уҡ Волга буйында, шул иҫәптән Волга буйы Болғарында этник яҡтан туғандаш халыҡтарҙың тығыҙ ҡатнашыуы һәм буталыуы менән аңлатыла. Иҫке төрки әҙәбиәтенең иң боронғо ҡомартҡыһы — [[Ҡол Ғәли]]ҙең «[[Ҡисса-и Йософ]]» әҫәре<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/77386/ Галяутдинов И. Г. Тюрки Урало-Поволжья // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.]</ref>. Ошо телдә иҫке төрки әҙәбиәте ҡомартҡылары Сәйфи Сараиҙың "Гөлистан бит-төрки"йе, әл-Хәрәзмиҙең «Мөхәббәтнамә»һе, Ҡотбтоң "Хосрау һәм Ширин"ы, Мәхмүд әс-Сараи әл-Болғариҙың "Нәхдж әл-фарадиса"ы, Рабғузиҙың «Пәйғәмбәрҙәр тарихы», Мөхәмәтйәрҙең «Төхвәи-Мәрҙән» һәм "Нуры Содур"ы, [[Мәүлә Ҡолой]] шиғырҙары һәм башҡа күп әҫәрҙәр яҙылған.<ref>Татары Среднего Поволжья и Приуралья'; ред. Воробьев, Н. И.; Хисамутдинов, Г. М.; Изд-во: М.: Наука, 1967. — с. 374—375.</ref>. XIX быуаттың Волга буйы төрки телендә ижад иткән билдәле суфый шағирҙары — Мәнди Ҡыпсаҡи Ҡотош, [[Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди|Тажетдин Ялсығол]], Әбелмәних Ҡарғалы, [[Сәлихов Һибәтулла Сәйетбаттал улы|Һибәтулла Сәлихов]], [[Шәмсетдин Зәки]], [[Ғәли Соҡорой]] һәм башҡалар<ref>{{Книга|автор=|заглавие=История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов|ссылка=|ответственный=|место=Санкт-Петербург|издательство=Наука|год=2011|том=IV|страниц=400|страницы=339—342|isbn=978-5-02-038276-3}}</ref><ref name="Ильясова Г. Р.">''Ильясова Г. Р.'' [http://www.dissercat.com/content/lingvotekstologicheskie-osobennosti-proizvedenii-sabat-al-gadzhizin-allayara-sufi-i-risala-i Лингвотекстологические особенности произведений «Сабат ал-гаджизин» Аллаяра Суфи и «Рисала-и Газиза» Т. Ялсыгулова]: Авт. дисс… к.ф.н. — Уфа, 2009.</ref>. XIX быуат урталарында иҫке татар теле татар теле менән яҡыная башлай<ref name="БРЭ"/>. Тел әҙәбиәттә һәм йәмғиәт тормошоноң төрлө өлкәләрендә ХХ быуат башына тиклем йәшәй. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡорт теле]] * [[Сыуаш теле|Татар теле]] * * [[Төрки (тел)|Төрки теле]] * [[Сыуаш теле]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Книга|издательство: Алгоритм|заглавие=Наследие татар. Что и зачем скрыли от нас из истории Отечества|год=2017 г.|isbn=978-5-906798-50-3}} * {{Книга|автор=[[Халикова, Раиса Халиловна|Халикова Р. Х.]]|заглавие=Язык башкирских шежере и актовых документов XVIII—XIX вв./ Отв. ред. [[Тенишев, Эдхям Рахимович|Э. Р. Тенишев]]|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=Наука|год=1990|том=|страниц=198|страницы=|isbn=|ref=}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|93659}} * ''[[Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы|Халикова Р. Х.]]'' [http://cheloveknauka.com/yazyk-bashkirskih-ezhere-i-aktovyh-dokumentov-XVIII—XIX-вв Башҡорт теле һәм шәжәрә тамаша документтар XVIII—XIX вв]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: Авт. дисс д. ф….н. — Мәскәү, 1992. [[Категория:Төрки телдәр]] [[Категория:Үле телдәр]] [[Категория:Башҡорт теле]] 8igkprv621ge869gxivjf9vz8jn40k0 1301256 1301226 2026-07-20T04:09:50Z Баныу 28584 1301256 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Урал-Волга буйы төрки теле'''<ref>[https://bashenc.online/ba/articles/93659/ УРАЛ-ВОЛГА БУЙЫ ТӨРКИ ТЕЛЕ.]</ref> (''иҫке башҡорт теле'', ''иҫк.-баш.'' ''تركی''; {{Lang-tt|иске татар әдәби теле, İske tatar ädäbi tele, ایسكی تاتار تلی}}) — иҫке әҙәби тел, [[XIV]]—[[XX быуат]]тарҙа төрлө төрки халыҡтар ҡулланған яҙма тел. [[Монголдар|Монгол]] осоронан һуң төрки телдәрҙең бер тармағы булып ҡалыплаша. Төбәктәрҙә бер нисә төрө булыуға ҡарамаҫтан, уларҙың төрки телдәрҙең яҡынлығына нигеҙләнгән уртаҡлығы бар. Ғәрәп яҙмаһы менән яҙылғанға күрә һуҙынҡылары яҙыуҙа тулы сағылыш тапмаған, шунлыҡтан бер үк һүҙ төрлө төбәктә төрлөсә уҡылған. [[Ғәрәп теле|Ғәрәп]] һәм [[Фарсы теле|фарсы]] телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәре күп булған. == Тарихы == Иҫке төрки әҙәби теле (Урал-Волга буйы төрки теле) нигеҙендә [[Алтын Урҙа]]ла барлыҡҡа килгән<ref>«Реформы письменности татарского языка: прошлое и настоящее» Измайлов И. Л., Каримов И. Р. Журнал «Родина». 1999. № 11</ref>. [[XI]]—[[XIV быуат]]тарҙағы төрки теле<ref>Название лит. языка XI—XIV вв., употреблявшегося в [[Дешт-и-Кипчак]] и Среднем Поволжье; сложился на базе хорезмско-тюрксого литературного языка и местных диалектов. От поволжского тюрки развился старотатарский литературный язык. [[Татарский энциклопедический словарь|ТЭС]] — с. 440</ref> иҫке төрки әҙәби теле формалашыуҙың башланғыс этабы тип ҡарала. Уның бер нисә функциональ стиле булған: художество-әҙәби ([[Ҡол Ғәли]], [[XII быуат]]), фольклор, дин, эпиграфик һәм башҡа стилдәр. Яңы төрки теле осоро (XVI—XIX быуаттар) төрки теленең бер нисә тармағы барлыҡҡа килеү менән тасуирлана: иҫке ғосман, иҫке төркмән, иҫке башҡорт, иҫке әзербайжан, иҫке татар, иҫке үзбәк, иҫке уйғыр телдәре хасил булған<ref>Языки Азии и Африки. [Кн.] 5. Алтайские языки: Тунгусо-маньчжурские языки. Монгольские языки. Тюркские языки. Корейский язык. Японский язык. Диалекты японского языка. Айнский язык — М. : Наука : Изд. фирма «Вост. лит.», 1993. С. 196.</ref>. Иҫке төрки теле монгол осоронан һуң формалаша, тәүҙә [[Ҡазан ханлығы|Ҡазан]] һәм [[Әстерхан ханлығы|Әстерхан]] ханлыҡтарының, унан һуң [[башҡорттар]]ҙың, [[татарҙар]]ҙың, өлөшләтә [[ҡаҙаҡтар]] һәм [[ҡырғыҙҙар]]ҙың әҙәби теле булып китә<ref>Языки Азии и Африки. [Кн.] 5. Алтайские языки: Тунгусо-маньчжурские языки. Монгольские языки. Тюркские языки. Корейский язык. Японский язык. Диалекты японского языка. Айнский язык — М. : Наука : Изд. фирма «Вост. лит.», 1993. С. 208.</ref>. == Әҙәбиәт == XIII быуаттан башлап яҙма әҙәби ҡомартҡылар иҫке төрки телендә яҙылған<ref name="БРЭ">[https://bigenc.ru/linguistics/text/4183418 Большая российская энциклопедия. X.Ф. Исхакова. Татарский язык.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815101819/https://bigenc.ru/linguistics/text/4183418 |date=2020-08-15 }}</ref> Ошо телдәге киң публицистик әҙәбиәт, эш яҙыуҙары, хатлашыу ҡомартҡылары һәм башҡалар һаҡланған. Иҫке төрки теленә болғар-ҡыпсаҡ сығышлы һөйләш теле һыҙаттары, уғыҙ элементтары хас була. Был яҙыу традициялары, шулай уҡ Волга буйында, шул иҫәптән Волга буйы Болғарында этник яҡтан туғандаш халыҡтарҙың тығыҙ ҡатнашыуы һәм буталыуы менән аңлатыла. Иҫке төрки әҙәбиәтенең иң боронғо ҡомартҡыһы — [[Ҡол Ғәли]]ҙең «[[Ҡисса-и Йософ]]» әҫәре<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/77386/ Галяутдинов И. Г. Тюрки Урало-Поволжья // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.]</ref>. Ошо телдә иҫке төрки әҙәбиәте ҡомартҡылары Сәйфи Сараиҙың "Гөлистан бит-төрки"йе, әл-Хәрәзмиҙең «Мөхәббәтнамә»һе, Ҡотбтоң "Хосрау һәм Ширин"ы, Мәхмүд әс-Сараи әл-Болғариҙың "Нәхдж әл-фарадиса"ы, Рабғузиҙың «Пәйғәмбәрҙәр тарихы», Мөхәмәтйәрҙең «Төхвәи-Мәрҙән» һәм "Нуры Содур"ы, [[Мәүлә Ҡолой]] шиғырҙары һәм башҡа күп әҫәрҙәр яҙылған.<ref>Татары Среднего Поволжья и Приуралья'; ред. Воробьев, Н. И.; Хисамутдинов, Г. М.; Изд-во: М.: Наука, 1967. — с. 374—375.</ref>. XIX быуаттың Волга буйы төрки телендә ижад иткән билдәле суфый шағирҙары — Мәнди Ҡыпсаҡи Ҡотош, [[Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди|Тажетдин Ялсығол]], Әбелмәних Ҡарғалы, [[Сәлихов Һибәтулла Сәйетбаттал улы|Һибәтулла Сәлихов]], [[Шәмсетдин Зәки]], [[Ғәли Соҡорой]] һәм башҡалар<ref>{{Книга|автор=|заглавие=История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов|ссылка=|ответственный=|место=Санкт-Петербург|издательство=Наука|год=2011|том=IV|страниц=400|страницы=339—342|isbn=978-5-02-038276-3}}</ref><ref name="Ильясова Г. Р.">''Ильясова Г. Р.'' [http://www.dissercat.com/content/lingvotekstologicheskie-osobennosti-proizvedenii-sabat-al-gadzhizin-allayara-sufi-i-risala-i Лингвотекстологические особенности произведений «Сабат ал-гаджизин» Аллаяра Суфи и «Рисала-и Газиза» Т. Ялсыгулова]: Авт. дисс… к.ф.н. — Уфа, 2009.</ref>. XIX быуат урталарында иҫке татар теле татар теле менән яҡыная башлай<ref name="БРЭ"/>. Тел әҙәбиәттә һәм йәмғиәт тормошоноң төрлө өлкәләрендә ХХ быуат башына тиклем йәшәй. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡорт теле]] * [[Сыуаш теле|Татар теле]] * * [[Төрки (тел)|Төрки теле]] * [[Сыуаш теле]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Книга|издательство: Алгоритм|заглавие=Наследие татар. Что и зачем скрыли от нас из истории Отечества|год=2017 г.|isbn=978-5-906798-50-3}} * {{Книга|автор=[[Халикова, Раиса Халиловна|Халикова Р. Х.]]|заглавие=Язык башкирских шежере и актовых документов XVIII—XIX вв./ Отв. ред. [[Тенишев, Эдхям Рахимович|Э. Р. Тенишев]]|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=Наука|год=1990|том=|страниц=198|страницы=|isbn=|ref=}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|93659}} * ''[[Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы|Халикова Р. Х.]]'' [http://cheloveknauka.com/yazyk-bashkirskih-ezhere-i-aktovyh-dokumentov-XVIII—XIX-вв Башҡорт теле һәм шәжәрә тамаша документтар XVIII—XIX вв]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: Авт. дисс д. ф….н. — Мәскәү, 1992. [[Категория:Төрки телдәр]] [[Категория:Үле телдәр]] [[Категория:Башҡорт теле]] cjssyg8v0tmmr4ep7b836q0ufiel7cy 1 171303 1301223 1286887 2026-07-19T19:12:02Z Марьям Султанбаева 41189 [[Фекерләшеү:Иҫке башҡорт теле]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Урал—Волга буйы төрки теле]] тип, йүнәлтеү өҫтөнән Марьям Султанбаева алыштырҙы 1010126 wikitext text/x-wiki {{Тәржемә ителгән мәҡәлә|ru|Старотатарский язык|24.02.2021}} == Ике мәҡәләне ҡушырға == Төрки (тел) тигән мәҡәләне https://ba.wikipedia.org/wiki/Төрки_(тел) киңәйтеп эшләнем, хәҙер ул Иҫке төрки теле тип атала. Икеһен ҡушырға ине. [[Ҡатнашыусы:Alfiya55|Alfiya55]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Alfiya55|әңгәмә]]) 17:21, 24 февраль 2021 (UTC) * {{u|Alfiya55}}, рус телендә 2 мәҡәлә бар. бында [[:ru:Участник:Qweasdqwe/Урало-поволжский тюрки|ошонан]] өҫтәргә була. Бутамаҫ өсөн бәлки исемен [http://bashenc.online/ba/articles/93659/ БЭ-ға ярашлы] үҙгәртергә кәрәк. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 19:13, 24 февраль 2021 (UTC) *[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]], рәхмәт. Ысынлап та өҫтәрлек мәғлүмәте байтаҡ, өҫтәрмен. Тик БЭ һылманмаһы мәҡәләгә алып бармай, унда ни тип атала икән мәҡәлә? [[Ҡатнашыусы:Alfiya55|Alfiya55]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Alfiya55|әңгәмә]]) 06:18, 25 февраль 2021 (UTC) ** {{u|Alfiya55}}, [http://bashenc.online/ba/articles/93659/ УРАЛ-ВОЛГА БУЙЫ ТӨРКИ ТЕЛЕ]. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 11:16, 25 февраль 2021 (UTC) 01d70j34k24h8mmk47329xo76mog940 0 185724 1301240 1193499 2026-07-19T19:23:39Z Марьям Султанбаева 41189 1301240 wikitext text/x-wiki {{Полуостров |Название = Антарктика ярымутрауы |Национальное название = |Карта = Antarctic Peninsula satellite image.jpg |Подпись карты = Спутниктан фото |Страна = Антарктида |Регион = |Координаты = 69/30/0/S/65/00/0/W |CoordScale = |Акватория = |Акватория 1 = |Площадь = 522000<ref>[http://www.antarcticglaciers.org/antarctica-2/antarctic-peninsula-2/ Antarctic Peninsula Ice Sheet]</ref> |Наивысшая точка = 3184 |Изображение = |Подпись = |Категория на Викискладе= }} '''Антарктика ярымутрауы''' ({{Lang-en|Antarctic Peninsula}}) — континенталь [[Антарктида]]ның эре [[ярымутрау]]ы. Төньяҡҡа табан уның көньяҡ сигенән 1300 километрға яҡын һуҙылған ([[Уэдделл диңгеҙе]]ндә Адамс мороно араһындағы фараз ителгән һыҙыҡтан һәм Беллингсгаузен диңгеҙендә Эклунд утрауҙарынан көньяҡҡа нөктә менән (~74° көньяҡ киңлектән). Төньяҡ ярымутрауҙың иң бөйөк нөктәһе —Пайм-Хед мороно ({{Coord|63|13|S|57|17|W|}})<ref>{{cite web|url = http://www.geographic.org/geographic_names/antname.php?uni=12076&fid=antgeo_119|title = Prime Head: Antarctica|author = |work = |date = |publisher = Geographical Names|access-date = 2015-06-20|archive-date = 2015-06-20|archive-url = https://web.archive.org/web/20150620115456/http://www.geographic.org/geographic_names/antname.php?uni=12076&fid=antgeo_119|deadlink = no}}</ref>. Ул материктың иң төньяҡ нөктәһе булып тора. Ярымутрауҙың төньяҡ өлөшө (параллелдең 68 алып 63 тиклем) —Греам ере, көньяҡ өлөшө (74 алып 68 тиклем) Палмер тип атала. Греамдың яҡынса 130 саҡрым оҙонлоғондағы төньяҡ өлөшө үҙ сиратында, Тринити ярымутрауы тип атала. Хәҙерге исемен ярымутрау 1961 йылда ала. Быға тиклем ул донъяның төрлө илдәре картографияһында төрлө исемдәр аҫтында була, атап әйткәндә, Америка карталарында ул — ''«Палмер ярымутрауы»'', совет һәм Британия карталарында — ''«Грейам ере»'', Аргентина карталарында ''«Сан-Мартин Ере»'' тип билдәләнә<ref name="БЭС">{{Китап|часть=АНТАРКТИЧЕСКИЙ ПОЛУОСТРОВ|заглавие=Большой энциклопедический словарь|ссылка=http://www.vedu.ru/bigencdic/3013/|год=2000}}</ref>. [[Чили]]ҙа ярымутрау рәсми рәүештә «''О ' Хиггинс ере''» тип атала. Ярымутрауҙан 1000 километр төньяҡҡа ҡарай [[Дрейк боғаҙы]] аша [[Утлы Ер]] [[архипелаг]]<nowiki/>ы урынлашҡан<ref name="Stewart2011a">{{Китап|автор=Stewart, J.|заглавие=Antarctic An Encyclopedia|издательство=McFarland & Company Inc, New York.|год=2011|страниц=1776|isbn=978-0-7864-3590-6}}</ref>. Ярыутрауҙағы боҙ яйлаһының бейеклеге диңгеҙ кимәленән 1500—2000 метрға етә. Ярымутрауҙа һәм уның эргәһендәге утрауҙарҙа бик күп ғилми-тикшеренеү станциялары урынлашҡан<ref name="БЭС"/>. == Географияһы == [[Файл:Ant-pen_map.png|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Ant-pen_map.png/230px-Ant-pen_map.png|справа|мини|316x316пкс|Антарктика ярымутрауы картаһы]] Антарктика ярымутрауы, асылда, төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған тау сылбырынан ғибәрәт, үҙ геоморфологияһы буйынса ул Көньяҡ Америка [[Анд тауҙары]]ның дауамы булып тора<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.eoearth.org/view/article/150106/|title=Antarctic Peninsula|author=C Michael Hogan|work=|date=2013-10-01|publisher=The Encyclopedia of Earth|access-date=2015-06-21|archive-date=2015-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20150628000944/http://www.eoearth.org/view/article/150106/|deadlink=no}}</ref>. Был факт Аргентина һәм Чили яғынан ярымутрауҙарға территориаль дәғүәләр нигеҙе булып тора<ref>{{Cite web|url=http://www.sea-law.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=76|title=Проблема современных территориальных претензий на Антарктику и возможные пути её разрешения|author=Авхадеев В. Р.|work=|date=|publisher=Центр Морского права|access-date=2015-06-21|archive-date=2015-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621145022/http://www.sea-law.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=76|deadlink=no}}</ref>. Ярымутрауҙың үҙәк өлөшөн боҙ яйлаһы биләй, уның бейеклеге 1500—2000 метр. Ярымутрауҙың иң юғары нөктәһе — Джексон тауы — диңгеҙ кимәленән 3184 метр. Башҡа билдәле түбәләр — Коман, Гилберт, Уильям, Оуэн, Скотт һәм Кастро тауҙары. Ярымутрауҙың көнбайыш һәм көнсығыш яры буйында майҙаны буйынса ҙур ғына шельф боҙлоҡтары бар, уларға материк боҙлоҡтары ағып төшә. Уларҙың иң эреләре Ларсен һәм Ронне шельф боҙлоҡтары (көнсығышта), көнбайышта — Георг VI, Уорди, Бах һәм Уилкинсон<ref>{{Cite web|url=http://geosfera.info/antarktida/1345-antarkticheskiy-poluostrov.html|title=Антарктический полуостров|author=|work=|date=2013-10-08|publisher=Планета Земля|access-date=2015-06-21|archive-date=2015-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621164703/http://geosfera.info/antarktida/1345-antarkticheskiy-poluostrov.html|deadlink=no}}</ref>. Ярымутрау яры буйының бер өлөшөн, айырыуса уның төньяҡ-көнбайыш өлөшөн антарктик тундра биләй.<ref name=":0" />. Ярымутрау көнбайыштан Беллинсгаузен диңгеҙе, төньяҡтан Скоша диңгеҙе, көнсығыштан Уэдделл диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла. Ярымутрау янындағы күп утрауҙар боҙ һәм ҡар менән ҡапланған һәм улар менән диңгеҙ боҙо менән тоташҡан. Жуэнвиль утрауҙары төркөмөнән төньяҡта ярымутрау Антарктида боғаҙы менән айырыла, Георг VI боғаҙы уны Антарктиканың иң ҙур утрауы — [[Александр I утрауы|Александр I Ере]] менән айыра. Жерлаш боғаҙы Антарктика ярымутрауын һәм уның көнбайыш ярҙарында урынлашҡан Палмер архипелагын айырып тора. Лемэра боғаҙы ярымутрауҙы Бут утрауынан айырып тора. == Климаты == Антарктика ярымутрауының климаты бөтә ҡитғала иң йомшағы булып тора. Иң йылы ай — ғинуар, уртаса температура +1-2 °C, Иң һыуыҡ ай — июнь, −15-20 °C температура менән. Ярымутрауҙың көнбайыш яры климаты диңгеҙ антарктик диңгеҙ булараҡ характерлана һәм иң йомшағы булып һанала. Был өлөштә температура йылына 3 — 4 ай дауамында 0 билдәһенән юғарыраҡ, ә ҡышын −10 градустан һирәк төшә. Ярымутрауҙың көнбайыш яр буйында 68 параллелдән көньяҡтараҡ, шулай уҡ төньяҡ-көнсығыш яр буйында уртаса айлыҡ температура 1-2 ай ғына нулдән артып китә, ә ҡышын уртаса температура −15 °C самаһы тәшкил итә. Иң һалҡын климат менән ярымутрауҙың көньяҡ-көнсығыш өлөшө билдәләнә. Ярымутрауҙың төрлө райондарында яуым-төшөм күләме ныҡ айырыла. Көнбайыш яр буйында, сикке төньяҡ нөктәнән алып 68 параллелгә тиклем, яуым-төшөмдөң йыллыҡ кимәле 350 мм алып 500 мм тәшкил итә. Был яуым-төшөмдөң байтаҡ өлөшө йәйге айҙарҙа ямғыр формаһында яуа. Көнбайыш яр буйының көньяғында һәм төньяҡ-көнсығыш яр буйында яуым-төшөм кимәле, ғәҙәттә, йылына 350 миллиметрҙан кәмерәк тәшкил итә. Ярымутрауҙың көнсығыш өлөшөндә яуым-төшөмдөң йыллыҡ кимәле ни бары 100—150 миллиметр тәшкил итә. Сағыштырыу өсөн, субантарктик утрауҙар йылына 1000—2000 миллиметр яуым-төшөм кимәленә эйә, Антарктиданың эске райондары иһә 100 миллиметрҙан кәмерәк ала.<ref name="WWF2009a">World Wildlife Fund and S. Draggan. (2009) [http://www.eoearth.org/article/Antarctic_Peninsula Antarctic Peninsula.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603071036/http://www.eoearth.org/article/Antarctic_Peninsula |date=2013-06-03 }} in C. J. Cleveland, ed., [http://www.eoearth.org/ Encyclopedia of Earth.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061012144354/http://www.eoearth.org/ |date=2006-10-12 }} National Council for Science and the Environment, Washington, DC</ref>. === Палеоклиматик шарттар === Климаттың глобаль үҙгәреүенә ҡарата һорауҙар менән бәйле, Антарктика ярымутрауы һәм Уэдделл диңгеҙенең, уның Тымыҡ океан континенталь шельфының яҡындағы райондары һуңғы тиҫтә йылдар дауамында интенсив геологик, палеонтологик һәм палеоклиматик тикшеренеүҙәр предметына әйләнә. Ярымутрауҙың боҙ япмаһы гляциологияһын, шулай уҡ [[палеонтология]], седиментология, стратиграфия, структур геология һәм гляциаль һәм гляциаль булмаған вулконология ултырмаларын берлектә өйрәнеү һуңғы 100 миллион йылда палеоклимат шарттарын һәм боҙлоҡ япмаһының тирбәлеүен тергеҙергә мөмкинлек бирә. Был тикшеренеүҙәр төбәк климатының [[аҡбур осоро]]нда Көньяҡ поляр түңәрәк эргәһендәге хәҙерге торошона еткәнсе ярайһы ныҡ үҙгәреүен күрһәтә<ref name="Anderson1999a">Anderson, J.B. (1999) ''Antarctic Marine Geology.'' Cambridge University Press. University of Cambridge, Cambridge, United Kingdom. 297 pp. ISBN 978-0-521-59317-5.</ref><ref name="Anderson2012a">Anderson, J.B., S. Warny, R.A. Askin, J.S. Wellner, S.M. Bohaty, A.E. Kirshner, D.N. Livsey, A.R. Simms, Tyler R. Smith, W. Ehrmann, L.A. Lawverh, D. Barbeaui, S.W. Wise, D.K. Kulhanek, F.M. Weaver, and W. Majewski (2012) ''Progressive Cenozoic cooling and the demise of Antarctica’s last refugium.'' Proceedings of the National Academy of Science. 108:11356-11360.</ref><ref name="Francis2008a">Francis, J. E., A. Ashworth, D.J. Cantrill, J.A. Crame, J. Howe, R. Stephens, A.-M. Tosolini, and V. Thorn (2008) ''100 Million Years of Antarctic Climate Evolution: Evidence from Fossil Plants'' in A. K. Cooper, P. J. Barrett, H. Stagg, B. Storey, E. Stump, W. Wise, and the 10th ISAES editorial team, eds., pp. 19-27, Antarctica: A Keystone in a Changing World. Proceedings of the 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences. The National Academies Press, Washington, DC.</ref><ref name="HeroyOthers2005a">Heroy, D.C., and J.B. Anderson (2005) ''Ice-sheet extent of the Antarctic Peninsula region during the Last Glacial Maximum (LGM) — insights from glacial geomorphology.'' Geological Society of America Bulletin 117:11:1497-1512.</ref><ref name="IngolfssonOthers2003a">Ingolfsson, O., C. Hjort, and O. Humlum (2003) ''Glacial and Climate History of the Antarctic Peninsula since the Last Glacial Maximum. Arctic, Antarctic, and Alpine Research.'' 35:2:175-186.</ref>. Антарктика ярымутаруында, шулай уҡ Александр I утрауында табылған палеотупраҡтар һәм ҡаҙылма үҫемлектәрҙе үҙ эсенә алған Блафф ҡаҙылма төркөмө аҡбур системаһының альбом ярусы ваҡытының климат шарттары тураһында ентекле мәғлүмәт бирә. Ярымутрауҙың нигеҙен тәшкил иткән ошо ҡаҙылма төркөм тарихҡа тиклемге һыубаҫар туғайҙарҙа һәм дельталарҙа һаҡланған, шулай уҡ үҙ эсенә төрлө диңгеҙ ултыраҡтарын ала. Ер һәм ҡаҙылма үҫемлектәр буйынса төбәк климаты йылы һәм дымлы булған тип әйтергә була. Йәй ҡышҡа ҡарағанда сағыштырмаса ҡорораҡ була. Йылғалар даими була, яуым-төшөмдөң күп булыуы сәбәпле ҡайһы берҙә көслө ташҡындар була<ref name="Francis2008a">Francis, J. E., A. Ashworth, D.J. Cantrill, J.A. Crame, J. Howe, R. Stephens, A.-M. Tosolini, and V. Thorn (2008) ''100 Million Years of Antarctic Climate Evolution: Evidence from Fossil Plants'' in A. K. Cooper, P. J. Barrett, H. Stagg, B. Storey, E. Stump, W. Wise, and the 10th ISAES editorial team, eds., pp. 19-27, Antarctica: A Keystone in a Changing World. Proceedings of the 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences. The National Academies Press, Washington, DC.</ref><ref name="Falcon-LangOthers2001a">Falcon-Lang, H. J., D. J. Cantrill, and G. J. Nichols. (2001) ''Biodiversity and terrestrial ecology of a mid-Cretaceous, high-latitude floodplain, Alexander Island, Antarctica.'' Journal of the Geological Society of London. 158:709-724.</ref>. Йылы климаттың иң юғары нөктәһе өҫкө аҡбурҙың уртаһына тура килә. Коньяк, сантон, кампан ярустарының башы үҫемлектәренең ҡаҙылған ҡалдыҡтары йылы уртаса йәки яуым-төшөм миҡдары етерлек булған һәм оҙайлы булмаған температураһы 0 градустан түбән булған субтропик климат тураһында һөйләй<ref name="Francis2008a" /><ref name="HayesOthers2006a">Hayes, P. A., J. E. Francis, and D. J. Cantrill, (2006) ''Palaeoclimate of Late Cretaceous Angiosperm leaf floras, James Ross Island, Antarctic.'' in J. E. Francis, D. Pirrie, and J. A. Crame, eds., pp, 49-62, Cretaceous-Tertiary High Latitude Palaeoenvironments, James Ross Basin. Geological Society London Special Publication. 258:49-62.</ref>. Температура максимумынан һуң глобаль һәм төбәк кимәлендә климат һиҙелерлек һалҡынайта, быны Антарктика ярымутрауы ағастарының таш булып ҡатыуынан да күрергә мөмкин. Климаты йәнә палеоценда һәм иртә эоценда йылыта, был шулай уҡ ҡаҙылма үҫемлектәрҙә лә сағыла. Иртә эоцендан алып климат йәнә һалҡын һәм дымлы була башлай. Ентекле тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Антарктиданың боҙ япмаһы һуңғы 37 миллион йылда төбәк климатының яйлап һалҡынайыуы барышында барлыҡҡа килгән. Боҙ менән ҡапланыусы Антарктика ярымутрауы континенттың һуңғы төбәге була. Ярымутрауҙағы тау боҙлоҡтары һуңғы эоценда, 37-34 миллион йыл элек барлыҡҡа килә башлай. Ә боҙ япмаһы ни бары 12,8 миллион йыл элек барлыҡҡа килә. [[Дүртенсел осор]]ҙа көнбайыш Арктика боҙ япмаһы боҙлоҡ дәүерҙәре һәм боҙлоҡ аралары алмашыныуҙан һуң үҙгәрә. Боҙлоҡ осорҙарында ул хәҙерге хәленән күпкә ҡалыныраҡ була һәм шельф сигенә тиклем һуҙыла. Боҙлоҡтар дәүере араһында боҙ ҡатламы күпкә йоҡараҡ, ә уның майҙаны күпкә бәләкәйерәк<ref name="Anderson1999a">Anderson, J.B. (1999) ''Antarctic Marine Geology.'' Cambridge University Press. University of Cambridge, Cambridge, United Kingdom. 297 pp. ISBN 978-0-521-59317-5.</ref><ref name="Anderson2012a">Anderson, J.B., S. Warny, R.A. Askin, J.S. Wellner, S.M. Bohaty, A.E. Kirshner, D.N. Livsey, A.R. Simms, Tyler R. Smith, W. Ehrmann, L.A. Lawverh, D. Barbeaui, S.W. Wise, D.K. Kulhanek, F.M. Weaver, and W. Majewski (2012) ''Progressive Cenozoic cooling and the demise of Antarctica’s last refugium.'' Proceedings of the National Academy of Science. 108:11356-11360.</ref><ref name="Francis2008a">Francis, J. E., A. Ashworth, D.J. Cantrill, J.A. Crame, J. Howe, R. Stephens, A.-M. Tosolini, and V. Thorn (2008) ''100 Million Years of Antarctic Climate Evolution: Evidence from Fossil Plants'' in A. K. Cooper, P. J. Barrett, H. Stagg, B. Storey, E. Stump, W. Wise, and the 10th ISAES editorial team, eds., pp. 19-27, Antarctica: A Keystone in a Changing World. Proceedings of the 10th International Symposium on Antarctic Earth Sciences. The National Academies Press, Washington, DC.</ref>. 20-18 мең йыл элек, һуңғы боҙлоҡ максимумы ваҡытында, боҙ япмаһы шулай уҡ бөгөнгөгә ҡарағанда ҡалыныраҡ була. Һәм бер нисә {{comment|нунатак|боҙ ҡатламы өҫтөнән  ҡалҡып торған ҡаялы түбә, тау һырты йәки ҡалҡыулыҡ}}тан тыш, бөтә Антарктика ярымутрауын, яҡындағы утрауҙарҙы һәм бөтә Уэддел диңгеҙен тиерлек ҡаплай. Боҙлоҡ дәүере барышында, 18-6 мең йыл элек, шельф боҙлоғо һиҙелерлек сигенә. Антарктика ярымутрауының ҡайһы бер райондарында боҙлоҡтарҙың сигенеүе 3-4 мең йыл элек дәүергә тиклем дауам итә; 3000 йыл самаһы элек төбәк климаты йәнә һалҡыныраҡ була бара<ref name="HeroyOthers2005a">Heroy, D.C., and J.B. Anderson (2005) ''Ice-sheet extent of the Antarctic Peninsula region during the Last Glacial Maximum (LGM) — insights from glacial geomorphology.'' Geological Society of America Bulletin 117:11:1497-1512.</ref><ref name="IngolfssonOthers2003a">Ingolfsson, O., C. Hjort, and O. Humlum (2003) ''Glacial and Climate History of the Antarctic Peninsula since the Last Glacial Maximum. Arctic, Antarctic, and Alpine Research.'' 35:2:175-186.</ref><ref name="JohnsonOthers2011a">Johnson, J.S. M.J. Bentley, S.J. Roberts, S.A. Binnie, and S.P.H.T. Freeman (2011) ''Holocene deglacial history of the northeast Antarctic Peninsula — A review and new chronological constraints.'' Quaternary Science Reviews. 30:3791-3802.</ref>. === Климат үҙгәреүе === Глобаль йылытыу ярымутрау климатына һиҙелерлек йоғонто яһай; [[XX быуат]]тың икенсе яртыһында ғына уртаса йыллыҡ температура 2,5 градусҡа артҡан. Антарктик ярымутрау янындағы шельфта Ларсен боҙлоғо урынлашҡан, уның күләме һуңғы йылдарҙа ҡырҡа кәмегән<ref>{{Cite web |url=http://elementy.ru/news/164684 |title=Разрушение шельфовых ледников Антарктиды |access-date=2008-05-29 |archive-date=2010-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100116173357/http://elementy.ru/news/164684 |deadlink=no }}</ref>. == Тарихы == === Асылыуы һәм исеме === Антарктика ярымутрауы [[1820 йыл]]дың [[30 ғинуар]]ында (Фаддей Беллинсгаузен һәм Михаил Лазарев етәкселегендәге Беренсе рус антарктик экспедицияһы Принцесса Марта Ярынан ағып сыҡҡан шельф боҙлоғон асҡандан һуң ике көн үткәс кенә) Британияның диңгеҙсеһе Эдвард Брансфилд тарафынан асыла. Ул уның төньяҡ-көнсығыш сигенә карта төшөрә һәм [[:ru:Trinity House|Trinity House]] хөрмәтенә уға «Тринити ере» тип исем бирә<ref name="Mills">{{Китап|автор=William James Mills|заглавие=Exploring polar frontiers : a historical encyclopedia|ответственный=|ссылка=https://archive.org/details/exploringpolarfr00mill|место=|издательство=ABC-CLIO, Inc|год=2003|том=|allpages=844|pages=[https://archive.org/details/exploringpolarfr00mill/page/662 662]|isbn=1-57607-422-6|ref=Mills}}</ref>. Тарихсы Роланд Хантворд фекере буйынса, ''«Антарктика нәҡ шулай асыла»''<ref>{{Китап|автор=Роланд Хантворд|заглавие=Покорение Южного полюса. Гонка лидеров|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vn2OwZck0eAC&pg=PA22&lpg=PA22&dq=%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8D%D0%BB%D1%8C+%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80&source=bl&ots=3MkAUcbJPR&sig=Oc0J9J-R1kG_NQFsv0Y6o_ResLM&hl=ru&sa=X&ei=Q_k1VY2MGMTSyAPcx4CIBA&ved=0CFgQ6AEwDQ#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8D%D0%BB%D1%8C%20%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80&f=false|ответственный=|место=|издательство=М. Манн, Иванов и Фербер|год=2012|том=|страниц=640|страницы=22|isbn=978-5-91657-323-7|ref=}}</ref>. Антарктика ярымутрауының төньяҡ яры буйын американлы Натаниэль Палмер тарафынан тағы берҙе билдәләнә. 1821 йылдың ғинуарында Беллинсгаузен экспедицияһы тарафынан Александр I ере (Антарктикалағы иң ҙур утрау, ул 1941 йылға тиклем ярымутрауҙың бер өлөшө тип иҫәпләнә) асыла. 1832 йылдың февралендә Британияның диңгеҙсеһе Джон Биско тарафынан Европанан төньяҡ-көнсығышҡа табан бер ер билдәләнә, һуңыраҡ ул Грэйам Ере тип атала (Британия Адмиралтействоһының беренсе лорды Джеймс Грейам хөрмәтенә<ref name="Stewart2011a"/><ref name="aga1">{{Китап|заглавие=The Australian Geographic book of Antarctica|год=1993|издательство=Australian Geographic|место=Terrey Hills, New South Wales|isbn=1-86276-010-1|страницы=114—118|автор=Scott, Keith}}</ref>. 1838 йылдың февралендә [[Франция|француз]] диңгеҙсеһе Дюмон-Дюрвиль Тринити ярымутрауын ''Orléans Channel'' ярымутрауҙан боғаҙ менән айырыла тип яңылыш уйлап, Луис Филипп Ере ({{Lang-fr|Terre Louis Philippe}}) тип үҙгәртә<ref name="Mills"/>. Антарктика ярымутрауы янында эшләгән тәүге ғилми-тикшеренеү экспедицияһы Отто Норденшельд етәкселегендәге Швед антарктика экспедицияһы (1901—1904) була, ул, киң ғилми программаны үтәүҙән тыш, Грейам еренән көнсығышҡа табан утрауҙар теҙмәһен өйрәнә. 1934—37 йылдарҙа Джон Раймилл етәкселегендә ярымутрауҙың бер өлөшөн тикшереүсе һәм аэрофототөшөрөүсе Британияның «Грейам ере» экспедицияһы, Грейам Ере айырым архипелаг түгел, ә Антарктика ярымутрауының бер өлөшө булыуын иҫбатлай<ref name="Stewart2011a"/><ref name="aga1"/>. Ярымутрауҙы тикшереүгә Ричард Бёрд (1939—1941) һәм Финн Ронне (1946—1948) экспедициялары ла тос өлөш индерә. 1961 йылда 10-сы Тымыҡ океан ғилми конгресы ярымутрауға «Антарктика» исемен бирергә тәҡдим итә. 1964 йылда [[Бөйөк Британия]] һәм [[Америка]]ның профилле ведомстволары был ҡарарҙы хуплап сыға. Шул рәүешле был биләмәгә ҡарата «Грэйам ере» атамаһын ҡулланған инглиздәр менән уны «Палмер ярымутрауы» йәки «Палмер Ере» тип йөрөткән американдар араһындағы күптәнге бәхәс хәл ителә. Шул ваҡыттан алып «Грэйам Ере» исеме — Джереми һәм Агассис мороно араһындағы сик һыҙығынан төньяҡтараҡ Антарктика ярымутрауы өлөшө, ә «Палмер Ере» исеме ошо һыҙаттан көньяҡтараҡ урынлашҡан өлөшө өсөн файҙаланыла. Әммә [[Чили]]ҙа ярымутрау йыш ҡына «О ' Хиггинс Ере», ә [[Аргентина]]ла «Тьерра-де-Сан-Мартин» кеүек телгә алына<ref name="БЭС"/><ref>{{Китап|заглавие=The Australian Geographic book of Antarctica|год=1993|издательство={{Нп3|Australian Geographic}}|место=Terrey Hills, New South Wales|isbn=1-86276-010-1|страницы=114—118|автор=Scott, Keith}}</ref>. === Тикшеренеү станциялары === [[Файл:Antpen-en.png|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/Antpen-en.png/230px-Antpen-en.png|справа|мини|355x355пкс|Антарктика ярымутрауында һәм эргә-тирәләге утрауҙарҙа тикшеренеү станциялары]] [[Файл:Polarstern_rothera_hg.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e0/Polarstern_rothera_hg.jpg/230px-Polarstern_rothera_hg.jpg|справа|мини|230x230пкс|Ротер антарктика станцияһы янында тикшеренеү судноһы]] Антарктидала һәм эргә-тирәләге утрауҙарҙа тикшеренеү станцияларының иң юғары концентрацияһы билдәләнә, был ошо төбәктең йомшаҡ климаты менән аңлатыла. Бынан тыш, ярымутрау янында урынлашҡан утрауҙарҙа йышыраҡ туристик судноларға йөрөй. Ярымутрауҙағы һәм утрауҙарҙағы тикшеренеү станцияларын үҙ эсенә: Хенераль-Бернардо-О’Хиггинс (Чили), [[:ru:Беллинсгаузен (антарктическая станция)|Беллинсгаузен]] (Рәсәй), [[:ru:Команданте Феррас (антарктическая станция)|Команданте Феррас]] (Бразилия), Ротера (Бөйөк Британия), Сан-Мартин (Аргентина), [[:ru:Марамбио (антарктическая станция)|Марамбио]] (Аргентина), [[:ru:Эсперанса (станция)|Эсперанса]] (Аргентина), Капитан-Артуро-Прат (Чили), Арцтовский (Польша), [[:ru:Палмер (антарктическая станция)|Палмер]] (АҠШ), [[:ru:Чанчэн (антарктическая станция)|Чанчэн]] (Ҡытай), [[:ru:Академик Вернадский (антарктическая станция)|Академик Вернадский]] (Украина) ала. Шулай уҡ төрлө дәүләттәрҙең ташландыҡ станциялары ла бар. Ярымутрауҙан боҙ керны һәм яуым-төшөм өлгөләре төрлө климат үҙгәрештәрен, шул иҫәптән Бәләкәй боҙлоҡ осоро кеүек ваҡиғаларҙы өйрәнеү өсөн файҙаланыла. Аргентинаның Эсперанс тикшеренеү станцияһы — Антарктидала тыуған тәүге кеше Эмилио Пальманың тыуған урыны<ref>{{Cite web|url=http://webecoist.momtastic.com/2011/02/15/born-freezing-meet-antarcticas-first-citizen/|deadlink=yes|title=Born Freezing: Meet Antarctica’s First Citizen|publisher=WebEcoist|accessdate=2012-07-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/68gcUTGB3?url=http://webecoist.momtastic.com/2011/02/15/born-freezing-meet-antarcticas-first-citizen/|archivedate=2012-06-25}}</ref>. == Флора һәм фаунаһы == Ярымутрауҙың төньяҡ өлөшөндә Антарктидала үҫкән сәскәле үҫемлектәр ареалы сикләнгән (уларҙың бөтәһе ике төрө — антарктик туғай сәскәһе һәм Колобантус кито). Ярымутрауҙың көнбайыш яры буйындағы антарктик сүллектәрҙең майҙаны 400 квадрат километр.<ref>{{Cite web|url=http://www.izvestia.ru/news/310652|title=газета «Известия». Россия возобновляет бурение Антарктиды|access-date=2012-01-25|archive-date=2014-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206173713/http://izvestia.ru/news/310652|deadlink=no}}</ref>. 2022 йылда 500 метрҙан ашыу тәрәнлектә ҙур боҙ аҫты экосистемаһы табылған<ref>[https://www.livescience.com/hidden-ecosystem-under-antarctic-ice Discovery of 'hidden world' under Antarctic ice has scientists 'jumping for joy' | Live Science]</ref>. Антарктика ярымутрауында глобаль йылыныу һөҙөмтәһендә тундра әүҙем формалаша башланы. Ғалимдар күҙаллауынса, 100 йылдан Антарктидала тәүге ағастар барлыҡҡа килеүе ихтимал<ref>{{Cite web |url=http://elementy.ru/news/164684 |title=Разрушение шельфовых ледников Антарктиды |access-date=2008-05-29 |archive-date=2010-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100116173357/http://elementy.ru/news/164684 |deadlink=no }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Антарктика]] * Договор об Антарктике * [[Фолкленд утрауҙары|Фолклендские острова]] * Антарктическая филателия * Флора Антарктиды == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{cite web |title = Фотографии Антарктического полуострова с видами из космоса на сайте Панорамио |url = http://www.panoramio.com/map#lt=-66.196009&ln=-62.490234&z=12&k=1&a=1&tab=1 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141219052551/http://www.panoramio.com/map#lt=-66.196009&ln=-62.490234&z=12&k=1&a=1&tab=1 |archivedate = 2014-12-19 |deadlink = yes}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса ярымутрауҙар]] [[Категория:Антарктида ярымутрауҙары]] 8e4v5l9jdwu66ng1atfs39efyu2msr0 0 187760 1301229 1300937 2026-07-19T19:19:38Z Марьям Султанбаева 41189 1301229 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы''' ([[9 июль]] [[1967 йыл]]) — педагог, филология фәндәре кандидаты == Биографияһы == Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы Истәкова (Әйүпова) 1967 йылдың 9 июлендә [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Монасип]] ауылында тыуған. 1984 йылда [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбе]]н тамамлағандан һуң, 1984—1989 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында уҡый. ;Хеҙмәт юлы: * [[Өфө]] ҡалаһы 1-се политология гимназияһы уҡытыусыһы * [[Баймаҡ районы]] Ярат урта мәктәбе уҡытыусыһы * [[Сибай]] ҡалаһы 13-се һанлы урта мәктәбе уҡытыусыһы * 1995 йылдан [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]ның әҙәби бүлек мөдире * 1998 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның Сибай филиалы уҡытыусыһы * 2002 йылдан [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты]]нда кафедра ассистенты, өлкән уҡытыусы * 2011 йылдан Бөрйән районы администрацияһында баш белгес * 2013 йылдан Иҫке Монасип урта мәктәбе директоры Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы Истәкова башҡорт әҙәбиәте өлкәһендә белгес, 2009 йылда «филология фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Республика кимәлендә үткәрелгән «Йәрәк һүҙе», «Минең Рәми»<ref>[https://yandex.ru/video/preview/16724252596683416352 Минең рәми төбәк-ара шиғриәт конкурсы]</ref> төбәк-ара шиғриәт конкурстарында уңышлы сығыш яһай<ref>[https://staromunasip18.02edu.ru/life/news/247794/1723261/ Декабрь 19, 2022 Рәғиҙә Истәкова еңеүселәр рәтендә]{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://tanburz.ru/articles/konkurstar/2022-12-15/r-i-hm-t-y-y-e-e-sel-r-ara-ynda-3073213 15 декабрь 2022, Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы — еңеүселәр араһында!]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * 23-сө регион-ара «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 2018» кокурсы номинацияла еңеүсе * «Иң яҡшы башҡорт һәм урыҫ телдәре уҡытыусылары» конкурсы лауреаты (2018) == Ғилми эштәре == * Хәҙерге башҡорт драмаһының стиль үҙенсәлектәре. Монография<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01004943484 Хәҙерге башҡорт драмаһының стиль үҙенсәлектәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107081213/https://search.rsl.ru/ru/record/01004943484 |date=2023-01-07 }}</ref> * Баҫылып сыҡҡан фәнни-методик материалдары сайтта<ref>[https://ristyakova.wixsite.com/ri2018/f-nni-metodik-esht-r Баҫылып сыҡҡан фәнни-методик материалдар]</ref> == Ижады == * [[Башҡортостан уҡытыусыһы]] журналы 14 декабрь 2021, Уҡытыусы ҡиммәттәре<ref>[https://uchbash.com/news/novosti/2021-12-14/u-ytyusy-imm-tt-re-2619577 Уҡытыусы ҡиммәттәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107081215/https://uchbash.com/news/novosti/2021-12-14/u-ytyusy-imm-tt-re-2619577 |date=2023-01-07 }}</ref> == Матбуғатта == * [[Таң (гәзит)|Таң]] гәзите. 26 май 2023 йыл. Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы беренсе [https://tanburz.ru/articles/m-arif/2023-05-26/r-i-hm-t-y-y-berense-3273495?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы беренсе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230526052812/https://tanburz.ru/articles/m-arif/2023-05-26/r-i-hm-t-y-y-berense-3273495?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 |date=2023-05-26 }} == Һылтанмалар == * {{Бурзянская энциклопедия|Истякова Рагида Ахметовна|страница =236}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]] isdfyfkcz9bz9hkn8doazunqofp008o 0 190817 1301230 1232784 2026-07-19T19:19:59Z Марьям Султанбаева 41189 викилаштырыу 1301230 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Oliy_Majlis_(Parliament_of_Uzbekistan).jpg|мини|250x250пкс| Үзбәкстан Республикаһы Юғары Мәжлесе бинаһы]] '''Мәжлес''' ({{Lang-ar|مجلس}} — ''Majlis'') — ''һүҙмә-һүҙ'' '''йыйылыш'''; {{lang-ru|Меджли́с или маджли́с}}) — ҡайһы бер илдәрҙә (башлыса [[Мосолмандар|мосолман]] халыҡтарында) ҡануниәт-вәкәләтле органдың атамаһы (парламент), шулай уҡ ғөмүмән ''Халыҡ йыйылышы''. == Ҡулланылышы == Термин [[ислам донъяһы]] менән тел йәки мәҙәни бәйләнештәре булған илдәрҙә административ, социаль йәки дини булһын, дөйөм мәнфәғәттәре булған төркөмдәр араһында төрлө типтағы махсус йыйылыштарҙы тасуирлау өсөн файҙаланыла. Мәжлес шулай уҡ закондар сығарыу органына ҡарай ала һәм [[ислам мәҙәниәте]] өҫтөнлөк иткән ҡайһы бер дәүләттәрҙәге закондар сығарыу советтары йәки йыйылыштар атамаһында ҡулланыла<ref>{{Cite web|url=https://www.almajles.gov.ae/Pages/Home.aspx|title="عن المجلس"|author=|date=2011|publisher=''Federal National Council''|accessdate=2021-07-14|archive-date=2021-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210801012137/https://www.almajles.gov.ae/Pages/Home.aspx|deadlink=no}}</ref> «Мәжлес» термины шулай уҡ ҡунаҡтарҙы ҡабул иткән һәм күңел асҡан айырым урынды билдәләү өсөн ҡулланыла<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20110722021734/http://www.dubaicityguide.com/site/news/news-details.asp?newsid=26658&newstype=Latest%2024%20Hrs%20News|title=The Majlis Of The Future|author=|date=2009-11-09|publisher=''Dubai City Guide''|accessdate=2021-07-14}}</ref>. == Тарихы == Исламға тиклемге [[Ғәрәбстан]]да ''Мәжлес'' ҡәбиләләр советы була, унда ир-егеттәр дөйөм мәнфәғәт тыуҙырған ҡарарҙар ҡабул итеүҙә ҡатнаша{{Sfn|Josef W. Meri|2005|c=171}}. Советҡа юлбашсы ([[шәйех]]) етәкселек итә{{Sfn|Ludwig W. Adamec|2001|c=271}}. [[Хаҡ хәлифәт]] идара итеү осоронда «Мәжлес-әш-Шура» ойошторола. Мәжлес ул саҡта яңы [[хәлифә]] һайларға тейеш була. Әбү-л-Хәсән әл-Мәүәрди бәйән итеүенсә, мәжлес ағзалары өс шартты үтәргә тейеш була: улар ғәҙел булырға тейеш, яҡшы хәлифәне насар хәлифәнән айырырлыҡ белемгә эйә булырға тейеш, һәм иң яҡшы хәлифәне һайлар өсөн етерлек ғаҡылға һәм фекерләүгә эйә булырға тейеш{{Sfn|Hamma Mirwaisi|2019|c=503}}. == Ғәмәлдәге мәжлестәр == === Парламент булараҡ дәүләт мәжлестәре === ''Исемлектә исемдәрендә мәжлес термины булған дәүләт парламенттары күрһәтелгән.'' * {{Әзербайжан флагы}} [[Әзербайжан Милли Мәжлесе]] * [[Иордания Парламенты]] (Мәжлис әл-Үммәт) * [[Халыҡ консультатив конгресы|Индоне́зия Халыҡ консультатив конгресы (мәжлесе)]] * [[Ираҡ вәкилдәре советы|Ираҡ вәкилдәре советы (мәжлесе)]] * [[Ирандың ислам консультатив советы|Ирандың ислам консультатив советы (мәжлесе)]] * [[Ҡаҙағстан Парламенты]] Мәжлесе * {{Кувейт флагы}} [[Кувейт Парламенты|Кувейт Мәжлесе]] * [[Ливан Парламенты|Ливан Мәжлесе]] * {{Флаг Омана}} [[Оман Парламенты|Оман Мәжлесе]] * {{Мальдив Республикаһы флагы}} [[Мальдив Парламенты|Мальдив Мәжлесе]] * [[Пакистан Парламенты|Пакистан Мәжлесе]] * [[Аш-Шура мәжлесе (Сәғүд Ғәрәбстаны)|Әш-Шура мәжлесе (Сәғүд Ғәрәбстаны)]] * [[Сүриә халыҡ советы|Сүриә халыҡ советы Мәжлесе]] * [[Тажикстандың Юғары Йыйылышы|Тажикстандың Юғары Мәжлесе]] * [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы ассамблеяһы|Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы ассамблеяһы (Мәжлесе)]] * [[Төркмәнстан Мәжлесе]] * [[Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе]] * [[Оло мәжлес|Үзбәкстан Республикаһының]] [[Оло мәжлес]]е === Милли мәжлестәр === ''Исемлектә милли конгрестар һәм йәмғиәттәр күрһәтелгән, уларҙың исемдәрендә мәжлес термины бар.'' * {{Флаг|Адыгея}} [[Черкес мәжлесе]] * [[Ҡырым-татар халҡы мәжлесе]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Hamma Mirwaisi|заглавие=The History of the Kurdish People|ссылка=https://www.amazon.com/History-Kurdish-People/dp/1096025159|ответственный=|место=|издательство=Independently|год=2019|том=|страниц=751|isbn=978-1096025153|ref=Hamma Mirwaisi}} * {{Китап|автор=Ludwig W. Adamec|заглавие=Historical Dictionary of Islam|ссылка=https://www.amazon.com/Historical-Dictionary-Dictionaries-Religions-Philosophies/dp/0810861615|ответственный=|место=|издательство=Scarecrow Press|год=2001|том=|страниц=520|isbn=‎ 978-0810861619|ref=Ludwig W. Adamec}} * {{Китап|автор=Josef W. Meri|заглавие=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia|ссылка=https://www.amazon.com/Medieval-Islamic-Civilization-Encyclopedia-Encyclopedias/dp/0415966906|ответственный=|место=|издательство=Routledge|год=2005|том=|страниц=878|isbn=978-0415966900|ref=Josef W. Meri}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Ислам сәйәсәте]] [[Категория:Парламент]] [[Категория:Дәүләт]] 6h2v6x5dpz7j6tmxqq0m6e725xvjgam 0 198811 1301246 1279096 2026-07-19T19:25:25Z Марьям Султанбаева 41189 1301246 wikitext text/x-wiki {{Ук}} 2024 йылғы [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] башлығын һайлау 2024 йылдың 6-8 сентябрендә, дөйөм һайлау көнөндә үтә. Ғәмәлдәге [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы|Башлыҡ]] [[Хәбиров Радий Фәрит улы|Радий Хәбиров]] икенсе срокка һайланды.. == Тарих башы == 2018 йылдың октябрендә ике срок эшләгән [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы|Башҡортостан Республикаһы башлығы]] [[Хәмитов Рөстәм Зәки улы|Рөстәм Хәмитов]] шәхси сәбәптәр арҡаһында отставкаға китеүен иғлан итте<ref>{{cite web|url=https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/73385.html|title=Рустэм Хамитов объявил о досрочном сложении своих полномочий|website=glavarb.ru|access-date=2024-02-25}}</ref>. [[Рәсәй Президенты|Президент]] [[Владимир Путин]] Хәмитовтың отставкаһын ҡабул итте һәм [[Красногорск]] мэры [[Хәбиров Радий Фәрит улы|Радий Хәбировты]] Башҡортостандың яңы вазифа башҡарыусы башлығы итеп тәғәйенләне<ref>{{cite web|url=https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/73388.html|title=Радий Хабиров назначен временно исполняющим обязанности Главы Республики Башкортостан|website=glavarb.ru|access-date=2024-02-25}}</ref>. Хәбиров элекке Башҡортостан президенты [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы|Мортаза Рәхимовтың]] 2003—2008 йылдарҙағы аппарат етәксеһе булып эшләгән һәм һуңынан [[Рәсәй Президенты Хакимиәте|Рәсәй Президенты Администрацияһында]] эшләргә киткән<ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3766867|title=Врио главы Башкирии назначен Радий Хабиров|website=kommersant.ru|access-date=2024-02-25}}</ref>. Радий Хәбиров «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһынан тулы срокҡа кандидат булып сығыш яһаны һәм 2019 йылғы һайлауҙа еңел генә еңеп сыҡты, тауыштарҙың 82,02%-ын йыйҙы<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20190910/1558533162.html|title=ЦИК Башкирии объявил Хабирова победителем на выборах главы республики|website=ria.ru|access-date=2024-02-25}}</ref>. Уның иң яҡын көндәше, Дәүләт Йыйылышы ағзаһы Юнир Ҡотлоғужин ([[Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы|КПРФ]]), ни бары 6,89 % тауыш йыйҙы, ә ҡалған алты кандидат бергә 10,17 % тауыш бүлеште. Башланғыс мәлдәрендә Хәбиров 2020 йылдың августында ҙур экологик протесттар менән осрашты, активистар һаҡланған [[Ҡуштау]] тауында эзбизташ сығарыуға ҡаршы сыҡты<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/721961|title=В Башкирии тысячи человек вышли на протест против разработки на горе Куштау|website=interfax.ru|access-date=2024-02-25}}</ref>. Протесттарҙа 3 000-гә тиклем кеше ҡатнашты, һөҙөмтәлә тау эшкәртеү туҡтатылды һәм Ҡуштау һаҡланған статус алды. 2024 йылдың ғинуарында [[Баймаҡ]] һәм [[Өфө]] ҡалаларында тағы бер демонстрация тулҡыны булды, унда 5 000-10 000 кеше [[Ҡуштау|Ҡуштау протесттары]] лидерҙарының береһе булған активист Фәил Алсыновты төрмәгә ябыуға ҡаршы сыҡты<ref>{{cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/9352729|title=Хабиров заявил, что присвоил Куштау охранный статус из уважения к мнению жителей Башкирии|website=tass.ru|access-date=2024-02-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bashinform.ru/news/politics/2024-01-24/protesty-v-bashkirii-ukrepyat-pozitsii-radiya-habirova-politologi-3616130|title=Протесты в Башкирии укрепят позиции Радия Хабирова — политологи|website=bashinform.ru|access-date=2024-02-25}}</ref>. Экологик ҡаршылыҡтарға һәм элекке президент Рәхимовтың кланы менән фаразланған конфликтҡа ҡарамаҫтан, Хәбировты сәнәғәт үҫеше һәм республикаға инвестициялар йәлеп итеү менән бәйләйҙәр<ref>{{cite web|url=https://ufa.rbc.ru/ufa/11/10/2023/6526a91a9a7947d130c12bd0|title=Пятилетка Радия Хабирова: как Башкирия справилась с новыми вызовами|website=rbc.ru|access-date=2024-02-25}}</ref>. Хәбиров етәкселегендә [[Башҡортостан]] шулай уҡ «Берҙәм Рәсәй» 2021 йылғы Рәсәй закондар сығарыу органдары һайлауҙарында үҙ һөҙөмтәһен яҡшыртҡан һирәк төбәктәрҙең береһенә әүерелде (2016 йылғы һайлау менән сағыштырғанда 10 баллға артты)<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20210921/regions-1751167832.html|title=Единое большинство. Чем удивили результаты выборов в регионах|website=ria.ru|access-date=2024-02-25}}</ref>. Хәбиров шулай уҡ 2023 йылғы [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] һайлауҙарында «Берҙәм Рәсәй» исемлеген етәкләне, унда хакимлыҡ итеүсе партия 68,92 % тауыш йыйҙы, элекке һөҙөмтәһен 10,6 баллға яҡшыртты һәм тағы ла 8 мандат яуланы. 10,6 пунктҡа яҡшырта һәм тағы ла 8 мандат ала<ref>{{cite web|url=https://www.interfax-russia.ru/index.php/volga/news/edinaya-rossiya-sohranila-bolshinstvo-v-gossobranii-bashkirii-uluchshiv-rezultat|title="Единая Россия" сохранила большинство в Госсобрании Башкирии, улучшив результат|website=interfax-russia.ru|access-date=2024-02-25}}</ref>. 2024 йылдың апрелендә Президент [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] менән осрашыу ваҡытында [[Хәбиров Радий Фәрит улы|Хәбиров]] икенсе срокка кандидатураһын ҡуйырға ниәтләүен белдерҙе һәм Путиндың хуплауын алды<ref name="Putin">{{cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/transcripts/deliberations/73837|title=Встреча с главой Башкирии Радием Хабировым|website=kremlin.ru|access-date=2024-04-09}}</ref> . == Кандидаттар == [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы|Башҡортостан Республикаһында Башлыҡҡа]] кандидаттарҙы теркәлгән сәйәси партиялар ғына тәҡдим итә ала. Башҡортостан Республикаһы Башлығына кандидат Рәсәй гражданы булырға һәм 30 йәштән кәм булмаған булырға тейеш. Башлыҡҡа кандидаттарҙың сит ил гражданлығы ла, йәшәүгә рөхсәт ҡағыҙы булырға тейеш түгел. Һәр кандидат теркәлеү өсөн муниципалитеттар ағзалары һәм башлыҡтарының кәм тигәндә 5 % ҡултамғаларын йыйырға тейеш<ref name="cntd">{{cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/450358755|website=docs.cntd.ru|title=Кодекс Республики Башкортостан о выборах от 6 декабря 2006 года N 380-з (с изменениями на 1 февраля 2024 года)|access-date=2024-02-25}}</ref>. Шулай уҡ баш кандидаттар [[Федерация Советы]]на 3 кандидатура тәҡдим итә һәм һайлауҙа еңгән кеше һуңыраҡ тәҡдим ителгән кандидаттарҙан береһен тәғәйенләй. === Иғлан ителгән === {|class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="3" | Кандидаттың исеме, сәйәси партия !Мәшғүллек !Статус !Һылт. |- | style="background:lavender;" |'''[[Хәбиров Радий Фәрит улы|Радий Хәбиров]]''' [[Берҙәм Рәсәй]] | style="background-color:#2E4EA4;" | |[[Файл:Радий Хабиров - официальный портрет (cropped).jpg|80px|Radiy Khabirov]] |[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] ғәмәлдәге [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы|Башлығы]] (2018-хәҙерге)) |bgcolor="#DFFFDF"|Теркәлгән |<ref name="Putin"/><ref>{{Cite web|url=http://www.bashkortostan.vybory.izbirkom.ru/region/region/bashkortostan?action=show&root=1&tvd=20220003355140&vrn=20220003355136&region=3&global=&sub_region=0&prver=0&pronetvd=null&cuiknum=null&type=341&vibid=20220003357255|title=Хабиров Радий Фаритович|website=bashkortostan.vybory.izbirkom.ru|access-date=2024-06-11}}</ref> |- | style="background:lavender;" |'''Владимир Нагорный''' [[Ғәҙел Рәсәй]] | style="background-color:#FF9933;" | | |Башҡортостан Республикаһы [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] ағзаһы (2018-хәҙерге) |bgcolor="#DFFFDF"|Теркәлгән |<ref name="idel">{{cite web|url=https://www.idelreal.org/a/vybory-glavy-bashkortostana-naznacheny-na-8-sentyabrya/32971717.html|title=Выборы главы Башкортостана назначены на 8 сентября|website=idelreal.org|access-date=2024-06-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bashkortostan.vybory.izbirkom.ru/region/region/bashkortostan?action=show&root=1&tvd=20220003355140&vrn=20220003355136&region=3&global=&sub_region=0&prver=0&pronetvd=null&cuiknum=null&type=341&vibid=20220003357658|title=Нагорный Владимир Александрович|website=bashkortostan.vybory.izbirkom.ru|access-date=2024-06-11}}</ref> |- | style="background:lavender;" |'''Артур Шәйнуров''' [[Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы|Коммунистар партияһы]] | style="background-color:#CC1111;" | | |[[Өфө]] ҡала советы рәйесенең урынбаҫары (2021-хәҙерге) Башҡортостан Республикаһының элекке [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте|премьер-министры урынбаҫары]] (2013—2017) |bgcolor="#DFFFDF"|Теркәлгән |<ref name="prufy">{{cite web|url=https://prufy.ru/news/novosti/149900-igra_v_poddavki_kto_budet_sparring_partnerom_radiya_khabirova_/|title=Игра в поддавки: кто будет спарринг-партнером Радия Хабирова|website=prufy.ru|access-date=2024-04-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6744402|title=КПРФ сдает кандидатский минимум|website=kommersant.ru|access-date=2024-06-03}}</ref><br><ref>{{Cite web|url=http://www.bashkortostan.vybory.izbirkom.ru/region/region/bashkortostan?action=show&root=1&tvd=20220003355140&vrn=20220003355136&region=3&global=&sub_region=0&prver=0&pronetvd=null&cuiknum=null&type=341&vibid=20220003358352|title=Шайнуров Артур Альбертович|website=bashkortostan.vybory.izbirkom.ru|access-date=2024-06-19}}</ref> |- | style="background:lavender;" |'''Иван Сухарев''' [[Рәсәй либераль демократик партияһы|Либераль-демократик партия]] | style="background-color:#4488CC;" | |[[Файл:Иван Сухарев Википедия (cropped).jpg|80px|Ivan Sukharev]] |[[Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] ағзаһы (2011-хәҙерге) 2014 һәм 2019 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы|Башлыҡҡа]] кандидат |bgcolor="#DFFFDF"|Теркәлгән |<ref name="idel"/><ref>{{Cite web|url=http://www.bashkortostan.vybory.izbirkom.ru/region/region/bashkortostan?action=show&root=1&tvd=20220003355140&vrn=20220003355136&region=3&global=&sub_region=0&prver=0&pronetvd=null&cuiknum=null&type=341&vibid=20220003358055|title=Сухарев Иван Константинович|website=bashkortostan.vybory.izbirkom.ru|access-date=2024-06-16}}</ref> |- | style="background:lavender;" |'''Илшат Тимерйәнов''' [[Яңы халыҡ (сәйәси партия)|Яңы кешеләр]] | style="background-color:#47c2c0;" | | |Эшҡыуар |bgcolor="#DFFFDF"|Теркәлгән |<ref>{{Cite web|url=http://www.bashkortostan.vybory.izbirkom.ru/region/region/bashkortostan?action=show&root=1&tvd=20220003355140&vrn=20220003355136&region=3&global=&sub_region=0&prver=0&pronetvd=null&cuiknum=null&type=341&vibid=20220003358157|title=Тимерьянов Ильшат Маратович|website=bashkortostan.vybory.izbirkom.ru|access-date=2024-06-17}}</ref> |} === Кире ҡағылған === * Владимир Барабаш (Граждандар көсө), Башҡортостан кеше хоҡуҡтары буйынса советының элекке рәйесе (2019—2022), 2019 йылға баш кандидат<ref name="prufy">{{cite web|url=https://prufy.ru/news/novosti/149900-igra_v_poddavki_kto_budet_sparring_partnerom_radiya_khabirova_/|title=Игра в поддавки: кто будет спарринг-партнером Радия Хабирова|website=prufy.ru|access-date=2024-04-28}}</ref> * Азамат Ғәлин, эшҡыуар, йәмәғәт эшмәкәре<ref name="prufy"/> * Дилара Гундорова, йәмәғәт активисы, элекке дәүләт хеҙмәткәре<ref>{{cite web|url=https://prufy.ru/news/novosti/149762-dilara_gundorova_na_post_glavy_bashkirii_menya_vydvinet_federalnaya_partiya_/|title=Дилара Гундорова: на пост главы Башкирии меня выдвинет федеральная партия|website=prufy.ru|access-date=2024-04-28}}</ref> * Владимир Кобзев (РППСС), йәмәғәт эшмәкәре, блогер, 2019 йылға баш кандидат<ref name="prufy"/> * Марат Мирхәйҙәров (Берҙәм Рәсәй), Байкал аръяғы крайы хөкүмәте рәйесе беренсе урынбаҫары (2019—2020, 2023-хәҙерге ваҡытҡа тиклем).<ref>{{cite web|url=https://zab.ru/news/171368|title=Мирхайдарову снова прочат стать главой Башкирии|website=zab.ru|access-date=2024-02-25}}</ref> === Федерация Советына кандидаттар === {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="2" |Республика Башлығына кандидат, сәйәси партия !Федерация Советына кандидаттар !Статусы |- | style="background:lavender;" |'''[[Хәбиров Радий Фәрит улы|Радий Хәбиров]]''' [[Берҙәм Рәсәй]] | style="background-color:#2E4EA4;" | | align="left" |<nowiki>*</nowiki> [[Ғүмәрова Лилиә Салауат ҡыҙы|Лилиә Ғүмәрова]], хәҙерге [[Федерация Советы|сенатор]] (2014-хәҙерге ваҡытҡа тиклем), Фән, мәғариф һәм мәҙәниәт буйынса совет комитеты рәйесе (2019-хәҙерге ваҡытҡа тиклем) <nowiki>*</nowiki> Салауат Хөсәйенов, [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы]] рәйесе урынбаҫары (2023-хәҙерге ваҡытҡа тиклем), Дәүләт Йыйылышы ағзаһы (2020-хәҙерге ваҡытҡа тиклем) <nowiki>*</nowiki> Аделина Заһиҙуллина, 2020 йылғы Олимпия чемпионы фехтовальщик | bgcolor="#DFFFDF" |Теркәлгән |- | style="background:lavender;" |'''Владимир Нагорный''' [[Ғәҙел Рәсәй]] | style="background-color:#FF9933;" | | align="left" |* Флүр Нурлығаянов, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы ағзаһы (2023-хәҙерге ваҡытҡа тиклем) <nowiki>*</nowiki> Екатерина Самсонова, партияның төбәк офисы етәксеһе <nowiki>*</nowiki> Рөстәм Шоров, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы ағзаһы (2023-хәҙерге ваҡытҡа тиклем) | bgcolor="#DFFFDF" |Теркәлгән |- | style="background:lavender;" |'''Артур Шәйнуров''' [[Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы|Коммунистар партияһы]] | style="background-color:#CC1111;" | | align="left" |* Юнир Ҡотлуғужин, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай ағзаһы (2017-хәҙерге), 2014 һәм 2019 йылдарҙа баш кандидат <nowiki>*</nowiki> Илдар Шафиҡов, отставкалағы полиция полковнигы <nowiki>*</nowiki> Андрей Егоров, Башҡортостан Республикаһының элекке Дәүләт Йыйылышы ағзаһы (2018—2023) | bgcolor="#DFFFDF" |Теркәлгән |- | style="background:lavender;" |'''[[Иван Сухарев]]''' [[Рәсәйҙең либераль-демократик партияһы|ЛДПР]] | style="background-color:#4488CC;" | | align="left" |* Ләйсән Ғарипова, Иван Сухаревтың ярҙамсыһы <nowiki>*</nowiki> Юрий Рудаков, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы ағзаһы (2023-хәҙерге ваҡытҡа тиклем) <nowiki>*</nowiki> Руслан Зәйнуллин, Өфө ҡала советы ағзаһы (2021-хәҙерге ваҡытҡа тиклем) | bgcolor="#DFFFDF" |Теркәлгән |- | style="background:lavender;" |'''Илшат Тимерйәнов''' [[Яңы кешеләр (сәйәси партия)|Яңы кешеләр]] | style="background-color:#47c2c0;" | | align="left" |* Андрей Касьянов, торлаҡ милекселәре ширҡәте рәйесе <nowiki>*</nowiki> Александр Понявин, насос станцияһы операторы, экологик активист <nowiki>*</nowiki> Дмитрий Вайсброт, бизнесмен-эшҡыуар |bgcolor="#DFFFDF"|Теркәлгән |} == Финанс отчетлылығы == Бөтә сумма ла [[Рәсәй һумы]]нда бирелгән. {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%; line-height:14px" |- ! Финанс отчеты !! Һылтанма !! Хабиров !! Нагорный !! Шайнуров !! Сухарев !! Тимерйәнов |- | | | bgcolor=#2E4EA4| | bgcolor=#FF9933| | bgcolor=#CC1111| | bgcolor=#4488CC| | bgcolor=#47c2c0| |-align=center | Башта ||<ref>{{Cite web|url=http://bashkortostan.izbirkom.ru/v2024/index.php?CID=1314|title=Первые финансовые отчеты|website=bashkortostan.izbirkom.ru|access-date=2024-07-30}}</ref>|| 50,000 || 520,000 || 5,000 || 100,000 || 200,000 |- | Финал ||<ref>{{Cite web|url=http://bashkortostan.izbirkom.ru/v2024/?CID=1332|title=Итоговые финансовые отчеты|website=bashkortostan.izbirkom.ru|access-date=2024-10-07}}</ref>|| 60,000,000 || 1,060,000 || 3,365,000 || 1,390,920 || 32,317,826 |- |} == Һылтанмалар == <references /> [[Категория:Башҡортостанда һайлауҙар]] p1l66c28bmvz01rdqfzxw2xlz1xjz0z 0 201360 1301222 2026-07-19T19:12:02Z Марьям Султанбаева 41189 [[Иҫке башҡорт теле]] битенең исемен [[Урал—Волга буйы төрки теле]] тип, йүнәлтеү өҫтөнән Марьям Султанбаева алыштырҙы 1301222 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Урал—Волга буйы төрки теле]] ooqac8s7bt72kny7lsruoetxkrirja0 1 201361 1301224 2026-07-19T19:12:02Z Марьям Султанбаева 41189 [[Фекерләшеү:Иҫке башҡорт теле]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Урал—Волга буйы төрки теле]] тип, йүнәлтеү өҫтөнән Марьям Султанбаева алыштырҙы 1301224 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Фекерләшеү:Урал—Волга буйы төрки теле]] 5yf6ex72zvapz6yanh3761sv7d577tk 10 201362 1301253 2026-07-19T19:49:11Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: The Chess Queen.jpg 1301253 wikitext text/x-wiki The Chess Queen.jpg fqdvjq8kakqapszysdf1eupf0e0irgx